Wikipedia iswiki https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikipedia Wikipediaspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall Gátt Gáttaspjall Skjátexti Skjátextaspjall Module Module talk Event Event talk 0 2359 1982451 1707995 2026-10-10T18:45:08Z TKSnaevarr 53243 /* Fædd */ 1982451 wikitext text/x-wiki {{Dagatal|febrúar}} '''10. febrúar''' er 41. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 324 dagar (325 á [[hlaupár]]i) eru eftir af árinu. == Atburðir == * [[684]] - [[K'inich Kan B'alam 2.]] tók við völdum í [[Palenque]]. * [[1258]] - [[Orrustan um Bagdad]]: Mongólar Húlagú Kan lögðu Bagdad í rúst. * [[1306]] - [[Róbert 1. Skotakonungur|Róbert Bruce]] drap helsta andstæðing sinn, [[John Comyn]], fyrir framan háaltarið í Grámunkakirkjunni í Dumfries í Skotlandi. * [[1477]] - [[María af Búrgund]] erfði hertogadæmi föður síns, [[Karl djarfi|Karls djarfa]]. * [[1567]] - [[Henry Stuart, lávarður af Darnley]], eiginmaður [[María Skotadrottning|Maríu Stúart Skotadrottningar]], var myrtur í Edinborg. * [[1716]] - [[James Edward Stuart]] flúði frá Skotlandi til Frakklands ásamt nokkrum fylgismönnum sínum. * [[1763]] - [[Sjö ára stríðið]]: Friðarsamningar milli Frakka, Spánverja, Breta og Portúgala voru undirritaðir í París. * [[1824]] - [[Simón Bolívar]] varð einræðisherra í Perú. * [[1863]] - [[Alanson Crane]] fékk einkaleyfi á [[slökkvitæki]]. * [[1920]] - [[Alþingi]] kom saman til aukaþinghalds. [[Stjórnarskrá Íslands|Stjórnarskrárfrumvarpið]] frá árinu áður samþykkt óbreytt. * [[1931]] - [[Nýja Delí]] varð höfuðborg Indlands. * [[1938]] - [[Karol 2.]] Rúmeníukonungur tók sér alræðisvald. * [[1943]] - [[Orlofslög]] voru samþykkt á Alþingi sem tryggðu einn frídag fyrir hvern unninn mánuð. * [[1944]] - Þrjár þýskar flugvélar gerðu árás á 10 þúsund lesta olíuskip, ''[[El Grillo]]'', á Seyðisfirði og sökktu því með sprengjum. * [[1954]] - [[Dwight Eisenhower]], forseti Bandaríkjanna, varaði við því að Bandaríkjamenn hefðu afskipti af [[Víetnam]]. * [[1962]] - [[Elliðaslysið]]: Tveir fórust þegar togarinn ''Elliði'' frá Siglufirði sökk út af Snæfellsnesi. Togarinn ''Júpíter'' bjargaði öðrum úr áhöfninni, 26 manns. * [[1970]] - 39 ferðamenn fórust í snjóflóði sem féll nærri [[Val d'Isère]] í Frakklandi. * [[1975]] - Evrópuráðið gaf út [[Jafnlaunatilskipunin]]a. * [[1975]] - [[Isabel Perón]] gaf hernum leyfi til að nota öll meðul til að brjóta á bak aftur andstöðu í [[Tucumán]] í Argentínu. * [[1986]] - [[Stórréttarhöldin gegn mafíunni]] hófust í Palermó á Sikiley. * [[1992]] - [[Mike Tyson]] var ákærður fyrir að hafa nauðgað [[Desiree Washington]]. * [[1993]] - [[Mani pulite]]: [[Claudio Martelli]] sagði af sér embætti dómsmálaráðherra í kjölfar hneykslismála. * [[1996]] - [[IBM]]-ofurtölvan ''[[Deep Blue]]'' sigraði [[Garrí Kasparov]] í fyrsta sinn. * [[1997]] - [[Sandline-málið]] komst í hámæli þegar ástralskir fjölmiðlar greindu frá því að ríkisstjórn [[Papúa Nýja-Gínea|Papúu Nýju-Gíneu]] hefði ráðið málaliða til að kveða niður uppreisn á [[Bougainville-eyja|Bougainville-eyju]]. <onlyinclude> * [[2005]] - [[Karl Bretaprins]] tilkynnti trúlofun sína og [[Camilla Parker Bowles|Camillu Parker Bowles]]. * [[2005]] - [[Norður-Kórea]] tilkynnti að landið byggi yfir kjarnavopnum. * [[2006]] - [[Vetrarólympíuleikarnir 2006]] hófust í [[Tórínó]] á [[Ítalía|Ítalíu]]. * [[2008]] - Fyrsta [[Þjóðargersemi Suður-Kóreu]], borgarhliðið [[Namdaemun]] í Seúl, brann. * [[2009]] - Miðjuflokkur [[Tzipi Livni]] vann sigur í þingkosningum í Ísrael. * [[2015]] - Malasíski stjórnarandstæðingurinn [[Anwar Ibrahim]] var dæmdur í fimm ára fangelsi fyrir [[saurlífi]]. * [[2020]] - Íslenska tónskáldið [[Hildur Guðnadóttir]] hlaut Óskarsverðlaun fyr­ir tónlist í bandarísku kvik­mynd­inni ''Joker''.</onlyinclude> == Fædd == * [[1791]] - [[Francesco Hayez]], ítalskur listmálari (d. [[1882]]). * [[1864]] - [[Kristín Vídalín Jacobson]], íslensk myndlistarkona (d. [[1943]]). * [[1888]] - [[Giuseppe Ungaretti]], ítalskt skáld (d. [[1970]]). * [[1893]] - [[Bill Tilden]], bandarískur tennisleikari (d. [[1953]]). * [[1894]] - [[Harold Macmillan]], forsætisráðherra Bretlands (d. [[1986]]). * [[1898]] - [[Bertolt Brecht]], þýskt leikskáld (d. [[1956]]). * [[1901]] - [[Stella Adler]], bandarísk leikkona (d. [[1992]]). * [[1903]] - [[Matthias Sindelar]], austurrískur knattspyrnuleikari (f. [[1939]]). * [[1910]] - [[Dominique Pire]], belgískur prestur (d. [[1969]]). * [[1914]] - [[Larry Adler]], bandarískur tónlistarmaður (d. [[2001]]). * [[1930]] - [[Robert Wagner]], bandarískur leikari. * [[1948]] - [[Louise Arbour]], kanadískur lögfræðingur, mannréttindastjóri SÞ og landstjóri Kanada. * 1948 - [[Sigurbergur Sigsteinsson]], íslenskur íþróttamaður og -þjálfari (d. [[2020]]). * [[1950]] - [[Mark Spitz]], bandarískur sundmaður. * [[1955]] - [[Ólafur Ísleifsson]], íslenskur stjórnmálamaður. * [[1962]] - [[Cliff Burton]], bandarískur tónlistarmaður (d. [[1986]]). * [[1964]] - [[Glenn Beck]], bandariskur íhaldsmaður. * [[1970]] - [[Åsne Seierstad]], norsk blaðakona. * [[1985]] - [[Anette Sagen]], norsk skíðastökkskona. == Dáin == * [[1134]] - [[Róbert stuttsokkur]], hertogi af [[Normandí]]. * [[1162]] - [[Baldvin 3. Jerúsalemkonungur|Baldvin 3.]], konungur [[Konungsríkið Jerúsalem|Jerúsalem]] (f. [[1130]]). * [[1631]] - [[Gísli Hákonarson]], lögmaður í Bræðratungu (f. [[1583]]). * [[1755]] - [[Montesquieu]], franskur heimspekingur (f. [[1689]]). * [[1813]] - [[Pierre Ozanne]], franskur myndlistarmaður (f. [[1737]]). * [[1837]] - [[Alexandr Púshkín]], rússneskt skáld (f. [[1799]]). * [[1879]] - [[Honoré Daumier]], franskur myndlistarmaður (f. [[1808]]). * [[1918]] - [[Ernesto Teodoro Moneta]], ítalskur blaðamaður (f. [[1833]]). * [[1923]] - [[Wilhelm Conrad Röntgen]], þýskur eðlisfræðingur og [[Nóbelsverðlaun í eðlisfræði|Nóbelsverðlaunahafi]] (f. [[1845]]). * [[1939]] - [[Píus 11.]] páfi (f. [[1857]]). * [[1957]] - [[Laura Ingalls Wilder]], bandarískur rithöfundur (f. [[1867]]). * [[2000]] - [[Jim Varney]], bandarískur leikari (f. [[1949]]). * [[2005]] - [[Arthur Miller]], bandarískt leikskáld (f. [[1915]]). * [[2008]] - [[Roy Scheider]], bandarískur leikari (f. [[1932]]). * [[2014]] - [[Shirley Temple]], bandarísk leikkona (f. [[1928]]). * [[2017]] - [[Högna Sigurðardóttir]], íslenskur arkitekt (f. [[1929]]). {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:Febrúar]] p75d5obqusi6l960prcwlrw7jl5jkxm 0 3420 1982483 1626567 2026-10-11T08:41:50Z Berserkur 10188 1982483 wikitext text/x-wiki '''Rasphúsið''' var alræmt [[fangelsi]] í [[Kaupmannahöfn]]. Þangað voru dæmdir Íslendingar iðulega sendir. Ýmis erfiðisvinna tíðkaðist í fangelsum framan af, meðal annars voru [[fangi|fangar]] látnir raspa niður [[tré]] til litunar. <ref>[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-10-11-minnir-helst-a-fangabudir-nasista-489281 Minnir helst á fangabúðir nasista] Rúv, sótt 11. október 2026 </ref> Því voru fangelsi á [[Norðurlönd]]um oft uppnefnd rasphús. Orðið „rasphús“ er einnig notað sem [[Grýla]] á börn: „''Ef þú gerir þetta aftur verður þú sendur í rasphúsið!''“ == Tengt efni == * [[Stokkhúsið]] * [[Brimarhólmur]] * [[Spunahúsið]] {{stubbur}} [[Flokkur:Fangelsi í Kaupmannahöfn]] 2qhak0dxmr3h0boe05dhkj8snpvq76g 1982484 1982483 2026-10-11T08:42:23Z Berserkur 10188 1982484 wikitext text/x-wiki '''Rasphúsið''' var alræmt [[fangelsi]] í [[Kaupmannahöfn]]. Þangað voru dæmdir Íslendingar iðulega sendir. Ýmis erfiðisvinna tíðkaðist í fangelsum framan af, meðal annars voru [[fangi|fangar]] látnir raspa niður [[tré]] til litunar. <ref>[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-10-11-minnir-helst-a-fangabudir-nasista-489281 Minnir helst á fangabúðir nasista] Rúv, sótt 11. október 2026 </ref> Því voru fangelsi á [[Norðurlönd]]um oft uppnefnd rasphús. Orðið „rasphús“ er einnig notað sem [[Grýla]] á börn: „''Ef þú gerir þetta aftur verður þú sendur í rasphúsið!''“ == Tengt efni == * [[Stokkhúsið]] * [[Brimarhólmur]] * [[Spunahúsið]] ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur}} [[Flokkur:Fangelsi í Kaupmannahöfn]] prikjkyunuhwotqtaai3sbrcs3jfrpt 0 4811 1982441 1954432 2026-10-10T17:51:53Z ~2026-54530-47 121671 bætt við nýjum varaformanni 1982441 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálaflokkur | litur = {{Flokkslitur|Samfylking}} | flokksnafn_íslenska = Samfylkingin - jafnaðarflokkur Íslands | mynd = [[Mynd:Samfylkingin.png|200px]] | fylgi = {{hækkun}} 20,8%¹ | formaður = [[Kristrún Frostadóttir]] | varaformaður = [[Guðmundur Árni Stefánsson]] | frkvstjr = | þingflokksformaður = [[Guðmundur Ari Sigurjónsson]] | ritari = [[Guðný Birna Guðmundsdóttir]] | stofnár = {{start date and age|2000|5|5}} | samruni = [[Alþýðubandalagið]], [[Alþýðuflokkurinn]], [[Kvennalistinn]], [[Þjóðvaki]] | höfuðstöðvar = Hallveigarstígur 1, 101 Reykjavík | hugmyndafræði = [[jafnaðarstefna á Íslandi|jafnaðarstefna]]<br /> [[félagshyggja]]<br /> [[kvenfrelsi]]<br /> [[frjálslyndi]] | einkennislitur = rauður {{Colorbox|{{Flokkslitur|Samfylking}}}} | vettvangur1 = Sæti á Alþingi | sæti1 = 15 | sæti1alls = 63 | rauður = 0.85 | grænn = 0.13 | blár = 0.16 | vettvangur2 = Sæti í sveitarstjórnum | sæti2 = 38 | sæti2alls = 529 | bókstafur = S | vefsíða = [http://www.xs.is www.xs.is] | fótnóta = ¹Fylgi í síðustu [[Alþingiskosningar 2024|Alþingiskosningum]] | formaður framkvæmdastjórnar = [[IGuðmundur Ari Sigurjónsson]] | formaður Ungra Jafnaðarmanna = [[Ragna Sigurðardóttir]] | málgagn = | Ungliðahreyfing = [[Ungt Jafnaðarfólk]] }} '''Samfylkingin - jafnaðarflokkur Íslands''' er [[íslenskir stjórnmálaflokkar|íslenskur stjórnmálaflokkur]] sem kennir sig við [[jafnaðarstefna á Íslandi|jafnaðarstefnu]]. Flokkurinn var stofnaður árið [[1999]] en hélt formlegan stofnfund sinn þann [[5. maí]] [[2000]]. Flokkurinn var samruni fjögurra vinstri flokka ([[Alþýðuflokkurinn]], [[Alþýðubandalagið]], [[Þjóðvaki]] og [[Kvennalistinn]]) til þess að vinna sem mótvægisafl við [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokkinn]]. Samfylkingin hefur frá stofnun almennt verið næst stærsti flokkur landsins ef litið er til kjörfylgis til [[Þingkosningar á Íslandi|þings]] og [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi|sveitarstjórna]] auk skráðra flokksmanna. Flokkurinn staðsetur sig vinstra megin við miðju og eru þrjú grunngildi hans jafnaðarstefna, [[félagshyggja]] og [[kvenfrelsisstefna|kvenfrelsi]]. Formaður flokksins frá árinu [[2022]] er [[Kristrún Frostadóttir]]. Samfylkingin hefur myndað þrjár [[Listi yfir ráðuneyti Íslands|ríkisstjórnir]] og veitt tveimur þeirra forystu. Auk þess hafa fjórir [[borgarstjórar Reykjavíkur]] komið úr röðum Samfylkingarinnar og er flokkurinn sá næststærsti í [[borgarstjórn Reykjavíkur|borgarstjórn]] og hefur verið í meirihluta þar síðan [[2010]]. == Saga == === Aðdragandi === Ólíkt hinum [[Norðurlönd]]unum var enginn stór jafnaðarmannaflokkur starfandi á Íslandi mestalla [[20. öld]]ina heldur voru vinstri menn klofnir í smærri flokka. Hugmyndir um sameiningu vinstri manna í einn flokk sem gæti keppt við Sjálfstæðisflokkinn í fylgi voru þó ávallt lífseigar og í nafni þeirra var gjarnan stofnað til sérstakra klofningsframboða úr eldri flokkum sem áttu að ná fram þessu markmiði. Síðasta slíka framboðið var [[Þjóðvaki]] sem stofnaður var [[1994]] í því yfirlýsta markmiði að sameina íslenska jafnaðarmenn. Í kjölfar [[Alþingiskosningar 1995|alþingiskosninganna 1995]] fór umræða um mögulega samfylkingu af stað fyrir alvöru. Alþýðuflokkurinn var þá kominn í stjórnarandstöðu ásamt hinum vinstri flokkunum og vel heppnað sameiginlegt framboð vinstri manna og [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]] í sveitastjórnarkosningunum í [[Reykjavík]] 1994 og 1998 undir merkjum [[R-listinn|R-listans]] virkaði sem hvati á sameiningarviðræður. === Viðræður um sameiningu === Innan Alþýðuflokks og Þjóðvaka var stuðningur við sameiningu hvað mestur. Haustið 1996 voru þingflokkar þessara flokka sameinaðir undir nafninu „þingflokkur jafnaðarmanna“.<ref>[http://mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=285157 „''Fyrsta skref til frekara samstarfs jafnaðarmanna''“, Morgunblaðið, 5. september, 1996]</ref> Raunar gengu þrír af fjórum þingmönnum Þjóðvaka síðan aftur í Alþýðuflokkinn, [[Jóhanna Sigurðardóttir]] formaður Þjóðvaka var ein eftir. Í nóvember 1997 var haldinn flokksstjórnarfundur hjá Alþýðuflokknum og landsfundir hjá Kvennalista og Alþýðubandalagi og aðalfundur hjá Þjóðvaka um það hvort að hefja ætti sameiningarviðræður. Allir flokkarnir samþykktu það að gengið skyldi til viðræðna en mismikil eindrægni var í þeirri afstöðu milli flokka. Alþýðuflokkurinn og Þjóðvaki<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/1892523#page/n9/mode/2up|titill=frétt af aðalfundi Þjóðvaka|útgefandi=mbl|ár=1997|mánuðurskoðað=apríl|árskoðað=2021}}</ref> lýstu yfir afdráttarlausum stuðningi við sameiningarviðræður. Innan Kvennalistans var áherslumunur á milli kynslóða þar sem yngri kynslóðin reyndist tilbúnari til þátttöku í mögulegri samfylkingu en margar fyrrverandi og þáverandi þingkonur flokksins voru andvígar, meðal annars á þeirri forsendu að Kvennalistinn hafi verið hugsaður sem óháður hefðbundnum stjórnmálaöflum en með samfylkingu væri verið að skilgreina hann sem vinstri félagshyggjuflokk.<ref>[http://mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=366505 ''Hópur kvenna íhugar úrsögn'', Morgunblaðið, 18. nóvember, 1997]</ref> Niðurstaðan varð að samþykkt var að ganga til sameiningarviðræðna með 36 atkvæðum gegn 18, í kjölfarið sögðu nokkrar af þeim konum sem höfðu verið andvígar sig úr flokknum. Það var í Alþýðubandalaginu sem að andstaðan reyndist hvað hörðust. Málefnaágreiningur réði þar mestu, margir óttuðust að flokkurinn væri að fórna hefðbundnum stefnumálum sínum og færast of langt til hægri með því að sameinast Alþýðuflokki en þessir tveir flokkar höfðu að ýmsu leyti ólíka stefnu. Alþýðuflokkurinn var t.d. jákvæðari gagnvart [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalaginu]] og mögulegri aðild Íslands að [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]] en Alþýðubandalagið. Af þessum sökum sögðu þrír þingmenn Alþýðubandalagsins sig úr flokknum og stofnuðu eigin vinstri flokk - [[Vinstri hreyfingin - grænt framboð|Vinstri hreyfinguna -grænt framboð]] - sem skyldi leggja meiri áherslu á hefðbundnari vinstri gildi auk [[umhverfisvernd|umhverfismála]]. === Alþingiskosningar === Samfylkingin bauð fram í fyrsta skipti í [[Alþingiskosningar 1999|alþingiskosningunum 1999]] sem kosningabandalag. [[Margrét Frímannsdóttir]], þáverandi formaður Alþýðubandalags, gegndi þá hlutverki talsmanns. Flokkurinn hlaut þá 26,8% atkvæða sem var hæsta hlutfall atkvæða sem að vinstri flokkur hafði fengið í áratugi en þó 11% lægra en flokkarnir fjórir höfðu fengið samanlagt í kosningunum 1995. Vinstri grænir fengu 9,1% í sömu kosningum. Stofnfundur Samfylkingarinnar var haldinn [[5. maí|5.]] - [[6. maí]] [[2000]] og varð hún þá að formlegum flokki, fyrsti formaðurinn var kjörinn [[Össur Skarphéðinsson]]. Fyrir [[Alþingiskosningar 2003|alþingiskosningarnar 2003]] tók Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, þáverandi borgarstjóri í Reykjavík, sæti á lista flokksins í [[Reykjavíkurkjördæmi norður]] þrátt fyrir að hafa lýst því yfir eftir [[borgarstjórnarkosningarnar 2002]] að hún væri ekki á leið í þingframboð.<ref>[http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=704968 „''Ekki á leið í þingframboð að ári''“, Morgunblaðið, 19. desember, 2002.]</ref> Þetta vakti hörð viðbrögð samstarfsflokka Samfylkingarinnar í [[R-listinn|R-listanum]] sem kröfðust þess að hún viki úr stóli borgarstjóra. Í kjölfarið var hún titluð „forsætisráðherraefni“ flokksins fyrir kosningarnar og ræða sem hún hélt í [[Borgarnes]]i [[9. febrúar]] [[2003]] varð eitt helsta deilumál baráttunar en þar spurði hún að því hvort að lögregluaðgerðir og skattarannsóknir gagnvart [[Baugur Group|Baugi]] og [[Jón Ólafsson (athafnamaður)|Jóni Ólafssyni]] væru mögulega sprottnar af persónulegri óvild [[Davíð Oddsson|Davíðs Oddssonar]] í garð einstakra athafnamanna. Í kosningunum bætti flokkurinn við sig nokkru fylgi, fékk flest atkvæði í tveimur kjördæmum og vantaði þá aðeins tvö sæti til að ná Sjálfstæðisflokknum. == Hugmyndafræði == [[Mynd:Merki Samfylkingarinnar (til 2020).png|thumb|150px|Eldra merki flokksins.]] Meginstefna Samfylkingarinnar er jöfnuður, sjálfbærni og [[friður]]. Flokkurinn sér hlutverk stjórnvalda að koma fram við almenning af virðingu og gæta jafnræði í samfélagi þar sem allir einstaklingar geta notið hæfileika sinni á eigin forsendum. Samfylkingin vill tryggja að íslenskt samfélag geti tryggt sambærileg lífsgæði og eru í nágrannalöndunum og sé nútímalegt og framsækið. Nýting auðlinda á að vera sjálfbær og umhverfisvæn. Íslensk utanríkisstefna á að tryggja náin samskipti við umheiminn og stuðla að auknum jöfnuði, sjálfbærni í notkun auðlinda og virðingu fyrir umhverfinu á heimsvísu.<ref>{{cite web |url=https://xs.is/wp-content/uploads/2016/09/landsfundur2015_stjornmalaalyktun_loka.pdf |title=Stjórnmálaályktun Samfylkingarinnar |access-date=2017-10-31 |archive-date=2017-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170304210921/http://xs.is/wp-content/uploads/2016/09/landsfundur2015_stjornmalaalyktun_loka.pdf |url-status=dead }}</ref> == Flokksskipulag == Æðsta stjórn Samfylkingarinnar er landsfundur flokksins sem haldinn er á tveggja ára fresti og hefur hann vald yfir stefnumál, lög og starf hennar. Á milli landsfunda fer flokksstjórn sem kosin er á landsfundi með æðsta vald flokksins. Milli flokkstjórnarfunda starfar framkvæmdastjórn sem vinnur að framkvæmd samþykkta lands- og flokkstjórna. Stjórn flokksins samanstendur af formanni varaformanni ritara, gjaldkera, þingflokksformanni, formanni sveitarstjórnarráðs og formanni framkvæmdastjórnar.<ref name="logflokksins">[http://www.samfylkingin.is/Portals/0/1_Skjalasafn/Framkv%C3%A6mdastj%C3%B3rn/20130218_log_samfylkingarinnar_2013_medbreytingum_sj_lok.pdf Lög Samfylkingarinnar], Skoðað 15. mars 2015</ref> Innan flokksins eru 57 aðildarfélög og auk þeirra eru 8 aðildarfélög innan ungliðahreyfingar flokksins, [[Ungir jafnaðarmenn|Ungs Jafnaðarfólks]].<ref>[http://www.samfylkingin.is/Flokkurinn/A%C3%B0ildarf%C3%A9l%C3%B6g Aðildarfélög Samfylkingarinnar]</ref> og auk þess tvær landshreyfingar, [[Kvennahreyfing Samfylkingarinnar|Kvennahreyfingin]] og 60+. Aðildarfélögin skipa fulltrúa á landsfund sem hafa atkvæðarétt á ályktunum, stefnubreytingum og lagabreytingum sem samþykktar eru. Formaður og varaformaður eru hinsvegar kosnir af öllum félögum flokksins og er Samfylkingin einn flokka á Íslandi til þess að opna kosningu formanns til allra flokksmanna.<ref name="logflokksins" /> == Formenn == {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" |Formaður !Kjörinn !Hætti !Aldur við embættistöku |- |[[Mynd:Margretfrimannsdottir.JPG|frameless|120x120px]] |[[Margrét Frímannsdóttir]] (talsmaður) |[[30. janúar]] [[1999]] |[[5. maí]] [[2000]] |44 |- |[[Mynd:Ossur Skarphedinsson, utrikesminister Island. Nordiska radets session 2009 (1).jpg|frameless|120x120px]] |[[Össur Skarphéðinsson]] |[[5. maí]] [[2000]] |[[21. maí]] [[2005]] |47 |- |[[Mynd:Islands utrikesminister Ingibjorg Solrun Gisladottir vid Nordiska Radets session i Oslo. 2007-10-31. Foto- Magnus Froderberg-norden.org.jpg|frameless|120x120px]] |[[Ingibjörg Sólrún Gísladóttir]] |[[21. maí]] [[2005]] |[[28. mars]] [[2009]] |48 |- |[[Mynd:Johanna sigurdardottir official portrait.jpg|frameless|107x107px]] |[[Jóhanna Sigurðardóttir]] |[[28. mars]] [[2009]] |[[2. febrúar]] [[2013]] |66 |- |[[Mynd:Arni Pall Arnason Island.jpg|frameless|120x120px]] |[[Árni Páll Árnason]] |[[2. febrúar]] [[2013]] |[[3. júní]] [[2016]] |46 |- |[[Mynd:Oddný G Harðardóttir 2021.jpg|frameless|111x111px]] |[[Oddný G. Harðardóttir|Oddný G. Harðardóttir]] |[[3. júní]] [[2016]] |[[31. október]] [[2016]] |59 |- |[[Mynd:Logi Einarsson 2021.jpg|frameless|111x111px]] |[[Logi Már Einarsson|Logi Einarsson]] |[[31. október]] [[2016]] |[[28. október]] [[2022]] |52 |- |[[Mynd:Kristrún Frostadóttir 2021.jpg|frameless|111x111px]] |[[Kristrún Frostadóttir]] |[[28. október]] [[2022]] |Enn í embætti |34 |} === Varaformenn === {| class="wikitable" ! colspan="2" |Varaformaður !Kjörinn !Hætti |- |[[Mynd:Margretfrimannsdottir.JPG|frameless|120x120px]] |[[Margrét Frímannsdóttir]] |[[5. maí]] [[2000]] |[[1. nóvember]] [[2003]] |- |[[Mynd:Islands utrikesminister Ingibjorg Solrun Gisladottir vid Nordiska Radets session i Oslo. 2007-10-31. Foto- Magnus Froderberg-norden.org.jpg|frameless|120x120px]] |[[Ingibjörg Sólrún Gísladóttir]] |[[1. nóvember]] [[2003]] |[[21. maí]] [[2005]] |- |[[Mynd:Ágúst Ólafur Ágústsson 2017.jpg|frameless|111x111dp]] |[[Ágúst Ólafur Ágústsson]] |[[21. maí]] [[2005]] |[[28. mars]] [[2009]] |- |[[Mynd:DagurBEggertsson.jpg|frameless|120x120px]] |[[Dagur B. Eggertsson]] |[[28. mars]] [[2009]] |[[2. febrúar]] [[2013]] |- |[[Mynd:Katrin Sykur.jpg|frameless|107x107px]] |[[Katrín Júlíusdóttir]] |[[2. febrúar]] [[2013]] |[[4. júní]] [[2016]] |- |[[Mynd:Logi Einarsson 2021.jpg|frameless|111x111px]] |[[Logi Már Einarsson|Logi Einarsson]] |[[4. júní]] [[2016]] |[[4. febrúar]] [[2017]] |- | |[[Heiða Björg Hilmisdóttir]] |[[4. febrúar]] [[2017]] |[[28. október]] [[2022]] |- |[[Mynd:16-08-29-Ostseeparlamentarierkonferenz 2016 Riga-RR2 2831.jpg|frameless|120x120px]] |[[Guðmundur Árni Stefánsson]] |[[28. október]] [[2022]] |10. október 2026 |- | |Guðmundur Ari Sigurjónsson |10. október 2026 |Enn í embætti |} == Kjörfylgi == === Alþingiskosningar === {| class=wikitable style="text-align: right;" |- ! Kosningar ! Atkvæði ! % ! Þingsæti ! +/– ! Sæti ! Stjórnarþátttaka |- ! [[Alþingiskosningar 1999|1999]] | 44.378 | 26,8 | {{Composition bar|17|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{stöðugt}} 17 | {{stöðugt}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |- ! [[Alþingiskosningar 2003|2003]] | 56.700 | 31,0 | {{Composition bar|20|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{hækkun}} 3 | {{stöðugt}} 2. | {{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ! [[Alþingiskosningar 2007|2007]] | 48.742 | 26,8 | {{Composition bar|18|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{lækkun}} 2 | {{stöðugt}} 2. | {{Já|Í stjórnarsamstarfi}} |- ! [[Alþingiskosningar 2009|2009]] | 55.758 | 29,8 | {{Composition bar|20|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{hækkun}} 2 | {{hækkun}} 1. | {{Já|Í stjórnarsamstarfi}} |- ! [[Alþingiskosningar 2013|2013]] | 24.294 | 12,9 | {{Composition bar|9|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{lækkun}} 11 | {{lækkun}} 3. | {{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ! [[Alþingiskosningar 2016|2016]] | 10.893 | 5,7 | {{Composition bar|3|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{lækkun}} 6 | {{lækkun}} 7. | {{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ! [[Alþingiskosningar 2017|2017]] | 23.652 | 12,1 | {{Composition bar|7|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{hækkun}} 4 | {{hækkun}} 4. | {{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 2021|2021]] | 19.825 | 9,9 | {{Composition bar|6|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{lækkun}} 1 | {{stöðugt}} 4. | {{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 2024|2024]] | 44.091 | 20,8 | {{Composition bar|15|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{hækkun}} 9 | {{hækkun}} 1. | {{Já|Í stjórnarsamstarfi}} |} === Sveitarstjórnarkosningar === Samfylking bauð sig fram í eigin nafni í 10 sveitarfélögum í [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2002|sveitarstjórnarkosningunum 2002]]. Fjórum árum síðar bauð hún fram í 15 sveitarfélögum og hefur haldið framboðum þar síðan. Flokksmenn Samfylkingarinnar hafa hinsvegar tekið þátt í sameiginlegum listum í ýmsum sveitarfélögum, þar á meðal í [[Reykjavíkurlistinn|Reykjavíkurlistanum]] og [[Í-listinn|Í-listanum]] á Ísafirði. Samfylkingin var lengi stærsti flokkurinn í Hafnarfirði og var með hreinan meirihluta á árunum 2002 til 2010. Samfylkingin var stærsti flokkurinn í [[borgarstjórn Reykjavíkur]] kjörtímabilið 2014 - 2018 með 5 borgarfulltrúa og er næst stærst flokka núna með 5 borgarfulltrúa, frá 2014 til 2024 leiddi Samfylkingin þar meirihluta. {| class="wikitable" | |- ! Kosningar ! Atkvæði ! % ! fulltrúar |- | [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2002|2002]] | align="right" | | align="right" | 32 | align="right" | 29 |- | [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2006|2006]] | align="right" | 36.112<ref name="Sveita">[http://www.samband.is/media/vegvisir-sveitarstjornarmanna/Adal--og-varamenn-2010-2014-samantekt.pdf Samantekt Sambands íslenskra sveitarfélaga 2010], Skoðað 4. apríl 2015.</ref> | align="right" | 22%<ref name="Sveita" /> | align="right" | 35<ref>{{Cite web |url=http://www.samband.is/media/skjol-um-sveitarfelog/Yfirlit_Frambodslista2006_Meirihlutar.pdf |title=Niðurstöður Sveitastjórnarkosnigna 2006 |access-date=2015-04-04 |archive-date=2014-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140724171232/http://www.samband.is/media/skjol-um-sveitarfelog/Yfirlit_Frambodslista2006_Meirihlutar.pdf |url-status=dead }}</ref> |- | [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2010|2010]] | align="right" | 27.775<ref name="Sveita" /> | align="right" | 18,1%<ref name="Sveita" /> | align="right" | 42<ref name="Sveita" /> |- | [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2014|2014]] | | align="right" | 26% | align="right" | 41 |- |[[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2018|2018]] | | |42 |- |[[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2022|2022]] | | |38 |} == Sjá einnig == * [[Jafnaðarstefna á Íslandi]] * [[Ungir jafnaðarmenn|Ungt Jafnaðarfólk]] *[[Kvennahreyfing Samfylkingarinnar]] == Neðanmálsgreinar == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.samfylking.is Vefsíða Samfylkingarinnar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060424070854/http://www.samfylking.is/ |date=2006-04-24 }} * [http://www.politik.is Ungir jafnaðarmenn] * [http://www.mir.is Ungir jafnaðarmenn í Hfj.] * [http://www.felagshyggja.net Klassísk rit jafnaðarsinna á Íslandi] {{Íslensk stjórnmál}} {{S|2000}} [[Flokkur:Jafnaðarflokkar]] [[Flokkur:Samfylkingin|Samfylkingin]] [[Flokkur:Íslenskir stjórnmálaflokkar]] [[Flokkur:Stofnað 1999]] tuo4p1mnf4c233taw8td7sf0cua2jvb 1982442 1982441 2026-10-10T17:59:27Z User.57298540 121672 bætt við tenglum 1982442 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálaflokkur | litur = {{Flokkslitur|Samfylking}} | flokksnafn_íslenska = Samfylkingin - jafnaðarflokkur Íslands | mynd = [[Mynd:Samfylkingin.png|200px]] | fylgi = {{hækkun}} 20,8%¹ | formaður = [[Kristrún Frostadóttir]] | varaformaður = [[Guðmundur Árni Stefánsson]] | frkvstjr = | þingflokksformaður = [[Guðmundur Ari Sigurjónsson]] | ritari = [[Guðný Birna Guðmundsdóttir]] | stofnár = {{start date and age|2000|5|5}} | samruni = [[Alþýðubandalagið]], [[Alþýðuflokkurinn]], [[Kvennalistinn]], [[Þjóðvaki]] | höfuðstöðvar = Hallveigarstígur 1, 101 Reykjavík | hugmyndafræði = [[jafnaðarstefna á Íslandi|jafnaðarstefna]]<br /> [[félagshyggja]]<br /> [[kvenfrelsi]]<br /> [[frjálslyndi]] | einkennislitur = rauður {{Colorbox|{{Flokkslitur|Samfylking}}}} | vettvangur1 = Sæti á Alþingi | sæti1 = 15 | sæti1alls = 63 | rauður = 0.85 | grænn = 0.13 | blár = 0.16 | vettvangur2 = Sæti í sveitarstjórnum | sæti2 = 38 | sæti2alls = 529 | bókstafur = S | vefsíða = [http://www.xs.is www.xs.is] | fótnóta = ¹Fylgi í síðustu [[Alþingiskosningar 2024|Alþingiskosningum]] | formaður framkvæmdastjórnar = [[IGuðmundur Ari Sigurjónsson]] | formaður Ungra Jafnaðarmanna = [[Ragna Sigurðardóttir]] | málgagn = | Ungliðahreyfing = [[Ungt Jafnaðarfólk]] }} '''Samfylkingin - jafnaðarflokkur Íslands''' er [[íslenskir stjórnmálaflokkar|íslenskur stjórnmálaflokkur]] sem kennir sig við [[jafnaðarstefna á Íslandi|jafnaðarstefnu]]. Flokkurinn var stofnaður árið [[1999]] en hélt formlegan stofnfund sinn þann [[5. maí]] [[2000]]. Flokkurinn var samruni fjögurra vinstri flokka ([[Alþýðuflokkurinn]], [[Alþýðubandalagið]], [[Þjóðvaki]] og [[Kvennalistinn]]) til þess að vinna sem mótvægisafl við [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokkinn]]. Samfylkingin hefur frá stofnun almennt verið næst stærsti flokkur landsins ef litið er til kjörfylgis til [[Þingkosningar á Íslandi|þings]] og [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi|sveitarstjórna]] auk skráðra flokksmanna. Flokkurinn staðsetur sig vinstra megin við miðju og eru þrjú grunngildi hans jafnaðarstefna, [[félagshyggja]] og [[kvenfrelsisstefna|kvenfrelsi]]. Formaður flokksins frá árinu [[2022]] er [[Kristrún Frostadóttir]]. Samfylkingin hefur myndað þrjár [[Listi yfir ráðuneyti Íslands|ríkisstjórnir]] og veitt tveimur þeirra forystu. Auk þess hafa fjórir [[borgarstjórar Reykjavíkur]] komið úr röðum Samfylkingarinnar og er flokkurinn sá næststærsti í [[borgarstjórn Reykjavíkur|borgarstjórn]] og hefur verið í meirihluta þar síðan [[2010]]. == Saga == === Aðdragandi === Ólíkt hinum [[Norðurlönd]]unum var enginn stór jafnaðarmannaflokkur starfandi á Íslandi mestalla [[20. öld]]ina heldur voru vinstri menn klofnir í smærri flokka. Hugmyndir um sameiningu vinstri manna í einn flokk sem gæti keppt við Sjálfstæðisflokkinn í fylgi voru þó ávallt lífseigar og í nafni þeirra var gjarnan stofnað til sérstakra klofningsframboða úr eldri flokkum sem áttu að ná fram þessu markmiði. Síðasta slíka framboðið var [[Þjóðvaki]] sem stofnaður var [[1994]] í því yfirlýsta markmiði að sameina íslenska jafnaðarmenn. Í kjölfar [[Alþingiskosningar 1995|alþingiskosninganna 1995]] fór umræða um mögulega samfylkingu af stað fyrir alvöru. Alþýðuflokkurinn var þá kominn í stjórnarandstöðu ásamt hinum vinstri flokkunum og vel heppnað sameiginlegt framboð vinstri manna og [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]] í sveitastjórnarkosningunum í [[Reykjavík]] 1994 og 1998 undir merkjum [[R-listinn|R-listans]] virkaði sem hvati á sameiningarviðræður. === Viðræður um sameiningu === Innan Alþýðuflokks og Þjóðvaka var stuðningur við sameiningu hvað mestur. Haustið 1996 voru þingflokkar þessara flokka sameinaðir undir nafninu „þingflokkur jafnaðarmanna“.<ref>[http://mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=285157 „''Fyrsta skref til frekara samstarfs jafnaðarmanna''“, Morgunblaðið, 5. september, 1996]</ref> Raunar gengu þrír af fjórum þingmönnum Þjóðvaka síðan aftur í Alþýðuflokkinn, [[Jóhanna Sigurðardóttir]] formaður Þjóðvaka var ein eftir. Í nóvember 1997 var haldinn flokksstjórnarfundur hjá Alþýðuflokknum og landsfundir hjá Kvennalista og Alþýðubandalagi og aðalfundur hjá Þjóðvaka um það hvort að hefja ætti sameiningarviðræður. Allir flokkarnir samþykktu það að gengið skyldi til viðræðna en mismikil eindrægni var í þeirri afstöðu milli flokka. Alþýðuflokkurinn og Þjóðvaki<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/1892523#page/n9/mode/2up|titill=frétt af aðalfundi Þjóðvaka|útgefandi=mbl|ár=1997|mánuðurskoðað=apríl|árskoðað=2021}}</ref> lýstu yfir afdráttarlausum stuðningi við sameiningarviðræður. Innan Kvennalistans var áherslumunur á milli kynslóða þar sem yngri kynslóðin reyndist tilbúnari til þátttöku í mögulegri samfylkingu en margar fyrrverandi og þáverandi þingkonur flokksins voru andvígar, meðal annars á þeirri forsendu að Kvennalistinn hafi verið hugsaður sem óháður hefðbundnum stjórnmálaöflum en með samfylkingu væri verið að skilgreina hann sem vinstri félagshyggjuflokk.<ref>[http://mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=366505 ''Hópur kvenna íhugar úrsögn'', Morgunblaðið, 18. nóvember, 1997]</ref> Niðurstaðan varð að samþykkt var að ganga til sameiningarviðræðna með 36 atkvæðum gegn 18, í kjölfarið sögðu nokkrar af þeim konum sem höfðu verið andvígar sig úr flokknum. Það var í Alþýðubandalaginu sem að andstaðan reyndist hvað hörðust. Málefnaágreiningur réði þar mestu, margir óttuðust að flokkurinn væri að fórna hefðbundnum stefnumálum sínum og færast of langt til hægri með því að sameinast Alþýðuflokki en þessir tveir flokkar höfðu að ýmsu leyti ólíka stefnu. Alþýðuflokkurinn var t.d. jákvæðari gagnvart [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalaginu]] og mögulegri aðild Íslands að [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]] en Alþýðubandalagið. Af þessum sökum sögðu þrír þingmenn Alþýðubandalagsins sig úr flokknum og stofnuðu eigin vinstri flokk - [[Vinstri hreyfingin - grænt framboð|Vinstri hreyfinguna -grænt framboð]] - sem skyldi leggja meiri áherslu á hefðbundnari vinstri gildi auk [[umhverfisvernd|umhverfismála]]. === Alþingiskosningar === Samfylkingin bauð fram í fyrsta skipti í [[Alþingiskosningar 1999|alþingiskosningunum 1999]] sem kosningabandalag. [[Margrét Frímannsdóttir]], þáverandi formaður Alþýðubandalags, gegndi þá hlutverki talsmanns. Flokkurinn hlaut þá 26,8% atkvæða sem var hæsta hlutfall atkvæða sem að vinstri flokkur hafði fengið í áratugi en þó 11% lægra en flokkarnir fjórir höfðu fengið samanlagt í kosningunum 1995. Vinstri grænir fengu 9,1% í sömu kosningum. Stofnfundur Samfylkingarinnar var haldinn [[5. maí|5.]] - [[6. maí]] [[2000]] og varð hún þá að formlegum flokki, fyrsti formaðurinn var kjörinn [[Össur Skarphéðinsson]]. Fyrir [[Alþingiskosningar 2003|alþingiskosningarnar 2003]] tók Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, þáverandi borgarstjóri í Reykjavík, sæti á lista flokksins í [[Reykjavíkurkjördæmi norður]] þrátt fyrir að hafa lýst því yfir eftir [[borgarstjórnarkosningarnar 2002]] að hún væri ekki á leið í þingframboð.<ref>[http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=704968 „''Ekki á leið í þingframboð að ári''“, Morgunblaðið, 19. desember, 2002.]</ref> Þetta vakti hörð viðbrögð samstarfsflokka Samfylkingarinnar í [[R-listinn|R-listanum]] sem kröfðust þess að hún viki úr stóli borgarstjóra. Í kjölfarið var hún titluð „forsætisráðherraefni“ flokksins fyrir kosningarnar og ræða sem hún hélt í [[Borgarnes]]i [[9. febrúar]] [[2003]] varð eitt helsta deilumál baráttunar en þar spurði hún að því hvort að lögregluaðgerðir og skattarannsóknir gagnvart [[Baugur Group|Baugi]] og [[Jón Ólafsson (athafnamaður)|Jóni Ólafssyni]] væru mögulega sprottnar af persónulegri óvild [[Davíð Oddsson|Davíðs Oddssonar]] í garð einstakra athafnamanna. Í kosningunum bætti flokkurinn við sig nokkru fylgi, fékk flest atkvæði í tveimur kjördæmum og vantaði þá aðeins tvö sæti til að ná Sjálfstæðisflokknum. == Hugmyndafræði == [[Mynd:Merki Samfylkingarinnar (til 2020).png|thumb|150px|Eldra merki flokksins.]] Meginstefna Samfylkingarinnar er jöfnuður, sjálfbærni og [[friður]]. Flokkurinn sér hlutverk stjórnvalda að koma fram við almenning af virðingu og gæta jafnræði í samfélagi þar sem allir einstaklingar geta notið hæfileika sinni á eigin forsendum. Samfylkingin vill tryggja að íslenskt samfélag geti tryggt sambærileg lífsgæði og eru í nágrannalöndunum og sé nútímalegt og framsækið. Nýting auðlinda á að vera sjálfbær og umhverfisvæn. Íslensk utanríkisstefna á að tryggja náin samskipti við umheiminn og stuðla að auknum jöfnuði, sjálfbærni í notkun auðlinda og virðingu fyrir umhverfinu á heimsvísu.<ref>{{cite web |url=https://xs.is/wp-content/uploads/2016/09/landsfundur2015_stjornmalaalyktun_loka.pdf |title=Stjórnmálaályktun Samfylkingarinnar |access-date=2017-10-31 |archive-date=2017-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170304210921/http://xs.is/wp-content/uploads/2016/09/landsfundur2015_stjornmalaalyktun_loka.pdf |url-status=dead }}</ref> == Flokksskipulag == Æðsta stjórn Samfylkingarinnar er landsfundur flokksins sem haldinn er á tveggja ára fresti og hefur hann vald yfir stefnumál, lög og starf hennar. Á milli landsfunda fer flokksstjórn sem kosin er á landsfundi með æðsta vald flokksins. Milli flokkstjórnarfunda starfar framkvæmdastjórn sem vinnur að framkvæmd samþykkta lands- og flokkstjórna. Stjórn flokksins samanstendur af formanni varaformanni ritara, gjaldkera, þingflokksformanni, formanni sveitarstjórnarráðs og formanni framkvæmdastjórnar.<ref name="logflokksins">[http://www.samfylkingin.is/Portals/0/1_Skjalasafn/Framkv%C3%A6mdastj%C3%B3rn/20130218_log_samfylkingarinnar_2013_medbreytingum_sj_lok.pdf Lög Samfylkingarinnar], Skoðað 15. mars 2015</ref> Innan flokksins eru 57 aðildarfélög og auk þeirra eru 8 aðildarfélög innan ungliðahreyfingar flokksins, [[Ungir jafnaðarmenn|Ungs Jafnaðarfólks]].<ref>[http://www.samfylkingin.is/Flokkurinn/A%C3%B0ildarf%C3%A9l%C3%B6g Aðildarfélög Samfylkingarinnar]</ref> og auk þess tvær landshreyfingar, [[Kvennahreyfing Samfylkingarinnar|Kvennahreyfingin]] og 60+. Aðildarfélögin skipa fulltrúa á landsfund sem hafa atkvæðarétt á ályktunum, stefnubreytingum og lagabreytingum sem samþykktar eru. Formaður og varaformaður eru hinsvegar kosnir af öllum félögum flokksins og er Samfylkingin einn flokka á Íslandi til þess að opna kosningu formanns til allra flokksmanna.<ref name="logflokksins" /> == Formenn == {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" |Formaður !Kjörinn !Hætti !Aldur við embættistöku |- |[[Mynd:Margretfrimannsdottir.JPG|frameless|120x120px]] |[[Margrét Frímannsdóttir]] (talsmaður) |[[30. janúar]] [[1999]] |[[5. maí]] [[2000]] |44 |- |[[Mynd:Ossur Skarphedinsson, utrikesminister Island. Nordiska radets session 2009 (1).jpg|frameless|120x120px]] |[[Össur Skarphéðinsson]] |[[5. maí]] [[2000]] |[[21. maí]] [[2005]] |47 |- |[[Mynd:Islands utrikesminister Ingibjorg Solrun Gisladottir vid Nordiska Radets session i Oslo. 2007-10-31. Foto- Magnus Froderberg-norden.org.jpg|frameless|120x120px]] |[[Ingibjörg Sólrún Gísladóttir]] |[[21. maí]] [[2005]] |[[28. mars]] [[2009]] |48 |- |[[Mynd:Johanna sigurdardottir official portrait.jpg|frameless|107x107px]] |[[Jóhanna Sigurðardóttir]] |[[28. mars]] [[2009]] |[[2. febrúar]] [[2013]] |66 |- |[[Mynd:Arni Pall Arnason Island.jpg|frameless|120x120px]] |[[Árni Páll Árnason]] |[[2. febrúar]] [[2013]] |[[3. júní]] [[2016]] |46 |- |[[Mynd:Oddný G Harðardóttir 2021.jpg|frameless|111x111px]] |[[Oddný G. Harðardóttir|Oddný G. Harðardóttir]] |[[3. júní]] [[2016]] |[[31. október]] [[2016]] |59 |- |[[Mynd:Logi Einarsson 2021.jpg|frameless|111x111px]] |[[Logi Már Einarsson|Logi Einarsson]] |[[31. október]] [[2016]] |[[28. október]] [[2022]] |52 |- |[[Mynd:Kristrún Frostadóttir 2021.jpg|frameless|111x111px]] |[[Kristrún Frostadóttir]] |[[28. október]] [[2022]] |Enn í embætti |34 |} === Varaformenn === {| class="wikitable" ! colspan="2" |Varaformaður !Kjörinn !Hætti |- |[[Mynd:Margretfrimannsdottir.JPG|frameless|120x120px]] |[[Margrét Frímannsdóttir]] |[[5. maí]] [[2000]] |[[1. nóvember]] [[2003]] |- |[[Mynd:Islands utrikesminister Ingibjorg Solrun Gisladottir vid Nordiska Radets session i Oslo. 2007-10-31. Foto- Magnus Froderberg-norden.org.jpg|frameless|120x120px]] |[[Ingibjörg Sólrún Gísladóttir]] |[[1. nóvember]] [[2003]] |[[21. maí]] [[2005]] |- |[[Mynd:Ágúst Ólafur Ágústsson 2017.jpg|frameless|111x111dp]] |[[Ágúst Ólafur Ágústsson]] |[[21. maí]] [[2005]] |[[28. mars]] [[2009]] |- |[[Mynd:DagurBEggertsson.jpg|frameless|120x120px]] |[[Dagur B. Eggertsson]] |[[28. mars]] [[2009]] |[[2. febrúar]] [[2013]] |- |[[Mynd:Katrin Sykur.jpg|frameless|107x107px]] |[[Katrín Júlíusdóttir]] |[[2. febrúar]] [[2013]] |[[4. júní]] [[2016]] |- |[[Mynd:Logi Einarsson 2021.jpg|frameless|111x111px]] |[[Logi Már Einarsson|Logi Einarsson]] |[[4. júní]] [[2016]] |[[4. febrúar]] [[2017]] |- | |[[Heiða Björg Hilmisdóttir]] |[[4. febrúar]] [[2017]] |[[28. október]] [[2022]] |- |[[Mynd:16-08-29-Ostseeparlamentarierkonferenz 2016 Riga-RR2 2831.jpg|frameless|120x120px]] |[[Guðmundur Árni Stefánsson]] |[[28. október]] [[2022]] |[[10. október]] [[2026]] |- | |[[Guðmundur Ari Sigurjónsson]] |[[10. október]] [[2026]] |Enn í embætti |} == Kjörfylgi == === Alþingiskosningar === {| class=wikitable style="text-align: right;" |- ! Kosningar ! Atkvæði ! % ! Þingsæti ! +/– ! Sæti ! Stjórnarþátttaka |- ! [[Alþingiskosningar 1999|1999]] | 44.378 | 26,8 | {{Composition bar|17|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{stöðugt}} 17 | {{stöðugt}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |- ! [[Alþingiskosningar 2003|2003]] | 56.700 | 31,0 | {{Composition bar|20|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{hækkun}} 3 | {{stöðugt}} 2. | {{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ! [[Alþingiskosningar 2007|2007]] | 48.742 | 26,8 | {{Composition bar|18|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{lækkun}} 2 | {{stöðugt}} 2. | {{Já|Í stjórnarsamstarfi}} |- ! [[Alþingiskosningar 2009|2009]] | 55.758 | 29,8 | {{Composition bar|20|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{hækkun}} 2 | {{hækkun}} 1. | {{Já|Í stjórnarsamstarfi}} |- ! [[Alþingiskosningar 2013|2013]] | 24.294 | 12,9 | {{Composition bar|9|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{lækkun}} 11 | {{lækkun}} 3. | {{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ! [[Alþingiskosningar 2016|2016]] | 10.893 | 5,7 | {{Composition bar|3|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{lækkun}} 6 | {{lækkun}} 7. | {{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ! [[Alþingiskosningar 2017|2017]] | 23.652 | 12,1 | {{Composition bar|7|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{hækkun}} 4 | {{hækkun}} 4. | {{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 2021|2021]] | 19.825 | 9,9 | {{Composition bar|6|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{lækkun}} 1 | {{stöðugt}} 4. | {{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 2024|2024]] | 44.091 | 20,8 | {{Composition bar|15|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{hækkun}} 9 | {{hækkun}} 1. | {{Já|Í stjórnarsamstarfi}} |} === Sveitarstjórnarkosningar === Samfylking bauð sig fram í eigin nafni í 10 sveitarfélögum í [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2002|sveitarstjórnarkosningunum 2002]]. Fjórum árum síðar bauð hún fram í 15 sveitarfélögum og hefur haldið framboðum þar síðan. Flokksmenn Samfylkingarinnar hafa hinsvegar tekið þátt í sameiginlegum listum í ýmsum sveitarfélögum, þar á meðal í [[Reykjavíkurlistinn|Reykjavíkurlistanum]] og [[Í-listinn|Í-listanum]] á Ísafirði. Samfylkingin var lengi stærsti flokkurinn í Hafnarfirði og var með hreinan meirihluta á árunum 2002 til 2010. Samfylkingin var stærsti flokkurinn í [[borgarstjórn Reykjavíkur]] kjörtímabilið 2014 - 2018 með 5 borgarfulltrúa og er næst stærst flokka núna með 5 borgarfulltrúa, frá 2014 til 2024 leiddi Samfylkingin þar meirihluta. {| class="wikitable" | |- ! Kosningar ! Atkvæði ! % ! fulltrúar |- | [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2002|2002]] | align="right" | | align="right" | 32 | align="right" | 29 |- | [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2006|2006]] | align="right" | 36.112<ref name="Sveita">[http://www.samband.is/media/vegvisir-sveitarstjornarmanna/Adal--og-varamenn-2010-2014-samantekt.pdf Samantekt Sambands íslenskra sveitarfélaga 2010], Skoðað 4. apríl 2015.</ref> | align="right" | 22%<ref name="Sveita" /> | align="right" | 35<ref>{{Cite web |url=http://www.samband.is/media/skjol-um-sveitarfelog/Yfirlit_Frambodslista2006_Meirihlutar.pdf |title=Niðurstöður Sveitastjórnarkosnigna 2006 |access-date=2015-04-04 |archive-date=2014-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140724171232/http://www.samband.is/media/skjol-um-sveitarfelog/Yfirlit_Frambodslista2006_Meirihlutar.pdf |url-status=dead }}</ref> |- | [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2010|2010]] | align="right" | 27.775<ref name="Sveita" /> | align="right" | 18,1%<ref name="Sveita" /> | align="right" | 42<ref name="Sveita" /> |- | [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2014|2014]] | | align="right" | 26% | align="right" | 41 |- |[[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2018|2018]] | | |42 |- |[[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2022|2022]] | | |38 |} == Sjá einnig == * [[Jafnaðarstefna á Íslandi]] * [[Ungir jafnaðarmenn|Ungt Jafnaðarfólk]] *[[Kvennahreyfing Samfylkingarinnar]] == Neðanmálsgreinar == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.samfylking.is Vefsíða Samfylkingarinnar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060424070854/http://www.samfylking.is/ |date=2006-04-24 }} * [http://www.politik.is Ungir jafnaðarmenn] * [http://www.mir.is Ungir jafnaðarmenn í Hfj.] * [http://www.felagshyggja.net Klassísk rit jafnaðarsinna á Íslandi] {{Íslensk stjórnmál}} {{S|2000}} [[Flokkur:Jafnaðarflokkar]] [[Flokkur:Samfylkingin|Samfylkingin]] [[Flokkur:Íslenskir stjórnmálaflokkar]] [[Flokkur:Stofnað 1999]] gjtzig5w07t48b0udqbydowirz6k0qa 1982443 1982442 2026-10-10T18:01:32Z User.57298540 121672 varaformaður 1982443 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálaflokkur | litur = {{Flokkslitur|Samfylking}} | flokksnafn_íslenska = Samfylkingin - jafnaðarflokkur Íslands | mynd = [[Mynd:Samfylkingin.png|200px]] | fylgi = {{hækkun}} 20,8%¹ | formaður = [[Kristrún Frostadóttir]] | varaformaður = [[Guðmundur Ari Sigurjónsson]] | frkvstjr = | þingflokksformaður = [[Guðmundur Ari Sigurjónsson]] | ritari = [[Guðný Birna Guðmundsdóttir]] | stofnár = {{start date and age|2000|5|5}} | samruni = [[Alþýðubandalagið]], [[Alþýðuflokkurinn]], [[Kvennalistinn]], [[Þjóðvaki]] | höfuðstöðvar = Hallveigarstígur 1, 101 Reykjavík | hugmyndafræði = [[jafnaðarstefna á Íslandi|jafnaðarstefna]]<br /> [[félagshyggja]]<br /> [[kvenfrelsi]]<br /> [[frjálslyndi]] | einkennislitur = rauður {{Colorbox|{{Flokkslitur|Samfylking}}}} | vettvangur1 = Sæti á Alþingi | sæti1 = 15 | sæti1alls = 63 | rauður = 0.85 | grænn = 0.13 | blár = 0.16 | vettvangur2 = Sæti í sveitarstjórnum | sæti2 = 38 | sæti2alls = 529 | bókstafur = S | vefsíða = [http://www.xs.is www.xs.is] | fótnóta = ¹Fylgi í síðustu [[Alþingiskosningar 2024|Alþingiskosningum]] | formaður framkvæmdastjórnar = [[IGuðmundur Ari Sigurjónsson]] | formaður Ungra Jafnaðarmanna = [[Ragna Sigurðardóttir]] | málgagn = | Ungliðahreyfing = [[Ungt Jafnaðarfólk]] }} '''Samfylkingin - jafnaðarflokkur Íslands''' er [[íslenskir stjórnmálaflokkar|íslenskur stjórnmálaflokkur]] sem kennir sig við [[jafnaðarstefna á Íslandi|jafnaðarstefnu]]. Flokkurinn var stofnaður árið [[1999]] en hélt formlegan stofnfund sinn þann [[5. maí]] [[2000]]. Flokkurinn var samruni fjögurra vinstri flokka ([[Alþýðuflokkurinn]], [[Alþýðubandalagið]], [[Þjóðvaki]] og [[Kvennalistinn]]) til þess að vinna sem mótvægisafl við [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokkinn]]. Samfylkingin hefur frá stofnun almennt verið næst stærsti flokkur landsins ef litið er til kjörfylgis til [[Þingkosningar á Íslandi|þings]] og [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi|sveitarstjórna]] auk skráðra flokksmanna. Flokkurinn staðsetur sig vinstra megin við miðju og eru þrjú grunngildi hans jafnaðarstefna, [[félagshyggja]] og [[kvenfrelsisstefna|kvenfrelsi]]. Formaður flokksins frá árinu [[2022]] er [[Kristrún Frostadóttir]]. Samfylkingin hefur myndað þrjár [[Listi yfir ráðuneyti Íslands|ríkisstjórnir]] og veitt tveimur þeirra forystu. Auk þess hafa fjórir [[borgarstjórar Reykjavíkur]] komið úr röðum Samfylkingarinnar og er flokkurinn sá næststærsti í [[borgarstjórn Reykjavíkur|borgarstjórn]] og hefur verið í meirihluta þar síðan [[2010]]. == Saga == === Aðdragandi === Ólíkt hinum [[Norðurlönd]]unum var enginn stór jafnaðarmannaflokkur starfandi á Íslandi mestalla [[20. öld]]ina heldur voru vinstri menn klofnir í smærri flokka. Hugmyndir um sameiningu vinstri manna í einn flokk sem gæti keppt við Sjálfstæðisflokkinn í fylgi voru þó ávallt lífseigar og í nafni þeirra var gjarnan stofnað til sérstakra klofningsframboða úr eldri flokkum sem áttu að ná fram þessu markmiði. Síðasta slíka framboðið var [[Þjóðvaki]] sem stofnaður var [[1994]] í því yfirlýsta markmiði að sameina íslenska jafnaðarmenn. Í kjölfar [[Alþingiskosningar 1995|alþingiskosninganna 1995]] fór umræða um mögulega samfylkingu af stað fyrir alvöru. Alþýðuflokkurinn var þá kominn í stjórnarandstöðu ásamt hinum vinstri flokkunum og vel heppnað sameiginlegt framboð vinstri manna og [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]] í sveitastjórnarkosningunum í [[Reykjavík]] 1994 og 1998 undir merkjum [[R-listinn|R-listans]] virkaði sem hvati á sameiningarviðræður. === Viðræður um sameiningu === Innan Alþýðuflokks og Þjóðvaka var stuðningur við sameiningu hvað mestur. Haustið 1996 voru þingflokkar þessara flokka sameinaðir undir nafninu „þingflokkur jafnaðarmanna“.<ref>[http://mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=285157 „''Fyrsta skref til frekara samstarfs jafnaðarmanna''“, Morgunblaðið, 5. september, 1996]</ref> Raunar gengu þrír af fjórum þingmönnum Þjóðvaka síðan aftur í Alþýðuflokkinn, [[Jóhanna Sigurðardóttir]] formaður Þjóðvaka var ein eftir. Í nóvember 1997 var haldinn flokksstjórnarfundur hjá Alþýðuflokknum og landsfundir hjá Kvennalista og Alþýðubandalagi og aðalfundur hjá Þjóðvaka um það hvort að hefja ætti sameiningarviðræður. Allir flokkarnir samþykktu það að gengið skyldi til viðræðna en mismikil eindrægni var í þeirri afstöðu milli flokka. Alþýðuflokkurinn og Þjóðvaki<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/1892523#page/n9/mode/2up|titill=frétt af aðalfundi Þjóðvaka|útgefandi=mbl|ár=1997|mánuðurskoðað=apríl|árskoðað=2021}}</ref> lýstu yfir afdráttarlausum stuðningi við sameiningarviðræður. Innan Kvennalistans var áherslumunur á milli kynslóða þar sem yngri kynslóðin reyndist tilbúnari til þátttöku í mögulegri samfylkingu en margar fyrrverandi og þáverandi þingkonur flokksins voru andvígar, meðal annars á þeirri forsendu að Kvennalistinn hafi verið hugsaður sem óháður hefðbundnum stjórnmálaöflum en með samfylkingu væri verið að skilgreina hann sem vinstri félagshyggjuflokk.<ref>[http://mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=366505 ''Hópur kvenna íhugar úrsögn'', Morgunblaðið, 18. nóvember, 1997]</ref> Niðurstaðan varð að samþykkt var að ganga til sameiningarviðræðna með 36 atkvæðum gegn 18, í kjölfarið sögðu nokkrar af þeim konum sem höfðu verið andvígar sig úr flokknum. Það var í Alþýðubandalaginu sem að andstaðan reyndist hvað hörðust. Málefnaágreiningur réði þar mestu, margir óttuðust að flokkurinn væri að fórna hefðbundnum stefnumálum sínum og færast of langt til hægri með því að sameinast Alþýðuflokki en þessir tveir flokkar höfðu að ýmsu leyti ólíka stefnu. Alþýðuflokkurinn var t.d. jákvæðari gagnvart [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalaginu]] og mögulegri aðild Íslands að [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]] en Alþýðubandalagið. Af þessum sökum sögðu þrír þingmenn Alþýðubandalagsins sig úr flokknum og stofnuðu eigin vinstri flokk - [[Vinstri hreyfingin - grænt framboð|Vinstri hreyfinguna -grænt framboð]] - sem skyldi leggja meiri áherslu á hefðbundnari vinstri gildi auk [[umhverfisvernd|umhverfismála]]. === Alþingiskosningar === Samfylkingin bauð fram í fyrsta skipti í [[Alþingiskosningar 1999|alþingiskosningunum 1999]] sem kosningabandalag. [[Margrét Frímannsdóttir]], þáverandi formaður Alþýðubandalags, gegndi þá hlutverki talsmanns. Flokkurinn hlaut þá 26,8% atkvæða sem var hæsta hlutfall atkvæða sem að vinstri flokkur hafði fengið í áratugi en þó 11% lægra en flokkarnir fjórir höfðu fengið samanlagt í kosningunum 1995. Vinstri grænir fengu 9,1% í sömu kosningum. Stofnfundur Samfylkingarinnar var haldinn [[5. maí|5.]] - [[6. maí]] [[2000]] og varð hún þá að formlegum flokki, fyrsti formaðurinn var kjörinn [[Össur Skarphéðinsson]]. Fyrir [[Alþingiskosningar 2003|alþingiskosningarnar 2003]] tók Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, þáverandi borgarstjóri í Reykjavík, sæti á lista flokksins í [[Reykjavíkurkjördæmi norður]] þrátt fyrir að hafa lýst því yfir eftir [[borgarstjórnarkosningarnar 2002]] að hún væri ekki á leið í þingframboð.<ref>[http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=704968 „''Ekki á leið í þingframboð að ári''“, Morgunblaðið, 19. desember, 2002.]</ref> Þetta vakti hörð viðbrögð samstarfsflokka Samfylkingarinnar í [[R-listinn|R-listanum]] sem kröfðust þess að hún viki úr stóli borgarstjóra. Í kjölfarið var hún titluð „forsætisráðherraefni“ flokksins fyrir kosningarnar og ræða sem hún hélt í [[Borgarnes]]i [[9. febrúar]] [[2003]] varð eitt helsta deilumál baráttunar en þar spurði hún að því hvort að lögregluaðgerðir og skattarannsóknir gagnvart [[Baugur Group|Baugi]] og [[Jón Ólafsson (athafnamaður)|Jóni Ólafssyni]] væru mögulega sprottnar af persónulegri óvild [[Davíð Oddsson|Davíðs Oddssonar]] í garð einstakra athafnamanna. Í kosningunum bætti flokkurinn við sig nokkru fylgi, fékk flest atkvæði í tveimur kjördæmum og vantaði þá aðeins tvö sæti til að ná Sjálfstæðisflokknum. == Hugmyndafræði == [[Mynd:Merki Samfylkingarinnar (til 2020).png|thumb|150px|Eldra merki flokksins.]] Meginstefna Samfylkingarinnar er jöfnuður, sjálfbærni og [[friður]]. Flokkurinn sér hlutverk stjórnvalda að koma fram við almenning af virðingu og gæta jafnræði í samfélagi þar sem allir einstaklingar geta notið hæfileika sinni á eigin forsendum. Samfylkingin vill tryggja að íslenskt samfélag geti tryggt sambærileg lífsgæði og eru í nágrannalöndunum og sé nútímalegt og framsækið. Nýting auðlinda á að vera sjálfbær og umhverfisvæn. Íslensk utanríkisstefna á að tryggja náin samskipti við umheiminn og stuðla að auknum jöfnuði, sjálfbærni í notkun auðlinda og virðingu fyrir umhverfinu á heimsvísu.<ref>{{cite web |url=https://xs.is/wp-content/uploads/2016/09/landsfundur2015_stjornmalaalyktun_loka.pdf |title=Stjórnmálaályktun Samfylkingarinnar |access-date=2017-10-31 |archive-date=2017-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170304210921/http://xs.is/wp-content/uploads/2016/09/landsfundur2015_stjornmalaalyktun_loka.pdf |url-status=dead }}</ref> == Flokksskipulag == Æðsta stjórn Samfylkingarinnar er landsfundur flokksins sem haldinn er á tveggja ára fresti og hefur hann vald yfir stefnumál, lög og starf hennar. Á milli landsfunda fer flokksstjórn sem kosin er á landsfundi með æðsta vald flokksins. Milli flokkstjórnarfunda starfar framkvæmdastjórn sem vinnur að framkvæmd samþykkta lands- og flokkstjórna. Stjórn flokksins samanstendur af formanni varaformanni ritara, gjaldkera, þingflokksformanni, formanni sveitarstjórnarráðs og formanni framkvæmdastjórnar.<ref name="logflokksins">[http://www.samfylkingin.is/Portals/0/1_Skjalasafn/Framkv%C3%A6mdastj%C3%B3rn/20130218_log_samfylkingarinnar_2013_medbreytingum_sj_lok.pdf Lög Samfylkingarinnar], Skoðað 15. mars 2015</ref> Innan flokksins eru 57 aðildarfélög og auk þeirra eru 8 aðildarfélög innan ungliðahreyfingar flokksins, [[Ungir jafnaðarmenn|Ungs Jafnaðarfólks]].<ref>[http://www.samfylkingin.is/Flokkurinn/A%C3%B0ildarf%C3%A9l%C3%B6g Aðildarfélög Samfylkingarinnar]</ref> og auk þess tvær landshreyfingar, [[Kvennahreyfing Samfylkingarinnar|Kvennahreyfingin]] og 60+. Aðildarfélögin skipa fulltrúa á landsfund sem hafa atkvæðarétt á ályktunum, stefnubreytingum og lagabreytingum sem samþykktar eru. Formaður og varaformaður eru hinsvegar kosnir af öllum félögum flokksins og er Samfylkingin einn flokka á Íslandi til þess að opna kosningu formanns til allra flokksmanna.<ref name="logflokksins" /> == Formenn == {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" |Formaður !Kjörinn !Hætti !Aldur við embættistöku |- |[[Mynd:Margretfrimannsdottir.JPG|frameless|120x120px]] |[[Margrét Frímannsdóttir]] (talsmaður) |[[30. janúar]] [[1999]] |[[5. maí]] [[2000]] |44 |- |[[Mynd:Ossur Skarphedinsson, utrikesminister Island. Nordiska radets session 2009 (1).jpg|frameless|120x120px]] |[[Össur Skarphéðinsson]] |[[5. maí]] [[2000]] |[[21. maí]] [[2005]] |47 |- |[[Mynd:Islands utrikesminister Ingibjorg Solrun Gisladottir vid Nordiska Radets session i Oslo. 2007-10-31. Foto- Magnus Froderberg-norden.org.jpg|frameless|120x120px]] |[[Ingibjörg Sólrún Gísladóttir]] |[[21. maí]] [[2005]] |[[28. mars]] [[2009]] |48 |- |[[Mynd:Johanna sigurdardottir official portrait.jpg|frameless|107x107px]] |[[Jóhanna Sigurðardóttir]] |[[28. mars]] [[2009]] |[[2. febrúar]] [[2013]] |66 |- |[[Mynd:Arni Pall Arnason Island.jpg|frameless|120x120px]] |[[Árni Páll Árnason]] |[[2. febrúar]] [[2013]] |[[3. júní]] [[2016]] |46 |- |[[Mynd:Oddný G Harðardóttir 2021.jpg|frameless|111x111px]] |[[Oddný G. Harðardóttir|Oddný G. Harðardóttir]] |[[3. júní]] [[2016]] |[[31. október]] [[2016]] |59 |- |[[Mynd:Logi Einarsson 2021.jpg|frameless|111x111px]] |[[Logi Már Einarsson|Logi Einarsson]] |[[31. október]] [[2016]] |[[28. október]] [[2022]] |52 |- |[[Mynd:Kristrún Frostadóttir 2021.jpg|frameless|111x111px]] |[[Kristrún Frostadóttir]] |[[28. október]] [[2022]] |Enn í embætti |34 |} === Varaformenn === {| class="wikitable" ! colspan="2" |Varaformaður !Kjörinn !Hætti |- |[[Mynd:Margretfrimannsdottir.JPG|frameless|120x120px]] |[[Margrét Frímannsdóttir]] |[[5. maí]] [[2000]] |[[1. nóvember]] [[2003]] |- |[[Mynd:Islands utrikesminister Ingibjorg Solrun Gisladottir vid Nordiska Radets session i Oslo. 2007-10-31. Foto- Magnus Froderberg-norden.org.jpg|frameless|120x120px]] |[[Ingibjörg Sólrún Gísladóttir]] |[[1. nóvember]] [[2003]] |[[21. maí]] [[2005]] |- |[[Mynd:Ágúst Ólafur Ágústsson 2017.jpg|frameless|111x111dp]] |[[Ágúst Ólafur Ágústsson]] |[[21. maí]] [[2005]] |[[28. mars]] [[2009]] |- |[[Mynd:DagurBEggertsson.jpg|frameless|120x120px]] |[[Dagur B. Eggertsson]] |[[28. mars]] [[2009]] |[[2. febrúar]] [[2013]] |- |[[Mynd:Katrin Sykur.jpg|frameless|107x107px]] |[[Katrín Júlíusdóttir]] |[[2. febrúar]] [[2013]] |[[4. júní]] [[2016]] |- |[[Mynd:Logi Einarsson 2021.jpg|frameless|111x111px]] |[[Logi Már Einarsson|Logi Einarsson]] |[[4. júní]] [[2016]] |[[4. febrúar]] [[2017]] |- | |[[Heiða Björg Hilmisdóttir]] |[[4. febrúar]] [[2017]] |[[28. október]] [[2022]] |- |[[Mynd:16-08-29-Ostseeparlamentarierkonferenz 2016 Riga-RR2 2831.jpg|frameless|120x120px]] |[[Guðmundur Árni Stefánsson]] |[[28. október]] [[2022]] |[[10. október]] [[2026]] |- | |[[Guðmundur Ari Sigurjónsson]] |[[10. október]] [[2026]] |Enn í embætti |} == Kjörfylgi == === Alþingiskosningar === {| class=wikitable style="text-align: right;" |- ! Kosningar ! Atkvæði ! % ! Þingsæti ! +/– ! Sæti ! Stjórnarþátttaka |- ! [[Alþingiskosningar 1999|1999]] | 44.378 | 26,8 | {{Composition bar|17|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{stöðugt}} 17 | {{stöðugt}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |- ! [[Alþingiskosningar 2003|2003]] | 56.700 | 31,0 | {{Composition bar|20|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{hækkun}} 3 | {{stöðugt}} 2. | {{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ! [[Alþingiskosningar 2007|2007]] | 48.742 | 26,8 | {{Composition bar|18|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{lækkun}} 2 | {{stöðugt}} 2. | {{Já|Í stjórnarsamstarfi}} |- ! [[Alþingiskosningar 2009|2009]] | 55.758 | 29,8 | {{Composition bar|20|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{hækkun}} 2 | {{hækkun}} 1. | {{Já|Í stjórnarsamstarfi}} |- ! [[Alþingiskosningar 2013|2013]] | 24.294 | 12,9 | {{Composition bar|9|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{lækkun}} 11 | {{lækkun}} 3. | {{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ! [[Alþingiskosningar 2016|2016]] | 10.893 | 5,7 | {{Composition bar|3|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{lækkun}} 6 | {{lækkun}} 7. | {{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ! [[Alþingiskosningar 2017|2017]] | 23.652 | 12,1 | {{Composition bar|7|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{hækkun}} 4 | {{hækkun}} 4. | {{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 2021|2021]] | 19.825 | 9,9 | {{Composition bar|6|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{lækkun}} 1 | {{stöðugt}} 4. | {{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 2024|2024]] | 44.091 | 20,8 | {{Composition bar|15|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{hækkun}} 9 | {{hækkun}} 1. | {{Já|Í stjórnarsamstarfi}} |} === Sveitarstjórnarkosningar === Samfylking bauð sig fram í eigin nafni í 10 sveitarfélögum í [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2002|sveitarstjórnarkosningunum 2002]]. Fjórum árum síðar bauð hún fram í 15 sveitarfélögum og hefur haldið framboðum þar síðan. Flokksmenn Samfylkingarinnar hafa hinsvegar tekið þátt í sameiginlegum listum í ýmsum sveitarfélögum, þar á meðal í [[Reykjavíkurlistinn|Reykjavíkurlistanum]] og [[Í-listinn|Í-listanum]] á Ísafirði. Samfylkingin var lengi stærsti flokkurinn í Hafnarfirði og var með hreinan meirihluta á árunum 2002 til 2010. Samfylkingin var stærsti flokkurinn í [[borgarstjórn Reykjavíkur]] kjörtímabilið 2014 - 2018 með 5 borgarfulltrúa og er næst stærst flokka núna með 5 borgarfulltrúa, frá 2014 til 2024 leiddi Samfylkingin þar meirihluta. {| class="wikitable" | |- ! Kosningar ! Atkvæði ! % ! fulltrúar |- | [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2002|2002]] | align="right" | | align="right" | 32 | align="right" | 29 |- | [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2006|2006]] | align="right" | 36.112<ref name="Sveita">[http://www.samband.is/media/vegvisir-sveitarstjornarmanna/Adal--og-varamenn-2010-2014-samantekt.pdf Samantekt Sambands íslenskra sveitarfélaga 2010], Skoðað 4. apríl 2015.</ref> | align="right" | 22%<ref name="Sveita" /> | align="right" | 35<ref>{{Cite web |url=http://www.samband.is/media/skjol-um-sveitarfelog/Yfirlit_Frambodslista2006_Meirihlutar.pdf |title=Niðurstöður Sveitastjórnarkosnigna 2006 |access-date=2015-04-04 |archive-date=2014-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140724171232/http://www.samband.is/media/skjol-um-sveitarfelog/Yfirlit_Frambodslista2006_Meirihlutar.pdf |url-status=dead }}</ref> |- | [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2010|2010]] | align="right" | 27.775<ref name="Sveita" /> | align="right" | 18,1%<ref name="Sveita" /> | align="right" | 42<ref name="Sveita" /> |- | [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2014|2014]] | | align="right" | 26% | align="right" | 41 |- |[[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2018|2018]] | | |42 |- |[[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2022|2022]] | | |38 |} == Sjá einnig == * [[Jafnaðarstefna á Íslandi]] * [[Ungir jafnaðarmenn|Ungt Jafnaðarfólk]] *[[Kvennahreyfing Samfylkingarinnar]] == Neðanmálsgreinar == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.samfylking.is Vefsíða Samfylkingarinnar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060424070854/http://www.samfylking.is/ |date=2006-04-24 }} * [http://www.politik.is Ungir jafnaðarmenn] * [http://www.mir.is Ungir jafnaðarmenn í Hfj.] * [http://www.felagshyggja.net Klassísk rit jafnaðarsinna á Íslandi] {{Íslensk stjórnmál}} {{S|2000}} [[Flokkur:Jafnaðarflokkar]] [[Flokkur:Samfylkingin|Samfylkingin]] [[Flokkur:Íslenskir stjórnmálaflokkar]] [[Flokkur:Stofnað 1999]] 7y1bgsoeok2v04ysjslmj0fn66jovud 1982446 1982443 2026-10-10T18:10:16Z User.57298540 121672 1982446 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálaflokkur | litur = {{Flokkslitur|Samfylking}} | flokksnafn_íslenska = Samfylkingin - jafnaðarflokkur Íslands | mynd = [[Mynd:Samfylkingin.png|200px]] | fylgi = {{hækkun}} 20,8%¹ | formaður = [[Kristrún Frostadóttir]] | varaformaður = [[Guðmundur Ari Sigurjónsson]] | frkvstjr = | þingflokksformaður = [[Guðmundur Ari Sigurjónsson]] | ritari = [[Guðný Birna Guðmundsdóttir]] | stofnár = {{start date and age|2000|5|5}} | samruni = [[Alþýðubandalagið]], [[Alþýðuflokkurinn]], [[Kvennalistinn]], [[Þjóðvaki]] | höfuðstöðvar = Hallveigarstígur 1, 101 Reykjavík | hugmyndafræði = [[jafnaðarstefna á Íslandi|jafnaðarstefna]]<br /> [[félagshyggja]]<br /> [[kvenfrelsi]]<br /> [[frjálslyndi]] | einkennislitur = rauður {{Colorbox|{{Flokkslitur|Samfylking}}}} | vettvangur1 = Sæti á Alþingi | sæti1 = 15 | sæti1alls = 63 | rauður = 0.85 | grænn = 0.13 | blár = 0.16 | vettvangur2 = Sæti í sveitarstjórnum | sæti2 = 38 | sæti2alls = 529 | bókstafur = S | vefsíða = [http://www.xs.is www.xs.is] | fótnóta = ¹Fylgi í síðustu [[Alþingiskosningar 2024|Alþingiskosningum]] | formaður framkvæmdastjórnar = [[IGuðmundur Ari Sigurjónsson]] | formaður Ungra Jafnaðarmanna = [[Ragna Sigurðardóttir]] | málgagn = | Ungliðahreyfing = [[Ungt Jafnaðarfólk]] }} '''Samfylkingin - jafnaðarflokkur Íslands''' er [[íslenskir stjórnmálaflokkar|íslenskur stjórnmálaflokkur]] sem kennir sig við [[jafnaðarstefna á Íslandi|jafnaðarstefnu]]. Flokkurinn var stofnaður árið [[1999]] en hélt formlegan stofnfund sinn þann [[5. maí]] [[2000]]. Flokkurinn var samruni fjögurra vinstri flokka ([[Alþýðuflokkurinn]], [[Alþýðubandalagið]], [[Þjóðvaki]] og [[Kvennalistinn]]) til þess að vinna sem mótvægisafl við [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokkinn]]. Samfylkingin hefur frá stofnun almennt verið næst stærsti flokkur landsins ef litið er til kjörfylgis til [[Þingkosningar á Íslandi|þings]] og [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi|sveitarstjórna]] auk skráðra flokksmanna. Flokkurinn staðsetur sig vinstra megin við miðju og eru þrjú grunngildi hans jafnaðarstefna, [[félagshyggja]] og [[kvenfrelsisstefna|kvenfrelsi]]. Formaður flokksins frá árinu [[2022]] er [[Kristrún Frostadóttir]]. Samfylkingin hefur myndað þrjár [[Listi yfir ráðuneyti Íslands|ríkisstjórnir]] og veitt tveimur þeirra forystu. Auk þess hafa fjórir [[borgarstjórar Reykjavíkur]] komið úr röðum Samfylkingarinnar og er flokkurinn sá næststærsti í [[borgarstjórn Reykjavíkur|borgarstjórn]] og hefur verið í meirihluta þar síðan [[2010]]. == Saga == === Aðdragandi === Ólíkt hinum [[Norðurlönd]]unum var enginn stór jafnaðarmannaflokkur starfandi á Íslandi mestalla [[20. öld]]ina heldur voru vinstri menn klofnir í smærri flokka. Hugmyndir um sameiningu vinstri manna í einn flokk sem gæti keppt við Sjálfstæðisflokkinn í fylgi voru þó ávallt lífseigar og í nafni þeirra var gjarnan stofnað til sérstakra klofningsframboða úr eldri flokkum sem áttu að ná fram þessu markmiði. Síðasta slíka framboðið var [[Þjóðvaki]] sem stofnaður var [[1994]] í því yfirlýsta markmiði að sameina íslenska jafnaðarmenn. Í kjölfar [[Alþingiskosningar 1995|alþingiskosninganna 1995]] fór umræða um mögulega samfylkingu af stað fyrir alvöru. Alþýðuflokkurinn var þá kominn í stjórnarandstöðu ásamt hinum vinstri flokkunum og vel heppnað sameiginlegt framboð vinstri manna og [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]] í sveitastjórnarkosningunum í [[Reykjavík]] 1994 og 1998 undir merkjum [[R-listinn|R-listans]] virkaði sem hvati á sameiningarviðræður. === Viðræður um sameiningu === Innan Alþýðuflokks og Þjóðvaka var stuðningur við sameiningu hvað mestur. Haustið 1996 voru þingflokkar þessara flokka sameinaðir undir nafninu „þingflokkur jafnaðarmanna“.<ref>[http://mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=285157 „''Fyrsta skref til frekara samstarfs jafnaðarmanna''“, Morgunblaðið, 5. september, 1996]</ref> Raunar gengu þrír af fjórum þingmönnum Þjóðvaka síðan aftur í Alþýðuflokkinn, [[Jóhanna Sigurðardóttir]] formaður Þjóðvaka var ein eftir. Í nóvember 1997 var haldinn flokksstjórnarfundur hjá Alþýðuflokknum og landsfundir hjá Kvennalista og Alþýðubandalagi og aðalfundur hjá Þjóðvaka um það hvort að hefja ætti sameiningarviðræður. Allir flokkarnir samþykktu það að gengið skyldi til viðræðna en mismikil eindrægni var í þeirri afstöðu milli flokka. Alþýðuflokkurinn og Þjóðvaki<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/1892523#page/n9/mode/2up|titill=frétt af aðalfundi Þjóðvaka|útgefandi=mbl|ár=1997|mánuðurskoðað=apríl|árskoðað=2021}}</ref> lýstu yfir afdráttarlausum stuðningi við sameiningarviðræður. Innan Kvennalistans var áherslumunur á milli kynslóða þar sem yngri kynslóðin reyndist tilbúnari til þátttöku í mögulegri samfylkingu en margar fyrrverandi og þáverandi þingkonur flokksins voru andvígar, meðal annars á þeirri forsendu að Kvennalistinn hafi verið hugsaður sem óháður hefðbundnum stjórnmálaöflum en með samfylkingu væri verið að skilgreina hann sem vinstri félagshyggjuflokk.<ref>[http://mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=366505 ''Hópur kvenna íhugar úrsögn'', Morgunblaðið, 18. nóvember, 1997]</ref> Niðurstaðan varð að samþykkt var að ganga til sameiningarviðræðna með 36 atkvæðum gegn 18, í kjölfarið sögðu nokkrar af þeim konum sem höfðu verið andvígar sig úr flokknum. Það var í Alþýðubandalaginu sem að andstaðan reyndist hvað hörðust. Málefnaágreiningur réði þar mestu, margir óttuðust að flokkurinn væri að fórna hefðbundnum stefnumálum sínum og færast of langt til hægri með því að sameinast Alþýðuflokki en þessir tveir flokkar höfðu að ýmsu leyti ólíka stefnu. Alþýðuflokkurinn var t.d. jákvæðari gagnvart [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalaginu]] og mögulegri aðild Íslands að [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]] en Alþýðubandalagið. Af þessum sökum sögðu þrír þingmenn Alþýðubandalagsins sig úr flokknum og stofnuðu eigin vinstri flokk - [[Vinstri hreyfingin - grænt framboð|Vinstri hreyfinguna -grænt framboð]] - sem skyldi leggja meiri áherslu á hefðbundnari vinstri gildi auk [[umhverfisvernd|umhverfismála]]. === Alþingiskosningar === Samfylkingin bauð fram í fyrsta skipti í [[Alþingiskosningar 1999|alþingiskosningunum 1999]] sem kosningabandalag. [[Margrét Frímannsdóttir]], þáverandi formaður Alþýðubandalags, gegndi þá hlutverki talsmanns. Flokkurinn hlaut þá 26,8% atkvæða sem var hæsta hlutfall atkvæða sem að vinstri flokkur hafði fengið í áratugi en þó 11% lægra en flokkarnir fjórir höfðu fengið samanlagt í kosningunum 1995. Vinstri grænir fengu 9,1% í sömu kosningum. Stofnfundur Samfylkingarinnar var haldinn [[5. maí|5.]] - [[6. maí]] [[2000]] og varð hún þá að formlegum flokki, fyrsti formaðurinn var kjörinn [[Össur Skarphéðinsson]]. Fyrir [[Alþingiskosningar 2003|alþingiskosningarnar 2003]] tók Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, þáverandi borgarstjóri í Reykjavík, sæti á lista flokksins í [[Reykjavíkurkjördæmi norður]] þrátt fyrir að hafa lýst því yfir eftir [[borgarstjórnarkosningarnar 2002]] að hún væri ekki á leið í þingframboð.<ref>[http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=704968 „''Ekki á leið í þingframboð að ári''“, Morgunblaðið, 19. desember, 2002.]</ref> Þetta vakti hörð viðbrögð samstarfsflokka Samfylkingarinnar í [[R-listinn|R-listanum]] sem kröfðust þess að hún viki úr stóli borgarstjóra. Í kjölfarið var hún titluð „forsætisráðherraefni“ flokksins fyrir kosningarnar og ræða sem hún hélt í [[Borgarnes]]i [[9. febrúar]] [[2003]] varð eitt helsta deilumál baráttunar en þar spurði hún að því hvort að lögregluaðgerðir og skattarannsóknir gagnvart [[Baugur Group|Baugi]] og [[Jón Ólafsson (athafnamaður)|Jóni Ólafssyni]] væru mögulega sprottnar af persónulegri óvild [[Davíð Oddsson|Davíðs Oddssonar]] í garð einstakra athafnamanna. Í kosningunum bætti flokkurinn við sig nokkru fylgi, fékk flest atkvæði í tveimur kjördæmum og vantaði þá aðeins tvö sæti til að ná Sjálfstæðisflokknum. == Hugmyndafræði == [[Mynd:Merki Samfylkingarinnar (til 2020).png|thumb|150px|Eldra merki flokksins.]] Meginstefna Samfylkingarinnar er jöfnuður, sjálfbærni og [[friður]]. Flokkurinn sér hlutverk stjórnvalda að koma fram við almenning af virðingu og gæta jafnræði í samfélagi þar sem allir einstaklingar geta notið hæfileika sinni á eigin forsendum. Samfylkingin vill tryggja að íslenskt samfélag geti tryggt sambærileg lífsgæði og eru í nágrannalöndunum og sé nútímalegt og framsækið. Nýting auðlinda á að vera sjálfbær og umhverfisvæn. Íslensk utanríkisstefna á að tryggja náin samskipti við umheiminn og stuðla að auknum jöfnuði, sjálfbærni í notkun auðlinda og virðingu fyrir umhverfinu á heimsvísu.<ref>{{cite web |url=https://xs.is/wp-content/uploads/2016/09/landsfundur2015_stjornmalaalyktun_loka.pdf |title=Stjórnmálaályktun Samfylkingarinnar |access-date=2017-10-31 |archive-date=2017-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170304210921/http://xs.is/wp-content/uploads/2016/09/landsfundur2015_stjornmalaalyktun_loka.pdf |url-status=dead }}</ref> == Flokksskipulag == Æðsta stjórn Samfylkingarinnar er landsfundur flokksins sem haldinn er á tveggja ára fresti og hefur hann vald yfir stefnumál, lög og starf hennar. Á milli landsfunda fer flokksstjórn sem kosin er á landsfundi með æðsta vald flokksins. Milli flokkstjórnarfunda starfar framkvæmdastjórn sem vinnur að framkvæmd samþykkta lands- og flokkstjórna. Stjórn flokksins samanstendur af formanni varaformanni ritara, gjaldkera, þingflokksformanni, formanni sveitarstjórnarráðs og formanni framkvæmdastjórnar.<ref name="logflokksins">[http://www.samfylkingin.is/Portals/0/1_Skjalasafn/Framkv%C3%A6mdastj%C3%B3rn/20130218_log_samfylkingarinnar_2013_medbreytingum_sj_lok.pdf Lög Samfylkingarinnar], Skoðað 15. mars 2015</ref> Innan flokksins eru 57 aðildarfélög og auk þeirra eru 8 aðildarfélög innan ungliðahreyfingar flokksins, [[Ungir jafnaðarmenn|Ungs Jafnaðarfólks]].<ref>[http://www.samfylkingin.is/Flokkurinn/A%C3%B0ildarf%C3%A9l%C3%B6g Aðildarfélög Samfylkingarinnar]</ref> og auk þess tvær landshreyfingar, [[Kvennahreyfing Samfylkingarinnar|Kvennahreyfingin]] og 60+. Aðildarfélögin skipa fulltrúa á landsfund sem hafa atkvæðarétt á ályktunum, stefnubreytingum og lagabreytingum sem samþykktar eru. Formaður og varaformaður eru hinsvegar kosnir af öllum félögum flokksins og er Samfylkingin einn flokka á Íslandi til þess að opna kosningu formanns til allra flokksmanna.<ref name="logflokksins" /> == Formenn == {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" |Formaður !Kjörinn !Hætti !Aldur við embættistöku |- |[[Mynd:Margretfrimannsdottir.JPG|frameless|120x120px]] |[[Margrét Frímannsdóttir]] (talsmaður) |[[30. janúar]] [[1999]] |[[5. maí]] [[2000]] |44 |- |[[Mynd:Ossur Skarphedinsson, utrikesminister Island. Nordiska radets session 2009 (1).jpg|frameless|120x120px]] |[[Össur Skarphéðinsson]] |[[5. maí]] [[2000]] |[[21. maí]] [[2005]] |47 |- |[[Mynd:Islands utrikesminister Ingibjorg Solrun Gisladottir vid Nordiska Radets session i Oslo. 2007-10-31. Foto- Magnus Froderberg-norden.org.jpg|frameless|120x120px]] |[[Ingibjörg Sólrún Gísladóttir]] |[[21. maí]] [[2005]] |[[28. mars]] [[2009]] |48 |- |[[Mynd:Johanna sigurdardottir official portrait.jpg|frameless|107x107px]] |[[Jóhanna Sigurðardóttir]] |[[28. mars]] [[2009]] |[[2. febrúar]] [[2013]] |66 |- |[[Mynd:Arni Pall Arnason Island.jpg|frameless|120x120px]] |[[Árni Páll Árnason]] |[[2. febrúar]] [[2013]] |[[3. júní]] [[2016]] |46 |- |[[Mynd:Oddný G Harðardóttir 2021.jpg|frameless|111x111px]] |[[Oddný G. Harðardóttir|Oddný G. Harðardóttir]] |[[3. júní]] [[2016]] |[[31. október]] [[2016]] |59 |- |[[Mynd:Logi Einarsson 2021.jpg|frameless|111x111px]] |[[Logi Már Einarsson|Logi Einarsson]] |[[31. október]] [[2016]] |[[28. október]] [[2022]] |52 |- |[[Mynd:Kristrún Frostadóttir 2021.jpg|frameless|111x111px]] |[[Kristrún Frostadóttir]] |[[28. október]] [[2022]] |Enn í embætti |34 |} === Varaformenn === {| class="wikitable" ! colspan="2" |Varaformaður !Kjörinn !Hætti |- |[[Mynd:Margretfrimannsdottir.JPG|frameless|120x120px]] |[[Margrét Frímannsdóttir]] |[[5. maí]] [[2000]] |[[1. nóvember]] [[2003]] |- |[[Mynd:Islands utrikesminister Ingibjorg Solrun Gisladottir vid Nordiska Radets session i Oslo. 2007-10-31. Foto- Magnus Froderberg-norden.org.jpg|frameless|120x120px]] |[[Ingibjörg Sólrún Gísladóttir]] |[[1. nóvember]] [[2003]] |[[21. maí]] [[2005]] |- |[[Mynd:Ágúst Ólafur Ágústsson 2017.jpg|frameless|111x111dp]] |[[Ágúst Ólafur Ágústsson]] |[[21. maí]] [[2005]] |[[28. mars]] [[2009]] |- |[[Mynd:DagurBEggertsson.jpg|frameless|120x120px]] |[[Dagur B. Eggertsson]] |[[28. mars]] [[2009]] |[[2. febrúar]] [[2013]] |- |[[Mynd:Katrin Sykur.jpg|frameless|107x107px]] |[[Katrín Júlíusdóttir]] |[[2. febrúar]] [[2013]] |[[4. júní]] [[2016]] |- |[[Mynd:Logi Einarsson 2021.jpg|frameless|111x111px]] |[[Logi Már Einarsson|Logi Einarsson]] |[[4. júní]] [[2016]] |[[4. febrúar]] [[2017]] |- | |[[Heiða Björg Hilmisdóttir]] |[[4. febrúar]] [[2017]] |[[28. október]] [[2022]] |- |[[Mynd:16-08-29-Ostseeparlamentarierkonferenz 2016 Riga-RR2 2831.jpg|frameless|120x120px]] |[[Guðmundur Árni Stefánsson]] |[[28. október]] [[2022]] |[[10. október]] [[2026]] |- | |[[Guðmundur Ari Sigurjónsson]] |[[10. október]] [[2026]] |Enn í embætti |} == Kjörfylgi == === Alþingiskosningar === {| class=wikitable style="text-align: right;" |- ! Kosningar ! Atkvæði ! % ! Þingsæti ! +/– ! Sæti ! Stjórnarþátttaka |- ! [[Alþingiskosningar 1999|1999]] | 44.378 | 26,8 | {{Composition bar|17|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{stöðugt}} 17 | {{stöðugt}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |- ! [[Alþingiskosningar 2003|2003]] | 56.700 | 31,0 | {{Composition bar|20|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{hækkun}} 3 | {{stöðugt}} 2. | {{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ! [[Alþingiskosningar 2007|2007]] | 48.742 | 26,8 | {{Composition bar|18|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{lækkun}} 2 | {{stöðugt}} 2. | {{Já|Í stjórnarsamstarfi}} |- ! [[Alþingiskosningar 2009|2009]] | 55.758 | 29,8 | {{Composition bar|20|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{hækkun}} 2 | {{hækkun}} 1. | {{Já|Í stjórnarsamstarfi}} |- ! [[Alþingiskosningar 2013|2013]] | 24.294 | 12,9 | {{Composition bar|9|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{lækkun}} 11 | {{lækkun}} 3. | {{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ! [[Alþingiskosningar 2016|2016]] | 10.893 | 5,7 | {{Composition bar|3|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{lækkun}} 6 | {{lækkun}} 7. | {{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ! [[Alþingiskosningar 2017|2017]] | 23.652 | 12,1 | {{Composition bar|7|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{hækkun}} 4 | {{hækkun}} 4. | {{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 2021|2021]] | 19.825 | 9,9 | {{Composition bar|6|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{lækkun}} 1 | {{stöðugt}} 4. | {{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 2024|2024]] | 44.091 | 20,8 | {{Composition bar|15|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{hækkun}} 9 | {{hækkun}} 1. | {{Já|Í stjórnarsamstarfi}} |} === Sveitarstjórnarkosningar === Samfylking bauð sig fram í eigin nafni í 10 sveitarfélögum í [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2002|sveitarstjórnarkosningunum 2002]]. Fjórum árum síðar bauð hún fram í 15 sveitarfélögum og hefur haldið framboðum þar síðan. Flokksmenn Samfylkingarinnar hafa hinsvegar tekið þátt í sameiginlegum listum í ýmsum sveitarfélögum, þar á meðal í [[Reykjavíkurlistinn|Reykjavíkurlistanum]] og [[Í-listinn|Í-listanum]] á Ísafirði. Samfylkingin var lengi stærsti flokkurinn í Hafnarfirði og var með hreinan meirihluta á árunum 2002 til 2010. Samfylkingin var stærsti flokkurinn í [[borgarstjórn Reykjavíkur]] kjörtímabilið 2014 - 2018 með 5 borgarfulltrúa og er næst stærst flokka núna með 5 borgarfulltrúa, frá 2014 til 2024 leiddi Samfylkingin þar meirihluta. {| class="wikitable" | |- ! Kosningar ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2002|2002]] | align="right" | | align="right" | 32 | align="right" | 29 |- | [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2006|2006]] | align="right" | 36.112<ref name="Sveita">[http://www.samband.is/media/vegvisir-sveitarstjornarmanna/Adal--og-varamenn-2010-2014-samantekt.pdf Samantekt Sambands íslenskra sveitarfélaga 2010], Skoðað 4. apríl 2015.</ref> | align="right" | 22%<ref name="Sveita" /> | align="right" | 35<ref>{{Cite web |url=http://www.samband.is/media/skjol-um-sveitarfelog/Yfirlit_Frambodslista2006_Meirihlutar.pdf |title=Niðurstöður Sveitastjórnarkosnigna 2006 |access-date=2015-04-04 |archive-date=2014-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140724171232/http://www.samband.is/media/skjol-um-sveitarfelog/Yfirlit_Frambodslista2006_Meirihlutar.pdf |url-status=dead }}</ref> |- | [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2010|2010]] | align="right" | 27.775<ref name="Sveita" /> | align="right" | 18,1%<ref name="Sveita" /> | align="right" | 42<ref name="Sveita" /> |- | [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2014|2014]] | | align="right" | 26% | align="right" | 41 |- |[[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2018|2018]] | | |42 |- |[[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2022|2022]] | | |38 |} == Sjá einnig == * [[Jafnaðarstefna á Íslandi]] * [[Ungir jafnaðarmenn|Ungt Jafnaðarfólk]] *[[Kvennahreyfing Samfylkingarinnar]] == Neðanmálsgreinar == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.samfylking.is Vefsíða Samfylkingarinnar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060424070854/http://www.samfylking.is/ |date=2006-04-24 }} * [http://www.politik.is Ungir jafnaðarmenn] * [http://www.mir.is Ungir jafnaðarmenn í Hfj.] * [http://www.felagshyggja.net Klassísk rit jafnaðarsinna á Íslandi] {{Íslensk stjórnmál}} {{S|2000}} [[Flokkur:Jafnaðarflokkar]] [[Flokkur:Samfylkingin|Samfylkingin]] [[Flokkur:Íslenskir stjórnmálaflokkar]] [[Flokkur:Stofnað 1999]] n16whid8bqggaqdw7vpl46kue9i7hy6 1982447 1982446 2026-10-10T18:12:33Z User.57298540 121672 1982447 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálaflokkur | litur = {{Flokkslitur|Samfylking}} | flokksnafn_íslenska = Samfylkingin - jafnaðarflokkur Íslands | mynd = [[Mynd:Samfylkingin.png|200px]] | fylgi = {{hækkun}} 20,8%¹ | formaður = [[Kristrún Frostadóttir]] | varaformaður = [[Guðmundur Ari Sigurjónsson]] | frkvstjr = | þingflokksformaður = [[Guðmundur Ari Sigurjónsson]] | ritari = [[Guðný Birna Guðmundsdóttir]] | stofnár = {{start date and age|2000|5|5}} | samruni = [[Alþýðubandalagið]], [[Alþýðuflokkurinn]], [[Kvennalistinn]], [[Þjóðvaki]] | höfuðstöðvar = Hallveigarstígur 1, 101 Reykjavík | hugmyndafræði = [[jafnaðarstefna á Íslandi|jafnaðarstefna]]<br /> [[félagshyggja]]<br /> [[kvenfrelsi]]<br /> [[frjálslyndi]] | einkennislitur = rauður {{Colorbox|{{Flokkslitur|Samfylking}}}} | vettvangur1 = Sæti á Alþingi | sæti1 = 15 | sæti1alls = 63 | rauður = 0.85 | grænn = 0.13 | blár = 0.16 | vettvangur2 = Sæti í sveitarstjórnum | sæti2 = 38 | sæti2alls = 529 | bókstafur = S | vefsíða = [http://www.xs.is www.xs.is] | fótnóta = ¹Fylgi í síðustu [[Alþingiskosningar 2024|Alþingiskosningum]] | formaður framkvæmdastjórnar = [[IGuðmundur Ari Sigurjónsson]] | formaður Ungra Jafnaðarmanna = [[Ragna Sigurðardóttir]] | málgagn = | Ungliðahreyfing = [[Ungt Jafnaðarfólk]] }} '''Samfylkingin - jafnaðarflokkur Íslands''' er [[íslenskir stjórnmálaflokkar|íslenskur stjórnmálaflokkur]] sem kennir sig við [[jafnaðarstefna á Íslandi|jafnaðarstefnu]]. Flokkurinn var stofnaður árið [[1999]] en hélt formlegan stofnfund sinn þann [[5. maí]] [[2000]]. Flokkurinn var samruni fjögurra vinstri flokka ([[Alþýðuflokkurinn]], [[Alþýðubandalagið]], [[Þjóðvaki]] og [[Kvennalistinn]]) til þess að vinna sem mótvægisafl við [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokkinn]]. Samfylkingin hefur frá stofnun almennt verið næst stærsti flokkur landsins ef litið er til kjörfylgis til [[Þingkosningar á Íslandi|þings]] og [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi|sveitarstjórna]] auk skráðra flokksmanna. Flokkurinn staðsetur sig vinstra megin við miðju og eru þrjú grunngildi hans jafnaðarstefna, [[félagshyggja]] og [[kvenfrelsisstefna|kvenfrelsi]]. Formaður flokksins frá árinu [[2022]] er [[Kristrún Frostadóttir]]. Samfylkingin hefur myndað þrjár [[Listi yfir ráðuneyti Íslands|ríkisstjórnir]] og veitt tveimur þeirra forystu. Auk þess hafa fjórir [[borgarstjórar Reykjavíkur]] komið úr röðum Samfylkingarinnar og er flokkurinn sá næststærsti í [[borgarstjórn Reykjavíkur|borgarstjórn]] og var í meirihluta þar frá [[2010]] til [[2026]]. == Saga == === Aðdragandi === Ólíkt hinum [[Norðurlönd]]unum var enginn stór jafnaðarmannaflokkur starfandi á Íslandi mestalla [[20. öld]]ina heldur voru vinstri menn klofnir í smærri flokka. Hugmyndir um sameiningu vinstri manna í einn flokk sem gæti keppt við Sjálfstæðisflokkinn í fylgi voru þó ávallt lífseigar og í nafni þeirra var gjarnan stofnað til sérstakra klofningsframboða úr eldri flokkum sem áttu að ná fram þessu markmiði. Síðasta slíka framboðið var [[Þjóðvaki]] sem stofnaður var [[1994]] í því yfirlýsta markmiði að sameina íslenska jafnaðarmenn. Í kjölfar [[Alþingiskosningar 1995|alþingiskosninganna 1995]] fór umræða um mögulega samfylkingu af stað fyrir alvöru. Alþýðuflokkurinn var þá kominn í stjórnarandstöðu ásamt hinum vinstri flokkunum og vel heppnað sameiginlegt framboð vinstri manna og [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]] í sveitastjórnarkosningunum í [[Reykjavík]] 1994 og 1998 undir merkjum [[R-listinn|R-listans]] virkaði sem hvati á sameiningarviðræður. === Viðræður um sameiningu === Innan Alþýðuflokks og Þjóðvaka var stuðningur við sameiningu hvað mestur. Haustið 1996 voru þingflokkar þessara flokka sameinaðir undir nafninu „þingflokkur jafnaðarmanna“.<ref>[http://mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=285157 „''Fyrsta skref til frekara samstarfs jafnaðarmanna''“, Morgunblaðið, 5. september, 1996]</ref> Raunar gengu þrír af fjórum þingmönnum Þjóðvaka síðan aftur í Alþýðuflokkinn, [[Jóhanna Sigurðardóttir]] formaður Þjóðvaka var ein eftir. Í nóvember 1997 var haldinn flokksstjórnarfundur hjá Alþýðuflokknum og landsfundir hjá Kvennalista og Alþýðubandalagi og aðalfundur hjá Þjóðvaka um það hvort að hefja ætti sameiningarviðræður. Allir flokkarnir samþykktu það að gengið skyldi til viðræðna en mismikil eindrægni var í þeirri afstöðu milli flokka. Alþýðuflokkurinn og Þjóðvaki<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/1892523#page/n9/mode/2up|titill=frétt af aðalfundi Þjóðvaka|útgefandi=mbl|ár=1997|mánuðurskoðað=apríl|árskoðað=2021}}</ref> lýstu yfir afdráttarlausum stuðningi við sameiningarviðræður. Innan Kvennalistans var áherslumunur á milli kynslóða þar sem yngri kynslóðin reyndist tilbúnari til þátttöku í mögulegri samfylkingu en margar fyrrverandi og þáverandi þingkonur flokksins voru andvígar, meðal annars á þeirri forsendu að Kvennalistinn hafi verið hugsaður sem óháður hefðbundnum stjórnmálaöflum en með samfylkingu væri verið að skilgreina hann sem vinstri félagshyggjuflokk.<ref>[http://mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=366505 ''Hópur kvenna íhugar úrsögn'', Morgunblaðið, 18. nóvember, 1997]</ref> Niðurstaðan varð að samþykkt var að ganga til sameiningarviðræðna með 36 atkvæðum gegn 18, í kjölfarið sögðu nokkrar af þeim konum sem höfðu verið andvígar sig úr flokknum. Það var í Alþýðubandalaginu sem að andstaðan reyndist hvað hörðust. Málefnaágreiningur réði þar mestu, margir óttuðust að flokkurinn væri að fórna hefðbundnum stefnumálum sínum og færast of langt til hægri með því að sameinast Alþýðuflokki en þessir tveir flokkar höfðu að ýmsu leyti ólíka stefnu. Alþýðuflokkurinn var t.d. jákvæðari gagnvart [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalaginu]] og mögulegri aðild Íslands að [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]] en Alþýðubandalagið. Af þessum sökum sögðu þrír þingmenn Alþýðubandalagsins sig úr flokknum og stofnuðu eigin vinstri flokk - [[Vinstri hreyfingin - grænt framboð|Vinstri hreyfinguna -grænt framboð]] - sem skyldi leggja meiri áherslu á hefðbundnari vinstri gildi auk [[umhverfisvernd|umhverfismála]]. === Alþingiskosningar === Samfylkingin bauð fram í fyrsta skipti í [[Alþingiskosningar 1999|alþingiskosningunum 1999]] sem kosningabandalag. [[Margrét Frímannsdóttir]], þáverandi formaður Alþýðubandalags, gegndi þá hlutverki talsmanns. Flokkurinn hlaut þá 26,8% atkvæða sem var hæsta hlutfall atkvæða sem að vinstri flokkur hafði fengið í áratugi en þó 11% lægra en flokkarnir fjórir höfðu fengið samanlagt í kosningunum 1995. Vinstri grænir fengu 9,1% í sömu kosningum. Stofnfundur Samfylkingarinnar var haldinn [[5. maí|5.]] - [[6. maí]] [[2000]] og varð hún þá að formlegum flokki, fyrsti formaðurinn var kjörinn [[Össur Skarphéðinsson]]. Fyrir [[Alþingiskosningar 2003|alþingiskosningarnar 2003]] tók Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, þáverandi borgarstjóri í Reykjavík, sæti á lista flokksins í [[Reykjavíkurkjördæmi norður]] þrátt fyrir að hafa lýst því yfir eftir [[borgarstjórnarkosningarnar 2002]] að hún væri ekki á leið í þingframboð.<ref>[http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=704968 „''Ekki á leið í þingframboð að ári''“, Morgunblaðið, 19. desember, 2002.]</ref> Þetta vakti hörð viðbrögð samstarfsflokka Samfylkingarinnar í [[R-listinn|R-listanum]] sem kröfðust þess að hún viki úr stóli borgarstjóra. Í kjölfarið var hún titluð „forsætisráðherraefni“ flokksins fyrir kosningarnar og ræða sem hún hélt í [[Borgarnes]]i [[9. febrúar]] [[2003]] varð eitt helsta deilumál baráttunar en þar spurði hún að því hvort að lögregluaðgerðir og skattarannsóknir gagnvart [[Baugur Group|Baugi]] og [[Jón Ólafsson (athafnamaður)|Jóni Ólafssyni]] væru mögulega sprottnar af persónulegri óvild [[Davíð Oddsson|Davíðs Oddssonar]] í garð einstakra athafnamanna. Í kosningunum bætti flokkurinn við sig nokkru fylgi, fékk flest atkvæði í tveimur kjördæmum og vantaði þá aðeins tvö sæti til að ná Sjálfstæðisflokknum. == Hugmyndafræði == [[Mynd:Merki Samfylkingarinnar (til 2020).png|thumb|150px|Eldra merki flokksins.]] Meginstefna Samfylkingarinnar er jöfnuður, sjálfbærni og [[friður]]. Flokkurinn sér hlutverk stjórnvalda að koma fram við almenning af virðingu og gæta jafnræði í samfélagi þar sem allir einstaklingar geta notið hæfileika sinni á eigin forsendum. Samfylkingin vill tryggja að íslenskt samfélag geti tryggt sambærileg lífsgæði og eru í nágrannalöndunum og sé nútímalegt og framsækið. Nýting auðlinda á að vera sjálfbær og umhverfisvæn. Íslensk utanríkisstefna á að tryggja náin samskipti við umheiminn og stuðla að auknum jöfnuði, sjálfbærni í notkun auðlinda og virðingu fyrir umhverfinu á heimsvísu.<ref>{{cite web |url=https://xs.is/wp-content/uploads/2016/09/landsfundur2015_stjornmalaalyktun_loka.pdf |title=Stjórnmálaályktun Samfylkingarinnar |access-date=2017-10-31 |archive-date=2017-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170304210921/http://xs.is/wp-content/uploads/2016/09/landsfundur2015_stjornmalaalyktun_loka.pdf |url-status=dead }}</ref> == Flokksskipulag == Æðsta stjórn Samfylkingarinnar er landsfundur flokksins sem haldinn er á tveggja ára fresti og hefur hann vald yfir stefnumál, lög og starf hennar. Á milli landsfunda fer flokksstjórn sem kosin er á landsfundi með æðsta vald flokksins. Milli flokkstjórnarfunda starfar framkvæmdastjórn sem vinnur að framkvæmd samþykkta lands- og flokkstjórna. Stjórn flokksins samanstendur af formanni varaformanni ritara, gjaldkera, þingflokksformanni, formanni sveitarstjórnarráðs og formanni framkvæmdastjórnar.<ref name="logflokksins">[http://www.samfylkingin.is/Portals/0/1_Skjalasafn/Framkv%C3%A6mdastj%C3%B3rn/20130218_log_samfylkingarinnar_2013_medbreytingum_sj_lok.pdf Lög Samfylkingarinnar], Skoðað 15. mars 2015</ref> Innan flokksins eru 57 aðildarfélög og auk þeirra eru 8 aðildarfélög innan ungliðahreyfingar flokksins, [[Ungir jafnaðarmenn|Ungs Jafnaðarfólks]].<ref>[http://www.samfylkingin.is/Flokkurinn/A%C3%B0ildarf%C3%A9l%C3%B6g Aðildarfélög Samfylkingarinnar]</ref> og auk þess tvær landshreyfingar, [[Kvennahreyfing Samfylkingarinnar|Kvennahreyfingin]] og 60+. Aðildarfélögin skipa fulltrúa á landsfund sem hafa atkvæðarétt á ályktunum, stefnubreytingum og lagabreytingum sem samþykktar eru. Formaður og varaformaður eru hinsvegar kosnir af öllum félögum flokksins og er Samfylkingin einn flokka á Íslandi til þess að opna kosningu formanns til allra flokksmanna.<ref name="logflokksins" /> == Formenn == {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" |Formaður !Kjörinn !Hætti !Aldur við embættistöku |- |[[Mynd:Margretfrimannsdottir.JPG|frameless|120x120px]] |[[Margrét Frímannsdóttir]] (talsmaður) |[[30. janúar]] [[1999]] |[[5. maí]] [[2000]] |44 |- |[[Mynd:Ossur Skarphedinsson, utrikesminister Island. Nordiska radets session 2009 (1).jpg|frameless|120x120px]] |[[Össur Skarphéðinsson]] |[[5. maí]] [[2000]] |[[21. maí]] [[2005]] |47 |- |[[Mynd:Islands utrikesminister Ingibjorg Solrun Gisladottir vid Nordiska Radets session i Oslo. 2007-10-31. Foto- Magnus Froderberg-norden.org.jpg|frameless|120x120px]] |[[Ingibjörg Sólrún Gísladóttir]] |[[21. maí]] [[2005]] |[[28. mars]] [[2009]] |48 |- |[[Mynd:Johanna sigurdardottir official portrait.jpg|frameless|107x107px]] |[[Jóhanna Sigurðardóttir]] |[[28. mars]] [[2009]] |[[2. febrúar]] [[2013]] |66 |- |[[Mynd:Arni Pall Arnason Island.jpg|frameless|120x120px]] |[[Árni Páll Árnason]] |[[2. febrúar]] [[2013]] |[[3. júní]] [[2016]] |46 |- |[[Mynd:Oddný G Harðardóttir 2021.jpg|frameless|111x111px]] |[[Oddný G. Harðardóttir|Oddný G. Harðardóttir]] |[[3. júní]] [[2016]] |[[31. október]] [[2016]] |59 |- |[[Mynd:Logi Einarsson 2021.jpg|frameless|111x111px]] |[[Logi Már Einarsson|Logi Einarsson]] |[[31. október]] [[2016]] |[[28. október]] [[2022]] |52 |- |[[Mynd:Kristrún Frostadóttir 2021.jpg|frameless|111x111px]] |[[Kristrún Frostadóttir]] |[[28. október]] [[2022]] |Enn í embætti |34 |} === Varaformenn === {| class="wikitable" ! colspan="2" |Varaformaður !Kjörinn !Hætti |- |[[Mynd:Margretfrimannsdottir.JPG|frameless|120x120px]] |[[Margrét Frímannsdóttir]] |[[5. maí]] [[2000]] |[[1. nóvember]] [[2003]] |- |[[Mynd:Islands utrikesminister Ingibjorg Solrun Gisladottir vid Nordiska Radets session i Oslo. 2007-10-31. Foto- Magnus Froderberg-norden.org.jpg|frameless|120x120px]] |[[Ingibjörg Sólrún Gísladóttir]] |[[1. nóvember]] [[2003]] |[[21. maí]] [[2005]] |- |[[Mynd:Ágúst Ólafur Ágústsson 2017.jpg|frameless|111x111dp]] |[[Ágúst Ólafur Ágústsson]] |[[21. maí]] [[2005]] |[[28. mars]] [[2009]] |- |[[Mynd:DagurBEggertsson.jpg|frameless|120x120px]] |[[Dagur B. Eggertsson]] |[[28. mars]] [[2009]] |[[2. febrúar]] [[2013]] |- |[[Mynd:Katrin Sykur.jpg|frameless|107x107px]] |[[Katrín Júlíusdóttir]] |[[2. febrúar]] [[2013]] |[[4. júní]] [[2016]] |- |[[Mynd:Logi Einarsson 2021.jpg|frameless|111x111px]] |[[Logi Már Einarsson|Logi Einarsson]] |[[4. júní]] [[2016]] |[[4. febrúar]] [[2017]] |- | |[[Heiða Björg Hilmisdóttir]] |[[4. febrúar]] [[2017]] |[[28. október]] [[2022]] |- |[[Mynd:16-08-29-Ostseeparlamentarierkonferenz 2016 Riga-RR2 2831.jpg|frameless|120x120px]] |[[Guðmundur Árni Stefánsson]] |[[28. október]] [[2022]] |[[10. október]] [[2026]] |- | |[[Guðmundur Ari Sigurjónsson]] |[[10. október]] [[2026]] |Enn í embætti |} == Kjörfylgi == === Alþingiskosningar === {| class=wikitable style="text-align: right;" |- ! Kosningar ! Atkvæði ! % ! Þingsæti ! +/– ! Sæti ! Stjórnarþátttaka |- ! [[Alþingiskosningar 1999|1999]] | 44.378 | 26,8 | {{Composition bar|17|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{stöðugt}} 17 | {{stöðugt}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |- ! [[Alþingiskosningar 2003|2003]] | 56.700 | 31,0 | {{Composition bar|20|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{hækkun}} 3 | {{stöðugt}} 2. | {{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ! [[Alþingiskosningar 2007|2007]] | 48.742 | 26,8 | {{Composition bar|18|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{lækkun}} 2 | {{stöðugt}} 2. | {{Já|Í stjórnarsamstarfi}} |- ! [[Alþingiskosningar 2009|2009]] | 55.758 | 29,8 | {{Composition bar|20|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{hækkun}} 2 | {{hækkun}} 1. | {{Já|Í stjórnarsamstarfi}} |- ! [[Alþingiskosningar 2013|2013]] | 24.294 | 12,9 | {{Composition bar|9|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{lækkun}} 11 | {{lækkun}} 3. | {{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ! [[Alþingiskosningar 2016|2016]] | 10.893 | 5,7 | {{Composition bar|3|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{lækkun}} 6 | {{lækkun}} 7. | {{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ! [[Alþingiskosningar 2017|2017]] | 23.652 | 12,1 | {{Composition bar|7|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{hækkun}} 4 | {{hækkun}} 4. | {{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 2021|2021]] | 19.825 | 9,9 | {{Composition bar|6|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{lækkun}} 1 | {{stöðugt}} 4. | {{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 2024|2024]] | 44.091 | 20,8 | {{Composition bar|15|63|hex={{flokkslitur|Samfylkingin}}}} | {{hækkun}} 9 | {{hækkun}} 1. | {{Já|Í stjórnarsamstarfi}} |} === Sveitarstjórnarkosningar === Samfylking bauð sig fram í eigin nafni í 10 sveitarfélögum í [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2002|sveitarstjórnarkosningunum 2002]]. Fjórum árum síðar bauð hún fram í 15 sveitarfélögum og hefur haldið framboðum þar síðan. Flokksmenn Samfylkingarinnar hafa hinsvegar tekið þátt í sameiginlegum listum í ýmsum sveitarfélögum, þar á meðal í [[Reykjavíkurlistinn|Reykjavíkurlistanum]] og [[Í-listinn|Í-listanum]] á Ísafirði. Samfylkingin var lengi stærsti flokkurinn í Hafnarfirði og var með hreinan meirihluta á árunum 2002 til 2010. Samfylkingin var stærsti flokkurinn í [[borgarstjórn Reykjavíkur]] kjörtímabilið 2014 - 2018 með 5 borgarfulltrúa og er næst stærst flokka núna með 5 borgarfulltrúa, frá 2014 til 2024 leiddi Samfylkingin þar meirihluta. {| class="wikitable" | |- ! Kosningar ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2002|2002]] | align="right" | | align="right" | 32 | align="right" | 29 |- | [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2006|2006]] | align="right" | 36.112<ref name="Sveita">[http://www.samband.is/media/vegvisir-sveitarstjornarmanna/Adal--og-varamenn-2010-2014-samantekt.pdf Samantekt Sambands íslenskra sveitarfélaga 2010], Skoðað 4. apríl 2015.</ref> | align="right" | 22%<ref name="Sveita" /> | align="right" | 35<ref>{{Cite web |url=http://www.samband.is/media/skjol-um-sveitarfelog/Yfirlit_Frambodslista2006_Meirihlutar.pdf |title=Niðurstöður Sveitastjórnarkosnigna 2006 |access-date=2015-04-04 |archive-date=2014-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140724171232/http://www.samband.is/media/skjol-um-sveitarfelog/Yfirlit_Frambodslista2006_Meirihlutar.pdf |url-status=dead }}</ref> |- | [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2010|2010]] | align="right" | 27.775<ref name="Sveita" /> | align="right" | 18,1%<ref name="Sveita" /> | align="right" | 42<ref name="Sveita" /> |- | [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2014|2014]] | | align="right" | 26% | align="right" | 41 |- |[[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2018|2018]] | | |42 |- |[[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2022|2022]] | | |38 |} == Sjá einnig == * [[Jafnaðarstefna á Íslandi]] * [[Ungir jafnaðarmenn|Ungt Jafnaðarfólk]] *[[Kvennahreyfing Samfylkingarinnar]] == Neðanmálsgreinar == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.samfylking.is Vefsíða Samfylkingarinnar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060424070854/http://www.samfylking.is/ |date=2006-04-24 }} * [http://www.politik.is Ungir jafnaðarmenn] * [http://www.mir.is Ungir jafnaðarmenn í Hfj.] * [http://www.felagshyggja.net Klassísk rit jafnaðarsinna á Íslandi] {{Íslensk stjórnmál}} {{S|2000}} [[Flokkur:Jafnaðarflokkar]] [[Flokkur:Samfylkingin|Samfylkingin]] [[Flokkur:Íslenskir stjórnmálaflokkar]] [[Flokkur:Stofnað 1999]] 6s8ukw35qz1kkxvr9ac1ze01mysgn7x 0 5053 1982459 1811915 2026-10-10T21:51:21Z ~2026-53286-62 121445 /* */ 1982459 wikitext text/x-wiki {{Hlutdrægni|Íslandi}} '''Fógeti''' (''fóviti, fóveti'') var titill umboðsmanns [[Hirðstjóri|hirðstjóra]] á [[Ísland]]i. Eftir að hirðstjórar urðu erlendir sjóliðsforingjar, voru þeir oft langdvölum frá landinu og sinnti fógeti þá skyldum þeirra. Stundum voru [[sýslumaður|sýslumenn]] nefndir ''fógetar'' á [[16._öldin|16. öld]]. Orðið er leitt af latínu advocatus. Í þýsku féll ‘ad’ brott og ‘v’ varð ‘f’. {{stubbur}} [[Flokkur:Saga Íslands]] 5uzm16sb1mu4kwlu869wf9fksqcni3d 0 5070 1982460 1925477 2026-10-10T21:53:28Z ~2026-53286-62 121445 /* */ 1982460 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Bohdan Khmelnytsky.jpg|thumb|right|Úkraínski höfuðsmaðurinn [[Bohdan Khmelnytskyj]].]] '''Höfuðsmaður''' eða '''kapteinn''' er [[titill]] sem er algengastur í [[her]]jum en hefur líka verið notaður um leiðtoga utan hernaðarlegs samhengis. [[Hirðstjóri|Hirðstjórar]] konungs á Íslandi voru kallaðir höfuðsmenn vegna þess að þeir voru yfirleitt danskir [[flotaforingi|flotaforingjar]]. Orðið kemur úr [[latína|latínu]], ''capitaneus'', gegnum [[þýska|þýsku]]: ''hauptmann''. Í her er [[höfuðsmaður (hertign)|höfuðsmaður]] æðri [[Lautinant|liðsforingja]] en lægra settur en [[majór]]. Á [[16. öld]] var höfuðsmannstitillinn (''hetman'') notaður í [[Pólsk-litáíska samveldið|Pólsk-litáíska samveldinu]] yfir yfirmann heraflans. Fram til 1581 var þetta tímabundin staða sem aðeins varð til þegar landið átti í stríði. Staðan var aflögð eftir [[þriðja skipting Póllands|þriðju skiptingu Póllands]] árið 1795. Meðal [[Zaporisjakósakkar|Zaporízjzjakósakka]] var æðsti herforinginn titlaður [[kosovij otaman]] og þegar [[Kósakkaríkið]] varð til [[1648]] var [[þjóðhöfðingi]] þess titlaður höfuðsmaður. Síðasti höfuðsmaður þess var [[Kíríll Razúmovskíj]] en [[Katrín mikla]] afnam titilinn árið 1764. Titillinn var endurvakinn um stutt skeið í [[Úkraína|Úkraínu]] árið [[1918]] þegar hópur íhaldsmanna steypti [[Miðstjórn Úkraínu]] af stóli og stofnaði einveldi undir stjórn [[Pavlo Skoropadskyj]] sem titlaði sig höfuðsmann. {{stubbur}} [[Flokkur:Höfuðsmenn| ]] [[Flokkur:Titlar]] ic7x1fmumd0c2qwm3nn3yy1bqb1t31z 0 5199 1982493 1835095 2026-10-11T10:45:59Z Dysta.1967 121699 1982493 wikitext text/x-wiki {{Upplýsingar Menntaskóli | border_color = | stofnaður = 1975 | skólastjóri = Margrét Jónsdóttir Njarðvík | aðstoðarskólastjóri = Víðir Stefánsson | nafn = Fjölbrautaskólinn í Breiðholti | nemendafélag = NFB | heimasíða = https://www.fb.is/ | önnur nöfn = FB | enrollment = }} [[Mynd:fjolbraut breidholti.jpg|thumb|Aðalinngangur Fjölbrautaskólans í Breiðholti. Listaverkið til hægri á myndinni heitir Scientia Sol Mentis og er eftir [[Helgi Gíslason|Helga Gíslason]] og er frá árinu [[2005]]]]'''Fjölbrautaskólinn í Breiðholti''' ('''FB''') er framhaldsskóli við Austurberg 5 í [[Reykjavík]]. Skólinn tók til starfa [[4. október]] [[1975]] og var fyrsti [[Fjölbrautaskóli|fjölbrautaskólinn]] á Íslandi. Hann starfar eftir [[áfangakerfi]]. == Námsbrautir == Við skólann er boðið upp á bóknám til stúdentsprófs, listnám og fjölbreytt verknám. === Bóknámsbrautir === * Félagsvísindabraut * Íþróttabraut * Náttúruvísindabraut * Opin braut * Tölvubraut === Listnámsbrautir === * Fata- og textílbraut * Myndlistarbraut === Verknámsbrautir === * Húsasmiðabraut * Rafvirkjabraut * Sjúkraliðabraut * Snyrtibraut === Starfsbraut === * Starfsbraut fyrir fatlaða == Skólameistarar == Fyrsti skólameistari skólans var séra Guðmundur Sveinsson, áður skólastjóri [[Samvinnuskólinn á Bifröst|Samvinnuskólans á Bifröst]]. Kristín Arnalds tók við embættinu árið [[1988]] og gegndi því til ársins [[2009]], þegar Guðrún Hrefna Guðmundsdóttir tók við. Guðrún Hrefna lét af störfum árið [[2026]] og við tók Margrét Jónsdóttir Njarðvík, fyrrverandi rektor [[Háskólinn á Bifröst|Háskólans á Bifröst]]. [[Aðstoðarskólameistari]] er Víðir Stefánsson. == Þekktir nemendur og kennarar == Á meðal þjóðþekktra Íslendinga sem hafa stundað nám við skólann eru [[Magnús Scheving]], [[Svafa Grönfeldt]] og [[Sigurjón Birgir Sigurðsson|Sjón]], sem einnig hefur kennt við skólann. Á meðal þekktra kennara við skólann má nefna [[Kristinn H. Gunnarsson|Kristin H. Gunnarsson]] [[Alþingismaður|alþingismann]], [[Gunnar Dal]], [[Heimspekingur|heimspeking]] og [[skáld]], og [[Ævar Kvaran]] leikara, sem kenndi nemendum að tala með norðlenskum framburði. == Starfsbraut == [[Mynd:Starfsbraut fb.jpg|thumb|Nemandi á starfsbraut vinnur íslenskuverkefni í Clicker5 margmiðlunarforritinu]] Við skólann er starfrækt starfsbraut fyrir nemendur sem hafa stundað nám í [[sérskóli|sérskóla]] eða almennum skóla samkvæmt [[einstaklingsmiðuð námskrá |einstaklingsmiðaðri námsskrá]]. Brautin var stofnuð haustið [[1998]]. Fyrsta árið stunduðu sex nemendur nám við brautina. Árið 2010 er boðið er upp á fjögurra ára nám við starfsbrautina og ekki eru gerðar kröfur um ákveðna námslega getu og er námið sniðið að sérþörfum hvers og eins og kostur er. Námsefni er mikið til útbúið af kennurum brautinnar og aðlagað að þeim nemendum sem þar stunda nám sitt. Bóklegt starfsnám er hluti af kennslu á fyrsta og öðru ári og felst það m.a. í heimsóknum á vinnustaði og þjálfun í vinnuveri. Á starfsbraut eru m.a notuð sérhæfð forrit til kennslu eins og [[Clicker5]] margmiðlunarforritið. Á þriðja og fjórða ári stunda nemendur verklegt starfsnám. == Heimildir == *[http://www.starfsbraut.is Vefur starfsbrautar Fjölbrautarskólans í Breiðholti] *[http://bella.mrn.stjr.is/utgafur/starfsbrautir2005.pdf Námsskrá fyrir starfsbrautir framhaldsskóla]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} *[https://www.fb.is/starfsfolk/ Listi yfir starfsfólk FB] {{töflubyrjun}} {{Sigurvegari | fyrir=[[Fjölbrautaskóli Suðurlands]] | titill=[[Sigurvegarar Gettu betur|Sigurvegari Gettu betur]] | ár=[[1987]] | eftir=[[Menntaskólinn í Reykjavík]]}} {{töfluendir}} {{framhaldsskólar}} {{S|1975}} [[Flokkur:Framhaldsskólar í Reykjavík|Breiðholti]] [[Flokkur:Breiðholt]] 3zbjksxh0en0dpxx0gdch94vthwj6hk 0 5250 1982491 1981074 2026-10-11T10:29:18Z Berserkur 10188 Til samræmis... 1982491 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Þrjátíu ára stríðið | image = Schlacht am Weißen Berg C-K 063.jpg | image_size = 300px | caption = {{small|Málverk af [[Orrustan við Hvítafjall|orrustunni við Hvítafjall]] eftir [[Peter Snayers]].}} | date = [[23. maí]] [[1618]] – [[15. maí]] [[1648]] (29 ár, 11 mánuðir, 3 vikur og 1 dagur) | place = Mið-Evrópa | result = [[Vestfalíufriðurinn]]: * Spánverjar viðurkenna sjálfstæði [[Hollenska lýðveldið|hollenska lýðveldisins]] * Mótmælendatrú útrýmt víða í Habsborgaraveldinu * Furstum innan Heilaga rómverska ríkisins leyft að velja á milli lúterstrúar, kaþólskrar trúar og kalvínisma í ríkum sínum * Hollendingar viðurkenna spænsk yfirráð í Suður-Hollandi og Lúxemborg | territory = | combatant1 = '''Bandalag ríkja gegn Habsborgurum:'''<br>{{small|[[File:Flag of Bohemia.svg|border|23px]] [[Konungsríkið Bæheimur]]<br /> [[File:Flag of The Electoral Palatinate (1604).svg|border|23px]] [[Pfalz|Kjörfurstadæmið Pfalz]]<br /> [[File:Flag of Savoie.svg|border|23px]] [[Hertogadæmið Savoja]]<br /> [[File:Banner of Gabriel Bethlen.svg|border|23px]] [[Transylvanía]]<br /> {{NLD}} [[Hollenska lýðveldið]]<br />{{DNK}} [[Dansk-norska ríkið|Danmörk-Noregur]] {{small|(1625–29)}}<br />{{ENG}} [[Konungsríkið England|England]]<br />{{SKO}} [[Konungsríkið Skotland|Skotland]]<br>[[File:Hessen KS flag.svg|border|23px]] [[Landgreifadæmið Hesse-Kassel|Hesse-Kassel]]<br />{{SWE}} [[Svíþjóð]]<br />[[File:Flag of Electoral Saxony.svg|border|23px]] [[Kjörfurstadæmið Saxland|Saxland]]<br />[[File:Flag of Brandenburg (1660–1750).svg|border|23px]] [[Brandenborg-Prússland]]<br>[[File:Coat of Arms of Brunswick-Lüneburg.svg|border|23px]] [[Hertogadæmið Brúnsvík-Lüneburg|Brúnsvík-Lüneburg]]<br>[[File:Royal Standard of the King of France.svg|border|23px]] [[Konungsríkið Frakkland|Frakkland]]}} | combatant2 = '''[[Habsborgaraveldið]] og bandamenn þess:''' <br />{{small|[[File:Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1400-1806).svg|border|23px]] [[Heilaga rómverska ríkið]]<br /> [[File:Flag of Cross of Burgundy.svg|border|23px]] [[Spænska heimsveldið|Spánn]]<br /> [[File:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|border|23px]] [[Ungverjaland]]<br />{{DNK}} [[Dansk-norska ríkið|Danmörk-Noregur]] {{small|(1643–45)}}<br />[[File:Banner of Sigismund III Vasa.svg|border|23px]] [[Pólland]]}} | commander1 = [[File:Flag of Bohemia.svg|border|23px]] [[Friðrik 5. kjörfursti|Friðrik 5.]]<br>{{SWE}} [[Gústaf 2. Adólf]]<br />{{SWE}} [[Axel Oxenstierna]]<br />{{SWE}} [[Karl 10. Gústaf]]<br>[[File:Royal Standard of the King of France.svg|border|23px]] [[Loðvík 13.]]<br>[[File:Royal Standard of the King of France.svg|border|23px]] [[Anna af Austurríki]]<br>[[File:Royal Standard of the King of France.svg|border|23px]] [[Richelieu kardináli]]<br>[[File:Royal Standard of the King of France.svg|border|23px]] [[Mazarin kardináli]]<br>{{NLD}} [[Mórits af Nassá]]<br>{{DNK}} [[Kristján 4.]]<br>{{ENG}}{{SKO}} [[Jakob 6. Skotakonungur|Jakob 1. og 6.]]<br>{{ENG}}{{SKO}} [[Karl 1. Englandskonungur|Karl 1.]] | commander2 = [[File:Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1400-1806).svg|border|23px]] [[Matthías keisari|Matthías]]<br />[[File:Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1400-1806).svg|border|23px]] [[Ferdinand 2. keisari|Ferdinand 2.]]<br />[[File:Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1400-1806).svg|border|23px]] [[Ferdinand 3. keisari|Ferdinand 3.]]<br />[[File:Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1400-1806).svg|border|23px]] [[Albrecht von Wallenstein]]<br />[[File:Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1400-1806).svg|border|23px]] [[Johan Tzerclaes Tilly]]<br />[[File:Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1400-1806).svg|border|23px]] [[Gottfried Heinrich greifi af Pappenheim]]<br />[[File:Flag of Cross of Burgundy.svg|border|23px]] [[Filippus 3. Spánarkonungur|Filippus 3.]]<br />[[File:Flag of Cross of Burgundy.svg|border|23px]] [[Filippus 4. Spánarkonungur|Filippus 4.]]<br />[[File:Banner of Sigismund III Vasa.svg|border|23px]] [[Sigmundur 3.]]<br /> |strength1={{small|149.000 Svíar (1632)<br>135.000 Danir (1625)<br>120.000 Frakkar (1635)<br>77.000 Hollendingar (1629)<br>6.000 Transylvaníumenn<br>60.000 Tyrkir}} |strength2={{small|Rúmlega 150.000 keisarahermenn (1635)<br>Allt að 300.000 Spánverjar<br>Um 20.000 ungverskir og króatískir riddarar}} | casualties1 = 110.000 Svíar<br>50.000–60.000 Hollendingar<br>300.000 Frakkar | casualties2 = 118.000 keisarahermenn | casualties3 = Alls um 8.000.000 manns látnir, þar af ~94% þegnar keisaradæmisins. }}<onlyinclude> '''Þrjátíu ára stríðið''' var röð [[stríð|styrjalda]] sem átti sér stað í Mið-Evrópu á árunum [[1618]] til [[1648]]. Öll helstu stórveldi [[Evrópa|Evrópu]] drógust inn í átökin. Lengi vel var stríðsins minnst sem skæðustu styrjaldar sem Evrópa hafði háð fram til [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstyrjaldanna]]. Herfarir hluteigandi og plágur sem þeim fylgdu lögðu mörg héruð [[Þýskaland]]s því sem næst í auðn.<br /> </onlyinclude> == Aðdragandi == [[Mynd:Joseph_Heintz_d._Ä._003.jpg|thumb|100px|right|Ferdinand 2. keisari hins Heilaga rómverska ríkis.]] [[Ágsborgarfriðurinn]] ([[1555]]) staðfesti að þýsku furstarnir (225 að tölu) gætu valið héruðum sínum trú ([[lútherstrú]] eða [[Kaþólsk trú|kaþólska trú]]) samkvæmt skilyrðinu ''cuius regio, eius religio'' í [[Hið heilaga rómverska keisaradæmi|Hinu heilaga rómverska keisaradæmi]] sem náði á þeim tíma yfir [[Þýskaland]], [[Austurríki]], [[Ungverjaland]] og [[Bæheimur|Bæheim]]. Keisarinn var kosinn til ævilangrar setu af sjö [[kjörfursti|kjörfurstum]] sem voru greifinn í [[Pfalz]], hertoginn af [[Saxland]]i, markgreifinn af [[Brandenburg]] og konungurinn í Bæheimi, auk erkibiskupanna í [[Mainz]], [[Trier]] og [[Köln]]. Keisaradæmið var í reynd orðið erfðaveldi [[Habsborgarar|Habsborgara]] sem fylgdi hertogadæminu í [[Austurríki]]. Hertoginn af [[Austurríki]] var auk þess venjulega einnig konungur Ungverjalands og Bæheims, en þar með hafði hann eitt atkvæði við kjör nýs keisara. Í kringum árið [[1615]] var ljóst að til átaka myndi koma í Evrópu. [[Spánn]] stefndi að því leynt og ljóst að leggja undir sig [[Holland]] sem gert hafði uppreisn gegn Spáni [[1561]] og lýst yfir sjálfstæði árið [[1581]] með fulltingi [[Bretland|Breta]]. [[Spænsku Niðurlönd]] voru enn undir leppstjórn Spánar, þar sem Habsborgarar voru við völd, og gerður hafði verið vopnahléssamningur árið [[1609]] sem átti að gilda til [[1621]]. Til þess að koma her og hergögnum frá Spáni til Spænsku Niðurlanda þurftu Spánverjar að geta ferðast eftir [[Rínarfljót]]i, en þar var fyrir þeim kjörfurstinn í Pfalz sem var [[Kalvínismi|kalvínisti]]. Ljóst var að bæði [[Frakkland|Frakkar]] og [[Bretland|Bretar]] myndu gera það sem þeir gætu til að standa gegn fyrirætlunum Spánverja. Það bjuggust því allir við að styrjöld hæfist árið 1621 og að hún myndi eiga sér stað í [[Niðurlönd]]um og við Rínarfljót. Raunin varð hins vegar allt önnur. == Uppreisnin í Bæheimi (1618-1625) == <onlyinclude> [[Mynd:Gerard_van_Honthorst_006.jpg|thumb|right|Vetrarkonungurinn Friðrik V]] [[Matthías keisari]] og konungur Bæheims, sem verið hafði umburðarlyndur gagnvart framsókn mótmælendatrúar, tilnefndi árið [[1617]] [[Ferdinand 2. keisari|Ferdinand]] af [[Styrja|Styrju]] sem eftirmann sinn í embætti. Ferdinand þótti óbilgjarn kaþólikki og hafði bælt niður mótmælendur í hertogadæmi sínu. Í Bæheimi voru á þessum tíma margir kalvínistar auk [[Hússítar|hússíta]] og [[Útrakismi|útrakista]] sem voru umbótahreyfingar innan kaþólsku kirkjunnar en litnar hornauga af henni. Þótt Habsborgarar hefðu ríkt sem konungar í Bæheimi óslitið frá [[1526]] var konungurinn samt kosinn af háaðlinum. Þegar Ferdinand sendi tvo sendimenn til [[Prag]] árið [[1618]] til að undirbúa kjör sitt, var þeim hent út um glugga á konungshöllinni af mótmælendum. Þeir lentu að vísu mjúklega í heyi (eða skít, í sumum heimildum). Aðallinn kaus svo [[Friðrik V kjörfursti|Friðrik V]], kjörfursta í Pfalz, sem konung yfir Bæheimi. </onlyinclude> Bæheimska uppreisnin breiddist út til nærliggjandi héraða, [[Silesía|Slésíu]], [[Mæri]] og [[Lausitz]] og furstinn í [[Transylvanía|Transylvaníu]], [[Bethlen Gábor]] réðist inn í Ungverjaland til stuðnings mótmælendum. Í Bæheimi flýðu kaþólikkar til borgarinnar [[Pilsen]] og bjuggust til varnar. Hershöfðinginn [[Ernst von Mansfeld]] tók borgina [[21. nóvember]] [[1618]]. Mansfeld hafði verið sendur til aðstoðar uppreisnarmönnum af hertoganum af [[Savoja]] sem einnig óttaðist innrás Spánverja. [[Mynd:Battle of White Mountain.jpg|thumb|200px|left|Orrustan við Hvítafjall]] Friðrik var greifi af Pfalz og kalvínisti og því álitinn sjálfsagður útvörður mótmælenda á Rínarfljóti gegn yfirvofandi innrás Spánverja. Auk þess þótti ljóst að Ferdinand myndi ekki sætta sig við að missa konungdóm í Bæheimi. En þótt Friðrik væri lattur til þess, hélt hann engu að síður til Prag til að taka við konungdómi um haustið [[1619]]. Hann ríkti sem konungur um veturinn 1619-[[1620]] (hann var síðar kallaður „vetrarkonungurinn“) en krýning hans fór fram haustið eftir. Í millitíðinni hafði Ferdinand verið kosinn keisari, eftir málamyndamótmæli frá fulltrúa Pfalz, og gert bandalag við hinn kaþólska [[Maximilian I]] af Bæjaralandi. Með blessun hins lútherska [[Jóhann Georg II|Jóhanns Georgs]] af [[Saxland]]i, sendu þeir saman herlið til Bæheims undir stjórn [[Tilly]]s hershöfðingja. Mansfeld var sigraður í orrustu við [[Sablat]] og hvarf af vettvangi með leifar liðs síns. Herir keisarans unnu síðan endanlegan sigur yfir uppreisnarmönnum í [[Orrustan við Hvítufjöll|orrustunni við Hvítufjöll]] [[8. nóvember]] 1620, einungis tveimur mánuðum eftir krýningu Friðriks. Friðrik þurfti að flýja í útlegð og eyddi næstu árum í að afla stuðnings við kröfu sína um konungdóm í Bæheimi. Í Bæheimi fóru fram svo umfangsmiklar trúarhreinsanir að mótmælendaaðallinn hvarf algerlega og Bæheimur varð rómversk-kaþólskur eftir. Lönd mótmælendafursta voru tekin og seld kaþólskum aðalsmönnum eins og [[Albrecht von Wallenstein]]. Her Tillys hélt áfram herför sinni til Pfalz og lagði Rínarhéruðin undir sig með stuðningi Spánverja [[1623]]. Maximilian af Bæjaralandi var gerður að kjörfursta sama ár. == Stutt ævintýri Danakonungs (1625-1629) == [[Mynd:Chr4.jpg|thumb|left|[[Kristján IV]] Danakonungur]] [[Kristján IV]] hafði árið [[1613]] unnið sigur gegn [[Gustav Adolf II]] Svíakonungi í [[Kalmarófriðurinn|Kalmarófriðnum]]. Eftir orrustuna við Hvítufjöll hafði hann náð að nýta sér ótta mótmælenda til að tryggja syni sínum erkibiskupsstól í [[Bremen-Verden]] og neytt [[Hamborg]] til að samþykkja dönsk yfirráð yfir [[Holtsetaland]]i. Á þessum tíma var Gustav Adolf upptekinn í átökum við frænda sinn [[Sigmund Vasa III]] konung [[Pólland]]s. Kristján IV ætlaði sér að tryggja dönsk áhrif í héruðunum við [[Saxelfur|Saxelfi]] og einnig tryggja að Gustav tæki ekki frumkvæðið sem verndari mótmælenda í Þýskalandi. [[Mynd:Albrecht Wallenstein.jpeg|thumb|right|Albrecht von Wallenstein]] Þann [[5. maí]] [[1625]] réðist Kristján IV inn í Þýskaland með 15-20.000 manna herlið og fjárstuðning frá [[Frakkland|Frökkum]]. Mansfeld, sem þá hélt sig í Hollandi, hélt liði sínu til stuðnings Kristjáni. En Wallenstein, sem hafði hagnast verulega á hreinsununum í Bæheimi, bauð keisaranum þjónustu sína og hélt gegn Mansfeld með um 50.000 manna liðssafnað og gjörsigraði hann við [[Dessau]] [[25. apríl]] [[1625]]. Þann [[27. ágúst]] [[1626]] tapaði Kristján svo orrustu gegn Tilly við [[Lutter am Barenberg]], missti meginhluta riddaraliðs síns, þar á meðal [[Enevold Kruse]] sem hafði verið hirðstjóri á [[Ísland]]i, og flýði undan herjum keisarans til [[Sjáland]]s. Wallenstein rak flóttann og hertók [[Jótland]] en komst ekki yfir á eyjarnar þar sem hann hafði engan flota. Þess í stað settist hann um [[Stralsund]] (Strælu) sem hefði gefið honum aðstöðu til að koma upp flota á [[Eystrasalt]]i. [[1. janúar]] [[1628]] gerði Kristján bandalag við Svía og sameinuðum flota Svía og Dana tókst að aflétta umsátrinu. Í maí [[1629]] náði Kristján að semja frið við keisarann í [[Lübeck]] án þess að láta eftir lönd og dró sig endanlega út úr stríðinu í Þýskalandi. Eftir þessa sigra gaf keisarinn út fyrirmæli 1629 um að þau lönd sem höfðu verið kaþólsk við Ágsborgarfriðinn 1555 en höfðu síðar gerst mótmælendatrúar, skyldu nú verða kaþólsk biskupsdæmi á ný og að kaþólska kirkjan fengi aftur lönd sem furstarnir höfðu gert upptæk á þessum tíma. Þessi skipun varð til þess að stríðið hélt áfram, þar sem hún þýddi að margir mótmælendafurstar hefðu misst umtalsverðan hluta af löndum sínum. == Sænsk íhlutun (1630-1635) == [[Mynd:Gustavus Adolphus at the Battle at Breitenfeld.jpg|thumb|left|250px|Gustav Adolf II konungur Svía]] [[Mynd:Johann Tserclaes Tilly.jpg|thumb|150px|right|Tilly hershöfðingi]] Árið [[1630]] sagði keisarinn Wallenstein upp störfum sem hershöfðingja. Wallenstein réði þá yfir her sem taldi fleiri en 100.000 manns, sem var stærri her en nokkur hafði áður safnað saman, þótt stór hluti hans hafi vafalaust verið flóttafólk frá stöðum sem Wallenstein hafði sjálfur lagt í rúst með hernum. Ferdinand óaði við því veldi sem hershöfðinginn hafði komið sér upp og kærði sig ekki um að hann færi út í uppbyggingu flota á Eystrasalti, eins og hann hefur líklega ætlað sér. Niðurstaða þessa var að Wallenstein lét Tilly eftir stjórn hersins og sneri aftur til landa sinna í norðurhluta Bæheims, sem hann kallaði [[Friedland]]. [[12. janúar]] [[1628]] hafði sænska þingið gefið konunginum, Gustav Adolf II, heimild til að taka þátt í styrjöldinni í Þýskalandi. [[1629]] gerði hann vopnahlé við Pólverja og sá sér leik á borði að stíga fram á völlinn sem verndari mótmælenda í Þýskalandi, niðurlægja í leiðinni Kristján IV og tryggja sér fótfestu í Pommern. Auk þess reri [[Richelieu kardináli]] að því öllum árum að fá hann til að ráðast inn í Þýskaland til að draga úr veldi Habsborgara, sem nú virtust ósigrandi, bæði í Þýskalandi og á Spáni. Frakkar hétu Svíum háum upphæðum í stríðsstyrk í þessum tilgangi. Þann [[25. júní]] [[1630]] sté Gustav Adolf á land á [[Rügen]] (Ré) með mikið lið vaskra og vel þjálfaðra hermanna, riddara og skyttna. Gustav var fljótur að tryggja sér bandalag við kjörfurstana í Saxlandi og Brandenburg og sjá til þess að peningar héldu áfram að streyma frá Frakklandi. Hann mætti her Tillys við [[Breitenfeld]] [[17. september]] [[1631]] og hafði afgerandi sigur þótt saxneskir bandamenn hans flýðu af hólmi í miðri orrustu. Ári síðar mætti hann Tilly aftur við [[Lech]]-fljótið þar sem Tilly féll [[30. apríl]] [[1632]]. Gustav Adolf var þekktur fyrir að skipa her sínum þannig að skytturnar voru innanum riddaraliðið og skutu með fram eða yfir hestana. Einnig hafði hann þjálfað skyttur sínar til að stilla sér upp í raðir þannig að þeir fremstu fóru aftast til að hlaða þegar þeir voru búnir að hleypa af, en heildin skaut viðstöðulaust. Gustav Adolf notaði aðra nýjung sem voru léttar leðurfallbyssur sem reyndust illa þegar á hólminn var komið. Með þessum tækninýjungum náði konungur undraverðum árangri í fyrstu átökunum, en andstæðingar hans lærðu fljótt og brátt náði blönduð skipan riddaraliðs og skyttna miklum vinsældum í báðum herjum, ef því varð við komið. Einkum byggði Svíakonungur þó á því að hersveitir hans voru ferskar, vel þjálfaðar og agaðar. Með tímanum varð her hans þó brátt mjög blandaður málaliðum og flóttafólki sem börðust fyrir ránsfeng eins og aðrir herir. Eftir því sem á leið fækkaði í úrvalssveitunum og orðstír Svía fór hratt versnandi. [[Mynd:Death of King Gustav II Adolf of Sweden at the Battle of Lützen (Carl Wahlbom) - Nationalmuseum - 18031.tif|thumb|right|200px|Fall Gustavs Adolfs við Lützen 1632]] Um þetta leyti virtist Gustav Adolf vera ósigrandi og keisarinn sá sér þann einn kost að kalla aftur á Wallenstein. Þá um vorið náði Wallenstein að safna miklu liði á fáum vikum og fór gegn her Svía, sem þá höfðu með góðum árangri hertekið mikið svæði í norðurhluta Bæjaralands þangað sem styrjöldin hafði ekki fyrr náð. Wallenstein og Gustav mættust við [[Orrustan við Lützen (1632)|Lützen]] nálægt [[Leipzig]]. Svíar héldu orrustuvellinum, en konungur féll. Harmi slegnir Svíarnir ákváðu að reka ekki flóttann til að eyða óvinahernum, eins og hefði verið ráðlegt. [[Axel Oxenstjerna]] tók við stjórn hersins, og [[Kristín Svíadrottning|Kristín]], dóttir konungs, tók við stjórn Svíþjóðar. Keisaraherinn náði að safnast saman á ný og tveimur árum síðar gerðu þeir út um frekari íhlutun Svía í [[Orrustan við Nördlingen|orrustunni við Nördlingen]] [[5. september]] [[1634]] undir stjórn [[Ferdinand kardináli|Ferdinands kardinála]] sonar Spánarkonungs og [[Ferdinand 3. keisari|Ferdinands konungs Ungverjalands]] elsta sonar keisarans. Fyrr um árið ([[25. febrúar]] [[1634]]) hafði Wallenstein verið myrtur að ósk keisarans, grunaður um landráð vegna tilrauna hans til að semja um frið milli fylkinganna. „Sænska tímabilinu“ svokallaða lauk með því að þýsku furstarnir gerðu með sér friðarsamning í Prag í maí árið [[1635]]. Samningurinn fól í sér að eignir kaþólsku kirkjunnar frá því fyrir Ágsborgarfriðinn yrðu ekki endurheimtar, að þýsku furstadæminn skyldu ekki halda sérstaka heri, að þýsku furstunum væri bannað að mynda bandalög sín á milli og að kalvínismi væri löglegur. Með þessu var bundinn endir á bandalög furstanna við Svía, og keisaradæmið gat virst sameinað við bak Ferdinands. Samningurinn dugði samt ekki til að stöðva átökin í Þýskalandi. == Lokakafli átakanna (1636-1648) == [[Mynd:La Bataille de Rocroi.jpg|thumb|right|Orrustan við Rocroi 1643]] Með friðarsamningunum í Prag var staða sænska hersins, undir stjórn [[Johan Banér|Johans Banér]], orðin nokkuð vafasöm. Oxenstjerna tók því þá ákvörðun að kalla Frakka til stuðnings. Richelieu hafði enn miklar áhyggjur af styrk Habsborgara og átti frumkvæði að bandalagi milli Svía, Hollendinga og Frakka. Á móti sendi Spánn herlið inn í Frakkland og Þýskaland. Her Spánar var almennt talinn sá sterkasti í Evrópu á þeim tíma, enda stærsti atvinnuher sem til var. Í fyrstu náðu Spánverjar góðum árangri gegn óöguðum frönskum aðalsmönnum. Spænski herinn sótti inn í Frakkland og nálgaðist [[París]] en [[1638]] tókst [[Bernard af Saxe-Weimar]] að hrekja Spánverja burt og valda þeim þungum búsifjum í röð orrusta sem þó náðu ekki að gera út um stríðið. Richelieu kardínáli lést árið [[1642]] og ári síðar tók [[Mazarin kardínáli]] við sem ráðsmaður hins barnunga [[Loðvík XIV|Loðvíks XIV]] þegar hann tók við völdum [[14. maí]] [[1643]]. Fimm dögum síðar unnu Frakkar frægan sigur á Spánverjum í [[Orrustan við Rocroi|orrustunni við Rocroi]]. Mazarin hóf að reyna að koma á friði, enda ljóst að Þýskaland var rústir einar og Spánn yrði þess seint umkominn að hertaka Holland. Við lát Banérs [[1641]] varð [[Lennart Torstenson]] yfirhershöfðingi sænska hersins í Þýskalandi. [[1642]] hóf hann herför um Brandenburg, Slesíu og Mæri og gjörsigraði her keisarans við Breitenfeld [[23. október]] [[1642]]. [[1643]] var hann skyndilega kallaður til að gera innrás í [[Danmörk]]u Kristjáns IV í stríði sem kallað hefur verið [[Torstensonófriðurinn]] en ári síðar réðist hann aftur inn í Þýskaland og vann sigra á her keisarans sem virtist alveg heillum horfinn. [[14. mars]] [[1647]] gerðu Frakkar, Svíar, Bæjaraland og Köln með sér vopnahlé. Um haustið braut Maximilian vopnahléð og endurnýjaði bandalag sitt við keisarann. Sameinaðir herir Frakka og Svía réðust þá inn í Bæjaraland [[1648]] og sigruðu her keisarans. Friðarviðræður undir stjórn Mazarins fylgdu í kjölfarið. == Friðarsamningarnir í Vestfalíu == [[Mynd:Westfaelischer Friede in Muenster (Gerard Terborch 1648).jpg|thumb|right|Undirritun friðarsamninganna í Vestfalíu 1648]] Friðarsamningar voru gerðir milli stríðandi fylkinga í borgunum [[Münster]] og [[Osnabrück]] í [[Vestfalía|Vestfalíu]]. Borgirnar voru tvær þar sem leiðtogar mótmælenda og kaþólikka neituðu að hittast. Samningurinn sem batt enda á stríð Spánar og Hollands var undirritaður [[30. janúar]], en sá sem tók til Frakka, Svía og keisaradæmisins þann [[24. október]]. Skilyrði samningsins voru að miklu leyti runnin undan rifjum Mazarins kardínála og tóku fullt tillit til landakrafna Frakka og Svía. Helstu atriði samninganna voru: [[Mynd:Cardinal_Mazarin.jpg|thumb|left|[[Mazarin kardínáli]]]] * Friðarsamningarnir frá Prag og Ágsborg urðu hluti af samningnum. * Sviss og Holland voru viðurkennd sem sjálfstæð ríki. * Frakkland fékk héraðið [[Elsass]] utan [[Strassborg]] og [[Mülhausen]], auk biskupsdæmanna [[Metz]] og [[Tourdun]] og eitt atkvæði við kjör keisara. * Svíþjóð fékk [[Vestur-Pommern]] og biskupsdæmin [[Bremen]] og [[Stettin]] og eitt atkvæði við kjör keisara. * Bæjaraland fékk atkvæði við kjör keisara. * Þýsku furstadæmin (um 360 að tölu) fengu rétt til að reka sjálfstæða utanríkisstefnu, en máttu ekki fara í stríð við keisaradæmið. * Bannað var að kjósa eftirmann keisarans meðan hann var á lífi. * Pfalz var skipt milli sonar Friðriks V, [[Karl Loðvík|Karls Loðvíks]], og Maximilians I af Bæjaralandi. Í stjórnmálasögu er gjarnan (með nokkurri sögulegri ónákvæmni) talað um ríkjakerfi Evrópu sem byggir á sjálfsákvörðunarréttinum og samskiptum milli sjálfstæðra ríkja sem „Vestfalíukerfið“. Vestfalíufriðurinn festi vissulega í sessi mörk ríkja sem við þekkjum í dag og fól í sér viðurkenningu á sjálfstæði Hollands og Sviss og gerði að Hið heilaga rómverska keisaradæmi varð vart meira en nafnið eitt, en hugmyndir þess tíma eru engu að síður langt frá þeim þjóðríkishugmyndum sem síðar komu fram. Vestfalíufriðurinn gekk fyrst og fremst út á samskipti milli voldugra ættarvelda sem einokuðu stjórnmálalífið á 17. öld. Engu að síður er þrjátíu ára stríðið (ásamt [[einveldi]]shugmyndum) eitt af þeim skrefum sem stigin voru á þessum tíma í átt til þjóðríkja 19. og 20. aldar. Með friðarsamningunum hefst tímabil alþjóðasamskipta og utanríkisstefnu í Evrópu. == Eyðilegging stríðsins == [[Mynd:Bondi brennandi hus.jpg|270px|left|thumb|Bóndi biður hermann griða]] Þýsku héruðin urðu mjög misilla úti í styrjöldinni. Sum, eins og [[Hamborg]], náðu að styrkja stöðu sína og sluppu við öll átökin, en önnur misstu allt að helming íbúa sinna. Taka verður tillit til þess að í Þrjátíu ára stríðinu notuðu stríðandi fylkingar markvisst prentaða áróðursbæklinga til að útmála mannvonsku andstæðingsins og eymd fórnarlambanna. Því verður að taka t.d. tölum um mannfall með nokkrum fyrirvara. Engu að síður er ljóst að ástandið á stöðum eins og Pommern, [[Würzburg]] og [[Pfalz]], Brandenburg, Bæjaralandi og Bæheimi, var skelfilegt eftir stríðið, og fólksfækkun af völdum stríðsins meiri en helmingur allra íbúa. [[Mynd:Magdeburg 1631.jpg|thumb|250px|right|Umsátrið um Magdeburg 1631]] Beinn orsakavaldur fólksfækkunar voru herfarir hershöfðingjanna fram og aftur um sömu héruðin með heri sem sumir voru illa launaðir málaliðaherir sem börðust fyrir ránsfeng. Venjan var þegar stríðsaðilar urðu uppiskroppa með fé til að greiða hermönnunum, þá gáfu þeir leyfi til að taka ránsfeng í bæjum og borgum sem fyrir þeim urðu. Þetta gat leitt til öldu ofbeldis, nauðgana og morða, þegar hermennirnir fóru hömlulaust að reyna að kreista þau verðmæti sem þeir gátu út úr borgurum og bændalýð. Til er áhrifamikil lýsing á eyðingunni í [[Magdeburg]] þegar borgin féll fyrir her Tillys og [[Gottfried Heinrich greifi af Pappenheim|Pappenheim]]s [[20. maí]] [[1631]]. Af 20.000 manna íbúafjölda borgarinnar voru 400 eftir og borgin brunnin til grunna, eftir að herirnir höfðu farið um hana ránshendi stjórnlaust. Óbeinir orsakavaldar voru hungursneyðir og sjúkdómar. Herfarirnar leiddu til þess að uppskeran eyðilagðist og búfénaði var slátrað fyrir hermennina. Þannig urðu mörg sveitahéruð illa úti og fólkið lagðist í flakk og bættist jafnvel í raðir hersins sem hafði eyðilagt fyrir því lifibrauðið þegar hann færði sig yfir í næsta hérað. Herirnir voru þannig samasafn eiginlegra hermanna, málaliða og manna sem neyddir höfðu verið í herinn, hestasveina og þvottakvenna, gamalmenna og barna. Við þetta mynduðust svo kjöraðstæður fyrir útbreiðslu sjúkdóma eins og [[taugaveiki]], [[iðrakreppu]] og [[kýlapest]]. == Heimildir == * C. V. Wedgwood, ''The Thirty Years War'', 1962 * [http://www.pipeline.com/~cwa/TYWHome.htm The Thirty Years War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509124540/http://www.pipeline.com/~cwa/TYWHome.htm |date=2008-05-09 }}, ritstj. Chris Atkinson, 1999-2004 {{Þrjátíu ára stríðið}} {{Gæðagrein}} [[Flokkur:Stríð á 17. öld]] [[Flokkur:Þrjátíu ára stríðið]] b7j3kr5lxaxu1bi7l5yhjwslcn8wvi6 0 5631 1982494 1869145 2026-10-11T10:47:49Z MáneyMánadóttir 103358 líka Norðurhéraðið (sbr. timarit.is o.s.frv.) 1982494 wikitext text/x-wiki '''Norðursvæðið''' eða '''Norðurhéraðið''' ([[enska]]: ''Northern Territory'') er svæði í miðjum [[norður]]hluta [[Ástralía|Ástralíu]]. Það er fámennast af öllum [[fylki|fylkjum]] og svæðum Ástralíu með tæpa tvöhundruð þúsund íbúa. Þar eru einungis þrjú byggðarlög sem eitthvað kveður að, það eru [[höfuðborg]]in [[Darwin (Ástralía)|Darwin]] á norðurströndinni, [[Alice Springs]] í [[suður]]hluta svæðisins og [[Katherine]], aðeins fyrir sunnan Darwin. Upphaflega var Norðursvæðið hluti af [[Nýlenda|nýlendunni]] [[Suður-Ástralía|Suður-Ástralíu]] (sem nú er fylki), en [[1911]] var það tekið af henni og gert að [[sjálfstæði|sérstöku]] svæði. Mjög harðbýlt er á svæðinu, meirihluti þess er [[eyðimörk]] og [[ræktarland]] af skornum skammti. Þar eru þó líka sumar af frægustu náttúruperlum Ástralíu, svo sem [[Uluru]] (eða Ayers-klettur), sem er líka einn helgasti staður [[Ástralskir frumbyggjar|frumbyggja]] svæðisins og í norðurhluta svæðisins er [[Kakadu þjóðgarður]]inn. Helstu atvinnuvegir svæðisins eru [[ferðaþjónusta]] og [[námugröftur]]. {{Stubbur|Ástralía}} {{Ástralía}} [[Flokkur:Fylki Ástralíu]] [[Flokkur:Norðursvæðið| ]] t5h4u7ti7fo75tpjdg9kckh7fdl680q 0 5862 1982492 1869137 2026-10-11T10:45:21Z MáneyMánadóttir 103358 líka: Drottningarland (sbr. timarit.is) 1982492 wikitext text/x-wiki '''Queensland''' eða '''Drottningarland''' er [[fylki]] í Norðaustur-<nowiki/>[[Ástralía|Ástralíu]]. Það er næststærsta fylki landsins og það þriðja fjölmennasta með tæpar 4,7 milljónir íbúa (des 2013). [[Höfuðborg]] fylkisins er [[Brisbane]] sem stendur við [[Kyrrahaf]]sströndina. Fylkinu tilheyrir [[Kóralrifið mikla]] sem er eitt stærsta og lengsta [[kóralrif]] í heimi. Þar er líka einn helsti ferðamannastaður Ástrala, [[Gullströndin]] (''enska'' Gold Coast). [[Evrópa|Evrópubúar]] settust fyrst að í Queensland árið [[1824]] þegar [[fanganýlenda]] var stofnuð við [[Moretonflói|Moretonflóa]] en í upphafi var svæðið hluti af [[Nýja Suður Wales]]. Árið [[1859]] varð svo til [[nýlenda]]n Queensland, þó með aðeins öðrum landamærum en í dag. Um skamman tíma tilheyrði hluti eyjunnar [[Nýja Gínea|Nýju Gíneu]] (þar sem í dag eru [[Papúa Nýja Gínea]] og hluti af [[Indónesía|Indónesíu]]) Queensland. [[Qantas]], stærsta [[flugfélag]] Ástralíu, var upphaflega stofnað til að fljúga milli staða í strjálbýlum hlutum fylkisins. {{Ástralía}} {{Stubbur|Ástralía}} [[Flokkur:Fylki Ástralíu]] [[Flokkur:Queensland| ]] 1qo4qnjx026u8l4m8wpr27vs219ilqo 0 6276 1982497 1927354 2026-10-11T11:17:41Z MáneyMánadóttir 103358 líka: parmesanostur, parmaostur 1982497 wikitext text/x-wiki {{Ostur |nafn=Parmesan |mynd=[[Mynd:Parmigiano_reggiano_piece.jpg|230px]] |land={{ITA}} [[Ítalía]] |svæði=[[Parma]], [[Reggio Emilia]],<br>[[Modena]], [[Bologna]], [[Mantua]] |mjólk=Kúa |gerilsneyddur=Nei |áferð=Hörð |þroskunartími=Lágmark: 12 mánuðir<br>Vecchio: 18–24 mánuðir<br>Stravecchio: 24–36 mánuðir }} '''Parmesan,''' '''parmesanostur''' eða '''parmaostur''' ([[ítalska]]: '''Parmigiano-Reggiano''') er harður [[Ítalía|ítalskur]] [[ostur]] gerður úr [[kúamjólk]] og er af gerðinni ''[[grana]]'' („korn“) sem heitir svo af því að fullþroskaður ostur er kornóttur. Osturinn dregur nafn sitt af framleiðslusvæði hans umhverfis borgirnar [[Parma]] og [[Reggio-Emilia]] í [[Pódalurinn|Pódalnum]] á Norður-Ítalíu, þ.e.a.s. svæðið þar sem [[parmaskinka]] er einnig framleidd. Heiti ostsins er [[skrásett vörumerki]] í eigu samtaka framleiðenda í borgunum tveim (''[[Consorzio del Formaggio Parmigiano-Reggiano]]''). Heiti ostsins er auk þess verndað af reglugerð [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]] nr. 2081/92 um upprunamerkingar á matvælum. Þetta þýðir m.a. að ostar sömu gerðar sem ekki eru framleiddir í borgunum tveim og samkvæmt staðli samtakanna bera heitið „grana“ eins og t.d. hinn þekkti „[[grana padano]]“ ostur. Orðið „parmesan“ er líklega komið inn í [[Íslenska|íslensku]] úr [[Franska|frönsku]]. == Merkingar og gæðavottun == [[Mynd:Parmigiano_reggiano_factory.jpg|thumb|right|Hjól af parmesanosti í geymslu.]] Ostur sem framleiddur er undir þessu vörumerki og uppfyllir viðkomandi gæðastaðal fær eftirfarandi merkingu prentaða á sig: * Ytri hliðarnar bera heitið „PARMIGIANO-REGGIANO“, skráningarnúmer ostahússins, framleiðslumánuð og -ár og orðin „D.O.P.“ (verndaður uppruni) og „CONSORZIO TUTELA“ (undir eftirliti samtakanna). * Aðalhliðarnar bera merki framleiðandans, ártal, skammstöfun samtakanna „C.F.P.R.“ og framleiðslunúmer ostsins. == Framleiðsla ostsins == Heimildir eru til um að ostur af þessari gerð hafi verið framleiddur á svæðinu allt frá því á [[13. öldin|13. öld]] (til dæmis í ''[[Tídægra|Tídægru]]'' [[Boccaccio]]s) en líklegt er að hann hafi orðið til í þessari mynd nokkrum öldum áður. Venja er að segja fæðingarstað hans vera í [[Bibbiano]] í nágrenni Reggio-Emilia. Mjólkin í ostana kemur úr kúm sem ræktaðar eru í hinum frjósama Pódal sunnan árinnar þar sem er gnægð vatns og [[salt]]lög, en salt er notað við framleiðsluna. Vegna þess hve lágt dalurinn liggur (hlutar hans eru neðar en [[sjávarmál]]) helst hann rakur yfir sumartímann þegar gras sviðnar í öðrum héruðum Ítalíu. Kýrnar eru flestar núorðið af [[Frísland|frísversku]] kyni en upprunalega mjólkin í parmesan kemur úr rauðum kúm sem [[Langbarðar]] hafa líklega flutt með sér á svæðið á [[miðaldir|miðöldum]]. Þessar kýr eru ósérhæfðar (ræktaðar fyrir bæði [[mjólk]], [[kjöt]] og og sem vinnudýr) en gefa aðeins af sér einn þriðja af þeirri mjólk sem hollensku kýrnar gefa. Osturinn er unninn með hefðbundum aðferðum; hleyptur með [[Ostahleypir|ostahleypi]] unnum úr kálfsmögum og saltaður, og síðan látinn þroskast í minnst tvö ár, en að jafnaði þrjú ár. [[Ólífuolía]] er reglulega borin utaná ostinn til að mynda skorpu. == Neysla == Venjan er að rífa parmesan út á [[pasta]]rétti (ekki þó sjávarréttapasta) og ofnrétti. Osturinn myndar gott mótvægi við [[rauðvín]] og er oft borinn fram í bitum, t.d. þegar smakka á óþroskað vín. Osturinn er venjulega skorinn (eða flísaður) með stuttum hjartalaga ostahníf. Parmesan er uppistaðan í [[pestó]]mauki, ásamt [[basil]] og [[hnetum]]. Osturinn þornar við geymslu og er vel neysluhæfur þótt hann verði gamall og harðni. Ef hann er geymdur við stofuhita á hann til að „svitna“ og getur myndast mygla utaná honum sem nær þó ekki inn vegna þess hve osturinn er þéttur í sér. Best er að geyma hann í [[pappír]], svo sem smjörpappír. == Tengt efni == * http://www.parmigiano-reggiano.it/ * http://www.parmigiano.it/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061107042618/http://www.parmigiano.it/ |date=2006-11-07 }} * http://www.parmigianoreggianocastellazzo.it/ {{commonscat|Parmesan cheese}} [[Flokkur:Ítalskir ostar]] [[Flokkur:Kúamjólkurostar]] kliebkxduygqvqskvxj857iel00h6ou 0 10673 1982467 1934943 2026-10-10T22:25:46Z ~2026-53286-62 121445 /* Stjórnsýslueiningar */ 1982467 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Moldóva|sögulega héraðið [[Moldavía|Moldavíu]]}} {{land | nafn = Lýðveldið Moldóva | nafn_á_frummáli = Republica Moldova | nafn_í_eignarfalli = Moldóvu | fáni = Flag of Moldova.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of Moldova.svg | staðsetningarkort = Location_Moldova_Europe.png | þjóðsöngur = [[Limba Noastră]] | tungumál = [[rúmenska]] | höfuðborg = [[Kisíná]] | stjórnarfar = [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Moldóvu|Forseti]] | titill_leiðtoga2 =[[Forsætisráðherra Moldóvu|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Maia Sandu]] | nafn_leiðtoga2 = [[Alexandru Munteanu]] | stærðarsæti = 138 | flatarmál = 33.846 | hlutfall_vatns = 1,4 | mannfjöldaár = 2021 | fólksfjöldi = 2.597.100 | mannfjöldasæti = 132 | íbúar_á_ferkílómetra = 85,5 | VLF_ár = 2021 | VLF = 36,886 | VLF_sæti = 134 | VLF_á_mann = 14.257 | VLF_á_mann_sæti = 118 | VÞL = {{hækkun}} 0.750 | VÞL_ár = 2019 | VÞL_sæti = 90 | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = Frá [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] | dagsetning1 = [[27. ágúst]] [[1991]] | gjaldmiðill = [[Leu]] (MDL) | tímabelti = [[UTC]] +2/+3 | tld = md | símakóði = +373 }} '''Moldóva''' er [[landlukt]] [[land]] í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] með [[landamæri]] að [[Rúmenía|Rúmeníu]] til vesturs og [[Úkraína|Úkraínu]] til norðurs, austurs og suðurs. Í landinu búa um 2,5 milljónir manna og stærð þess nemur um þriðjungi Íslands. Höfuðborgin heitir [[Kisíná]] (ritað Chișinău á rúmensku). Tveir þriðju landsmanna tala [[rúmenska|rúmensku]] sem er opinbert tungumál landsins. Landið var frá fornu fari austurhluti furstadæmisins [[Moldavía|Moldavíu]] en árið 1812 lét [[Tyrkjaveldi]] [[Rússneska keisaradæmið|Rússneska keisaradæminu]] þennan hluta í té. Landið var þá þekkt sem [[Bessarabía]]. Vesturhlutinn varð hluti af [[Furstadæmið Rúmenía|Furstadæminu Rúmeníu]] þegar það varð til árið 1859. Eftir [[fyrri heimsstyrjöld]] lagði Rúmenía landið undir sig en [[Sovétríkin]] viðurkenndu ekki þau yfirráð. Í [[síðari heimsstyrjöld]] lögðu Sovétríkin Bessarabíu aftur undir sig. Moldóva lýsti síðan yfir sjálfstæði eftir hina misheppnuðu [[valdaránstilraunin í Sovétríkjunum 1991|valdaránstilraun 1991]]. Austan við ána [[Dnjestr]] sem rennur í gegnum landið er héraðið [[Transnistría]] þar sem meirihluti íbúa er [[rússneska|rússneskumælandi]]. Transnistría lýsti yfir stofnun sjálfstæðs sovétlýðveldis árið 1990. Moldóva reyndi að leggja héraðið undir sig í [[stríðið um Transnistríu|stríðinu um Transnistríu]] en mistókst þar sem héraðið fékk herstyrk frá Rússlandi og Úkraínu. Héraðið er því ''de facto'' sjálfstætt þótt alþjóðasamfélagið líti enn á það sem hluta Moldóvu. Moldóva er dæmigert landbúnaðarland. Þar eru meðal annars stór ræktarlönd með [[vínviður|vínþrúgum]] til [[vín]]framleiðslu og [[rós]]um fyrir [[ilmefni|ilmefnaiðnaðinn]]. ==Heiti== Landið dregur nafn sitt af fljótinu [[Moldóva (á)|Moldóvu]] en árdalur þess var valdamiðstöð þegar [[furstadæmið Moldóva]] var stofnað árið [[1359]]. Ekki er ljóst af hverju fljótið dregur nafn sitt. Sagnaritararnir [[Grigore Ureche]] og [[Dimitrie Cantemir]] segja frá því að fyrsti furstinn, [[Dragoș]], hafi verið á [[úruxi|úruxaveiðum]] og að hundur hans, Molda, hafi drukknað í fljótinu, uppgefinn eftir eltingarleikinn. Furstinn hafi nefnt fljótið eftir hundinum og furstadæmið síðan dregið nafn sitt af ánni. Sögulega héraðið [[Moldavía]] sem furstadæmið náði yfir nær frá [[Austur-Karpatafjöll]]um að [[Dnjestr]]<nowiki/>-fljóti, og land þess er nú að hluta innan núverandi Rúmeníu, að hluta öll Moldóva og að hluta innan landamæra Úkraínu. Um stutt skeið á [[1991-2000|10. áratug 20. aldar]] var nafnið skrifað bæði Moldóva og Moldavía. Eftir [[upplausn Sovétríkjanna]] hefur einungis rúmenska útgáfan, Moldóva, verið notuð. Formlegt heiti landsins er Lýðveldið Moldóva. == Saga == Árið 2010 fann N. K. Anisjutkin steinverkfæri úr tinnu af [[Olduvai-gerð]] í Bayraki, sem eru 800.000 til 1,2 milljón ára gömul og elstu ummerki um [[maður|menn]] í Moldóvu.<ref>{{cite web| url= http://paleogeo.org/article3.html|title= GEOARCHAEOLOGY OF THE EARLIEST PALEOLITHIC SITES (OLDOWAN) IN THE NORTH CAUCASUS AND THE EAST EUROPE| publisher= paleogeo.org|date= 2011| url-status= dead| archive-url= https://web.archive.org/web/20130520090413/http://paleogeo.org/article3.html| archive-date= 20 May 2013 | quote = Early Paleolithic cultural layers with tools of oldowan type was discovered in East Caucasus (Dagestan, Russia) by Kh. Amirkhanov (2006) and Dniester valley (Moldova) by N. Anisjutkin (2010).}}</ref> Elstu merki um nútímamenn í Austur-Evrópu eru frá því fyrir 44.000 árum. Á [[nýsteinöld]] var Moldóva í miðju svæðis sem kennt er við [[Tripolye-menningin|Tripolye-menninguna]] og stóð frá því um 5500 til 2750 f.o.t. Hún einkenndist af fastri búsetu, landbúnaði og kvikfjárrækt og fagurlega skreyttum leirmunum.<ref> {{cite journal | last1= Constantinescu| first1= Bogdan | last2= Bugoi| first2= Roxana| last3= Pantos| first3= Emmanuel | last4= Popovici| first4= Dragomir | title= Phase and chemical composition analysis of pigments used in Cucuteni Neolithic painted ceramics | journal= Documenta Praehistorica| volume= XXXIV| pages= 281–288 | publisher= Department of Archaeology, Faculty of Arts, University of Ljubljana | location= Ljubljana| year= 2007| issn= 1408-967X| oclc= 41553667 | df= dmy-all | doi= 10.4312/dp.34.21 | doi-access= free}} </ref> Í [[fornöld]] bjuggu [[Karpar (þjóð)|karpískir ættbálkar]] þar sem nú er Moldóva. Milli 1. og 7. aldar e.o.t. náðu [[Rómaveldi|Rómverjar]] yfirráðum yfir landinu tímabundið nokkrum sinnum. Vegna staðsetningar sinnar á mörkum Asíu og Evrópu fóru margir innrásarherir um Moldóvu frá [[síðfornöld]] til [[ármiðaldir|ármiðalda]]; þar á meðal [[Gotar]], [[Húnar]], [[Avarar]], [[Búlgarar]], [[Magýarar]], [[Patsinakar]], [[Kúmanar]], [[Mongólar]] og [[Tatarar]]. Í upphafi 10. aldar varð Moldóva hluti af [[Garðaríki]] eftir því sem það stækkaði í átt að [[Svartahaf]]i. Fram að innrás Mongóla árið 1240 var Moldóva jaðarsvæði innan Garðaríkis, að mestu byggt austurslavneskum ættbálkum eins og [[Úlitsar|Úlitsum]] og [[Tivertsar|Tivertsum]], og sat undir stöðugum árásum frá Patsinökum.<ref>V. Klyuchevsky, The course of the Russian history. v.1: "Myslʹ.1987, {{ISBN|5-244-00072-1}}</ref> Landið var ýmist hluti af [[furstadæmið Halits|furstadæmisins Halits]], eða á áhrifasvæði þess. Fræðimenn hafa talið sig fundið vísanir í forfeður [[Rúmenar|Rúmena]], [[Vallakar|Vallaka]] (sem ''blökkumenn''), á sænskum rúnasteini frá 11. öld. Árið 1164 var [[Andronikos 1. Komnenos|Andronikos Komnenos]], síðar keisari, tekinn höndum af þeim, hugsanlega þar sem nú er Moldóva. Í [[Hýpatíukrónika|Hýpatíukróniku]] frá 13. öld er talað um [[Bolokóvenar|Bolokóvena]] (sem fræðimenn telja líka Rúmena) í löndum sem lágu að furstadæmunum [[Halits]], [[Volhyn]] og [[Kænugarður|Kænugarði]]. Fornleifarannsóknir hafa leitt í ljós víggirtar borgir frá þessum tíma. Talin eru upp nöfn bæja sem tengjast Vallökum á milli ánna [[Dnjestr]] og [[Dnjepr]]. [[Daníel af Galisíu]] sigraði þá í orrustu árið 1257. [[Brodnikar]] voru önnur þjóð sem byggði svæðið á 13. öld, en uppruni þeirra er umdeildur. === Furstadæmið Moldavía === [[Furstadæmið Moldavía]] var stofnað þegar [[Dragoș Vodă]] kom að ánni [[Moldóva (á)|Moldóvu]] og stofnaði þar ríki fyrir fylgjendur sína frá [[Maramureș]]. Ríki Dragoșar heyrði undir [[konungsríkið Ungverjaland]] frá miðri 14. öld, en varð sjálfstætt þegar annar vallakískur herforingi, [[Bogdan 1.]], sem hafði lent upp á kant við konunginn í Ungverjalandi, hélt yfir [[Karpatafjöll]] árið 1359 og hertók Moldavíu. Mörk furstadæmisins lágu við Karpatafjöll í vestri, Dnjester í austri, og Dóná og Svartahaf í suðri. Það náði því yfir núverandi Moldóvu, austurhluta núverandi Rúmeníu og hluta af núverandi Úkraínu. Landið nefndist ''Moldova'' á máli landsmanna, líkt og núverandi ríki. Eftirmaður Bogdans, [[Lațcu af Moldavíu]], gerði bandalag við [[Pólland]] sem keppti við Ungverjaland um áhrif á svæðinu, og tók í kjölfarið upp [[kaþólsk trú|kaþólska trú]] um 1370. [[Pétur 1. af Moldavíu]] gerðist lénsmaður [[Ladislás 2. Jagiellon|Ladisláss 2. Jagiellon]] konungs Póllands árið 1387. Hann lánaði konungi fé til að nota í baráttunni við [[þýsku riddararnir|þýsku riddarana]] og fékk héraðið [[Pókútía|Pókútíu]] að veði. Moldavía fékk þó aldrei yfirráð yfir héraðinu sem var umdeilt milli ríkjanna fram að [[orrustan við Obertyn|orrustunni við Obertyn]] árið 1531. Pétur stækkaði ríki sitt yfir [[Dónárósar|Dónárósa]] og bróðir hans lagði ungverska bæinn [[Bilhorod-Dnistrovskyi|Cetatea Albă]] undir sig, sem gaf Moldavíu höfn við Svartahaf. Ungverjar og Pólverjar tókust á um áhrif sín í landinu. Ungverjar studdu [[Alexander 1. af Moldavíu]] til valda árið 1400, en hann gerðist svo bandamaður Pólverja og Vallaka gegn þeim. === Tyrkjaveldi === Vaxandi umsvif [[Tyrkjaveldi]]s í Suðaustur-Evrópu leiddu til átaka um Cetatea Albă árið 1420. Eftirmenn Alexanders börðust um völdin í röð styrjalda þar til [[Pétur 3. Aron]] komst til valda árið 1451 og hóf að greiða skatt til Tyrkjaveldis. [[Matthías Korvínus]] Ungverjalandskonungur lét steypa honum af stóli og studdi [[Alexăndrel af Moldavíu]] til valda. Á þessum árum gerðu [[Krímtatarar]] ítrekað árásir á landið. Árið 1538 varð Moldavía formlega skattland Tyrkjaveldis, en hélt þó sjálfstæði sínu.<ref>{{cite web |url=http://countrystudies.us/moldova/3.htm|title=Moldova: Early History|publisher=[[Library of Congress]]|date=June 1995|access-date=26 April 2018}}</ref> [[Pólsk-litáíska samveldið]] hélt áfram að skipta sér af innanlandsmálum í Moldavíu, enda voru pólski og moldavíski aðallinn nátengdir gegnum mægðir. Þegar [[Mikael djarfi]] hernam Moldavíu og sameinaði um stutt skeið Moldavíu, [[Vallakía|Vallakíu]] og [[Transylvanía|Transylvaníu]] undir einni stjórn, sendu Pólverjar her undir stjórn [[Jan Zamoyski]] til að hrekja Vallaka frá Moldavíu. Zamoyski endurreisti Moldavíska furstann [[Ieremia Movilă]] sem gerðist lénsmaður pólska konungsins. Árið 1621 varð Moldavía svo aftur skattland Tyrkjaveldis. Transnistría var aldrei formlega hluti furstadæmisins Moldavíu, en moldavískir bojarar áttu stórar landareignir á austurbakka Dnjester. Sagnaritarinn [[Grigore Ureche]] nefnir að [[kósakkar]] hafi ráðist á moldavísk þorp handan Dnjester, í konungsríkinu Póllandi.<ref>[[Grigore Ureche]] ''[[s:ro:Letopiseţul ţărâi Moldovei, de când s-au descălecat ţara|Letopiseţul ţărâi Moldovei, de când s-au descălecat ţara]]''</ref> Margir Moldóvar gerðust sjálfir kósakkar. [[Ioan Potcoavă]] og [[Dănilă Apostol]] urðu báðir [[höfuðsmaður|höfuðsmenn]] í Úkraínu. Þótt Moldóva væri innan áhrifasvæðis Tyrkjaveldis, var stór hluti Transnistríu hluti af Pólsk-litáíska samveldinu fram að [[skiptingar Póllands|skiptingu Póllands]] árið 1793. === Rússaveldi === Með [[Búkarestsamningurinn 1812|Búkarestsamningnum 1812]] lét Tyrkjaveldi [[Rússland]]i eftir austurhluta furstadæmisins Moldavíu, þrátt fyrir mótmæli Moldavíska aðalsins, ásamt [[Kotyn]] og gömlu [[Bessarabía|Bessarabíu]] (nú [[Budjak]]), sem Rússar höfðu þegar lagt undir sig. Þessi viðbót við Rússaveldi varð nú héraðið [[Moldavía og Bessarabía]] og naut í byrjun nokkurs sjálfræðis. Eftir 1828 minnkaði þetta sjálfræði og árið 1871 var héraðinu breytt í landstjóraumdæmið [[Bessarabía|Bessarabíu]]. Þar var hafist handa við [[rússneskuvæðing]]u og notkun [[rúmenska|rúmensku]] hætt í stjórnkerfinu og í kirkjum.<ref>{{cite web| url=http://depts.washington.edu/cartah/text_archive/clark/bc_10.shtml#bc_10| title=Bessarabia, Chapter X: The Survival of Roumanian| first=Charles Upson| last=Clark| year=1927| publisher=Dodd, Mead & Company| website=Depts.washington.edu| access-date=9 October 2013| quote=Naturally, this system resulted not in acquisition of Russian by the Moldavians, but in their almost complete illiteracy in any language.| archive-date=9 December 2012| archive-url=https://web.archive.org/web/20121209212714/http://depts.washington.edu/cartah/text_archive/clark/bc_10.shtml#bc_10| url-status=dead}}</ref> Í [[Parísarsáttmálinn 1856|Parísarsáttmálanum 1856]] fékk furstadæmið Moldavía suðurhluta Bessarabíu og árið 1859 sameinaðist furstadæmið Vallakíu og myndaði [[Rúmenía|Rúmeníu]]. Með [[Berlínarsáttmálinn 1878|Berlínarsáttmálanum 1878]] gekk þessi suðurhluti Bessarabíu aftur til Rússlands. Rússar hvöttu til landnáms á svæðum þar sem [[Tyrkir]] höfðu verið hraktir burt, sérstaklega í nyrstu og syðstu héruðum Bessarabíu, og heimiluðu [[gyðingar|gyðingum]] fasta búsetu á svæði sem náði meðal annars yfir héraðið. Hlutfall rúmenskumælandi íbúa féll úr 86% 1816<ref>{{cite book |author=Nistor, Ion |author-link=Ion Nistor |year=1921 |title=Istoria Bassarabiei |publisher=Cernăuți}}</ref> í um 52% árið 1905.<ref>{{cite book |author=Solomon, Flavius |chapter=Die Republik Moldau und ihre Minderheiten (Länderlexikon) |title=Ethnodoc-Datenbank für Minderheitenforschung in Südostosteuropa |language=de |page=52}}</ref> [[Gyðingaofsóknir]] leiddu til þess að þúsundir gyðinga fluttust þaðan til Bandaríkjanna.<ref>{{cite web |author=Scheib, Ariel |date=23 July 1941 |title=Moldova |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/moldova.html |access-date=9 October 2013}}</ref> [[Fyrri heimsstyrjöldin]] varð til þess að efla sjálfsmynd íbúa Bessarabíu þegar um 300.000 íbúar voru kallaðir í [[rússneski herinn|rússneska herinn]]. Eftir [[rússneska byltingin|rússnesku byltinguna]] 1917 var stofnað þjóðarráð, [[Sfatul Țării]], sem lýsti yfir stofnun sjálfstæðs [[lýðstjórnarlýðveldið Moldavía|lýðstjórnarlýðveldis]] innan rússneska sambandsríkisins í desember 1917 og kaus ríkisstjórn. === Stór-Rúmenía === [[Rúmenski herinn]] lagði Bessarabíu undir sig í janúar 1918 eftir beiðni þjóðarráðsins. Þann 6. febrúar lýsti Bessarabía yfir sjálfstæði frá Rússlandi og óskaði aðstoðar franska hersins í Rúmeníu og rúmenska hersins.<ref>Anthony Babel: ''La Bessarabie (Bessarabia)'', Félix Alcan, Genève, Switzerland, 1931</ref> Þann 9. apríl samþykkti þjóðarráðið að sameinast konungsríkinu Rúmeníu. Sameiningin var háð skilyrðum um umbætur í landbúnaði, sjálfstjórn og virðingu fyrir mannréttindum.<ref>{{cite book |last=King |first=Charles |author-link=Charles King (professor of international affairs) |title=The Moldovans: Romania, Russia, and the politics of culture |publisher=Hoover Press |year=2000 |chapter=From Principality to Province |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ldBFWtuv8DQC&pg=PA33 |pages=[https://archive.org/details/moldovansromania00king_0/page/33 33–35] |isbn=0-8179-9792-X |access-date=31 October 2010 |url=https://archive.org/details/moldovansromania00king_0/page/33 }}</ref> Hluti starfandi þings ákvað að fella þessi skilyrði niður þegar [[Búkóvína]] og [[Transylvanía]] sameinuðust líka, þótt sagnfræðingar hafi bent á að það hafi ekki haft umboð til þess.<ref>{{cite web |url=http://www.prm.md/search.php?id=2332&lang=rom| archive-url=https://web.archive.org/web/20071204070133/http://www.prm.md/search.php?id=2332&lang=rom |archive-date=4 December 2007 |title=Sfatul Țării ... proclaimed the Moldavian Democratic Republic |language=ro |publisher=Prm.md |access-date=9 October 2013}}</ref><ref>{{cite book |first=Charles Upson |last=Clark |title=Bessarabia: Russia and Romania on the Black Sea – View Across Dniester From Hotin Castle |publisher=Dodd, Mead & Company |location=New York |year=1927 |chapter=24:The Decay of Russian Sentiment |chapter-url=http://depts.washington.edu/cartah/text_archive/clark/bc_17.shtml#bc_17 |access-date=31 October 2013}}</ref><ref>[[Ion Pelivan]] (''Chronology'')</ref><ref>[[Petre Cazacu]] (''Moldova'', pp. 240–245).</ref><ref>Cristina Petrescu, "Contrasting/Conflicting Identities:Bessarabians, Romanians, Moldovans" in'' Nation-Building and Contested Identities'', Polirom, 2001, pg. 156</ref> Flestir [[bandamenn (fyrri heimsstyrjöld)|bandamanna]] samþykktu sameininguna með [[Parísarsáttmálinn 1920|Parísarsáttmálanum 1920]], sem var þó ekki staðfestur af öllum.<ref name="legal">{{cite journal |title=The Legal Status of the Bukovina and Bessarabia |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-international-law_1944-10_38_4/page/667 |author=Malbone W. Graham |journal=The American Journal of International Law |date=October 1944 |volume=38 |issue=4 |pages=667–673 |publisher=American Society of International Law |doi=10.2307/2192802 |jstor=2192802|s2cid=146890589 }}</ref><ref>{{cite book |last=Mitrasca |first=Marcel |title=Moldova: a Romanian province under Russian rule: diplomatic history from the archives of the great powers |publisher=Algora Publishing |year=2002 |chapter=Introduction |chapter-url=https://books.google.com/books?id=mZogbSmBR-4C&pg=PA13 |page=13 |isbn=1-892941-86-4 |access-date=31 October 2010}}</ref> [[Sovétríkin]] viðurkenndu ekki yfirráð Rúmeníu og uppreisnir gegn stjórninni áttu sér stað í [[Kotyn]] og [[Bender (Moldóvu)|Bender]]. [[Sovétlýðveldið Bessarabía]] var stofnað sem útlagastjórn. Eftir að [[Tatarbunaruppreisnin]] 1924 mistókst var sjálfstjórnarhéraðið Moldavía, sem var innan Rússlands og náði aðeins yfir Transnistríu, gert að [[Sovétlýðveldið Moldavía|sovétlýðveldinu Moldavíu]] innan [[Sovétlýðveldið Úkraína|sovétlýðveldisins Úkraínu]]. === Síðari heimsstyrjöld og Sovéttíminn === Með [[Molotov-Ribbentrop-sáttmálinn|Mólotov-Ribbentrop-sáttmálanum]] milli [[Þýskaland]]s og [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]] 1939 var ákveðið að Bessarabía væri innan áhrifasvæðis þeirra síðarnefndu.<ref name="Olson 1994 483">{{cite book |last=Olson |first=James |title=An Ethnohistorical Dictionary of the Russian and Soviet Empires |year=1994 |page=483}}</ref> Í júní 1940 settu Sovétríkin Rúmeníu úrslitakosti um að afhenda Bessarabíu og Norður-Búkóvínu sem Rúmenía gerði næsta dag. Skömmu síðar var sovétlýðveldið Moldavía stofnað á ný. Það náði yfir um 65% af Bessarabíu og 50% af fyrrum sovétlýðveldinu Moldavíu (Transnistríu). Þýskir íbúar yfirgáfu landið sama ár. Þegar öxulveldin [[Barbarossa-aðgerðin|réðust inn í Sovétríkin]] lagði Rúmenía Bessarabíu og Norður-Búkóvínu aftur undir sig, auk svæðis sem var kallað [[landstjóraumdæmið Transnistría]]. Rúmenski herinn í bandalagi við þann þýska, [[helförin|myrti og flutti burt]] 300.000 gyðinga, þar á meðal 147.000 frá Bessarabíu og Búkóvínu. Af þeim létust 90.000.<ref>{{cite web |url=http://www.presidency.ro/static/ordine/RAPORT_FINAL_CPADCR.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080408193207/http://www.presidency.ro/static/ordine/RAPORT_FINAL_CPADCR.pdf |archive-date=8 April 2008 |title=Tismăneanu Report |pages=748–749 |access-date=9 October 2013}}</ref> Milli 1941 og 1944 börðust andspyrnuhópar gegn rúmensku stjórninni. Sovétherinn náði landsvæðinu aftur á sitt vald árið 1944 og endurreisti sovétlýðveldið. 256.800 Moldóvar voru skráðir í Sovétherinn fyrir [[Önnur Jassi-Kisinev-sóknin|Aðra Jassi-Kisinev-sóknina]] í ágúst 1944 og 40.592 þeirra létu lífið.<ref name="history">{{cite book |title=Istoria Republicii Moldova: din cele mai vechi timpuri pină în zilele noastre |trans-title=History of the Republic of Moldova: From Ancient Times to Our Days |editor=Asociația Oamenilor de știință din Moldova. H. Milescu-Spătaru. |edition=2nd |year=2002 |publisher=Elan Poligraf |location=Chișinău |language=ro |isbn=9975-9719-5-4 |pages=239–244}}</ref> Milli 1940 og 1941 og 1944 til 1953 létu yfirvöld í Sovétríkjunum reglulega flytja hópa íbúa svæðisins til [[Úralfjöll|Úralfjalla]], [[Síbería|Síberíu]] og [[Kasakstan]]. Stærstu fólksflutningarnir áttu sér stað 12.-13. júní 1941 og 5.-6. júlí 1949.<ref name="tismrep">{{cite web |url=http://www.presidency.ro/static/ordine/RAPORT_FINAL_CPADCR.pdf |title=Tismăneanu Report |pages=747, 752 |language=ro |access-date=9 October 2013}}</ref> Undir stjórn Sovétríkjanna voru pólitískar ofsóknir, handtökur og aftökur algengar. Vegna þurrka og óhóflegra framleiðslukvóta sem sovétstjórnin kom á, varð útbreidd [[hungursneyð]] í suðvesturhluta Sovétríkjanna árið 1946.<ref>{{cite journal |first=Michael |last=Ellman |url=http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf |title=The 1947 Soviet Famine and the Entitlement Approach to Famines |journal=Cambridge Journal of Economics |volume=39 |issue=24 |year=2000 |pages=603–630 |access-date=10 December 2015 |doi=10.1093/cje/24.5.603 |archive-date=25 March 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325075851/http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal |url=https://www.academia.edu/7785239 |title=Foametea din anii 1946–1947 din RSS Moldovenească: cauze și consecințe |journal=Capitol Din Lucrarea Duşmanul de Clasă. Represiuni Politice, Violenţă Şi Rezistenţă În R(A)Ss Moldovenească, 1924-1956, Chişinău, Cartier, 2015, Editia a Ii-A. Cartea Este Dispobilă În Librării |trans-title=The Mass Famine in the Moldavian SSR, 1946–1947: causes and consequences in Dusmanul de clasa. Represiuni politice, violenta si rezistenta in R(A)SS Moldoveneasca, 1924–1956 |access-date=19 October 2014|last1=Casu |first1=Igor }}</ref> Í Moldavíska sovétlýðveldinu voru 216.000 andlát og 350.000 tilvik [[vannæring]]ar skráð.<ref name="tismrep"/> Á árunum 1944 til 1953 voru nokkrir andspyrnuhópar gegn sovétstjórninni virkir í Moldóvu, en öryggislögreglunni [[NKVD]] tókst að ráða niðurlögum þeirra.<ref name="tismrep"/> Eftir stríðið stóðu sovésk yfirvöld fyrir innflutningi rússneskumælandi fólks til Moldavíu, meðal annars til að bæta upp fólksfækkun af völdum stríðsins.<ref>Pal Kolsto, ''National Integration and Violent Conflict in Post-Soviet Societies: The Cases of Estonia and Moldova'', [[Rowman & Littlefield]], 2002, {{ISBN|0-7425-1888-4}}, pg. 202</ref> Á 8. og 9. áratugnum voru miklar fjárfestingar frá ríkinu lagðar í uppbyggingu iðnfyrirtækja og húsnæði. Yfir milljarður [[rúbla|rúblna]] var settur í byggingarverkefni í höfuðborginni, Kisinev, eftir 1971.<ref>{{cite web |url= http://www.kishinev.info/architecture_en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20030210034311/http://www.kishinev.info/architecture_en/ |archive-date=10 February 2003 |title=Architecture of Chișinău |publisher=on Kishinev.info |access-date=12 October 2008}}</ref> Sovétstjórnin reyndi líka að efla sérstaka sjálfsmynd íbúa Moldóvu, sem væru ólíkir Rúmenum. Samkvæmt opinberri stefnu stjórnarinnar var tungumál Moldóva ólíkt rúmensku. Til að leggja áherslu á þennan mun var tekið upp á því að skrifa moldóvísku með [[kýrillískt letur|kýrillísku letri]] í stað [[latínuletur]]s, sem hafði verið notað til að skrifa rúmensku frá 1860. Öll andstaða við stjórnina var bæld niður og meðlimir ólöglegra stjórnmálahreyfinga fengu langa fangelsisdóma.<ref>{{cite journal |url=https://www.academia.edu/4921186 |title=Political Repressions in the Moldavian Soviet Socialist Republic after 1956: Towards a Typology Based on KGB files Igor Casu |journal=Dystopia |volume=I |issue=1–2 |year=2014 |pages=89–127 |access-date=19 October 2014}}</ref> [[Nefnd um rannsóknir á einræðisstjórn kommúnista í Moldóvu]] hefur rannsakað og birt skjöl um mannréttindabrot kommúnistastjórnarinnar síðan 2010. Þegar umbætur í anda [[glasnost]] og [[perestrojka]] hófust í Sovétríkjunum á 9. áratugnum var Lýðræðishreyfing Moldóvu stofnuð. Hún varð síðan að [[Alþýðufylking Moldóvu|Alþýðufylkingu Moldóvu]].<ref name="lang matei">Horia C. Matei, "State lumii. Enciclopedie de istorie." Meronia, București, 2006, p. 292-294</ref><ref>{{cite web |url=http://miris.eurac.edu/mugs2/do/blob.pdf?type=pdf&serial=1047909431571 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719192119/http://miris.eurac.edu/mugs2/do/blob.pdf?type=pdf&serial=1047909431571 |archive-date=19 July 2011 |title=Romanian Nationalism in the Republic of Moldova |author=Andrei Panici |publisher=American University in Bulgaria |year=2002 |pages=40 and 41 |access-date=9 October 2013}}</ref> Moldóva tók skref í átt að sjálfstæði frá árinu 1988 líkt og mörg önnur sovétlýðveldi. Alþýðufylkingin stóð fyrir fjöldamótmælum í Chișinău 27. ágúst 1989. Stjórn sovétlýðveldisins neyddist þá til að samþykkja tungumálalög sem lýstu því yfir að moldóvska rituð með latínuletri yrði ríkismál landsins og tengsl þess við rúmensku viðurkennd.<ref name="lang matei"/><ref name="lang law">{{cite web|format=DOC|url=http://www.iatp.md/ladom/downloads/M3.doc|title=Legea cu privire la functionarea limbilor vorbite pe teritoriul RSS Moldovenesti Nr.3465-XI din 01.09.89 Vestile nr.9/217, 1989|trans-title=The law on use of languages spoken in the Moldovan SSR No.3465-XI of 09/01/89|volume=9|issue=217|language=ro|work=Moldavian SSR News, Law regarding the usage of languages spoken on the territory of the Republic of Moldova|access-date=11 February 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060219024839/http://www.iatp.md/ladom/downloads/M3.doc|archive-date=19 February 2006}}</ref> Í nóvember urðu [[óeirðirnar í Rúmeníu 1989|óeirðir]] vegna andstöðu við stjórn sovétlýðveldisins. === Sjálfstæði === Fyrstu lýðræðislegu kosningarnar í Moldóvu voru haldnar í febrúar og mars 1990. [[Mircea Snegur]] var kjörinn þingforseti og [[Mircea Druc]] forsætisráðherra. Þann 23. júní 1990 samþykkti þingið sjálfstæðisyfirlýsingu þar sem moldóvsk lög fengu forgang fram yfir lög Sovétríkjanna.<ref name="lang matei"/> Eftir [[valdaránið í Sovétríkjunum 1991|misheppnaða valdaránið]] í Sovétríkjunum 1991 lýsti Moldóva yfir fullu sjálfstæði 27. ágúst 1991. Seinna sama ár tók Moldóva þátt í stofnun [[Samveldi sjálfstæðra ríkja|Samveldis sjálfstæðra ríkja]] ásamt fleiri fyrrum sovétlýðveldum, en undirritaði ekki hernaðarþáttinn og lýsti sig hlutlaust ríki. Þremur mánuðum síðar, eða 2. mars 1992, var Moldóva viðurkennd sem sjálfstætt ríki af [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]]. Árið 1994 gerðist Moldóva aðili að [[Partnership for Peace]]-verkefni [[NATO]] og 29. júní 1995 varð landið aðili að [[Evrópuráðið|Evrópuráðinu]].<ref name="lang matei"/> Í [[Transnistría|Transnistríu]] þar sem yfir helmingur íbúa er af rússneskum og úkraínskum uppruna, var lýst yfir stofnun sjálfstæðs sovétlýðveldis með höfuðborg í [[Tíraspol]] 16. ágúst 1990.<ref name="lang matei"/> Ástæðan var ótti við vaxandi þjóðernishyggju í Moldóvu. Veturinn 1991-1992 urðu átök milli moldóvskra lögregluyfirvalda, hers Transnistríu og rússneska hersins. Um vorið brutust út skammvinn [[Transnistríustríðið|vopnuð átök]] sem lyktaði með vopnahléi og stofnun hlutlauss svæðis með þrískipta lögsögu.<ref>{{cite web|publisher=[[RAND Corporation]] |website=rand.org |title=Russia's Hostile Measures: Combating Russian gray zone aggression against NATO in the contact, blunt, and surge layers of competition |year=2020 |id=RR 2539 |url=http://www.rand.org/t/RR2539}}</ref> Í janúar 1992 tók landið upp [[markaðsbúskapur|markaðsbúskap]] með frjálsri verðlagningu sem leiddi til [[verðbólga|verðbólgu]]. Árið 1993 gaf stjórn landsins út nýjan gjaldmiðil, [[moldóvskt leu]]. Landið gekk í gegnum alvarlega efnahagskreppu milli 1992 og 2001 og meirihluti íbúa lenti undir fátæktarmörkum. Eftir 2001 tók efnahagur landsins að batna og fram til 2008 var stöðugur hagvöxtur. Í upphafi 21. aldar fluttust margir íbúar Moldóvu til annarra landa í leit að atvinnu. [[Peningasendingar]] brottfluttra Moldóva eru næstum 38% af vergri landsframleiðslu Moldóvu, sem er önnur hæsta prósenta í heimi á eftir [[Tadsíkistan]] með 45%.<ref>{{cite web|last1=Ratha|first1=Dilip|author-link=Dilip Ratha|url=http://peoplemove.worldbank.org/en/content/remittance-flows-to-developing-countries|title=Remittance flows to developing countries are estimated to exceed US$300 billion in 2008|publisher=peoplemove.worldbank.org |date=18 February 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090223020016/http://peoplemove.worldbank.org/en/content/remittance-flows-to-developing-countries |archive-date=23 February 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.iom.int/cms/en/sites/iom/home/news-and-views/press-briefing-notes/pbn-2008/pbn-listing/information-campaign-in-moldova-seeks-to.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407085911/https://www.iom.int/cms/en/sites/iom/home/news-and-views/press-briefing-notes/pbn-2008/pbn-listing/information-campaign-in-moldova-seeks-to.html |archive-date=7 April 2014 |title=Information Campaign to Increase the Efficiency of Remittance Flows |publisher=International Organization for Migration |date=9 December 2008}}</ref> Í nóvember 2014 tók [[Seðlabanki Moldóvu]] yfir starfsemi stærstu lánafyrirtækja landsins. Rannsóknir á þeim leiddu í ljós [[Bankahneykslið í Moldóvu|víðtækt fjármálamisferli]] með lánum upp á 1 milljarð dala til fyrirtækja ísraelsk-moldóvska athafnamannsins [[Ilan Shor]].<ref>{{cite web |url=http://www.intellinews.com/audit-links-local-tycoon-to-1bn-moldovan-bank-fraud-500446512/?source=moldova&archive=bne |title=Audit links local tycoon to $1bn Moldovan bank fraud |publisher=Business New Europe |date=5 May 2015 |access-date=2 September 2015}}</ref> Hneykslið átti þátt í að auka fylgi [[Flokkur sósíalista í lýðveldinu Moldóvu|flokks sósíalista]] sem er hallur undir Rússa<ref>{{cite news |last1=Higgins |first1=Andrew |title=Moldova, Hunting Missing Millions, Finding Only Ash |date=4 June 2015 |work=[[The New York Times]] |access-date=10 March 2016 |url=https://www.nytimes.com/2015/06/05/world/europe/moldova-bank-theft.html?_r=0}}</ref> og leiddi til forsetakjörs [[Igor Dodon|Igors Dodon]] árið 2016.<ref>{{cite news |last1=Welle (www.dw.com) |first1=Deutsche |title=Pro-Russia candidate Igor Dodon to win Moldova presidential election {{!}} DW {{!}} 13 November 2016 |url=https://www.dw.com/en/pro-russia-candidate-igor-dodon-to-win-moldova-presidential-election/a-36379350 |work=DW.COM}}</ref> Árið 2020 var [[Maia Sandu]] kjörin forseti, fyrst kvenna, en hún er höll undir Evrópusambandið.<ref>{{Cite news|date=16 November 2020|title=Moldova election: Pro-EU candidate Maia Sandu wins presidency|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-54942847|access-date=27 July 2021}}</ref> Í þingkosningum 2021 unnu Evrópusinnaðir flokkar stórsigur.<ref>{{Cite web|date=12 July 2021|title=President Sandu's party wins landslide victory in Moldova's snap election|url=https://www.intellinews.com/president-sandu-s-party-wins-landslide-victory-in-moldova-s-snap-election-215371/|access-date=27 July 2021|website=www.intellinews.com|language=en}}</ref> == Landfræði == [[File:Malul abrupt al Nistrului Naslavcea-Verejeni Ocnita (11).jpg|thumb|Landslag á bökkum Dnjestr.]] [[File:Dniester near Vadul lui Vodă.jpg|thumb|Strönd við Dnjester við Vadul lui Vodă.]] Moldóva liggur milli 45. og 49. breiddargráðu norður og er að mestu milli 26. og 30. lengdargráðu austur (lítill hluti liggur austan við 30°). Landið er alls 33.851 ferkílómetrar að stærð. Stærsti hluti landsins (um 88%) nær yfir héraðið [[Bessarabía|Bessarabíu]], milli ánna [[Prut]] og [[Dnjestr]], en mjó landræma liggur austan við Dnjestr ([[Transnistría]]). Áin Prut myndar vesturlandamæri Moldóvu. Hún rennur út í [[Dóná]] sem aftur rennur í [[Svartahaf]]. Moldóva á um 480 metra langan hluta af bakka Dónár, þar sem höfnin í [[Giurgiulești]] stendur. Í austri er Dnjestr aðaláin og rennur gegnum allt landið frá norðri til suðurs. Árnar [[Răut]], [[Bîc]], [[Ichel]] og [[Botna]] renna út í hana. Áin [[Ialpug]] rennur út í eitt lónið við ósa Dónár, en [[Cogâlnic]] rennur út í lón við Svartahaf. Moldóva er landlukt land, þótt það liggi nálægt Svartahafi. Aðeins 3km af úkraínsku landi skilja milli suðurhluta Moldóvu og ósum [[Dnjestr]] við Svarthaf. Þótt landið sé að mestu hæðótt er hæsti punktur þess [[Bălănești-hæð]], aðeins 430 metrar á hæð. Hæðirnar í Moldóvu eru hluti af Moldavíuhálendinu sem tengist [[Karpatafjöll]]um. Þær skiptast milli Dnjestrhæða (hæðir í Norður-Moldóvu og [[Dnjestrhryggurinn]]), Moldavíusléttunnar (miðhluti Prutdals og [[Bălți-gresjan]]) og miðsléttunnar ([[Ciuluc-Soloneț-hæðir]], [[Cornești-hæðir]], [[Codri]], [[Neðri-Dnjestrhæðir]], [[Neðri-Prutdalur]] og [[Tigheci-hæðir]]). Í suðri er flatlend [[Bugeac-sléttan]]. Land Moldóvu austan við Dnjester skiptist milli [[Pódólíusléttan|Pódólíusléttunnar]] og hluta [[Evrasíugresjan|Evrasíugresjunnar]]. Helstu borgir landsins eru höfuðborgin [[Kisíná]] í miðju landsins, [[Tíraspol]] (í Transnistríu), [[Bălți]] í norðri og [[Bender (Moldóvu)|Bender]] í suðaustri. [[Comrat]] er höfuðstaður Gagaúsíu. == Stjórnmál == === Stjórnsýslueiningar === Moldóva skiptist í 32 stjórnsýsluumdæmi, þrjú bæjarfélög og tvö sjálfstjórnarhéruð ([[Gagaúsía|Gagásía]] og [[Transnistría]]). Staða Transnistríu er umdeild og Moldóva hefur ekki stjórn hennar með höndum. Í Moldóvu eru 66 borgir og 916 sveitarfélög. [[Mynd:Moldova_administrativa.png|250px|left]] {{div col|colwidth=15em}} 32 stjórnsýsluumdæmi: # [[Anenii Noi-umdæmi|Anenii Noi]] # [[Basarabeasca-umdæmi|Basarabeasca]] # [[Briceni-umdæmi|Briceni]] # [[Cahul-umdæmi|Cahul]] # [[Cantemir-umdæmi|Cantemir]] # [[Călărași-umdæmi|Călărași]] # [[Căușeni-umdæmi|Căușeni]] # [[Cimișlia-umdæmi|Cimișlia]] # [[Criuleni-umdæmi|Criuleni]] # [[Dondușeni-umdæmi|Dondușeni]] # [[Drochia-umdæmi|Drochia]] # [[Dubăsari-umdæmi|Dubăsari]] # [[Edineț-umdæmi|Edineț]] # [[Fălești-umdæmi|Fălești]] # [[Florești-umdæmi|Florești]] # [[Glodeni-umdæmi|Glodeni]] # [[Hîncești-umdæmi|Hîncești]] # [[Ialoveni-umdæmi|Ialoveni]] # [[Leova-umdæmi|Leova]] # [[Nisporeni-umdæmi|Nisporeni]] # [[Ocnița-umdæmi|Ocnița]] # [[Orhei-umdæmi|Orhei]] # [[Rezina-umdæmi|Rezina]] # [[Rîșcani-umdæmi|Rîșcani]] # [[Sîngerei-umdæmi|Sîngerei]] # [[Soroca-umdæmi|Soroca]] # [[Strășeni-umdæmi|Strășeni]] # [[Șoldănești-umdæmi|Șoldănești]] # [[Ștefan Vodă-umdæmi|Ștefan Vodă]] # [[Taraclia-umdæmi|Taraclia]] # [[Telenești-umdæmi|Telenești]] # [[Ungheni-umdæmi|Ungheni]] þrjú bæjarfélög: # [[Chișinău]] # [[Bălți]] # [[Bender (Moldóvu)|Bender]] eitt ''sjálfstjórnarsvæði'': # [[Gagaúsía]] og eitt ''umdeilt svæði'': # [[Transnistría]] {{div col end}} {{-}} == Menning == === Íþróttir === Þjóðaríþrótt Moldóva er ''Trântă'', sem er [[fangbragðaíþrótt]]. [[Knattspyrna]] er hins vegar langvinsælasta íþróttin meðal almennings. Sigursælasta liðið í moldóvsku deildarkeppninni er ''FC Sheriff Tiraspol'' frá Transnistríu. Landslið Moldóvu hefur átt erfitt uppdráttar og oftar en ekki hafnað í neðsta sæti í sínum riðli í forkeppni EM og HM. Íþróttamenn frá Moldóvu kepptu undir merkjum Sovétríkjanna á [[Ólympíuleikarnir|Ólympíuleikum]] en frá leikunum í [[Sumarólympíuleikarnir_1996|Atlanta 1996]] hefur Moldóva keppt undir eigin fána. Landið vann til sinna fyrstu verðlauna strax á leikunum í Atlanta, silfurverðlaun í [[kanó|eikjuróðri]] og bronsverðlaun í [[grísk-rónversk glímu|grísk-rómverskri glímu]]. Í [[Sumarólympíuleikarnir_2000|Sidney 2000]] hlutu Moldóvar aftur silfurverðlaun og bronsverðlaun, að þessu sinni fyrir [[skotfimi]] og [[hnefaleikar|hnefaleika]]. Fimmtu verðlaun Moldóva komu svo í [[Sumarólympíuleikarnir_2008|Peking 2008]], brons í hnefaleikum. == Tilvísanir == {{reflist}} {{SSR}} {{Evrópa}} {{Evrópuráðið}} [[Flokkur:Moldóva| ]] [[Flokkur:Landlukt lönd]] ektum4248afi5f1d6gxwnd50ov2u9kh 1982468 1982467 2026-10-10T22:26:22Z ~2026-53286-62 121445 /* Landfræði */ 1982468 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Moldóva|sögulega héraðið [[Moldavía|Moldavíu]]}} {{land | nafn = Lýðveldið Moldóva | nafn_á_frummáli = Republica Moldova | nafn_í_eignarfalli = Moldóvu | fáni = Flag of Moldova.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of Moldova.svg | staðsetningarkort = Location_Moldova_Europe.png | þjóðsöngur = [[Limba Noastră]] | tungumál = [[rúmenska]] | höfuðborg = [[Kisíná]] | stjórnarfar = [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Moldóvu|Forseti]] | titill_leiðtoga2 =[[Forsætisráðherra Moldóvu|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Maia Sandu]] | nafn_leiðtoga2 = [[Alexandru Munteanu]] | stærðarsæti = 138 | flatarmál = 33.846 | hlutfall_vatns = 1,4 | mannfjöldaár = 2021 | fólksfjöldi = 2.597.100 | mannfjöldasæti = 132 | íbúar_á_ferkílómetra = 85,5 | VLF_ár = 2021 | VLF = 36,886 | VLF_sæti = 134 | VLF_á_mann = 14.257 | VLF_á_mann_sæti = 118 | VÞL = {{hækkun}} 0.750 | VÞL_ár = 2019 | VÞL_sæti = 90 | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = Frá [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] | dagsetning1 = [[27. ágúst]] [[1991]] | gjaldmiðill = [[Leu]] (MDL) | tímabelti = [[UTC]] +2/+3 | tld = md | símakóði = +373 }} '''Moldóva''' er [[landlukt]] [[land]] í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] með [[landamæri]] að [[Rúmenía|Rúmeníu]] til vesturs og [[Úkraína|Úkraínu]] til norðurs, austurs og suðurs. Í landinu búa um 2,5 milljónir manna og stærð þess nemur um þriðjungi Íslands. Höfuðborgin heitir [[Kisíná]] (ritað Chișinău á rúmensku). Tveir þriðju landsmanna tala [[rúmenska|rúmensku]] sem er opinbert tungumál landsins. Landið var frá fornu fari austurhluti furstadæmisins [[Moldavía|Moldavíu]] en árið 1812 lét [[Tyrkjaveldi]] [[Rússneska keisaradæmið|Rússneska keisaradæminu]] þennan hluta í té. Landið var þá þekkt sem [[Bessarabía]]. Vesturhlutinn varð hluti af [[Furstadæmið Rúmenía|Furstadæminu Rúmeníu]] þegar það varð til árið 1859. Eftir [[fyrri heimsstyrjöld]] lagði Rúmenía landið undir sig en [[Sovétríkin]] viðurkenndu ekki þau yfirráð. Í [[síðari heimsstyrjöld]] lögðu Sovétríkin Bessarabíu aftur undir sig. Moldóva lýsti síðan yfir sjálfstæði eftir hina misheppnuðu [[valdaránstilraunin í Sovétríkjunum 1991|valdaránstilraun 1991]]. Austan við ána [[Dnjestr]] sem rennur í gegnum landið er héraðið [[Transnistría]] þar sem meirihluti íbúa er [[rússneska|rússneskumælandi]]. Transnistría lýsti yfir stofnun sjálfstæðs sovétlýðveldis árið 1990. Moldóva reyndi að leggja héraðið undir sig í [[stríðið um Transnistríu|stríðinu um Transnistríu]] en mistókst þar sem héraðið fékk herstyrk frá Rússlandi og Úkraínu. Héraðið er því ''de facto'' sjálfstætt þótt alþjóðasamfélagið líti enn á það sem hluta Moldóvu. Moldóva er dæmigert landbúnaðarland. Þar eru meðal annars stór ræktarlönd með [[vínviður|vínþrúgum]] til [[vín]]framleiðslu og [[rós]]um fyrir [[ilmefni|ilmefnaiðnaðinn]]. ==Heiti== Landið dregur nafn sitt af fljótinu [[Moldóva (á)|Moldóvu]] en árdalur þess var valdamiðstöð þegar [[furstadæmið Moldóva]] var stofnað árið [[1359]]. Ekki er ljóst af hverju fljótið dregur nafn sitt. Sagnaritararnir [[Grigore Ureche]] og [[Dimitrie Cantemir]] segja frá því að fyrsti furstinn, [[Dragoș]], hafi verið á [[úruxi|úruxaveiðum]] og að hundur hans, Molda, hafi drukknað í fljótinu, uppgefinn eftir eltingarleikinn. Furstinn hafi nefnt fljótið eftir hundinum og furstadæmið síðan dregið nafn sitt af ánni. Sögulega héraðið [[Moldavía]] sem furstadæmið náði yfir nær frá [[Austur-Karpatafjöll]]um að [[Dnjestr]]<nowiki/>-fljóti, og land þess er nú að hluta innan núverandi Rúmeníu, að hluta öll Moldóva og að hluta innan landamæra Úkraínu. Um stutt skeið á [[1991-2000|10. áratug 20. aldar]] var nafnið skrifað bæði Moldóva og Moldavía. Eftir [[upplausn Sovétríkjanna]] hefur einungis rúmenska útgáfan, Moldóva, verið notuð. Formlegt heiti landsins er Lýðveldið Moldóva. == Saga == Árið 2010 fann N. K. Anisjutkin steinverkfæri úr tinnu af [[Olduvai-gerð]] í Bayraki, sem eru 800.000 til 1,2 milljón ára gömul og elstu ummerki um [[maður|menn]] í Moldóvu.<ref>{{cite web| url= http://paleogeo.org/article3.html|title= GEOARCHAEOLOGY OF THE EARLIEST PALEOLITHIC SITES (OLDOWAN) IN THE NORTH CAUCASUS AND THE EAST EUROPE| publisher= paleogeo.org|date= 2011| url-status= dead| archive-url= https://web.archive.org/web/20130520090413/http://paleogeo.org/article3.html| archive-date= 20 May 2013 | quote = Early Paleolithic cultural layers with tools of oldowan type was discovered in East Caucasus (Dagestan, Russia) by Kh. Amirkhanov (2006) and Dniester valley (Moldova) by N. Anisjutkin (2010).}}</ref> Elstu merki um nútímamenn í Austur-Evrópu eru frá því fyrir 44.000 árum. Á [[nýsteinöld]] var Moldóva í miðju svæðis sem kennt er við [[Tripolye-menningin|Tripolye-menninguna]] og stóð frá því um 5500 til 2750 f.o.t. Hún einkenndist af fastri búsetu, landbúnaði og kvikfjárrækt og fagurlega skreyttum leirmunum.<ref> {{cite journal | last1= Constantinescu| first1= Bogdan | last2= Bugoi| first2= Roxana| last3= Pantos| first3= Emmanuel | last4= Popovici| first4= Dragomir | title= Phase and chemical composition analysis of pigments used in Cucuteni Neolithic painted ceramics | journal= Documenta Praehistorica| volume= XXXIV| pages= 281–288 | publisher= Department of Archaeology, Faculty of Arts, University of Ljubljana | location= Ljubljana| year= 2007| issn= 1408-967X| oclc= 41553667 | df= dmy-all | doi= 10.4312/dp.34.21 | doi-access= free}} </ref> Í [[fornöld]] bjuggu [[Karpar (þjóð)|karpískir ættbálkar]] þar sem nú er Moldóva. Milli 1. og 7. aldar e.o.t. náðu [[Rómaveldi|Rómverjar]] yfirráðum yfir landinu tímabundið nokkrum sinnum. Vegna staðsetningar sinnar á mörkum Asíu og Evrópu fóru margir innrásarherir um Moldóvu frá [[síðfornöld]] til [[ármiðaldir|ármiðalda]]; þar á meðal [[Gotar]], [[Húnar]], [[Avarar]], [[Búlgarar]], [[Magýarar]], [[Patsinakar]], [[Kúmanar]], [[Mongólar]] og [[Tatarar]]. Í upphafi 10. aldar varð Moldóva hluti af [[Garðaríki]] eftir því sem það stækkaði í átt að [[Svartahaf]]i. Fram að innrás Mongóla árið 1240 var Moldóva jaðarsvæði innan Garðaríkis, að mestu byggt austurslavneskum ættbálkum eins og [[Úlitsar|Úlitsum]] og [[Tivertsar|Tivertsum]], og sat undir stöðugum árásum frá Patsinökum.<ref>V. Klyuchevsky, The course of the Russian history. v.1: "Myslʹ.1987, {{ISBN|5-244-00072-1}}</ref> Landið var ýmist hluti af [[furstadæmið Halits|furstadæmisins Halits]], eða á áhrifasvæði þess. Fræðimenn hafa talið sig fundið vísanir í forfeður [[Rúmenar|Rúmena]], [[Vallakar|Vallaka]] (sem ''blökkumenn''), á sænskum rúnasteini frá 11. öld. Árið 1164 var [[Andronikos 1. Komnenos|Andronikos Komnenos]], síðar keisari, tekinn höndum af þeim, hugsanlega þar sem nú er Moldóva. Í [[Hýpatíukrónika|Hýpatíukróniku]] frá 13. öld er talað um [[Bolokóvenar|Bolokóvena]] (sem fræðimenn telja líka Rúmena) í löndum sem lágu að furstadæmunum [[Halits]], [[Volhyn]] og [[Kænugarður|Kænugarði]]. Fornleifarannsóknir hafa leitt í ljós víggirtar borgir frá þessum tíma. Talin eru upp nöfn bæja sem tengjast Vallökum á milli ánna [[Dnjestr]] og [[Dnjepr]]. [[Daníel af Galisíu]] sigraði þá í orrustu árið 1257. [[Brodnikar]] voru önnur þjóð sem byggði svæðið á 13. öld, en uppruni þeirra er umdeildur. === Furstadæmið Moldavía === [[Furstadæmið Moldavía]] var stofnað þegar [[Dragoș Vodă]] kom að ánni [[Moldóva (á)|Moldóvu]] og stofnaði þar ríki fyrir fylgjendur sína frá [[Maramureș]]. Ríki Dragoșar heyrði undir [[konungsríkið Ungverjaland]] frá miðri 14. öld, en varð sjálfstætt þegar annar vallakískur herforingi, [[Bogdan 1.]], sem hafði lent upp á kant við konunginn í Ungverjalandi, hélt yfir [[Karpatafjöll]] árið 1359 og hertók Moldavíu. Mörk furstadæmisins lágu við Karpatafjöll í vestri, Dnjester í austri, og Dóná og Svartahaf í suðri. Það náði því yfir núverandi Moldóvu, austurhluta núverandi Rúmeníu og hluta af núverandi Úkraínu. Landið nefndist ''Moldova'' á máli landsmanna, líkt og núverandi ríki. Eftirmaður Bogdans, [[Lațcu af Moldavíu]], gerði bandalag við [[Pólland]] sem keppti við Ungverjaland um áhrif á svæðinu, og tók í kjölfarið upp [[kaþólsk trú|kaþólska trú]] um 1370. [[Pétur 1. af Moldavíu]] gerðist lénsmaður [[Ladislás 2. Jagiellon|Ladisláss 2. Jagiellon]] konungs Póllands árið 1387. Hann lánaði konungi fé til að nota í baráttunni við [[þýsku riddararnir|þýsku riddarana]] og fékk héraðið [[Pókútía|Pókútíu]] að veði. Moldavía fékk þó aldrei yfirráð yfir héraðinu sem var umdeilt milli ríkjanna fram að [[orrustan við Obertyn|orrustunni við Obertyn]] árið 1531. Pétur stækkaði ríki sitt yfir [[Dónárósar|Dónárósa]] og bróðir hans lagði ungverska bæinn [[Bilhorod-Dnistrovskyi|Cetatea Albă]] undir sig, sem gaf Moldavíu höfn við Svartahaf. Ungverjar og Pólverjar tókust á um áhrif sín í landinu. Ungverjar studdu [[Alexander 1. af Moldavíu]] til valda árið 1400, en hann gerðist svo bandamaður Pólverja og Vallaka gegn þeim. === Tyrkjaveldi === Vaxandi umsvif [[Tyrkjaveldi]]s í Suðaustur-Evrópu leiddu til átaka um Cetatea Albă árið 1420. Eftirmenn Alexanders börðust um völdin í röð styrjalda þar til [[Pétur 3. Aron]] komst til valda árið 1451 og hóf að greiða skatt til Tyrkjaveldis. [[Matthías Korvínus]] Ungverjalandskonungur lét steypa honum af stóli og studdi [[Alexăndrel af Moldavíu]] til valda. Á þessum árum gerðu [[Krímtatarar]] ítrekað árásir á landið. Árið 1538 varð Moldavía formlega skattland Tyrkjaveldis, en hélt þó sjálfstæði sínu.<ref>{{cite web |url=http://countrystudies.us/moldova/3.htm|title=Moldova: Early History|publisher=[[Library of Congress]]|date=June 1995|access-date=26 April 2018}}</ref> [[Pólsk-litáíska samveldið]] hélt áfram að skipta sér af innanlandsmálum í Moldavíu, enda voru pólski og moldavíski aðallinn nátengdir gegnum mægðir. Þegar [[Mikael djarfi]] hernam Moldavíu og sameinaði um stutt skeið Moldavíu, [[Vallakía|Vallakíu]] og [[Transylvanía|Transylvaníu]] undir einni stjórn, sendu Pólverjar her undir stjórn [[Jan Zamoyski]] til að hrekja Vallaka frá Moldavíu. Zamoyski endurreisti Moldavíska furstann [[Ieremia Movilă]] sem gerðist lénsmaður pólska konungsins. Árið 1621 varð Moldavía svo aftur skattland Tyrkjaveldis. Transnistría var aldrei formlega hluti furstadæmisins Moldavíu, en moldavískir bojarar áttu stórar landareignir á austurbakka Dnjester. Sagnaritarinn [[Grigore Ureche]] nefnir að [[kósakkar]] hafi ráðist á moldavísk þorp handan Dnjester, í konungsríkinu Póllandi.<ref>[[Grigore Ureche]] ''[[s:ro:Letopiseţul ţărâi Moldovei, de când s-au descălecat ţara|Letopiseţul ţărâi Moldovei, de când s-au descălecat ţara]]''</ref> Margir Moldóvar gerðust sjálfir kósakkar. [[Ioan Potcoavă]] og [[Dănilă Apostol]] urðu báðir [[höfuðsmaður|höfuðsmenn]] í Úkraínu. Þótt Moldóva væri innan áhrifasvæðis Tyrkjaveldis, var stór hluti Transnistríu hluti af Pólsk-litáíska samveldinu fram að [[skiptingar Póllands|skiptingu Póllands]] árið 1793. === Rússaveldi === Með [[Búkarestsamningurinn 1812|Búkarestsamningnum 1812]] lét Tyrkjaveldi [[Rússland]]i eftir austurhluta furstadæmisins Moldavíu, þrátt fyrir mótmæli Moldavíska aðalsins, ásamt [[Kotyn]] og gömlu [[Bessarabía|Bessarabíu]] (nú [[Budjak]]), sem Rússar höfðu þegar lagt undir sig. Þessi viðbót við Rússaveldi varð nú héraðið [[Moldavía og Bessarabía]] og naut í byrjun nokkurs sjálfræðis. Eftir 1828 minnkaði þetta sjálfræði og árið 1871 var héraðinu breytt í landstjóraumdæmið [[Bessarabía|Bessarabíu]]. Þar var hafist handa við [[rússneskuvæðing]]u og notkun [[rúmenska|rúmensku]] hætt í stjórnkerfinu og í kirkjum.<ref>{{cite web| url=http://depts.washington.edu/cartah/text_archive/clark/bc_10.shtml#bc_10| title=Bessarabia, Chapter X: The Survival of Roumanian| first=Charles Upson| last=Clark| year=1927| publisher=Dodd, Mead & Company| website=Depts.washington.edu| access-date=9 October 2013| quote=Naturally, this system resulted not in acquisition of Russian by the Moldavians, but in their almost complete illiteracy in any language.| archive-date=9 December 2012| archive-url=https://web.archive.org/web/20121209212714/http://depts.washington.edu/cartah/text_archive/clark/bc_10.shtml#bc_10| url-status=dead}}</ref> Í [[Parísarsáttmálinn 1856|Parísarsáttmálanum 1856]] fékk furstadæmið Moldavía suðurhluta Bessarabíu og árið 1859 sameinaðist furstadæmið Vallakíu og myndaði [[Rúmenía|Rúmeníu]]. Með [[Berlínarsáttmálinn 1878|Berlínarsáttmálanum 1878]] gekk þessi suðurhluti Bessarabíu aftur til Rússlands. Rússar hvöttu til landnáms á svæðum þar sem [[Tyrkir]] höfðu verið hraktir burt, sérstaklega í nyrstu og syðstu héruðum Bessarabíu, og heimiluðu [[gyðingar|gyðingum]] fasta búsetu á svæði sem náði meðal annars yfir héraðið. Hlutfall rúmenskumælandi íbúa féll úr 86% 1816<ref>{{cite book |author=Nistor, Ion |author-link=Ion Nistor |year=1921 |title=Istoria Bassarabiei |publisher=Cernăuți}}</ref> í um 52% árið 1905.<ref>{{cite book |author=Solomon, Flavius |chapter=Die Republik Moldau und ihre Minderheiten (Länderlexikon) |title=Ethnodoc-Datenbank für Minderheitenforschung in Südostosteuropa |language=de |page=52}}</ref> [[Gyðingaofsóknir]] leiddu til þess að þúsundir gyðinga fluttust þaðan til Bandaríkjanna.<ref>{{cite web |author=Scheib, Ariel |date=23 July 1941 |title=Moldova |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/moldova.html |access-date=9 October 2013}}</ref> [[Fyrri heimsstyrjöldin]] varð til þess að efla sjálfsmynd íbúa Bessarabíu þegar um 300.000 íbúar voru kallaðir í [[rússneski herinn|rússneska herinn]]. Eftir [[rússneska byltingin|rússnesku byltinguna]] 1917 var stofnað þjóðarráð, [[Sfatul Țării]], sem lýsti yfir stofnun sjálfstæðs [[lýðstjórnarlýðveldið Moldavía|lýðstjórnarlýðveldis]] innan rússneska sambandsríkisins í desember 1917 og kaus ríkisstjórn. === Stór-Rúmenía === [[Rúmenski herinn]] lagði Bessarabíu undir sig í janúar 1918 eftir beiðni þjóðarráðsins. Þann 6. febrúar lýsti Bessarabía yfir sjálfstæði frá Rússlandi og óskaði aðstoðar franska hersins í Rúmeníu og rúmenska hersins.<ref>Anthony Babel: ''La Bessarabie (Bessarabia)'', Félix Alcan, Genève, Switzerland, 1931</ref> Þann 9. apríl samþykkti þjóðarráðið að sameinast konungsríkinu Rúmeníu. Sameiningin var háð skilyrðum um umbætur í landbúnaði, sjálfstjórn og virðingu fyrir mannréttindum.<ref>{{cite book |last=King |first=Charles |author-link=Charles King (professor of international affairs) |title=The Moldovans: Romania, Russia, and the politics of culture |publisher=Hoover Press |year=2000 |chapter=From Principality to Province |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ldBFWtuv8DQC&pg=PA33 |pages=[https://archive.org/details/moldovansromania00king_0/page/33 33–35] |isbn=0-8179-9792-X |access-date=31 October 2010 |url=https://archive.org/details/moldovansromania00king_0/page/33 }}</ref> Hluti starfandi þings ákvað að fella þessi skilyrði niður þegar [[Búkóvína]] og [[Transylvanía]] sameinuðust líka, þótt sagnfræðingar hafi bent á að það hafi ekki haft umboð til þess.<ref>{{cite web |url=http://www.prm.md/search.php?id=2332&lang=rom| archive-url=https://web.archive.org/web/20071204070133/http://www.prm.md/search.php?id=2332&lang=rom |archive-date=4 December 2007 |title=Sfatul Țării ... proclaimed the Moldavian Democratic Republic |language=ro |publisher=Prm.md |access-date=9 October 2013}}</ref><ref>{{cite book |first=Charles Upson |last=Clark |title=Bessarabia: Russia and Romania on the Black Sea – View Across Dniester From Hotin Castle |publisher=Dodd, Mead & Company |location=New York |year=1927 |chapter=24:The Decay of Russian Sentiment |chapter-url=http://depts.washington.edu/cartah/text_archive/clark/bc_17.shtml#bc_17 |access-date=31 October 2013}}</ref><ref>[[Ion Pelivan]] (''Chronology'')</ref><ref>[[Petre Cazacu]] (''Moldova'', pp. 240–245).</ref><ref>Cristina Petrescu, "Contrasting/Conflicting Identities:Bessarabians, Romanians, Moldovans" in'' Nation-Building and Contested Identities'', Polirom, 2001, pg. 156</ref> Flestir [[bandamenn (fyrri heimsstyrjöld)|bandamanna]] samþykktu sameininguna með [[Parísarsáttmálinn 1920|Parísarsáttmálanum 1920]], sem var þó ekki staðfestur af öllum.<ref name="legal">{{cite journal |title=The Legal Status of the Bukovina and Bessarabia |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-international-law_1944-10_38_4/page/667 |author=Malbone W. Graham |journal=The American Journal of International Law |date=October 1944 |volume=38 |issue=4 |pages=667–673 |publisher=American Society of International Law |doi=10.2307/2192802 |jstor=2192802|s2cid=146890589 }}</ref><ref>{{cite book |last=Mitrasca |first=Marcel |title=Moldova: a Romanian province under Russian rule: diplomatic history from the archives of the great powers |publisher=Algora Publishing |year=2002 |chapter=Introduction |chapter-url=https://books.google.com/books?id=mZogbSmBR-4C&pg=PA13 |page=13 |isbn=1-892941-86-4 |access-date=31 October 2010}}</ref> [[Sovétríkin]] viðurkenndu ekki yfirráð Rúmeníu og uppreisnir gegn stjórninni áttu sér stað í [[Kotyn]] og [[Bender (Moldóvu)|Bender]]. [[Sovétlýðveldið Bessarabía]] var stofnað sem útlagastjórn. Eftir að [[Tatarbunaruppreisnin]] 1924 mistókst var sjálfstjórnarhéraðið Moldavía, sem var innan Rússlands og náði aðeins yfir Transnistríu, gert að [[Sovétlýðveldið Moldavía|sovétlýðveldinu Moldavíu]] innan [[Sovétlýðveldið Úkraína|sovétlýðveldisins Úkraínu]]. === Síðari heimsstyrjöld og Sovéttíminn === Með [[Molotov-Ribbentrop-sáttmálinn|Mólotov-Ribbentrop-sáttmálanum]] milli [[Þýskaland]]s og [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]] 1939 var ákveðið að Bessarabía væri innan áhrifasvæðis þeirra síðarnefndu.<ref name="Olson 1994 483">{{cite book |last=Olson |first=James |title=An Ethnohistorical Dictionary of the Russian and Soviet Empires |year=1994 |page=483}}</ref> Í júní 1940 settu Sovétríkin Rúmeníu úrslitakosti um að afhenda Bessarabíu og Norður-Búkóvínu sem Rúmenía gerði næsta dag. Skömmu síðar var sovétlýðveldið Moldavía stofnað á ný. Það náði yfir um 65% af Bessarabíu og 50% af fyrrum sovétlýðveldinu Moldavíu (Transnistríu). Þýskir íbúar yfirgáfu landið sama ár. Þegar öxulveldin [[Barbarossa-aðgerðin|réðust inn í Sovétríkin]] lagði Rúmenía Bessarabíu og Norður-Búkóvínu aftur undir sig, auk svæðis sem var kallað [[landstjóraumdæmið Transnistría]]. Rúmenski herinn í bandalagi við þann þýska, [[helförin|myrti og flutti burt]] 300.000 gyðinga, þar á meðal 147.000 frá Bessarabíu og Búkóvínu. Af þeim létust 90.000.<ref>{{cite web |url=http://www.presidency.ro/static/ordine/RAPORT_FINAL_CPADCR.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080408193207/http://www.presidency.ro/static/ordine/RAPORT_FINAL_CPADCR.pdf |archive-date=8 April 2008 |title=Tismăneanu Report |pages=748–749 |access-date=9 October 2013}}</ref> Milli 1941 og 1944 börðust andspyrnuhópar gegn rúmensku stjórninni. Sovétherinn náði landsvæðinu aftur á sitt vald árið 1944 og endurreisti sovétlýðveldið. 256.800 Moldóvar voru skráðir í Sovétherinn fyrir [[Önnur Jassi-Kisinev-sóknin|Aðra Jassi-Kisinev-sóknina]] í ágúst 1944 og 40.592 þeirra létu lífið.<ref name="history">{{cite book |title=Istoria Republicii Moldova: din cele mai vechi timpuri pină în zilele noastre |trans-title=History of the Republic of Moldova: From Ancient Times to Our Days |editor=Asociația Oamenilor de știință din Moldova. H. Milescu-Spătaru. |edition=2nd |year=2002 |publisher=Elan Poligraf |location=Chișinău |language=ro |isbn=9975-9719-5-4 |pages=239–244}}</ref> Milli 1940 og 1941 og 1944 til 1953 létu yfirvöld í Sovétríkjunum reglulega flytja hópa íbúa svæðisins til [[Úralfjöll|Úralfjalla]], [[Síbería|Síberíu]] og [[Kasakstan]]. Stærstu fólksflutningarnir áttu sér stað 12.-13. júní 1941 og 5.-6. júlí 1949.<ref name="tismrep">{{cite web |url=http://www.presidency.ro/static/ordine/RAPORT_FINAL_CPADCR.pdf |title=Tismăneanu Report |pages=747, 752 |language=ro |access-date=9 October 2013}}</ref> Undir stjórn Sovétríkjanna voru pólitískar ofsóknir, handtökur og aftökur algengar. Vegna þurrka og óhóflegra framleiðslukvóta sem sovétstjórnin kom á, varð útbreidd [[hungursneyð]] í suðvesturhluta Sovétríkjanna árið 1946.<ref>{{cite journal |first=Michael |last=Ellman |url=http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf |title=The 1947 Soviet Famine and the Entitlement Approach to Famines |journal=Cambridge Journal of Economics |volume=39 |issue=24 |year=2000 |pages=603–630 |access-date=10 December 2015 |doi=10.1093/cje/24.5.603 |archive-date=25 March 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325075851/http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal |url=https://www.academia.edu/7785239 |title=Foametea din anii 1946–1947 din RSS Moldovenească: cauze și consecințe |journal=Capitol Din Lucrarea Duşmanul de Clasă. Represiuni Politice, Violenţă Şi Rezistenţă În R(A)Ss Moldovenească, 1924-1956, Chişinău, Cartier, 2015, Editia a Ii-A. Cartea Este Dispobilă În Librării |trans-title=The Mass Famine in the Moldavian SSR, 1946–1947: causes and consequences in Dusmanul de clasa. Represiuni politice, violenta si rezistenta in R(A)SS Moldoveneasca, 1924–1956 |access-date=19 October 2014|last1=Casu |first1=Igor }}</ref> Í Moldavíska sovétlýðveldinu voru 216.000 andlát og 350.000 tilvik [[vannæring]]ar skráð.<ref name="tismrep"/> Á árunum 1944 til 1953 voru nokkrir andspyrnuhópar gegn sovétstjórninni virkir í Moldóvu, en öryggislögreglunni [[NKVD]] tókst að ráða niðurlögum þeirra.<ref name="tismrep"/> Eftir stríðið stóðu sovésk yfirvöld fyrir innflutningi rússneskumælandi fólks til Moldavíu, meðal annars til að bæta upp fólksfækkun af völdum stríðsins.<ref>Pal Kolsto, ''National Integration and Violent Conflict in Post-Soviet Societies: The Cases of Estonia and Moldova'', [[Rowman & Littlefield]], 2002, {{ISBN|0-7425-1888-4}}, pg. 202</ref> Á 8. og 9. áratugnum voru miklar fjárfestingar frá ríkinu lagðar í uppbyggingu iðnfyrirtækja og húsnæði. Yfir milljarður [[rúbla|rúblna]] var settur í byggingarverkefni í höfuðborginni, Kisinev, eftir 1971.<ref>{{cite web |url= http://www.kishinev.info/architecture_en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20030210034311/http://www.kishinev.info/architecture_en/ |archive-date=10 February 2003 |title=Architecture of Chișinău |publisher=on Kishinev.info |access-date=12 October 2008}}</ref> Sovétstjórnin reyndi líka að efla sérstaka sjálfsmynd íbúa Moldóvu, sem væru ólíkir Rúmenum. Samkvæmt opinberri stefnu stjórnarinnar var tungumál Moldóva ólíkt rúmensku. Til að leggja áherslu á þennan mun var tekið upp á því að skrifa moldóvísku með [[kýrillískt letur|kýrillísku letri]] í stað [[latínuletur]]s, sem hafði verið notað til að skrifa rúmensku frá 1860. Öll andstaða við stjórnina var bæld niður og meðlimir ólöglegra stjórnmálahreyfinga fengu langa fangelsisdóma.<ref>{{cite journal |url=https://www.academia.edu/4921186 |title=Political Repressions in the Moldavian Soviet Socialist Republic after 1956: Towards a Typology Based on KGB files Igor Casu |journal=Dystopia |volume=I |issue=1–2 |year=2014 |pages=89–127 |access-date=19 October 2014}}</ref> [[Nefnd um rannsóknir á einræðisstjórn kommúnista í Moldóvu]] hefur rannsakað og birt skjöl um mannréttindabrot kommúnistastjórnarinnar síðan 2010. Þegar umbætur í anda [[glasnost]] og [[perestrojka]] hófust í Sovétríkjunum á 9. áratugnum var Lýðræðishreyfing Moldóvu stofnuð. Hún varð síðan að [[Alþýðufylking Moldóvu|Alþýðufylkingu Moldóvu]].<ref name="lang matei">Horia C. Matei, "State lumii. Enciclopedie de istorie." Meronia, București, 2006, p. 292-294</ref><ref>{{cite web |url=http://miris.eurac.edu/mugs2/do/blob.pdf?type=pdf&serial=1047909431571 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719192119/http://miris.eurac.edu/mugs2/do/blob.pdf?type=pdf&serial=1047909431571 |archive-date=19 July 2011 |title=Romanian Nationalism in the Republic of Moldova |author=Andrei Panici |publisher=American University in Bulgaria |year=2002 |pages=40 and 41 |access-date=9 October 2013}}</ref> Moldóva tók skref í átt að sjálfstæði frá árinu 1988 líkt og mörg önnur sovétlýðveldi. Alþýðufylkingin stóð fyrir fjöldamótmælum í Chișinău 27. ágúst 1989. Stjórn sovétlýðveldisins neyddist þá til að samþykkja tungumálalög sem lýstu því yfir að moldóvska rituð með latínuletri yrði ríkismál landsins og tengsl þess við rúmensku viðurkennd.<ref name="lang matei"/><ref name="lang law">{{cite web|format=DOC|url=http://www.iatp.md/ladom/downloads/M3.doc|title=Legea cu privire la functionarea limbilor vorbite pe teritoriul RSS Moldovenesti Nr.3465-XI din 01.09.89 Vestile nr.9/217, 1989|trans-title=The law on use of languages spoken in the Moldovan SSR No.3465-XI of 09/01/89|volume=9|issue=217|language=ro|work=Moldavian SSR News, Law regarding the usage of languages spoken on the territory of the Republic of Moldova|access-date=11 February 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060219024839/http://www.iatp.md/ladom/downloads/M3.doc|archive-date=19 February 2006}}</ref> Í nóvember urðu [[óeirðirnar í Rúmeníu 1989|óeirðir]] vegna andstöðu við stjórn sovétlýðveldisins. === Sjálfstæði === Fyrstu lýðræðislegu kosningarnar í Moldóvu voru haldnar í febrúar og mars 1990. [[Mircea Snegur]] var kjörinn þingforseti og [[Mircea Druc]] forsætisráðherra. Þann 23. júní 1990 samþykkti þingið sjálfstæðisyfirlýsingu þar sem moldóvsk lög fengu forgang fram yfir lög Sovétríkjanna.<ref name="lang matei"/> Eftir [[valdaránið í Sovétríkjunum 1991|misheppnaða valdaránið]] í Sovétríkjunum 1991 lýsti Moldóva yfir fullu sjálfstæði 27. ágúst 1991. Seinna sama ár tók Moldóva þátt í stofnun [[Samveldi sjálfstæðra ríkja|Samveldis sjálfstæðra ríkja]] ásamt fleiri fyrrum sovétlýðveldum, en undirritaði ekki hernaðarþáttinn og lýsti sig hlutlaust ríki. Þremur mánuðum síðar, eða 2. mars 1992, var Moldóva viðurkennd sem sjálfstætt ríki af [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]]. Árið 1994 gerðist Moldóva aðili að [[Partnership for Peace]]-verkefni [[NATO]] og 29. júní 1995 varð landið aðili að [[Evrópuráðið|Evrópuráðinu]].<ref name="lang matei"/> Í [[Transnistría|Transnistríu]] þar sem yfir helmingur íbúa er af rússneskum og úkraínskum uppruna, var lýst yfir stofnun sjálfstæðs sovétlýðveldis með höfuðborg í [[Tíraspol]] 16. ágúst 1990.<ref name="lang matei"/> Ástæðan var ótti við vaxandi þjóðernishyggju í Moldóvu. Veturinn 1991-1992 urðu átök milli moldóvskra lögregluyfirvalda, hers Transnistríu og rússneska hersins. Um vorið brutust út skammvinn [[Transnistríustríðið|vopnuð átök]] sem lyktaði með vopnahléi og stofnun hlutlauss svæðis með þrískipta lögsögu.<ref>{{cite web|publisher=[[RAND Corporation]] |website=rand.org |title=Russia's Hostile Measures: Combating Russian gray zone aggression against NATO in the contact, blunt, and surge layers of competition |year=2020 |id=RR 2539 |url=http://www.rand.org/t/RR2539}}</ref> Í janúar 1992 tók landið upp [[markaðsbúskapur|markaðsbúskap]] með frjálsri verðlagningu sem leiddi til [[verðbólga|verðbólgu]]. Árið 1993 gaf stjórn landsins út nýjan gjaldmiðil, [[moldóvskt leu]]. Landið gekk í gegnum alvarlega efnahagskreppu milli 1992 og 2001 og meirihluti íbúa lenti undir fátæktarmörkum. Eftir 2001 tók efnahagur landsins að batna og fram til 2008 var stöðugur hagvöxtur. Í upphafi 21. aldar fluttust margir íbúar Moldóvu til annarra landa í leit að atvinnu. [[Peningasendingar]] brottfluttra Moldóva eru næstum 38% af vergri landsframleiðslu Moldóvu, sem er önnur hæsta prósenta í heimi á eftir [[Tadsíkistan]] með 45%.<ref>{{cite web|last1=Ratha|first1=Dilip|author-link=Dilip Ratha|url=http://peoplemove.worldbank.org/en/content/remittance-flows-to-developing-countries|title=Remittance flows to developing countries are estimated to exceed US$300 billion in 2008|publisher=peoplemove.worldbank.org |date=18 February 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090223020016/http://peoplemove.worldbank.org/en/content/remittance-flows-to-developing-countries |archive-date=23 February 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.iom.int/cms/en/sites/iom/home/news-and-views/press-briefing-notes/pbn-2008/pbn-listing/information-campaign-in-moldova-seeks-to.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407085911/https://www.iom.int/cms/en/sites/iom/home/news-and-views/press-briefing-notes/pbn-2008/pbn-listing/information-campaign-in-moldova-seeks-to.html |archive-date=7 April 2014 |title=Information Campaign to Increase the Efficiency of Remittance Flows |publisher=International Organization for Migration |date=9 December 2008}}</ref> Í nóvember 2014 tók [[Seðlabanki Moldóvu]] yfir starfsemi stærstu lánafyrirtækja landsins. Rannsóknir á þeim leiddu í ljós [[Bankahneykslið í Moldóvu|víðtækt fjármálamisferli]] með lánum upp á 1 milljarð dala til fyrirtækja ísraelsk-moldóvska athafnamannsins [[Ilan Shor]].<ref>{{cite web |url=http://www.intellinews.com/audit-links-local-tycoon-to-1bn-moldovan-bank-fraud-500446512/?source=moldova&archive=bne |title=Audit links local tycoon to $1bn Moldovan bank fraud |publisher=Business New Europe |date=5 May 2015 |access-date=2 September 2015}}</ref> Hneykslið átti þátt í að auka fylgi [[Flokkur sósíalista í lýðveldinu Moldóvu|flokks sósíalista]] sem er hallur undir Rússa<ref>{{cite news |last1=Higgins |first1=Andrew |title=Moldova, Hunting Missing Millions, Finding Only Ash |date=4 June 2015 |work=[[The New York Times]] |access-date=10 March 2016 |url=https://www.nytimes.com/2015/06/05/world/europe/moldova-bank-theft.html?_r=0}}</ref> og leiddi til forsetakjörs [[Igor Dodon|Igors Dodon]] árið 2016.<ref>{{cite news |last1=Welle (www.dw.com) |first1=Deutsche |title=Pro-Russia candidate Igor Dodon to win Moldova presidential election {{!}} DW {{!}} 13 November 2016 |url=https://www.dw.com/en/pro-russia-candidate-igor-dodon-to-win-moldova-presidential-election/a-36379350 |work=DW.COM}}</ref> Árið 2020 var [[Maia Sandu]] kjörin forseti, fyrst kvenna, en hún er höll undir Evrópusambandið.<ref>{{Cite news|date=16 November 2020|title=Moldova election: Pro-EU candidate Maia Sandu wins presidency|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-54942847|access-date=27 July 2021}}</ref> Í þingkosningum 2021 unnu Evrópusinnaðir flokkar stórsigur.<ref>{{Cite web|date=12 July 2021|title=President Sandu's party wins landslide victory in Moldova's snap election|url=https://www.intellinews.com/president-sandu-s-party-wins-landslide-victory-in-moldova-s-snap-election-215371/|access-date=27 July 2021|website=www.intellinews.com|language=en}}</ref> == Landfræði == [[File:Malul abrupt al Nistrului Naslavcea-Verejeni Ocnita (11).jpg|thumb|Landslag á bökkum Dnjestr.]] [[File:Dniester near Vadul lui Vodă.jpg|thumb|Strönd við Dnjester við Vadul lui Vodă.]] Moldóva liggur milli 45. og 49. breiddargráðu norður og er að mestu milli 26. og 30. lengdargráðu austur (lítill hluti liggur austan við 30°). Landið er alls 33.851 ferkílómetrar að stærð. Stærsti hluti landsins (um 88%) nær yfir héraðið [[Bessarabía|Bessarabíu]], milli ánna [[Prut]] og [[Dnjestr]], en mjó landræma liggur austan við Dnjestr ([[Transnistría]]). Áin Prut myndar vesturlandamæri Moldóvu. Hún rennur út í [[Dóná]] sem aftur rennur í [[Svartahaf]]. Moldóva á um 480 metra langan hluta af bakka Dónár, þar sem höfnin í [[Giurgiulești]] stendur. Í austri er Dnjestr aðaláin og rennur gegnum allt landið frá norðri til suðurs. Árnar [[Răut]], [[Bîc]], [[Ichel]] og [[Botna]] renna út í hana. Áin [[Ialpug]] rennur út í eitt lónið við ósa Dónár, en [[Cogâlnic]] rennur út í lón við Svartahaf. Moldóva er landlukt land, þótt það liggi nálægt Svartahafi. Aðeins 3km af úkraínsku landi skilja milli suðurhluta Moldóvu og ósum [[Dnjestr]] við Svarthaf. Þótt landið sé að mestu hæðótt er hæsti punktur þess [[Bălănești-hæð]], aðeins 430 metrar á hæð. Hæðirnar í Moldóvu eru hluti af Moldavíuhálendinu sem tengist [[Karpatafjöll]]um. Þær skiptast milli Dnjestrhæða (hæðir í Norður-Moldóvu og [[Dnjestrhryggurinn]]), Moldavíusléttunnar (miðhluti Prutdals og [[Bălți-gresjan]]) og miðsléttunnar ([[Ciuluc-Soloneț-hæðir]], [[Cornești-hæðir]], [[Codri]], [[Neðri-Dnjestrhæðir]], [[Neðri-Prutdalur]] og [[Tigheci-hæðir]]). Í suðri er flatlend [[Bugeac-sléttan]]. Land Moldóvu austan við Dnjester skiptist milli [[Pódólíusléttan|Pódólíusléttunnar]] og hluta [[Evrasíugresjan|Evrasíugresjunnar]]. Helstu borgir landsins eru höfuðborgin [[Kisíná]] í miðju landsins, [[Tíraspol]] (í Transnistríu), [[Bălți]] í norðri og [[Bender (Moldóvu)|Bender]] í suðaustri. [[Comrat]] er höfuðstaður Gagásíu. == Stjórnmál == === Stjórnsýslueiningar === Moldóva skiptist í 32 stjórnsýsluumdæmi, þrjú bæjarfélög og tvö sjálfstjórnarhéruð ([[Gagaúsía|Gagásía]] og [[Transnistría]]). Staða Transnistríu er umdeild og Moldóva hefur ekki stjórn hennar með höndum. Í Moldóvu eru 66 borgir og 916 sveitarfélög. [[Mynd:Moldova_administrativa.png|250px|left]] {{div col|colwidth=15em}} 32 stjórnsýsluumdæmi: # [[Anenii Noi-umdæmi|Anenii Noi]] # [[Basarabeasca-umdæmi|Basarabeasca]] # [[Briceni-umdæmi|Briceni]] # [[Cahul-umdæmi|Cahul]] # [[Cantemir-umdæmi|Cantemir]] # [[Călărași-umdæmi|Călărași]] # [[Căușeni-umdæmi|Căușeni]] # [[Cimișlia-umdæmi|Cimișlia]] # [[Criuleni-umdæmi|Criuleni]] # [[Dondușeni-umdæmi|Dondușeni]] # [[Drochia-umdæmi|Drochia]] # [[Dubăsari-umdæmi|Dubăsari]] # [[Edineț-umdæmi|Edineț]] # [[Fălești-umdæmi|Fălești]] # [[Florești-umdæmi|Florești]] # [[Glodeni-umdæmi|Glodeni]] # [[Hîncești-umdæmi|Hîncești]] # [[Ialoveni-umdæmi|Ialoveni]] # [[Leova-umdæmi|Leova]] # [[Nisporeni-umdæmi|Nisporeni]] # [[Ocnița-umdæmi|Ocnița]] # [[Orhei-umdæmi|Orhei]] # [[Rezina-umdæmi|Rezina]] # [[Rîșcani-umdæmi|Rîșcani]] # [[Sîngerei-umdæmi|Sîngerei]] # [[Soroca-umdæmi|Soroca]] # [[Strășeni-umdæmi|Strășeni]] # [[Șoldănești-umdæmi|Șoldănești]] # [[Ștefan Vodă-umdæmi|Ștefan Vodă]] # [[Taraclia-umdæmi|Taraclia]] # [[Telenești-umdæmi|Telenești]] # [[Ungheni-umdæmi|Ungheni]] þrjú bæjarfélög: # [[Chișinău]] # [[Bălți]] # [[Bender (Moldóvu)|Bender]] eitt ''sjálfstjórnarsvæði'': # [[Gagaúsía]] og eitt ''umdeilt svæði'': # [[Transnistría]] {{div col end}} {{-}} == Menning == === Íþróttir === Þjóðaríþrótt Moldóva er ''Trântă'', sem er [[fangbragðaíþrótt]]. [[Knattspyrna]] er hins vegar langvinsælasta íþróttin meðal almennings. Sigursælasta liðið í moldóvsku deildarkeppninni er ''FC Sheriff Tiraspol'' frá Transnistríu. Landslið Moldóvu hefur átt erfitt uppdráttar og oftar en ekki hafnað í neðsta sæti í sínum riðli í forkeppni EM og HM. Íþróttamenn frá Moldóvu kepptu undir merkjum Sovétríkjanna á [[Ólympíuleikarnir|Ólympíuleikum]] en frá leikunum í [[Sumarólympíuleikarnir_1996|Atlanta 1996]] hefur Moldóva keppt undir eigin fána. Landið vann til sinna fyrstu verðlauna strax á leikunum í Atlanta, silfurverðlaun í [[kanó|eikjuróðri]] og bronsverðlaun í [[grísk-rónversk glímu|grísk-rómverskri glímu]]. Í [[Sumarólympíuleikarnir_2000|Sidney 2000]] hlutu Moldóvar aftur silfurverðlaun og bronsverðlaun, að þessu sinni fyrir [[skotfimi]] og [[hnefaleikar|hnefaleika]]. Fimmtu verðlaun Moldóva komu svo í [[Sumarólympíuleikarnir_2008|Peking 2008]], brons í hnefaleikum. == Tilvísanir == {{reflist}} {{SSR}} {{Evrópa}} {{Evrópuráðið}} [[Flokkur:Moldóva| ]] [[Flokkur:Landlukt lönd]] 5yrulhru82lfu05xrxrw981jgb9bns2 0 10864 1982478 1975276 2026-10-11T01:12:21Z ~2026-54353-03 121688 Ég lagfærði daginn sem geirfuglinn var drepinn. Það stóð 4. en það gerðist 3. júní. 1982478 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name=Geirfugl | status = EX | extinct = 1852. Síðasti fuglinn sást á Nýfundnalandi. | status_system = iucn3.1 | image = Keulemans-GreatAuk.jpg | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fugl]]ar (''Aves'') | ordo = [[Strandfuglar]] (''Charadriiformes'') | familia = [[Svartfuglar]] (''Alcidae'') | genus = '''''Pinguinus''''' | genus_authority = [[Pierre Joseph Bonnaterre]] (1791) | species = '''''P. impennis''''' | binomial_name = Pinguinus impennis | binomial_authority=[[Carolus Linnaeus]] ([[1758]]) }} '''Geirfugl''' ([[fræðiheiti]]: ''Pinguinus impennis'') er útdauð [[fugl]]ategund af [[álkuætt]]. Geirfuglinn var allt að 70 cm hár, vó um 5 kg og var ófleygur. Í útliti líktist geirfuglinn nokkuð [[mörgæs]]um, en er ekki af sömu ætt. Geirfuglinn var góður sundfugl og nærðist einkum á [[fiskur|fiski]]. Útbreiðslusvæði geirfuglsins voru strandsvæði [[Norður-Atlantshaf]]sins. Geirfuglinn var algengur víða í Norður-Atlantshafinu allt fram á [[16. öld]], en veiði gekk grimmt á stofninn. Lengst lifði geirfuglinn af við Ísland, en síðustu tveir geirfuglarnir voru drepnir í [[Eldey]] [[3. júní]] [[1844]]. Einhverjar sögur fara af því að til geirfugls hafi sést eftir það, einkum á [[Grænland]]i allt fram á sjötta áratug 19. aldar, en óvíst er um áreiðanleika þeirra sagna. == Veiðar og útrýming == Geirfuglaveiðar voru stundaðar fyrr á öldum og farið út í eyjar þar sem geirfuglar lifðu. Í Íslandslýsingu sem talin er vera eftir [[Oddur Einarsson|Odd Einarsson]] biskup er þessi lýsing á slíkum veiðum: „Þegar fiskimenn fara þangað til fuglatekju, verða þeir fyrir árásum fugla þessara, sem ráðast á komumenn í þéttri fylkingu og með feiknakrafti og troða þá niður, nema mennirnir sjái við árásinni með því að drepa nokkra hina fremstu í fylkingunni. Þá snúa hinir frá og leggja á flótta,og er þá fyrirhafnarlítið að taka þá á undanhaldinu."<ref> [http://timarit.is/view_page_init.jsp?gegnirId=000252036 Höfundur Qualiscunque]</ref> Framan af var geirfugl veiddur til matar, en þegar fuglinum fór að fækka verulega fóru safnarar og náttúrugripasöfn að borga háar [[gjaldeyrir|fjárhæðir]] fyrir fuglinn og má segja að það hafi verið hinn endanlegi dauðadómur tegundarinnar. Um 80 uppstoppaðir geirfuglar hafa varðveist til dagsins í dag. Einn þeirra má finna á [[Náttúrufræðistofnun Íslands]], en hann fékkst á uppboði í [[London]] [[1971]] að undangenginni landssöfnun. (Sjá ''[[Geirfuglsmálið]]''.) [[Carl Franz Siemsen]] kaupmaður í Reykjavík var umboðsmaður fyrir ýmsa erlenda vísindamenn og söfn. Árið [[1844]] er honum falið að ná í geirfugl og bauð hann bændum í Höfnum 300 krónur fyrir dauðan eða lifandi geirfugl. Það varð til þess að 3. júní 1844 fóru fjórir á stað til [[Eldey]]jar og sjá þar tvo geirfugla sem sátu á klettasnös og sneru þá úr hálsliðnum.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3278340 Geirfuglinn, Lesbók Morgunblaðsins, 13. tölublað (03.04.1949)]</ref> == Geirfuglsmálið== Geirfuglsmálið var landssöfnun sem fór fram á Íslandi snemma árs [[1971]] til að safna fyrir kaupum á [[uppstoppun|uppstoppuðum]] geirfugli, sem stóð til að [[uppboð|bjóða upp]] hjá uppboðsfyrirtækinu [[Sotheby's]] í [[London]]. [[Valdimar Jóhannesson]], þá blaðamaður og síðar lögmaður, var forgöngumaður söfnunarinnar. Um tvær milljónir króna söfnuðust. Fuglinn var boðinn upp rétt fyrir kl. 13, fimmtudaginn 4. mars 1971, og féll hann Íslendingum í skaut fyrir 9.000 [[sterlingspund]] (um 1,9 milljónir króna) eftir snarpa sennu við fulltrúa [[DuPont]]-ættarinnar.<ref>{{tímarit.is|1419310|„Andrúmsloftið var nánast rafmagnað“|blað=Morgunblaðið|dags=5. mars 1971|bls=32}}</ref> Þetta var gríðarlegt verð fyrir slíkan grip, líklega [[heimsmet]] á þeim tíma. Fyrri eigandi fuglsins var [[Johan Otto Raben-Levetzau]] barón. [[Náttúrugripasafn Íslands]] fékk geirfuglinn til varðveislu og er hann þar til sýnis, sá eini á landinu. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041109125717/www.ni.is/syningar/geirfugl.phtml Geirfuglarnir á Náttúrufræðistofnun Íslands] * [https://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3272055 ''Geirfuglinn''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1936] {{Wiktionary|geirfugl}} [[Flokkur:Svartfuglar]] f9znoymwdt6hmj7yhhbj350rm52x3my 0 27627 1982449 1905462 2026-10-10T18:19:23Z Berserkur 10188 1982449 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1391]]|[[1392]]|[[1393]]|[[1394]]|[[1395]]|[[1396]]|[[1397]]| [[1381–1390]]|[[1391–1400]]|[[1401–1410]]| [[13. öldin]]|[[14. öldin]]|[[15. öldin]]| }} [[Mynd:Antipope Benedict XIII.jpg|thumb|right|Krýning [[Benedikt XIII mótpáfi|Benedikts XIII]] mótpáfa í Avignon.]] Árið '''1394''' ('''MCCCXCIV''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[20. júlí]] - [[Björn Einarsson Jórsalafari|Björn Einarsson]] í Vatnsfirði reið að [[Núpur (Dýrafirði)|Núpi]] í [[Dýrafjörður|Dýrafirði]] með 90 manna lið, þar á meðal [[Vigfús Ívarsson]] hirðstjóra og [[Þorsteinn Eyjólfsson|Þorstein Eyjólfsson]] lögmann, og tókust þar sættir með honum og Þórði Sigmundssyni á Núpi í deilum þeirra. * Ágúst - [[Vilchin Hinriksson]] [[Skálholtsbiskupar|Skálholtsbiskup]] kom til Íslands með svokölluðu Heinreksskipi og byrjaði á að fara í [[Skálholt]] og halda þar sjö daga veislu þar sem var "veitt svo ríkmannlega að hver drakk sem hann lysti nótt og dag og var ei drukkið annað en þykkt öl og enn dýrara". ===Fædd=== ===Dáin=== == Erlendis == * [[28. febrúar]] - [[Ríkharður 2. Englandskonungur]] veitti [[Geoffrey Chaucer]] 20 punda laun ævilangt fyrir diplómatastörf. * [[26. apríl]] - Her frá Kastilíu réðst inn í Emíratið Granada. Hann beið ósigur og hundruðir féllu. * [[17. maí]] - Gongyang, fyrrum konungur Kóreu, var kyrktur í fangelsi að skipun nýs konungs, Taejo, sem tók völd í valdaráni [[1392]]. Einnig voru ættingjar hans myrtir. * [[11. júní]] - [[Lýðveldið Feneyjar]] tók yfir grísku borgina [[Argos]]. * [[17. september]] - [[Karl 6. Frakkakonungur|Karl 6.]] rak alla [[gyðingdómur|gyðinga]] frá Frakklandi. * [[19. september]] - [[Benedikt XIII]] (Pietro de Luna) varð mótpáfi. * [[Ottómanaveldið|Ottómanar]] hófu átta ára umsátur um [[Konstantínópel]] og lögðu [[Þessalía|Þessalíu]] undir sig. ===Fædd=== * [[4. mars]] - [[Hinrik sæfari]], prins af [[Portúgal]] (d. [[1460]]). * [[4. júní]] - [[Filippa af Englandi]], drottning Danmerkur, Svíþjóðar og Noregs, kona [[Eiríkur af Pommern|Eiríks af Pommern]] (d. [[1430]]). * [[24. nóvember]] - [[Karl hertogi af Orléans]], franskt skáld (d. [[1465]]). * [[10. desember]] - [[Jakob 1. Skotakonungur]] (d. [[1437]]). ===Dáin=== * [[4. júní]] - [[María de Bohun]], kona [[Hinrik 6. Englandskonungur|Hinriks 6.]], síðar Englandskonungs. * [[7. júní]] - [[Anna af Bæheimi, Englandsdrottning|Anna af Bæheimi]], drottning Englands, fyrri kona [[Ríkharður 2. Englandskonungur|Ríkharðs 2.]] (f. [[1366]]). * [[16. september]] - [[Klemens VII mótpáfi|Klemens VII]] mótpáfi (f. [[1342]]). * [[24. mars]] - [[Konstansa, hertogaynja af Lancaster|Konstansa]], eiginkona [[John af Gaunt]], hertoga af Lancaster (f. [[1354]]). [[Flokkur:1394]] [[Flokkur:1391-1400]] m4ipjtzbtx4y295lbgavfeeky0ug2p8 0 27678 1982457 1906866 2026-10-10T20:53:41Z Berserkur 10188 1982457 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1390]]|[[1391]]|[[1392]]|[[1393]]|[[1394]]|[[1395]]|[[1396]]| [[1381–1390]]|[[1391–1400]]|[[1401–1410]]| [[13. öldin]]|[[14. öldin]]|[[15. öldin]]| }} [[Mynd:Johannes von Nepomuk Hinterglasbild.jpg|thumb|right|[[Jóhann Nepomuk]] (Jan Nepomucký)]] Árið '''1393''' ('''MCCCXCIII''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[21. nóvember]] - Bardagi á [[Núpur (Dýrafirði)|Núpi]] í [[Dýrafjörður|Dýrafirði]] á milli [[Björn Einarsson Jórsalafari|Björns Einarssonar]] í Vatnsfirði og Þórðar Sigmundssonar á Núpi. Tveir menn féllu og margir særðust. Menn Þórðar höfðu betur og flúði Björn í kirkju. * [[28. desember]] - [[Jörundarkirkja]] á [[Hólar í Hjaltadal|Hólum í Hjaltadal]] fauk í óveðri á fjórða dag jóla. ;Fædd ;Dáin * [[Einar Hafliðason]] á [[Breiðabólstaður í Vesturhópi|Breiðabólstað]] í [[Vesturhóp]]i, skrifari [[Lárentíus Kálfsson|Lárentíusar]] Hólabiskups og höfundur [[Lögmannsannáll|Lögmannsannáls]] (f. [[1307]]). == Erlendis == * [[29. mars]] - [[Tímúrveldið]] bældi niður uppreisn í Persíu og leið Muzzafarid-veldið undir lok þar. * [[13. júlí]] - Vytautas mikli, leiðtogi Hertogadæmisins Litáens, hóf friðarviðræður við [[þýsku riddararnir|þýsku riddarana]]. * [[17. júlí]] - [[Ottómanveldið]] hertók höfuðborg Búlgara, Tavorno, eftir þriggja mánaða umsátur. * Her [[Margrét Valdimarsdóttir mikla|Margrétar Valdimarsdóttur]] settist um [[Stokkhólmur|Stokkhólm]] sem varinn var af her [[Albrekt af Mecklenburg|Albrekts af Mecklenburg]]. * [[Vítalíubræður]] hertóku og rændu [[Björgvin (Noregi)|Björgvin]]. ;Fædd * [[24. ágúst]] - [[Arthúr 3. af Bretagne|Arthúr 3.]], hertogi af Bretagne (d. [[1458]]). ;Dáin * [[20. mars]] - [[Jóhann Nepomuk]], tékkneskur dýrlingur (f. um [[1345]]). [[Flokkur:1393]] [[Flokkur:1391-1400]] 9jmhv0cvpb9bixvjybut2g42j8u1yx4 0 35512 1982502 1941759 2026-10-11T11:49:40Z MáneyMánadóttir 103358 1982502 wikitext text/x-wiki {{Engar heimildir}} {{Infobox unit | nafn = amper | einingakerfi = [[SI]] | mælir = [[Rafstraumur|rafstraum]] | merki = A | dimension = I | nefnteftir = [[André-Marie Ampère]] }} '''Amper''' ([[franska]]: ''Ampère'') er [[SI grunneining]] [[rafstraumur|rafstraums]], táknuð með '''A'''. Einingin er nefnd eftir franska [[eðlisfræði]]ngnum [[André-Marie Ampère]] ([[1775]]-[[1836]]). Eitt amper er sá rafstraumur sem jafngildir flutningi á [[rafhleðsla|rafhleðslunni]] einu [[kúlomb]]i á hverri [[sekúnda|sekúndu]], {{abbr|þ.e.|það er}} 1&nbsp;A&nbsp;=&nbsp;1&nbsp;[[Kúlomb|C]]/[[Sekúnda|s]]. Amper er skilgreint sem „''sá rafstraumur sem þarf í tveimur löngum og grönnum, samsíða leiðurum til að mynda kraftinn 2&nbsp;&times;&nbsp;10^-7 [[njúton]] á milli leiðaranna á hvern [[metri|lengdarmetra]] þeirra''“. {{SI margfeldi |symbol=A |unit=amper |note=Algengar einingar eru '''feitletraðar'''. |p= | n= | mc= | m= | k= }} == Yfirfærslur á milli eininga == {{SI einingar með litlum staf|André-Marie Ampère|amper|A}} == Tenglar == {{Wiktionary|amper}} {{Alþjóðlega einingakerfið}} [[Flokkur:SI mælieiningar]] {{stubbur}} 6de5xbm0oblto3i6klhzdvk34mj6c6x 0 35513 1982438 1932411 2026-10-10T15:00:23Z ~2026-54290-55 121654 /* Söngkona ársins */ moa 1982438 wikitext text/x-wiki '''Íslensku tónlistarverðlaunin 1993''' voru fyrsta afhending [[Íslensku tónlistarverðlaunin|Íslensku tónlistarverðlaunanna]] sem stofnað var til af rokkdeild [[Félag íslenskra hljómlistarmanna|FÍH]]. Verðlaunin voru veitt á [[Hótel Saga|Hótel Sögu]] í [[apríl]] árið [[1994]]. ==Tilnefningar og handhafar verðlauna== Handhafar verðlauna í hverjum flokki eru feitletraðir. ===Lag ársins=== *'''„Stúlkan“ - [[Todmobile]]''' *„Freedom“ - [[Jet Black Joe]] og [[Sigríður Guðnadóttir]] *„Ljósaskipti“ - [[Nýdönsk]] *„Líf“ - [[Stefán Hilmarsson]] *„Musculus“ - [[Ham]] *„Sumarið er tíminn“ - [[GCD]] *„Venus as a boy“ - [[Björk Guðmundsdóttir]] *„Ég vil brenna“ - Todmobile *„Það er gott að elska“ - [[Bubbi Morthens]] ===Hljómplata ársins=== *'''''[[Spillt]]'' - Todmobile''' *''[[Daybreak]]'' - [[Mezzoforte]] *''[[Debut]]'' - Björk *''[[Hunang (hljómplata)|Hunang]]'' - Nýdönsk *''[[Lífið er ljúft]]'' - Bubbi *''[[Mr. Empty]]'' - [[Sigtryggur dyravörður]] *''[[SSSól (hljómplata)|SSSól]]'' - [[SSSól]] *''[[Saga rokksins 1988-1993]]'' - Ham *''[[Svefnvana]]'' - GCD *''[[You ain't here]]'' - Jet Black Joe ===Flytjandi/hljómsveit ársins=== *'''Todmobile''' *[[Bogomil Font]] og [[Milljónamæringarnir]] *Ham *Mezzoforte *Nýdönsk *[[Páll Óskar Hjálmtýsson]] *SSSól *Sigtryggur dyravörður *[[Sniglabandið]] *[[Texas Jesús]] ===Söngvari ársins=== *'''[[Daníel Ágúst Haraldsson]]''' *Bubbi Morthens *[[Helgi Björnsson]] *[[Jóhannes Eiðsson]] *[[Kristján Kristjánsson (f. 1956)|Kristján Kristjánsson (KK)]] *[[Páll Rósinkranz]] *Stefán Hilmarsson ===Söngkona ársins=== *'''Björk Guðmundsdóttir''' *[[Andrea Gylfadóttir]] *[[Berglind Björk Jónasdóttir]] *[[Ellen Kristjánsdóttir]] *[[Ingibjörg Stefánsdóttir]] *[[Móeiður Júníusdóttir (Móa)|Móeiður Júníusdóttir]] *[[Sigríður Beinteinsdóttir]] ===Hljómborðsleikari ársins=== *'''[[Eyþór Gunnarsson]]''' *[[Atli Örvarsson]] *[[Jón Ólafsson (tónlistarmaður)|Jón Ólafsson]] *[[Kjartan Valdemarsson]] *[[Máni Svavarsson]] *[[Pálmi Sigurhjartarson]] *[[Ástvaldur Traustason]] ===Bassaleikari ársins=== *'''[[Eiður Arnarsson]]''' *[[S.Björn Blöndal]] *[[Friðrik Sturluson]] *[[Haraldur Þorsteinsson]] *[[Jakob Smári Magnússon]] *[[Jóhann Ásmundsson]] *[[Þorleifur Guðjónsson]] ===Trommuleikari ársins=== *'''[[Gunnlaugur Briem]]''' *[[Birgir Baldursson]] *[[Hafþór Guðmundsson]] *[[Ingólfur Sigurðsson]] *[[Matthías Hemstock]] *[[Tómas Jóhannesson]] *[[Ólafur Hólm Einarsson]] ===Gítarleikari ársins=== *'''[[Guðmundur Pétursson]]''' *[[Björgvin Gíslason]] *[[Friðrik Karlsson]] *[[Jón Elvar Hafsteinsson]] *[[Sigurður Gröndal]] *[[Stefán Hjörleifsson]] *[[Þorvaldur Bjarni Þorvaldsson]] ===Hljóðfæraleikari ársins í flokknum "Önnur hljóðfæri"=== *'''Sigtryggur Baldursson - [[Slagverk]]''' *[[Björn Thoroddsen]] - [[Kassagítar]] *Bubbi Morthens - Kassagítar *[[Einar Bragi Bragason]] - [[Saxófónn]] *[[Eyþór Arnalds]] - [[Selló]] *Kristján Kristjánsson (KK) - Kassagítar *[[Sigurður Flosason]] - Saxófónn *[[Sigurður Sigurðsson]] - [[Munnharpa]] *[[Veigar Margeirsson]] - [[Trompet]] *[[Þórður Högnason]] - [[Kontrabassi]] ===Lagahöfundur ársins=== *'''Þorvaldur Bjarni Þorvaldsson''' *Björk Guðmundsdóttir *[[Björn Jörundur Friðbjörnsson]] *Bubbi Morthens *[[Rúnar Júlíusson]] *Daníel Ágúst Haraldsson *Friðrik Sturluson *Stefán Hilmarsson *[[Gunnar Bjarni Ragnarsson]] *[[Sigurjón Kjartansson]] og [[Jóhann Jóhannsson]] *[[Stefán Hjörleifsson]] ===Textahöfundur ársins=== *'''Andrea Gylfadóttir''' *Björk Guðmundsdóttir *Bubbi Morthens *Daníel Ágúst Haraldsson *Friðrik Sturluson *[[Hafþór Ólafsson]] og [[Gunnar Örn Jónsson]] *Helgi Björnsson *Kristján Kristjánsson (KK) *Stefán Hilmarsson *[[Sverrir Stormsker]] ===Endurgerð ársins=== *'''„Starlight“ - Jet Black Joe''' *„Bei mir bist du schön“ - [[Borgardætur]] *„Er hann birtist“ - [[Sigríður Guðnadóttir]] *„Fækkaðu fötum“ - SSSól *„Ljúfa líf“ - Páll Óskar Hjálmtýsson *„Mambó“ - Bogomil Font og Milljónamæringarnir *„Pinball wizard“ - [[Björgvin Sigurðarson]] o.fl. *„Sendu nú vagninn þinn“ - [[Björgvin Halldórsson]] *„Án þín“ - Móeiður Júníusdóttir *„Ég veit að þú kemur“ - [[Stjórnin]] ===Bjartasta vonin=== * '''[[Orri Harðarson]]''' ===Heiðursverðlaun=== * '''Björgvin Halldórsson''' {{Íslensku tónlistarverðlaunin}} [[Flokkur:Íslensku tónlistarverðlaunin]] 9r2pky4hj1vdqp8a0kfyd197qq5afsl 0 39905 1982499 1589414 2026-10-11T11:44:42Z MáneyMánadóttir 103358 1982499 wikitext text/x-wiki '''Tesla''' er [[SI]]-mælieining [[segulsviðsstyrkur|segulsviðsstyrks]], táknuð með '''T'''. Nefnd í höfuðið á [[Nikola Tesla]]. Er skilgreind sem segulstyrkurinn hornrétt á beinan vír, sem um fer [[rafstraumur|straumurinn]] 1 [[Amper]], þar sem [[kraftur]] vegna [[rafsegulsvið|segulsviðsins]] er 1 [[Njúton]] á hvern [[metri|metra]] vírsins, þ.e. 1 T = N /(A m). Eldri mælieining segulstyrks er [[Gauss]], táknuð '''G''', en 1 G = 10^-4 T. == Yfirfærslur á milli eininga == {{SI einingar með litlum staf|Isaac Newton|njúton|N}} {{Alþjóðlega einingakerfið}} [[Flokkur:SI mælieiningar]] 5mzy6l5c43x88tf4gpxcmcinhlh4gsu 1982500 1982499 2026-10-11T11:45:20Z MáneyMánadóttir 103358 of hratt... 1982500 wikitext text/x-wiki '''Tesla''' er [[SI]]-mælieining [[segulsviðsstyrkur|segulsviðsstyrks]], táknuð með '''T'''. Nefnd í höfuðið á [[Nikola Tesla]]. Er skilgreind sem segulstyrkurinn hornrétt á beinan vír, sem um fer [[rafstraumur|straumurinn]] 1 [[Amper]], þar sem [[kraftur]] vegna [[rafsegulsvið|segulsviðsins]] er 1 [[Njúton]] á hvern [[metri|metra]] vírsins, þ.e. 1 T = N /(A m). Eldri mælieining segulstyrks er [[Gauss]], táknuð '''G''', en 1 G = 10^-4 T. == Yfirfærslur á milli eininga == {{SI einingar með litlum staf|Nikola Tesla|Tesla|T}} {{Alþjóðlega einingakerfið}} [[Flokkur:SI mælieiningar]] a47d3i2la0gioapjvuipe7jww2tclv3 1982501 1982500 2026-10-11T11:45:51Z MáneyMánadóttir 103358 😅 1982501 wikitext text/x-wiki '''Tesla''' er [[SI]]-mælieining [[segulsviðsstyrkur|segulsviðsstyrks]], táknuð með '''T'''. Nefnd í höfuðið á [[Nikola Tesla]]. Er skilgreind sem segulstyrkurinn hornrétt á beinan vír, sem um fer [[rafstraumur|straumurinn]] 1 [[Amper]], þar sem [[kraftur]] vegna [[rafsegulsvið|segulsviðsins]] er 1 [[Njúton]] á hvern [[metri|metra]] vírsins, þ.e. 1 T = N /(A m). Eldri mælieining segulstyrks er [[Gauss]], táknuð '''G''', en 1 G = 10^-4 T. == Yfirfærslur á milli eininga == {{SI einingar með litlum staf|Nikola Tesla|tesla|T}} {{Alþjóðlega einingakerfið}} [[Flokkur:SI mælieiningar]] o09i6rfsgmjnlsspa01kjyw1xygl9y2 0 42050 1982440 1960207 2026-10-10T17:36:50Z Berserkur 10188 1982440 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnumaður |nafn=Eiður Smári Guðjohnsen | mynd = Eiður Guðjohnsen 2018.jpg |fullt nafn=Eiður Smári Guðjohnsen |fæðingardagur={{Fæðingardagur og aldur|1978|09|15}} |fæðingarbær=[[Reykjavík]] |fæðingarland=Ísland |hæð=185 cm |staða=Sóknartengiliður |núverandi lið= |númer= |ár í yngri flokkum= |yngriflokkalið=Brussegemi<ref>[http://www.fotbolti.net/fullStory.php?id=20830 Eiður Smári - Chelsea (11)]</ref> |ár1=1994 |ár2=1995-1997 |ár3=1998 |ár4=1998-2000 |ár5= 2000-2006 |ár6= 2006-2009 |ár7= 2009-2010 |ár8= 2010 |ár9= 2010-2011 |ár10= 2011 |ár11= 2011-2012 |ár12= 2012-2013 |ár13= 2013-2014 |ár14=2014–2015 |ár15=2015 |ár16=2016 |ár17=2016-2017 |lið1=[[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] |lið2=[[PSV]] |lið3=[[KR]] |lið4=[[Bolton Wanderers]] |lið5= [[Chelsea F.C.]] |lið6= [[FC Barcelona]] |lið7= [[AS Monaco FC|Monaco]] |lið8= [[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham]] |lið9= [[Stoke City|Stoke]] |lið10= [[Fulham F.C.|Fulham]] |lið11= [[AEK Aþena]] |lið12= [[Cercle Brugge]] |lið13= [[Club Brugge]] |lið14= [[Bolton Wanderers]] |lið15=[[Shijiazhuang Ever Bright F.C.|Shijiazhuang Ever Bright]] |lið16=[[Molde F.K.|Molde ]] |lið17=[[FC Pune City]] |leikir (mörk)1=17 (7) |leikir (mörk)2=13 (3) |leikir (mörk)3=6 (0) |leikir (mörk)4=59 (19) |leikir (mörk)5= 186 (54) |leikir (mörk)6= 72 (10) |leikir (mörk)7= 9 (0) |leikir (mörk)8= 11 (1) |leikir (mörk)9= 4 (0) |leikir (mörk)10= 10 (0) |leikir (mörk)11= 10 (1) |leikir (mörk)12= 13 (6) |leikir (mörk)13= 26 (3) |leikir (mörk)14= 21 (5) |leikir (mörk)15=14 (1) |leikir (mörk)16=13 (1) |leikir (mörk)17=0 (0) |landsliðsár=1992-1994<br/>1994-1996<br/>1994-1998<br/>1996-2013, 2015-2016 |landslið=Ísland U-17<br/>Ísland U-19<br/>Ísland U-21<br/>[[Íslenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ísland]] |landsliðsleikir (mörk)=27 (6)<br/>9 (2)<br/>11 (5)<br/>88 (26) |þjálfaraár=2019-<br><br>2020<br>2020-2021<br>2022<br>2026- |þjálfað lið=U21 Ísland (aðstoðarþjálfari)<br>[[FH]]<br>[[Íslenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ísland]] (aðstoðarþjálfari)<br>FH<br>KA (aðstoðarþjálfari) |fyrrum=já }} [[Mynd:Eidur GudjohnsenMonacoauto.jpg|thumb|Eiður.]] [[Mynd:Champions 2004-5.jpg|thumb|Eiður fagnar meistaratitli með Chelsea árið 2005.]] [[Mynd:Eidur Gudjohnsen 10mar2007.jpg|thumb|Eiður með Barcelona.]] '''Eiður Smári Guðjohnsen''' (f. [[15. september]] [[1978]]) er íslenskur fyrrum [[knattspyrna|knattspyrnumaður]] og er nú í þjálfarateymi [[KA]]. Eiður hóf atvinnuferill sinn hjá hollenska félaginu [[PSV Eindhoven]] og átti síðan litríkan feril í atvinnuknattspyrnu. Eiður er næst markmahæsti leikmaður íslenska landsliðsins frá upphafi og næstmarkahæsti Íslendingurinn í [[enska úrvalsdeildin|ensku úrvalsdeildinni]] á eftir [[Gylfi Þór Sigurðsson|Gylfa Þór Sigurðssyni]]. ==Félagsliðaferill sem ungmenni== Eiður æfði knattspyrnu sem drengur í Belgíu með Brussegem en faðir hans, [[Arnór Guðjohnsen]], spilaði þar í landi. Hann spilaði eitt tímabil með Val, þá á 16. ári, og vakti athygli. Svo hélt hann til [[PSV]] í Hollandi og æfði með aðalliðinu ásamt því að spila nokkra leiki. Áform hans með liðinu fóru út um þúfur þegar hann fótbrotnaði og félagið rifti samningnum við hann. Eiður gekk því til liðs við [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur]]. Það var þó stutt því hann spilaði aðeins 8 leiki með KR áður en hann fór til [[Bolton Wanderers|Bolton]] árið [[1998]] eftir að [[Guðni Bergsson]] þáverandi leikmaður Bolton hafði lýst Eiði sem ótrúlegum leikmanni. == Atvinnumannaferill == === Bolton Wanderers === Eiður spilaði aðallega með varaliði Bolton árið [[1998]] þar sem hann barðist við að ná sér af meiðslum sínum. En eftir að Bolton seldi [[Arnar Gunnlaugsson]] til [[Leicester City]] ákvað Colin Todd þjálfari Bolton að fríska upp á framlínuna og Eiður fékk að spreyta sig með aðalliðinu snemma árs [[1999]]. Þetta tímabil skoraði Eiður 5 mörk. Á tímabilinu 99/00 átti Eiður frábært tímabil með Bolton og skoraði 18 mörk. Eftir þetta tímabil voru mörg lið á eftir leikmanninum. Eiður hafði lýst því yfir að hann vildi vera lengur hjá Bolton en hann féllst á tilboð frá [[Chelsea F.C.|Chelsea]] upp á 4 milljónir punda. === Chelsea FC === Eiður Smári byrjaði vel hjá Chelsea og 01/02 tímabilið var mjög gott með [[Jimmy Floyd Hasselbaink]] sér við hlið. Eiður og Jimmy eru af mörgum taldir besta framherjapar Chelsea frá upphafi. Þetta tímabil skoraði Eiður 23 mörk og hjálpaði Hasselbaink skora heil 27 mörk. Árið [[2004]] skoraði hann sína fyrstu þrennu á atvinnumannsferlinum á móti [[Blackburn Rovers]]. Á þeim sex árum sem hann spilaði með Chelsea átti hann yfir 60 stoðsendingar og [[Jose Mourinho]] taldi sig þurfa að setja Eið Smára á miðjuna, kantinn eða sem djúpan framherja þar sem hann taldi leikmanninn hafa yfirsýn, fyrstu snertingu og knatttækni. Eftir yfirtöku [[Roman Abramovítsj]] á félaginu og komu [[Andríj Sjevtsjenko]], [[Adrian Mutu]], [[Didier Drogba]], [[Salomoun Kalou]] og [[Michael Ballack]] var ljóst að Eiður myndi ekki fá mörg tækifæri með Chelsea á næsta tímabili. Eiður skoraði á sínum 6 árum með Chelsea 54 mörk og vann tvo úrvaldsdeildartitla, enska deildarbikarinn og tvo samfélagsskildi. === FC Barcelona === Þann 14. júní 2006 skrifaði Eiður Smári Guðjohnsen undir fjögurra ára samning við spænska liðið [[FC Barcelona|Barcelona]] og er talið að hann hafi kostað í kringum 12 milljónir punda. Eiður stóð sig vel hjá Barcelona fyrstu 2 árin í framlínunni. En tímabilið 07/08 fékk Eiður ósköp lítið að spreyta sig eftir komu nýja stjórans [[Josep Guardiola|Guardiola]]. Eiður hóf að spila á miðjunni sem tengiliður og taldi hann það vera sín besta staða. Tímabilið 08/09 reyndist það síðasta með Barcelona og spilaði hann töluvert meira með liðinu heldur en á síðasta tímabili. Eiður spilaði 113 leiki með Barcelona og skoraði 19 mörk. En í byrjun ársins 2010 tók Guardiola þá ákvörðun að Eiður væri ekki í sínum framtíðarplönum og mætti hann leita sér að nýju liði. Mörg lið á Englandi sýndu Eiði Smára áhuga eftir að hann fór á sölulista hjá liðinu. === AS Monaco === Eiður Smári gekk til liðs við [[AS Monaco]] í [[Frakkland]]i á tveggja ára samningi frá FC Barcelona í lok ágústmánaðar 2009 fyrir um það bil þrjár milljónir evra. Eiður náði sér ekki á strik og skoraði ekki deildarmark í yfir tíu leikjum með liðinu þannig að hann staldraði stutt við hjá Monaco því að hann gekk til liðs við [[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] á Englandi á 5 mánaða lánssamningi þann 28. janúar 2010. === Tottenham Hotspur === Eiður hafði þó farið í læknisskoðun hjá West Ham United en valdi á síðustu stundu að fara til Spurs. David Sullivan einn af tveimur eigendum [[West Ham United F.C.|West Ham]] varð bálreiður og sakaði Tottenham um að hafa stolið Eið frá sér. Gianfranco Zola, fyrrum liðsfélagi Eiðs Smára hjá Chelsea og þáverandi þjálfari West Ham, sagði að hann beri alls enga virðingu fyrir Eiði Smára lengur. Eiður Smári kláraði seinna hluta 09/10 tímabilsins hjá Tottenham Hotspur. Hann stóð sig með prýði hjá Tottenham á þessum 5 mánuðum og hjálpaði liðinu með að komast í Meistaradeild Evrópu. Eiður skoraði sitt fyrsta mark fyrir Spurs í 2-1 sigurleik gegn Stoke City þann 20. mars, þá skoraði hann fyrra mark liðsins og lagði upp hið seinna. Eiður skoraði einnig mark gegn Fulham í FA Cup en sá leikur endaði 3-1 fyrir Tottenham. === Stoke City === Eiður Smári gekk til liðs við Stoke City rétt fyrir lok félagsskiptagluggans þann 31. ágúst 2010 á samningi sem gilti út tímabilið. Fyrst virtist þetta vera lánssamningur en seinna kom í ljós að Stoke City hafi borgað um 3 milljónir punda fyrir hann og Eiður Smári var laus allra mála hjá Monaco. Eiður fékk fá tækifæri hjá Stoke og baðst lausnar frá félaginu. === Bolton Wanderers === Þann 4. desember 2014 staðfesti Bolton Wanderers að Eiður Smári hefði skrifað undir samning við félagið. <ref>[http://www.ruv.is/frett/eidur-skrifar-undir-hja-bolton Eiður skrifar undir hjá Bolton]</ref>. Hann var þar eitt tímabil. ==Landsliðsferill== Þann 24. apríl 1996 urðu Eiður og faðir hans, knattspyrnumaðurinn [[Arnór Guðjohnsen]], fyrstu feðgarnir til að spila í landsleik gegn [[Eistland]]i í [[Tallinn]]. Arnór var í byrjunarliðinu og Eiður kom inn í hálfleik sem varamaður fyrir föður sinn. Þáverandi forseti [[Knattspyrnusamband Íslands|Knattspyrnusambands Íslands]] [[Eggert Magnússon]] gaf þjálfaranum [[Logi Ólafsson|Loga Ólafssyni]] skipun um að spila leikmennina ekki saman fyrr en leikurinn gegn Makedóníu yrði tveimur mánuðum síðar. Það varð þó aldrei, því að hinn ungi Guðjonsen ökklabrotnaði í U19 landsliðsleik gegn [[Írland]]i [[1996]].<ref>[http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=283705 Eiður Smári æfði með aðalliði PSV]</ref> Eftir að hafa lagt landsliðsskóna á hilluna eftir sárt tap gegn Króatíu í undankeppni HM árið 2013 sneri hann aftur í landsliðið frá 2015-2016 og fékk tvær innáskiptingar á [[EM 2016]] í Frakklandi. Eiður skoraði 26 mörk með landsliðinu. ==Þjálfaraferill== Eiður öðlaðist UEFA-þjálfararéttindi. Hann hóf þjálfaraferilinn 2019 sem aðstoðarþjálfari U-21 landsliðs Íslands og síðar og samtímis aðstoðarþjálfari [[FH]] með [[Logi Ólafsson|Loga Ólafssyni]]. U-21 liðið komst á Evrópukeppnina og FH lenti í öðru sæti. Í lok árs ákvað hann að þjálfa A-landsliðið með [[Arnar Þór Viðarsson|Arnari Viðarssyni]] sem hafði verið með honum með U-21 liðið. == Fjölskylda og einkalíf == Eiður Smári giftist ungur og eignaðist fjögur börn með konu sinni Ragnhildi. Börn hans heita [[Sveinn Aron Guðjohnsen|Sveinn Aron]], [[Andri Lucas Guðjohnsen|Andri Lucas]], [[Daníel Tristan Guðjohnsen|Daníel Tristan]] og Ólöf Talía. Sveinn og Andri hafa spilað í knattspyrnuakademíu [[FC Barcelona]] og Andri og Daníel hjá [[Real Madrid]]. Í febrúar 2010 greindi breska slúðurblaðið The Sun frá að Eiður Smári hafi haldið framhjá konu sinni með frönsku fyrirsætunni Vanessu Perroncell. Bæði Eiður Smári og Vanessa Perroncell neituðu þessum fréttaumfjöllunun. Fjölmiðlar héldu fram því að Eiður hefði átt við spilafíkn, Eiður þvertók fyrir það og sagði að um æsifréttamennsku hafi verið um að ræða. <ref>[https://www.mbl.is/sport/fotbolti/2018/04/12/eidur_smari_er_ekki_spilafikill/ Eiður Smári er ekki spilafík­ill] Mbl.is, skoðað 13. apríl 2018.</ref>. Ragnhildur og Eiður skildu árið 2016. Árið 2023 viðurkenndi hann að hafa tapað stórum fjárhæðum í fjárhættuspili. <ref>[ https://m.fotbolti.net/news/18-04-2023/eidur-smari-opnar-sig-um-vedmalafikn Eiður Smári opnar sig um veðmálafíkn] Fótbolti.net, 18/4 2023</ref> == Tilvísanir == <references /> {{Stubbur|æviágrip}} {{Íþróttamaður ársins}} {{f|1978}} [[Flokkur:Íslenskir knattspyrnumenn]] [[Flokkur:Íslenskir knattspyrnuþjálfarar]] [[Flokkur:Laugardalsætt]] 3vxu2k736lmvgbjersxtc1o7rue69mx 10 44620 1982498 1432666 2026-10-11T11:44:02Z MáneyMánadóttir 103358 Celsíus -> Selsíus 1982498 wikitext text/x-wiki {|style="border: solid 1px #AAAAAA; background: #F3F3F3" | | Þessi [[SI]] eining er nefnd eftir [[{{{1}}}]]. Eins og með allar aðrar SI einingar, sem eru nefndar eru eftir mönnum, þá er fyrsti stafurinn í tákninu ritaður með [[hástafur|hástaf]] ('''{{{3}}}'''). Hinsvegar byrja heiti SI einingar á [[lágstafur|lágstaf]] ('''{{{2}}}'''). Undantekning sem fylgir reglunni er „gráða [[Selsíus]]“.<div style="text-align:right;"> &mdash;&nbsp;Sjá ''[http://www.bipm.org/en/si/si_brochure/chapter5/5-2.html The International System of Units]'', hluta 5.2.</div> |}<noinclude> ;Notkun: ''<nowiki>{{</nowiki>{{PAGENAME}}<nowiki>|Blaise Pascal|pascal|Pa}}</nowiki>''. ;Greinargerð: <span lang=en>These are important SI-related rules that many get wrong, so it is better we make them systematically conspicuous. Using the [[Template:lowercase|lowercase template]] would be incorrect, since SI units behave like all other common nouns. The SI explicitly states that they can be capitalised at the beginning of sentences and in titles.</span> [[Flokkur:Óflokkuð snið|{{PAGENAME}}]] </noinclude> i4n19nq2plot84e2o7h17b4qp73xdr6 0 52177 1982458 1904308 2026-10-10T21:25:08Z ~2026-54413-25 121683 /* */ 1982458 wikitext text/x-wiki {{kvikmynd | nafn = Í takt við tímann | upprunalegt heiti = | leikstjóri = [[Ágúst Guðmundsson]] | handritshöfundur = [[Ágúst Guðmundsson]]<br>[[Eggert Þorleifsson]]<br>[[Stuðmenn]] | framleiðandi = [[Jakob Magnússon]] | leikarar = * [[Egill Ólafsson]] - Stinni stuð * [[Ragnhildur Gísladóttir]] - Harpa Sjöfn * [[Eggert Þorleifsson]] - Dúddi * [[Jakob Magnússon]] - Frímann * [[Andrea Gylfadóttir]] - Verðandi * [[Þórður Árnason]] - Skafti * [[Helga Braga Jónsdóttir]] - Urður | útgáfudagur = {{ISL}} [[26. desember]], [[2004]] | sýningartími = | aldurstakmark = Leyfð | tungumál = [[íslenska]] | ráðstöfunarfé = | framhald af = [[Með allt á hreinu]] | framhald = | verðlaun = | imdb_id = 0441913 | iksg_id = 22 }} [[Mynd:Is-Í takt við tímann.oga|thumb]] '''''Í takt við tímann''''' er íslensk kvikmynd leikstýrð af [[Ágúst Guðmundsson|Ágústi Guðmundssyni]]. Myndin er framhald af [[Með allt á hreinu]] sem var frumsýnd árið [[1982]]. {{kvikmyndir eftir Ágúst Guðmundsson}} {{stubbur|kvikmynd|ísland}} [[Flokkur:Íslenskar gamanmyndir]] {{k|2004}} l1gx6hfjpnhjoedxcjd96u6reqn83dl 0 53579 1982448 1806569 2026-10-10T18:17:24Z Abraham Silverstein 121674 /* */ Okay, Goyim. 1982448 wikitext text/x-wiki {{aðgreiningartengill1|[[Karl (mannsnafn)|mannsnafnið Karl]]}} '''Karl''', '''karlmaður''' eða '''maður''', er [[karlkyn]]s [[maður]], oftast [[fullorðinn einstaklingur]]. Karlkyns [[barn]] eða [[unglingur]] kallast [[drengur]], strákur eða piltur. Líkt og hjá flestum [[spendýr]]um erfir [[genamengi]] karlmanns yfirleitt [[kynlitningar|X-litning]] frá móður og Y-litning frá föður. [[Kynákvörðun]] mannsfósturs ræðst af [[SRY-gen]]i í Y-litningnum. Á [[kynþroski|kynþroskaskeiði]] valda [[karlhormón]]ar þróun [[annars stigs kyneinkenni|annars stigs kyneinkenna]] sem auka á muninn milli kynjanna. Meðal þessara einkenna eru aukinn vöðvamassi, vöxtur andlitshára og minni líkamsfita. Líkamsgerð karla greinist frá líkamsgerð [[kona|kvenna]] annars vegar í [[æxlunarkerfi]]nu, þar sem karlar eru með [[getnaðarlimur|getnaðarlim]], [[eista|eistu]], [[sáðrás]], [[blöðruhálskirtill|blöðruhálskirtil]] og [[eistnalyppa|eistnalyppur]]; og hins vegar með annars stigs kyneinkennum eins og mjórri [[mjaðmagrind]], grennri mjöðmum og minni [[brjóst]]um. Í [[mannkynssaga|mannkynssögunni]] hafa hefðbundin [[kynhlutverk]] oft afmarkað athafnir og tækifæri karlmanna. Dæmi um slíkt er þegar karlmenn eru skyldaðir í [[herþjónusta|herþjónustu]] og önnur störf þar sem [[dánartíðni]] er mikil. Í mörgum [[trúarbrögð]]um gilda sérstakar reglur um karla og sum staðar eru drengir [[umskurður|umskornir]]. Karlmenn eru í miklum meirihluta bæði gerenda og fórnarlamba [[ofbeldi]]s. [[Trans fólk|Trans menn]] eru karlmenn sem fæddust með kvenkyns [[kynákvörðun]] en hafa karlkyns [[kynvitund]]. [[Intersex]]-karlar eru karlmenn með [[ódæmigerð kyneinkenni]] sem passa ekki við dæmigerða líkamsgerð karla. {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Menn]] 86rhyh9oyefldwmjpgaajnrth91brob 1982455 1982448 2026-10-10T19:53:20Z TKSnaevarr 53243 Tók aftur breytingu frá [[Special:Contributions/Abraham Silverstein|Abraham Silverstein]] ([[User talk:Abraham Silverstein|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:Akigka|Akigka]] 1806569 wikitext text/x-wiki {{aðgreiningartengill1|[[Karl (mannsnafn)|mannsnafnið Karl]]}} [[Mynd:Outdoors-man-portrait_(cropped).jpg|thumb|right|Karlmaður.]] '''Karl''', '''karlmaður''' eða '''maður''', er [[karlkyn]]s [[maður]], oftast [[fullorðinn einstaklingur]]. Karlkyns [[barn]] eða [[unglingur]] kallast [[drengur]], strákur eða piltur. Líkt og hjá flestum [[spendýr]]um erfir [[genamengi]] karlmanns yfirleitt [[kynlitningar|X-litning]] frá móður og Y-litning frá föður. [[Kynákvörðun]] mannsfósturs ræðst af [[SRY-gen]]i í Y-litningnum. Á [[kynþroski|kynþroskaskeiði]] valda [[karlhormón]]ar þróun [[annars stigs kyneinkenni|annars stigs kyneinkenna]] sem auka á muninn milli kynjanna. Meðal þessara einkenna eru aukinn vöðvamassi, vöxtur andlitshára og minni líkamsfita. Líkamsgerð karla greinist frá líkamsgerð [[kona|kvenna]] annars vegar í [[æxlunarkerfi]]nu, þar sem karlar eru með [[getnaðarlimur|getnaðarlim]], [[eista|eistu]], [[sáðrás]], [[blöðruhálskirtill|blöðruhálskirtil]] og [[eistnalyppa|eistnalyppur]]; og hins vegar með annars stigs kyneinkennum eins og mjórri [[mjaðmagrind]], grennri mjöðmum og minni [[brjóst]]um. Í [[mannkynssaga|mannkynssögunni]] hafa hefðbundin [[kynhlutverk]] oft afmarkað athafnir og tækifæri karlmanna. Dæmi um slíkt er þegar karlmenn eru skyldaðir í [[herþjónusta|herþjónustu]] og önnur störf þar sem [[dánartíðni]] er mikil. Í mörgum [[trúarbrögð]]um gilda sérstakar reglur um karla og sum staðar eru drengir [[umskurður|umskornir]]. Karlmenn eru í miklum meirihluta bæði gerenda og fórnarlamba [[ofbeldi]]s. [[Trans fólk|Trans menn]] eru karlmenn sem fæddust með kvenkyns [[kynákvörðun]] en hafa karlkyns [[kynvitund]]. [[Intersex]]-karlar eru karlmenn með [[ódæmigerð kyneinkenni]] sem passa ekki við dæmigerða líkamsgerð karla. {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Menn]] 0iushk5bhvrqwln6jioqdev9zzjjy7a 0 55761 1982470 1860166 2026-10-10T22:42:50Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982470 wikitext text/x-wiki {{coord|-7.608|110.204|display=title}} [[Mynd:Borobudur-complete.jpg|thumb|right|Borobudur árið 2004.]] [[Mynd:Borobudur monks 1.jpg|thumb|right|Pílagrímar hugleiða á efsta stalli hofsins.]] '''Borobudur''' er Mahayana [[búddismi|búddahof]] frá níundu öld staðsett í miðhluta [[Java|Jövu]] í [[Indónesía|Indónesíu]]. Hofið er byggt upp af sex ferhyrndum stöllum og þremur hringlaga og er skreytt með 2.672 lágmyndum og 504 búddhalíkneskjum. Aðalhelgidómurinn er við miðju efsta stallsins og kring um hann eru 72 búddalíkneski í bjöllulaga helgiturnum búddhatrúarmanna ([[stúpa]]). Talið er að Borobudur hafi verið yfirgefið á fjórtándu öld samfara hnignun ríkja [[Búddismi|búddatrúarmanna]] og útbreiðslu [[íslam]] í Java. Það var grafið aftur úr gleymsku árið 1814 fyrir tilstuðlan Thomas Raffles landstjóra Breta á Jövu og hefur frá þeim tíma verið varðveitt og viðhaldið. Borobudur er á [[heimsminjaskrá UNESCO]]. Það er ekki til skráð saga af hver byggði Borobudur eða hver var tilgangur hofsins. Talið er líklegt að Borobudur hafi verið reist um árið 800 á tímum [[Sailendra]] ríkisins í Jövu. Líklegt þykir að bygging hofsins hafi tekið 75 ár og verið fullgerð árið 825. Öldum saman lá Borobudur hofið falið undir lögum af [[eldfjallaaska|eldfjallaösku]] og [[frumskógur|frumskógagróðri]]. Það er ráðgáta hvers vegna hofið var yfirgefið og ekki er vitað hvenær hætt var að nota það og pílagrímsferðir til þessu lögðust niður. Java var undir breskri stjórn árin 1811 til 1816. Landstjórinn [[Thomas Stamford Raffles]] hafði mikinn áhuga á sögu Java. Hann safnaði fornmunum og skráði hjá sér það sem innfæddir sögðu honum á ferðum hans um eyjuna. Á ferðalagi til [[Semarang]] árið 1814 var honum sagt frá stóru hofi sem kallað var Chandi Borobudur og staðsett var lengst inni í frumskógi nálægt þorpinu Bumisegoro. Hann sendi hollenskan [[verkfræðingur|verkfræðing]] [[H.C. Cornellius]] til að rannsaka málið. Cornellius og 200 starfsmenn hans unnu í tvo mánuði við að höggva niður [[tré]] og brenna niður gróður og flytja burt jarðveg til að afhjúpa hofið. Ekki var hægt að grafa öll líkneskin úr jörðu af hættu á því að þau eyðilegðust. Hollenski stjórnandi [[Kedu]] héraðsins Hartmann að nafni hélt áfram verki Cornelliusar og árið 1835 þá var allt hofið grafið úr jörðu. Það kom í ljós að aðal stúpan var tóm. Það fannst stór Buddha líkneski sem var eins stórt og eitt hundrað hinna búddhalíkneskjanna. Daglega skoða margir ferðamenn hofið. Þann [[21. janúar]] árið [[1985]] skemmdust níu stúpur illa þegar níu sprengjur sprungu. Blindur [[bókstafstrú]]armaður og múslimi Husein Ali Al Habsyie var árið 1991 dæmdur í lífstíðarfangelsi fyrir að hafa lagt á ráðin um sprengjutilræði, þar á meðal sprengjurnar í hofinu. == Myndasafn == <Gallery> Mynd:Borobudur-perfect-buddha.jpg|Búddha-líkneski. Mynd:Borobudur.Stupas.am002.JPG|Stupa í Borobudur Mynd:Borobudur relief 3.jpg|lágmynd frá Borobudur. Mynd:Borobodur2.jpg|Stækkun á lágmynd frá Borobudur. Mynd:Borobudur stupas.jpg|Stupa í Borobudur ber við fjöllin í Java. Öldum saman var hofið gleymt og yfirgefið. Mynd:Borobudur photograph by van kinsbergen.jpg|Fyrsta ljósmyndin tekin af Isidore van Kinsbergen (1873) eftir að hofið var grafið upp. Mynd:Borobudur Tourism.jpg|Ferðamenn í Borobudur. Mynd:Borobudur mural.jpg|Lágmynd frá Borobudur. Mynd:Headless Buddha.jpg|Höfuðlaust búddalíkneski inni í stúpu. </Gallery> == Tenglar == {{commonscat|Borobudur}} * [https://web.archive.org/web/20141023001559/http://www.borobudurpark.com/ Opinber vefsíða fyrir Borobudur] * [[wikivoyage:Borobudur|Borobudur leiðbeiningar fyrir ferðamenn]] frá Wikivoyage * [http://www.borobudur.tv Archaeology and architecture of Borobudur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040608114124/http://www.borobudur.tv/ |date=2004-06-08 }} * [http://www.world-heritage-tour.org/asia/id/borobudur/base.html 360° view on the World Heritage Tour] * [http://rubens.anu.edu.au/htdocs/bycountry/indonesia/borobudur/ Australia National University's research project on Borobudur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718090136/http://rubens.anu.edu.au/htdocs/bycountry/indonesia/borobudur/ |date=2014-07-18 }} == Heimild == * {{wpheimild | tungumál = en | titill = Borobudur | mánuðurskoðað = 23. október | árskoðað = 2007}} [[Flokkur:Heimsminjar]] [[Flokkur:Búddismi]] [[Flokkur:Indónesía]] 74gyrsks2asrj0l0t4eskdok0xca784 0 78599 1982503 1926816 2026-10-11T11:54:18Z MáneyMánadóttir 103358 1982503 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Lasagna.png|thumb|Lasanja í ofni]] '''Lasanja''' eða '''lasagna''' (eintala, borið fram {{IPA link|[laˈzaɲa]}} á [[ítalska|ítölsku]]; '''lasagne''' {{IPA link|[laˈzaɲe]}} í [[Fleirtala|fleirtölu]]) er annars vegar ákveðin tegund af [[pasta]] í blöðum eða plötum og einnig réttur sem fullu nafni heitir ''lasagne al forno'' á ítölsku (það þýðir „lasanja eldað í ofni“). Þessi réttur er stundum kallaður '''lagbaka''' eða '''hakkkaka''' á íslensku. == Uppruni == Upprunalega merkti heitið ''lasagna'' ílátið sem rétturinn var eldaður í en nú er það eingöngu haft um réttinn sjálfan og pastaplöturnar. Yfirleitt er rétturinn talinn upprunninn á Ítalíu en þó er orðið ''lasagna'' dregið af [[gríska|grísku]] orðinu ''λάσανα'' (''lasana'') eða ''λάσανον'' (''lasanon'') sem þýðir „pottpallur“. Lasanja á sér líka ævafornar rætur og í [[Grikkland]]i, á [[Balkanskagi|Balkanskaga]] og víða í [[Arabalöndin|Arabalöndunum]] eru eldaðir áþekkir réttir en þar er reyndar yfirleitt ekki haft pasta á milli laga, heldur grænmeti af ýmsu tagi, svo sem [[eggaldin]]- eða [[Kartafla|kartöflusneiðar]]. Þó eru dæmi um að pasta sé notað, til dæmis í gríska réttinum ''pastitsio'', þar sem oftast eru notaðar [[makkarónur]] eða annað pípulaga pasta. == Pastaplöturnar == Lasanjaplötur eru ýmist þurrkaðar (og þá forsoðnar fyrir notkun) eða ferskar og þá oft búnar til á staðnum. Þær eru yfirleitt rétthynrndar, stundum stórar, ''lasagnoni'', eða minni en þessar hefðbundnu og kallast þá ''lasagnette''. Stundum er [[spínat]]i blandað saman við deigið svo plöturnar verða grænar að lit og kallast lasanja sem gert er úr slíkum plötum ''Lasagne verdi'' eða grænt lasanja. Í ítölsku lasanja er gjarna hlutfallslega mun meira af pasta en í lasanja sem gert er í öðrum löndum. == Mismunandi tegundir lasanja == [[Mynd:Lasagne.jpg|thumb|left|Lasanja alla bolognese sett saman.]] Rétturinn er lagskiptur og í formið eru á víxl sett lög af pastaplötum og sósu eða sósum, og síðan er [[Ostur|osti]] stráð yfir eða þá að hann er hafður á milli laga. Á Suður-Ítalíu er oftast notuð [[kjötsósa]] (ragù) og eða [[tómatsósa|tómatsósu]] en á norðanverðri Ítalíu er yfirleitt notuð béchamel-sósa ([[uppstúf]]) í lasanja. Í ''lasagne alla bolognese'' eru aðalhráefnin til dæmis [[bolognese]]-sósa, [[parmesan]]ostur og [[béchamel]]-sósa krydduð með múskati. Til eru margar ólíkar útgáfur, mismunandi eftir héruðum, og eftir að lasanja varð vinsæll réttur í öðrum löndum hafa margvíslegar nýjar útgáfur komið fram. Misjafnt er hvaða ostar eru notaðir í lasanja en algengastir eru [[ricotta]]-ostur, [[parmesan]]-ostur og [[mozzarella]]-ostur. Sá síðastnefndi er sérlega algengur í lasanja frá suðurhluta Ítalíu þar sem hann er upprunninn þar um slóðir. Í öðrum löndum eru notaðar ýmsar tegundir af osti og í Bandaríkjunum eru uppskriftir að fjögurra eða fimm osta lasanja algengar. == Lasanja á Íslandi == Lasanja sást varla á Íslandi svo heitið gæti fyrr en snemma á 9. áratug 20. aldar. Í [[Heimilistíminn|Heimilistímanum]] árið 1975 er talað um „italska spaghettiréttinn lasagna, sem er lag af breiðu spaghetti, til skiptis með sterku kjötfarsi, lauk, hvítri sósu og osti“ og síðan eru gefnar leiðbeiningar um hvernig eigi að búa til slíkan rétt en nota pönnukökur í staðinn fyrir pasta, enda fengust lasanjaplötur þá varla hérlendis. Innflutningur þeirra hófst um eða skömmu fyrir 1980 og eftir það jukust vinsældir réttarins jafnt og þétt. [[Flokkur:Pasta]] [[Flokkur:Ítalskur matur]] etvzr7tj3g6ebbk86jxmurk5vovw2gy 0 82962 1982444 1961667 2026-10-10T18:04:48Z User.57298540 121672 1982444 wikitext text/x-wiki '''Vogaskóli''' er [[grunnskóli]] í [[Reykjavík]]. Hann telst vera í Laugardalshverfinu. Í skólanum eru um 400 nemendur. Skólastjóri Vogaskóla er Snædís Valsdóttir. [[Einar Sveinsson]] hannað eldri byggingu skólans. == Tenglar == * [http://www.vogaskoli.is Heimasíða Vogaskóla] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071216005707/http://vogaskoli.is/ |date=2007-12-16 }} {{Reykjavík}} {{stubbur|skóli}} [[Flokkur:Síður sem þurfa hnit]] [[Flokkur:Grunnskólar í Reykjavík]] 8o8hn9xdqpqrnrwfn5yg1l7e3p0ib10 1982445 1982444 2026-10-10T18:05:04Z User.57298540 121672 1982445 wikitext text/x-wiki '''Vogaskóli''' er [[grunnskóli]] í [[Reykjavík]]. Hann telst vera í Laugardalshverfinu. Í skólanum eru um 400 nemendur. Skólastjóri Vogaskóla er Snædís Valsdóttir. [[Einar Sveinsson]] hannaði eldri byggingu skólans. == Tenglar == * [http://www.vogaskoli.is Heimasíða Vogaskóla] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071216005707/http://vogaskoli.is/ |date=2007-12-16 }} {{Reykjavík}} {{stubbur|skóli}} [[Flokkur:Síður sem þurfa hnit]] [[Flokkur:Grunnskólar í Reykjavík]] b8m3r8vspfb68kvztzdxfp2pzied4h6 0 94735 1982481 1926013 2026-10-11T08:37:01Z Berserkur 10188 1982481 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Stokhuset vintage photo.jpg|thumb|Stokkhúsið.]] [[Mynd:Stokhuset Copenhagen SC Gedde 1754.jpg|thumbnail|Uppdráttur af Stokkhúsinu í Kaupmannahöfn gerður árið [[1754]]]] '''Stokkhúsið''' (danska: Stokhuset) var [[fangelsi]] í [[Kaupmannahöfn]], byggt [[1677]] og var aðalfangelsi borgarinnar um langt skeið, frá [[1741]] til ársins [[1860]]. Stokkhúsið var helsta fangelsi Íslendinga frá árinu [[1741]], en áður hafði [[Brimarhólmur]] gegnt því hlutverki. Í Stokkhúsinu unnu margir fanganna undir gæslu og þar þótti ill vist og voru fangar þar oft beittir líkamlegum refsingum og öðru harðræði. <ref>[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-10-11-minnir-helst-a-fangabudir-nasista-489281 Minnir helst á fangabúðir nasista] Rúv, sótt 11. október 2026 </ref> Var vistin þar talin verri en í Brimarhólmi. Fjölmargir íslenskir sakamenn voru sendir til afplánunar í Stokkhúsið. Fangelsi þetta var svo nefnt vegna þess að þar voru menn settir í stokk. == Tengt efni == * [[Rasphúsið]] == Tenglar == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3629831 ''Fangauppreisnin í Kristjánshöfn''; grein í Morgunblaðinu 1966] ==Tilvísanir== <references/> {{sa|1741|1860}} {{Stubbur}} [[Flokkur:Fangelsi í Kaupmannahöfn]] snfin0m8p3d8li2vlzlg7ew9jmucdj6 0 105674 1982496 1723238 2026-10-11T11:16:16Z MáneyMánadóttir 103358 Pisa -> Písa 1982496 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Pisa-vista02.jpg|thumb|right|Útsýni yfir Písa úr Skakka turninum.]] '''Písa''' er [[borg]] í [[Toskana|Toskanahérað]]i á [[Ítalía|Ítalíu]] og er höfuðstaður [[Písa (sýsla)|Písa]]-sýslu. Borgin stendur við mynni árinnar [[Arnó|Arno]] þar sem hún rennur í [[Miðjarðarhaf]]ið. Íbúar borgarinnar eru um 88.627 ([[31. desember]] [[2013]]). Písa er þekktust fyrir [[Skakki turninn í Písa|Skakka turninn]], klukkuturn dómkirkju borgarinnar. Þar er einnig Háskólinn í Písa, en saga hans nær aftur á 12. öld. Písa var áður mikilvæg [[hafnarborg]] og helsta verslunarhöfn Toskanahéraðs en á 15. og 16. öld hafði árframburður fyllt höfnina svo mikið að hafskip gátu ekki lagst þar að lengur og [[Livorno]] tók við hlutverki Písa sem hafnarborgar. Þetta hafði mikil áhrif á framþróun og íbúatala Písa hefur staðið meira og minna í stað frá því á miðöldum. Ekkert er vitað með vissu um uppruna heitisins Písa, helstu tilgátur eru að heitið merki árós enda borgin við ósa Arno-árinnar, og hinsvegar að heitið sé leitt af gríska heitinu πῖσος pîsos, sem merkir «svæði með áveituvatni».{{heimild vantar}} == Heimildir == * {{wpheimild | tungumál = En | titill = Pisa | mánuðurskoðað = 1. mars | árskoðað = 2012}} {{commonscat|Pisa|Písa}} [[Flokkur:Borgir á Ítalíu]] [[Flokkur:Písa| ]] ie5psf2a9r124n8x6d4xjl3tnng03fq 0 133068 1982454 1954242 2026-10-10T19:47:43Z TKSnaevarr 53243 1982454 wikitext text/x-wiki {{félagasamtök |nafn = Matvælaáætlun Sameinuðu þjóðanna |bakgrunnslitur = |mynd =World Food Programme Logo Simple.svg |myndaheiti ={{small|Einkennismerki Matvælaáætlunar Sameinuðu þjóðanna}} |kort = |kortastærð= |kortaheiti= |skammstöfun= WFP |einkennisorð= |stofnun={{start date and age|1961|12|19}} |gerð= |höfuðstöðvar={{ITA}} [[Róm]], [[Ítalía|Ítalíu]] |móðurfélag=[[Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna]] |staðsetning= |hnit= |markaðsvæði= |tungumál= |titill_leiðtoga = Framkvæmdastjóri |nafn_leiðtoga = [[Luke Lindberg]] |vefsíða=[https://www.wfp.org/ www.wfp.org/] }} '''Matvælaáætlun Sameinuðu þjóðanna''' (WFP) er mannúðarsamtök á vegum [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]] sem berjast gegn hungri. Höfuðstöðvar þeirra eru í [[Róm]].<ref>{{cite web |url=http://www.wfp.org/about |title=Geymd eintak |access-date=2016-03-09 |archive-date=2015-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150225150332/http://www.wfp.org/about |url-status=dead }}</ref> Markmið samtakanna eru í fjórum liðum. Að berjast gegn hungri alls staðar í heiminum. Bjarga lífum og lífsviðurværi í neyðartilfellum. Draga úr hættu á hungri og í þeim tilgangi virkja fólk, samfélög og ríki í því að uppfylla eigin matar- og næringarlegu þarfir. Draga úr vannæringu og koma í veg fyrir hungur á meðal heilla kynslóða.<ref>https://www.wfp.org/our-work </ref> Árið 2013 dreifði Matvælaaðstoð Sameinuðu þjóðanna 3,1 milljón tonnum af mat til 80,9 milljón manna í 75 löndum og eru starfsmennirnir orðnir 14.000.<ref>http://documents.wfp.org/stellent/groups/public/documents/newsroom/wfp261411.jpg</ref> Matvælaáætlunin vann til [[Friðarverðlaun Nóbels|friðarverðlauna Nóbels]] árið 2020.<ref>{{Vefheimild|titill=Mat­væla­áætl­un SÞ hlýt­ur friðar­verðlaun Nó­bels|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2020/10/09/matvaelaaaetlun_sth_hlytur_fridarverdlaun_nobels/|útgefandi=mbl.is|ár=2020|mánuður=9. október|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=9. október}}</ref> == Stjórn == Stjórn Matvælaáætlunar Sameinuðu þjóðanna hefur 36 meðlimi. Stjórnin hittist þrisvar á ári í höfuðstöðvum stofnunarinnar í Róm. Meðlimir stjórnarinnar eru kosnir til þriggja ára. 18 meðlimir stjórnarinnar eru kosnir af [[Efnahags- og félagsmálaráð Sameinuðu þjóðanna|efnahags- og félagsmálaráði Sameinuðu þjóðanna]] og 18 af [[Matvæla- og landbúnaðarstofnun Sameinuðu þjóðanna|matvæla- og landbúnaðarstofnuninni Sameinuðu þjóðanna]]. Helstu verkefni stjórnarinnar eru að hjálpa til við að þróa og samhæfa stefnur Matvælaáætlunar Sameinuðu þjóðanna, vera bæði eftirlit gagnvart framkvæmdarstjórn samtakanna og leiðbeina stjórn þeirra og yfirfara og gera endurbætur á fjárhag verkefna ásamt því að yfirfara framkvæmd samþykktra verkefna. Þá gerir stjórnin skýrslu um störf Matvælaáætlunar Sameinuðu þjóðanna ár hvert fyrir efnahags- og félagsmálaráðið.<ref>{{cite web |url=http://www.wfp.org/about/executive-board |title=Geymd eintak |access-date=2016-03-09 |archive-date=2016-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310193032/http://www.wfp.org/about/executive-board |url-status=dead }}</ref> Þrettándi og núverandi framkvæmdarstjóri stofnunarinnar er hinn bandaríski [[Luke Lindberg]] sem hóf störf árið 2026. Aðstoðarframkvæmdarstjórinn er hinn sænski [[Carl Skau]].<ref>{{cite web |url=http://www.wfp.org/about/senior-leadership |title=Geymd eintak |access-date=2016-03-09 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306060418/http://www.wfp.org/about/senior-leadership |url-status=dead }}</ref> '''Framkvæmdarstjórar Matvælaáætlunarinnar í tímaröð'''<ref>{{cite web |url=http://www.wfp.org/about/previous-executive-directors |title=Geymd eintak |access-date=2016-03-10 |archive-date=2016-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331185820/http://www.wfp.org/about/previous-executive-directors |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" !Röð !Nafn !Tímabil |- |1 |Addeke Hendrik Boerma |maí 1962 - desember 1967 |- |2 |Sushil K. Dev |janúar 1968 - ágúst 1968 |- |3 |Franciso Aquion |júlí 1968 - maí 1976 |- |4 |Thomas C.M. Robinson |júlí 1977 - september 1977 |- |5 |G.N. Vogel |október 1977 - apríl 1981 |- |6 |B. de Azevedo Brito |maí 1981 - febrúar 1982 |- |7 |Juan F. Yriart |febrúar 1982 - apríl 1982 |- |8 |James Ingram |apríl 1982 - apríl 1992 |- |9 |Catherine Bertini |apríl 1992 - apríl 2002 |- |10 |James T. Morris |apríl 2002 - apríl 2007 |- |11 |Josette Sheeran |apríl 2007 - apríl 2012 |- |12 |Ertharin Cousin |maí 2012 - apríl 2017 |- |13 |David Beasley |apríl 2017 - apríl 2023 |- |14 |Cindy McCain |apríl 2023 - maí 2026 |- |15 |Luke Lindberg |september 2026 - núverandi |} == Saga == [[Mynd:World Food Programme.jpg|thumb|right|Höfuðstöðvar WFP í Róm.]] Árið 1960 fór [[Dwight D. Eisenhower|Dwight Eisenhower]] forseti Bandaríkjanna, fram á það við [[Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna|allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna]] að koma á áætlun sem skyldi dreifa matvælum til þeirra sem á þyrftu að halda í gegnum stjórnkerfi Sameinuðu þjóðanna. [[George McGovern]] aðalframkvæmdarstjóri matvælahjálparinnar [[Matur fyrir frið|Matar fyrir frið]]<ref>http://foodaid.org/food-aid-programs/food-for-peace/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160323164148/http://foodaid.org/food-aid-programs/food-for-peace/ |date=2016-03-23 }} US Food for Peace Programme</ref> lagði til 1961 að stofna fjölþjóðlega matvælaaðstoð. Seinna sama ár samþykktu allsherjarþingið og [[Matvæla- og landbúnaðarstofnun Sameinuðu þjóðanna]] ályktun þess eðlis að stofna Matvælaáætlun Sameinuðu þjóðanna. Fyrstu þrjú árin í starfsemi Matvælaáætlunarinnar voru höfð til reynslu. Í desember 1965 samþykktu bæði Matvæla- og landbúnaðarstofnun Sameinuðu þjóðanna og Allsherjarþingið ályktun þess eðlis að starfsemi Matvælaáætlunar Sameinuðu þjóðanna skyldi vera til frambúðar.<ref>{{cite web |url=http://www.wfp.org/about/corporate-information/history |title=Geymd eintak |access-date=2016-03-09 |archive-date=2016-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313174704/http://www.wfp.org/about/corporate-information/history |url-status=dead }}</ref> == Markmið == Matvælaáætlun Sameinuðu þjóðanna starfar daglega um allan heim í því skyni að ná að útrýma hungri í heiminum. Til þess að ná að eyða hungri í heiminum starfar Matvælaáætlun Sameinuðu þjóðanna nú eftir rammaáætlun sem sett var á árið 2014 og gildir til 2017. Markmið Matvælaáætlunar Sameinuðu þjóðanna eru fjögur: * Bjarga lífum og vernda lífsviðurværi í neyðartilfellum. * Styðja við fæðu- og næringaröryggi og endurbyggja lífsviðurværi við viðkvæmar aðstæður í kjölfar neyðartilfella. * Draga úr hættu og virkja fólk, samfélög og ríki til að uppfylla eigin matar- og næringarlegu þarfir. * Draga úr vannæringu og koma í veg fyrir hungur á meðal heilla kynslóða.<ref>{{cite web |url=http://www.wfp.org/about/strategic-plan |title=Geymd eintak |access-date=2016-03-09 |archive-date=2015-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150520033824/http://www.wfp.org/about/strategic-plan |url-status=dead }}</ref> == Aðgerðir == Aðgerðir Matvælaáætlunar Sameinuðu þjóðanna eru hannaðar með það í huga að koma aðstoð eins fljótt og auðið er til þeirra sem þurfa á henni að halda, eins lengi og þörf er talin. Neyðaraðgerðir eru aðgerðir sem bjóða fólki tafarlausa aðstoð þegar neyðarástand skapast. Neyðaraðgerðir eru notaðar við skyndilegar náttúruhamfarir eins og flóð og jarðskjálfta, hægfara hamfarir eins og uppskerubrest og þurrka og ef upp koma flókin neyðatilfelli eins og átök og efnahagsleg áföll. Fyrsta skrefið þegar grípa þarf til neyðaraðgerða er að meta hve mikla matvælaaðstoð þarf að veita og hver besta leiðin til að afhenta matvælin er. Aftur á móti lánar sjóður Matvælaáætlunar Sameinuðu þjóðanna eingöngu fjármagn fyrir neyðaraðgerðir í 3 mánuði, eftir það þarf alþjóðasamfélagið að fjármagna áframhaldandi matvælaaðstoð. Neyðaraðgerðir geta varað í 24 mánuði, eftir það telst aðgerð vera langvinn aðstoð og enduruppbyggingaraðgerð.<ref>{{cite web |url=http://www.wfp.org/operations/emergency |title=Geymd eintak |access-date=2016-03-09 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306112354/http://www.wfp.org/operations/emergency |url-status=dead }}</ref> Langvinn aðstoð og enduruppbyggingaraðgerðir eftir að neyðarástandi lýkur eru aðgerðir hugsaðar til að aðstoða fólk við að koma lífi sínu í fastar skorður þar sem að fæðuöryggi þeirra er ekki ógnað. Þær aðgerðir geta innihaldið matvælaaðstoð gegn menntun og þjálfun til að fólk geti snúið sér að nýjum störfum til að framfleyta sér og fjölskyldum sínum. Aukin aðstoð er boðin alvarlega vannærðum og viðkvæmum heimilum. Flóttamannaaðstoð er veitt flóttamönnum og vegalausu fólki innan eigin landamæra sem getur ekki tryggt eigið fæðuöryggi. Sem dæmi má nefna að Matvælaáætlun Sameinuðu þjóðanna útvegar nánast allan mat sem að borðaður er í flóttamannabúðum. Einnig er matvælum dreift á meðan fólk byggir upp grunnvirki ríkja og rækta jarðir sínar á ný. Langvinn aðstoð þarf að vera undirbúin minnst sex mánuðum áður en að neyðaraðgerðum lýkur til að nægur tími sé til að tryggja nauðsynleg hjálpargögn, jafnframt geta aðgerðirnar ekki varað lengur en þrjú ár.<ref>{{cite web |url=http://www.wfp.org/operations/relief |title=Geymd eintak |access-date=2016-03-09 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306070354/http://www.wfp.org/operations/relief |url-status=dead }}</ref> Þróunar aðgerðir eru til að tryggja fæðuöryggi samfélaga. Það er mataraðstoð sem að veitir fólki fæðuöryggi á meðan það tryggir sér varanlegar eignir til þess að fólkið fái betri framtíð. Þessi aðstoð er eingöngu veitt á svæðum sem hafa verið fyrirfram skilgreind sem svæði sem skortir fæðuöryggi og mögulegt hungur ógnar heilsu og framleiðni svæðisins.<ref>{{cite web |url=http://www.wfp.org/operations/development |title=Geymd eintak |access-date=2016-03-09 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306060354/http://www.wfp.org/operations/development |url-status=dead }}</ref> Sértækar aðgerðir búa til grunnvirki sem neyðaraðgerðir þarfnast. Slíkt getur falið í sér viðgerðir á vegum, brúum, járnbrautum, flugvöllum, höfnum og búnaði. Komið á óreglulegum flugferðum og sett upp algengar flutningsleiðir. Í þeim tilgangi að tryggja að matvælaaðstoð berist til þeirra sem á þurfa að halda.<ref>{{cite web |url=http://www.wfp.org/operations/special |title=Geymd eintak |access-date=2016-03-09 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306061405/http://www.wfp.org/operations/special |url-status=dead }}</ref> == Fjármögnun == Matvælaáætlun Sameinuðu þjóðanna treystir algerlega á frjáls framlög til að halda starfsemi sinni gangandi. Frjálsu framlögin geta verið fjármunir, matvæli eða önnur undirstöðu atriði sem eru nauðsynleg starfseminni til dæmis hýsing matvæla, ræktun matvælanna og matreiðsla þeirra. Eina reglan er sú að framlögum þarf að fylgja fjármagnið sem að nauðsynlegt er til þess að flytja og fylgja eftir aðstoðinni. Árið 2015 fékk Matvælaáætlun Sameinuðu þjóðanna 5.057.326.704 Bandaríkjadollara í fjárhagsoð. Fjármögnun Matvælaáætlunar Sameinuðu þjóðanna kemur frá: * '''Ríkisstjórnum''' Stærstur hluti fjármagns Matvælaáætlunar Sameinuðu Þjóðanna kemur frá ríkisstjórnum. Að meðaltali eru það 60 ríkisstjórnir á ári sem að veita Matvælaáætlun Sameinuðu Þjóðanna fjármagn. * '''Fyrirtækjum''' Framlög frá fyrirtækjum hafa á síðustu árum haft sífellt meira að segja um starfsemi Matvælaáætlunar Sameinuðu þjóðanna. Fyrirtæki gefa ekki bara fjármagn og vörur heldur einnig sérfræðivinnu sem hafa stórlega bætt verkferla hvað varðar birgðarstjórnun og fjáröflunar eiginleika stofnunarinnar. * '''Einstaklingum''' Bæði litlar og stórar gjafir einstaklinga geta miklu breytt í lífum svangra og geta útvegað skólamáltíðir, matvæli í neyðartilfellum, hvata með matvælum til að senda stúlkur í skóla, matvæli sem greiðslu fyrir grunnvirki þegar eftir að neyðarástandi lýkur.<ref>https://www.wfp.org/funding </ref> == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> {{Sameinuðu þjóðirnar}} {{Friðarverðlaun Nóbels}} {{s|1961}} [[Flokkur:Alþjóðastofnanir]] [[Flokkur:Handhafar friðarverðlauna Nóbels]] [[Flokkur:Sameinuðu þjóðirnar]] oc88e45rd90ewyraow16md59v233ihu 0 139213 1982453 1952990 2026-10-10T19:40:27Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982453 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | colour = lightgreen | image = Mentha arvensis - põldmünt Keila.jpg | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Varablómaættbálkur]] (''Lamiales'') | familia = [[Varablómaætt]] (''Lamiaceae'') | genus = ''[[Mentha]]'' | species = '''''M. arvensis''''' | binomial = ''Mentha arvensis'' | binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] }} '''''Mentha arvensis''''' er tegund afmyntu í varablómaætt ([[Lamiaceae]]). Hún er upprunnin úr tempruðum svæðum Evrópu og vestur og mið Asíu, austur til [[Himalaja]] og austur [[Síbería|Síberíu]], og [[Norður-Ameríka|Norður Ameríku]].<ref name=empp>Euro+Med Plantbase Project: [http://ww2.bgbm.org/_EuroPlusMed/PTaxonDetail.asp?NameId=111936&PTRefFk=500000 ''Mentha arvensis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110718044612/http://ww2.bgbm.org/_EuroPlusMed/PTaxonDetail.asp?NameId=111936&PTRefFk=500000 |date=2011-07-18 }}</ref><ref name=grin>Germplasm Resources Information Network: [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?24069 ''Mentha arvensis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081028213035/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?24069 |date=2008-10-28 }}</ref><ref name=fnwe>Flora of NW Europe: [http://ip30.eti.uva.nl/BIS/flora.php?selected=beschrijving&menuentry=soorten&id=3517 ''Mentha arvensis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311045747/http://ip30.eti.uva.nl/BIS/flora.php?selected=beschrijving&menuentry=soorten&id=3517 |date=2008-03-11 }}</ref> ''Mentha canadensis,'' skyld tegund, er stundum talin af sumum höfundum annað afbrigði af ''[[Mentha arvensis]]'',þá er ''M. arvensis'' var. ''glabrata'' Fernald (Amerískt afbrigði) og ''M. arvensis'' var. ''piperascens'' Malinv. ex L. H. Bailey (Asískt afbrigði).<ref>Germplasm Resources Information Network: [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?313998 ''Mentha canadensis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120082059/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?313998 |date=2009-01-20 }}</ref><ref> Quattrocchi, Umberto (1947), CRC World dictionary of plant names: Common names, Scientific Names, Eponyms, Synyonyms, and Etymology, III M-Q, CRC Press, p. 1659</ref> ==Lýsing== M. arvensis er jurtkennd, fjölær planta, sem verður 10 til 60 sm há (sjaldan 100 sm. Hún er með skriðula jarðstöngla sem senda upp upprétta eða hálfupprétta, kantaða stöngl. Blöðin eru gagnstæð, heil, 2 til 6,5 sm löng og 1 til 2 sm breið, hærð oh með grófsagtenntum jaðri. Blómin eru föl-fjólublá (stöku sinnum hvít eða bleik), í whorls á stönglunum við blaðaxlir.<ref name=fnwe/><ref name=blamey>Blamey, M. & Grey-Wilson, C. (1989). ''Flora of Britain and Northern Europe''. {{ISBN|0-340-40170-2}}</ref><ref name=rhs>Huxley, A., ed. (1992). ''New RHS Dictionary of Gardening''. Macmillan {{ISBN|0-333-47494-5}}.</ref><ref>{{cite web |url=https://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/corn-mint |title=Corn mint: ''Mentha arvensis'' |publisher=NatureGate |accessdate=2013-12-12}}</ref> Sumir höfundar telja Japanska Myntu ''(M. arvensis'' var. ''piperasce) upprunna frá Kína.''<ref>Lipman, Elinor, ed. ''Report of a working group on medicinal and aromatic plants''. Bioversity International, 2009.</ref> ==Undirtegundir== [[Undirtegund]]ir eru t.d. :<ref name=empp/> *''Mentha arvensis'' subsp. ''arvensis''. *''Mentha arvensis'' subsp. ''agrestis'' ([[William Sole|Sole]]) Briq. *''Mentha arvensis'' subsp. ''austriaca'' (Jacq.) Briq. *''Mentha arvensis'' subsp. ''lapponica'' (Wahlenb.) Neuman *''Mentha arvensis'' subsp. ''palustris'' (Moench) Neumann *''Mentha arvensis'' subsp. ''parietariifolia'' (Becker) Briq. *''Mentha arvensis'' subsp. ''haplocalyx'' (Linnaeus, eg var. [[Mentha sachalinensis|sachalinensis]])<ref name="FoC17">{{cite web|title=Mentha sachalinensis in Flora of China |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200019820 |work=[[Flora of China (series)]] Vol 17 |page=237 |quote=Mentha sachalinensis (Briquet ex Miyabe & Miyake) Kudô, J. Coll. Sci. Imp. Univ. Tokyo. 43(10): 47. 1921. 东北薄荷 dong bei bo he. }}</ref> ==Nytjar== Í ayurveda er Pudina talin lystaukandi og gagnleg við magavandamálum.<ref>{{cite book|last1=Khalsa|first1=Karta Purkh Singh|last2=Tierra|first2=Michael|title=The way of ayurvedic herbs : the most complete guide to natural healing and health with traditional ayurvedic herbalism|url=https://archive.org/details/wayofayurvediche00kart|date=2008|publisher=Lotus|location=Twin Lakes, Wis.|isbn=0940985985|page=[https://archive.org/details/wayofayurvediche00kart/page/313 313]|edition=1st}}</ref> . Menthol er almennt notað í tannlæknaþjónustu sem staðbundið sýklalyf, áhrifaríkt gegn streptococci og lactobacilli.<ref>{{cite journal |journal=Molecules |date=22 April 2015 |volume=20 |issue=4 |pages=7329–7358 |title=Antibacterial Activity of Essential Oils and Their Isolated Constituents against Cariogenic Bacteria: A Systematic Review |authors=Freires IA, Denny C, Benso B, de Alencar SM, Rosalen PL |pmid=25911964 |doi=10.3390/molecules20047329 }}</ref>Menthol unnið úr Japanskri myntu (''M. arvensis'' var. ''piperascens) er einnig oft notað í lækninga og munnheilsuvörur svo sem tannkrem, munnskol, svo og drykki og í tóbak.<ref>Farooqi, A. A., Sreeramu, B. S., & Srinivasappa, K. N. (2005). ''Cultivation of spice crops''. Universities Press.</ref> Efnasambönd sem hafa fundist í tegundinni eru til dæmis menthol, [[menthone]], [[Menthone|isomenthone]], [[neomenthol]], [[limonene]], [[methyl acetate]], [[piperitone]], [[Caryophyllene|beta-caryophyllene]], [[alpha-pinene]], [[beta-pinene]], [[tannín]] og [[flavonoid]].<ref name=Boston>{{cite web |authors=Maria Kostka-Rokosz, Yelena Yalli, Lana Dvorkin, Julia Whelan |url=http://www.bu.edu/bhlp/Clinical/cross-cultural/herbal_index/herbs/Mentha%20Arvensis%20Piperascens.html |title=''Mentha Arvensis Piperascens'' |work=Boston Healing Landscape Project |publisher=Boston University School of Medicine |archiveurl= https://web.archive.org/web/20150319093020/http://www.bu.edu/bhlp/Clinical/cross-cultural/herbal_index/herbs/Mentha%20Arvensis%20Piperascens.html |archivedate=2015-03-19 |url-status=dead |accessdate=2013-12-12}}</ref> ==Tilvísanir==<!-- BiolConserv137:248. --> {{Reflist}} ==Ytri tenglar== *[https://web.archive.org/web/20100723235310/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?4745,4779,4780 Jepson Manual Treatment] *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=MEAR4 USDA Plants Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080922174202/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=MEAR4 |date=2008-09-22 }} *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Mentha+arvensis Photo gallery] *[http://linnaeus.nrm.se/flora/di/lamia/menth/mentarv.html Den Virtuella Floran] {{commonscat|Mentha arvensis}} {{wikilífverur|Mentha arvensis}} {{Stubbur|grasafræði}} [[Flokkur:Minta]] [[Flokkur:Varablómaætt]] n7sejlpkt129b28ud3zvrenwexwy2da 0 140519 1982488 1571128 2026-10-11T10:14:13Z TKSnaevarr 53243 TKSnaevarr færði [[Alexander I]] á [[Alexander 1.]] yfir tilvísun 1571128 wikitext text/x-wiki '''Alexander I''' getur átt við eftirfarandi: * [[Alexander I páfi|Alexander 1.]] [[páfi|páfa]]. * [[Alexander 1. Rússakeisari|Alexander 1.]] [[Rússneska keisaradæmið|Rússakeisara]] [[Flokkur:Aðgreiningarsíður]] il8mgqk3nkyg4h5dz4p1mk9lcfxbed7 1982490 1982488 2026-10-11T10:21:17Z TKSnaevarr 53243 1982490 wikitext text/x-wiki '''Alexander 1.''' getur átt við eftirfarandi: * [[Alexander 1. páfi|Alexander 1.]] [[páfi|páfa]] (d. 115) * [[Alexander 1. Rússakeisari|Alexander 1.]] [[Rússneska keisaradæmið|Rússakeisara]] (1777–1825) * [[Alexander 1. Serbíukonungur|Alexander 1. Serbíukonung]] (1876–1903) * [[Alexander 1. Júgóslavíukonungur|Alexander 1. Júgóslavíukonung]] (1888–1934) * [[Alexander Grikkjakonungur|Alexander Grikkjakonung]] (1893–1920) {{aðgreining}} [[Flokkur:Aðgreiningarsíður]] 3wwzpkpbht4v4uz6kn89psbrd8o5z4q 14 144602 1982487 1946330 2026-10-11T10:07:11Z TKSnaevarr 53243 1982487 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Norðurkóreskir stjórnmálamenn]] [[Flokkur:Þjóðhöfðingjar eftir löndum|Norður-Kórea]] [[Flokkur:Kommúnistaleiðtogar]] ivsxdnk4dnq9zqjk7cn3kqyyglffjsb 0 147693 1982456 1921244 2026-10-10T20:43:30Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982456 wikitext text/x-wiki [[Mynd:071b3ff2c7bb02349463690ae0344c64 aann.jpg|thumb|Annie Besant]] '''Annie Besant''' ([[1. október]] [[1847]] – [[20. september]] [[1933]]) var breskur [[sósíalisti]], [[Guðspeki|guðspekingur]], baráttumaður fyrir kvenfrelsi, [[rithöfundur]] og fyrirlesari. Hún skrifaði bækur og var forseti alþjóðlega guðspekifélagsins Theosophical Society Adyar. Árið 1877 var Besant og vinur hennar Charles Bradlaugh lögsótt en þau höfðu þá gefið út bók um takmörkun barneigna eftir Charles Knowlton. Dómsmálið og umtal kringum það gerði þau fræg og var Bradlaugh kosinn á þing árið 1880. Annie tók virkan þátt í verkalýðsbaráttu svo sem Bloody Sunday árið [[1887]] og verkfalli eldspýtnastúlkna árið [[1888]]. Annie var ræðumaður fyrir bæði Fabian félagið og marxíska jafnaðarmenn. Besant var [[frímúrari]] í frímúrarareglu þar sem bæði voru konur og karlar og stofnaði margar frímúraradeildir í ríkjum innan [[Breska heimsveldið|Breska Heimsveldisins]].<ref>{{Bókaheimild|titill=”The freemasons who allow women to join”|höfundur=Martinson, Jane|útgefandi=The Guardian|ár=2013}}</ref> Árið [[1890]] kynntist Besant [[Helena Blavatsky|Helenu Blavatsky]] og gekk í [[Guðspeki|guðspekifélag]] sem Helena stýrði og helgaði sig eftir það andlegum málum. Hún varð forseti og talsmaður samtakanna og þekktur fyrirlesari. Hún flutti til [[Indland|Indlands]] 1893 á vegum samtakanna og vann þar að því að koma upp skólum og stofnunum. Hún tók virkan þátt í indverskum stjórnmálum og studdi heimastjórn þar. Hún var kjörin forseti [[Indverski þjóðarráðsflokkurinn|indverska Þjóðarráðsflokksins]] árið [[1917]]. Árið 1909, skömmu eftir að Besant tók við forsetaembættinu í Guðspekifélaginnu, "uppgötvaði" hún hinn fjórtán ára suður-indverska dreng [[Jiddu Krishnamurti]] (1895–1986) og lýsti því að hann væri „hátt þroskaður“ og væntanlegur "Mannkynsfræðari".<ref>{{Bókaheimild|titill=Krishnamurti: The Years of Awakening|höfundur=Lutyens, Mary|útgefandi=New York: Farrar Straus and Giroux|bls=20–21|ár=1975|ISBN=0-374-18222-1}}</ref> „Uppgötvunin“ og markmið hennar fengu víðtæka umfjöllun og vöktu athygli um allan heim, aðallega meðal guðspekisinna.<ref>{{Bókaheimild|titill=Bréf til Láru|höfundur=Þórbergur Þórðarson|útgefandi=Mál og menning|bls=270|ár=1987}}</ref> Það byrjaði einnig margra ára umrót og stuðlaði seinna að klofningi í Guðspekifélaginu. Tuttugu árum eftir „uppgötvun“ hans, árið 1929, afneitaði Krishnamurti hlutverki sínu sem Mannkynsfræðari og yfirgaf að lokum Guðspekifélagið og guðspekikenninguna í heild. <ref>{{Bókaheimild|titill=The Life and Death of Krishnamurti.|höfundur=Lutyens, Mary|útgefandi=Bramdean: Krishnamurti Foundation Trust|ár=2017|bls=81|ISBN=0-900506-22-9}}</ref> Fjölskylda Besant tilheyrði miðstétt og var af írskum uppruna. Faðir hennar dó þegar hún var fimm ára. Móðir hennar rak heimavist fyrir drengi við Harrow skólann og gat ekki séð um Besant . Besant var send í fóstur til vinkonu móður sinnar Ellen Marryat. Árið 1867 giftist hún prestinum Frank Besant. Þau eignuðust tvö börn. Þau skildu árið 1873. == Tengt efni == * [[Dulspeki]] * [[Guðspeki]] * [[Endurholdgun]] * [[Karma]] * [[Helena Blavatsky]] * [[Frímúrarareglan]] * [[Henry Steel Olcott]] ==Tenglar== {{commonscat}} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4710993 Annie Besant,Jólablað félagsins Stjarnan í austri., 1. Tölublað (24.12.1915), Blaðsíða 12] *[https://web.archive.org/web/20130517232540/http://www.alpheus.org/html/articles/theosophy/bevir3.html Annie Besant's Quest for Truth: Christianity, Secularism, and New Age Thought] *[http://www.victorianweb.org/authors/besant/diniejko.html Annie Besant's Multifaceted Personality. A Biographical Sketch] *[http://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39076005046201;view=1up;seq=9 Thought power, its control and culture] Cornell University Library Historical Monographs Collection. *[http://www.varanasi.org.in/annie-besant Annie Besant] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190413134906/http://www.varanasi.org.in/annie-besant |date=2019-04-13 }} Biography at [http://www.varanasi.org.in varanasi.org.in] * William Thomas Stead, [http://www.attackingthedevil.co.uk/reviews/besant.php “Character Sketch: October of Mrs. Annie Besant” 349-367 in ''Review of Reviews'' IV:22, October 1891.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180827115458/https://attackingthedevil.co.uk/reviews/besant.php |date=2018-08-27 }} {{Reflist}} {{fd|1847|1933}} {{DEFAULTSORT:Besant, Annie}} [[Flokkur:Breskir guðspekingar]] [[Flokkur:Breskar kvenréttindakonur]] [[Flokkur:Guðspeki]] jhbsjkia6etgzgqyc5slwqpn6htgs9l 0 156922 1982461 1952858 2026-10-10T21:54:37Z ~2026-53286-62 121445 /* Saga */ 1982461 wikitext text/x-wiki {{Byggð |Nafn=Zaporizjzja | nafn_á_frummáli = Запоріжжя | Mynd = Sehenswürdichkeiten der Stadt Saporischschja.jpg |Skjaldarmerki= Герб Запорожья 2003 года.svg | fáni = Прапор міста Запоріжжя (2003).svg | eyða_tákn =Емблема (логотип) Запоріжжя.png | eyða_tákn_gerð = Tákn | leiðtogi_titill = Borgarstjóri | leiðtogi_nafn = [[Rehína Khartsjenko]] |Land=[[Úkraína]] | undirskipting_gerð1 = Fylki | undirskipting_nafn1 = [[Zaporízjzja-fylki]] | hnit = {{coord|47|51|00|N|35|07|03|E|region:UA|display=inline,title}} | teiknibóla_kort = Úkraína |mannfjöldi=764.000 | mannfjöldaár = 2018 |Flatarmál=334 |Póstnúmer=69000—499 |svæðisnúmer = +380 61(2) |vefsíða={{URL|zp.gov.ua}} | tímabelti = [[UTC+2]] | tímabelti_sumartími = [[UTC+3]] | mannfjöldi_frá_og_með = 2018 | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = 1770 | stofnun_titill2 = Borgarréttindi | stofnun_dagsetning2 = 1806 }} '''Zaporízjzja''' ([[úkraínska]]: '''Запоріжжя''') er borg í [[Úkraína|Suður-Úkraínu]]. Borgin er sjötta stærsta borg Úkraínu. Í borginni búa um 760 þúsund manns<ref name=Folk>[https://zp.ukrstat.gov.ua/images/stories/Exp_dem_1651.pdf Головне управління статистики у Запорізькій області&nbsp;— Чисельність населення м. Запоріжжя]</ref> og er hún stjórnarsetur fyrir [[Zaporízjzja-fylki]] (úkraínska: Запорізька область, ''Zaporizka oblast''). Borgin liggur í suðurhluta landsins víð fljótið [[Dnjepr]]. ==Saga== Elstu heimildir um borgina eru frá árinu [[952]]<ref>{{Vefheimild|url=https://zp.gov.ua/uk/documents/item/3749|titill=Про затвердження звіту робочої групи із уточнення дати заснування м. Запоріжжя|höfundur=Запорізька містька рада|útgefandi=Запорізька міська рада. Офіційний сайт|mánuður=júni|ár=2014|mánuðurskoðað=|árskoðað=|safnár=|tungumál=úkraínska}}</ref>. Á tímum [[Garðaríki|Garðaríkis]] á yfirráðasvæði nútímaborgar voru þveranir yfir Dnjepr í landnám Protoltja á suðurhluta eyjunnar [[Khortytsia]]. Borgin hét Aleksandrovsk frá 1770 til 1920 þegar hún var hluti af [[rússneska keisaradæmið|Rússneska keisaradæminu]]. Á [[sovétríkin|sovéttímanum]] varð borgin mikilvæg iðnaðarborg. Í seinni heimsstyrjöld héldu Þjóðverjar borginni í 2 ár og eyðilögðu verksmiðjur þegar þeir hörfuðu. Í [[innrás Rússa í Úkraínu 2022]] héldu Rússar kjarnorkuverinu nálægt borginni sem er það stærsta í Evrópu. ==Landfræði== [[File:Міст Преображенського в м. Запоріжжя.jpg|left|thumb|Brú yfir [[Dnjepr|Danparfljót]] við Zaporízjzja]] Zaporízjzja er 444 km suðaustan af [[Kænugarður|Kænugarði]]. Í gegnum borgina rennur [[Dnjepr]] sem tæmist í Svartahaf og tengir borgina við [[Svartahaf|Svartahafið]] og [[Asovshaf|Asovshafið]]. Borgin liggur á [[Meginlandsloftslag|meginlandsloftslagssvæðinu]] sem einkennist af heitum sumrum með lítilli úrkomu. Loftslag er þurrt og er meðalhiti á sumrin +22 °C og á veturna –2.7 °C. </br> '''Veðuryfirlit''' {{veðurlag| |hmjan=2.6 |hmfeb=4.8 |hmmar=10.4 |hmapr=16.8 |hmmaj=22.2 |hmjun=27.5 |hmjul=31.2 |hmaug=31.0 |hmsep=27.1 |hmokt=20.1 |hmnov=12.2 |hmdec=3.7 |lmjan=-6.1 |lmfeb=-5.8 |lmmar=-0.1 |lmapr=5.2 |lmmaj=9.1 |lmjun=12.9 |lmjul=16.6 |lmaug=15.9 |lmsep=11.5 |lmokt=6.6 |lmnov=-1.4 |lmdec=-3.2 |nbjan=30.2 |nbfeb=33.2 |nbmar=52.3 |nbapr=62.2 |nbmaj=45.6 |nbjun=14.2 |nbjul=5.5 |nbaug=2.1 |nbsep=4.4 |nbokt=21.8 |nbnov=40.0 |nbdec=29.7 }} ==Hverfaskipting== Borginni er skipt í 7 stjórnsýsluumdæmi: {| "toccolours" style="text-align:center; float:right; font-size:80%; margin-left:10px;" |+ <big></big> | style="padding-left:1em;" | <ol> <li>'''Oleksandrívskyj'''</li> <li>'''Zavodskyj'''</li> <li>'''Komunarskyj'''</li> <li>'''Dníprovskyj'''</li> <li>'''Voznesenívskyj'''</li> <li>'''Khortyckyj'''</li> <li>'''Sjevtsjenkívskyj'''</li> </ol> |[[File:Районы Запорожья.svg|left|300px|'''Stjórnsýslusvið borgarinnar''']] | <ol start="18"> </ol> |} Íbúar hverfanna í borginni Zaporízjzja frá og með 1. nóvember 2015<ref name=Folk/>: {| class="wikitable sortable" |- ! № !! Nafn !! Fjöldi, einstaklingar!! Hlutfall |- | 1 || Oleksandrívskyj || 68 666 || 9,06 % |- | 2 || Zavodskyj || 50 750 || 6,7 % |- | 3 || Komunarskyj || 133 752 || 17,64 % |- | 4 || Dníprovskyj || 135 934 || 17,95 % |- | 5 || Voznesenívskyj || 101 349 || 13,37 % |- | 6 || Khortytskyj || 115 641 || 15,27 % |- | 7 || Sjevtsjenkívskyj || 151 558 || 20,0 % |} == Efnahagsmál == * Málmvinnsla * Vélaverkfræði * Orkuframleiðsla * Rannsóknarstofnanir ==Borgarstjórn== [[File:Zaporizhzhia City Administration.jpg|right|thumb|Ráðhúsið í Zaporízjzja]] Zaporízjzja er stjórnarsetur fyrir Zaporízjzja-sýslu. ==Menntun== [[File:Biological Faculty, Zaporizhia 03.jpg|right|thumb|Zaporizjzja þjóðháskólinn]] *Zaporizjzja þjóðháskólinn (úkraínska ''Запорізький Національний Університет'') *Zaporizjzja Fjölbrautaskólaháskólinn (úkraínska ''Національний університет «Запорізька політехніка»'') *Zaporizjzja Læknaháskólinn (úkraínska ''Запорізький державний медичний університет'') ==Vinabæir== *[[Lahti]] *[[Belfort]] *[[Birmingham]] *[[Linz]] *[[Oberhausen]] *[[Yichang]] *[[Magdeburg]] *[[Ashdod]] ==Myndasafn== <center><gallery widths="200px"> File:Зимове Запоріжжя.jpg File:Дніпрогес.jpg File:Zaporizhzhya prospeckt Lenina 01 (YDS 9179).JPG </gallery></center> ==Tilvísanir== <references /> ==Tenglar== *[https://zp.gov.ua/en Zaporizhzhia City Council] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200328161428/https://zp.gov.ua/en |date=2020-03-28 }} *[https://zaporizhzhia.city/en Zaporizhzhia. Seven ways to adventure] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200516222356/https://zaporizhzhia.city/en |date=2020-05-16 }} {{stubbur|landafræði}} {{Borgir í Úkraínu}} [[Flokkur:Borgir í Úkraínu]] hee6t6arawvn13q1j8ml0s4o8402bwi 1982462 1982461 2026-10-10T21:57:25Z ~2026-53286-62 121445 /* Landfræði */ 1982462 wikitext text/x-wiki {{Byggð |Nafn=Zaporizjzja | nafn_á_frummáli = Запоріжжя | Mynd = Sehenswürdichkeiten der Stadt Saporischschja.jpg |Skjaldarmerki= Герб Запорожья 2003 года.svg | fáni = Прапор міста Запоріжжя (2003).svg | eyða_tákn =Емблема (логотип) Запоріжжя.png | eyða_tákn_gerð = Tákn | leiðtogi_titill = Borgarstjóri | leiðtogi_nafn = [[Rehína Khartsjenko]] |Land=[[Úkraína]] | undirskipting_gerð1 = Fylki | undirskipting_nafn1 = [[Zaporízjzja-fylki]] | hnit = {{coord|47|51|00|N|35|07|03|E|region:UA|display=inline,title}} | teiknibóla_kort = Úkraína |mannfjöldi=764.000 | mannfjöldaár = 2018 |Flatarmál=334 |Póstnúmer=69000—499 |svæðisnúmer = +380 61(2) |vefsíða={{URL|zp.gov.ua}} | tímabelti = [[UTC+2]] | tímabelti_sumartími = [[UTC+3]] | mannfjöldi_frá_og_með = 2018 | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = 1770 | stofnun_titill2 = Borgarréttindi | stofnun_dagsetning2 = 1806 }} '''Zaporízjzja''' ([[úkraínska]]: '''Запоріжжя''') er borg í [[Úkraína|Suður-Úkraínu]]. Borgin er sjötta stærsta borg Úkraínu. Í borginni búa um 760 þúsund manns<ref name=Folk>[https://zp.ukrstat.gov.ua/images/stories/Exp_dem_1651.pdf Головне управління статистики у Запорізькій області&nbsp;— Чисельність населення м. Запоріжжя]</ref> og er hún stjórnarsetur fyrir [[Zaporízjzja-fylki]] (úkraínska: Запорізька область, ''Zaporizka oblast''). Borgin liggur í suðurhluta landsins víð fljótið [[Dnjepr]]. ==Saga== Elstu heimildir um borgina eru frá árinu [[952]]<ref>{{Vefheimild|url=https://zp.gov.ua/uk/documents/item/3749|titill=Про затвердження звіту робочої групи із уточнення дати заснування м. Запоріжжя|höfundur=Запорізька містька рада|útgefandi=Запорізька міська рада. Офіційний сайт|mánuður=júni|ár=2014|mánuðurskoðað=|árskoðað=|safnár=|tungumál=úkraínska}}</ref>. Á tímum [[Garðaríki|Garðaríkis]] á yfirráðasvæði nútímaborgar voru þveranir yfir Dnjepr í landnám Protoltja á suðurhluta eyjunnar [[Khortytsia]]. Borgin hét Aleksandrovsk frá 1770 til 1920 þegar hún var hluti af [[rússneska keisaradæmið|Rússneska keisaradæminu]]. Á [[sovétríkin|sovéttímanum]] varð borgin mikilvæg iðnaðarborg. Í seinni heimsstyrjöld héldu Þjóðverjar borginni í 2 ár og eyðilögðu verksmiðjur þegar þeir hörfuðu. Í [[innrás Rússa í Úkraínu 2022]] héldu Rússar kjarnorkuverinu nálægt borginni sem er það stærsta í Evrópu. ==Landfræði== [[File:Міст Преображенського в м. Запоріжжя.jpg|left|thumb|Brú yfir [[Dnjepr|Danparfljót]] við Zaporízjzja]] Zaporízjzja er 444 km suðaustur af [[Kænugarður|Kænugarði]]. Í gegnum borgina rennur [[Dnjepr]] sem tæmist í Svartahaf og tengir borgina við [[Svartahaf|Svartahafið]] og [[Asovshaf|Asovshafið]]. Í borginni er [[meginlandsloftslag]] sem einkennist af heitum sumrum með lítilli úrkomu. Veðurfar er þurrt og er meðalhiti á sumrin +22 °C og á veturna –2.7 °C. </br> '''Veðuryfirlit''' {{veðurlag| |hmjan=2.6 |hmfeb=4.8 |hmmar=10.4 |hmapr=16.8 |hmmaj=22.2 |hmjun=27.5 |hmjul=31.2 |hmaug=31.0 |hmsep=27.1 |hmokt=20.1 |hmnov=12.2 |hmdec=3.7 |lmjan=-6.1 |lmfeb=-5.8 |lmmar=-0.1 |lmapr=5.2 |lmmaj=9.1 |lmjun=12.9 |lmjul=16.6 |lmaug=15.9 |lmsep=11.5 |lmokt=6.6 |lmnov=-1.4 |lmdec=-3.2 |nbjan=30.2 |nbfeb=33.2 |nbmar=52.3 |nbapr=62.2 |nbmaj=45.6 |nbjun=14.2 |nbjul=5.5 |nbaug=2.1 |nbsep=4.4 |nbokt=21.8 |nbnov=40.0 |nbdec=29.7 }} ==Hverfaskipting== Borginni er skipt í 7 stjórnsýsluumdæmi: {| "toccolours" style="text-align:center; float:right; font-size:80%; margin-left:10px;" |+ <big></big> | style="padding-left:1em;" | <ol> <li>'''Oleksandrívskyj'''</li> <li>'''Zavodskyj'''</li> <li>'''Komunarskyj'''</li> <li>'''Dníprovskyj'''</li> <li>'''Voznesenívskyj'''</li> <li>'''Khortyckyj'''</li> <li>'''Sjevtsjenkívskyj'''</li> </ol> |[[File:Районы Запорожья.svg|left|300px|'''Stjórnsýslusvið borgarinnar''']] | <ol start="18"> </ol> |} Íbúar hverfanna í borginni Zaporízjzja frá og með 1. nóvember 2015<ref name=Folk/>: {| class="wikitable sortable" |- ! № !! Nafn !! Fjöldi, einstaklingar!! Hlutfall |- | 1 || Oleksandrívskyj || 68 666 || 9,06 % |- | 2 || Zavodskyj || 50 750 || 6,7 % |- | 3 || Komunarskyj || 133 752 || 17,64 % |- | 4 || Dníprovskyj || 135 934 || 17,95 % |- | 5 || Voznesenívskyj || 101 349 || 13,37 % |- | 6 || Khortytskyj || 115 641 || 15,27 % |- | 7 || Sjevtsjenkívskyj || 151 558 || 20,0 % |} == Efnahagsmál == * Málmvinnsla * Vélaverkfræði * Orkuframleiðsla * Rannsóknarstofnanir ==Borgarstjórn== [[File:Zaporizhzhia City Administration.jpg|right|thumb|Ráðhúsið í Zaporízjzja]] Zaporízjzja er stjórnarsetur fyrir Zaporízjzja-sýslu. ==Menntun== [[File:Biological Faculty, Zaporizhia 03.jpg|right|thumb|Zaporizjzja þjóðháskólinn]] *Zaporizjzja þjóðháskólinn (úkraínska ''Запорізький Національний Університет'') *Zaporizjzja Fjölbrautaskólaháskólinn (úkraínska ''Національний університет «Запорізька політехніка»'') *Zaporizjzja Læknaháskólinn (úkraínska ''Запорізький державний медичний університет'') ==Vinabæir== *[[Lahti]] *[[Belfort]] *[[Birmingham]] *[[Linz]] *[[Oberhausen]] *[[Yichang]] *[[Magdeburg]] *[[Ashdod]] ==Myndasafn== <center><gallery widths="200px"> File:Зимове Запоріжжя.jpg File:Дніпрогес.jpg File:Zaporizhzhya prospeckt Lenina 01 (YDS 9179).JPG </gallery></center> ==Tilvísanir== <references /> ==Tenglar== *[https://zp.gov.ua/en Zaporizhzhia City Council] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200328161428/https://zp.gov.ua/en |date=2020-03-28 }} *[https://zaporizhzhia.city/en Zaporizhzhia. Seven ways to adventure] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200516222356/https://zaporizhzhia.city/en |date=2020-05-16 }} {{stubbur|landafræði}} {{Borgir í Úkraínu}} [[Flokkur:Borgir í Úkraínu]] o3eg5g01np3943unjxf7rt1i0auhb2t 1982463 1982462 2026-10-10T22:01:09Z ~2026-53286-62 121445 /* Saga */ 1982463 wikitext text/x-wiki {{Byggð |Nafn=Zaporizjzja | nafn_á_frummáli = Запоріжжя | Mynd = Sehenswürdichkeiten der Stadt Saporischschja.jpg |Skjaldarmerki= Герб Запорожья 2003 года.svg | fáni = Прапор міста Запоріжжя (2003).svg | eyða_tákn =Емблема (логотип) Запоріжжя.png | eyða_tákn_gerð = Tákn | leiðtogi_titill = Borgarstjóri | leiðtogi_nafn = [[Rehína Khartsjenko]] |Land=[[Úkraína]] | undirskipting_gerð1 = Fylki | undirskipting_nafn1 = [[Zaporízjzja-fylki]] | hnit = {{coord|47|51|00|N|35|07|03|E|region:UA|display=inline,title}} | teiknibóla_kort = Úkraína |mannfjöldi=764.000 | mannfjöldaár = 2018 |Flatarmál=334 |Póstnúmer=69000—499 |svæðisnúmer = +380 61(2) |vefsíða={{URL|zp.gov.ua}} | tímabelti = [[UTC+2]] | tímabelti_sumartími = [[UTC+3]] | mannfjöldi_frá_og_með = 2018 | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = 1770 | stofnun_titill2 = Borgarréttindi | stofnun_dagsetning2 = 1806 }} '''Zaporízjzja''' ([[úkraínska]]: '''Запоріжжя''') er borg í [[Úkraína|Suður-Úkraínu]]. Borgin er sjötta stærsta borg Úkraínu. Í borginni búa um 760 þúsund manns<ref name=Folk>[https://zp.ukrstat.gov.ua/images/stories/Exp_dem_1651.pdf Головне управління статистики у Запорізькій області&nbsp;— Чисельність населення м. Запоріжжя]</ref> og er hún stjórnarsetur fyrir [[Zaporízjzja-fylki]] (úkraínska: Запорізька область, ''Zaporizka oblast''). Borgin liggur í suðurhluta landsins víð fljótið [[Dnjepr]]. ==Saga== Elstu heimildir um borgina eru frá árinu [[952]]<ref>{{Vefheimild|url=https://zp.gov.ua/uk/documents/item/3749|titill=Про затвердження звіту робочої групи із уточнення дати заснування м. Запоріжжя|höfundur=Запорізька містька рада|útgefandi=Запорізька міська рада. Офіційний сайт|mánuður=júni|ár=2014|mánuðurskoðað=|árskoðað=|safnár=|tungumál=úkraínska}}</ref>. Á tímum [[Garðaríki|Garðaríkis]] á yfirráðasvæði nútímaborgar voru þveranir yfir Dnjepr í landnám Protoltja á suðurhluta eyjunnar [[Khortytsia|Khortytsja]]. Borgin hét Aleksandrovsk frá 1770 til 1920 þegar hún var hluti af [[rússneska keisaradæmið|Rússneska keisaradæminu]]. Á [[sovétríkin|sovéttímanum]] varð borgin mikilvæg iðnaðarborg. Í seinni heimsstyrjöld héldu Þjóðverjar borginni í 2 ár og eyðilögðu verksmiðjur þegar þeir hörfuðu. Í [[innrás Rússa í Úkraínu 2022]] héldu Rússar kjarnorkuverinu nálægt borginni sem er það stærsta í Evrópu. ==Landfræði== [[File:Міст Преображенського в м. Запоріжжя.jpg|left|thumb|Brú yfir [[Dnjepr|Danparfljót]] við Zaporízjzja]] Zaporízjzja er 444 km suðaustur af [[Kænugarður|Kænugarði]]. Í gegnum borgina rennur [[Dnjepr]] sem tæmist í Svartahaf og tengir borgina við [[Svartahaf|Svartahafið]] og [[Asovshaf|Asovshafið]]. Í borginni er [[meginlandsloftslag]] sem einkennist af heitum sumrum með lítilli úrkomu. Veðurfar er þurrt og er meðalhiti á sumrin +22 °C og á veturna –2.7 °C. </br> '''Veðuryfirlit''' {{veðurlag| |hmjan=2.6 |hmfeb=4.8 |hmmar=10.4 |hmapr=16.8 |hmmaj=22.2 |hmjun=27.5 |hmjul=31.2 |hmaug=31.0 |hmsep=27.1 |hmokt=20.1 |hmnov=12.2 |hmdec=3.7 |lmjan=-6.1 |lmfeb=-5.8 |lmmar=-0.1 |lmapr=5.2 |lmmaj=9.1 |lmjun=12.9 |lmjul=16.6 |lmaug=15.9 |lmsep=11.5 |lmokt=6.6 |lmnov=-1.4 |lmdec=-3.2 |nbjan=30.2 |nbfeb=33.2 |nbmar=52.3 |nbapr=62.2 |nbmaj=45.6 |nbjun=14.2 |nbjul=5.5 |nbaug=2.1 |nbsep=4.4 |nbokt=21.8 |nbnov=40.0 |nbdec=29.7 }} ==Hverfaskipting== Borginni er skipt í 7 stjórnsýsluumdæmi: {| "toccolours" style="text-align:center; float:right; font-size:80%; margin-left:10px;" |+ <big></big> | style="padding-left:1em;" | <ol> <li>'''Oleksandrívskyj'''</li> <li>'''Zavodskyj'''</li> <li>'''Komunarskyj'''</li> <li>'''Dníprovskyj'''</li> <li>'''Voznesenívskyj'''</li> <li>'''Khortyckyj'''</li> <li>'''Sjevtsjenkívskyj'''</li> </ol> |[[File:Районы Запорожья.svg|left|300px|'''Stjórnsýslusvið borgarinnar''']] | <ol start="18"> </ol> |} Íbúar hverfanna í borginni Zaporízjzja frá og með 1. nóvember 2015<ref name=Folk/>: {| class="wikitable sortable" |- ! № !! Nafn !! Fjöldi, einstaklingar!! Hlutfall |- | 1 || Oleksandrívskyj || 68 666 || 9,06 % |- | 2 || Zavodskyj || 50 750 || 6,7 % |- | 3 || Komunarskyj || 133 752 || 17,64 % |- | 4 || Dníprovskyj || 135 934 || 17,95 % |- | 5 || Voznesenívskyj || 101 349 || 13,37 % |- | 6 || Khortytskyj || 115 641 || 15,27 % |- | 7 || Sjevtsjenkívskyj || 151 558 || 20,0 % |} == Efnahagsmál == * Málmvinnsla * Vélaverkfræði * Orkuframleiðsla * Rannsóknarstofnanir ==Borgarstjórn== [[File:Zaporizhzhia City Administration.jpg|right|thumb|Ráðhúsið í Zaporízjzja]] Zaporízjzja er stjórnarsetur fyrir Zaporízjzja-sýslu. ==Menntun== [[File:Biological Faculty, Zaporizhia 03.jpg|right|thumb|Zaporizjzja þjóðháskólinn]] *Zaporizjzja þjóðháskólinn (úkraínska ''Запорізький Національний Університет'') *Zaporizjzja Fjölbrautaskólaháskólinn (úkraínska ''Національний університет «Запорізька політехніка»'') *Zaporizjzja Læknaháskólinn (úkraínska ''Запорізький державний медичний університет'') ==Vinabæir== *[[Lahti]] *[[Belfort]] *[[Birmingham]] *[[Linz]] *[[Oberhausen]] *[[Yichang]] *[[Magdeburg]] *[[Ashdod]] ==Myndasafn== <center><gallery widths="200px"> File:Зимове Запоріжжя.jpg File:Дніпрогес.jpg File:Zaporizhzhya prospeckt Lenina 01 (YDS 9179).JPG </gallery></center> ==Tilvísanir== <references /> ==Tenglar== *[https://zp.gov.ua/en Zaporizhzhia City Council] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200328161428/https://zp.gov.ua/en |date=2020-03-28 }} *[https://zaporizhzhia.city/en Zaporizhzhia. Seven ways to adventure] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200516222356/https://zaporizhzhia.city/en |date=2020-05-16 }} {{stubbur|landafræði}} {{Borgir í Úkraínu}} [[Flokkur:Borgir í Úkraínu]] q3zbkcvkji0dzio10fuyxus8ulnv5a7 1982464 1982463 2026-10-10T22:04:00Z ~2026-53286-62 121445 /* */ 1982464 wikitext text/x-wiki {{Byggð |Nafn=Zaporizjzja | nafn_á_frummáli = Запоріжжя | Mynd = Sehenswürdichkeiten der Stadt Saporischschja.jpg |Skjaldarmerki= Герб Запорожья 2003 года.svg | fáni = Прапор міста Запоріжжя (2003).svg | eyða_tákn =Емблема (логотип) Запоріжжя.png | eyða_tákn_gerð = Tákn | leiðtogi_titill = Borgarstjóri | leiðtogi_nafn = [[Rehína Khartsjenko]] |Land=[[Úkraína]] | undirskipting_gerð1 = Fylki | undirskipting_nafn1 = [[Zaporízjzja-fylki]] | hnit = {{coord|47|51|00|N|35|07|03|E|region:UA|display=inline,title}} | teiknibóla_kort = Úkraína |mannfjöldi=764.000 | mannfjöldaár = 2018 |Flatarmál=334 |Póstnúmer=69000—499 |svæðisnúmer = +380 61(2) |vefsíða={{URL|zp.gov.ua}} | tímabelti = [[UTC+2]] | tímabelti_sumartími = [[UTC+3]] | mannfjöldi_frá_og_með = 2018 | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = 1770 | stofnun_titill2 = Borgarréttindi | stofnun_dagsetning2 = 1806 }} '''Zaporízjzja''' ([[úkraínska]]: '''Запоріжжя''') er borg í [[Úkraína|Suður-Úkraínu]]. Borgin er sjötta stærsta borg Úkraínu. Í borginni búa um 760 þúsund manns<ref name=Folk>[https://zp.ukrstat.gov.ua/images/stories/Exp_dem_1651.pdf Головне управління статистики у Запорізькій області&nbsp;— Чисельність населення м. Запоріжжя]</ref> og er hún stjórnarsetur fyrir [[Zaporízjzja-fylki]] (úkraínska: Запорізька область, ''Zaporizka oblast''). Borgin liggur í suðurhluta landsins við fljótið [[Dnjepr]]. ==Saga== Elstu heimildir um borgina eru frá árinu [[952]]<ref>{{Vefheimild|url=https://zp.gov.ua/uk/documents/item/3749|titill=Про затвердження звіту робочої групи із уточнення дати заснування м. Запоріжжя|höfundur=Запорізька містька рада|útgefandi=Запорізька міська рада. Офіційний сайт|mánuður=júni|ár=2014|mánuðurskoðað=|árskoðað=|safnár=|tungumál=úkraínska}}</ref>. Á tímum [[Garðaríki|Garðaríkis]] á yfirráðasvæði nútímaborgar voru þveranir yfir Dnjepr í landnám Protoltja á suðurhluta eyjunnar [[Khortytsia|Khortytsja]]. Borgin hét Aleksandrovsk frá 1770 til 1920 þegar hún var hluti af [[rússneska keisaradæmið|Rússneska keisaradæminu]]. Á [[sovétríkin|sovéttímanum]] varð borgin mikilvæg iðnaðarborg. Í seinni heimsstyrjöld héldu Þjóðverjar borginni í 2 ár og eyðilögðu verksmiðjur þegar þeir hörfuðu. Í [[innrás Rússa í Úkraínu 2022]] héldu Rússar kjarnorkuverinu nálægt borginni sem er það stærsta í Evrópu. ==Landfræði== [[File:Міст Преображенського в м. Запоріжжя.jpg|left|thumb|Brú yfir [[Dnjepr|Danparfljót]] við Zaporízjzja]] Zaporízjzja er 444 km suðaustur af [[Kænugarður|Kænugarði]]. Í gegnum borgina rennur [[Dnjepr]] sem tæmist í Svartahaf og tengir borgina við [[Svartahaf|Svartahafið]] og [[Asovshaf|Asovshafið]]. Í borginni er [[meginlandsloftslag]] sem einkennist af heitum sumrum með lítilli úrkomu. Veðurfar er þurrt og er meðalhiti á sumrin +22 °C og á veturna –2.7 °C. </br> '''Veðuryfirlit''' {{veðurlag| |hmjan=2.6 |hmfeb=4.8 |hmmar=10.4 |hmapr=16.8 |hmmaj=22.2 |hmjun=27.5 |hmjul=31.2 |hmaug=31.0 |hmsep=27.1 |hmokt=20.1 |hmnov=12.2 |hmdec=3.7 |lmjan=-6.1 |lmfeb=-5.8 |lmmar=-0.1 |lmapr=5.2 |lmmaj=9.1 |lmjun=12.9 |lmjul=16.6 |lmaug=15.9 |lmsep=11.5 |lmokt=6.6 |lmnov=-1.4 |lmdec=-3.2 |nbjan=30.2 |nbfeb=33.2 |nbmar=52.3 |nbapr=62.2 |nbmaj=45.6 |nbjun=14.2 |nbjul=5.5 |nbaug=2.1 |nbsep=4.4 |nbokt=21.8 |nbnov=40.0 |nbdec=29.7 }} ==Hverfaskipting== Borginni er skipt í 7 stjórnsýsluumdæmi: {| "toccolours" style="text-align:center; float:right; font-size:80%; margin-left:10px;" |+ <big></big> | style="padding-left:1em;" | <ol> <li>'''Oleksandrívskyj'''</li> <li>'''Zavodskyj'''</li> <li>'''Komunarskyj'''</li> <li>'''Dníprovskyj'''</li> <li>'''Voznesenívskyj'''</li> <li>'''Khortyckyj'''</li> <li>'''Sjevtsjenkívskyj'''</li> </ol> |[[File:Районы Запорожья.svg|left|300px|'''Stjórnsýslusvið borgarinnar''']] | <ol start="18"> </ol> |} Íbúar hverfanna í borginni Zaporízjzja frá og með 1. nóvember 2015<ref name=Folk/>: {| class="wikitable sortable" |- ! № !! Nafn !! Fjöldi, einstaklingar!! Hlutfall |- | 1 || Oleksandrívskyj || 68 666 || 9,06 % |- | 2 || Zavodskyj || 50 750 || 6,7 % |- | 3 || Komunarskyj || 133 752 || 17,64 % |- | 4 || Dníprovskyj || 135 934 || 17,95 % |- | 5 || Voznesenívskyj || 101 349 || 13,37 % |- | 6 || Khortytskyj || 115 641 || 15,27 % |- | 7 || Sjevtsjenkívskyj || 151 558 || 20,0 % |} == Efnahagsmál == * Málmvinnsla * Vélaverkfræði * Orkuframleiðsla * Rannsóknarstofnanir ==Borgarstjórn== [[File:Zaporizhzhia City Administration.jpg|right|thumb|Ráðhúsið í Zaporízjzja]] Zaporízjzja er stjórnarsetur fyrir Zaporízjzja-sýslu. ==Menntun== [[File:Biological Faculty, Zaporizhia 03.jpg|right|thumb|Zaporizjzja þjóðháskólinn]] *Zaporizjzja þjóðháskólinn (úkraínska ''Запорізький Національний Університет'') *Zaporizjzja Fjölbrautaskólaháskólinn (úkraínska ''Національний університет «Запорізька політехніка»'') *Zaporizjzja Læknaháskólinn (úkraínska ''Запорізький державний медичний університет'') ==Vinabæir== *[[Lahti]] *[[Belfort]] *[[Birmingham]] *[[Linz]] *[[Oberhausen]] *[[Yichang]] *[[Magdeburg]] *[[Ashdod]] ==Myndasafn== <center><gallery widths="200px"> File:Зимове Запоріжжя.jpg File:Дніпрогес.jpg File:Zaporizhzhya prospeckt Lenina 01 (YDS 9179).JPG </gallery></center> ==Tilvísanir== <references /> ==Tenglar== *[https://zp.gov.ua/en Zaporizhzhia City Council] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200328161428/https://zp.gov.ua/en |date=2020-03-28 }} *[https://zaporizhzhia.city/en Zaporizhzhia. Seven ways to adventure] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200516222356/https://zaporizhzhia.city/en |date=2020-05-16 }} {{stubbur|landafræði}} {{Borgir í Úkraínu}} [[Flokkur:Borgir í Úkraínu]] erkuhwjyd0cxjrja2k5erwn72v0qt6w 0 157367 1982495 1957697 2026-10-11T11:05:30Z MáneyMánadóttir 103358 1982495 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Macadamia nuts on tree.JPG|thumb|Goðahneta]] '''Goðahneta''' (fræðiheiti ''Macadamia'') eða '''goðahnetutré''' er [[ættkvísl]] sem inniheldur fjórar trjátegundir. Það eru sígrænt tré af [[silfurtrjáaætt]]. Goðahnetutré eru ræktuð vegna ljúffengra fræja og er olía einnig unnin úr fræjunum. Goðahneta er einnig nefnd '''queensland-hneta''' því goðahnetutré eru upprunnin í Austur-Ástralíu. ==Tengill== * [https://www.bbl.is/frettir/fraedsluhornid/godahnetur-eru-dyrustu-hnetur-i-heimi/22506/ Goðahnetur eru dýrustu hnetur í heimi (Bændablaðið 11. maí 2020)] [[Flokkur:Goðahneta| ]] qtdeliexohbg6n6o8dzq788zc4a05k5 0 157959 1982486 1946334 2026-10-11T10:06:42Z TKSnaevarr 53243 1982486 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Kim Yo-jong | nafn_á_frum= {{nobold|김여정}} | mynd =Kim Yo-jong (2018).png | myndatexti = Kim Yo-jong árið 2018. | myndastærð = | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1987|9|26}} | fæðingarstaður = [[Pjongjang]], [[Norður-Kórea|Norður-Kóreu]] | starf = Stjórnmálamaður | stjórnmálaflokkur = [[Verkamannaflokkur Kóreu]] | háskóli = Kim Il-Sung-herháskólinn | þjóðerni = [[Norður-Kórea|Norður-kóresk]] | maki = Choe Song (g. 2014) | börn = 1 | faðir = [[Kim Jong-il]] | móðir = [[Ko Yong-hui]] | ættingjar = [[Kim Jong-un]] (bróðir) | undirskrift = Signature of Kim Yo-jong.svg }} '''Kim Yo-jong''' (f. 26. september 1987) er [[Norður-Kórea|norður-kóresk]] stjórnmálakona. Hún er systir [[Kim Jong-un|Kims Jon-un]]s, núverandi leiðtoga Norður-Kóreu, og dóttir [[Kim Jong-il]]s, leiðtoga ríkisins frá 1994 til 2011. Kim Yo-jong er talin njóta mikilla áhrifa innan ríkisstjórnar Norður-Kóreu og hefur verið nefnd sem mögulegur eftirmaður Jong-un sem stjórnandi ríkisins.<ref name=arftakar>{{Vefheimild|titill=Hverjir eru líklegir arftakar Kim Jong-un í Norður-Kóreu?|url=https://www.frettabladid.is/frettir/hverjir-eru-liklegir-arftakar-kim-jong-un-i-nordur-koreu/|útgefandi=''[[Fréttablaðið]]''|höfundur=Magnús H. Jónasson|mánuður=21. apríl|ár=2020|mánuðurskoðað=17. júní|árskoðað=2020|safnslóð=https://web.archive.org/web/20201020022333/https://www.frettabladid.is/frettir/hverjir-eru-liklegir-arftakar-kim-jong-un-i-nordur-koreu/|safndags=20. október 2020}}</ref> ==Æviágrip== Kim Yo-jong er fædd árið 1987 og er dóttir [[Kim Jong-il|Kims Jong-il]], leiðtoga Norður-Kóreu frá 1994 til 2011, og dansarans Ko Yong-hui. Föðurafi hennar var [[Kim Il-sung]], stofnandi Norður-Kóreu. Kim Yo-jong ólst upp ásamt eldri bróður sínum, Kim Jong-un, og gekk með honum í skóla í [[Sviss]] á árunum 1996 til 2000. Að loknu námi í Sviss sneri hún heim til Norður-Kóreu og nam þar [[tölvunarfræði]] í Kim Il-Sung-herháskólanum í [[Pjongjang]]. Hún varð virk í starfi [[Verkamannaflokkur Kóreu|kóreska verkamannaflokksins]] árið 2007 og talið er að hún hafi starfað sem ritari föður síns síðustu æviár hans. Kim Yo-jong birtist fyrst opinberlega sem meðlimur Kim-valdaættarinnar árið 2011 við útför föður síns.<ref name=rúv2020>{{Vefheimild|titill=Kona og kannski næsti leiðtogi Norður-Kóreu|url=https://www.ruv.is/frett/2020/04/29/kona-og-kannski-naesti-leidtogi-nordur-koreu|útgefandi=[[RÚV]]|höfundur=Arnhildur Hálfdánardóttir|mánuður=29. apríl|ár=2020|mánuðurskoðað=17. júní|árskoðað=2020}}</ref> Eftir valdatöku Kims Jong-un reis Yo-jong hratt til metorða í stjórnkerfi Norður-Kóreu. Árið 2014 birtist hún við hlið bróður síns við opinberar athafnir og tók þátt í kosningum á norður-kóreska þingið. Þátttaka hennar í kosningunum þótti boða að verið væri að undirbúa Yo-jong fyrir stærra hlutverk í stjórn ríkisins.<ref>{{Tímarit.is|6579166|Kim Jong-un finnur fyrir „óþægindum“|útgáfudagsetning=10. október 2014|blað=[[Dagblaðið Vísir]]|skoðað=17. júní 2020|blaðsíða=22}}</ref> Árið 2017 var Yo-jong gerð að stjórnarmeðlimi í Verkamannaflokknum og var einungis önnur konan sem hlaut þá stöðu.<ref name=arftakar/> Árið 2018 mætti Yo-jong fyrir hönd bróður síns á [[Vetrarólympíuleikarnir 2018|Vetrarólympíuleikana]] sem haldnir voru í Suður-Kóreu það ár og gaf þar [[Moon Jae-in]], forseta Suður-Kóreu, skilaboð um að Kim Jong-un væri reiðubúinn til friðarviðræðna. Þetta var í fyrsta skipti frá skiptingu Kóreu sem meðlimur Kim-ættarinnar steig fæti inn í Suður-Kóreu.<ref name=rúv2020/> Kim Yo-jong fylgdi bróður sínum á leiðtogafundum hans með [[Donald Trump]] Bandaríkjaforseta og [[Xi Jinping]] forseta Kína árin 2018 og 2019. Talið er að hún hafi starfað sem ráðgjafi Jong-un og hafi að nokkru leyti stýrt dagskrá og ímynd hans. Þar sem afvopnunarviðræðurnar við Suður-Kóreu og Bandaríkin skiluðu ekki beinhörðum árangri er talið að Jong-un hafi kennt systur sinni um og lækkað hana um tign í nokkurn tíma. Hún komst aftur inn í innsta hring Verkamannaflokksins árið 2020.<ref name=rúv2020/> Í yfirlýsingum sem Kim Yo-jong gaf út í júní árið 2020 var hún titluð einn æðsti stjórnandi miðstjórnar Verkamannaflokksins.<ref>{{Vefheimild|titill=Systir Kim skipar sér stærri sess|url=https://www.visir.is/g/20201979089d|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|höfundur=Samúel Karl Ólason|mánuður=10. júní|ár=2020|mánuðurskoðað=17. júní|árskoðað=2020}}</ref> Hún lýsti meðal annars yfir að Norður-Kórea hefði ákveðið að slíta öll­um hernaðar- og stjórn­mála­tengsl­um við Suður-Kóreu þar sem afvopnunarviðræður síðustu ára hefðu farið út um þúfur.<ref>{{Vefheimild|titill=Slíta samskipti við „óvininn“ í suðri|url=https://www.mbl.is/frettir/burdargrein/2020/06/09/slita_samskipti_vid_ovininn_i_sudri/|útgefandi=[[mbl.is]]|ár=2020|mánuðurskoðað=17. júní|árskoðað=2020}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{f|1987}} [[Flokkur:Norðurkóreskir stjórnmálamenn]] atdxm9ggayid8jgdr01wdez5b48spv7 14 157961 1982485 1946329 2026-10-11T10:06:20Z TKSnaevarr 53243 TKSnaevarr færði [[Flokkur:Norður-kóreskir stjórnmálamenn]] á [[Flokkur:Norðurkóreskir stjórnmálamenn]] án þess að skilja eftir tilvísun 1946329 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Norður-Kóreumenn|Stjórnmálamenn]] [[Flokkur:Norðurkóresk stjórnmál]] [[Flokkur:Stjórnmálamenn eftir löndum]] blh9vvuhbe3ajuvrmjenoazmbqssfyk 0 162827 1982504 1959484 2026-10-11T11:58:22Z Berserkur 10188 1982504 wikitext text/x-wiki '''Sjóorrustan á Kolbergerheiði''' (da. Søslaget på Kolberger Heide) fór fram þann [[1. júlí]] árið [[1644]] og þar töpuðu [[Svíþjóð|Svíar]] fyrir [[Danmörk|Dönum]]. Orrustan var hluti af landvinningatilraunum Svía í [[Þrjátíu ára stríðið|þrjátíu ára stríðinu]]. Claes Fleming stýrði sænska flotanum en konungurinn [[Kristján 4.]] þeim danska. Danakonungur féll við þegar hann fékk sprengjuflís í höfuðið og menn hans héldu fyrst að hann væri fallinn, en hann reis upp blóði drifinn, hvatti menn sína til dáða og vann sigur. Konunglegi danski þjóðsöngurinn, ''[[Kong Christian stod ved højen mast]]'', hefst á því hvað konungur hafi staðið sig hetjulega í þessari orrustu. Danski (eða dansk-norski) flotinn taldi 40 skip með 927 fallbyssur og missti um 200 menn fallna og særða. Svíar höfðu 41 skip og 1018 fallbyssur og misstu 101 mann fallinn og særðan. Segja má að Kolbergerheiðarorrusta hafi fyrst og fremst verið taktískur sigur fyrir Dani, en ekki strategískur, því þeim tókst að hindra sænska flotann í að komast út úr [[Kílarfjörður|Kílarfirði]]. Hins vegar losnuðu Svíar úr herkvínni nokkrum mánuðum seinna og í [[Orrustan við Femern|annarri sjóorrustu]] þann [[13. október]] sama ár gersigruðu Svíar danska flotann með aðstoð hollensks leiguflota. [[Flokkur:Saga Danmerkur]] [[Flokkur:Saga Svíþjóðar]] [[Flokkur:Sjóorrustur|Kolbergerheiði]] [[Flokkur:Orrustur í þrjátíu ára stríðinu|Kolbergerheiði]] [[Flokkur:1644]] {{stubbur|saga|danmörk}} rpf09mgq8jmsa85xn4l2vo1j07sy9vf 0 164824 1982466 1981398 2026-10-10T22:23:28Z MatthiasArmann 120431 1982466 wikitext text/x-wiki {{Hagfræðingur | nafn = Richard Cantillon | fæðingardagur = um [[1687]] | fæðingarstaður = Ballyheigue-sókn í Kerry-sýslu á [[Írland]]i | dauðadagur = talinn hafa látist [[14. maí]] [[1734]] | dauðastaður = [[London]] | þjóðerni = Írskur (franskur ríkisborgari frá 1708) | fræðasvið = [[Hagfræði]], bankastarfsemi | hafði_áhrif_á = Victor de Riqueti, markgreifi af Mirabeau, [[François Quesnay]], [[Adam Smith]] | framlög = ''Essai sur la nature du commerce en général'' (1755) }} '''Richard Cantillon''' (f. um [[1687]], d. líklega [[14. maí]] [[1734]]) var [[Írland|írskur]] bankamaður og [[Hagfræði|hagfræðingur]] sem gegndi veigamiklu hlutverki í þróun hagfræðinnar.<ref name="Woods2009">Woods 2009.</ref><ref name="Hayek1985-222">Hayek 1985, bls. 222.</ref> Í þekktasta riti sínu reyndi hann að skilgreina eðli hagkerfisins í heild og útskýra hvernig það virkaði. Hann setti fram kenningar um verðlag, [[laun]] og [[Vextir|vexti]] og um áhrif breytinga á peningamagni á verðlag og [[gengi]].<ref name="Woods2009" /> Hann fjallaði einnig um utanríkisviðskipti og greiðslujöfnuð.<ref name="Schumpeter1954-223">Schumpeter 1954, bls. 223.</ref> Hann var bankamaður í [[París]] og hagnaðist mjög á fjármálaviðskiptum í tengslum við Mississippi-kerfi [[John Law|Johns Laws]] á árunum 1718–1720.<ref name="Murphy1985-186">Murphy 1985, bls. 186.</ref> Ritið, ''Essai sur la nature du commerce en général'', kom út árið 1755, 21 ári eftir dauða hans. [[William Stanley Jevons]] kallaði það fyrsta kerfisbundna ritið um hagfræði.<ref name="Murphy1985-186" /> == Ævi og störf == === Uppruni === Lítið er vitað með vissu um ævi Cantillons.<ref name="Murphy1985-186" /> Jafnvel fæðingarár hans er óþekkt. Ýmist hefur verið miðað við árið 1680 eða 1697, en Antoin E. Murphy telur hvorugt ártalið nægilega vel rökstutt.<ref name="Murphy1985-198-199">Murphy 1985, bls. 198–199.</ref> Samkvæmt ''Dictionary of Irish Biography'' fæddist hann á árunum 1680–1690, líklegast árið 1687.<ref name="Woods2009" /> Cantillon var af [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólskri]] ætt sem átti uppruna sinn að rekja til [[Normannar|norðmannsks]] riddara. Faðir hans, sem einnig hét Richard Cantillon, var frá Ballyheigue í Kerry-sýslu og móðir hans, Bridget Cantillon, frá Kilgobbin í Limerick-sýslu. Þau voru skyld og þurftu undanþágu kirkjunnar til að ganga í hjónaband.<ref name="Murphy1985-194og196">Murphy 1985, bls. 194 og 196.</ref><ref name="Woods2009" /> Ættin átti fjölda jarða í Kerry en missti þær við eignaupptökur [[Oliver Cromwell|Cromwells]] og [[Vilhjálmur 3. Englandskonungur|Vilhjálms 3.]] á 17. öld.<ref name="Murphy1985-186og197">Murphy 1985, bls. 186 og 197.</ref> Líkt og margir írskir kaþólikkar af hans stétt leitaði Cantillon eftir starfstækifærum í [[Frakkland]]i og fékk franskan [[Ríkisborgararéttur|ríkisborgararétt]] árið 1708.<ref name="Woods2009" /> === Fjármálastörf á Spáni og í París === Í [[Spænska erfðastríðið|spænska erfðastríðinu]] starfaði Cantillon á [[Spánn|Spáni]] á vegum féhirðis breska hersins. Í desember 1711 var hann orðinn ritari hjá aðstoðarféhirði sem heyrði undir James Brydges, féhirði breska hersins erlendis. Brydges mat hæfni hans í bókhaldi og þekkingu hans á frönskum fjármálum til mikils og kynnti hann fyrir bankamönnum í [[London]] og [[Amsterdam]].<ref name="Woods2009" /> Árið 1714 sneri Cantillon aftur til Frakklands og settist að í París, þar sem hann varð fljótt farsæll í bankarekstri.<ref name="Woods2009" /><ref name="Murphy1985-199-200">Murphy 1985, bls. 199–200.</ref> Í september sama ár fékk hann umboð til að stýra [[Banki|banka]] frænda síns í borginni. Viðskipti hans við stjórnmálamanninn Bolingbroke árið 1715 benda til þess að hann hafi þá þegar notið mikils trausts í fjármálaheimi Parísar og í febrúar 1716 keypti hann bankann gegn því að greiða frænda sínum árlegan lífeyri.<ref name="Murphy1985-200">Murphy 1985, bls. 200.</ref> Eftir andlát frændans árið 1717 hélt Cantillon rekstrinum áfram. Bankinn þjónaði útlægri hirð Stuart-ættarinnar og breskum og írskum útlögum í París. Meðal viðskiptavina voru Bolingbroke og skáldin [[Alexander Pope]] og Matthew Prior.<ref name="Murphy1985-201">Murphy 1985, bls. 201.</ref> === Mississippi-bólan === Tengsl Cantillons við [[Skotland|skoska]] hagfræðinginn John Law og franska Mississippi-félagið, sem Law stýrði, voru stór þáttur í bankaferli hans. Cantillon kynntist Law í gegnum Brydges árið 1718. Í nóvember sama ár stofnuðu þeir félag um landnám í [[Louisiana]], sem Bernard, bróðir Cantillons, stýrði.<ref name="Woods2009" /> Þriðji maðurinn í félaginu var Englendingurinn Joseph Gage. Cantillon tók þátt í viðskiptaævintýrum Laws, jafnvel þótt hann vantreysti honum.<ref name="Murphy1985-201-202">Murphy 1985, bls. 201–202.</ref> Cantillon átti hlut í Mississippi-félaginu og hagnaðist á spákaupmennsku með bréf þess í Mississippi-bólunni. Sumarið 1719 græddi hann mikið á viðskiptum með [[hlutabréf]] og valrétti. Hann yfirgaf síðan Frakkland, líklega af ótta við að kerfi Laws myndi hrynja.<ref name="Woods2009" /> Áður en hann yfirgaf Frakkland kom hann skjölum sínum fyrir í læstri kistu til geymslu.<ref name="Murphy1985-201" /> Árið 1720 hagnaðist hann einnig á viðskiptum með bréf í Suðurhafsfélaginu (e. ''South Sea Company'') og stundaði síðan viðskipti í Amsterdam.<ref name="Woods2009" /> Í mars sama ár lánaði banki hans viðskiptavinum háar fjárhæðir gegn hlutabréfum í Mississippi-félaginu sem veði. Lántakendurnir sökuðu hann um [[Okur|okurvexti]] og um að hafa selt veðin strax, en eftir hrunið krafði hann þá engu að síður um endurgreiðslu.<ref name="Murphy1985-202">Murphy 1985, bls. 202.</ref> Af þessu spruttu málaferli sem hann stóð í allt fram til dauðadags árið 1734.<ref name="Murphy1985-202" /><ref name="Woods2009" /> === Einkalíf og dauði === Í febrúar 1722 kvæntist Cantillon Mary Anne O'Mahony, dóttur Daniels O'Mahony greifa, sem varð hershöfðingi í her Frakka. Hún fylgdi honum í ferð til [[Ítalía|Ítalíu]] árið 1723.<ref name="Woods2009" /> Cantillon er talinn hafa látist í eldsvoða í London 14. maí 1734. Eldurinn kom upp í húsi hans við Albemarle Street. Fljótt vaknaði grunur um að þjónar hans hefðu myrt hann og kveikt í húsinu til að hylja glæpinn.<ref name="Murphy1985-185">Murphy 1985, bls. 185.</ref> Þrír þjónar voru ákærðir fyrir morðið en sýknaðir í desember sama ár. Matreiðslumaður hans, sem hafði verið rekinn um þremur vikum fyrr, flúði land.<ref name="Murphy1985-185-186">Murphy 1985, bls. 185–186.</ref> Samkvæmt ''Dictionary of Irish Biography'' hefur ævisöguritari hans, Antoin E. Murphy, sett fram þá tilgátu að Cantillon hafi sviðsett dauða sinn til að hverfa frá Evrópu. Tilgátan byggist meðal annars á því að í desember 1734 birtist í [[Holland|hollensku]] nýlendunni [[Súrínam]] grunsamlegur útlendingur sem hafði með sér skjöl í eigu Cantillons.<ref name="Woods2009" /> == ''Essai sur la nature du commerce en général'' == [[Mynd:An Essay on Economic Theory.jpg|thumb|''Essai sur la nature du commerce en général'']] === Tilurð og útgáfa === Eina hagfræðirit Cantillons sem varðveist hefur er ''Essai sur la nature du commerce en général'' (e. ''Essay on the Nature of Trade in General''). Talið er að hann hafi skrifað það um 1730.<ref name="Schumpeter1954-217nm4">Schumpeter 1954, bls. 217, nm. 4.</ref> Að sögn franska hagfræðingsins Mirabeaus skrifaði Cantillon einnig fjölda annarra rita og greina um hagfræði og efnahagsmál, en þau glötuðust öll í brunanum á heimili hans árið 1734.<ref name="Hayek1985-231">Hayek 1985, bls. 231.</ref> Á sjö stöðum í fyrsta hluta ''Essai'' vísar Cantillon til viðauka með útreikningum sem hann byggði niðurstöður sínar á. Viðaukinn hefur aldrei fundist og uppi eru ýmsar kenningar um hvað í honum stóð, eða jafnvel hvort hann var skrifaður.<ref name="Hayek1985-227">Hayek 1985, bls. 227.</ref><ref name="Schumpeter1954-218">Schumpeter 1954, bls. 218.</ref> Handritið gekk á milli manna í um aldarfjórðung og hafði áhrif áður en það var loks prentað árið 1755, 21 ári eftir dauða Cantillons.<ref name="Schumpeter1954-217nm4" /><ref name="Hayek1985-217">Hayek 1985, bls. 217.</ref> Í bréfi til [[Jean-Jacques Rousseau|Jean-Jacques Rousseaus]], eins áhrifamesta hugsuðar [[Upplýsingin|upplýsingarinnar]], árið 1767 segist Mirabeau hafa haft ''Essai'' „í handriti í nær sextán ár“ og að allar hugmyndir sínar um [[Mannfjöldi|mannfjölda]] séu þaðan komnar.<ref name="Hayek1985-219">Hayek 1985, bls. 219.</ref> Síðar fannst styttri útgáfa ritsins í skjalasafni Mirabeaus, þar sem hann virðist kynna verkið sem sitt eigið.<ref name="Hayek1985-231-232">Hayek 1985, bls. 231–232.</ref> Ritið kom út í tveimur öðrum frönskum útgáfum og ítalskri þýðingu (1767), og margir franskir höfundar vitnuðu í það.<ref name="Hayek1985-219" /><ref name="Woods2009" /><ref name="Hayek1985-220">Hayek 1985, bls. 220.</ref> Fjallað er um rit Cantillons í ''L'Ami des hommes'' eftir Mirabeau, sem kom fyrst út á árunum 1756–1757 og var gefið út yfir 40 sinnum á fáum árum.<ref name="Roncaglia2017-45nm5">Roncaglia 2017, bls. 45, nm. 5.</ref><ref name="Hayek1985-231" /> Bókin leiddi til kynna Mirabeaus og [[François Quesnay|Quesnays]], og í kringum þá myndaðist [[Búauðgisstefnan|búauðgisskólinn]].<ref name="Hayek1985-219" /> Í 8. kafla fyrstu bókar ''[[Auðlegð þjóðanna|Auðlegðar þjóðanna]]'' vitnar [[Adam Smith]] í kenningu Cantillons um að verkamaður þurfi að vinna sér inn að minnsta kosti tvöfalda framfærslu sína.<ref name="Hayek1985-217-218">Hayek 1985, bls. 217–218.</ref> Eftir 1776 fór nafn Cantillons að hverfa úr ritum og á fyrri hluta 19. aldar var verkið að mestu gleymt.<ref name="Hayek1985-220" /><ref name="Woods2009" /> Undir lok aldarinnar enduruppgötvaði William Stanley Jevons það, en að hans sögn má finna „vöggu stjórnmálahagfræðinnar“ (e. ''the cradle of political economy'') í ritinu.<ref name="Hayek1985-221">Hayek 1985, bls. 221.</ref> Austurríski hagfræðingurinn [[Joseph Schumpeter|Schumpeter]] hafnar þó þessu mati.<ref name="Schumpeter1954-217nm4" /> Ritið kom fyrst út í fræðilegri enskri þýðingu hagfræðingsins Henrys Higgs árið 1931.<ref name="Woods2009" /> Jevons, [[Charles Gide|Gide]] og Schumpeter (1914) kölluðu það fyrsta kerfisbundna ritið um hagfræði.<ref name="Hayek1985-221-223">Hayek 1985, bls. 221–223.</ref> === Aðferðafræði === ''Essai'' skiptist í þrjá hluta. Sá fyrsti fjallar um innra skipulag hagkerfisins og framleiðslu, annar um [[Peningar|peninga]] og peningaflæði og sá þriðji um utanríkisviðskipti.<ref name="Roncaglia2017-46">Roncaglia 2017, bls. 46.</ref><ref name="Hayek1985-223">Hayek 1985, bls. 223.</ref> Cantillon leitast markvisst við að skýra hagræn fyrirbæri án gildismats og setur hvorki fram umbótatillögur né siðferðileg sjónarmið.<ref name="Hayek1985-224">Hayek 1985, bls. 224.</ref> Orðið „náttúrulegur“ kemur um 30 sinnum fyrir í ritinu og er ávallt notað til að lýsa orsakasamhengi.<ref name="Hayek1985-223" /> Mirabeau þótti ritið þurrt aflestrar og kann það að hafa takmarkað lesendahóp þess.<ref name="Hayek1985-231" /><ref name="Hayek1985-224" /> Cantillon sótti innblástur í tölulega útreikninga [[William Petty|Williams Pettys]] og beitti einföldunarforsendum í greiningu sinni, svo sem að halda öðrum þáttum óbreyttum (''ceteris paribus''), gera ráð fyrir einangruðu ríki og byrja á einföldum tilvikum en auka flækjustigið smám saman.<ref name="Schumpeter1954-218" /><ref name="Hayek1985-224" /> Joseph Schumpeter taldi að Cantillon hefði gert sér grein fyrir því að í öllum [[Félagsvísindi|félagsvísindum]] mætti greina tvo aðferðafræðilega ólíka flokka spurninga: annars vegar hvernig hegðun fólks skapar þau félagslegu fyrirbæri sem blasa við og hins vegar hvernig sú hegðun hefur mótast.<ref name="Schumpeter1954-219">Schumpeter 1954, bls. 219.</ref> == Hagfræðikenningar == Framlag Richards Cantillons til hagfræðinnar er margþætt. Ritið var mikilvægt framlag til kenninga um óvissu og til þróunar á hagfræðilegri landafræði.<ref name="Schumpeter1954-219og222">Schumpeter 1954, bls. 219 og 222.</ref> Þá má nefna greiningar á verðþróun, launum, milliríkjaviðskiptum og viðskiptajöfnuði.<ref name="Woods2009" /> === Verðmæta- og landvirðiskenning === Í fyrstu setningu ritsins ''Essai'' er auður skilgreindur sem „ekkert annað en viðhald, þægindi og munaður lífsins“.<ref name="Hayek1985-224" /> Cantillon taldi auðinn eiga sér tvær uppsprettur, land og vinnu: landið er efniviðurinn en vinnan gefur honum form.<ref name="Schumpeter1954-218" /> Hann greinir á milli innra virðis (fr. ''valeur intrinsèque'') og markaðsverðs. Innra virði vöru mælist í því magni lands og vinnu sem fer í framleiðslu hennar, en þá hugmynd sótti Cantillon til Williams Pettys.<ref name="Roncaglia2017-46" /><ref name="Schumpeter1954-219" /> Markaðsverð ræðst hins vegar af [[Framboð og eftirspurn|framboði og eftirspurn]] og getur vikið frá innra virði.<ref name="Schumpeter1954-220">Schumpeter 1954, bls. 220.</ref> Petty hafði glímt við þann vanda að ef virði réðist bæði af landi og vinnu þyrfti að finna leið til að umreikna annað í hitt.<ref name="Schumpeter1954-219" /> Lausn Cantillons fólst í því að umreikna vinnu í land. Dagsverk fátækasta fullorðna [[Þrælahald|þrælsins]] er að mati Cantillons jafnvirði tvöfaldrar afurðar þess lands sem þarf til að framfleyta honum.<ref name="Roncaglia2017-46" /><ref name="Schumpeter1954-219-220">Schumpeter 1954, bls. 219–220.</ref> Ástæðan er sú að um helmingur barna lést fyrir 17 ára aldur og því þarf hver verkamaður að framfleyta tveimur börnum til að einhver taki við af honum.<ref name="Schumpeter1954-220" /><ref name="Roncaglia2017-46" /> Adam Smith vitnaði til þessarar röksemdar í ''Auðlegð þjóðanna''.<ref name="Hayek1985-219" /> Aðrir verkamenn fá hærri laun, annaðhvort vegna þess að þjálfun þeirra krefst meira lands eða vegna áhættunnar sem fylgir störfum þeirra.<ref name="Schumpeter1954-220" /> Þar með verður land eini upphaflegi [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþátturinn]] sem skapar virði og hallast Cantillon því að hreinni landvirðiskenningu.<ref name="Roncaglia2017-46-47">Roncaglia 2017, bls. 46–47.</ref> Hún var bakgrunnur hugmynda búauðgismanna.<ref name="Roncaglia2017-47">Roncaglia 2017, bls. 47.</ref> Fræðimenn eru ósammála um hvernig túlka beri verðkenningu Cantillons. Joseph Schumpeter heldur því fram að Cantillon hafi aldrei spurt hvernig eðlilegt verð myndist út frá framboði og eftirspurn. Þannig hafi orðið til „villandi formúla“ sem lifði fram á daga [[John Stuart Mill|J. S. Mills]]: að kostnaður ráði eðlilegu verði en framboð og eftirspurn markaðsverði.<ref name="Schumpeter1954-220" /> [[Friedrich Hayek]], sem vísar til Gaëtans Pirou, telur hins vegar að Cantillon hafi einmitt sýnt fram á hvaða öfl draga markaðsverð aftur að eðlilegu virði og því megi líta á hann sem undanfara jafnvægiskenninga.<ref name="Hayek1985-225">Hayek 1985, bls. 225.</ref> === Stéttirnar þrjár og hringrás tekna === Kenningar Cantillons um stéttaskiptingu byggjast á eignarhaldi á landi.<ref name="Schumpeter1954-218" /> Hann skipti samfélaginu í þrjár stéttir: landeigendur, leiguliða (bændur) og verkamenn. Auk þess fjallaði hann um kaupmenn og handverksmenn sem bjuggu í borgum.<ref name="Schumpeter1954-218-219">Schumpeter 1954, bls. 218–219.</ref> Cantillon taldi að afurðir landsins skiptust í þrjá nokkurn veginn jafna hluta, sem hann kallaði „renturnar þrjár“ (fr. ''les trois rentes''): kostnað bóndans, þar með talin laun verkamanna og hans eigin framfærsla, hagnað bóndans og leigu til landeigandans.<ref name="Schumpeter1954-222">Schumpeter 1954, bls. 222.</ref><ref name="Roncaglia2017-47" /> Tekjur verkamanns og bónda eru „bundnar“. Verkamaðurinn þarf launin sín til að lifa og bóndinn þarf sinn hlut til að halda búinu gangandi. Landeigandinn er sá eini sem getur eytt tekjunum eins og honum sýnist.<ref name="Schumpeter1954-221">Schumpeter 1954, bls. 221.</ref> Það sem hann ákveður að kaupa ræður því hvað er framleitt og hversu margir fá vinnu.<ref name="Schumpeter1954-221" /> Þess vegna segir Cantillon að allar stéttir lifi „á kostnað landeigenda“.<ref name="Schumpeter1954-221" /> Landeigandinn og bóndinn kaupa vörur af kaupmanninum og kaupmaðurinn notar peningana til að kaupa mat af bóndanum. Bóndinn fær þannig tekjur aftur, greiðir leiguna næsta ár og ferlið byrjar upp á nýtt. Peningarnir fara því í hringrás frá sveitinni til borgarinnar og aftur til baka.<ref name="Schumpeter1954-222" /> Schumpeter telur Cantillon hafa verið fyrstan til að lýsa hringrásinni á skýran og áþreifanlegan hátt.<ref name="Schumpeter1954-222" /> Quesnay gerði hugmyndina síðan þekkta árið 1758 með ''Tableau économique'', töflu sem sýndi flæðið myndrænt.<ref name="Roncaglia2017-48">Roncaglia 2017, bls. 48.</ref> Að mati Schumpeters er tafla Quesnays í grunnatriðum sú sama og lýsing Cantillons.<ref name="Schumpeter1954-222" /> Hayek segir að Quesnay og búauðgismennirnir hafi í raun gert hugmyndir Cantillons kerfisbundnari og myndrænni.<ref name="Hayek1985-228">Hayek 1985, bls. 228.</ref> Munurinn liggur þó í því að búauðgismenn tóku ekki upp renturnar þrjár.<ref name="Roncaglia2017-47" /> === Frumkvöðullinn === Cantillon er einnig þekktur fyrir að hafa fyrstur fjallað ítarlega um efnahagslegt hlutverk [[Frumkvöðull|frumkvöðulsins]] (fr. ''entrepreneur'').<ref name="Schumpeter1954-222" /><ref name="Woods2009" /><ref name="Hayek1985-226">Hayek 1985, bls. 226.</ref> Hann hélt því fram að frumkvöðlar byggju við mikla óvissu um tekjur og hagnað, þar sem þeir væru hvorki í föstu starfi né hefðu fastar tekjur af landi eins og landeigendur.<ref name="Schumpeter1954-222" /><ref name="Hayek1985-226" /> Kjarninn í hugmynd Cantillons er að frumkvöðullinn tekur á sig áhættu: hann skuldbindur sig til að greiða ákveðnar upphæðir áður en hann veit hverjar tekjur hans verða.<ref name="Schumpeter1954-222" /><ref name="Hayek1985-226" /> Sem dæmi nefndi Cantillon bónda sem veit nákvæmlega hvað hann þarf að greiða í leigu og laun en veit ekki hvort uppskeran verður góð eða hvaða verð fæst fyrir hana.<ref name="Schumpeter1954-222" /> Hagnaður bóndans er einmitt það sem hann ber úr býtum sem frumkvöðull.<ref name="Roncaglia2017-47" /><ref name="Hayek1985-226" /> Cantillon einskorðaði hugtakið þó ekki við bændur, því að kaupmenn, klæðasalar og handverksmenn eru allir frumkvöðlar samkvæmt sömu skilgreiningu.<ref name="Schumpeter1954-222" /> [[Samkeppni]] milli frumkvöðla heldur hagnaði þeirra að jafnaði nálægt eðlilegu virði þjónustunnar.<ref name="Schumpeter1954-222" /> === Fólksfjöldi === Cantillon fjallar um fólksfjölda í 15. kafla fyrsta hluta ''Essai''.<ref name="Hayek1985-224" /> Hann taldi að íbúafjöldi lands réðist af því hve mikið væri hægt að framleiða á landi og líkti mönnum við mýs í hlöðu sem halda áfram að fjölga sér á meðan nóg er að éta.<ref name="Hayek1985-243nm53">Hayek 1985, bls. 243, nm. 53.</ref><ref name="Spengler1954-290">Spengler 1954, bls. 290.</ref> Þar sem landeigendur ráða því hvernig jörðin er nýtt, ráða þeir í raun líka fólksfjöldanum.<ref name="Schumpeter1954-221" /> Ef þeir leggja land undir hesta og skrúðgarða, eða nota afurðir þess til að greiða fyrir innfluttan munaðarvarning, verða íbúarnir færri en ef landið er nýtt til að framleiða mat handa vinnandi fólki.<ref name="Spengler1954-290-291">Spengler 1954, bls. 290–291.</ref> Sama land getur því ýmist framfleytt mörgum sem lifa fábrotnu lífi eða færri sem búa við betri kjör, en Cantillon tók ekki afstöðu til þess hvort væri æskilegra.<ref name="Schumpeter1954-257">Schumpeter 1954, bls. 257.</ref><ref name="Hayek1985-224" /> Að mati Hayeks er kjarninn í kenningu [[Thomas Malthus|Thomasar Malthusar]] þegar fólginn í kenningu Cantillons um fólksfjölda.<ref name="Hayek1985-224-225">Hayek 1985, bls. 224–225.</ref> === Staðsetning og rúm === Í fyrstu köflum ''Essai'' lýsir Cantillon því hvernig byggð þróast. Fyrst myndast þorp, síðan markaðsbæir, borgir og loks höfuðborg.<ref name="Schumpeter1954-219" /> Þorp rísa við ræktunarlandið, því að þeir sem vinna jörðina þurfa að búa nálægt henni.<ref name="Spengler1954-294">Spengler 1954, bls. 294.</ref> Bæir verða hins vegar til í kringum markaði, fyrst markaði sem haldnir eru með reglulegu millibili og síðar fasta markaði.<ref name="Schumpeter1954-219" /> Schumpeter telur umfjöllun Cantillons um staðsetningu ef til vill fyrstu raunverulegu tilraunina á sviði staðsetningarhagfræði. Hann bendir einnig á að upphafskaflar ritsins hafi orðið fyrirmynd margra kennslubóka í hagfræði á 19. öld.<ref name="Schumpeter1954-219" /> === Peningar og Cantillon-áhrifin === Peningar, lánsfé og vextir eru meginefni annars hluta ''Essai'' og stórs hluta þess þriðja. Að mati Schumpeters stóð greining Cantillons á þessu sviði að flestu leyti óhögguð í um heila öld.<ref name="Schumpeter1954-223" /> Cantillon gekk út frá því að aukið peningamagn hækkaði verðlag, en hafnaði því að verð hækkaði í réttu hlutfalli við það: tvöfalt meira peningamagn tvöfaldar ekki endilega verð allra vara.<ref name="Murphy1985-207">Murphy 1985, bls. 207.</ref><ref name="Thornton2006-48">Thornton 2006, bls. 48.</ref> Hvernig verðlag breytist ræðst af því hvaðan nýju peningarnir koma og hverjir fá þá fyrst í hendur.<ref name="Thornton2006-48-49">Thornton 2006, bls. 48–49.</ref> Í dæmi hans um aukna framleiðslu gull- og silfurnáma eru það námueigendur og námumenn sem auka fyrst útgjöld sín. Verð þeirra vara sem þeir kaupa hækkar fyrst og hækkanirnar berast síðan smám saman um hagkerfið. Þeir sem tapa eru þeir sem búa við fastar tekjur, fyrst landeigendur á meðan leigusamningar þeirra gilda og síðan þjónustufólk og launamenn á föstum launum.<ref name="Thornton2006-49">Thornton 2006, bls. 49.</ref> Aukið peningamagn breytir því ekki aðeins almennu verðlagi heldur einnig hlutfallslegu verði og tekjuskiptingu. Þessi hugmynd hefur síðar verið kennd við Cantillon-áhrif.<ref name="Thornton2006-52">Thornton 2006, bls. 52.</ref> Hayek tók undir með Jevons, sem taldi lýsingu hans á því hvernig aukið peningamagn hefur smám saman áhrif á verð ólíkra vara eitt það merkilegasta í ritinu.<ref name="Hayek1985-226" /> Að sögn Schumpeters var Cantillon einnig fyrstur til að nota hugtakið veltuhraði peninga (fr. ''vitesse de la circulation'') og benda á að aukinn veltuhraði hefði sömu áhrif og aukið peningamagn.<ref name="Schumpeter1954-317">Schumpeter 1954, bls. 317.</ref> === Vextir === Sama hugsun liggur að baki greiningu Cantillons á vöxtum. Algengt var að líta svo á að meira peningamagn lækkaði vexti, en Cantillon taldi það ekki alltaf rétt: gnægð eða skortur peninga hefði áhrif á verðlag en þyrfti ekki að hafa áhrif á vaxtastigið.<ref name="Murphy1985-206">Murphy 1985, bls. 206.</ref> Að sögn Hayeks hrakti hann þá skoðun að peningar sem slíkir sköpuðu vexti, en það framlag er yfirleitt eignað [[David Hume|Hume]].<ref name="Hayek1985-227" /> Vextir ráðast fremur af framboði og eftirspurn eftir lánsfé, og þar skiptir aftur máli hvar nýju peningarnir lenda. Berist þeir fyrst til banka og sparifjáreigenda, eykst framboð lánsfjár og vextir lækka, en fari þeir fyrst til neytenda, geta vextir hækkað.<ref name="Roncaglia2017-47" /><ref name="Thornton2006-51">Thornton 2006, bls. 51.</ref> Bankar eru í greiningu hans milliliðir sem lána út innstæður sem eigendurnir þurfa ekki að nota í bili og lækka þannig vexti. Schumpeter telur þessa sýn hafa verið ríkjandi bankakenningu allt fram að [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöld]].<ref name="Schumpeter1954-319">Schumpeter 1954, bls. 319.</ref> === Utanríkisviðskipti og greiðslujöfnuður === Í þriðja hluta ''Essai'' tengir Cantillon peningagreininguna við viðskipti milli landa. Jákvæður viðskiptajöfnuður leiðir til innstreymis gulls og silfurs, en líkt og námuféð hækkar það verðlag innanlands. Innfluttar vörur verða þá hlutfallslega ódýrari, peningar streyma aftur úr landi og afgangurinn snýst smám saman upp í halla.<ref name="Thornton2006-52" /> Þessi sjálfvirki aðlögunarferill er yfirleitt eignaður David Hume, sem birti ritgerð sína um viðskiptajöfnuð árið 1752, en ''Essai'' var skrifað um 1730 og gekk skömmu síðar manna á milli í handriti. Schumpeter segir Cantillon hafa lýst ferlinum „nánast gallalaust“.<ref name="Schumpeter1954-217nm4og223">Schumpeter 1954, bls. 217, nm. 4, og 223.</ref><ref name="Schumpeter1954-366_Murphy1985-203">Schumpeter 1954, bls. 366; Murphy 1985, bls. 203.</ref> Murphy gengur lengra og telur að Cantillon, fremur en Hume, eigi að teljast upphafsmaður peningalegrar nálgunar á greiðslujöfnuð, enda byggði hann bæði á áhrifum hlutfallslegs verðs og áhrifum peningaeignar.<ref name="Murphy1985-203-204">Murphy 1985, bls. 203–204.</ref> Hvað hlutfallslegt verð varðar greindi Cantillon á milli vara sem ganga kaupum og sölum milli landa, eins og korns, þar sem verð ræðst að mestu á alþjóðamarkaði, og vara sem gera það ekki, eins og kjöts.<ref name="Murphy1985-207-208">Murphy 1985, bls. 207–208.</ref> === Bankar og hagsveiflur === Cantillon greindi á milli tvenns konar sveiflna. Annars vegar er langtímasveifla í viðskiptum milli landa, þar sem velmegun ríkis vex og hnignar á mörgum áratugum. Dæmi hans var Frakkland, sem dafnaði frá 1646 til 1684 en hnignaði eftir það, meðal annars vegna brottreksturs [[Húgenottar|húgenotta]]. Hins vegar eru styttri sveiflur sem eiga rætur í peningamálum.<ref name="Thornton2006-52-53">Thornton 2006, bls. 52–53.</ref> Hann taldi að hvorki peningar, vextir né gengi ollu slíkum sveiflum af sjálfu sér, enda leituðu þessar stærðir jafnvægis í eðlilegu ástandi sínu.<ref name="Thornton2006-53og58">Thornton 2006, bls. 53 og 58.</ref> Í síðustu köflum þriðja hluta ''Essai'' tekur Cantillon dæmi af því þegar [[Frakkakonungur]] lét lækka nafnverð silfurmyntar um 1% á mánuði í 20 mánuði. Skuldarar flýttu sér að greiða skuldir sínar, lánsfé varð ódýrt og jafnvel þeir frumkvöðlar sem nutu minnst trausts juku umsvif sín og fluttu inn vörur. Þeir sem best þekktu til og Cantillon kallar „upplýsta“ tóku þá að safna mynt, og konungurinn gerði slíkt hið sama með því að fresta greiðslum á skuldum, eftirlaunum og herlaunum. Á sama tíma streymdi mynt úr landi til að greiða fyrir innflutninginn og afleiðingin varð peningaskortur. Kaupmenn seldu þá vörur sínar á undirverði og margir urðu [[Gjaldþrot|gjaldþrota]]. Konungurinn hagnaðist á aðgerðunum en hagkerfið í heild tapaði.<ref name="Thornton2006-53-55">Thornton 2006, bls. 53–55.</ref> Cantillon þekkti bankastarfsemi af eigin raun. Hann benti á að bankar yrðu ávallt að geta innleyst seðla sína og að flestir bankamenn héldu að minnsta kosti helmingi innstæðna í varasjóði. Þjóðbanki sem nyti mikils trausts gæti hins vegar komist af með mun minni varasjóð. Að mati Cantillons hefur slík gnægð „ímyndaðra peninga“ sömu áhrif og aukið magn raunverulegra peninga og hækkar verð á landi og vinnu, en hún hverfur við fyrstu merki um vantraust.<ref name="Thornton2006-56">Thornton 2006, bls. 56.</ref> Hann tók [[Suðursjávarbólan|Suðurhafsbóluna]] 1720, sem hann hafði sjálfur hagnast á, sem dæmi. Seðlaútgáfa gerði þá kleift að versla með hlutabréf fyrir gríðarlegar upphæðir, en þegar fólk tók að auka neyslu sína í trú á mikinn auð þurfti reiðufé og kerfið hrundi. Banki gæti, með samþykki ráðherra, haldið uppi verði [[Ríkisskuldabréf|ríkisskuldabréfa]] og lækkað vexti til að greiða niður skuldir ríkisins, en slíkar aðgerðir spilltu yfirleitt þeim sem tóku þátt í þeim.<ref name="Thornton2006-57-58">Thornton 2006, bls. 57–58.</ref> Thornton telur kjarnann í kenningu Cantillons vera þann að afskipti stjórnvalda, annaðhvort af peningamagni eða í gegnum þjóðbanka, séu upphafleg orsök [[Hagsveiflur|hagsveiflunnar]].<ref name="Thornton2006-58">Thornton 2006, bls. 58.</ref> == Áhrif og arfleifð == Schumpeter telur Cantillon hafa haft mun meiri áhrif á franska hagfræðinga en enska og leggur áherslu á röðina Petty–Cantillon–Quesnay, þar sem hver byggði á verkum forvera síns án þess að vera aðeins lærisveinn hans.<ref name="Schumpeter1954-217nm4og218">Schumpeter 1954, bls. 217, nm. 4, og 218.</ref> Hayek segir að grunnhugmyndir búauðgisstefnunnar sé að finna hjá Cantillon og að Quesnay hafi sjálfur talið hann helstu fyrirmynd sína.<ref name="Hayek1985-227" /> Adam Smith vitnar til hans með nafni í umfjöllun sinni um laun í ''Auðlegð þjóðanna'',<ref name="Hayek1985-217-218" /> en í [[England]]i féll hann síðan að mestu í gleymsku þar til Jevons enduruppgötvaði hann árið 1881.<ref name="Schumpeter1954-217nm4" /><ref name="Hayek1985-221" /> Mat á mikilvægi hans hefur verið misjafnt. Hayek taldi Jevons varla ýkja þegar hann kallaði ''Essai'' „vöggu stjórnmálahagfræðinnar“, en Schumpeter taldi þá nafngift beinlínis ranga, þótt hann teldi peningafræðina sterkustu hlið Cantillons.<ref name="Hayek1985-217" /><ref name="Schumpeter1954-217nm4og223" /> Síðari fræðimenn hafa gjarnan lesið hann í ljósi eigin kenninga: Murphy kallar hann „fágaðan peningahyggjumann“ (e. ''refined monetarist'') og ber hann saman við [[Milton Friedman|Friedman]],<ref name="Murphy1985-201og206-207">Murphy 1985, bls. 201 og 206–207.</ref> og [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurrískir hagfræðingar]] á borð við [[Murray Newton Rothbard|Rothbard]] hafa séð hjá honum fyrsta vísi að austurrísku hagsveiflukenningunni.<ref name="Thornton2006-46">Thornton 2006, bls. 46.</ref> Schumpeter bendir þó á að Cantillon skrifaði í hagkerfi þar sem greiðslur fóru að langmestu leyti fram í málmmynt.<ref name="Schumpeter1954-319" /> == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * Hayek, Friedrich A. (1985). „Richard Cantillon“. Þýð. Micheál Ó Súilleabháin. ''Journal of Libertarian Studies'' 7 (2): 217–247. Upphaflega birt á þýsku 1931. * Murphy, Antoin E. (1985). „Richard Cantillon – Banker and Economist“. ''Journal of Libertarian Studies'' 7 (2): 185–215. * Roncaglia, Alessandro (2017). ''A Brief History of Economic Thought''. Cambridge: Cambridge University Press. * Schumpeter, Joseph A. (1954). ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen & Unwin. * Spengler, Joseph J. (1954). „Richard Cantillon: First of the Moderns. I“. ''Journal of Political Economy'' 62 (4): 281–295. * Thornton, Mark (2006). „Cantillon on the Cause of the Business Cycle“. ''Quarterly Journal of Austrian Economics'' 9 (3): 45–60. * Woods, C. J. (2009). „Cantillon, Richard“. ''Dictionary of Irish Biography''. Dublin: Royal Irish Academy. [https://doi.org/10.3318/dib.001446.v1 doi:10.3318/dib.001446.v1]. Sótt 27. september 2026 af https://www.dib.ie/biography/cantillon-richard-a1446. == Tenglar == * Cantillon, Richard. ''Essai sur la nature du commerce en général'' (1755). [https://www.econlib.org/library/NPDBooks/Cantillon/cntNT.html Ensk þýðing Henrys Higgs, ''Essay on the Nature of Trade in General'', á Econlib]. * [[:en:Richard Cantillon|Grein um Richard Cantillon á ensku Wikipediu]] {{DEFAULTSORT:Cantillon, Richard}} {{d|1734}} [[Flokkur:Franskir hagfræðingar]] [[Flokkur:Írskir hagfræðingar]] tgqvymybfb4dng21mqeb1bg1ru2mjz9 1982469 1982466 2026-10-10T22:28:46Z MatthiasArmann 120431 1982469 wikitext text/x-wiki {{Hagfræðingur | nafn = Richard Cantillon | fæðingardagur = um [[1687]] | fæðingarstaður = Ballyheigue-sókn í Kerry-sýslu á [[Írland]]i | dauðadagur = talinn hafa látist [[14. maí]] [[1734]] | dauðastaður = [[London]] | þjóðerni = Írskur (franskur ríkisborgari frá 1708) | fræðasvið = [[Hagfræði]], bankastarfsemi | hafði_áhrif_á = Victor de Riqueti, markgreifi af Mirabeau, [[François Quesnay]], [[Adam Smith]] | framlög = ''Essai sur la nature du commerce en général'' (1755) }} '''Richard Cantillon''' (f. um [[1687]], d. líklega [[14. maí]] [[1734]]) var [[Írland|írskur]] bankamaður og [[Hagfræði|hagfræðingur]] sem gegndi veigamiklu hlutverki í þróun hagfræðinnar.<ref name="Hayek1985-222">Hayek, Friedrich A. (1985). „[https://mises.org/journal-libertarian-studies/richard-cantillon-introduction Richard Cantillon]“. Þýð. Micheál Ó Súilleabháin. ''Journal of Libertarian Studies'' 7 (2): 217–247, bls. 222.</ref> Í þekktasta riti sínu reyndi hann að skilgreina eðli hagkerfisins í heild og útskýra hvernig það virkaði. Hann setti fram kenningar um verðlag, [[laun]] og [[Vextir|vexti]] og um áhrif breytinga á peningamagni á verðlag og [[gengi]].<ref name="Woods2009">Woods, C. J. (2009). „[https://www.dib.ie/biography/cantillon-richard-a1446 Cantillon, Richard]“. ''Dictionary of Irish Biography''. Dublin: Royal Irish Academy. doi:10.3318/dib.001446.v1. Sótt 27. september 2026.</ref> Hann fjallaði einnig um utanríkisviðskipti og greiðslujöfnuð.<ref name="Schumpeter1954-223">Schumpeter, Joseph A. (1954). ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen & Unwin, bls. 223.</ref> Hann var bankamaður í [[París]] og hagnaðist mjög á fjármálaviðskiptum í tengslum við Mississippi-kerfi [[John Law|Johns Laws]] á árunum 1718–1720. Ritið, ''Essai sur la nature du commerce en général'', kom út árið 1755, 21 ári eftir dauða hans. [[William Stanley Jevons]] kallaði það fyrsta kerfisbundna ritið um hagfræði.<ref name="Murphy1985-186">Murphy, Antoin E. (1985). „[https://mises.org/journal-libertarian-studies/richard-cantillon-banker-and-economist Richard Cantillon – Banker and Economist]“. ''Journal of Libertarian Studies'' 7 (2): 185–215, bls. 186.</ref> == Ævi og störf == === Uppruni === Lítið er vitað með vissu um ævi Cantillons.<ref name="Murphy1985-186" /> Jafnvel fæðingarár hans er óþekkt. Ýmist hefur verið miðað við árið 1680 eða 1697, en Antoin E. Murphy telur hvorugt ártalið nægilega vel rökstutt.<ref name="Murphy1985-198-199">Murphy, Antoin E. (1985). „[https://mises.org/journal-libertarian-studies/richard-cantillon-banker-and-economist Richard Cantillon – Banker and Economist]“. ''Journal of Libertarian Studies'' 7 (2): 185–215, bls. 198–199.</ref> Samkvæmt ''Dictionary of Irish Biography'' fæddist hann á árunum 1680–1690, líklegast árið 1687.<ref name="Woods2009" /> Cantillon var af [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólskri]] ætt sem átti uppruna sinn að rekja til [[Normannar|norðmannsks]] riddara. Faðir hans, sem einnig hét Richard Cantillon, var frá Ballyheigue í Kerry-sýslu og móðir hans, Bridget Cantillon, frá Kilgobbin í Limerick-sýslu. Þau voru skyld og þurftu undanþágu kirkjunnar til að ganga í hjónaband.<ref name="Murphy1985-192-194og196">Murphy, Antoin E. (1985). „[https://mises.org/journal-libertarian-studies/richard-cantillon-banker-and-economist Richard Cantillon – Banker and Economist]“. ''Journal of Libertarian Studies'' 7 (2): 185–215, bls. 192, 194 og 196.</ref> Ættin átti fjölda jarða í Kerry en missti þær við eignaupptökur [[Oliver Cromwell|Cromwells]] og [[Vilhjálmur 3. Englandskonungur|Vilhjálms 3.]] á 17. öld.<ref name="Murphy1985-186og197">Murphy, Antoin E. (1985). „[https://mises.org/journal-libertarian-studies/richard-cantillon-banker-and-economist Richard Cantillon – Banker and Economist]“. ''Journal of Libertarian Studies'' 7 (2): 185–215, bls. 186 og 197.</ref> Líkt og margir írskir kaþólikkar af hans stétt leitaði Cantillon eftir starfstækifærum í [[Frakkland]]i og fékk franskan [[Ríkisborgararéttur|ríkisborgararétt]] árið 1708.<ref name="Woods2009" /> === Fjármálastörf á Spáni og í París === Í [[Spænska erfðastríðið|spænska erfðastríðinu]] starfaði Cantillon á [[Spánn|Spáni]] á vegum féhirðis breska hersins. Í desember 1711 var hann orðinn ritari hjá aðstoðarféhirði sem heyrði undir James Brydges, féhirði breska hersins erlendis. Brydges mat hæfni hans í bókhaldi og þekkingu hans á frönskum fjármálum til mikils og kynnti hann fyrir bankamönnum í [[London]] og [[Amsterdam]].<ref name="Woods2009" /> Árið 1714 sneri Cantillon aftur til Frakklands og settist að í París, þar sem hann varð fljótt farsæll í bankarekstri. Í september sama ár fékk hann umboð til að stýra [[Banki|banka]] frænda síns í borginni. Viðskipti hans við stjórnmálamanninn Bolingbroke árið 1715 benda til þess að hann hafi þá þegar notið mikils trausts í fjármálaheimi Parísar og í febrúar 1716 keypti hann bankann gegn því að greiða frænda sínum árlegan lífeyri.<ref name="Murphy1985-199-200">Murphy, Antoin E. (1985). „[https://mises.org/journal-libertarian-studies/richard-cantillon-banker-and-economist Richard Cantillon – Banker and Economist]“. ''Journal of Libertarian Studies'' 7 (2): 185–215, bls. 199–200.</ref> Eftir andlát frændans árið 1717 hélt Cantillon rekstrinum áfram. Bankinn þjónaði útlægri hirð Stuart-ættarinnar og breskum og írskum útlögum í París. Meðal viðskiptavina voru Bolingbroke og skáldin [[Alexander Pope]] og Matthew Prior.<ref name="Murphy1985-201">Murphy, Antoin E. (1985). „[https://mises.org/journal-libertarian-studies/richard-cantillon-banker-and-economist Richard Cantillon – Banker and Economist]“. ''Journal of Libertarian Studies'' 7 (2): 185–215, bls. 201.</ref> === Mississippi-bólan === Tengsl Cantillons við [[Skotland|skoska]] hagfræðinginn John Law og franska Mississippi-félagið, sem Law stýrði, voru stór þáttur í bankaferli hans. Cantillon kynntist Law í gegnum Brydges árið 1718. Í nóvember sama ár stofnuðu þeir félag um landnám í [[Louisiana]], sem Bernard, bróðir Cantillons, stýrði.<ref name="Woods2009" /> Þriðji maðurinn í félaginu var Englendingurinn Joseph Gage. Cantillon tók þátt í viðskiptaævintýrum Laws, jafnvel þótt hann vantreysti honum.<ref name="Murphy1985-201-202">Murphy, Antoin E. (1985). „[https://mises.org/journal-libertarian-studies/richard-cantillon-banker-and-economist Richard Cantillon – Banker and Economist]“. ''Journal of Libertarian Studies'' 7 (2): 185–215, bls. 201–202.</ref> Cantillon átti hlut í Mississippi-félaginu og hagnaðist á spákaupmennsku með bréf þess í Mississippi-bólunni. Sumarið 1719 græddi hann mikið á viðskiptum með [[hlutabréf]] og valrétti. Hann yfirgaf síðan Frakkland, líklega af ótta við að kerfi Laws myndi hrynja.<ref name="Woods2009" /> Áður en hann yfirgaf Frakkland kom hann skjölum sínum fyrir í læstri kistu til geymslu.<ref name="Murphy1985-201" /> Árið 1720 hagnaðist hann einnig á viðskiptum með bréf í Suðurhafsfélaginu (e. ''South Sea Company'') og stundaði síðan viðskipti í Amsterdam.<ref name="Woods2009" /> Í mars sama ár lánaði banki hans viðskiptavinum háar fjárhæðir gegn hlutabréfum í Mississippi-félaginu sem veði. Lántakendurnir sökuðu hann um [[Okur|okurvexti]] og um að hafa selt veðin strax, en eftir hrunið krafði hann þá engu að síður um endurgreiðslu. Af þessu spruttu málaferli sem hann stóð í allt fram til dauðadags árið 1734.<ref name="Murphy1985-202">Murphy, Antoin E. (1985). „[https://mises.org/journal-libertarian-studies/richard-cantillon-banker-and-economist Richard Cantillon – Banker and Economist]“. ''Journal of Libertarian Studies'' 7 (2): 185–215, bls. 202.</ref> === Einkalíf og dauði === Í febrúar 1722 kvæntist Cantillon Mary Anne O'Mahony, dóttur Daniels O'Mahony greifa, sem varð hershöfðingi í her Frakka. Hún fylgdi honum í ferð til [[Ítalía|Ítalíu]] árið 1723.<ref name="Woods2009" /> Cantillon er talinn hafa látist í eldsvoða í London 14. maí 1734. Eldurinn kom upp í húsi hans við Albemarle Street. Fljótt vaknaði grunur um að þjónar hans hefðu myrt hann og kveikt í húsinu til að hylja glæpinn. Þrír þjónar voru ákærðir fyrir morðið en sýknaðir í desember sama ár. Matreiðslumaður hans, sem hafði verið rekinn um þremur vikum fyrr, flúði land.<ref name="Murphy1985-185-186">Murphy, Antoin E. (1985). „[https://mises.org/journal-libertarian-studies/richard-cantillon-banker-and-economist Richard Cantillon – Banker and Economist]“. ''Journal of Libertarian Studies'' 7 (2): 185–215, bls. 185–186.</ref> Samkvæmt ''Dictionary of Irish Biography'' hefur ævisöguritari hans, Antoin E. Murphy, sett fram þá tilgátu að Cantillon hafi sviðsett dauða sinn til að hverfa frá Evrópu. Tilgátan byggist meðal annars á því að í desember 1734 birtist í [[Holland|hollensku]] nýlendunni [[Súrínam]] grunsamlegur útlendingur sem hafði með sér skjöl í eigu Cantillons.<ref name="Woods2009" /> == ''Essai sur la nature du commerce en général'' == [[Mynd:An Essay on Economic Theory.jpg|thumb|''Essai sur la nature du commerce en général'']] === Tilurð og útgáfa === Eina hagfræðirit Cantillons sem varðveist hefur er ''Essai sur la nature du commerce en général'' (e. ''Essay on the Nature of Trade in General''). Talið er að hann hafi skrifað það um 1730.<ref name="Schumpeter1954-217nm4">Schumpeter, Joseph A. (1954). ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen & Unwin, bls. 217, nm. 4.</ref> Að sögn franska hagfræðingsins Mirabeaus skrifaði Cantillon einnig fjölda annarra rita og greina um hagfræði og efnahagsmál, en þau glötuðust öll í brunanum á heimili hans árið 1734.<ref name="Hayek1985-231">Hayek, Friedrich A. (1985). „[https://mises.org/journal-libertarian-studies/richard-cantillon-introduction Richard Cantillon]“. Þýð. Micheál Ó Súilleabháin. ''Journal of Libertarian Studies'' 7 (2): 217–247, bls. 231.</ref> Á sjö stöðum í fyrsta hluta ''Essai'' vísar Cantillon til viðauka með útreikningum sem hann byggði niðurstöður sínar á. Viðaukinn hefur aldrei fundist og uppi eru ýmsar kenningar um hvað í honum stóð, eða jafnvel hvort hann var skrifaður.<ref name="Hayek1985-227">Hayek, Friedrich A. (1985). „[https://mises.org/journal-libertarian-studies/richard-cantillon-introduction Richard Cantillon]“. Þýð. Micheál Ó Súilleabháin. ''Journal of Libertarian Studies'' 7 (2): 217–247, bls. 227.</ref><ref name="Schumpeter1954-218">Schumpeter, Joseph A. (1954). ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen & Unwin, bls. 218.</ref> Handritið gekk á milli manna í um aldarfjórðung og hafði áhrif áður en það var loks prentað árið 1755, 21 ári eftir dauða Cantillons.<ref name="Schumpeter1954-217nm4" /><ref name="Hayek1985-217">Hayek, Friedrich A. (1985). „[https://mises.org/journal-libertarian-studies/richard-cantillon-introduction Richard Cantillon]“. Þýð. Micheál Ó Súilleabháin. ''Journal of Libertarian Studies'' 7 (2): 217–247, bls. 217.</ref> Í bréfi til [[Jean-Jacques Rousseau|Jean-Jacques Rousseaus]], eins áhrifamesta hugsuðar [[Upplýsingin|upplýsingarinnar]], árið 1767 segist Mirabeau hafa haft ''Essai'' „í handriti í nær sextán ár“ og að allar hugmyndir sínar um [[Mannfjöldi|mannfjölda]] séu þaðan komnar.<ref name="Hayek1985-219">Hayek, Friedrich A. (1985). „[https://mises.org/journal-libertarian-studies/richard-cantillon-introduction Richard Cantillon]“. Þýð. Micheál Ó Súilleabháin. ''Journal of Libertarian Studies'' 7 (2): 217–247, bls. 219.</ref> Síðar fannst styttri útgáfa ritsins í skjalasafni Mirabeaus, þar sem hann virðist kynna verkið sem sitt eigið.<ref name="Hayek1985-231-232">Hayek, Friedrich A. (1985). „[https://mises.org/journal-libertarian-studies/richard-cantillon-introduction Richard Cantillon]“. Þýð. Micheál Ó Súilleabháin. ''Journal of Libertarian Studies'' 7 (2): 217–247, bls. 231–232.</ref> Ritið kom út í tveimur öðrum frönskum útgáfum og ítalskri þýðingu (1767), og margir franskir höfundar vitnuðu í það.<ref name="Hayek1985-218-220">Hayek, Friedrich A. (1985). „[https://mises.org/journal-libertarian-studies/richard-cantillon-introduction Richard Cantillon]“. Þýð. Micheál Ó Súilleabháin. ''Journal of Libertarian Studies'' 7 (2): 217–247, bls. 218–220.</ref> Fjallað er um rit Cantillons í ''L'Ami des hommes'' eftir Mirabeau, sem kom fyrst út á árunum 1756–1757 og var gefið út yfir 40 sinnum á fáum árum.<ref name="Roncaglia2017-45nm5">Roncaglia, Alessandro (2017). ''[https://doi.org/10.1017/9781316798416 A Brief History of Economic Thought]''. Cambridge: Cambridge University Press, bls. 45, nm. 5.</ref><ref name="Hayek1985-231" /> Bókin leiddi til kynna Mirabeaus og [[François Quesnay|Quesnays]], og í kringum þá myndaðist [[Búauðgisstefnan|búauðgisskólinn]].<ref name="Hayek1985-219" /> Í 8. kafla fyrstu bókar ''[[Auðlegð þjóðanna|Auðlegðar þjóðanna]]'' vitnar [[Adam Smith]] í kenningu Cantillons um að verkamaður þurfi að vinna sér inn að minnsta kosti tvöfalda framfærslu sína.<ref name="Hayek1985-217-218">Hayek, Friedrich A. (1985). „[https://mises.org/journal-libertarian-studies/richard-cantillon-introduction Richard Cantillon]“. Þýð. Micheál Ó Súilleabháin. ''Journal of Libertarian Studies'' 7 (2): 217–247, bls. 217–218.</ref> Eftir 1776 fór nafn Cantillons að hverfa úr ritum og á fyrri hluta 19. aldar var verkið að mestu gleymt.<ref name="Hayek1985-220">Hayek, Friedrich A. (1985). „[https://mises.org/journal-libertarian-studies/richard-cantillon-introduction Richard Cantillon]“. Þýð. Micheál Ó Súilleabháin. ''Journal of Libertarian Studies'' 7 (2): 217–247, bls. 220.</ref> Undir lok aldarinnar enduruppgötvaði William Stanley Jevons það, en að hans sögn má finna „vöggu stjórnmálahagfræðinnar“ (e. ''the cradle of political economy'') í ritinu.<ref name="Hayek1985-221">Hayek, Friedrich A. (1985). „[https://mises.org/journal-libertarian-studies/richard-cantillon-introduction Richard Cantillon]“. Þýð. Micheál Ó Súilleabháin. ''Journal of Libertarian Studies'' 7 (2): 217–247, bls. 221.</ref> Austurríski hagfræðingurinn [[Joseph Schumpeter|Schumpeter]] hafnar þó þessu mati.<ref name="Schumpeter1954-217nm4" /> Ritið kom fyrst út í fræðilegri enskri þýðingu hagfræðingsins Henrys Higgs árið 1931.<ref name="Woods2009" /> Jevons, [[Charles Gide|Gide]] og Schumpeter (1914) kölluðu það fyrsta kerfisbundna ritið um hagfræði.<ref name="Hayek1985-221-223">Hayek, Friedrich A. (1985). „[https://mises.org/journal-libertarian-studies/richard-cantillon-introduction Richard Cantillon]“. Þýð. Micheál Ó Súilleabháin. ''Journal of Libertarian Studies'' 7 (2): 217–247, bls. 221–223.</ref> === Aðferðafræði === ''Essai'' skiptist í þrjá hluta. Sá fyrsti fjallar um innra skipulag hagkerfisins og framleiðslu, annar um [[Peningar|peninga]] og peningaflæði og sá þriðji um utanríkisviðskipti.<ref name="Roncaglia2017-46">Roncaglia, Alessandro (2017). ''[https://doi.org/10.1017/9781316798416 A Brief History of Economic Thought]''. Cambridge: Cambridge University Press, bls. 46.</ref> Cantillon leitast markvisst við að skýra hagræn fyrirbæri án gildismats og setur hvorki fram umbótatillögur né siðferðileg sjónarmið. Orðið „náttúrulegur“ kemur um 30 sinnum fyrir í ritinu og er ávallt notað til að lýsa orsakasamhengi.<ref name="Hayek1985-223-224">Hayek, Friedrich A. (1985). „[https://mises.org/journal-libertarian-studies/richard-cantillon-introduction Richard Cantillon]“. Þýð. Micheál Ó Súilleabháin. ''Journal of Libertarian Studies'' 7 (2): 217–247, bls. 223–224.</ref> Mirabeau þótti ritið þurrt aflestrar og kann það að hafa takmarkað lesendahóp þess.<ref name="Hayek1985-224og231">Hayek, Friedrich A. (1985). „[https://mises.org/journal-libertarian-studies/richard-cantillon-introduction Richard Cantillon]“. Þýð. Micheál Ó Súilleabháin. ''Journal of Libertarian Studies'' 7 (2): 217–247, bls. 224 og 231.</ref> Cantillon sótti innblástur í tölulega útreikninga [[William Petty|Williams Pettys]] og beitti einföldunarforsendum í greiningu sinni, svo sem að halda öðrum þáttum óbreyttum (''ceteris paribus''), gera ráð fyrir einangruðu ríki og byrja á einföldum tilvikum en auka flækjustigið smám saman.<ref name="Schumpeter1954-218" /><ref name="Hayek1985-224">Hayek, Friedrich A. (1985). „[https://mises.org/journal-libertarian-studies/richard-cantillon-introduction Richard Cantillon]“. Þýð. Micheál Ó Súilleabháin. ''Journal of Libertarian Studies'' 7 (2): 217–247, bls. 224.</ref> Joseph Schumpeter taldi að Cantillon hefði gert sér grein fyrir því að í öllum [[Félagsvísindi|félagsvísindum]] mætti greina tvo aðferðafræðilega ólíka flokka spurninga: annars vegar hvernig hegðun fólks skapar þau félagslegu fyrirbæri sem blasa við og hins vegar hvernig sú hegðun hefur mótast.<ref name="Schumpeter1954-219">Schumpeter, Joseph A. (1954). ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen & Unwin, bls. 219.</ref> == Hagfræðikenningar == Framlag Richards Cantillons til hagfræðinnar er margþætt. Ritið var mikilvægt framlag til kenninga um óvissu og til þróunar á hagfræðilegri landafræði.<ref name="Schumpeter1954-219og222">Schumpeter, Joseph A. (1954). ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen & Unwin, bls. 219 og 222.</ref> Þá má nefna greiningar á verðþróun, launum, milliríkjaviðskiptum og viðskiptajöfnuði.<ref name="Woods2009" /> === Verðmæta- og landvirðiskenning === Í fyrstu setningu ritsins ''Essai'' er auður skilgreindur sem „ekkert annað en viðhald, þægindi og munaður lífsins“.<ref name="Hayek1985-224" /> Cantillon taldi auðinn eiga sér tvær uppsprettur, land og vinnu: landið er efniviðurinn en vinnan gefur honum form.<ref name="Schumpeter1954-218" /> Hann greinir á milli innra virðis (fr. ''valeur intrinsèque'') og markaðsverðs. Innra virði vöru mælist í því magni lands og vinnu sem fer í framleiðslu hennar, en þá hugmynd sótti Cantillon til Williams Pettys.<ref name="Roncaglia2017-46" /><ref name="Schumpeter1954-219" /> Markaðsverð ræðst hins vegar af [[Framboð og eftirspurn|framboði og eftirspurn]] og getur vikið frá innra virði.<ref name="Schumpeter1954-220">Schumpeter, Joseph A. (1954). ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen & Unwin, bls. 220.</ref> Petty hafði glímt við þann vanda að ef virði réðist bæði af landi og vinnu þyrfti að finna leið til að umreikna annað í hitt. Lausn Cantillons fólst í því að umreikna vinnu í land. Dagsverk fátækasta fullorðna [[Þrælahald|þrælsins]] er að mati Cantillons jafnvirði tvöfaldrar afurðar þess lands sem þarf til að framfleyta honum. Ástæðan er sú að um helmingur barna lést fyrir 17 ára aldur og því þarf hver verkamaður að framfleyta tveimur börnum til að einhver taki við af honum.<ref name="Schumpeter1954-219-220">Schumpeter, Joseph A. (1954). ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen & Unwin, bls. 219–220.</ref><ref name="Roncaglia2017-46" /> Adam Smith vitnaði til þessarar röksemdar í ''Auðlegð þjóðanna''.<ref name="Hayek1985-217-218" /> Aðrir verkamenn fá hærri laun, annaðhvort vegna þess að þjálfun þeirra krefst meira lands eða vegna áhættunnar sem fylgir störfum þeirra.<ref name="Schumpeter1954-220" /> Þar með verður land eini upphaflegi [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþátturinn]] sem skapar virði og hallast Cantillon því að hreinni landvirðiskenningu. Hún var bakgrunnur hugmynda búauðgismanna.<ref name="Roncaglia2017-46-47">Roncaglia, Alessandro (2017). ''[https://doi.org/10.1017/9781316798416 A Brief History of Economic Thought]''. Cambridge: Cambridge University Press, bls. 46–47.</ref> Fræðimenn eru ósammála um hvernig túlka beri verðkenningu Cantillons. Joseph Schumpeter heldur því fram að Cantillon hafi aldrei spurt hvernig eðlilegt verð myndist út frá framboði og eftirspurn. Þannig hafi orðið til „villandi formúla“ sem lifði fram á daga [[John Stuart Mill|J. S. Mills]]: að kostnaður ráði eðlilegu verði en framboð og eftirspurn markaðsverði.<ref name="Schumpeter1954-220" /> [[Friedrich Hayek]], sem vísar til Gaëtans Pirou, telur hins vegar að Cantillon hafi einmitt sýnt fram á hvaða öfl draga markaðsverð aftur að eðlilegu virði og því megi líta á hann sem undanfara jafnvægiskenninga.<ref name="Hayek1985-225">Hayek, Friedrich A. (1985). „[https://mises.org/journal-libertarian-studies/richard-cantillon-introduction Richard Cantillon]“. Þýð. Micheál Ó Súilleabháin. ''Journal of Libertarian Studies'' 7 (2): 217–247, bls. 225.</ref> === Stéttirnar þrjár og hringrás tekna === Kenningar Cantillons um stéttaskiptingu byggjast á eignarhaldi á landi. Hann skipti samfélaginu í þrjár stéttir: landeigendur, leiguliða (bændur) og verkamenn. Auk þess fjallaði hann um kaupmenn og handverksmenn sem bjuggu í borgum.<ref name="Schumpeter1954-218-219">Schumpeter, Joseph A. (1954). ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen & Unwin, bls. 218–219.</ref> Cantillon taldi að afurðir landsins skiptust í þrjá nokkurn veginn jafna hluta, sem hann kallaði „renturnar þrjár“ (fr. ''les trois rentes''): kostnað bóndans, þar með talin laun verkamanna og hans eigin framfærsla, hagnað bóndans og leigu til landeigandans.<ref name="Schumpeter1954-222">Schumpeter, Joseph A. (1954). ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen & Unwin, bls. 222.</ref><ref name="Roncaglia2017-47">Roncaglia, Alessandro (2017). ''[https://doi.org/10.1017/9781316798416 A Brief History of Economic Thought]''. Cambridge: Cambridge University Press, bls. 47.</ref> Tekjur verkamanns og bónda eru „bundnar“. Verkamaðurinn þarf launin sín til að lifa og bóndinn þarf sinn hlut til að halda búinu gangandi. Landeigandinn er sá eini sem getur eytt tekjunum eins og honum sýnist. Það sem hann ákveður að kaupa ræður því hvað er framleitt og hversu margir fá vinnu. Þess vegna segir Cantillon að allar stéttir lifi „á kostnað landeigenda“.<ref name="Schumpeter1954-221">Schumpeter, Joseph A. (1954). ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen & Unwin, bls. 221.</ref> Landeigandinn og bóndinn kaupa vörur af kaupmanninum og kaupmaðurinn notar peningana til að kaupa mat af bóndanum. Bóndinn fær þannig tekjur aftur, greiðir leiguna næsta ár og ferlið byrjar upp á nýtt. Peningarnir fara því í hringrás frá sveitinni til borgarinnar og aftur til baka. Schumpeter telur Cantillon hafa verið fyrstan til að lýsa hringrásinni á skýran og áþreifanlegan hátt.<ref name="Schumpeter1954-222" /> Quesnay gerði hugmyndina síðan þekkta árið 1758 með ''Tableau économique'', töflu sem sýndi flæðið myndrænt.<ref name="Roncaglia2017-48">Roncaglia, Alessandro (2017). ''[https://doi.org/10.1017/9781316798416 A Brief History of Economic Thought]''. Cambridge: Cambridge University Press, bls. 48.</ref> Að mati Schumpeters er tafla Quesnays í grunnatriðum sú sama og lýsing Cantillons.<ref name="Schumpeter1954-222" /> Hayek segir að Quesnay og búauðgismennirnir hafi í raun gert hugmyndir Cantillons kerfisbundnari og myndrænni.<ref name="Hayek1985-228">Hayek, Friedrich A. (1985). „[https://mises.org/journal-libertarian-studies/richard-cantillon-introduction Richard Cantillon]“. Þýð. Micheál Ó Súilleabháin. ''Journal of Libertarian Studies'' 7 (2): 217–247, bls. 228.</ref> Munurinn liggur þó í því að búauðgismenn tóku ekki upp renturnar þrjár.<ref name="Roncaglia2017-47" /> === Frumkvöðullinn === Cantillon er einnig þekktur fyrir að hafa fyrstur fjallað ítarlega um efnahagslegt hlutverk [[Frumkvöðull|frumkvöðulsins]] (fr. ''entrepreneur''). Hann hélt því fram að frumkvöðlar byggju við mikla óvissu um tekjur og hagnað, þar sem þeir væru hvorki í föstu starfi né hefðu fastar tekjur af landi eins og landeigendur.<ref name="Schumpeter1954-222" /><ref name="Hayek1985-226">Hayek, Friedrich A. (1985). „[https://mises.org/journal-libertarian-studies/richard-cantillon-introduction Richard Cantillon]“. Þýð. Micheál Ó Súilleabháin. ''Journal of Libertarian Studies'' 7 (2): 217–247, bls. 226.</ref> Kjarninn í hugmynd Cantillons er að frumkvöðullinn tekur á sig áhættu: hann skuldbindur sig til að greiða ákveðnar upphæðir áður en hann veit hverjar tekjur hans verða. Sem dæmi nefndi Cantillon bónda sem veit nákvæmlega hvað hann þarf að greiða í leigu og laun en veit ekki hvort uppskeran verður góð eða hvaða verð fæst fyrir hana. Hagnaður bóndans er einmitt það sem hann ber úr býtum sem frumkvöðull.<ref name="Roncaglia2017-47" /><ref name="Hayek1985-226" /> Cantillon einskorðaði hugtakið þó ekki við bændur, því að kaupmenn, klæðasalar og handverksmenn eru allir frumkvöðlar samkvæmt sömu skilgreiningu.<ref name="Schumpeter1954-222" /> [[Samkeppni]] milli frumkvöðla heldur hagnaði þeirra að jafnaði nálægt eðlilegu virði þjónustunnar.<ref name="Schumpeter1954-222" /> === Fólksfjöldi === Cantillon fjallar um fólksfjölda í 15. kafla fyrsta hluta ''Essai''.<ref name="Hayek1985-224" /> Hann taldi að íbúafjöldi lands réðist af því hve mikið væri hægt að framleiða á landi og líkti mönnum við mýs í hlöðu sem halda áfram að fjölga sér á meðan nóg er að éta.<ref name="Hayek1985-243nm53">Hayek, Friedrich A. (1985). „[https://mises.org/journal-libertarian-studies/richard-cantillon-introduction Richard Cantillon]“. Þýð. Micheál Ó Súilleabháin. ''Journal of Libertarian Studies'' 7 (2): 217–247, bls. 243, nm. 53.</ref><ref name="Spengler1954-290">Spengler, Joseph J. (1954). „[https://doi.org/10.1086/257535 Richard Cantillon: First of the Moderns. I]“. ''Journal of Political Economy'' 62 (4): 281–295, bls. 290.</ref> Þar sem landeigendur ráða því hvernig jörðin er nýtt, ráða þeir í raun líka fólksfjöldanum.<ref name="Schumpeter1954-221" /> Ef þeir leggja land undir hesta og skrúðgarða, eða nota afurðir þess til að greiða fyrir innfluttan munaðarvarning, verða íbúarnir færri en ef landið er nýtt til að framleiða mat handa vinnandi fólki.<ref name="Spengler1954-290-291">Spengler, Joseph J. (1954). „[https://doi.org/10.1086/257535 Richard Cantillon: First of the Moderns. I]“. ''Journal of Political Economy'' 62 (4): 281–295, bls. 290–291.</ref> Sama land getur því ýmist framfleytt mörgum sem lifa fábrotnu lífi eða færri sem búa við betri kjör, en Cantillon tók ekki afstöðu til þess hvort væri æskilegra.<ref name="Schumpeter1954-257">Schumpeter, Joseph A. (1954). ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen & Unwin, bls. 257.</ref> Að mati Hayeks er kjarninn í kenningu [[Thomas Malthus|Thomasar Malthusar]] þegar fólginn í kenningu Cantillons um fólksfjölda.<ref name="Hayek1985-224-225">Hayek, Friedrich A. (1985). „[https://mises.org/journal-libertarian-studies/richard-cantillon-introduction Richard Cantillon]“. Þýð. Micheál Ó Súilleabháin. ''Journal of Libertarian Studies'' 7 (2): 217–247, bls. 224–225.</ref> === Staðsetning og rúm === Í fyrstu köflum ''Essai'' lýsir Cantillon því hvernig byggð þróast. Fyrst myndast þorp, síðan markaðsbæir, borgir og loks höfuðborg.<ref name="Schumpeter1954-219" /> Þorp rísa við ræktunarlandið, því að þeir sem vinna jörðina þurfa að búa nálægt henni.<ref name="Spengler1954-294">Spengler, Joseph J. (1954). „[https://doi.org/10.1086/257535 Richard Cantillon: First of the Moderns. I]“. ''Journal of Political Economy'' 62 (4): 281–295, bls. 294.</ref> Bæir verða hins vegar til í kringum markaði, fyrst markaði sem haldnir eru með reglulegu millibili og síðar fasta markaði. Schumpeter telur umfjöllun Cantillons um staðsetningu ef til vill fyrstu raunverulegu tilraunina á sviði staðsetningarhagfræði. Hann bendir einnig á að upphafskaflar ritsins hafi orðið fyrirmynd margra kennslubóka í hagfræði á 19. öld.<ref name="Schumpeter1954-219" /> === Peningar og Cantillon-áhrifin === Peningar, lánsfé og vextir eru meginefni annars hluta ''Essai'' og stórs hluta þess þriðja. Að mati Schumpeters stóð greining Cantillons á þessu sviði að flestu leyti óhögguð í um heila öld.<ref name="Schumpeter1954-223" /> Cantillon gekk út frá því að aukið peningamagn hækkaði verðlag, en hafnaði því að verð hækkaði í réttu hlutfalli við það: tvöfalt meira peningamagn tvöfaldar ekki endilega verð allra vara.<ref name="Murphy1985-207">Murphy, Antoin E. (1985). „[https://mises.org/journal-libertarian-studies/richard-cantillon-banker-and-economist Richard Cantillon – Banker and Economist]“. ''Journal of Libertarian Studies'' 7 (2): 185–215, bls. 207.</ref> Hvernig verðlag breytist ræðst af því hvaðan nýju peningarnir koma og hverjir fá þá fyrst í hendur. Í dæmi hans um aukna framleiðslu gull- og silfurnáma eru það námueigendur og námumenn sem auka fyrst útgjöld sín. Verð þeirra vara sem þeir kaupa hækkar fyrst og hækkanirnar berast síðan smám saman um hagkerfið. Þeir sem tapa eru þeir sem búa við fastar tekjur, fyrst landeigendur á meðan leigusamningar þeirra gilda og síðan þjónustufólk og launamenn á föstum launum.<ref name="Thornton2006-48-49">Thornton, Mark (2006). „[https://mises.org/quarterly-journal-austrian-economics/cantillon-cause-business-cycle Cantillon on the Cause of the Business Cycle]“. ''Quarterly Journal of Austrian Economics'' 9 (3): 45–60, bls. 48–49.</ref> Aukið peningamagn breytir því ekki aðeins almennu verðlagi heldur einnig hlutfallslegu verði og tekjuskiptingu. Þessi hugmynd hefur síðar verið kennd við Cantillon-áhrif.<ref name="Thornton2006-52">Thornton, Mark (2006). „[https://mises.org/quarterly-journal-austrian-economics/cantillon-cause-business-cycle Cantillon on the Cause of the Business Cycle]“. ''Quarterly Journal of Austrian Economics'' 9 (3): 45–60, bls. 52.</ref> Hayek tók undir með Jevons, sem taldi lýsingu hans á því hvernig aukið peningamagn hefur smám saman áhrif á verð ólíkra vara eitt það merkilegasta í ritinu.<ref name="Hayek1985-226" /> Að sögn Schumpeters var Cantillon einnig fyrstur til að nota hugtakið veltuhraði peninga (fr. ''vitesse de la circulation'') og benda á að aukinn veltuhraði hefði sömu áhrif og aukið peningamagn.<ref name="Schumpeter1954-317">Schumpeter, Joseph A. (1954). ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen & Unwin, bls. 317.</ref> === Vextir === Sama hugsun liggur að baki greiningu Cantillons á vöxtum. Algengt var að líta svo á að meira peningamagn lækkaði vexti, en Cantillon taldi það ekki alltaf rétt: gnægð eða skortur peninga hefði áhrif á verðlag en þyrfti ekki að hafa áhrif á vaxtastigið.<ref name="Murphy1985-206">Murphy, Antoin E. (1985). „[https://mises.org/journal-libertarian-studies/richard-cantillon-banker-and-economist Richard Cantillon – Banker and Economist]“. ''Journal of Libertarian Studies'' 7 (2): 185–215, bls. 206.</ref> Að sögn Hayeks hrakti hann þá skoðun að peningar sem slíkir sköpuðu vexti, en það framlag er yfirleitt eignað [[David Hume|Hume]].<ref name="Hayek1985-227" /> Vextir ráðast fremur af framboði og eftirspurn eftir lánsfé, og þar skiptir aftur máli hvar nýju peningarnir lenda. Berist þeir fyrst til banka og sparifjáreigenda, eykst framboð lánsfjár og vextir lækka, en fari þeir fyrst til neytenda, geta vextir hækkað.<ref name="Roncaglia2017-47" /><ref name="Thornton2006-51">Thornton, Mark (2006). „[https://mises.org/quarterly-journal-austrian-economics/cantillon-cause-business-cycle Cantillon on the Cause of the Business Cycle]“. ''Quarterly Journal of Austrian Economics'' 9 (3): 45–60, bls. 51.</ref> Bankar eru í greiningu hans milliliðir sem lána út innstæður sem eigendurnir þurfa ekki að nota í bili og lækka þannig vexti. Schumpeter telur þessa sýn hafa verið ríkjandi bankakenningu allt fram að [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöld]].<ref name="Schumpeter1954-319">Schumpeter, Joseph A. (1954). ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen & Unwin, bls. 319.</ref> === Utanríkisviðskipti og greiðslujöfnuður === Í þriðja hluta ''Essai'' tengir Cantillon peningagreininguna við viðskipti milli landa. Jákvæður viðskiptajöfnuður leiðir til innstreymis gulls og silfurs, en líkt og námuféð hækkar það verðlag innanlands. Innfluttar vörur verða þá hlutfallslega ódýrari, peningar streyma aftur úr landi og afgangurinn snýst smám saman upp í halla.<ref name="Thornton2006-52" /> Þessi sjálfvirki aðlögunarferill er yfirleitt eignaður David Hume, sem birti ritgerð sína um viðskiptajöfnuð árið 1752, en ''Essai'' var skrifað um 1730 og gekk skömmu síðar manna á milli í handriti. Schumpeter segir Cantillon hafa lýst ferlinum „nánast gallalaust“.<ref name="Schumpeter1954-217nm4-223-366">Schumpeter, Joseph A. (1954). ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen & Unwin, bls. 217, nm. 4, 223 og 366.</ref><ref name="Murphy1985-203">Murphy, Antoin E. (1985). „[https://mises.org/journal-libertarian-studies/richard-cantillon-banker-and-economist Richard Cantillon – Banker and Economist]“. ''Journal of Libertarian Studies'' 7 (2): 185–215, bls. 203.</ref> Murphy gengur lengra og telur að Cantillon, fremur en Hume, eigi að teljast upphafsmaður peningalegrar nálgunar á greiðslujöfnuð, enda byggði hann bæði á áhrifum hlutfallslegs verðs og áhrifum peningaeignar.<ref name="Murphy1985-203-204">Murphy, Antoin E. (1985). „[https://mises.org/journal-libertarian-studies/richard-cantillon-banker-and-economist Richard Cantillon – Banker and Economist]“. ''Journal of Libertarian Studies'' 7 (2): 185–215, bls. 203–204.</ref> Hvað hlutfallslegt verð varðar greindi Cantillon á milli vara sem ganga kaupum og sölum milli landa, eins og korns, þar sem verð ræðst að mestu á alþjóðamarkaði, og vara sem gera það ekki, eins og kjöts.<ref name="Murphy1985-207-208">Murphy, Antoin E. (1985). „[https://mises.org/journal-libertarian-studies/richard-cantillon-banker-and-economist Richard Cantillon – Banker and Economist]“. ''Journal of Libertarian Studies'' 7 (2): 185–215, bls. 207–208.</ref> === Bankar og hagsveiflur === Cantillon greindi á milli tvenns konar sveiflna. Annars vegar er langtímasveifla í viðskiptum milli landa, þar sem velmegun ríkis vex og hnignar á mörgum áratugum. Dæmi hans var Frakkland, sem dafnaði frá 1646 til 1684 en hnignaði eftir það, meðal annars vegna brottreksturs [[Húgenottar|húgenotta]]. Hins vegar eru styttri sveiflur sem eiga rætur í peningamálum. Hann taldi að hvorki peningar, vextir né gengi ollu slíkum sveiflum af sjálfu sér, enda leituðu þessar stærðir jafnvægis í eðlilegu ástandi sínu.<ref name="Thornton2006-52-53og58">Thornton, Mark (2006). „[https://mises.org/quarterly-journal-austrian-economics/cantillon-cause-business-cycle Cantillon on the Cause of the Business Cycle]“. ''Quarterly Journal of Austrian Economics'' 9 (3): 45–60, bls. 52–53 og 58.</ref> Í síðustu köflum þriðja hluta ''Essai'' tekur Cantillon dæmi af því þegar [[Frakkakonungur]] lét lækka nafnverð silfurmyntar um 1% á mánuði í 20 mánuði. Skuldarar flýttu sér að greiða skuldir sínar, lánsfé varð ódýrt og jafnvel þeir frumkvöðlar sem nutu minnst trausts juku umsvif sín og fluttu inn vörur. Þeir sem best þekktu til og Cantillon kallar „upplýsta“ tóku þá að safna mynt, og konungurinn gerði slíkt hið sama með því að fresta greiðslum á skuldum, eftirlaunum og herlaunum. Á sama tíma streymdi mynt úr landi til að greiða fyrir innflutninginn og afleiðingin varð peningaskortur. Kaupmenn seldu þá vörur sínar á undirverði og margir urðu [[Gjaldþrot|gjaldþrota]]. Konungurinn hagnaðist á aðgerðunum en hagkerfið í heild tapaði.<ref name="Thornton2006-53-55">Thornton, Mark (2006). „[https://mises.org/quarterly-journal-austrian-economics/cantillon-cause-business-cycle Cantillon on the Cause of the Business Cycle]“. ''Quarterly Journal of Austrian Economics'' 9 (3): 45–60, bls. 53–55.</ref> Cantillon þekkti bankastarfsemi af eigin raun. Hann benti á að bankar yrðu ávallt að geta innleyst seðla sína og að flestir bankamenn héldu að minnsta kosti helmingi innstæðna í varasjóði. Þjóðbanki sem nyti mikils trausts gæti hins vegar komist af með mun minni varasjóð. Að mati Cantillons hefur slík gnægð „ímyndaðra peninga“ sömu áhrif og aukið magn raunverulegra peninga og hækkar verð á landi og vinnu, en hún hverfur við fyrstu merki um vantraust.<ref name="Thornton2006-56">Thornton, Mark (2006). „[https://mises.org/quarterly-journal-austrian-economics/cantillon-cause-business-cycle Cantillon on the Cause of the Business Cycle]“. ''Quarterly Journal of Austrian Economics'' 9 (3): 45–60, bls. 56.</ref> Hann tók [[Suðursjávarbólan|Suðurhafsbóluna]] 1720, sem hann hafði sjálfur hagnast á, sem dæmi. Seðlaútgáfa gerði þá kleift að versla með hlutabréf fyrir gríðarlegar upphæðir, en þegar fólk tók að auka neyslu sína í trú á mikinn auð þurfti reiðufé og kerfið hrundi. Banki gæti, með samþykki ráðherra, haldið uppi verði [[Ríkisskuldabréf|ríkisskuldabréfa]] og lækkað vexti til að greiða niður skuldir ríkisins, en slíkar aðgerðir spilltu yfirleitt þeim sem tóku þátt í þeim. Thornton telur kjarnann í kenningu Cantillons vera þann að afskipti stjórnvalda, annaðhvort af peningamagni eða í gegnum þjóðbanka, séu upphafleg orsök [[Hagsveiflur|hagsveiflunnar]].<ref name="Thornton2006-57-58">Thornton, Mark (2006). „[https://mises.org/quarterly-journal-austrian-economics/cantillon-cause-business-cycle Cantillon on the Cause of the Business Cycle]“. ''Quarterly Journal of Austrian Economics'' 9 (3): 45–60, bls. 57–58.</ref> == Áhrif og arfleifð == Schumpeter telur Cantillon hafa haft mun meiri áhrif á franska hagfræðinga en enska og leggur áherslu á röðina Petty–Cantillon–Quesnay, þar sem hver byggði á verkum forvera síns án þess að vera aðeins lærisveinn hans. Hayek segir að grunnhugmyndir búauðgisstefnunnar sé að finna hjá Cantillon og að Quesnay hafi sjálfur talið hann helstu fyrirmynd sína.<ref name="Hayek1985-227" /> Adam Smith vitnar til hans með nafni í umfjöllun sinni um laun í ''Auðlegð þjóðanna'',<ref name="Hayek1985-217-218" /> en í [[England]]i féll hann síðan að mestu í gleymsku þar til Jevons enduruppgötvaði hann árið 1881.<ref name="Hayek1985-221" /> Mat á mikilvægi hans hefur verið misjafnt. Hayek taldi Jevons varla ýkja þegar hann kallaði ''Essai'' „vöggu stjórnmálahagfræðinnar“, en Schumpeter taldi þá nafngift beinlínis ranga, þótt hann teldi peningafræðina sterkustu hlið Cantillons.<ref name="Hayek1985-217" /><ref name="Schumpeter1954-217nm4-218-223">Schumpeter, Joseph A. (1954). ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen & Unwin, bls. 217, nm. 4, 218 og 223.</ref> Síðari fræðimenn hafa gjarnan lesið hann í ljósi eigin kenninga: Murphy kallar hann „fágaðan peningahyggjumann“ (e. ''refined monetarist'') og ber hann saman við [[Milton Friedman|Friedman]],<ref name="Murphy1985-201og206-207">Murphy, Antoin E. (1985). „[https://mises.org/journal-libertarian-studies/richard-cantillon-banker-and-economist Richard Cantillon – Banker and Economist]“. ''Journal of Libertarian Studies'' 7 (2): 185–215, bls. 201 og 206–207.</ref> og [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurrískir hagfræðingar]] á borð við [[Murray Newton Rothbard|Rothbard]] hafa séð hjá honum fyrsta vísi að austurrísku hagsveiflukenningunni.<ref name="Thornton2006-46">Thornton, Mark (2006). „[https://mises.org/quarterly-journal-austrian-economics/cantillon-cause-business-cycle Cantillon on the Cause of the Business Cycle]“. ''Quarterly Journal of Austrian Economics'' 9 (3): 45–60, bls. 46.</ref> Schumpeter bendir þó á að Cantillon skrifaði í hagkerfi þar sem greiðslur fóru að langmestu leyti fram í málmmynt.<ref name="Schumpeter1954-319" /> == Heimildir == {{reflist}} == Tenglar == * Cantillon, Richard. ''Essai sur la nature du commerce en général'' (1755). [https://www.econlib.org/library/NPDBooks/Cantillon/cntNT.html Ensk þýðing Henrys Higgs, ''Essay on the Nature of Trade in General'', á Econlib]. * [[:en:Richard Cantillon|Grein um Richard Cantillon á ensku Wikipediu]] {{DEFAULTSORT:Cantillon, Richard}} {{d|1734}} [[Flokkur:Franskir hagfræðingar]] [[Flokkur:Írskir hagfræðingar]] fdiz4k7xrtchgpw19ovsbl86gpfj0ge 0 167309 1982437 1910852 2026-10-10T14:18:29Z Stephan1000000 67773 1982437 wikitext text/x-wiki {{Sjónvarpsþáttur | nafn = Bridgerton | skapari = Chris Van Dusen | byggt á = ''Bridgerton'' eftir Juliu Quinn | mynd = | tungumál = [[Enska]] | fjöldi_þáttaraða = 4 | imdb_kenni = https://www.imdb.com/title/tt8740790/?ref_=nv_sr_srsg_0 | leikarar = * Adjoa Andoh * Lorraine Ashbourne * Jonathan Bailey * Ruby Barker * Sabrina Bartlett * Harriet Cains * Bessie Carter * Nicola Coughlan * Phoebe Dynevor * Ruth Gemmell * Florence Hunt * Martins Imhangbe * Claudia Jessie * Ben Miller * Luke Newton * Regé-Jean Page * Golda Rosheuvel * Luke Thompson * Will Tilston * Polly Walker * Simone Ashley * Charithra Chandran * Shelley Conn * Calam Lynch * Rupert Young | yfirlestur = [[Julie Andrews]] | land = [[Bandaríkin]] | fjöldi_þátta = 32 | framleiðslufyrirtæki = Shondaland | dreifingaraðili = [[Netflix]] | framkvæmdastjóri = * Shonda Rhimes * Betsy Beers * Chris Van Dusen * Julie Anne Robinson }} '''''Bridgerton''''' er bandarísk [[Sjónvarpsþáttur|þáttaröð]] sem var búin til af Chris Van Dusen og framleidd af Shonda Rhimes fyrir [[Netflix]]. Þættirnir byggja á [[Skáldsaga|skáldsögum]] Juliu Quinn sem fjalla um Bridgerton fjölskylduna og gerast á georgíska tímabilinu í [[London]]. Fyrstu seríunni af ''Bridgerton'' var streymt á Netflix á [[Jóladagur|jóladag]], 25. desember 2020 og náði strax gríðarlega miklum vinsældum. Þættirnir fengu mesta áhorf sem nokkur Netflix sería hafði fengið til þessa á frumsýningardegi en áhorf náði til a.m.k. 82 milljóna heimila. Önnur serían var frumsýnd 25. mars 2022 og fékk einnig gríðar mikið áhorf og náði fyrsta sæti yfir áhorf í 92 löndum á fyrstu þremur dögunum frá frumsýningu. Í apríl 2021 tilkynnti höfundur þáttana Chris Van Dusen að búið væri að samþykja gerð þriðju og fjórðu seríu af þáttunum == Söguþráður == Þættirnir gerast á valdatíð [[Georg 3.|Georgs 3.]] á [[England|Englandi]] og fjalla um Bridgerton systkinin - Anthony, Benedict, Colin, Daphne, Eloise, Francesca, Gregory og Hyacinth - þar sem þau fóta sig innan yfirstéttarinnar í London í leit að ást. Sögumaður þáttana er engin önnur en [[Julie Andrews]] sem ljáir hinni nafnlausu slúðurkerlingu Lady Whistledown rödd sýna. Bækurnar eftir Juliu Quinn fjalla hver og ein um hvert Bridgerton systkinið á fætur öðru og gerir þáttaröðin það sama. Fyrsta serían byggir á fyrstu bókinni í flokknum''The Duke and I'' fjallar um Daphne. Önnur sería segir svo frá elsta syninum Anthony og byggir á bókinni ''The Vicount who loved me.'' == Persónur og leikendur == * Adjoa Andoh: Lafði Danbury * Lorraine Ashbourne: Mrs. Varley * Ruth Gemmell: Lafði Violet Bridgerton * Jonathan Bailey: Anthony Bridgerton, Greifi * Luke Thompson: Benedict Bridgerton * Luke Newton: Colin Bridgerton * Phoebe Dynevor: Daphne Bridgerton * Claudia Jessie: Eloise Bridgerton * Ruby Stokes: Francesca Bridgerton * Will Tilston: Gregory Bridgerton * Florence Hunt: Hyacinth Bridgerton * Ruby Barker: Marina Thompson * Sabrina Bartlett: Siena Rosso * Harriet Cains: Philippa Featherington * Bessie Carter: Prudence Featherington * Nicola Coughlan: Penelope Featherington * Polly Walker: Lafði Portia Featherington * Ben Miller: Archibald Featherington lávarður * Regé-Jean Page: Simon Basset, hertoginn af Hastings * Golda Rosheuvel: Charlotte Drottning * [[Julie Andrews]]: Lady Whistledown * Simone Ashley: Kathani "Kate" Sharma * Charithra Chandran: Edwina Sharma * Shelley Conn: Lafði Mary Sheffield Sharma * Rupert Young: Jack Featherington lávarður * Martins Imhangbe: Will Mondrich * Calam Lynch: Theo Sharpe [[Flokkur:Bandarískir sjónvarpsþættir]] [[Flokkur:Sjónvarpsþættir frumsýndir 2020]] 81vf8stha5mwxkuyyf4ey2hm4wlmyl7 0 192944 1982465 1980556 2026-10-10T22:06:45Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982465 wikitext text/x-wiki {{Leikari | mynd = Bjarni Haukur Thorsson in Stockholm 2026.jpg | fæðingardagur = {{Fæðingardagur og aldur|1971|4|20}} | fæðingarstaður = [[Reykjavík]] | vefsíða = http://www.thorsson.is/ }} '''Bjarni Haukur Þórsson''' (fæddur [[20. apríl]] [[1971]] í [[Reykjavík]])<ref>{{Cite web|url=https://www.norstedts.sehttps//www.norstedts.se/bjarni-thorsson|title=Bjarni Thorsson - Norstedts bokförlag|website=www.norstedts.sehttps|language=sv|access-date=2026-09-26}} {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> er [[Ísland|íslenskur]] [[leikari]], [[rithöfundur]] og [[leikstjóri]]. Bjarni hefur leikstýrt mörgum leikritum, bæði á Íslandi og í öðrum löndum. Hann leikstýrði meðal annars uppfærslu á Master Class árið [[1996]].<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/5427763?iabr=on#page/n32/mode/2up/search/%22Bjarni%20Haukur%20%C3%9E%C3%B3rsson%22|titill=Tímarit}}</ref> Bjarni hefur einnig skrifað nokkrar bækur, þar á meðal Pabbinn, sem kom út árið [[2013]]<ref>{{Cite web|url=https://www.goodreads.com/author/show/13614161.Bjarni_Haukur_Thorsson|title=Bjarni Haukur Thorsson|website=www.goodreads.com|language=en|access-date=2026-09-26}}</ref>, og Þrúður þruma, sem kom út árið [[2022]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/smartland/fjolskyldan/2022/11/08/hellisbuinn_gefur_ut_sina_fyrstu_barnabok/|title=Hellisbúinn gefur út sína fyrstu barnabók|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-09-26}}</ref>. Bjarni talaði einnig fyrir Pata í [[Herkúles (kvikmynd frá 1997)|Herkúlesi]] og Axel í [[Fríða og dýrið: Töfrajól Fríðu|Töfrajólum Fríðu]].<ref>{{Cite web|url=https://www.menningarveita.is/?path=goto%5BBjarni%20Haukur%20%C3%9E%C3%B3rsson%5D|title=Menningarveita.is|website=www.menningarveita.is|access-date=2026-09-26}}</ref> == Tilvísanir == <references /> == Tengill == * [[imdbname:1557914|Bjarni Haukur Þórsson]] á [[Internet Movie Database]] [[Flokkur:Íslenskir rithöfundar]] [[Flokkur:Íslenskir leikstjórar]] 1ej9avi9c4dis2x0k4n148fmzmbdcxy 0 193116 1982471 1982374 2026-10-10T23:09:01Z Jaydixit 121685 color corrected photo 1982471 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Anne Carson | mynd = Anne Carson, poet, at the 2024 National Book Awards.jpg | mynd_alt = | mynd_texti = Anne Carson, 2024 | fæðingarnafn = | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1950|06|21}} | fæðingarstaður = [[Toronto]], Kanada | þjóðerni = Kanadísk | ríkisfang = [[Kanada]]<br>[[Ísland]] | önnur_nöfn = | starf = Ljóðskáld, ritstjóri, þýðandi og prófessor | ár = | þekkt_fyrir = | þekktustu_verk = }} '''Anne Patricia Carson''' (fædd 21. júní 1950)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson |title=Anne Carson |last1=Morra |first1=Linda |last2=McIntosh |first2=Andrew |date=2026-10-08 |website=[[The Canadian Encyclopedia]] |access-date=2026-10-09 |language=en}}</ref> er [[Kanada|kanadískt]] [[ljóðskáld]], ritstjóri, [[þýðandi]] og [[prófessor]]. Hún hefur verið búsett á [[Ísland|Íslandi]] frá 2022 og er með íslenskan ríkisborgararétt. Árið 2026 hlaut Carson [[Nóbelsverðlaunin í bókmenntum|Nóbelsverðlaunin í bókmenntum]].<ref>[https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/2026-10-08-tilfinningin-er-klikkud-segir-nyi-nobelsverdlaunahafinn-489234 Tilfinningin er klikkuð, segir nýi Nóbelsverðlaunahafinn (RÚV 8. október 2026)]</ref> Carson stundaði nám í [[Háskólinn í Torontó|Háskólanum í Torontó]] og hefur kennt [[fornfræði]], samanburðarbókmenntir og skapandi skrif við háskóla í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] og Kanada frá árinu [[1979]], þar á meðal [[McGill-háskóli|McGill]], [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]], [[New York-háskóli|New York-háskólanum]] og [[Princeton-háskóli|Princeton-háskólann]]. Eftir hana hafa komið út meira en tuttugu ritverk og þýðingar. Carson hefur hlotið Guggenheim og MacArthur-styrki, unnið [[Lannan-bókmenntaverðlaunin|Lannan-bókmenntaverðlaun]], tvenn [[Griffin Poetry Prizes|Griffin Poetry-verðlaun]], [[T. S. Eliot-verðlaunin]], [[Verðlaun prinsessunnar af Astúríu]], verðlaun landstjóra Kanada fyrir ljóðagerð á ensku og PEN/Nabokov-verðlaun. Hún var sæmd [[Kanadaorðan|Kanadaorðunni]] árið 2005 fyrir framlag sitt til kanadískra bókmennta. Árið 2026 hlaut hún [[Nóbelsverðlaunin í bókmenntum]] <ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2026/press-release/|title=Nobel Prize in Literature 2026|website=NobelPrize.org|publisher=[[Nobel Foundation]]|language=en-US|access-date=2026-10-08}}</ref> == Æskuár og menntun == Anne Carson fæddist í Toronto 21. júní 1950.<ref name=":0" /> Faðir hennar var bankamaður og hún ólst upp í nokkrum litlum kanadísku borgum.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Anne-Carson|title=Anne Carson|archive-url=https://web.archive.org/web/20220702210552/https://www.britannica.com/biography/Anne-Carson|archive-date=2 July 2022|access-date=2 July 2022}}</ref> Í menntaskóla kynnti kennari í [[Latína|latínu]] Carson fyrir heimsmenningu og [[Forngríska|forngrísku]].<ref name="LitEncyc">{{Cite web|url=https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=758|title=Anne Carson|last=Rae|first=Ian|date=27 December 2001|website=The Literary Encyclopedia|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916195706/https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=758|archive-date=16 September 2020|access-date=16 September 2020}}</ref> Hún innritaðist í St. Michael's College við [[Háskólinn í Torontó|Háskólinn í Toronto]], hvarf tvisvar frá námi en lauk lauk svo [[Baccalaureus Artium|Bachelor of Arts]] árið 1974, Master of Arts árið 1975 og [[Philosophiae Doctor|Ph.D.]] árið 1981.<ref>{{Cite journal |last=Ross |first=Val |author-link=Val Ross |date=23 March 2001 |title=Alumni: Classic Carson |url=https://magazine.utoronto.ca/people/alumni-donors/about-anne-carson-poetry/ |url-status=live |journal=University of Toronto Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20200916170640/https://magazine.utoronto.ca/people/alumni-donors/about-anne-carson-poetry/ |archive-date=16 September 2020 |access-date=16 September 2020}}</ref> Hún var einnig eitt ár í grísku bókmenntanámi við Háskólinn í St Andrews.<ref name="Cove Park">{{Cite journal |last=Munoz |first=Theresa |date=9 October 2013 |title=Theresa Munoz and Anne Carson at Cove Park |url=https://www.scottishreviewofbooks.org/2013/10/theresa-munoz-and-anne-carson-at-cove-park/ |url-status=live |journal=Scottish Review of Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20200917010613/https://www.scottishreviewofbooks.org/2013/10/theresa-munoz-and-anne-carson-at-cove-park/ |archive-date=17 September 2020 |access-date=16 September 2020}}</ref> == Ritun == Carson er menntuð í [[fornfræði]] með áhuga á [[Bókmenntafræði|samanburðarbókmenntum]], [[mannfræði]], sögu og listum. Carson sameinar hugmyndir og þemu frá mörgum sviðum í skrifum sínum. Hún vísar oft til, og þýðir og tengir við nútímann [[Forngrískar bókmenntir|forngrískar]] og [[latneskar bókmenntir]] - rithöfunda og skáld eins og [[Æskýlos]], [[Catullus]], [[Evripídes]], [[Hómer]], [[Ibýkos]], [[Mímnermos]], [[Saffó]], [[Símonídes frá Keos|Símonídes]], [[Sófókles]], [[Stesikhoros]] og [[Þúkýdídes]]. Hún byggir einnig á verkum rithöfunda og hugsuða sem eru nær nútímanum , svo sem [[Emily Brontë]], [[Paul Celan]], [[Emily Dickinson]], [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]], [[Martin Heidegger]], [[Friedrich Hölderlin]], [[Franz Kafka]], [[John Keats]], [[Gertrude Stein]], [[Simone Weil]] og [[Virginia Woolf]]. Í mörgum bóka hennar blandast saman ljóðlist, ritgerð, prósi, gagnrýni, þýðingar, dramatísk samtöl, skáldskapur og fagrit í mismunandi mæli. Anne hefur gefið út fjölda ljóðabóka en einnig skáldsögur og enskar þýðingar. Meðal þekktustu verka hennar eru ''Eros the Bittersweet'' 1986 og ''Autobiography of Red''. Árið 2022 gaf hún út tvímála ljóðabókina ''Vör/Lip''.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/6991387?iabr=on|titill=Morgunblaðið - 150. tölublað (28.06.2018)|mánuður=júní|ár=2018}}</ref> == Fjölskylda == Carson er gift listamanninum Robert Currie. Þau hafa unnið saman að bókahönnun og sýningum fyrir Nox og Antigonick.<ref>{{Cite web|url=https://www.asymptotejournal.com/interview/an-interview-with-anne-carson-and-robert-currie/|title=An interview with Anne Carson and Robert Currie|last=Carson|first=Anne|last2=Currie|first2=Robert|date=October 2013|website=Asymptote|archive-url=https://web.archive.org/web/20201014005528/https://www.asymptotejournal.com/interview/an-interview-with-anne-carson-and-robert-currie/|archive-date=14 October 2020|access-date=7 October 2020|author-mask=1|last3=Berkobien|first3=Megan}}</ref> Þann 19. apríl 2022 fengu Carson og Currie íslenskan ríkisborgararétt.<ref>{{Cite web|url=https://www.althingi.is/altext/stjt/2022.019.html |title=Lög um veitingu ríkisborgararéttar |website=althingi.is |access-date=2022-11-20}}</ref> Í grein í London Review of Books í ágúst 2024 sagði Carson frá því að hún hefði greinst með [[Parkinsonsveiki|Parkinsonssjúkdóm]].<ref>{{Cite news |last=Carson |first=Anne |date=2024-08-15 |title=Gloves on! |url=https://www.lrb.co.uk/the-paper/v46/n16/anne-carson/gloves-on |access-date=2024-08-11 |work=London Review of Books |language=en |volume=46 |issue=16 |issn=0260-9592}}</ref> == Tengsl við Ísland == Anne Carson kom til Ísland til 2009 og var þá í nokkra mánuði í gestaíbúð [[Vatnasafn|Vatnasafnsins]] í [[Stykkishólmur|Stykkishólmi]]. Hún vann þar að sonnettusveignum ''Cage A Swallow Can’t You But You Can’t Swallow A Cage Can You'' sem hún tileinkar [[Roni Horn]].<ref>[https://timarit.is/page/5244472?iabr=on Orðin virðast óendanleg (Einar Falur Ingólfsson, Lesbók Morgunblaðsins - 18. apríl 2009 bls 8-9)]</ref> Frá þeim tíma hefur hún komið margoft til Íslands, fengið íslenskan ríkisborgararétt og býr núna á Íslandi og hefur tekið þátt í íslensku bókmenntasamfélagi, flutt verk sín og tekið þátt í bókmenntahátíð í Reykjavík.<ref>[https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/2026-10-08-hver-er-anne-carson-489236 Hver er Anne Carson? RÚV 8, október 2026 Jóhannes Ólafsson og Birgir Þór Harðarson]</ref> Hún hlaut Vigdísarverðlaunin árið 2023. Árið 2018 kom út hjá Tunglforlaginu tvítyngd bók ''Naumt skömmtuð sonnettusyrpa'' eftir Anne myndskreytt af eiginmanni hennar Currie í þýðingu Ingibjargar Sigurjónsdóttur.<ref>[https://timarit.is/page/7084671?iabr=on Ég er höfðinglega venjuleg (viðtal Kristínar Ómarsdóttur við Anne Carson, Tímarit Máls og menningar - 3. tölublað (01.09.2018)]</ref> Anne Carson er vinur [[Ragnar Kjartansson (myndlistarmaður)|Ragnars Kjartanssonar]] og flutti ljóð um hann og myndbandsverk hans ''Dauðinn er annars staðar'' við sýningaropnun í Metropolitan-safninu í júní 2019.<ref>[https://timarit.is/page/7125620?iabr=on Sýning Ragnars Kjartanssonar opnuð í Metropolitan safninum, Morgunblaðið 3. júní 2019]</ref> Carson skrifaði leikrit fyrir verk Ragnars Raw Salon þar sem tíu mínútna atriði er endurtekið í sífellu.<ref>[https://timarit.is/page/6883625?iabr=on Aska hins borgaralega leikhúss, Kristján Guðjónsson skrifar um sviðsverkið Raw Salon, Dagblaðið Vísir - DV 11.04.2017]</ref> == Tilvísanir == <references/> {{Nóbelsverðlaun í bókmenntum}} {{DEFAULTSORT:Carson, Anne}} [[Flokkur:Handhafar bókmenntaverðlauna Nóbels]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1950]] [[Flokkur:Kanadískir rithöfundar]] 6ocb0u6j2hyjvkeyg85t7qufsehlvvt 0 193133 1982450 1982384 2026-10-10T18:41:50Z TKSnaevarr 53243 1982450 wikitext text/x-wiki {{Embættishafi | nafn = Navi Pillay | mynd = Navi Pillay June 2014.jpg | titill= Mannréttindastjóri Sameinuðu þjóðanna | stjórnartíð_start = 1. september 2008 | stjórnartíð_end = 31. ágúst 2014 | forveri = [[Louise Arbour]] | eftirmaður = [[Zeid bin Ra'ad]] | myndatexti1 = Navi Pillay árið 2014. | fæddur = {{Fæðingardagur og aldur|1941|9|23}} | fæðingarstaður = [[Durban]], [[Suður-Afríka|Suður-Afríku]] | þjóderni = [[Suður-Afríka|Suðurafrísk]] | maki = {{gifting|Gaby Pillay|1965}} | börn = 2 | háskóli = [[Natal-háskóli]] (BA, LLB)<br>[[Harvard-háskóli]] (LLM, JSD) }} '''Navanethem „Navi“ Pillay''' (f. '''Naidoo'''; f. 23. september 1941) er suðurafrískur lögmaður sem var mannréttindastjóri Sameinuðu þjóðanna frá 2008 til 2014. Pillay er Suður-Afríkumaður af [[Tamílar|tamílskum]] uppruna og var fyrsta þeldökka konan til að gegna embætti dómara við yfirrétt Suður-Afríku. Hún hefur einnig verið dómari við [[Alþjóðlegi sakamáladómstóllinn|Alþjóðlega sakamáladómstólinn]] og forseti [[Alþjóðlegi stríðsglæpadómstóllinn fyrir Rúanda|Alþjóðlega stríðsglæpadómstólsins fyrir Rúanda]]. Pillay hlaut [[friðarverðlaun Nóbels]] árið 2026 fyrir störf sín í þágu friðar og alþjóðalaga. ==Æviágrip== Pillay fæddist árið 1941 í [[Durban]] og ólst upp á tíma [[Aðskilnaðarstefnan í Suður-Afríku|aðskilnaðarstefnunnar í Suður-Afríku]]. Árið 1967 varð hún fyrsta konan til að stofna eigin lögmannsstofu í [[KwaZulu-Natal|Natal-héraði]].<ref>{{Vefheimild|titill= Navi Pillay fær friðarverðlaun Nóbels |url=https://heimildin.is/grein/27422/navi-pillay-faer-fridarverdlaun-nobels/|útgefandi=[[Heimildin]]|dags=9. október 2026|skoðað=9. október 2026|höfundur=Aðalsteinn Kjartansson}}</ref> Hún var ein fyrsta konan af indverskum uppruna til að starfa sem lögmaður í landinu. Sem lögmaður varði hún baráttufólk gegn aðskilnaðarstefnunni og barðist gegn mismunun í aðbúnaði fanga.<ref name=sþ>{{Vefheimild|titill= Navi Pillay fyrrverandi mannréttindastjóri SÞ hlýtur friðarverðlaun Nóbels|url=https://unric.org/is/navi-pillay-fyrrverandi-mannrettindastjori-sth-hlytur-fridarverdlaun-nobels/|útgefandi=Upplýsingaskrifstofa Sameinuðu þjóðanna fyrir Vestur-Evrópu|dags=9. október 2026|skoðað=9. október 2026}}</ref> Eftir lok aðskilnaðarstefnunnar varð Pillay dómari við [[Alþjóðlegi stríðsglæpadómstóllinn fyrir Rúanda|Alþjóðlega stríðsglæpadómstólinn fyrir Rúanda]]. Þar átti hún þátt í að skapa tímamótafordæmi um viðurkenningu á [[nauðgun]] sem [[þjóðarmorð]]sverknaði. Hún var síðar dómari við [[Alþjóðlegi sakamáladómstóllinn|Alþjóðlega sakamáladómstólinn]].<ref name=sþ/> Pillay var jafnframt formaður alþjóðlegrar rannsóknarnefndar Sameinuðu þjóðirnar um hernumdu svæðin í [[Palestína|Palestínu]] en lét af því embætti á seinni hluta ársins 2025.<ref name=sþ/> Í niðurstöðum sínum í september 2025 komst nefndin að þeirri niðurstöðu að háttsemi [[Ísrael]]a á [[Gaza]] jafngilti þjóðarmorði.<ref>{{Vefheimild|titill= „Mark­mið ríkis­stjórnar Ísraels er aug­ljóst þegar við höldum á­fram að verða vitni að tor­tímingu Palestínu­manna“ |url=https://www.visir.is/g/20252776302d/-markmid-rikisstjornar-israels-er-augljost-thegar-vid-holdum-afram-ad-verda-vitni-ad-tortimingu-palestinumanna-|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags= 16. september 2025 |skoðað=9. október 2026|höfundur=Margrét Helga Erlingsdóttir}}</ref> Navi Pillay hlaut [[friðarverðlaun Nóbels]] árið 2026. Í tilkynningu um veitingu verðlaunanna sagði [[Jørgen Watne Frydnes]], formaður Nóbelsnefndarinnar, hana fá verðlaunin fyrir framlag sitt í þágu friðar og alþjóðalaga. Hún hefði aukið til muna umfang og áhrif alþjóðalaga og hefði af einstöku hugrekki rutt brautina að víðtækari alþjóðlegri réttarskipan.<ref>{{Vefheimild|titill= Navanethem Pillay hlýtur friðarverðlaun Nóbels |url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2026/10/09/navanethem_pillay_hlytur_fridarverdlaun_nobels/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 9. október 2026 |skoðað=9. október 2026}}</ref> Nefndin sagðist jafnframt með verðlaunaveitingunni vilja undirstrika að réttarríkið væri undirstaða þess kerfis sem ætti að tryggja frið og leysa deilur án ofbeldis.<ref>{{Vefheimild|titill= Navanethem Pillay hlaut friðar­verð­laun Nóbels |url=https://www.visir.is/g/20262946038d/navanethem-pillay-hlaut-fridar-verd-laun-nobels|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags= 9. október 2026 |skoðað=9. október 2026|höfundur=Silja Rún Sigurbjörnsdóttir }}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Friðarverðlaun Nóbels}} {{DEFAULTSORT:Pillay, Navi}} {{f|1941}} [[Flokkur:Dómarar við Alþjóðlega sakamáladómstólinn]] [[Flokkur:Handhafar friðarverðlauna Nóbels]] [[Flokkur:Mannréttindastjórar Sameinuðu þjóðanna]] [[Flokkur:Suðurafrískir lögfræðingar]] ix5yjnfjvj5xfaalr6manjrhzrykgcd 1982452 1982450 2026-10-10T19:39:49Z TKSnaevarr 53243 1982452 wikitext text/x-wiki {{Embættishafi | nafn = Navi Pillay | mynd = Navi Pillay June 2014.jpg | titill= Mannréttindastjóri Sameinuðu þjóðanna | stjórnartíð_start = 1. september 2008 | stjórnartíð_end = 31. ágúst 2014 | forveri = [[Louise Arbour]] | eftirmaður = [[Zeid bin Ra'ad]] | myndatexti1 = Navi Pillay árið 2014. | fæddur = {{Fæðingardagur og aldur|1941|9|23}} | fæðingarstaður = [[Durban]], [[Suður-Afríka|Suður-Afríku]] | þjóderni = [[Suður-Afríka|Suðurafrísk]] | maki = {{gifting|Gaby Pillay|1965}} | börn = 2 | háskóli = [[Natal-háskóli]] (BA, LLB)<br>[[Harvard-háskóli]] (LLM, JSD) }} '''Navanethem „Navi“ Pillay''' (f. '''Naidoo'''; f. 23. september 1941) er suðurafrískur lögmaður sem var mannréttindastjóri Sameinuðu þjóðanna frá 2008 til 2014. Pillay er Suður-Afríkumaður af [[Tamílar|tamílskum]] uppruna og var fyrsta þeldökka konan til að gegna embætti dómara við yfirrétt Suður-Afríku. Hún hefur einnig verið dómari við [[Alþjóðlegi sakamáladómstóllinn|Alþjóðlega sakamáladómstólinn]] og forseti [[Alþjóðlegi stríðsglæpadómstóllinn fyrir Rúanda|Alþjóðlega stríðsglæpadómstólsins fyrir Rúanda]]. Pillay hlaut [[friðarverðlaun Nóbels]] árið 2026 fyrir störf sín í þágu friðar og alþjóðalaga. ==Æviágrip== Pillay fæddist árið 1941 í [[Durban]] og ólst upp á tíma [[Aðskilnaðarstefnan í Suður-Afríku|aðskilnaðarstefnunnar í Suður-Afríku]]. Árið 1967 varð hún fyrsta konan til að stofna eigin lögmannsstofu í [[KwaZulu-Natal|Natal-héraði]].<ref>{{Vefheimild|titill= Navi Pillay fær friðarverðlaun Nóbels |url=https://heimildin.is/grein/27422/navi-pillay-faer-fridarverdlaun-nobels/|útgefandi=[[Heimildin]]|dags=9. október 2026|skoðað=9. október 2026|höfundur=Aðalsteinn Kjartansson}}</ref> Hún var ein fyrsta konan af indverskum uppruna til að starfa sem lögmaður í landinu. Sem lögmaður varði hún baráttufólk gegn aðskilnaðarstefnunni og barðist gegn mismunun í aðbúnaði fanga.<ref name=sþ>{{Vefheimild|titill= Navi Pillay fyrrverandi mannréttindastjóri SÞ hlýtur friðarverðlaun Nóbels|url=https://unric.org/is/navi-pillay-fyrrverandi-mannrettindastjori-sth-hlytur-fridarverdlaun-nobels/|útgefandi=Upplýsingaskrifstofa Sameinuðu þjóðanna fyrir Vestur-Evrópu|dags=9. október 2026|skoðað=9. október 2026}}</ref> Eftir lok aðskilnaðarstefnunnar varð Pillay dómari við [[Alþjóðlegi stríðsglæpadómstóllinn fyrir Rúanda|Alþjóðlega stríðsglæpadómstólinn fyrir Rúanda]]. Þar átti hún þátt í að skapa tímamótafordæmi um viðurkenningu á [[nauðgun]] sem [[þjóðarmorð]]sverknaði. Hún var síðar dómari við [[Alþjóðlegi sakamáladómstóllinn|Alþjóðlega sakamáladómstólinn]].<ref name=sþ/> Pillay var jafnframt formaður alþjóðlegrar rannsóknarnefndar Sameinuðu þjóðirnar um hernumdu svæðin í [[Palestína|Palestínu]] en lét af því embætti á seinni hluta ársins 2025.<ref name=sþ/> Í niðurstöðum sínum í september 2025 komst nefndin að þeirri niðurstöðu að háttsemi [[Ísrael]]a á [[Gaza]] jafngilti þjóðarmorði.<ref>{{Vefheimild|titill= „Mark­mið ríkis­stjórnar Ísraels er aug­ljóst þegar við höldum á­fram að verða vitni að tor­tímingu Palestínu­manna“ |url=https://www.visir.is/g/20252776302d/-markmid-rikisstjornar-israels-er-augljost-thegar-vid-holdum-afram-ad-verda-vitni-ad-tortimingu-palestinumanna-|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags= 16. september 2025 |skoðað=9. október 2026|höfundur=Margrét Helga Erlingsdóttir}}</ref> Navi Pillay hlaut [[friðarverðlaun Nóbels]] árið 2026. Í tilkynningu um veitingu verðlaunanna sagði [[Jørgen Watne Frydnes]], formaður Nóbelsnefndarinnar, hana fá verðlaunin fyrir framlag sitt í þágu friðar og alþjóðalaga. Hún hefði aukið til muna umfang og áhrif alþjóðalaga og hefði af einstöku hugrekki rutt brautina að víðtækari alþjóðlegri réttarskipan.<ref>{{Vefheimild|titill= Navanethem Pillay hlýtur friðarverðlaun Nóbels |url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2026/10/09/navanethem_pillay_hlytur_fridarverdlaun_nobels/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 9. október 2026 |skoðað=9. október 2026}}</ref> Nefndin sagðist jafnframt með verðlaunaveitingunni vilja undirstrika að réttarríkið væri undirstaða þess kerfis sem ætti að tryggja frið og leysa deilur án ofbeldis.<ref>{{Vefheimild|titill= Navanethem Pillay hlaut friðar­verð­laun Nóbels |url=https://www.visir.is/g/20262946038d/navanethem-pillay-hlaut-fridar-verd-laun-nobels|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags= 9. október 2026 |skoðað=9. október 2026|höfundur=Silja Rún Sigurbjörnsdóttir }}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Friðarverðlaun Nóbels}} {{stubbur|æviágrip}} {{DEFAULTSORT:Pillay, Navi}} {{f|1941}} [[Flokkur:Dómarar við Alþjóðlega sakamáladómstólinn]] [[Flokkur:Handhafar friðarverðlauna Nóbels]] [[Flokkur:Mannréttindastjórar Sameinuðu þjóðanna]] [[Flokkur:Suðurafrískir lögfræðingar]] 9t61u4vogxksenji397fnwew4kvzgnx 14 193141 1982439 1982418 2026-10-10T17:09:58Z Berserkur 10188 1982439 wikitext text/x-wiki {{CommonsCat|Chinese Basketball Association}} [[Flokkur:Körfuknattleikur]] [[Flokkur:Íþróttir í Kína]] hm04wjfz25o8bm05mm5vqytw2hvvaw6 0 193145 1982429 2026-10-10T13:06:20Z Masae 538 Ný grein 1982429 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Oglala girl in front of a tipi2.jpg|thumb|Ung stúlka situr fyrir utan tipítjaldi Lakot-fólks. Ljósmynd tekin 1891.]] '''Tipí''' (úr ensku tipi eða tepee), einnig '''tipítjald''' og „indíánatjald“, er [[Keila (rúmfræði)|keilulaga]] tjald sem var notað sem bústaður af [[Frumbyggjar|frumbyggjum]] á [[Slétturnar miklu|sléttunum miklu]] þar sem nú eru [[Bandaríkin]] og [[Kanada]]. Þau voru áður gerð úr [[Vísundur|vísundaskinni]] strekktu yfir timburstangir. ==Orðsifjar== Orðið tipi barst inn í evrópsk mál úr máli [[Lakota]]-þjóðflokksins. Það er samansett úr tveimur hlutum: ''thí'' sem þýðir ''að lifa, að búa, að dveljast, að eiga heima''; og fleirtöluendingunni. -pi. ''Thípi'' þýðir þannig bókstaflega „þau búa (þar)“. Í nútímanotkun orðsins í lakota-málinu er ''thípi'' hins vegar notað um „hús“, en ''thiíkčeya'' er notað um tipítjaldið.<ref> Keoke, Emory Dean; Porterfield, Kay Marie (2009). Encyclopedia of American Indian Contributions to the World: 15,000 Years of Inventions and Innovations. Infobase Publishing. Bls. 264. ISBN 978-1-4381-0990-9.</ref> Hugtökunum tipí og [[Vigvam|wigwam]] er oft ruglað saman, en hið síðarnefnda er ekki keilulaga tjald heldur hvelfd eð keilulaga bygging. Algeng ranghugmynd er að tengja flestar frumbyggjaþjóðir Norður-Ameríku við tipítjöld, ættbálkar utan sléttunnar miklu bjuggu yfirleitt í bústöðum af öðrum gerðum.<ref> National Museum of the American Indian (2007): Do All Indians Live in Tipis?. Harper Perennial. ISBN 978-0-06-115301-3.</ref> Til dæmis má nefna [[Pueblo|pueblo]] (byggt múrsteinum og leir), [[Vigvam|wigwam]] (hvelfd timburbygging), [[Hogan|hogan]] (timburbygginga klæddar leir), [[Chickee|chickee]] (bústaðir á stólpum með upphækkuðu gólfi, stráþaki og opnum hliðum) og [[Langhús|langhús]] (timburhús með með veggjum ofnum úr barkarlengjum).<ref> Laubin, Reginald; Laubin, Gladys (2012). The Indian Tipi: Its History, Construction, and Use (2 ed.). University of Oklahoma Press. ISBN 978-0806188522.</ref> == Uppbygging == [[Mynd:Shoshoni tipis.jpg|thumb|left|Ljósmynd frá 1870 af tipítjöldum shoshoni-fólks gerð með vísindahúðum.]] [[Mynd:Sioux Tipi by Karl Bodmer 1833.jpg|thumb|left|Tipítjöld Súa. Málverk eftir Karl Bodmer frá 1833.]] [[Mynd: Bird's Eye View of Sioux Camp at Pine Ridge, South Dakota - NARA - 530802.jpg|thumb|right|Dæmigerðar tjaldbúðir Lakoda, Thiyóšpaye, tjöldin reist í hring. Ljósmynd frá 1890]] Tipí-tjöldin er frábrugðin öðrum keilulaga tjöldum vegna [[reykspjald|reykspjaldsins]] efst á tjaldinu.<ref>Laubin (2012)</ref><ref>Holley, Linda A. (2007): Tipis, Tepees, Teepees: History and Design of the Cloth Tipi. Gibbs Smith. ISBN 978-1586855116.</ref> Tipí-tjöldin entust mjög vel, voru hlý og þægileg að vetrarlagi, héldust svöl í sumarhita og voru vatnshelt þó mikið rigndi.<ref> Yue, David; Yue, Charlotte (1984): The Tipi: a Center of Native American Life, 2. utg., Alfred A. Knopf</ref> Það er fljótlegt að taka þau niður og pakka saman þegar flytja þarf um set, og einnig fljótlegt að reisa þau aftur á nýjum stað.<ref> Dellenbaugh, Frederick Samuel (1900): The North-Americans of yesterday, G.P. Putnam's Sons, bls. 204</ref> Þetta var mjög mikilvægt fyrir frumbyggjana á sléttunum þar sem þeir voru [[Hirðingjar|hirðingjar]], [[Veiðimenn og safnarar|veiðimenn og safnarar]] og fluttu oft.<ref> Wissler, Clark (1920): North American Indians of the Plains, American Museum of Natural History.</ref> Þeir bjuggu saman í vel skipulögðum tjaldbúðum þar sem fjölskyldutjöldin mynduðu hring, röðuðum upp eftir stöðu eða hlutverki innan samfélagsins. Yfirleitt snéri inngangurinn í [[Austur|austur]], í átt að [[Sólargangur|sólarupprásinni]]. <ref>Laubin (2012), bls. 269-293.</ref> [[Mynd: Kainai travois.jpg|thumb|right|Kænæ-konur (Blackfoot) með hesta búir „travois“, dráttarstöngum, ljósmynd frá 1910]] Grindin í tipí-tjaldi samanstóð yfirleitt af um það bil 13 til 18 stöngum, hver um sig um 8 metrar að lengd, það er að segja eftir að frumbyggjarnir fóru að nota [[Hestur|hesta]]. Áður voru stangirnar styttri og tipí-tjaldið þar af leiðandi minna. Áður en Evrópubúar fluttu hesta til Norður-Ameríku á 16. öld voru [[Hundur|hundar]] einu dýrin í álfunni sem höfðu verið tamin. Sléttubúarnir notuðu einkum hundana til fluttninga á tipi-tjöldunum og öðrum eignum. Hundarnir drógu burðargrind úr tveimur stöngum, svokallaða „''travois''“, sem voru bundnar saman í annan endan. Þær voru festar með leðurólum um herðar og bringu og á þær var hlaðið ýmsum varningi, þar á meðal tjaldstöngum. Hestarnir voru síðar notaðir á sama hátt til fluttninga. <ref>Laubin (2012), bls. 293-304.</ref> Hálfhringlaga klæðning, áður fyrr saumuð saman úr 13–16 húðum af vísundum, var lögð yfir grindina. Á 19. öld var farið að nota segldúk eða striga í stað húða. Klæðningin var fest með tréhælum sem stungið var í gegnum jaðra hennar. Inngangurinn var hringlaga op sett aðeins ofan við jörðina, og lokað með húð eða dúki. Botninn á tipí-tjaldinu var festur við jörðina með tréhælum og með steinum sem lagðir voru á útfellanlegan jaðar klæðningarinnar þegar til þurfti. Tvær stengur voru notaðar til að stjórna reykspjaldinu efst á tjaldinu, en eldstæði var í miðju tjaldsins. ==Önnur menningarsvæði== Hjarðmannaþjóðir jafnt og veiði- og safaraþjóðir víða um heim hafa haft bústaði af svipuðum gerðum og og tipítjöld frumbyggja í Norður-Ameríku. Til dæmis notuðu [[Samar]] á norður [[Skandinavíuskagi|Skandinavíuskaganum]] það sem heitir ''lávvu'' á [[Norðursamíska|norðursamísku]] og ''låvdagoahte'' á [[lulesamíska|lulesamísku]]. Þessi bústaður er keilulaga og svipar til típítjalda, en er nokkru lægri og stóð þess vegna betur gegn hvassviðri. Það var auðvelt að flytja allt eftir þörfum og hentaði þess vegna vel til að fylgja með [[Hreindýr|hreindýrahjörðunum]]. Nokkrar stengur eru bundnar saman efst og raðað í hring að neðan. Þau voru áður klædd með samansaumuðum hreindýraskinnum, en síðar með segldúk. Fjölmargar hirðingingjaþjóðir frumbyggja í [[Síbería|Síberíu]], til dæmis Nenetar, Nganasan, Enetar, Khantíar, Mansi, Komi, og Evenkerar notuðu bústaði sem voru mjög svipaðir tapí og lavvo. Þessi tegund af tjaldbústöðum er nefnt ''tsjum'' á [[Rússneska|rússnesku]] (''Чум''), ''tjúm'' á komi, ''ńuki'' á khantí og ''ǯū'' á evenkí. Khantíar suðuð birkibörkinn ásamt fiski og mosa. Fiskifeitin og hitinn gerðu börkinn nægilega sveigjanlegan til að hægt væri að sauma hann saman í stórar og vatnsheldar breiður, sem auðvelt var að rúlla upp til flutninga. ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur: Frumbyggjaþjóðir Norður-Ameríku]] 0lnacgqbj00npcithaof76h5vdeaa6y 0 193146 1982430 2026-10-10T13:07:14Z Masae 538 Tilvísun 1982430 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Tipí]] 5lmzch3xqsfws9jwbk3qradfe1luegh 0 193147 1982431 2026-10-10T13:08:11Z Masae 538 Tilvísun 1982431 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Tipí]] 5lmzch3xqsfws9jwbk3qradfe1luegh 0 193148 1982432 2026-10-10T13:24:14Z Masae 538 Ný grein 1982432 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Chippewa Indians camping at Shell Lakes Wellcome M0003183.jpg|thumb|Ojibva-konur fyrir utan wigwam.]] '''Vigvam''', einnig '''Wigwam''' eða wiigiwaam er [[Bústaðir|bústaðagerð]] sem áður var notuð af mörgum [[Frumbyggjar Ameríku|frumbyggjaþjóðflokkum]] í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] til meira eða minna fastrar búsetu og er enn notuð við ýmsar hátíðlega athafnir. Í evrópskum tungumálum hefur hugtakið „wigwam“ einkum verið notað um hvelfd híbýli þeirra frumbyggja sem bjuggu á skógarsvæðum norðausturhluta álfunnar og töluðu [[Algonkvísk tungumál|algonkvísk]] tungumál. Keilulaga bústaðir frumbyggja í Norður-Ameríku, einkum tjöld klædd húðum eða segldúk – eru í evrópskum málum oft kölluð „típí“ (enska: ''tipi''), en þetta hugtak nær í rauninni einungis yfir tjöld frumbyggja á [[Slétturnar miklu|sléttunum miklu]]. ===Orðsifjar=== Orði wigwam kemur úr orðinu ''wigwôm'' í tungumáli [[Abenaki]]-fólks sem bjó í nuvarandi [[Maine]]-fylki í Bandarikjunum. Tungumál frumbyggja í norðaustu Norður-Ameríku hafa öll svipuð orð sem þýða „hús“, sem dæmi er það í [[Ojibvar|ojibva-máli]] ''wiigiwaam''; í [[Mikmak|mikimak]]-máli ''wikuom''; í [[Wolastoqiyik|wolastoqiyik]]-máli ''wikuwam''; og í [[Krí|krímáli]] ''mīkiwāhp''; en þau ná bæði yfir hvelfdar og keilulaga byggingar og einnig tjöld og nútíma hús.<ref> Christian F. Feest (Hrsg.): Kulturen der nordamerikanischen Indianer. Könemann, Köln 2000, ISBN 3-8290-0500-8, S. 97 (Subarktis), 136 (Kuppel- und Kegelform), 322 (Ramada), 328–329 (Paiute).</ref> ==Wigwam==k [[Mynd: Ojibwa village.jpg|thumb|Ojibva-þorp, málverk frá 1846, málað af Paul Kane.]] Hvelfdir eða hálfkúlulagaðir bústaðir voru notaðir af af fjölmörgum frumbyggjaþjóðflokkum í norðausturhluta Norður-Ameríku. Ávalt form byggingarinnar gerði að það stóð vel af sér hvassviðri og slæmt veður og ekki síst snjóþyngsli. Frumbyggjar á svæðinu við [[Stóru vötnin|Stóruvötnin]] og láglendið við [[St. Lawrence-fljót]] bjuggu ýmist í wigwam-byggingum eða langhúsum.<ref>Christian Feest (2005)</ref> Dæmigerðir wigwam-bústaðir í norðri stóðu vel af sér slæm veður þar sem þeir voru fremur lágir og ávalir. Burðargrindin var gerð úr hávöxnum ungum trjám af nánast hvaða trjátegund sem er, 3 til 5 metrar á lengd sem voru höggnar og beygðar í rétt form. Á meðan var verið að beygja greinarnar var hringur eða sporeskja markaður á jörðina. Stærð og þvermál voru breytilegt, allt frá 3 til 6 metrum. Síðan eru greinarnar festar í jörðina allan hringinn, greinarnar mynda boga yfir hringin. Næsta er að vefja og binda saman trjágreinar eða grönn tré í grindina til að gera hann stöðugan. Þegar grindin var tilbúin voru veggir og þak klædd. Klæðningin get verið úr mismunandi efni eftir aðstæðum, en oftast börkur af birkitrjám eða húðir. Barkarskífurnar voru saumaðir saman með grenirótum og húðirnar með sinum. Á 19. öld varð algengt að klæða með segldúk. Sumar-wigwam gátu einnig verið klæddir með mottum ofnum úr reyrgresi eða öðru hávöxnu grasi. Gólfið er þakið grenigreinum til þæginda og einangrunar. Að vetrarlagi voru bústaðirnir einangraðir með loðskinnum að innan. Eldstæði var í miðjunni og og reykurinn fór út um op í þakinu. [[Mynd:Miquelon - Wigwams.jpg|thumb|Keilulaga wigwam Ojibva. Ljósmynd frá 1900]] Wigwam-bústaðirnir vor yfirleitt byggðir til langs tíma notkunar, en þeir þjóðflokkar sem fluttu allt eftir árstíma tóku áklæðið af grindinn og rúlluð upp og tóku með sér. En grindin var skilin eftir og hægt að endurnota við endurfluttning. Það tekur mun lengri tíma að reisa wigwam-byggingu heldur en típí-tjöld. Það var heldur ekki hægt að flytja grindina á sama hátt og grindur típí-tjalda. Stærð bústaðanna var mjög misjöfn eftir aðstæðum og venjum hvers ættbálks. Stærstu bústaðirnir voru allt að 25 m² og 3 metra hæð. <ref> Bruce G. Trigger (Ritstj.): Handbook of North American Indians. Vol. 15: Northeast, Bls. 658/659. SBN 978-0-16-004575-2</ref> Frumbyggjar í norðausturhluta Norður-Ameríku reistu einnig keilulaga bústaði sérstaklega í tímabundum veiðiferðum. Þessir bústaðir vor einnig þaktir birkiberki eða, á norðlægum slóðum þar sem lítið er um birkitré, með furugreinum og hreindýraskinni. En þessar þjóðir notuðu sama orðið wigwam yfir allar gerðir bústaða. ===Wickiup=== [[Mynd:Apache Wickiup, Edward Curtis, 1903.jpg|thumb|left|Wickiup Apacha-fólks, ljósmynd frá 1903]] Orði '''wickiup''' (sem er fengið úr algonkvískum tungumálum) hefur einnig verið notað í Evrópskum málum um einfalda kofa eða skýli úr greinum sem tíðkuðust hjá ýmsum þjóðflokkum í suðvesturhluta Bandaríkjanna og á svæðinu við [[Lægðin mikla|Lægðina miklu]] (enska: The Great Basin) og að hluta til í [[Kalifornía|Kaliforníu]], þar á meðal Paiute, Shoshone, Washoe og Acjachemen.<ref> Christian Feest (Autor): Wickiup, Wigwam u. Windschirm (Wörterbucheinträge). In Walter Hirschberg (Begr.), Wolfgang Müller (Red.): Wörterbuch der Völkerkunde. Neuausgabe, 2. Auflage, Reimer, Berlin 2005, ISBN 3-496-02650-2, Bls. 410, 412, 413.</ref> Þessir skýli veittu skjól í eyðimerkurumhverfi og báru vitni um aðlögunarhæfni frumbyggjanna og þekkingu þeirra á umhverfinu. [[Mynd:General guide to the exhibition halls of the American Museum of Natural History (1945) (14800340443).jpg|thumb|left|Apacha-kona að byggja wickiup]] Wickiup var yfirleitt byggt með grind úr þunnum og sveigjanlegum trjágreinum sem voru beygðar þannig að þeir mynduðu hvelfingu og klædd blöndu af berki, grasi eða skinnum. Með þessu var hægt að skapa hvelfda byggingu sem veitti skjól fyrir veðri og vindum, stundum var aðeins klætt fyrir eina hlið til að skýla fyrir vindi. Þessar byggingar voru mismunandi að stærð, allt frá litlum skýlum sem hýsa nokkra einstaklinga til stærri mannvirkja sem geta hýst heilar fjölskyldur. Þetta voru bráðabirgðabústaðir fyrir veiðimenn og safnara sem fluttu úr stað í stað og dvöldu stundum í nokkra daga eða jafnvel vikur á hverjum stað. Wickiups veittu tímabundið skjól og einnig við árstíðabundnar fólksflutningar. [[Mynd:Apache Indian "Kan" or brush house, ca.1900 (CHS-3581).jpg|thumb|Ljósmynd af wickiup-kofa frá 1900]] [[Mynd:Wichita Indian, Grass House. Near Anadarko, I.T. (4876744423).jpg|thumb|right|Vitíta-bústaður ofinn úr grasi, ljósmynd frá 1885]] Samanborið við tipí-tjöldin sem voru voru há og keilulaga, voru wickiup-kofarnir lágir og kubbslegir. En ólíkt tipi-tjöldunum, sem voru tekin í niður og flutt með fólkinu, var wickiup-skýlin einfaldlega skilin eftir þegar haldið var áfram förinni. Kaddó- og Vitíta-þjóðflokkarnir á sléttunum í suðri bjuggu einnig í bústöðum með grasklæðningu, en þau voru mun stærri en wickiup-skýlin og gátu verið allt að 12 metrar í þvermál. Húsin voru hvelfd eða með uppmjór hvelfingar og voru byggð á hringlaga grunni. Einn eða tveir inngangar voru inn í húsið. Ólíkt öðrum wigwam- og wickiup-byggingum, var yfirleitt ekkert gat fyrir reykinn heldur fór hann út gegnum grasþakið. ==Önnur menningarsvæði== Hjarðmannaþjóðir jafnt og veiði- og safaraþjóðir víða um heim hafa haft bústaði af svipuðum gerðum og wigwam og [[Tipí|tipí]] frumbyggja í Norður-Ameríku. Nokkur dæmi eru: Samar á norður Skandinavíuskaganum höfðu áður tvær megingerðir af bústöðum. Önnur var það sem heitir ''goahti'' á [[Norðursamíska|norðursamísku]], ''kåhte'' á [[Lulesamíska|lulesamísku]], ''gamme'' á [[norska|norsku]] og ''kåta'' á [[Sænska|sænsku]] og voru notaðir fyrir fasta búsetu sérlega yfir veturinn. Þetta voru torfhús þar sem grindin var gerð með bogadregnum stöngum á sporöskjulaga grunnflöt. Sívalar stangir eða klofið timbur var reist upp að grindinni og raðað þétt saman. Grindin var síðan klædd með birkiberki, sem var þakinn mold, torfi eða timburborðum. Hin tegundin heitir lávvu á norðursamísku og ''låvdagoahte'' á lulesamísku. Þessi bústaður er keilulaga og svipar til típítjalda, en er nokkru lægri og stóð þess vegna betur gegn hvassviðri. Það var auðvelt að flytja allt eftir þörfum og hentaði þess vegna vel til að fylgja með hreindýrahjörðunum. Nokkrar stengur eru bundnar saman efst og raðað í hring að neðan. Þau voru áður klædd með samansaumuðum hreindýraskinnum, en síðar með segldúk. Fjölmargar hirðingingjaþjóðir frumbyggja í [[Síbería|Síberíu]], til dæmis Nenetar, Nganasan, Enetar, Khantíar, Mansi, Komi, og Evenkerar notuðu bústaði sem voru mjög svipaðir tapí og lavvo. Þessi tegund af tjaldbústöðum er nefnt tsjum á rússnesku (Чум), tjúm á komi, ńuki á khantí og ǯū á evenkí. Khantíar suðuð birkibörkinn ásamt fiski og mosa. Fiskifeitin og hitinn gerðu börkinn nægilega sveigjanlegan til að hægt væri að sauma hann saman í stórar og vatnsheldar breiður, sem auðvelt var að rúlla upp til flutninga. [[Frumbyggjar Ástralíu]] byggðu ýmsar gerðir af tímabundnum skýlum. Þau höfðu fjölda nafna allt eftir tungumálum, til dæmis : ''humpy'', ''gunyah'', ''wurley'', ''mia-mia'', og ''wiltja''. Sveigjanlegar greinar úr trjátegundum á borð við [[Tröllatré|tröllatré]] (eucalyptus) eða [[Akasía|akasíu]] (Acacia) voru beygðar til að mynda grind í laginu eins og hvelfing. Síðan var það þakið þykkum lögum af berki, greinum, laufi eða grasi svo þétt að það hrinti frá sér rigningu. <ref> Memmott, Paul (2007), Gunyah, Goondie and Wurley : the Aboriginal architecture of Australia (1st ed.) University of Queensland Press, ISBN 978-0-7022-3245-9 </ref> ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur: Frumbyggjaþjóðir Norður-Ameríku]] fpolpge8qn5sxvbfal3nyp13hxcwp4n 1982433 1982432 2026-10-10T13:24:57Z Masae 538 /* Orðsifjar */ 1982433 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Chippewa Indians camping at Shell Lakes Wellcome M0003183.jpg|thumb|Ojibva-konur fyrir utan wigwam.]] '''Vigvam''', einnig '''Wigwam''' eða wiigiwaam er [[Bústaðir|bústaðagerð]] sem áður var notuð af mörgum [[Frumbyggjar Ameríku|frumbyggjaþjóðflokkum]] í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] til meira eða minna fastrar búsetu og er enn notuð við ýmsar hátíðlega athafnir. Í evrópskum tungumálum hefur hugtakið „wigwam“ einkum verið notað um hvelfd híbýli þeirra frumbyggja sem bjuggu á skógarsvæðum norðausturhluta álfunnar og töluðu [[Algonkvísk tungumál|algonkvísk]] tungumál. Keilulaga bústaðir frumbyggja í Norður-Ameríku, einkum tjöld klædd húðum eða segldúk – eru í evrópskum málum oft kölluð „típí“ (enska: ''tipi''), en þetta hugtak nær í rauninni einungis yfir tjöld frumbyggja á [[Slétturnar miklu|sléttunum miklu]]. ===Orðsifjar=== Orði wigwam kemur úr orðinu ''wigwôm'' í tungumáli [[Abenaki]]-fólks sem bjó í nuvarandi [[Maine]]-fylki í Bandarikjunum. Tungumál frumbyggja í norðaustu Norður-Ameríku hafa öll svipuð orð sem þýða „hús“, sem dæmi er það í [[Ojibvar|ojibva-máli]] ''wiigiwaam''; í [[Mikmak|mikimak]]-máli ''wikuom''; í [[Wolastoqiyik|wolastoqiyik]]-máli ''wikuwam''; og í [[Krí|krímáli]] ''mīkiwāhp''; en þau ná bæði yfir hvelfdar og keilulaga byggingar og einnig tjöld og nútíma hús.<ref> Christian F. Feest (Hrsg.): Kulturen der nordamerikanischen Indianer. Könemann, Köln 2000, ISBN 3-8290-0500-8, S. 97 (Subarktis), 136 (Kuppel- und Kegelform), 322 (Ramada), 328–329 (Paiute).</ref> ==Wigwam== [[Mynd: Ojibwa village.jpg|thumb|Ojibva-þorp, málverk frá 1846, málað af Paul Kane.]] Hvelfdir eða hálfkúlulagaðir bústaðir voru notaðir af af fjölmörgum frumbyggjaþjóðflokkum í norðausturhluta Norður-Ameríku. Ávalt form byggingarinnar gerði að það stóð vel af sér hvassviðri og slæmt veður og ekki síst snjóþyngsli. Frumbyggjar á svæðinu við [[Stóru vötnin|Stóruvötnin]] og láglendið við [[St. Lawrence-fljót]] bjuggu ýmist í wigwam-byggingum eða langhúsum.<ref>Christian Feest (2005)</ref> Dæmigerðir wigwam-bústaðir í norðri stóðu vel af sér slæm veður þar sem þeir voru fremur lágir og ávalir. Burðargrindin var gerð úr hávöxnum ungum trjám af nánast hvaða trjátegund sem er, 3 til 5 metrar á lengd sem voru höggnar og beygðar í rétt form. Á meðan var verið að beygja greinarnar var hringur eða sporeskja markaður á jörðina. Stærð og þvermál voru breytilegt, allt frá 3 til 6 metrum. Síðan eru greinarnar festar í jörðina allan hringinn, greinarnar mynda boga yfir hringin. Næsta er að vefja og binda saman trjágreinar eða grönn tré í grindina til að gera hann stöðugan. Þegar grindin var tilbúin voru veggir og þak klædd. Klæðningin get verið úr mismunandi efni eftir aðstæðum, en oftast börkur af birkitrjám eða húðir. Barkarskífurnar voru saumaðir saman með grenirótum og húðirnar með sinum. Á 19. öld varð algengt að klæða með segldúk. Sumar-wigwam gátu einnig verið klæddir með mottum ofnum úr reyrgresi eða öðru hávöxnu grasi. Gólfið er þakið grenigreinum til þæginda og einangrunar. Að vetrarlagi voru bústaðirnir einangraðir með loðskinnum að innan. Eldstæði var í miðjunni og og reykurinn fór út um op í þakinu. [[Mynd:Miquelon - Wigwams.jpg|thumb|Keilulaga wigwam Ojibva. Ljósmynd frá 1900]] Wigwam-bústaðirnir vor yfirleitt byggðir til langs tíma notkunar, en þeir þjóðflokkar sem fluttu allt eftir árstíma tóku áklæðið af grindinn og rúlluð upp og tóku með sér. En grindin var skilin eftir og hægt að endurnota við endurfluttning. Það tekur mun lengri tíma að reisa wigwam-byggingu heldur en típí-tjöld. Það var heldur ekki hægt að flytja grindina á sama hátt og grindur típí-tjalda. Stærð bústaðanna var mjög misjöfn eftir aðstæðum og venjum hvers ættbálks. Stærstu bústaðirnir voru allt að 25 m² og 3 metra hæð. <ref> Bruce G. Trigger (Ritstj.): Handbook of North American Indians. Vol. 15: Northeast, Bls. 658/659. SBN 978-0-16-004575-2</ref> Frumbyggjar í norðausturhluta Norður-Ameríku reistu einnig keilulaga bústaði sérstaklega í tímabundum veiðiferðum. Þessir bústaðir vor einnig þaktir birkiberki eða, á norðlægum slóðum þar sem lítið er um birkitré, með furugreinum og hreindýraskinni. En þessar þjóðir notuðu sama orðið wigwam yfir allar gerðir bústaða. ===Wickiup=== [[Mynd:Apache Wickiup, Edward Curtis, 1903.jpg|thumb|left|Wickiup Apacha-fólks, ljósmynd frá 1903]] Orði '''wickiup''' (sem er fengið úr algonkvískum tungumálum) hefur einnig verið notað í Evrópskum málum um einfalda kofa eða skýli úr greinum sem tíðkuðust hjá ýmsum þjóðflokkum í suðvesturhluta Bandaríkjanna og á svæðinu við [[Lægðin mikla|Lægðina miklu]] (enska: The Great Basin) og að hluta til í [[Kalifornía|Kaliforníu]], þar á meðal Paiute, Shoshone, Washoe og Acjachemen.<ref> Christian Feest (Autor): Wickiup, Wigwam u. Windschirm (Wörterbucheinträge). In Walter Hirschberg (Begr.), Wolfgang Müller (Red.): Wörterbuch der Völkerkunde. Neuausgabe, 2. Auflage, Reimer, Berlin 2005, ISBN 3-496-02650-2, Bls. 410, 412, 413.</ref> Þessir skýli veittu skjól í eyðimerkurumhverfi og báru vitni um aðlögunarhæfni frumbyggjanna og þekkingu þeirra á umhverfinu. [[Mynd:General guide to the exhibition halls of the American Museum of Natural History (1945) (14800340443).jpg|thumb|left|Apacha-kona að byggja wickiup]] Wickiup var yfirleitt byggt með grind úr þunnum og sveigjanlegum trjágreinum sem voru beygðar þannig að þeir mynduðu hvelfingu og klædd blöndu af berki, grasi eða skinnum. Með þessu var hægt að skapa hvelfda byggingu sem veitti skjól fyrir veðri og vindum, stundum var aðeins klætt fyrir eina hlið til að skýla fyrir vindi. Þessar byggingar voru mismunandi að stærð, allt frá litlum skýlum sem hýsa nokkra einstaklinga til stærri mannvirkja sem geta hýst heilar fjölskyldur. Þetta voru bráðabirgðabústaðir fyrir veiðimenn og safnara sem fluttu úr stað í stað og dvöldu stundum í nokkra daga eða jafnvel vikur á hverjum stað. Wickiups veittu tímabundið skjól og einnig við árstíðabundnar fólksflutningar. [[Mynd:Apache Indian "Kan" or brush house, ca.1900 (CHS-3581).jpg|thumb|Ljósmynd af wickiup-kofa frá 1900]] [[Mynd:Wichita Indian, Grass House. Near Anadarko, I.T. (4876744423).jpg|thumb|right|Vitíta-bústaður ofinn úr grasi, ljósmynd frá 1885]] Samanborið við tipí-tjöldin sem voru voru há og keilulaga, voru wickiup-kofarnir lágir og kubbslegir. En ólíkt tipi-tjöldunum, sem voru tekin í niður og flutt með fólkinu, var wickiup-skýlin einfaldlega skilin eftir þegar haldið var áfram förinni. Kaddó- og Vitíta-þjóðflokkarnir á sléttunum í suðri bjuggu einnig í bústöðum með grasklæðningu, en þau voru mun stærri en wickiup-skýlin og gátu verið allt að 12 metrar í þvermál. Húsin voru hvelfd eða með uppmjór hvelfingar og voru byggð á hringlaga grunni. Einn eða tveir inngangar voru inn í húsið. Ólíkt öðrum wigwam- og wickiup-byggingum, var yfirleitt ekkert gat fyrir reykinn heldur fór hann út gegnum grasþakið. ==Önnur menningarsvæði== Hjarðmannaþjóðir jafnt og veiði- og safaraþjóðir víða um heim hafa haft bústaði af svipuðum gerðum og wigwam og [[Tipí|tipí]] frumbyggja í Norður-Ameríku. Nokkur dæmi eru: Samar á norður Skandinavíuskaganum höfðu áður tvær megingerðir af bústöðum. Önnur var það sem heitir ''goahti'' á [[Norðursamíska|norðursamísku]], ''kåhte'' á [[Lulesamíska|lulesamísku]], ''gamme'' á [[norska|norsku]] og ''kåta'' á [[Sænska|sænsku]] og voru notaðir fyrir fasta búsetu sérlega yfir veturinn. Þetta voru torfhús þar sem grindin var gerð með bogadregnum stöngum á sporöskjulaga grunnflöt. Sívalar stangir eða klofið timbur var reist upp að grindinni og raðað þétt saman. Grindin var síðan klædd með birkiberki, sem var þakinn mold, torfi eða timburborðum. Hin tegundin heitir lávvu á norðursamísku og ''låvdagoahte'' á lulesamísku. Þessi bústaður er keilulaga og svipar til típítjalda, en er nokkru lægri og stóð þess vegna betur gegn hvassviðri. Það var auðvelt að flytja allt eftir þörfum og hentaði þess vegna vel til að fylgja með hreindýrahjörðunum. Nokkrar stengur eru bundnar saman efst og raðað í hring að neðan. Þau voru áður klædd með samansaumuðum hreindýraskinnum, en síðar með segldúk. Fjölmargar hirðingingjaþjóðir frumbyggja í [[Síbería|Síberíu]], til dæmis Nenetar, Nganasan, Enetar, Khantíar, Mansi, Komi, og Evenkerar notuðu bústaði sem voru mjög svipaðir tapí og lavvo. Þessi tegund af tjaldbústöðum er nefnt tsjum á rússnesku (Чум), tjúm á komi, ńuki á khantí og ǯū á evenkí. Khantíar suðuð birkibörkinn ásamt fiski og mosa. Fiskifeitin og hitinn gerðu börkinn nægilega sveigjanlegan til að hægt væri að sauma hann saman í stórar og vatnsheldar breiður, sem auðvelt var að rúlla upp til flutninga. [[Frumbyggjar Ástralíu]] byggðu ýmsar gerðir af tímabundnum skýlum. Þau höfðu fjölda nafna allt eftir tungumálum, til dæmis : ''humpy'', ''gunyah'', ''wurley'', ''mia-mia'', og ''wiltja''. Sveigjanlegar greinar úr trjátegundum á borð við [[Tröllatré|tröllatré]] (eucalyptus) eða [[Akasía|akasíu]] (Acacia) voru beygðar til að mynda grind í laginu eins og hvelfing. Síðan var það þakið þykkum lögum af berki, greinum, laufi eða grasi svo þétt að það hrinti frá sér rigningu. <ref> Memmott, Paul (2007), Gunyah, Goondie and Wurley : the Aboriginal architecture of Australia (1st ed.) University of Queensland Press, ISBN 978-0-7022-3245-9 </ref> ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur: Frumbyggjaþjóðir Norður-Ameríku]] nvuel8xr2357t63xq9s1wbaatx19wf6 1982434 1982433 2026-10-10T13:25:40Z Masae 538 1982434 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Chippewa Indians camping at Shell Lakes Wellcome M0003183.jpg|thumb|Ojibva-konur fyrir utan wigwam.]] '''Vigvam''', einnig '''Wigwam''' eða wiigiwaam er [[Bústaðir|bústaðagerð]] sem áður var notuð af mörgum [[Frumbyggjar Ameríku|frumbyggjaþjóðflokkum]] í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] til meira eða minna fastrar búsetu og er enn notuð við ýmsar hátíðlega athafnir. Í evrópskum tungumálum hefur hugtakið „wigwam“ einkum verið notað um hvelfd híbýli þeirra frumbyggja sem bjuggu á skógarsvæðum norðausturhluta álfunnar og töluðu [[Algonkvísk tungumál|algonkvísk]] tungumál. Keilulaga bústaðir frumbyggja í Norður-Ameríku, einkum tjöld klædd húðum eða segldúk – eru í evrópskum málum oft kölluð „[[Tipí|típí]]“ (enska: ''tipi''), en þetta hugtak nær í rauninni einungis yfir tjöld frumbyggja á [[Slétturnar miklu|sléttunum miklu]]. ===Orðsifjar=== Orði wigwam kemur úr orðinu ''wigwôm'' í tungumáli [[Abenaki]]-fólks sem bjó í nuvarandi [[Maine]]-fylki í Bandarikjunum. Tungumál frumbyggja í norðaustu Norður-Ameríku hafa öll svipuð orð sem þýða „hús“, sem dæmi er það í [[Ojibvar|ojibva-máli]] ''wiigiwaam''; í [[Mikmak|mikimak]]-máli ''wikuom''; í [[Wolastoqiyik|wolastoqiyik]]-máli ''wikuwam''; og í [[Krí|krímáli]] ''mīkiwāhp''; en þau ná bæði yfir hvelfdar og keilulaga byggingar og einnig tjöld og nútíma hús.<ref> Christian F. Feest (Hrsg.): Kulturen der nordamerikanischen Indianer. Könemann, Köln 2000, ISBN 3-8290-0500-8, S. 97 (Subarktis), 136 (Kuppel- und Kegelform), 322 (Ramada), 328–329 (Paiute).</ref> ==Wigwam== [[Mynd: Ojibwa village.jpg|thumb|Ojibva-þorp, málverk frá 1846, málað af Paul Kane.]] Hvelfdir eða hálfkúlulagaðir bústaðir voru notaðir af af fjölmörgum frumbyggjaþjóðflokkum í norðausturhluta Norður-Ameríku. Ávalt form byggingarinnar gerði að það stóð vel af sér hvassviðri og slæmt veður og ekki síst snjóþyngsli. Frumbyggjar á svæðinu við [[Stóru vötnin|Stóruvötnin]] og láglendið við [[St. Lawrence-fljót]] bjuggu ýmist í wigwam-byggingum eða langhúsum.<ref>Christian Feest (2005)</ref> Dæmigerðir wigwam-bústaðir í norðri stóðu vel af sér slæm veður þar sem þeir voru fremur lágir og ávalir. Burðargrindin var gerð úr hávöxnum ungum trjám af nánast hvaða trjátegund sem er, 3 til 5 metrar á lengd sem voru höggnar og beygðar í rétt form. Á meðan var verið að beygja greinarnar var hringur eða sporeskja markaður á jörðina. Stærð og þvermál voru breytilegt, allt frá 3 til 6 metrum. Síðan eru greinarnar festar í jörðina allan hringinn, greinarnar mynda boga yfir hringin. Næsta er að vefja og binda saman trjágreinar eða grönn tré í grindina til að gera hann stöðugan. Þegar grindin var tilbúin voru veggir og þak klædd. Klæðningin get verið úr mismunandi efni eftir aðstæðum, en oftast börkur af birkitrjám eða húðir. Barkarskífurnar voru saumaðir saman með grenirótum og húðirnar með sinum. Á 19. öld varð algengt að klæða með segldúk. Sumar-wigwam gátu einnig verið klæddir með mottum ofnum úr reyrgresi eða öðru hávöxnu grasi. Gólfið er þakið grenigreinum til þæginda og einangrunar. Að vetrarlagi voru bústaðirnir einangraðir með loðskinnum að innan. Eldstæði var í miðjunni og og reykurinn fór út um op í þakinu. [[Mynd:Miquelon - Wigwams.jpg|thumb|Keilulaga wigwam Ojibva. Ljósmynd frá 1900]] Wigwam-bústaðirnir vor yfirleitt byggðir til langs tíma notkunar, en þeir þjóðflokkar sem fluttu allt eftir árstíma tóku áklæðið af grindinn og rúlluð upp og tóku með sér. En grindin var skilin eftir og hægt að endurnota við endurfluttning. Það tekur mun lengri tíma að reisa wigwam-byggingu heldur en típí-tjöld. Það var heldur ekki hægt að flytja grindina á sama hátt og grindur típí-tjalda. Stærð bústaðanna var mjög misjöfn eftir aðstæðum og venjum hvers ættbálks. Stærstu bústaðirnir voru allt að 25 m² og 3 metra hæð. <ref> Bruce G. Trigger (Ritstj.): Handbook of North American Indians. Vol. 15: Northeast, Bls. 658/659. SBN 978-0-16-004575-2</ref> Frumbyggjar í norðausturhluta Norður-Ameríku reistu einnig keilulaga bústaði sérstaklega í tímabundum veiðiferðum. Þessir bústaðir vor einnig þaktir birkiberki eða, á norðlægum slóðum þar sem lítið er um birkitré, með furugreinum og hreindýraskinni. En þessar þjóðir notuðu sama orðið wigwam yfir allar gerðir bústaða. ===Wickiup=== [[Mynd:Apache Wickiup, Edward Curtis, 1903.jpg|thumb|left|Wickiup Apacha-fólks, ljósmynd frá 1903]] Orði '''wickiup''' (sem er fengið úr algonkvískum tungumálum) hefur einnig verið notað í Evrópskum málum um einfalda kofa eða skýli úr greinum sem tíðkuðust hjá ýmsum þjóðflokkum í suðvesturhluta Bandaríkjanna og á svæðinu við [[Lægðin mikla|Lægðina miklu]] (enska: The Great Basin) og að hluta til í [[Kalifornía|Kaliforníu]], þar á meðal Paiute, Shoshone, Washoe og Acjachemen.<ref> Christian Feest (Autor): Wickiup, Wigwam u. Windschirm (Wörterbucheinträge). In Walter Hirschberg (Begr.), Wolfgang Müller (Red.): Wörterbuch der Völkerkunde. Neuausgabe, 2. Auflage, Reimer, Berlin 2005, ISBN 3-496-02650-2, Bls. 410, 412, 413.</ref> Þessir skýli veittu skjól í eyðimerkurumhverfi og báru vitni um aðlögunarhæfni frumbyggjanna og þekkingu þeirra á umhverfinu. [[Mynd:General guide to the exhibition halls of the American Museum of Natural History (1945) (14800340443).jpg|thumb|left|Apacha-kona að byggja wickiup]] Wickiup var yfirleitt byggt með grind úr þunnum og sveigjanlegum trjágreinum sem voru beygðar þannig að þeir mynduðu hvelfingu og klædd blöndu af berki, grasi eða skinnum. Með þessu var hægt að skapa hvelfda byggingu sem veitti skjól fyrir veðri og vindum, stundum var aðeins klætt fyrir eina hlið til að skýla fyrir vindi. Þessar byggingar voru mismunandi að stærð, allt frá litlum skýlum sem hýsa nokkra einstaklinga til stærri mannvirkja sem geta hýst heilar fjölskyldur. Þetta voru bráðabirgðabústaðir fyrir veiðimenn og safnara sem fluttu úr stað í stað og dvöldu stundum í nokkra daga eða jafnvel vikur á hverjum stað. Wickiups veittu tímabundið skjól og einnig við árstíðabundnar fólksflutningar. [[Mynd:Apache Indian "Kan" or brush house, ca.1900 (CHS-3581).jpg|thumb|Ljósmynd af wickiup-kofa frá 1900]] [[Mynd:Wichita Indian, Grass House. Near Anadarko, I.T. (4876744423).jpg|thumb|right|Vitíta-bústaður ofinn úr grasi, ljósmynd frá 1885]] Samanborið við tipí-tjöldin sem voru voru há og keilulaga, voru wickiup-kofarnir lágir og kubbslegir. En ólíkt tipi-tjöldunum, sem voru tekin í niður og flutt með fólkinu, var wickiup-skýlin einfaldlega skilin eftir þegar haldið var áfram förinni. Kaddó- og Vitíta-þjóðflokkarnir á sléttunum í suðri bjuggu einnig í bústöðum með grasklæðningu, en þau voru mun stærri en wickiup-skýlin og gátu verið allt að 12 metrar í þvermál. Húsin voru hvelfd eða með uppmjór hvelfingar og voru byggð á hringlaga grunni. Einn eða tveir inngangar voru inn í húsið. Ólíkt öðrum wigwam- og wickiup-byggingum, var yfirleitt ekkert gat fyrir reykinn heldur fór hann út gegnum grasþakið. ==Önnur menningarsvæði== Hjarðmannaþjóðir jafnt og veiði- og safaraþjóðir víða um heim hafa haft bústaði af svipuðum gerðum og wigwam og [[Tipí|tipí]] frumbyggja í Norður-Ameríku. Nokkur dæmi eru: Samar á norður Skandinavíuskaganum höfðu áður tvær megingerðir af bústöðum. Önnur var það sem heitir ''goahti'' á [[Norðursamíska|norðursamísku]], ''kåhte'' á [[Lulesamíska|lulesamísku]], ''gamme'' á [[norska|norsku]] og ''kåta'' á [[Sænska|sænsku]] og voru notaðir fyrir fasta búsetu sérlega yfir veturinn. Þetta voru torfhús þar sem grindin var gerð með bogadregnum stöngum á sporöskjulaga grunnflöt. Sívalar stangir eða klofið timbur var reist upp að grindinni og raðað þétt saman. Grindin var síðan klædd með birkiberki, sem var þakinn mold, torfi eða timburborðum. Hin tegundin heitir lávvu á norðursamísku og ''låvdagoahte'' á lulesamísku. Þessi bústaður er keilulaga og svipar til típítjalda, en er nokkru lægri og stóð þess vegna betur gegn hvassviðri. Það var auðvelt að flytja allt eftir þörfum og hentaði þess vegna vel til að fylgja með hreindýrahjörðunum. Nokkrar stengur eru bundnar saman efst og raðað í hring að neðan. Þau voru áður klædd með samansaumuðum hreindýraskinnum, en síðar með segldúk. Fjölmargar hirðingingjaþjóðir frumbyggja í [[Síbería|Síberíu]], til dæmis Nenetar, Nganasan, Enetar, Khantíar, Mansi, Komi, og Evenkerar notuðu bústaði sem voru mjög svipaðir tapí og lavvo. Þessi tegund af tjaldbústöðum er nefnt tsjum á rússnesku (Чум), tjúm á komi, ńuki á khantí og ǯū á evenkí. Khantíar suðuð birkibörkinn ásamt fiski og mosa. Fiskifeitin og hitinn gerðu börkinn nægilega sveigjanlegan til að hægt væri að sauma hann saman í stórar og vatnsheldar breiður, sem auðvelt var að rúlla upp til flutninga. [[Frumbyggjar Ástralíu]] byggðu ýmsar gerðir af tímabundnum skýlum. Þau höfðu fjölda nafna allt eftir tungumálum, til dæmis : ''humpy'', ''gunyah'', ''wurley'', ''mia-mia'', og ''wiltja''. Sveigjanlegar greinar úr trjátegundum á borð við [[Tröllatré|tröllatré]] (eucalyptus) eða [[Akasía|akasíu]] (Acacia) voru beygðar til að mynda grind í laginu eins og hvelfing. Síðan var það þakið þykkum lögum af berki, greinum, laufi eða grasi svo þétt að það hrinti frá sér rigningu. <ref> Memmott, Paul (2007), Gunyah, Goondie and Wurley : the Aboriginal architecture of Australia (1st ed.) University of Queensland Press, ISBN 978-0-7022-3245-9 </ref> ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur: Frumbyggjaþjóðir Norður-Ameríku]] aioqgb1ho4f90rja1tt3lmgfe0a504v 1982436 1982434 2026-10-10T13:28:58Z Masae 538 /* Önnur menningarsvæði */ 1982436 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Chippewa Indians camping at Shell Lakes Wellcome M0003183.jpg|thumb|Ojibva-konur fyrir utan wigwam.]] '''Vigvam''', einnig '''Wigwam''' eða wiigiwaam er [[Bústaðir|bústaðagerð]] sem áður var notuð af mörgum [[Frumbyggjar Ameríku|frumbyggjaþjóðflokkum]] í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] til meira eða minna fastrar búsetu og er enn notuð við ýmsar hátíðlega athafnir. Í evrópskum tungumálum hefur hugtakið „wigwam“ einkum verið notað um hvelfd híbýli þeirra frumbyggja sem bjuggu á skógarsvæðum norðausturhluta álfunnar og töluðu [[Algonkvísk tungumál|algonkvísk]] tungumál. Keilulaga bústaðir frumbyggja í Norður-Ameríku, einkum tjöld klædd húðum eða segldúk – eru í evrópskum málum oft kölluð „[[Tipí|típí]]“ (enska: ''tipi''), en þetta hugtak nær í rauninni einungis yfir tjöld frumbyggja á [[Slétturnar miklu|sléttunum miklu]]. ===Orðsifjar=== Orði wigwam kemur úr orðinu ''wigwôm'' í tungumáli [[Abenaki]]-fólks sem bjó í nuvarandi [[Maine]]-fylki í Bandarikjunum. Tungumál frumbyggja í norðaustu Norður-Ameríku hafa öll svipuð orð sem þýða „hús“, sem dæmi er það í [[Ojibvar|ojibva-máli]] ''wiigiwaam''; í [[Mikmak|mikimak]]-máli ''wikuom''; í [[Wolastoqiyik|wolastoqiyik]]-máli ''wikuwam''; og í [[Krí|krímáli]] ''mīkiwāhp''; en þau ná bæði yfir hvelfdar og keilulaga byggingar og einnig tjöld og nútíma hús.<ref> Christian F. Feest (Hrsg.): Kulturen der nordamerikanischen Indianer. Könemann, Köln 2000, ISBN 3-8290-0500-8, S. 97 (Subarktis), 136 (Kuppel- und Kegelform), 322 (Ramada), 328–329 (Paiute).</ref> ==Wigwam== [[Mynd: Ojibwa village.jpg|thumb|Ojibva-þorp, málverk frá 1846, málað af Paul Kane.]] Hvelfdir eða hálfkúlulagaðir bústaðir voru notaðir af af fjölmörgum frumbyggjaþjóðflokkum í norðausturhluta Norður-Ameríku. Ávalt form byggingarinnar gerði að það stóð vel af sér hvassviðri og slæmt veður og ekki síst snjóþyngsli. Frumbyggjar á svæðinu við [[Stóru vötnin|Stóruvötnin]] og láglendið við [[St. Lawrence-fljót]] bjuggu ýmist í wigwam-byggingum eða langhúsum.<ref>Christian Feest (2005)</ref> Dæmigerðir wigwam-bústaðir í norðri stóðu vel af sér slæm veður þar sem þeir voru fremur lágir og ávalir. Burðargrindin var gerð úr hávöxnum ungum trjám af nánast hvaða trjátegund sem er, 3 til 5 metrar á lengd sem voru höggnar og beygðar í rétt form. Á meðan var verið að beygja greinarnar var hringur eða sporeskja markaður á jörðina. Stærð og þvermál voru breytilegt, allt frá 3 til 6 metrum. Síðan eru greinarnar festar í jörðina allan hringinn, greinarnar mynda boga yfir hringin. Næsta er að vefja og binda saman trjágreinar eða grönn tré í grindina til að gera hann stöðugan. Þegar grindin var tilbúin voru veggir og þak klædd. Klæðningin get verið úr mismunandi efni eftir aðstæðum, en oftast börkur af birkitrjám eða húðir. Barkarskífurnar voru saumaðir saman með grenirótum og húðirnar með sinum. Á 19. öld varð algengt að klæða með segldúk. Sumar-wigwam gátu einnig verið klæddir með mottum ofnum úr reyrgresi eða öðru hávöxnu grasi. Gólfið er þakið grenigreinum til þæginda og einangrunar. Að vetrarlagi voru bústaðirnir einangraðir með loðskinnum að innan. Eldstæði var í miðjunni og og reykurinn fór út um op í þakinu. [[Mynd:Miquelon - Wigwams.jpg|thumb|Keilulaga wigwam Ojibva. Ljósmynd frá 1900]] Wigwam-bústaðirnir vor yfirleitt byggðir til langs tíma notkunar, en þeir þjóðflokkar sem fluttu allt eftir árstíma tóku áklæðið af grindinn og rúlluð upp og tóku með sér. En grindin var skilin eftir og hægt að endurnota við endurfluttning. Það tekur mun lengri tíma að reisa wigwam-byggingu heldur en típí-tjöld. Það var heldur ekki hægt að flytja grindina á sama hátt og grindur típí-tjalda. Stærð bústaðanna var mjög misjöfn eftir aðstæðum og venjum hvers ættbálks. Stærstu bústaðirnir voru allt að 25 m² og 3 metra hæð. <ref> Bruce G. Trigger (Ritstj.): Handbook of North American Indians. Vol. 15: Northeast, Bls. 658/659. SBN 978-0-16-004575-2</ref> Frumbyggjar í norðausturhluta Norður-Ameríku reistu einnig keilulaga bústaði sérstaklega í tímabundum veiðiferðum. Þessir bústaðir vor einnig þaktir birkiberki eða, á norðlægum slóðum þar sem lítið er um birkitré, með furugreinum og hreindýraskinni. En þessar þjóðir notuðu sama orðið wigwam yfir allar gerðir bústaða. ===Wickiup=== [[Mynd:Apache Wickiup, Edward Curtis, 1903.jpg|thumb|left|Wickiup Apacha-fólks, ljósmynd frá 1903]] Orði '''wickiup''' (sem er fengið úr algonkvískum tungumálum) hefur einnig verið notað í Evrópskum málum um einfalda kofa eða skýli úr greinum sem tíðkuðust hjá ýmsum þjóðflokkum í suðvesturhluta Bandaríkjanna og á svæðinu við [[Lægðin mikla|Lægðina miklu]] (enska: The Great Basin) og að hluta til í [[Kalifornía|Kaliforníu]], þar á meðal Paiute, Shoshone, Washoe og Acjachemen.<ref> Christian Feest (Autor): Wickiup, Wigwam u. Windschirm (Wörterbucheinträge). In Walter Hirschberg (Begr.), Wolfgang Müller (Red.): Wörterbuch der Völkerkunde. Neuausgabe, 2. Auflage, Reimer, Berlin 2005, ISBN 3-496-02650-2, Bls. 410, 412, 413.</ref> Þessir skýli veittu skjól í eyðimerkurumhverfi og báru vitni um aðlögunarhæfni frumbyggjanna og þekkingu þeirra á umhverfinu. [[Mynd:General guide to the exhibition halls of the American Museum of Natural History (1945) (14800340443).jpg|thumb|left|Apacha-kona að byggja wickiup]] Wickiup var yfirleitt byggt með grind úr þunnum og sveigjanlegum trjágreinum sem voru beygðar þannig að þeir mynduðu hvelfingu og klædd blöndu af berki, grasi eða skinnum. Með þessu var hægt að skapa hvelfda byggingu sem veitti skjól fyrir veðri og vindum, stundum var aðeins klætt fyrir eina hlið til að skýla fyrir vindi. Þessar byggingar voru mismunandi að stærð, allt frá litlum skýlum sem hýsa nokkra einstaklinga til stærri mannvirkja sem geta hýst heilar fjölskyldur. Þetta voru bráðabirgðabústaðir fyrir veiðimenn og safnara sem fluttu úr stað í stað og dvöldu stundum í nokkra daga eða jafnvel vikur á hverjum stað. Wickiups veittu tímabundið skjól og einnig við árstíðabundnar fólksflutningar. [[Mynd:Apache Indian "Kan" or brush house, ca.1900 (CHS-3581).jpg|thumb|Ljósmynd af wickiup-kofa frá 1900]] [[Mynd:Wichita Indian, Grass House. Near Anadarko, I.T. (4876744423).jpg|thumb|right|Vitíta-bústaður ofinn úr grasi, ljósmynd frá 1885]] Samanborið við tipí-tjöldin sem voru voru há og keilulaga, voru wickiup-kofarnir lágir og kubbslegir. En ólíkt tipi-tjöldunum, sem voru tekin í niður og flutt með fólkinu, var wickiup-skýlin einfaldlega skilin eftir þegar haldið var áfram förinni. Kaddó- og Vitíta-þjóðflokkarnir á sléttunum í suðri bjuggu einnig í bústöðum með grasklæðningu, en þau voru mun stærri en wickiup-skýlin og gátu verið allt að 12 metrar í þvermál. Húsin voru hvelfd eða með uppmjór hvelfingar og voru byggð á hringlaga grunni. Einn eða tveir inngangar voru inn í húsið. Ólíkt öðrum wigwam- og wickiup-byggingum, var yfirleitt ekkert gat fyrir reykinn heldur fór hann út gegnum grasþakið. ==Önnur menningarsvæði== Hjarðmannaþjóðir jafnt og veiði- og safaraþjóðir víða um heim hafa haft bústaði af svipuðum gerðum og wigwam og [[Tipí|tipí]] frumbyggja í Norður-Ameríku. Nokkur dæmi eru: Samar á norður Skandinavíuskaganum höfðu áður tvær megingerðir af bústöðum. Önnur var það sem heitir ''goahti'' á [[Norðursamíska|norðursamísku]], ''kåhte'' á [[Lulesamíska|lulesamísku]], ''gamme'' á [[norska|norsku]] og ''kåta'' á [[Sænska|sænsku]] og voru notaðir fyrir fasta búsetu sérlega yfir veturinn. Þetta voru torfhús þar sem grindin var gerð með bogadregnum stöngum á sporöskjulaga grunnflöt. Sívalar stangir eða klofið timbur var reist upp að grindinni og raðað þétt saman. Grindin var síðan klædd með birkiberki, sem var þakinn mold, torfi eða timburborðum. Hin tegundin heitir ''lávvu'' á norðursamísku og ''låvdagoahte'' á lulesamísku. Þessi bústaður er keilulaga og svipar til típítjalda, en er nokkru lægri og stóð þess vegna betur gegn hvassviðri. Það var auðvelt að flytja allt eftir þörfum og hentaði þess vegna vel til að fylgja með hreindýrahjörðunum. Nokkrar stengur eru bundnar saman efst og raðað í hring að neðan. Þau voru áður klædd með samansaumuðum hreindýraskinnum, en síðar með segldúk. Fjölmargar hirðingingjaþjóðir frumbyggja í [[Síbería|Síberíu]], til dæmis Nenetar, Nganasan, Enetar, Khantíar, Mansi, Komi, og Evenkerar notuðu bústaði sem voru mjög svipaðir tapí og lavvo. Þessi tegund af tjaldbústöðum er nefnt tsjum á rússnesku (Чум), tjúm á komi, ńuki á khantí og ǯū á evenkí. Khantíar suðuð birkibörkinn ásamt fiski og mosa. Fiskifeitin og hitinn gerðu börkinn nægilega sveigjanlegan til að hægt væri að sauma hann saman í stórar og vatnsheldar breiður, sem auðvelt var að rúlla upp til flutninga. [[Frumbyggjar Ástralíu]] byggðu ýmsar gerðir af tímabundnum skýlum. Þau höfðu fjölda nafna allt eftir tungumálum, til dæmis : ''humpy'', ''gunyah'', ''wurley'', ''mia-mia'', og ''wiltja''. Sveigjanlegar greinar úr trjátegundum á borð við [[Tröllatré|tröllatré]] (eucalyptus) eða [[Akasía|akasíu]] (Acacia) voru beygðar til að mynda grind í laginu eins og hvelfing. Síðan var það þakið þykkum lögum af berki, greinum, laufi eða grasi svo þétt að það hrinti frá sér rigningu. <ref> Memmott, Paul (2007), Gunyah, Goondie and Wurley : the Aboriginal architecture of Australia (1st ed.) University of Queensland Press, ISBN 978-0-7022-3245-9 </ref> ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur: Frumbyggjaþjóðir Norður-Ameríku]] h6kb7xhlgsrf9fftgopxgj6u49sfyca 0 193149 1982435 2026-10-10T13:26:26Z Masae 538 Tilvísun 1982435 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Vigvam]] epsxne823igmlaij9h214o3l5hg80ke 0 193150 1982472 2026-10-10T23:14:49Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{konungur | titill = Konungur Serbíu<br>Konungur Serba, Króata og Slóvena | ætt = Karađorđević-ætt | skjaldarmerki = Royal Coat of arms of Serbia (1882–1918).svg | nafn = Pétur 1. | mynd = King Petar Karađorđević (cropped).jpg | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1844|7|11}} | fæðingarstaður = [[Belgrad]], [[Serbía|Serbíu]] | dánardagur ={{dánardagur og aldur|1921|8|16|1844|7|11}} | dánarstaður = [[Belgrad]], Konungsríkið Júgóslavía...“ 1982472 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = Konungur Serbíu<br>Konungur Serba, Króata og Slóvena | ætt = Karađorđević-ætt | skjaldarmerki = Royal Coat of arms of Serbia (1882–1918).svg | nafn = Pétur 1. | mynd = King Petar Karađorđević (cropped).jpg | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1844|7|11}} | fæðingarstaður = [[Belgrad]], [[Serbía|Serbíu]] | dánardagur ={{dánardagur og aldur|1921|8|16|1844|7|11}} | dánarstaður = [[Belgrad]], [[Konungsríkið Júgóslavía|Konungsríki Serba, Króata og Slóvena]] | ríkisár = 15. júní 1903 – 1. desember 1918 {{small|(sem konungur Serbíu)}}<br>1. desember 1918 – 16. ágúst 1921 {{small|(sem konungur Serba, Króata og Slóvena)}} | faðir = [[Alexander Karađorđević]], Serbíufursti | móðir = [[Persida Nenadović]] | maki = {{gifting|[[Zorka af Svartfjallalandi]]|1883|1890|orsök=dó}} | titill_maka = Eiginkona | börn ={{Plainlist| * [[Helena Serbíuprinsessa|Helena Rússaprinsessa]] * Milena prinsessa * [[Georg Serbíukrónprins]] * [[Alexander 1. Júgóslavíukonungur]] * Andrés prins}} | undirskrift = Peter I of Serbia signature.svg }} '''Pétur 1.''' ([[kyrillískt letur]]: Петар I; 29. júní 1844 – 16. ágúst 1921) var konungur [[Serbía|Serbíu]] frá 1903 til 1918 og síðan fyrsti konungur [[Konungsríkið Júgóslavía|Konungsríkis Serba, Króata og Slóvena]] (eða Júgóslavíu í óformlegu tali) frá 1918 til dauðadags. Pétur var af Karađorđević-konungsættinni. Elsti sonur hans, [[Alexander 1. Júgóslavíukonungur|Alexander 1.]], tók við krúnunni við andlát hans 1921, en Pétur hafði þá þegar að mestu hætt afskiptum af ríkismálum frá árinu 1918 vegna veikinda. ==Æviágrip== Pétur var sonur [[Alexander Karađorđević|Alexanders Karađorđević]], fursta af Serbíu, og eiginkonu hans, [[Persida Nenadović|Persidu Nenadović]] furstynju. Þegar föður Péturs var steypt af stóli árið 1858 fylgdi hann honum í útlegð frá Serbíu. Pétur var alinn upp í [[Austurríska keisaradæmið|austurríska keisaradæminu]] og síðar í [[Genf]] og hlaut liðsforingjaþjálfun í [[Frakklandsher|franska hernum]]. Hann barðist við góðan orðstír með Frökkum í [[Fransk-prússneska stríðið|fransk-prússneska stríðinu]] (1870–1871). Pétur stýrði (undir dulnefni) bosnískri hersveit í uppreisn gegn [[Tyrkjaveldi]] árið 1876. Þegar [[Obrenović-ætt|Obrenović-valdaættin]] í Serbíu fór í auknum mæli að halla sér að [[Austurríki-Ungverjaland]]i í stað [[Rússneska keisaradæmið|Rússlands]] vakti Pétur, sem gerði tilkall til valda fyrir [[Karađorđević-ætt]]ina, aukna athygli Rússa. Árið 1882 var Pétri boðið í krýningarathöfn [[Alexander 3. Rússakeisari|Alexanders 3. Rússakeisara]] sem fulltrúa Serba, í stað [[Milan 1. Serbíukonungur|Milans 1. Serbíukonungs]]. Árið 1883 kvæntist Pétur svartfellsku prinsessunni [[Zorka af Svartfjallalandi|Zorku]], dóttur [[Nikulás 1. af Svartfjallalandi|Nikulásar 1.]] fursta af Svartfjallalandi. Þegar Obrenović-ættinni var steypt af stóli með morðinu á [[Alexander 1. Serbíukonungur|Alexander 1. Serbíukonungi]] árið 1903 var Pétur kjörinn nýr konungur Serbíu af serbneska þinginu. Pétur gerði Serbíu nánari Rússum í samstarfi við forsætisráðherrann [[Nikola Pašić]]. Pétur sinnti konunglegum skyldum sínum innan ramma stjórnarskrár landsins og tókst að vera óháður meðlimum leynifélags [[Svarta höndin (Serbía)|Svörtu handarinnar]] innan stjórnarinnar. Honum tókst jafnframt að öðlast traust þrátt fyrir að morðið á forvera hans hefði mjög rýrt traust fólks til stjórnar hans. Bretar viðurkenndu þó ekki stjórn Péturs fyrr en árið 1906. Valdatíð Péturs einkenndist af miklu pólitísku frelsi, fjölmiðlafrelsi og uppgangi í efnahags- og menningarlífi landsins. Því hefur hún stundum verið kölluð „gullöld“ eða „períklesk öld“.<ref>{{Cite journal|last=Bataković|first=Dušan|date=2017|title=On Parliamentary Democracy in Serbia 1903–1914 Political Parties, Elections, Political Freedoms|journal=Balcanica|issue=XLVIII|pages=123–142|doi=10.2298/BALC1748123B|doi-access=free}}</ref> Stuttu fyrir upphaf [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldarinnar]] fól Pétur, sem var við slæma heilsu, næstelsta syni sínum, [[Alexander 1. Júgóslavíukonungur|Alexander]], stjórn ríkisins. Elsti sonur hans hafði afsalað sér tilkalli til krúnunnar árið 1909. Alexander varð ríkisstjóri í nafni föður síns fram að andláti hans. Þrátt fyrir heilsukvilla Péturs tók hann þátt í að hörfa með serbneska herinn gegnum [[Albanía|Albaníu]] árin 1915–16. Hann kom sér síðan upp bækistöðvum á [[Korfú]].<ref>{{cite book |editor=[[Gunnar Carlquist|Carlquist, Gunnar]] |year=1937 |title=Svensk uppslagsbok. Bd 21 |place=Malmö |publisher=Svensk Uppslagsbok AB |pp=498-99}}</ref> Eftir ósigur Þýskalands og Austurríkis-Ungverjalands í styrjöldinni rættist draumur Serba um stækkun ríkisins með innlimun landsvæðis sem breytti Serbíu í [[Konungsríkið Júgóslavía|Konungsríki Serba, Króata og Slóvena]]. Pétur varð konungur nýja ríkisins 1. desember árið 1918. Pétur lést þann 16. ágúst 1921 og Alexander tók við krúnunni.<ref>{{cite book |editor=[[Gunnar Carlquist|Carlquist, Gunnar]] |year=1937 |title=Svensk uppslagsbok. Bd 21 |place=Malmö |publisher=Svensk Uppslagsbok AB |pp=499}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Alexander 1. Serbíukonungur|Alexander 1.]] | eftir=Enginn | frá=15. júní 1903| til=1. desember 1918| titill=Konungur Serbíu }} {{Erfðatafla | fyrir=Enginn | eftir=[[Alexander 1. Júgóslavíukonungur|Alexander 1.]] | frá=1. desember 1918| til=16. ágúst 1921| titill=Konungur Serba, Króata og Slóvena }} {{Töfluendir}} {{stubbur|æviágrip|stjórnmál}} {{fd|1844|1921}} [[Flokkur:Konungar Júgóslavíu]] [[Flokkur:Konungar Serbíu]] [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í fyrri heimsstyrjöldinni]] 59f6ilwfnhry5plkbs6clq2r4dgls8t 1982476 1982472 2026-10-10T23:21:17Z TKSnaevarr 53243 /* Æviágrip */ 1982476 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = Konungur Serbíu<br>Konungur Serba, Króata og Slóvena | ætt = Karađorđević-ætt | skjaldarmerki = Royal Coat of arms of Serbia (1882–1918).svg | nafn = Pétur 1. | mynd = King Petar Karađorđević (cropped).jpg | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1844|7|11}} | fæðingarstaður = [[Belgrad]], [[Serbía|Serbíu]] | dánardagur ={{dánardagur og aldur|1921|8|16|1844|7|11}} | dánarstaður = [[Belgrad]], [[Konungsríkið Júgóslavía|Konungsríki Serba, Króata og Slóvena]] | ríkisár = 15. júní 1903 – 1. desember 1918 {{small|(sem konungur Serbíu)}}<br>1. desember 1918 – 16. ágúst 1921 {{small|(sem konungur Serba, Króata og Slóvena)}} | faðir = [[Alexander Karađorđević]], Serbíufursti | móðir = [[Persida Nenadović]] | maki = {{gifting|[[Zorka af Svartfjallalandi]]|1883|1890|orsök=dó}} | titill_maka = Eiginkona | börn ={{Plainlist| * [[Helena Serbíuprinsessa|Helena Rússaprinsessa]] * Milena prinsessa * [[Georg Serbíukrónprins]] * [[Alexander 1. Júgóslavíukonungur]] * Andrés prins}} | undirskrift = Peter I of Serbia signature.svg }} '''Pétur 1.''' ([[kyrillískt letur]]: Петар I; 29. júní 1844 – 16. ágúst 1921) var konungur [[Serbía|Serbíu]] frá 1903 til 1918 og síðan fyrsti konungur [[Konungsríkið Júgóslavía|Konungsríkis Serba, Króata og Slóvena]] (eða Júgóslavíu í óformlegu tali) frá 1918 til dauðadags. Pétur var af Karađorđević-konungsættinni. Elsti sonur hans, [[Alexander 1. Júgóslavíukonungur|Alexander 1.]], tók við krúnunni við andlát hans 1921, en Pétur hafði þá þegar að mestu hætt afskiptum af ríkismálum frá árinu 1918 vegna veikinda. ==Æviágrip== Pétur var sonur [[Alexander Karađorđević|Alexanders Karađorđević]], fursta af Serbíu, og eiginkonu hans, [[Persida Nenadović|Persidu Nenadović]] furstynju. Þegar föður Péturs var steypt af stóli árið 1858 fylgdi hann honum í útlegð frá Serbíu. Pétur var alinn upp í [[Austurríska keisaradæmið|austurríska keisaradæminu]] og síðar í [[Genf]] og hlaut liðsforingjaþjálfun í [[Frakklandsher|franska hernum]]. Hann barðist við góðan orðstír með Frökkum í [[Fransk-prússneska stríðið|fransk-prússneska stríðinu]] (1870–1871). Pétur stýrði (undir dulnefni) bosnískri hersveit í uppreisn gegn [[Tyrkjaveldi]] árið 1876. Þegar [[Obrenović-ætt|Obrenović-valdaættin]] í Serbíu fór í auknum mæli að halla sér að [[Austurríki-Ungverjaland]]i í stað [[Rússneska keisaradæmið|Rússlands]] vakti Pétur, sem gerði tilkall til valda fyrir [[Karađorđević-ætt]]ina, aukna athygli Rússa. Árið 1882 var Pétri boðið í krýningarathöfn [[Alexander 3. Rússakeisari|Alexanders 3. Rússakeisara]] sem fulltrúa Serba, í stað [[Milan 1. Serbíukonungur|Milans 1. Serbíukonungs]]. Árið 1883 kvæntist Pétur svartfellsku prinsessunni [[Zorka af Svartfjallalandi|Zorku]], dóttur [[Nikulás 1. af Svartfjallalandi|Nikulásar 1.]] fursta af Svartfjallalandi. Þegar Obrenović-ættinni var steypt af stóli með morðinu á [[Alexander 1. Serbíukonungur|Alexander 1. Serbíukonungi]] árið 1903 var Pétur kjörinn nýr konungur Serbíu af serbneska þinginu. Pétur gerði Serbíu nánari Rússum í samstarfi við forsætisráðherrann [[Nikola Pašić]]. Pétur sinnti konunglegum skyldum sínum innan ramma stjórnarskrár landsins og tókst að vera óháður meðlimum leynifélags [[Svarta höndin (Serbía)|Svörtu handarinnar]] innan stjórnarinnar. Honum tókst jafnframt að öðlast traust þrátt fyrir að morðið á forvera hans hefði mjög rýrt traust fólks til stjórnar hans. Bretar viðurkenndu þó ekki stjórn Péturs fyrr en árið 1906. Valdatíð Péturs einkenndist af miklu pólitísku frelsi, fjölmiðlafrelsi og uppgangi í efnahags- og menningarlífi landsins. Því hefur hún stundum verið kölluð „gullöld“ eða „períklesk öld“.<ref>{{Cite journal|last=Bataković|first=Dušan|date=2017|title=On Parliamentary Democracy in Serbia 1903–1914 Political Parties, Elections, Political Freedoms|journal=Balcanica|issue=XLVIII|pages=123–142|doi=10.2298/BALC1748123B|doi-access=free}}</ref> Stuttu fyrir upphaf [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldarinnar]] fól Pétur, sem var við slæma heilsu, næstelsta syni sínum, [[Alexander 1. Júgóslavíukonungur|Alexander]], stjórn ríkisins. Elsti sonur hans hafði afsalað sér tilkalli til krúnunnar árið 1909. Alexander varð ríkisstjóri í nafni föður síns fram að andláti hans. Þrátt fyrir heilsukvilla Péturs tók hann þátt í að hörfa með serbneska herinn gegnum [[Albanía|Albaníu]] árin 1915–16. Hann kom sér síðan upp bækistöðvum á [[Korfú]].<ref>{{cite book |editor=[[Gunnar Carlquist|Carlquist, Gunnar]] |year=1937 |title=Svensk uppslagsbok. Bd 21 |place=Malmö |publisher=Svensk Uppslagsbok AB |pp=498-99}}</ref> Eftir ósigur [[Þýska keisaradæmið|Þýskalands]] og Austurríkis-Ungverjalands í styrjöldinni rættist draumur Serba um stækkun ríkisins með innlimun landsvæðis sem breytti Serbíu í [[Konungsríkið Júgóslavía|Konungsríki Serba, Króata og Slóvena]]. Pétur varð konungur nýja ríkisins 1. desember árið 1918. Pétur lést þann 16. ágúst 1921 og Alexander tók við krúnunni.<ref>{{cite book |editor=[[Gunnar Carlquist|Carlquist, Gunnar]] |year=1937 |title=Svensk uppslagsbok. Bd 21 |place=Malmö |publisher=Svensk Uppslagsbok AB |pp=499}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Alexander 1. Serbíukonungur|Alexander 1.]] | eftir=Enginn | frá=15. júní 1903| til=1. desember 1918| titill=Konungur Serbíu }} {{Erfðatafla | fyrir=Enginn | eftir=[[Alexander 1. Júgóslavíukonungur|Alexander 1.]] | frá=1. desember 1918| til=16. ágúst 1921| titill=Konungur Serba, Króata og Slóvena }} {{Töfluendir}} {{stubbur|æviágrip|stjórnmál}} {{fd|1844|1921}} [[Flokkur:Konungar Júgóslavíu]] [[Flokkur:Konungar Serbíu]] [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í fyrri heimsstyrjöldinni]] 4sx54bvz8yt3hc8dxnb2szj23utdlsz 1982477 1982476 2026-10-11T00:46:42Z TKSnaevarr 53243 1982477 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = Konungur Serbíu<br>Konungur Serba, Króata og Slóvena | ætt = Karađorđević-ætt | skjaldarmerki = Royal Coat of arms of Serbia (1882–1918).svg | nafn = Pétur 1. | mynd = King Petar Karađorđević (cropped).jpg | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1844|7|11}} | fæðingarstaður = [[Belgrad]], [[Serbía|Serbíu]] | dánardagur ={{dánardagur og aldur|1921|8|16|1844|7|11}} | dánarstaður = [[Belgrad]], [[Konungsríkið Júgóslavía|Konungsríki Serba, Króata og Slóvena]] | ríkisár = 15. júní 1903 – 1. desember 1918 {{small|(sem konungur Serbíu)}}<br>1. desember 1918 – 16. ágúst 1921 {{small|(sem konungur Serba, Króata og Slóvena)}} | faðir = [[Alexander Karađorđević]], Serbíufursti | móðir = [[Persida Nenadović]] | maki = {{gifting|[[Zorka af Svartfjallalandi]]|1883|1890|orsök=dó}} | titill_maka = Eiginkona | börn ={{Plainlist| * [[Helena Serbíuprinsessa|Helena Rússaprinsessa]] * Milena prinsessa * [[Georg Serbíukrónprins]] * [[Alexander 1. Júgóslavíukonungur]] * Andrés prins}} | undirskrift = Peter I of Serbia signature.svg }} '''Pétur 1.''' ([[kyrillískt letur]]: Петар I; 29. júní 1844 – 16. ágúst 1921) var konungur [[Serbía|Serbíu]] frá 1903 til 1918 og síðan fyrsti konungur [[Konungsríkið Júgóslavía|Konungsríkis Serba, Króata og Slóvena]] (eða Júgóslavíu í óformlegu tali) frá 1918 til dauðadags. Pétur var af Karađorđević-konungsættinni. Elsti sonur hans, [[Alexander 1. Júgóslavíukonungur|Alexander 1.]], tók við krúnunni við andlát hans 1921, en Pétur hafði þá þegar að mestu hætt afskiptum af ríkismálum frá árinu 1918 vegna veikinda. ==Æviágrip== Pétur var sonur [[Alexander Karađorđević|Alexanders Karađorđević]], fursta af Serbíu, og eiginkonu hans, [[Persida Nenadović|Persidu Nenadović]] furstynju. Þegar föður Péturs var steypt af stóli árið 1858 fylgdi hann honum í útlegð frá Serbíu. Pétur var alinn upp í [[Austurríska keisaradæmið|austurríska keisaradæminu]] og síðar í [[Genf]] og hlaut liðsforingjaþjálfun í [[Frakklandsher|franska hernum]]. Hann barðist við góðan orðstír með Frökkum í [[Fransk-prússneska stríðið|fransk-prússneska stríðinu]] (1870–1871). Pétur stýrði (undir dulnefni) bosnískri hersveit í uppreisn gegn [[Tyrkjaveldi]] árið 1876. Þegar [[Obrenović-ætt|Obrenović-valdaættin]] í Serbíu fór í auknum mæli að halla sér að [[Austurríki-Ungverjaland]]i í stað [[Rússneska keisaradæmið|Rússlands]] vakti Pétur, sem gerði tilkall til valda fyrir [[Karađorđević-ætt]]ina, aukna athygli Rússa. Árið 1882 var Pétri boðið í krýningarathöfn [[Alexander 3. Rússakeisari|Alexanders 3. Rússakeisara]] sem fulltrúa Serba, í stað [[Milan 1. Serbíukonungur|Milans 1. Serbíukonungs]]. Árið 1883 kvæntist Pétur svartfellsku prinsessunni [[Zorka af Svartfjallalandi|Zorku]], dóttur [[Nikulás 1. af Svartfjallalandi|Nikulásar 1.]] fursta af Svartfjallalandi. Þegar Obrenović-ættinni var steypt af stóli með morðinu á [[Alexander 1. Serbíukonungur|Alexander 1. Serbíukonungi]] árið 1903 var Pétur kjörinn nýr konungur Serbíu af serbneska þinginu. Pétur gerði Serbíu nánari Rússum í samstarfi við forsætisráðherrann [[Nikola Pašić]]. Pétur sinnti konunglegum skyldum sínum innan ramma stjórnarskrár landsins og tókst að vera óháður meðlimum leynifélags [[Svarta höndin (Serbía)|Svörtu handarinnar]] innan stjórnarinnar. Honum tókst jafnframt að öðlast traust þrátt fyrir að morðið á forvera hans hefði mjög rýrt traust fólks til stjórnar hans. Bretar viðurkenndu þó ekki stjórn Péturs fyrr en árið 1906. Valdatíð Péturs einkenndist af miklu pólitísku frelsi, fjölmiðlafrelsi og uppgangi í efnahags- og menningarlífi landsins. Því hefur hún stundum verið kölluð „gullöld“ eða „períklesk öld“.<ref>{{Cite journal|last=Bataković|first=Dušan|date=2017|title=On Parliamentary Democracy in Serbia 1903–1914 Political Parties, Elections, Political Freedoms|journal=Balcanica|issue=XLVIII|pages=123–142|doi=10.2298/BALC1748123B|doi-access=free}}</ref> Stuttu fyrir upphaf [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldarinnar]] fól Pétur, sem var við slæma heilsu, næstelsta syni sínum, [[Alexander 1. Júgóslavíukonungur|Alexander]], stjórn ríkisins. Elsti sonur hans hafði afsalað sér tilkalli til krúnunnar árið 1909. Alexander varð ríkisstjóri í nafni föður síns fram að andláti hans. Þrátt fyrir heilsukvilla Péturs tók hann þátt í að hörfa með serbneska herinn gegnum [[Albanía|Albaníu]] veturinn 1915–16. Hann kom sér síðan upp bækistöðvum á [[Korfú]].<ref>{{cite book |editor=[[Gunnar Carlquist|Carlquist, Gunnar]] |year=1937 |title=Svensk uppslagsbok. Bd 21 |place=Malmö |publisher=Svensk Uppslagsbok AB |pp=498-99}}</ref> Eftir ósigur [[Þýska keisaradæmið|Þýskalands]] og Austurríkis-Ungverjalands í styrjöldinni rættist draumur Serba um stækkun ríkisins með innlimun landsvæðis sem breytti Serbíu í [[Konungsríkið Júgóslavía|Konungsríki Serba, Króata og Slóvena]]. Pétur varð konungur nýja ríkisins 1. desember árið 1918. Pétur lést þann 16. ágúst 1921 og Alexander tók við krúnunni.<ref>{{cite book |editor=[[Gunnar Carlquist|Carlquist, Gunnar]] |year=1937 |title=Svensk uppslagsbok. Bd 21 |place=Malmö |publisher=Svensk Uppslagsbok AB |pp=499}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Alexander 1. Serbíukonungur|Alexander 1.]] | eftir=Enginn | frá=15. júní 1903| til=1. desember 1918| titill=Konungur Serbíu }} {{Erfðatafla | fyrir=Enginn | eftir=[[Alexander 1. Júgóslavíukonungur|Alexander 1.]] | frá=1. desember 1918| til=16. ágúst 1921| titill=Konungur Serba, Króata og Slóvena }} {{Töfluendir}} {{stubbur|æviágrip|stjórnmál}} {{fd|1844|1921}} [[Flokkur:Konungar Júgóslavíu]] [[Flokkur:Konungar Serbíu]] [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í fyrri heimsstyrjöldinni]] spjdrs9hbaazfuqwr6xalqo3yz2cc9i 1 193151 1982473 2026-10-10T23:16:12Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{Þýðing |titill= Peter I av Serbien |id=59657541 |tungumál=sv}}“ 1982473 wikitext text/x-wiki {{Þýðing |titill= Peter I av Serbien |id=59657541 |tungumál=sv}} qi6qtu0scwcyg0l4tzs2lk0f36lq3af 14 193152 1982474 2026-10-10T23:16:51Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Konungar eftir löndum|Serbía]] [[Flokkur:Þjóðhöfðingjar Serbíu]]“ 1982474 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Konungar eftir löndum|Serbía]] [[Flokkur:Þjóðhöfðingjar Serbíu]] ms5kwb4cbp871gycoteabe0sxbrs771 14 193153 1982475 2026-10-10T23:18:03Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Konungar eftir löndum|Júgóslavía]] [[Flokkur:Þjóðhöfðingjar Júgóslavíu]]“ 1982475 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Konungar eftir löndum|Júgóslavía]] [[Flokkur:Þjóðhöfðingjar Júgóslavíu]] 4u3nga7dipnjcscb3h52yi8pg57gke0 14 193155 1982482 2026-10-11T08:37:38Z Berserkur 10188 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Stofnað á 18. öld]] [[Flokkur:1741]]“ 1982482 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Stofnað á 18. öld]] [[Flokkur:1741]] 1npspqf2i71soumas6ycny3kq4emth5 0 193156 1982489 2026-10-11T10:14:13Z TKSnaevarr 53243 TKSnaevarr færði [[Alexander I]] á [[Alexander 1.]] yfir tilvísun 1982489 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Alexander 1.]] cnfgx80til9c3aqzzzggs5d2sn9xzc2