Wikipedia iswiki https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikipedia Wikipediaspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall Gátt Gáttaspjall Skjátexti Skjátextaspjall Module Module talk Event Event talk 0 1058 1982646 1969753 2026-10-13T15:19:04Z Akigka 183 /* Minni */ 1982646 wikitext text/x-wiki {{multiple image |perrow = 2 |total_width=300 | image1 = ENIAC-changing_a_tube.jpg | alt1 = Maður skiptir út lampa í gamalli tölvu | image2 = IBM System360 Mainframe.jpg | alt2 = Tölvuherbergi með mörgum tölvuskápum og stjórnborðum | image3 = LYF WATER 2 Smartphone.JPG | alt3 = Snjallsími í hendi | image4 = Dell Inspiron One 23 Touch AIO Desktop PC.png | alt4 = Svört borðtölva með lyklaborði og mús | image5 = Gamecube-console.jpg | alt5 = Fjólublá leikjatölva með stýripinna | image6 = Sierra Supercomputer (48002385338).jpg | alt6 = Röð af dökkum tölvuskápum | footer = Tölvur af ýmsum gerðum frá ýmsum tímum: <br />Lampatölva ([[ENIAC]]), [[stórtölva]] ([[IBM System 360]]), [[snjallsími]] ([[LYF]] Water 2), [[borðtölva]], ([[Dell Inspiron]]), [[leikjatölva]] ([[GameCube]]) og [[ofurtölva]] ([[Sierra (ofurtölva)|Sierra]]).}} '''Tölva''' er [[rafeindatæki]] sem hægt er að [[forritun|forrita]] til að framkvæma röð [[talnareikningur|reikni-]] eða [[rökaðgerð]]a sjálfvirkt. Nútímatölvur geta unnið úr, geymt og birt mikið magn [[stafræn gögn|stafrænna gagna]] á miklum hraða samkvæmt forskrift [[forrit]]a. Vegna þess hve forrit geta verið fjölbreytt er hægt að nota tölvur til að leysa mjög ólík verkefni. Heitið „tölvukerfi“ er stundum notað yfir heildarsamsetningu tölvu, það er [[vélbúnaður|vélbúnað]], [[stýrikerfi]], [[hugbúnaður|hugbúnað]] og [[jaðartæki]]; eða yfir hóp samtengdra tölva í [[tölvunet]]i eða [[tölvuklasi|tölvuklasa]]. Tölvur eru hluti af alls kyns rafeindatækjum sem notuð eru í [[iðnaðartölva|iðnaði]] eða sem [[heimilistæki]]; til dæmis [[örbylgjuofn]]um, [[fjarstýring]]um og [[þjarki|þjörkum]]. [[Einkatölva|Einkatölvur]] og ýmis [[snjalltæki]], eins og [[snjallsími|snjallsímar]], eru notuð vegna almennrar tölvuvirkni. Tölvur eru líka undirstaða [[Internetið|Internetsins]] sem tengir milljarða notendatölva saman. Tölvan er líklega ein áhrifamesta uppfinning 20. aldarinnar og tölvutækni hefur gjörbreytt aðstæðum fólks til vinnu og leiks um allan heim. Fyrstu tölvurnar voru hannaðar fyrir flókna útreikninga. Áður hafði fólk notast við einföld hjálpartæki á borð við [[talnagrind]]ur og eftir að [[iðnbyltingin]] hófst voru smíðaðar vélar til að taka við einhæfum verkefnum, eins og til að útfæra mynstur í [[vefstól]]um. [[Hliðræn tölva|Hliðrænar tölvur]] voru hannaðar undir lok 19. aldar. Fyrstu stafrænu tölvurnar litu dagsins ljós í [[síðari heimsstyrjöld]]. Fyrstu [[smári (rafeindafræði)|smárarnir]] sem byggðust á [[hálfleiðari|hálfleiðaratækni]] komu fram seint á 5. áratug 20. aldar og fyrstu [[samrás]]irnar seint á 6. áratugnum. Fyrsti [[örgjörvi]]nn kom á almennan markað árið 1971 og leiddi til [[tölvubyltingin|tölvubyltingarinnar]]. Síðan þá hefur hraði, afl og notagildi tölva margfaldast. Fjöldi smára á hverja flatarmálseiningu hefur nær tvöfaldast á tveggja ára fresti ([[lögmál Moores]]). Þetta olli [[stafræn bylting|stafrænni byltingu]] seint á 20. öld og í upphafi þeirrar 21. Hefðbundin tölva inniheldur yfirleitt að minnsta kosti eina úrvinnslueiningu (yfirleitt [[miðverk]] í einni samrás, eða örgjörva) ásamt einhvers konar [[tölvuminni]] (yfirleitt [[minnisrás]]um). Úrvinnslueiningin framkvæmir reikniaðgerðir og stýrieining getur breytt röð aðgerða út frá [[upplýsingar|upplýsingum]] í minni. Tölvur notast við fjölbreytt [[jaðartæki]], eins og [[lyklaborð]], [[tölvumús|tölvumýs]], [[tölvuskjár|tölvuskjái]], [[snertiskjár|snertiskjái]] o.s.frv. Jaðartækin taka við upplýsingum úr umhverfi tölvunnar, geyma þær og birta. IBM tilkynnti árið 2018 að þeir hefðu búið til minnstu tölvu í heimi (1 millimeter á kant, og notar [[bálkakeðja|bálkakeðjutækni]]), en fáum mánuðum síðar í júní 2018 tilkynnti [[Michigan-háskóli]] um gerð enn minni tölvu (0,3 millimetrar á kant; tölvan frá IBM er 10 sinnum stærri),<ref>{{vefheimild|url=https://www.cnet.com/news/university-of-michigan-outdoes-ibm-with-worlds-smallest-computer/|titill=University of Michigan outdoes IBM with world's smallest 'computer'|höfundur=Marrian Zhou|dags=22. júní 2018|vefsíða=CNET}}</ref> þar sem grjón er risastórt í samanburði. Sú tölva er með þráðlausu „neti“, en þar sem hún er of lítil fyrir loftnet er ljós notað. == Heiti == [[Mynd:Icelandic_words_for_computer.jpg|thumb|Tíðni íslenskra orða yfir tölvur miðað við [[Tímarit.is]].]] Enska orðið ''computer'' er dregið af latnesku sögninni ''computare'' „ætla“ eða „reikna“. Á 17. öld var tekið að nota orðið yfir „[[reiknari|reiknara]]“, fólk sem fékkst við útreikninga að atvinnu. Þetta starf var við lýði fram undir miðja 20. öld og var þá aðallega unnið af konum. Fyrstu rafrænu tölvurnar sem komu fram á sjónarsviðið voru kallaðar „[[greiningarvél]]ar“, „sjálfvirkar vélar“, „[[reiknivél|rafmagnsreiknar]]“ og síðar „[[Turingvél]]ar“. Elsta dæmið um notkun orðsins ''computer'' yfir rafræna reiknivél er frá 1945. Fyrsta tölvan sem var almennt kölluð ''computer'' var [[ENIAC]] frá 1946, þótt til séu mörg dæmi um eldri tæki sem með réttu mætti kalla tölvur. Þegar fyrsta tölvan kom til Íslands árið 1963<ref>{{vísindavefurinn|83065|Hvenær kom fyrsta tölvan til Íslands?|höfundur=Þorsteinn Sæmundsson|dags=18.1.2022}}</ref> voru ýmis heiti höfð um hana, eins og „rafreiknir“, „rafeindaheili“, „rafeindareiknir“ og einnig enska tökuorðið „''computer''“. [[Vilmundur Jónsson]], landlæknir, stakk upp á orðinu „hjarni“ (sem merkir „[[heili]]“). Árið 1965 kom [[Sigurður Nordal]] prófessor við Háskóla Íslands með [[nýyrði]]ð „tölva“.<ref name="vis2">{{vísindavefurinn|1013|Er jafnrétt að nota orðið tölva og talva?|höfundur=Guðrún Kvaran|dags=20.10.2000}}</ref> Orðið er [[samrunaorð]] orðanna „[[tala]]“ og „[[völva]]“ og fallbeygist eins og „völva“, „slöngva“ eða sérnafnið [[Röskva]].<ref name="vis2"/><ref name="vis">{{vísindavefurinn|4873|Af hverju segja allir „talva“ í staðinn fyrir „tölva“?|höfundur=Guðrún Kvaran|dags=6.4.2005}}</ref><ref>{{vísindavefurinn|4206|Er ENNÞÁ rangt að nota orðið „talva“ í staðinn fyrir „tölva“?|höfundur=Þorsteinn Vilhjálmsson|dags=2.5.2004}}</ref> [[Þorsteinn Gylfason]] sagðist hafa verið viðstaddur þegar Sigurður fékk hugmyndina, og að orðið hafi verið orðið alkunnugt á nokkrum vikum og öll hin nýyrðin dáið drottni sínum. == Innri gerð == Tölva samanstendur af nokkrum einingum eða hlutum sem vinna saman. Venjan er að þeim sé raðað á [[móðurborð]]. === Minni === [[Mynd:Magnetic_core.jpg|thumb|[[Segulkjarnaminni]] var gjarnan notað í tölvum frá 7. áratug 20. aldar þar til [[hálfleiðaraminni]] tók við á 8. áratugnum.]] {{aðalgrein|Tölvuminni|Gagnageymsla}} Minni tölva er röð af númeruðum einingum sem hver inniheldur tölulegar upplýsingar. Upplýsingarnar geta ýmist verið skipanir sem tölvan framkvæmir eða gögn sem tölvan les eða skrifar. Hægt er að líta á minni sem röð hólfa þar sem hægt er að geyma og sækja tölur. Hvert hólf hefur ákveðið [[vistfang]] og getur geymt eina tölu í einu. Hægt er að skipa tölvunni að „setja töluna 123 í minnishólf 1357“ eða „bæta tölunni í hólfi 1357 við töluna í hólfi 2468 og setja niðurstöðuna í hólf 1595“. Tölurnar geta svo táknað næstum hvað sem er. Þannig er hægt að geyma bókstafi, skipanir, og margt fleira, á sama hátt. Þar sem [[miðverk]]ið gerir ekki greinarmun á ólíkum tegundum upplýsinga þarf [[hugbúnaður]]inn að gefa því merkingu sem tölvan sér eingöngu sem röð talna. Í nær öllum nútímatölvum geymir grunneining (hólf) tölvuminnis tölur úr [[tvíundarkerfi]] sem eru átta [[biti (tölvufræði)|bitar]] á lengd (eitt [[bæti]]). Hvert bæti geymir 256 ólík gildi (2⁸ = 256); ýmist frá 0 til 255 eða -128 til 128. Til að geyma stærri tölur þarf að nota fleiri bæti (oftast tvö, fjögur eða átta). Til að geyma neikvæðar tölur er oftast notast við [[tvíundarfylling]]u. Tölvan getur geymt hvaða upplýsingar sem er svo framarlega sem hægt er að tákna þær tölulega. Í nútímatölvum er minnið yfirleitt milljarðar eða billjónir bæta. Stærð, fjöldi og gerð minniseininganna er mjög breytilegur milli tölva og flestar nútíma tölvur nota nokkrar mismunandi gerðir minnis (td. [[flýtiminni]], [[vinnsluminni]] og [[harður diskur|harða diska]]). === Miðverk === [[Miðverk]]ið samanstendur af stýri-, reikni- og rökverki ásamt inniminni, staflageymslu, skipunarpípu o.fl.. Í dag er miðverkið venjulega haft á einni kísilflögu sem kallast [[örgjörvi]]. Örgjörvinn er samsettur úr mörgum [[smári (rafeindatæki)|smárum]] og öðrum smáhlutum og sér um að túlka og vinna úr öllum aðgerðum forritanna á tölvunni og venjulega úr öllum ílags- og frálagsbúnaði. === Ílag og frálag (inntak og úttak) === [[Ílags- og frálagsbúnaður]] (e. ''input- and outputdevices'') er heiti sem er notað bæði þegar verið er að tala um [[forrit]] og búnað eins og lyklaborð, skjá, harðadiska og [[netkort]]. Til er búnaður sem tekur annað hvort bara við upplýsingum eða sendir bara frá sér (e. ''input or output-only''), en flest tæki gera hvort tveggja, jafnvel prentarar og skjáir. Á öllum venjulegum heimilistölvum er [[grunnstýringarkerfi]] eða ''BIOS'' (e. ''Basic Input/Output System'' ) þetta kerfi er geymt á lítilli flögu sem er á [[móðurborð]]inu. Örgjörvinn notar grunnstýringarkerfið þegar tölvan er ræst, það sér um að koma fyrir nauðsynlegum upplýsingum í vinnsluminni tölvunnar svo stýrikerfið geti ræst sig. Jafnframt stjórnar grunnstýringarkerfið upplýsingaflæði á milli ílags- og frálagsbúnaðar og [[stýrikerfiskjarni|kjarna]] [[stýrikerfi]]sins. == Tegundir == * [[Borðtölva]] – liggur á skrifborði í heimili eða á skrifstofu * [[Einkatölva]] – ætluð einum notanda í einu * [[Fartölva]] – ætluð að vera borin * [[Ofurtölva]] – mjög stór og kraftmikil * [[Spjaldtölva]] – flytjanleg tölva með [[snertiskjár|snertiskjá]] * [[Vasatölva]] – smá tölva sem má setja í vasa * [[Örtölva (tölva)|Örtölva]] – með [[örgjörvi|örgjörva]] sem [[miðverk]] == Tengt efni == * [[Tölvumálvísindi]]/[[tölvufræðileg málvísindi]] * [[Tölvunarfræði]] == Heimildir == {{reflist}} == Tenglar == {{wiktionary|tölva|tölva}} * {{tímarit.is|3302984|Almenningstölvan|höfundur=Ásgeir Jakobsson|dags=11. júní 1983|bls=2-3|blað=Lesbók Morgunblaðsins}} * {{tímarit.is|3303002|Ein lítil baun - en var á stærð við herbergi árið 1946|höfundur=Ásgeir Jakobsson|dags=25. júní 1983|bls=4-6|blað=Lesbók Morgunblaðsins}} [[Flokkur:Tölvur]] [[Flokkur:Verkfræði]] btr4pcvotanj0uw49dwme9hv1f2ecgi 0 2335 1982613 1974155 2026-10-13T12:16:34Z Berserkur 10188 1982613 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1894]]|[[1895]]|[[1896]]|[[1897]]|[[1898]]|[[1899]]|[[1900]]| [[1881–1890]]|[[1891–1900]]|[[1901–1910]]| [[18. öldin]]|[[19. öldin]]|[[20. öldin]]| }} [[Mynd:Domkirkjan07.jpg|thumb|right|Klukkan í turni Dómkirkjunnar var sett upp þetta ár.]] [[Mynd:Guglielmo Marconi posing.jpg|thumb|right|Guglielmo Marconi með senditæki sitt.]] [[Mynd:Queen Victoria's Diamond Jubilee on Parliamant Hill.jpg|thumb|right|Hátíðahöld í London vegna sextíu ára krýningarafmælis Viktoríu drottningar.]] [[Mynd:Andree.launch.png|thumb|right|Andrée-leiðangurinn heldur af stað í feigðarför sína.]] Árið '''1897''' ('''MDCCCXCVII''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[11. janúar]] - [[Leikfélag Reykjavíkur]] var stofnað. * [[13. mars]] - [[Einar Benediktsson]] skrifaði grein í blaðið [[Dagskrá (blað)|Dagskrá]] og lagði þar til að [[fáni Íslands]] yrði „hvítur kross í bláum feldi“. * [[4. apríl]] - [[Prentarafélag Íslands]] var stofnað. * [[2. maí]] - Franska spítalaskipið St. Paul strandaði við Klöpp í [[Reykjavík]] en náðist út. * [[7. maí]] - [[Sigfús Eymundsson]] sýndi talvél (grafófón), sem hann hafði keypt af Guðbrandi Finnbogasyni konsúl fyrir 300 krónur, á stúdentafundi. „Hafði hún þar upp drykkjulög, sem einhverjir dónar höfðu sungið inn í hana í Nýju-Jórvík.“ Næstu daga gátu menn svo fengið að hlusta á talvélina fyrir 25 aura. * [[1. júlí]] - [[26. ágúst]] - [[Alþingi]] fundaði í Reykjavík. [[Valtýr Guðmundsson]] bar fram frumvarp um stjórnarskrárbreytingu, hina svokölluðu [[Valtýskan|Valtýsku]], en það var fellt í neðri deild. * [[2. ágúst]] - [[Þjóðhátíðin í Reykjavík]] var fyrst haldin. * Sumarið - Englendingurinn [[William Gershom Collingwood]] ferðaðist um Ísland. Hann teiknaði og málaði myndir af sögustöðum. * [[18. nóvember]] - [[Blaðamannafélag Íslands]] var stofnað. * [[22. desember]] - Klukkan í turni [[Dómkirkjan í Reykjavík|Dómkirkjunnar í Reykjavík]] var sett upp. Hún var gjöf [[Ditlev Thomsen|Thomsens]] kaupmanns. ===Ódagsett=== * Búseta hófst á [[Höfn í Hornafirði]] þegar kaupmaðurinn [[Ottó Tulinius]] fluttist þangað. * Fyrsti [[Garðskagaviti]]nn var reistur. * [[Hlíðarendakirkja|Ný kirkja]] var reist á Hlíðarenda. === Fædd === * [[1. janúar]] - [[Hulda Á. Stefánsdóttir]], húsmæðraskólastjóri (d. [[1989]]). * [[4. janúar]] - [[Árni Pálsson]], verkfræðingur (d. [[1970]]). * [[25. febrúar]] - [[Pétur Hoffmann Salómonsson]], sjómaður og skransali (d. [[1980]]). * [[6. maí]] - [[Dunganon|Karl Einarsson Dunganon]], listmálari, skáld og heimshornaflakkari (d. [[1972]]). * [[9. júní]] - [[Stefán Einarsson |Stefán Einarsson]], málfræðingur (d. [[1972]]). * [[9. júlí]] - [[Kristján Albertsson]], rithöfundur og fræðimaður (d. [[1989]]). * [[3. ágúst]] - [[Jóhannes Gunnarsson]], rómversk-kaþólskur prestur og síðar biskup kaþólsku kirkjunnar á Íslandi (d. [[1972]]). === Dáin === == Erlendis == * [[4. mars]] - [[William McKinley]] tók við af [[Grover Cleveland]] sem [[forseti Bandaríkjanna]]. * [[13. maí]] - [[Guglielmo Marconi]] sendi fyrsta [[loftskeyti]]ð sem sent var yfir opið haf, frá Lavernock Point í [[Wales]] yfir Bristol-sund til Flat Holm Island, 6 kílómetra leið. Skeytið var þrjú orð: „Are you ready“. * [[19. maí]] - Rithöfundurinn [[Oscar Wilde]] var látinn laus úr fangelsi. * [[26. maí]] - Skáldsagan [[Drakúla]] eftir írska rithöfundinn [[Bram Stoker]] kom fyrst út. * [[1. júní]] - Bandarískir [[Námuvinnsla|námuverkamenn]] gerðu [[verkfall]] sem leiddi til þess að samtök þeirra voru viðurkennd og átta stunda vinnudagur komst á í námavinnu. * [[12. júní]] - Fyrsta [[fingraför|fingrafaramiðstöð]] heims hóf störf í [[Kolkata]] á [[Indland|Indlandi]]. * [[22. júní]] - [[Viktoría Bretadrottning|Viktoría]] Bretadrottning fagnaði sextíu árum á valdastóli. * [[11. júlí]] - Svíinn [[S.A. Andrée]] lagði af stað ásamt tveimur öðrum mönnum í leiðangur í [[loftbelgur|loftbelg]] sem átti að fljúga yfir [[Norðurheimskautið]]. * [[17. júlí]] - [[Gullæði]]ð í [[Klondike]] hófst. * [[21. ágúst]] - Þýski efnafræðingurinn [[Felix Hoffmann]] bjó til [[heróín]] í fyrsta sinn. Fyrr í sama mánuði hafði honum tekist að búa til [[aspirín]] í stöðugu formi og fékk [[einkaleyfi]] á því en umdeilt er þó hvort hann var fyrstur til þess. * [[5. október]] - [[S.A. Andrée]] og menn hans komu til [[Hvíteyja]]r, einnar [[Svalbarði|Svalbarðaeyjanna]], eftir að hafa rekið þangað á ísjaka. Þeir létust allir innan fárra daga og fundust lík þeirra ekki fyrr en 1930. * [[9. desember]] - [[Marguerite Durand]] gaf út fyrsta tölublað franska [[Kvenréttindi|kvenréttindablaðsins]] ''La Fronde''. === Fædd === * [[23. janúar]] - Sir [[William Stephenson]], íslensk-kanadískur athafnamaður, hugvitsmaður og njósnari, talinn ein helsta fyrirmyndin að [[James Bond]] (d. [[1989]]). * [[28. mars]] - [[Sepp Herberger]], þýskur knattspyrnuþjálfari (d. [[1977]]). * [[17. apríl]] - [[Thornton Wilder]], bandarískt leikskáld (d. [[1975]]). * [[10. maí]] - [[Einar Gerhardsen]], norskur stjórnmálamaður og forsætisráðherra (d. [[1987]]). * [[18. maí]] - [[Frank Capra]], bandarískur leikstjóri og kvikmyndaframleiðandi (d. [[1991]]). * [[12. júní]] - [[Anthony Eden]], breskur stjórnmálamaður og forsætisráðherra (d. [[1977]]). * [[13. júní]] - [[Paavo Nurmi]], finnskur langhlaupari (d. [[1973]]). * [[25. júlí]] - [[Amelia Earhart]], bandarískur flugkappi (tilkynnt látin [[1939]]). * [[11. ágúst]] - [[Enid Blyton]], breskur barnabókahöfundur (d. [[1968]]). * [[20. ágúst]] - [[Tarjei Vesaas]], norskur rithöfundur (d. [[1970]]). * [[6. september]] - [[Tom Florie]], bandarískur knattspyrnumaður (d. [[1966]]). * [[12. september]] - [[Irene Joliot-Curie]], franskur eðlisfræðingur og Nóbelsverðlaunahafi (d. [[1956]]). * [[26. september]] - [[Páll VI]] páfi (d. [[1978]]). * [[25. september]] - [[William Faulkner]], bandarískur rithöfundur og [[Nóbelsverðlaun í bókmenntum|nóbelsverðlaunahafi]] (d. [[1962]]). * [[29. október]] - [[Joseph Goebbels]], þýskur stjórnmálamaður (d. [[1945]]). * [[4. nóvember]] - [[Cornelis B. van Niel]], hollenskur örverufræðingur (d. [[1985]]). * [[24. nóvember]] - [[Lucky Luciano]], ítalsk-bandarískur mafíuforingi (d. [[1962]]). * [[30. nóvember]] - [[José Pérez]], úrúgvæskur knattspyrnumaður (d. [[1920]]). === Dáin === * [[19. febrúar]] - [[Karl Weierstrass]], þýskur stærðfræðingur (f. [[1815]]). * [[3. apríl]] - [[Johannes Brahms]], þýskt tónskáld (f. [[1833]]). * Október - [[S. A. Andrée|Salomon August Andrée]], sænskur vísindamaður og ævintýramaður (f. [[1854]]). [[Flokkur:1897]] 4rdysgvoaq55tey76vsgg7mcoo5vjot 0 6613 1982647 1949024 2026-10-13T15:44:53Z TKSnaevarr 53243 1982647 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Þorlákur helgi | búseta = | mynd = Þorlákur Þórhallsson (Den Katolske Kirke Reykjavik).JPG | myndastærð = | myndatexti = Þorláksstytta í Kristskirkju í Landakoti. | fæðingarnafn = | fæðingardagur = [[1133]] | fæðingarstaður = [[Hlíðarendi | Hlíðarenda]], [[Fljótshlíð]] | dauðadagur = [[23. desember]] [[1193]] | dauðastaður = [[Skálholt | Skálholti]] | orsök_dauða = | þekktur_fyrir = | starf = [[Skálholtsbiskupar | Skálholtsbiskup]] | titill = [[Verndardýrlingur]] [[Ísland | Íslands]] | laun = | trú = | maki = | börn = | foreldrar = | heimasíða = | niðurmál = | hæð = | þyngd = }} '''Þorlákur Þórhallsson ''helgi''''' ([[1133]] – [[23. desember]] [[1193]]) vígðist ungur sem [[prestur]], menntaðist síðan í mörg ár erlendis, innleiddi á Íslandi [[Ágústínusarregla | reglu Ágústínusarkanoka]] og gerðist [[ábóti]] en var síðast [[biskup]] í [[Skálholt]]i frá [[1178]]. Hann vann að siðbót á Íslandi og reyndi að innleiða lög og venjur, sem kirkjan beitti sér fyrir í öðrum löndum. Hann var árið [[1198]] tekinn í helgra manna tölu á Alþingi, og [[1984]] útnefndi páfastóll hann [[Verndardýrlingur | verndardýrling]] Íslands. == Uppruni == [[Mynd:Hliðarendi 03.jpg|thumb|left|125px|Hlíðarendi.]] Þorlákur fæddist á [[Hlíðarendi í Fljótshlíð | Hlíðarenda]] í [[Fljótshlíð]]. Foreldrar hans hétu Þórhallur Þorláksson og Halla Steinadóttir. Einnig eru nefndar tvær dætur þeirra, sem hétu Eyvör og Ragnheiður. Það er að skilja, að þetta hafi verið fremur fátækt fólk, því að „Þorlákur var þá ungur að aldri, er þau brugðu búi sínu, faðir hans og móðir."<ref>''Þorláks saga hin elsta'', 2. kafli.</ref> Hann fylgdi móður sinni, og hún var hjá honum á efri árum sínum. Halla kenndi syni sínum [[Ættfræði | ættvísi]] og mannfræði. Þórhallur hafði verið farmaður, en að öðru leyti er fátt um foreldra Þorláks vitað, nema ættartölur rekja framætt þeirra.<ref>Guðrún Ása Grímsdóttir gaf út: ''Biskupa sögur III'', Íslenzk fornrit XVII, bls. 465-466, Reykjavík 1998.</ref> Þær ná ekki til hinna frægustu manna úr sögu landsins, þótt sumir séu allkunnir. Þannig var Þorgils örrabeinsstjúpur langa-langafi Þorláks,<ref> Sbr. ''Flóamanna sögu'', 24. kafla.</ref> sem hefur verið þekkt ætt á Suðurlandi. Að því marki sem ''frændur'' biskupsins eru nefndir í sögu hans og jarteinum, virðast ýmsir þeirra hafa verið fátækt fólk. == Nám og prestsþjónusta == Þorlákur lærði fyrst í [[Oddi á Rangárvöllum|Odda]] hjá [[Eyjólfur Sæmundsson | Eyjólfi Sæmundssyni]] fróða. Hann „tók vígslur þegar á unga aldri allar, uns hann varð [[djákni]] af Magnúsi biskupi, en hann var þá fimmtán vetra gamall, er biskup andaðist."<ref>''Þorláks saga hin elsta'', 3. kafli.</ref> [[Magnús Einarsson]] biskup fórst haustið 1148, og nýr biskup var ekki vígður til Skálholts fyrr en vorið 1152. Á þeim tíma gerðist fátt kennimanna syðra, svo að [[Björn Gilsson]] Hólabiskup var fenginn til að vígja hóp manna prestsvígslu á Alþingi. Þar á meðal var Þorlákur, sem hefur vantað mörg ár í venjulegan lágmarksaldur presta, sem var 25 ár. Sú undanþága skýrist sjálfsagt bæði af þessum erfiðu aðstæðum og góðum undirbúningi og hæfni piltsins. Ef hann vígðist sumarið 1152, var hann 19 ára gamall, sem er mikið frávik frá reglunum, og því meira væri það, ef giskað er á eitthvert árið næst á undan. Sem prestur tók Þorlákur sér í fyrstu „lítil þing, fésöm, og hafði þau nokkra stund, og varð honum bæði gott til fjár og vinsælda, af því að nálega unni honum hugástum hvert barn, er hjá honum var."<ref>''Þorláks saga hin elsta'', 4. kafli.</ref> Tíminn leyfir varla, að hann hafi gegnt þessari þjónustu í sérlega mörg ár, þótt misserum kunni að skipta, enda segir það ekki heldur í sögu Þorláks, né eru raktir neinir sérstakir atburðir í sambandi við þennan tíma. [[Mynd:Abbaye Saint-Victor de Paris en 1655.png|thumb|left|180px|Viktorsklaustrið í París árið 1655.]] Þorlákur fór síðan utan og lærði í [[París]] og [[Lincoln]] á [[England]]i. Hann var sex vetur í þessari ferð, sem væntanlega gerðist á árabilinu 1155 – 1160 með litlum vikmörkum í báðar áttir. Eyjólfur fóstri Þorláks dó árið 1158. Hann hafði efni til að styrkja piltinn til siglingar og hefur af sínum föður vitað ýmislegt um nám í Frakklandi. Þess hefur verið getið til, að Þorlákur hafi lært í skóla Viktorsklaustursins í París,<ref>Sjá nánari umfjöllun: [http://fr.wikipedia.org/wiki/Abbaye_Saint-Victor_de_Paris Wikipédia á frönsku: ''Abbaye Saint-Victor de Paris'']. Skoðað 25. ágúst 2010.</ref> sem var frægur og þótti ágætur, en klaustrið heyrði til Ágústínusarreglu, var í strangara lagi og beitti sér fyrir siðbót innan kirkjunnar. Þetta hafa Ásdís Egilsdóttir og fleiri rökstutt.<ref>''Biskupa sögur II'', bls. 52, Íslenzk fornrit XVI, Reykjavík 2002.</ref> Þar lærðu nokkrir forystumenn í norsku kirkjunni, til dæmis báðir erkibiskuparnir Eysteinn og Eiríkur. Í París var einnig kunnur dómkirkjuskóli. Honum stjórnaði Petrus Lombardus (d. 1160),<ref>Sjá nánari umfjöllun: [http://de.wikipedia.org/wiki/Petrus_Lombardus Wikipedia á þýsku: ''Petrus Lombardus'']. Skoðað 27. ágúst 2010.</ref> virtur guðfræðingur og síðast skamma stund biskup í París. Á þessum árum var Róbert de Chesney (d. 1166)<ref>Sjá nánari umfjöllun: [http://en.wikipedia.org/wiki/Robert_de_Chesney Wikipedia á ensku: ''Robert de Chesney'']. Skoðað 25. ágúst 2010.</ref> biskup í Lincoln, athafnasamur maður og þótti standa framarlega í kirkjulögum. Hann hafði verið kanoki og hafði marga lærða menn í þjónustu sinni. [[Mynd:Systrafoss.JPG|thumb|left|140px|Kirkjubæjarklaustur.]] Eftir að Þorlákur kom aftur til Íslands, var hann fyrst „með frændum sínum nokkra vetur og hafði þá mjög góðan fjárhlut með höndum",<ref>''Þorláks saga hin elsta'', 5. kafli.</ref> en ekki leyfir tíminn, að það hafi verið margir vetur. Frændurnir álitu, að hann væri fémaður og forsjármaður um flest og eggjuðu hann að biðja sér virðulegrar ekkju, sem bjó í Háfi í Rangárþingi. Þorlákur fór með þeim þangað, og birtist honum þá í draumi göfuglegur maður í sæmilegum búningi, sem mælti: „Veit eg, að þú ætlar þér hér konu að biðja, en þú skalt það mál eigi upp láta koma, af því að það mun eigi ráðið verða, og er þér önnur brúður miklu æðri huguð, og skaltu engrar annarrar fá." Þegar Þorlákur vaknaði, var hann svo horfinn frá þessu máli, að hann bað sér aldrei konu þaðan í frá.<ref>''Þorláks saga hin elsta'', 5. kafli.</ref> Á þessum tíma hafði sú skipan ekki fest rætur á Íslandi og aðeins að takmörkuðu leyti í næstu löndum, að prestar skyldu lifa einlífi, eins og klaustrafólk. Næst gerðist Þorlákur í sex vetur prestur í [[Kirkjubæjarklaustur | Kirkjubæ á Síðu]] og þjónaði með öðrum presti, sem hét Bjarnhéðinn og var sagður ágætur kennimaður, vitur og vinsæll. „Fór það víða um héruð, hversu ólíkir þeir þóttu flestum mönnum vera í sínum framferðum. Var það þá þegar viturra manna mál, að hvergi myndi vera vænna til að leita en þar, þótt mann þyrfti að ráða til hins mesta vanda á Íslandi...", stendur í ''Þorláks sögu''.<ref>''Þorláks saga hin elsta'', 6. kafli.</ref> Þessi dvöl í Kirkjubæ hefur verið nálægt árunum 1162 – 1168. Þorlákur "kvaðst aldrei sínu ráði betur hafa unað en þá sex vetur, er hann var í Kirkjubæ."<ref>''Þorláks saga hin yngri'', 7. kafli.</ref> Klausturstofnun á þeim bæ í biskupstíð hans varð honum áreiðanlega gleðiefni. == Príor og ábóti == Þorlákur tók árið [[1168]] þátt í að stofna [[Þykkvabæjarklaustur]] í [[Álftaver]]i.<ref>''Þorláks saga hin elsta'', 7. kafli.</ref> Hann var í upphafi [[príor_(titill) | príor]] í klaustrinu, uns hann tók um [[1170]] vígslu sem ábóti. Þarna var regla Ágústínusarkanoka, sem hafði ekki fyrr verið fylgt á Íslandi. „Menn fóru til kanokaseturs Þorláks ábóta úr öðrum munklífum eða reglustöðum, bæði samlendir og útlendir, að sjá þar og nema góðu siðu, og bar það hver frá, er þaðan fór, að hvergi hefði þess komið, að það líf þætti jafn fagurlega lifað sem þar, er Þorlákur hafði fyrir séð."<ref>''Þorláks saga hin elsta'', 8. kafli.</ref> Á þessum tíma voru líklega hafskipasiglingar til [[Vestur-Skaftafellssýsla | Vestur-Skaftafellssýslu]]. Höfnin hét [[Minþakseyri]]. Á korti frá 1595 finnst hún með réttu eða röngu staðsett vestan Kúðafljóts, en þar stóð klaustrið. Satt getur því verið sagt um útlenda gesti, sem hefði auðveldað Þorláki að fá fréttir frá vinum sínum erlendis og halda sambandi við þá, auk þess sem aðdrættir til klaustursins eftir efnum þess og önnur viðskipti hefðu mátt teljast greið. Á árum Þorláks sem ábóti varð þess vart, að fólk varð heilbrigt eftir blessun hans og yfirsöngva en búfé læknaðist af vatnsvígslum hans. Þorlákur vígði nýjan ábóta eftir sig árið 1178. En frá árinu 1175 hafði hann varla tækifæri til að vera langdvölum í klaustri sínu. == Skálholtsbiskup == === Biskupskosning og vígsla === [[Mynd:Trondheim-cathedral.jpg|thumb|right|275px|[[Niðarósdómkirkja]], sem var í smíðum, þegar Þorlákur vígðist. Stytta hans er [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Nidaros_Cathedral,_Trondheim_-_IMG_8687.jpg þriðja frá hægri í miðröð].]] Þorlákur var kjörinn biskup á [[Alþingi]] [[1174]], eftir að erkibiskup gerði orð, að kjósa skyldi nýjan Skálholtsbiskup. Einnig voru nefndir í biskupskjörinu Ögmundur Kálfsson ábóti í Flatey og [[Páll Sölvason]] prestur í Reykholti. Þorlákur hafði sig lítið í frammi. Þorkell Geirason mælti með honum og sagði: „Meir kostgæfir Þorlákur að gera allt sem best en mæla sem flest." Kosningu var loks skotið til hins fráfarandi biskups, [[Klængur Þorsteinsson | Klængs Þorsteinssonar]], sem valdi Þorlák til utanferðar og biskupsvígslu.<ref>''Þorláks saga hin elsta'', 9. kafli.</ref> Þorlákur var ekki vígður fyrr en í [[Niðarós]]i [[2. júlí]] [[1178]]. Hann hafði í fyrstu farið aftur til klausturs síns, en fjárhagir í Skálholti gerðust óhægir og Klængur biskup máttlítill, svo að hann fór loks þangað og hafði þó á biskupsstólnum „mikla skapraun, bæði af viðurvist manna og öðrum óhægindum, þeim er hann átti um að vera, og bar hann þær allar þolinmóðlega."<ref>''Þorláks saga hin elsta'', 10. kafli.</ref> Meðal annars gæti átt við, að Ingveldur Þorgilsdóttir, barnsmóðir og frænka Klængs biskups, hafi verið þar viðloðandi, en barneign þeirra var líklega helsta ástæða biskupaskiptanna.<ref>Einar Arnórsson: „Hjúskapur Þorvalds Gizurarsonar og Jóru Klængsdóttur", ''Saga I'', Reykjavík 1949.</ref> Loks dó Klængur [[28. febrúar]] [[1176]]. Hættuspil þótti á þeim misserum að sigla, því að ófriður var á milli Íslendinga og Norðmanna, en Þorlákur tók af skarið sumarið [[1177]] og kvaðst ekki skelfast ótta vondra manna. Þorlákur tók biskupsvígslu af [[Eysteinn Erlendsson | Eysteini Erlendssyni]] erkibiskupi, en auk hans tóku þátt í henni [[Eiríkur Ívarsson]] biskup í Stafangri, sem síðar varð erkibiskup, og Páll biskup í Björgvin.<ref>„Páll Björgvinjarbiskup, mikill skörungur og vinur Þorláks biskups alla ævi síðan", segir ''Þorláks saga hin elsta'', 11. kafli. En norskum heimildum ber ekki saman, hvort hann eða Nikulás Pétursson var starfandi biskup á þessum tíma (sjá [http://no.wikipedia.org/wiki/Selje_kloster norsku Wikipediu um Seljuklaustur] og hins vegar [http://www.katolsk.no/biografi/biskoper.htm biskupatal hjá kaþólsku kirkjunni í Noregi]). Þótt Páll hefði aðeins verið uppgjafabiskup, var hann sjálfsagt fullgildur við vígsluna.</ref> Eysteinn vildi forðast að vígja Íslendingum biskup í trássi við [[Magnús Erlingsson (konungur) | Magnús konung]] og föður hans, Erling jarl, og bar góð orð á milli. Þeir samþykktu um síðir vígsluna, tóku Þorláki vingjarnlega og skiptust á gjöfum við hann. „Og hafði Sverrir konungur það uppi, er bæði var merkur í máli og spakur að mannviti, að þeim feðgum hefði þá allir hlutir léttast gengið, er þeirra var vingan á milli og Þorlákur var þar í landi, bæði í sóknum og nálega velflest annað."<ref>''Þorláks saga hin elsta'', 11. kafli.</ref> Það mátti Sverrir best vita, því að hann barðist þá til ríkis gegn þeim. === Starfsferill === Þorlákur vildi efla kirkjuvald á Íslandi og deildi hart við veraldlega höfðingja, þar á meðal [[Jón Loftsson]] í Odda, um forræði yfir kirkjueignum. Kallast það [[staðamál fyrri]]. Ítrekað lá nærri, að vopn væru borin á biskup, en óskelfdur var hann jafnan. Honum gramdist, að Jón tók Ragnheiði systur hans frillutaki (sonur þeirra var [[Páll Jónsson (biskup) | Páll]], eftirmaður Þorláks á biskupsstóli). Loks vægði Jón, og hún var gift Arnþóri austmanni. Aldrei greri þó um heilt á milli Jóns og biskups.<ref>''Þorláks saga hin yngri'', 27. kafli.</ref> Á þessum tíma var [[Brandur Sæmundsson]] Hólabiskup. Heimildir greina naumast, að hann hafi blandað sér í átakamál. En árið 1198 tók hann af skarið, að Þorlákur væri heilagur maður.<ref>''Þorláks saga hin elsta'', 20.-21. kafli.</ref> Í biskupstíð Þorláks bannaði kirkjan, að goðorðsmenn fengju prestsvígslu.<ref>Sigurður Nordal: ''Íslenzk menning I'', bls 315, Reykjavík 1942.</ref> Hann gekk ríkt eftir siðferðismálum, að menn héldu til dæmis ekki frillur, og við hann eru kennd [[statúta| boð]] um [[Skriftaboð Þorláks helga | skriftir]]. Hann hefur talið fólki hollt að gera allmiklar kröfur til sín, fyrirmæli þessi sem sagt álitin í strangara lagi. Sömuleiðis eru kennd við Þorlák [[Föstuboð Þorláks helga | föstuboð]]. Nokkrir máldagar kirkna eru enn fremur eignaðir honum. Öll þessi skjöl, auk heldur bréf frá Eysteini erkibiskupi, eru prentuð í [[Íslenskt fornbréfasafn | ''Íslensku fornbréfasafni'']].<ref>[http://www.archive.org/details/diplomatariumisl01kaupuoft ''Íslenzkt fornbréfasafn'', I. bindi (einkum frá bls. 235), Kaupmannahöfn 1857-1876]. Skoðað 25. ágúst 2010 (pdf 64 MB).</ref> Einnig tóku gildi árið 1179 samþykktir þriðja kirkjuþingsins í Lateran.<ref>[http://www.piar.hu/councils/ecum11.htm Samþykktir þriðja Lateranþingsins árið 1179] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100901000205/http://www.piar.hu/councils/ecum11.htm |date=2010-09-01 }}. Skoðað 13. september 2010.</ref> Þorláks er einna helst minnst fyrir að reyna að bæta siðu presta og almennings.<ref>[http://www.santopedia.com/santos/san-thorlaco/ ''Santopedia'', spænskur vefur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100820043140/http://www.santopedia.com/santos/san-thorlaco/ |date=2010-08-20 }}. Skoðað 24. ágúst 2010.</ref> Þrátt fyrir deilur, þótti hann fara vel með vald sitt, og góður fésýslumaður var hann álitinn.<ref>Magnús Jónsson: „Skrúðganga Skálholtsbiskupa", ''Skálholtshátíðin 1956'', bls. 150, Hafnarfjörður 1958.</ref> Í biskupstíð Þorláks var [[1186]] stofnað fyrsta nunnuklaustur á Íslandi, [[Kirkjubæjarklaustur (klaustur) | Kirkjubæjarklaustur]]. === Daglegir hættir === Eftir að Þorlákur kom aftur í Skálholt, var fyrsta verk hans „að semja þá af nýju heimamanna siði og hýbýla háttu, þá er héldust um hans daga vel í mörgu lagi".<ref>''Þorláks saga hin elsta'', 12. kafli.</ref> Þótt orðinn væri biskup, hélt hann nálega í öllu kanokareglu, bæði í klæðabúnaði, vökum, föstum og bænahaldi. Hann kenndi prestsefnum, og „jafnan var hann að riti og ritaði ávallt helgar bækur... voru hans varir aldrei kyrrar frá Guðs lofi og bænahaldi..."<ref>''Þorláks saga hin elsta'', 13. kafli.</ref> Á morgnana var vani Þorláks að syngja „fyrst [[Trúarjátning (kristni) | ''Credo'']] og [[Faðir vor | ''Pater noster'']] eftir það, er hann hafði signt sig, og [[hymni | hymnann]] ''Jesu nostra redemptio''<ref>[http://ordab30.lexis.hi.is/bragi/log.php?ID=15 Bragi óðfræðivefur: ''Kristur vor allra endurlausn'']{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}. Skoðað 29. ágúst 2010.</ref>... Þá söng hann Gregoriusbæn, á meðan hann klæddi sig, og þar eftir hinn fyrsta sálm úr [[Sálmarnir | saltara]]... En er hann kom til kirkju, söng hann fyrst lof Heilagri Þrenningu. Eftir það lofaði hann með söngvum þá heilaga menn, er kirkjan var vígð, sú er þá var hann í... Síðan las hann Maríutíðir,<ref>Sjá nánari umfjöllun: [http://en.wikipedia.org/wiki/Little_Office_of_Our_Lady Wikipedia á ensku: ''Little Office of Our Lady'']. Skoðað 29. ágúst 2010.</ref> og eftir það lagðist hann niður fyrir altari allur til jarðar, þá er eigi var heilagt, og bað lengi fyrir allri Guðs kristni, og hvern dag söng hann þriðjung saltara umfram vanasöng sinn, hvort sem hann var heima eða eigi, og söng fleira milli sálma en aðrir menn. Hann söng fyrst ''Gloria Patri'' af Heilagri Þrenningu,<ref>Sjá nánari umfjöllun: [http://en.wikipedia.org/wiki/Gloria_Patri Wikipedia á ensku: ''Glory Be to the Father'']. Skoðað 29. ágúst 2010.</ref> þá næst ''Miserere mei Deus'',<ref>Sjá nánari umfjöllun: [http://en.wikipedia.org/wiki/Psalm_51 Wikipedia á ensku: ''Psalm 51'']. Skoðað 29. ágúst 2010.</ref> þá ''Salvum fac Pater et Domine''<ref>Orðin ''salvum fac'' og ''salvum me fac'' [http://drbo.org/cgi-bin/s?t=0&q=Salvum+fac+Pater+et+Domine&b=lvb koma víða fyrir í ''Biblíunni'']. Stefið hjá biskupi getur verið tekið úr gamalli bæn eða tíðasöng, sem nú er erfitt að greina.</ref> fyrir öllu kristnu fólki. En ef honum báru til vandamál, söng hann það vers, sem Salómon hinn spaki bað til Guðs á sínum dögum: ''Mitte mihi, Domine, auxilium de sancto.''<ref>Ásdís Egilsdóttir fann heimild fyrir því, að þetta stef hefði verið sungið í Viktorsklaustrum. ''Biskupa sögur II'', Íslenzk fornrit XVI, bls. 78, Reykjavík 2002.</ref> En er hann gekk frá matborði, söng hann: ''Benedicam Dominum in omni tempore''.<ref>[http://breviarium-romanum.blogspot.com/2009/09/2009-washington-chant-pilgrimage.html Vefurinn Breviarium Romanum, færsla frá 29. september 2009]. Skoðað 29. ágúst 2010.</ref> En er hann afklæddist til svefns, söng hann... ''Domine, quis habitabit'',<ref>Sálmur 15 úr ''saltaranum'' (eða 14. sálmur, eins og talið var í [http://vulsearch.sourceforge.net/html/Ps.html gömlu ''Vulgötu''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140109114302/http://vulsearch.sourceforge.net/html/Ps.html |date=2014-01-09 }}).</ref> og var honum mikið yndi að halda slíkar venjur og vænti, að nokkur mundi eftir hans háttum víkja..."<ref>''Þorláks saga hin elsta'', 16. kafli.</ref> Biskupi „var málið stirt og óhægt", þótt orðin væru sæt og vel saman sett, og var það vinum hans „mikil mannraun".<ref>''Þorláks saga hin elsta'', 12. kafli.</ref> Ef hann stamaði, verður slíks síður vart í söng en mæltu máli.<ref>Sjá nánari umfjöllun: [http://en.wikipedia.org/wiki/Stammering#Variability Wikipedia á ensku: ''Stuttering'']. Skoðað 28. ágúst 2010.</ref> === Postulleg vígsluröð === [[Mynd:B alexander III2.jpg|thumb|right|285px|Alexander III. var páfi á árunum 1159 – 1181. Hann efndi árið 1179 til þriðja kirkjuþingsins í Lateran. Á myndinni beygir [[Friðrik barbarossa | Friðrik keisari]] sig fyrir valdi hans, sem gerðist árið 1177.]] * Þorlákur Þórhallsson<ref>''Þorláks saga hin elsta'', 11. kafli.</ref> * Eysteinn Erlendsson erkibiskup (d. 1188)<ref>[http://www.katolsk.no/biografi/eystein.htm Odden, séra Per Einar @ Den Katolske Kirke i Norge: ''Den hellige Eystein Erlendson'']. Skoðað 25. ágúst 2010.</ref> * Alexander páfi III. (d. 1181)<ref>Sjá nánari umfjöllun: [http://de.wikipedia.org/wiki/Alexander_III._(Papst) Wikipedia á þýsku: ''Alexander III. (Papst)'']. Skoðað 25. ágúst 2010.</ref> * Lucius páfi III. (d. 1185)<ref>Sjá nánari umfjöllun: [http://en.wikipedia.org/wiki/Pope_Lucius_III Wikipedia á ensku: ''Pope Lucius III'']. Skoðað 25. ágúst 2010.</ref> * Hadrianus páfi IV. (d. 1159)<ref>Sjá nánari umfjöllun: [http://en.wikipedia.org/wiki/Pope_Adrian_IV Wikipedia á ensku: ''Pope Adrian IV'']. Skoðað 25. ágúst 2010. </ref> * Eugenius páfi III. (d. 1153).<ref>Sjá nánari umfjöllun: [http://it.wikipedia.org/wiki/Papa_Eugenio_III Wikipedia á ítölsku: ''Papa Eugenio III'']. Skoðað 25. ágúst 2010.</ref> [[Postulleg vígsluröð]] biskupanna þykir varða miklu í rómversk-kaþólsku kirkjunni. Hún er nokkurs konar „andleg ættartala" allar götur til postulanna. Ekki er hér rakið lengra en svo, að Þorláki megi af eigin raun hafa verið kunnug kirkjustefna fyrirrennara sinna. Á þessum árum snérist hún um allmiklar breytingar, oftast kallaðar umbætur, ekki síst að stemma stigu við stjórnsemi aðals og höfðingja í málefnum kristni og kirkju og bæta siðferði.<ref>[http://www.piar.hu/councils/ecum10.htm Samþykktir annars Lateranþingsins árið 1139] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070607033723/http://www.piar.hu/councils/ecum10.htm |date=2007-06-07 }} eru eitt skýrasta dæmið um þessa kirkjustefnu. Skoðað 13. september 2010.</ref> == Andlát == Á biskupsárum sínum bjó Þorlákur við „margfalda vanheilsu", og síðast langaði hann til að „gefa upp biskupsdóminn og ráðast aftur undir hina sömu kanokareglu. En allsvaldandi Guð lét þetta því eigi framgengt verða, að hann sá hreinlífi hans og góðlífi vel nægjast honum til heilagleika, þó að hvergi minnkaði hans tign fyrir manna augum, sú er hann hafði honum gefið".<ref>''Þorláks saga hin elsta'', 17. kafli.</ref> Þorlákur lauk haustið 1193 við að vísitera þann landsfjórðung, sem næstur honum var. En í ferðinni tók hann þá sótt, sem dró hann til bana. Hann „lá þrjá mánuði í rekkju og hafði þunga sótt, en aldrei svo harða verki, að hann mætti eigi fyrir öllu ráð gera og skipa, sem hann vildi". Meðal annars kom til hans [[Þorvaldur Gissurarson]], og reiknaði þá „Þorlákur fyrir kennimönnum og höfðingjum fjárhagi staðarins, og hafði allmikið græðst, meðan hann hafði fyrir ráðið... Sjö náttum fyrir andlát sitt kallar hann til sín lærða menn og lét olea<ref>Sjá nánari umfjöllun: [http://en.wikipedia.org/wiki/Anointing_of_the_Sick Wikipedia á ensku: ''Anointing of the Sick'']. Skoðað 29. ágúst 2010.</ref> sig, og áður hann væri smurður talaði hann langt erindi, þó honum væri málið erfitt..." Hann lauk ræðu sinni með þessum orðum: „Harmið eigi, þó að skilji vorar samvistir, því að eg fer eftir mínum forlögum. Hefi eg jafnan til lítils fær verið, ef eigi hefðu aðrir mér hjálpað. Er yður lítill skaði að mér, en næst eftir mig mun koma mikill höfðingi. Vil eg yður í því hugga, að eg þykjumst víst vita, að eigi mun Guð mig helvítismann dæma." Síðustu orð Þorláks voru þau, að hann beiddist að drekka. Eftir dauðann þóttu ásjóna hans og augu mjög björt. Hann hafði haft mörg sár stór og smá á líkamanum, en þau voru öll gróin.<ref>''Þorláks saga hin elsta'', 18. kafli.</ref> Lík biskups var borið til kirkju og látið standa í kór í þrjár nætur. Margir voru viðstaddir útförina. [[Gissur Hallsson]] talaði yfir moldum biskupsins.<ref>''Þorláks saga hin elsta'', 19. kafli.</ref> == Dýrlingur == Þorlákur fékk snemma á sig orð sem helgur maður sem gott var að heita á. Hann var tekinn í dýrlinga tölu á Íslandi og áheit á hann leyfð árið 1198. Páll Skálholtsbiskup lýsti því yfir í [[lögrétta | lögréttu]] á Pétursmessudag [[29. júní]]. Bein Þorláks voru tekin upp [[20. júlí]] það sama ár. Þá voru komnir í Skálholt þeir Brandur Hólabiskup og [[Guðmundur góði Arason | Guðmundur prestur Arason]], eins og segir í sögu hins síðarnefnda, en hann réð mestu, hvað sungið var við athöfnina. Þorlákur á tvo [[dýrlingadagur|messudaga]] á ári: dánardag sinn, [[Þorláksmessa á vetri|Þorláksmessu á vetri]] 23. desember, og [[Þorláksmessa á sumri|Þorláksmessu á sumri]] 20. júlí. Þá voru sungnar [[Þorlákstíðir]]. Einnig var samin [[Þorláks saga]], sem er til í nokkrum gerðum. Og fjölmörgum sögum um [[kraftaverk]], sem eignuð voru árnaðarorði hans, var safnað saman í [[Jarteinabækur Þorláks helga]]. Páll biskup lét gera mikið og vandað [[Þorláksskrín]], sem fór forgörðum eftir siðskipti. Sagt er, að smábrot af helgum dómi biskupsins sé varðveitt í vegg [[Múrinn | Magnúsardómkirkju í Færeyjum]]. Búast má við, að kirkjur, sem helgaðar voru Þorláki eða hans var sérstaklega minnst í, svo sem Niðarósdómkirkja, hafi einnig fengið að gjöf einhvern helgan dóm tengdan biskupinum, þótt vitneskju um það skorti. Heilagur Þorlákur þótti vera dýrlingur alls almennings og bera fram árnaðarorð fyrir snauða ekki síður en ríka, eins og hann í jarðlífinu "lagði mikla stund á að elska fátæka menn. Klæddi hann kalna en fæddi hungraða... lét kalla saman fátæka menn fyrir hinar hæstu hátíðir, tólf eða níu eða sjö, og kom til leynilega að þvo fætur þeirra og þerraði síðan með hári sínu og gaf hverjum þeirra nokkra góða ölmusu, áður á brott færi."<ref>''Þorláks saga hin elsta'', 14. kafli.</ref> Sagt er, að sums staðar í Noregi hafi fátækt fólk átt jafnvel auðveldara með að snúa sér til hans en heilags [[Ólafur helgi | Ólafs konungs]]. Og í færeyskri þjóðtrú varð heilagur Þorlákur að nokkurs konar jólasveini.<ref>Sjá nánari umfjöllun: [http://no.wikipedia.org/wiki/Thorlákr_Thorhallsson Wikipedia á norsku: ''Thorlákr Thorhallsson'']. Skoðað 25. ágúst 2010.</ref> Þar var, eins og á Íslandi, venja að kalla 23. desember Þorláksmessu.<ref>Sjá nánari umfjöllun: [http://fo.wikipedia.org/wiki/Tollaksmessudagur Wikipedia á færeysku: ''Tollaksmessa'']. Skoðað 25. ágúst 2010.</ref> [[Jóhannes Páll II | Jóhannes Páll páfi II.]] útnefndi Þorlák verndardýrling Íslands 14. janúar 1984.<ref>''Acta Apostolicae Sedis'', bindi LXXVI, bls. 438, Typis Polyglottis Vaticanis M-DCCCC.LXXXIV.</ref> Þannig lagði hann „réttilega áherslu á, að nærvera trúarinnar mótar" þetta land, sagði [[Benedikt 16. | Benedikt páfi XVI.]]<ref>[http://www.vatican.va/holy_father/benedict_xvi/speeches/2008/december/documents/hf_ben-xvi_spe_20081218_iceland_it.html Benedikt páfi XVI. í ávarpi til nýskipaðs sendiherra 18. desember 2008]. Skoðað 27. ágúst 2010.</ref> == Kirkjur helgaðar Þorláki == Þorlákur helgi er verndari [[Kristskirkja|Kristskirkju]] í [[Reykjavík]]. Kaþólska kirkjan á Íslandi kennir við hann ''heilags Þorlákssókn'' í Reyðarfirði, sem var stofnuð [[28. júlí]] [[2007]] og nær yfir [[Austur-Skaftafellssýsla | Austur-Skaftafellssýslu]] og [[Múlasýslur | báðar Múlasýslur]], en sóknarkirkja og klaustur eru á [[Kollaleira | Kollaleiru]]. Fyrir siðskipti voru meira en fimmtíu íslenskar kirkjur helgaðar heilögum Þorláki. Hin elsta þeirra mun hafa staðið á Stóra-Hofi á [[Rangárvellir | Rangárvöllum]], og vígsla hennar tengist jartein, sem fólk áleit vera.<ref>[http://helgisetur.wordpress.com/2010/08/15/3-sngg-og-g-verabrigi-fyrir-kirkjuvgslu/ ''Snögg og góð veðrabrigði fyrir kirkjuvígslu'', vefurinn Helgisetur]. Skoðað 27. ágúst 2010.</ref> Kauptúnið [[Þorlákshöfn]] í Árnessýslu dregur nafn af biskupinum. Sagt er, að þar hafi áður verið bærinn Elliðahöfn, en í sjóhrakningi hafi bóndinn heitið á Þorlák að breyta nafninu, ef skip hans næði landi.<ref>Sigurður Þorsteinsson: ''Þorlákshöfn'', bls. 9, Reykjavík 1938.</ref> Hitt kann þó að vera eldra, að bærinn hafi fengið nafn af kirkjunni á þeim stað, sem var helguð Þorláki.<ref>Ólafur Lárusson: ''Byggð og saga'', bls. 245, Reykjavík 1944.</ref> Enn ber guðshús þjóðkirkjunnar í Þorlákshöfn heiti hans. == Samtímamenn lýsa Þorláki == * Gissur Hallsson: „Hann var hreinlífur alla ævi, siðsamur og lastvar, ör og réttlátur, miskunnsamur og heilráður, lítillátur og stjórnsamur, mjúklyndur með sannri ást og elsku bæði við Guð og menn. Hann tók vígslur á barnsaldri, og sýndist hinum vitrustu mönnum að auka hans sæmd og vígslur, meðan til voru, og á unga aldri gaf hann sig undir heilaga reglu og varðveitti hana allt til dauða. Nú þó að það sé boðið, að vér leggjum eigi bera dóma á ráð manna, þá munu fáir vonarmenn vera, ef hann er eigi fullsæll, svo ólíkur sem hann var flestum mönnum í sínu lífi og góðum siðum."<ref>''Þorláks saga hin elsta'', 19. kafli.</ref> * Eysteinn erkibiskup: „Má eg yður svo nokkuð segja helst, hve viturlegir mér hafa virst hans hættir, að eg mundi þvílíkt kjósa mitt lífsdægur hið efsta sem eg sé hans hvert."<ref>''Þorláks saga hin elsta'', 11. kafli.</ref> * Eiríkur erkibiskup: „Ágætan bróður vorn, Þorlák biskup, góðrar minningar, trúum vér helgan verið hafa í lífinu en nú dýrlegan kraftanna gimstein fyrir Guði og mikils ráðandi."<ref>''Þorláks saga hin elsta'', 19. kafli. Biskupar kalla hver annan bróður, og ''bræðralag biskupa'' er hugtak í kaþólsku kirkjunni. Þorlákur og Eiríkur áttu auk þess sama vígsluföður, Eystein erkibiskup.</ref> * Höfundur ''Þorláks sögu hinnar yngri'': „Heilagur Þorlákur biskup var meðalmaður að vexti, svartjarpur á hárs lit, hrokkinhærður, réttnefjaður, fagureygður og nokkuð opineygður, fölleitur og ljósleitur, hörundljós og hentur vel og hendur hvítar, þýður og þekkilegur, grandlegur og auðveldlegur, léttur á sér og jafnan holdlítill og nokkuð herðilútur."<ref>''Biskupa sögur II'', Íslenzk fornrit XVI, bls. 205, Reykjavík 2002. Orðið ''grandlegur'' á ef til vill að lesa sem ''grannlegur'' (sbr. orðabankann [http://dataonp.hum.ku.dk/index.html ONP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410105116/http://dataonp.hum.ku.dk/index.html |date=2011-04-10 }}).</ref> == Ítarefni == * Ásdís Egilsdóttir (gaf út): ''Biskupa sögur II'', Íslenzk fornrit XVI, Reykjavík 2002. * Björn Þorsteinsson: ''Ný Íslandssaga'', bls. 256 – 264 og víðar, (Reykjavík) 1966. * Bogi Th. Melsteð: ''Íslendinga saga'', 3. bindi, Kaupmannahöfn 1916-1930. * Egill Jónasson Stardal: ''Jón Loftsson - Samtíð hans og synir'', Reykjavík 1967. * Finnur Jónsson: ''Historia Ecclesiastica Islandiæ'', 1. bindi, bls. 287 – 300, Havniæ MDCCLXXII. * Finnur Jónsson: ''Historia Ecclesiastica Islandiæ'', 4. bindi, bls. 55 – 57, Havniæ MDCCLXXVIII. * Guðbrandur Vigfússon (sá um útgáfuna): ''Biskupa sögur'', 1. bindi, Kaupmannahöfn 1858. * Jón Helgason: ''Kristnisaga Íslands'', 1. bindi, bls. 73 – 85 og víðar, Reykjavík 1925. * Jón Jóhannesson: ''Íslendinga saga I-II'', einkum fyrra bindið bls. 211 – 227, (Reykjavík) 1956-1958. * Sigurður Sigurðarson: ''Þorlákur helgi og samtíð hans'', (Reykjavík) 1993. == Tengt efni == * [[Föstuboð Þorláks helga]] * [[Jarteinabækur Þorláks helga]] * [[Skálholt]] * [[Skriftaboð Þorláks helga]] * [[Staðamál fyrri]] * [[Þorláksmessa]] * [[Þorláks saga]] * [[Þorláksskrín]] * [[Þorlákstíðir]] * [[Þykkvabæjarklaustur]] == Tilvísanir, skýringar == <references/> == Tenglar == * [http://helgisetur.wordpress.com/2010/08/15/jarteinabk-orlks-biskups-fr-1199/ ''Jarteinabók Þorláks biskups 1199''; netútgáfa á vefnum ''Helgisetur''] * [http://www.katolsk.no/biografi/thorlakr.htm ''Den Katolske Kirke i Norge''; æviágrip Þorláks eftir séra Per Einar Odden] * [http://www.augustiniancanons.org/About/saints.htm ''Vefur Ágústinusarkanoka um helga menn úr röðum þeirra sjálfra''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923180143/http://www.augustiniancanons.org/About/saints.htm |date=2015-09-23 }} * [http://mariu.kirkju.net/thorlakur.html ''Maríukirkjan í Breiðholti'', umfjöllun um Þorlák] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121101171229/http://mariu.kirkju.net/thorlakur.html |date=2012-11-01 }} * [http://www.santiebeati.it/dettaglio/92233 ''Santi, beati e testimoni'', ítalskur vefur um dýrlinga, grein um Þorlák eftir Fabio Arduino] * [http://bautz.de/bbkl/t/thorlak_thorhallsson.shtml ''Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon'', grein eftir Ekkart Sauser] * [http://www.heiligenlexikon.de/BiographienT/Thorlak_Thorhallson.html ''Ökumenisches Heiligenlexikon''] * [http://www.kirkju.net/index.php/2009/12/23/torlakur_helgi?blog=8 ''Kirkju.net'', grein um Þorlák eftir Ragnar Geir Brynjólfsson]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.skalholt.is/frodleikur/biskupar/thorlakur_thorhallsson/ Vefur Skálholtsstaðar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140220162343/http://skalholt.is/frodleikur/biskupar/thorlakur_thorhallsson/ |date=2014-02-20 }} * [http://www.islandia.org.pl/artykuly/2006/thorlakur.html Vefurinn Islandia: ''Święty Þorlákur – patron Islandii''] * [http://www.timarit.is/?issueID=419115&pageSelected=0&lang=0 Sigurður Pálsson í Lesbók Morgunblaðsins 24. desember 1965: ''Þorlákur helgi'']{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1609476 ''Þorlákur biskup helgi''; grein í Morgunblaðinu 1985] {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Klængur Þorsteinsson]] | titill=[[Skálholtsbiskupar|Skálholtsbiskup]] | frá=[[1178]] | til=[[1193]] | eftir=[[Páll Jónsson (biskup)|Páll Jónsson]] }} {{Töfluendir}} {{fd|1133|1193}} {{Skálholtsbiskupar}} [[Flokkur:Íslenskir kaþólskir dýrlingar]] [[Flokkur:Íslenskir ábótar og príorar]] [[Flokkur:Skálholtsbiskupar]] f5e1n2lnvuhqpx9tjknkgfbl0rn3phq 0 6681 1982618 1982155 2026-10-13T12:56:33Z Akigka 183 1982618 wikitext text/x-wiki {{Fyrir|höfuðborg landsins|Brasilía (borg)}} {{Land | nafn = Sambandslýðveldið Brasilía | nafn_á_frummáli = República Federativa do Brasil | nafn_í_eignarfalli = Brasilíu | fáni = Flag of Brazil.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of Brazil.svg | kjörorð = Ordem e Progresso | kjörorð_tungumál = portúgalska | kjörorð_þýðing = Regla og framfarir | staðsetningarkort = BRA orthographic.svg | tungumál = [[Portúgalska]] | höfuðborg = [[Brasilía (borg)|Brasilía]]<br /> | stjórnarfar = [[Forsetaræði]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Brasilíu|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Luiz Inácio Lula da Silva]] | titill_leiðtoga2 = [[Varaforseti Brasilía|Varaforseti]] | nafn_leiðtoga2 = [[Geraldo Alckmin]] | staða = Sjálfstæði | staða_athugasemd = frá [[Portúgal]] | atburður1 = Yfirlýst | dagsetning1 = 7. september 1822 | atburður2 = Viðurkennt | dagsetning2 = 29. ágúst 1825 | atburður3 = Lýðveldi | dagsetning3 = 15. nóvember 1889 | flatarmál = 8.510.346 | hlutfall_vatns = 0,65 | stærðarsæti = 5 | fólksfjöldi = 214.211.951 | mannfjöldaár = 2026 | mannfjöldasæti = 7 | íbúar_á_ferkílómetra = 24 | VLF = 5.230 | VLF_sæti = 8 | VLF_ár = 2026 | VLF_á_mann = 24.428 | VLF_á_mann_sæti = 82 | VÞL = {{hækkun}} 0.786 | VÞL_sæti = 84 | VÞL_ár = 2023 | gjaldmiðill = [[brasilískur ríal|ríal]] | tímabelti = [[UTC-2]] til [[UTC-5]] | þjóðsöngur = [[Hino Nacional Brasileiro]] | tld = br | símakóði = 55 }} '''Brasilía''' ([[portúgalska]]: ''Brasil''), opinberlega '''Sambandslýðveldið Brasilía''' (portúgalska: ''República Federativa do Brasil''), er stærsta og fjölmennasta land [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]] og hið fimmta stærsta í heiminum bæði að flatarmáli og fólksfjölda. Landið er 8.514.877 km² að flatamáli og teygir sig frá ströndum [[Atlantshaf]]sins að rótum [[Andesfjöll|Andesfjalla]] og innan landamæra þess er megnið af [[Amasónfrumskógurinn|Amasónregnskóginum]], stærsta regnskógi heims, en einnig víðáttumikil [[landbúnaður|landbúnaðarsvæði]]. Brasilía er [[sambandsríki]] 26 fylkja og eins alríkisumdæmis þar sem höfuðborgin [[Brasilía (borg)|Brasilía]] er staðsett. Fjölmennasta borg landsins er [[São Paulo]] og sú næstfjölmennasta er [[Rio de Janeiro]]. Brasilía er fjölmennasta [[portúgalska|portúgölskumælandi]] land heims og eina landið í [[Ameríka|Ameríku]] þar sem portúgalska er [[opinbert tungumál]]. Strandlengja Brasilíu við Atlantshaf í austri er 7367 km löng. Landið nær yfir um helming landsvæðis Suður-Ameríku. Brasilía á landamæri að öllum öðrum ríkjum á meginlandi álfunnar, nema [[Ekvador]] og [[Síle]]. Landslag í Brasilíu er mjög fjölbreytt og nær yfir [[hitabelti]] og hlýtempruð belti, með [[votlendi]], [[gresja|gresjum]], [[háslétta|hásléttum]] og [[fjall|fjöllum]]. Megnið af vatnasviði [[Amasónfljót]]s er innan landamæra Brasilíu. Þar er mjög fjölbreytt dýralíf, fjölbreytt [[vistkerfi]], miklar náttúruauðlindir og mörg [[náttúruverndarsvæði]]. Brasilía situr efst á lista yfir lönd eftir [[líffjölbreytni]]. Staða umhverfismála í Brasilíu, þar á meðal hnignun náttúrulegs umhverfis og [[skógeyðing]], er talin hafa miklar afleiðingar fyrir [[loftslagsbreytingar]] og minnkandi líffjölbreytni á heimsvísu. Brasilía var byggð [[frumbyggjar Brasilíu|ýmsum frumbyggjaþjóðum]] fyrir komu portúgalska landkönnuðarins [[Pedro Álvares Cabral]] árið 1500. Í kjölfarið gerði [[Portúgal]] tilkall til landsvæðis þar og stofnaði fyrstu borgina, [[São Vicente]], árið 1532. Portúgalar fluttu inn [[Atlantshafsverslunin|þræla frá Afríku]] til að vinna á [[plantekra|plantekrum]].<ref>{{cite journal|author=Andreatta, Margarida Davina|year=1995|title=Engenho São Jorge dos Erasmos: prospecção arqueológica, histórica e industrial|journal=Revista USP|volume=0|number=41|page=28|doi=10.11606/issn.2316-9036.v0i41p28-47}}</ref> Brasilía var portúgölsk nýlenda til 1815 þegar landið var gert að [[Sameinað konungsdæmi Portúgals, Brasilíu og Algarve|meðkonungsdæmi]] eftir að portúgalska hirðin flutti frá [[Lissabon]] til [[Rio de Janeiro]]. [[Pétur 1. Brasilíukeisari|Pedro af Braganza]] lýsti yfir sjálfstæði Brasilíu árið 1822, fór í [[sjálfstæðisstríð Brasilíu|stríð við Portúgal]] og stofnaði [[Brasilíska keisaradæmið]]. Með fyrstu [[stjórnarskrá Brasilíu]] 1824 var stofnað þing í tveimur deildum og kveðið á um prentfrelsi og trúfrelsi. [[Þrælahald]] var afnumið í skrefum og loks afnumið alveg árið 1888. Árið eftir framdi herinn valdarán og lýst var yfir stofnun [[lýðveldi]]s með [[forsetaræði]]. Árið 1930 var gerð [[byltingin 1930|vopnuð bylting]] og [[Getúlio Vargas]] komst til valda. Vargas leiddi sjálfur annað [[valdaránið í Brasilíu 1937|valdarán 1937]] til að koma á alræðisstjórn sem var kölluð [[Estado Novo]]. Vargas var svo steypt af stóli í [[valdaránið í Brasilíu 1945|valdaráni árið 1945]] og lýðræði endurreist. [[Herforingjastjórnin í Brasilíu|Herforingjastjórn]] rændi völdum árið 1964 með stuðningi Bandaríkjanna og ríkti til ársins 1985. Síðan þá hefur landið haft borgaralega ríkisstjórn. Núverandi stjórnarskrá er frá 1988 og skilgreinir landið sem [[sambandslýðveldi]]. Brasilía er stórveldi í sínum heimshluta og [[miðveldi]],<ref name="SchaeferPoffenbarger2014">{{Cite book |last1=M. Schaefer |url=https://books.google.com/books?id=yXdaBQAAQBAJ&pg=PT32 |title=The Formation of the BRICS and its Implication for the United States: Emerging Together |last2=J. Poffenbarger |date=2014 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-38794-3 |page=32}}</ref><ref name="Burges2016">{{Cite book |last=Sean W. Burges |url=https://books.google.com/books?id=tolwCwAAQBAJ&pg=PA114 |title=Latin America and the Shifting Sands of Globalization |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-1-317-69658-2 |pages=114–15}}</ref><ref name="Gina">{{Cite journal |last=Gardini |first=Gian Luca |year=2016 |title=Brazil: What Rise of What Power? |journal=Bulletin of Latin American Research |volume=35 |pages=5–19 |doi=10.1111/blar.12417}}</ref> og hefur líka verið lýst sem [[nýtt stórveldi|nýju stórveldi]].<ref name="FRIDE">{{Cite web |last=Gratius |first=Susanne |date=April 2008 |title=The international arena and emerging powers: stabilising or destabilising forces? |url=http://fride.org/descarga/com_emerging_powers_eng_abr08.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160615194931/http://fride.org/descarga/com_emerging_powers_eng_abr08.pdf |archive-date=15 June 2016 |website=FRIDE}}</ref><ref name="Collecott">{{Cite web |last=Peter Collecott |date=29 October 2011 |title=Brazil's Quest for Superpower Status |url=http://www.diplomaticourier.com/2011/10/29/brazil-s-quest-for-superpower-status/ |access-date=10 August 2014 |publisher=The Diplomatic Courier}}</ref><ref>{{Cite news |last=Clendenning |first=Alan |date=17 April 2008 |title=Booming Brazil could be world power soon |page=2 |work=USA Today |agency=The Associated Press |url=https://www.usatoday.com/money/economy/2008-04-17-310212789_x.htm}}</ref><ref name="DominguezKim2013">{{Cite book |last1=Jorge Dominguez |url=https://books.google.com/books?id=c0I_4JmjFbwC&pg=PA98 |title=Between Compliance and Conflict: East Asia Latin America and the New Pax Americana |last2=Byung Kook Kim |publisher=Center for International Affairs, Harvard University |year=2013 |isbn=978-1-136-76983-2 |pages=98–99}}</ref> Brasilía er [[nýmarkaðsland]],<ref>{{Cite web |date=September 2018 |title=FTSE Country Classification |url=https://www.ftse.com/products/downloads/FTSE-Country-Classification-Update-2018.pdf |url-status=live |publisher=FTSE Group}}</ref><ref name="wb-upper-middle">{{Cite web |title=Country and Lending Groups |url=http://data.worldbank.org/about/country-classifications/country-and-lending-groups#Upper_middle_income|publisher=World Bank}}</ref> [[þróunarríki|efri-miðtekjuland]] og [[nýiðnvætt ríki]];<ref>{{Cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weoselco.aspx?g=2200&sg=All+countries+%2f+Emerging+market+and+developing+economies |access-date=29 September 2019 |website=IMF.org |publisher=[[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn]]}}</ref> Brasilía er eitt af stærstu hagkerfum heims, bæði að nafnvirði og kaupmáttarjafnað,<ref>{{Cite web |title=CIA – The World Factbook – Country Comparisons – GDP (purchasing power parity) |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html|publisher=[[Bandaríska leyniþjónustan]]}}</ref> stærsta hagkerfi [[Rómanska Ameríka|Rómönsku Ameríku]] og á [[suðurhvel jarðar|suðurhveli jarðar]], og er það Suður-Ameríkuríki sem á mest auðmagn. Hagkerfi brasilíu er eitt af þeim umfangsmestu og fjölbreyttustu í heimi. Brasilía er helsti útflytjandi margvíslegra landbúnaðarvara, jarðefna, og framleiðsluvara.<ref name="Neilson102">{{Cite book |last1=Jeff Neilson |url=https://books.google.com/books?id=wokuHhx1AOUC&pg=PA1834 |title=Value Chain Struggles |last2=Bill Pritchard |publisher=John Wiley & Sons |year=2011 |isbn=978-1-4443-5544-4 |page=102}}</ref> Landið er í 13. sæti landa heims eftir fjölda færslna á [[Heimsminjaskrá UNESCO]].<ref>{{Cite web |title=UNESCO World Heritage Centre&nbsp;— World Heritage List |url=https://whc.unesco.org/en/list |url-status=live|publisher=UNESCO}}</ref> Brasilía er stofnaðili [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]], [[G20]], [[BRICS]], [[G4]], [[Mercosur]], [[Samtök Ameríkuríkja|Samtaka Ameríkuríkja]], [[Samtök Íberíu-Ameríkuríkja|Samtaka Íberíu-Ameríkuríkja]], og [[Samtök portúgölskumælandi landa|Samtaka portúgölskumælandi landa]]. Landið á áheyrnarfulltrúa í [[Arababandalagið|Arababandalaginu]] og er [[bandamaður Bandaríkjanna utan NATO]].<ref>{{Cite web |last=Vandiver |first=John |date=9 May 2019 |title=Trump bumps up Brazil to 'major non-NATO' ally |url=https://www.stripes.com/news/trump-bumps-up-brazil-to-major-non-nato-ally-1.580256|access-date=2 April 2023 |website=Stars and Stripes |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=14 August 2019 |title=Brazil must be a 'facilitator' in the Middle East, says VP |url=https://anba.com.br/en/brazil-must-be-a-facilitator-in-the-middle-east-says-vp/ |access-date=26 May 2023 }}</ref> == Heiti == Heitið „Brasilía“ er líklega dregið af portúgalska orðinu yfir [[brasilíutré]] sem einu sinni óx um allt við strönd Brasilíu.<ref name="Fausto1999">{{Cite book |last=Fausto |first=Boris |url=https://archive.org/details/concisehistoryof00faus |title=A Concise History of Brazil |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-56526-4 |page=[https://archive.org/details/concisehistoryof00faus/page/9 9] |url-access=registration}}</ref> Tréð nefnist {{lang|pt|pau-brasil}} á portúgölsku, þar sem orðið {{lang|pt|brasil}} er almennt túlkað sem „rautt eins og glóð“, frá orðinu {{lang|pt|brasa}} „glóð“ og endingunni {{lang|pt|-il}} (frá {{lang|la|-iculum}} eða {{lang|la|-ilium}}).<ref name="Vincent2003">{{Cite book |last=Jon S. Vincent. |url=https://archive.org/details/culturecustomsof0000vinc |title=Culture and Customs of Brazil |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2003 |isbn=978-0-313-30495-8 |page=[https://archive.org/details/culturecustomsof0000vinc/page/36 36] |url-access=registration}}</ref> Til eru kenningar um að þetta sé í raun alþýðuskýring á orði yfir rauðvið sem sé upprunnið í arabískum eða asískum málum.<ref>{{Cite web |url=https://www.etymonline.com/word/Brazil#etymonline_v_17075 |title=Brazil &#124; Etymology of the name Brazil by etymonline |access-date=24 March 2024 |archive-date=24 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240324183937/https://www.etymonline.com/word/Brazil#etymonline_v_17075 |url-status=live }}</ref> Brasilíutré gefur djúprauðan lit og var því verðmætt í evrópskum klæðaiðnaði. Það var fyrsta afurðin frá Brasilíu sem var hagnýtt í stórum stíl.<ref name="Tucker2007">{{Cite book |last=Richard P. Tucker |url=https://books.google.com/books?id=2V2q30BdEJ8C&pg=PA186 |title=Insatiable Appetite: The Ecological Degradation of the Tropical World |publisher=University of Michigan |year=2007 |isbn=978-0-7425-5365-1 |page=186 |access-date=16 June 2015 |archive-date=29 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129183601/https://books.google.com/books?id=2V2q30BdEJ8C&pg=PA186#v=onepage&q&f=false |url-status=live}}</ref> Alla 16. öldina felldu [[frumbyggjar Brasilíu]] (aðallega [[Túpíar]]) mikið magn af brasilíutré til að selja evrópskum kaupmönnum fyrir neysluvörur.<ref name="Lee2011">{{Cite book |last=Wayne E. Lee |url=https://books.google.com/books?id=xatMrooibacC&pg=PA196 |title=Empires and Indigenes: Intercultural Alliance, Imperial Expansion, and Warfare in the Early Modern World |publisher=NYU Press |year=2011 |isbn=978-0-8147-6527-2 |page=196 |access-date=16 June 2015 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215221303/https://books.google.com/books?id=xatMrooibacC&pg=PA196#v=onepage&q&f=false |url-status=live}}</ref> Í portúgölskum skjölum var landið upphaflega nefnt „land hins helga kross“ ({{lang|pt|Terra da Santa Cruz}}),<ref name="Corporation1880">{{Cite magazine |last=Daly |first=Charles P. |year=1880 |title=Maps and Map-making Before Mercator |url=https://books.google.com/books?id=hiQDAAAAMBAJ&pg=PA493 |magazine=[[The Popular Science Monthly]] |publisher=Bonnier Corporation |at=473–495, see page 493 |issn=0161-7370 |access-date=16 June 2015 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215221315/https://books.google.com/books?id=hiQDAAAAMBAJ&pg=PA493#v=onepage&q&f=false |url-status=live}}</ref> en evrópskir sjómenn og kaupmenn kölluðu það „land brasilíutrésins“ ({{lang|pt|Terra do Brasil}}) út af versluninni með brasilíuvið.<ref name="Léry1990">{{Cite book |last=Jean de Léry |url=https://books.google.com/books?id=F8qqKoCSWVkC&pg=PA242 |title=History of a Voyage to the Land of Brazil, Otherwise Called America |publisher=University of California Press |year=1990 |isbn=978-0-520-91380-6 |page=242 |access-date=16 June 2015 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215221327/https://books.google.com/books?id=F8qqKoCSWVkC&pg=PA242#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Þetta heiti tók smám saman yfir í stað opinbera heitisins. Sumir sjómenn kölluðu það líka „land páfagauka“.<ref name="Sokolow2003">{{Cite book |last=Jayme A. Sokolow. |url=https://books.google.com/books?id=ytghV9q6v3cC&pg=PA84 |title=The Great Encounter: Native Peoples and European Settlers in the Americas, 1492–1800 |publisher=M.E. Sharpe |year=2003 |isbn=978-0-7656-0982-3 |page=84 |access-date=16 June 2015 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215221351/https://books.google.com/books?id=ytghV9q6v3cC&pg=PA84#v=onepage&q&f=false |url-status=live}}</ref> Í [[gvaraní]] heitir Brasilía {{lang|gn|Pindorama}} sem merkir „land pálmatrjáa“.<ref name="Herrera-Sobek2012">{{Cite book |last=Maria Herrera-Sobek |url=https://books.google.com/books?id=lY-tY62V1FIC&pg=PA155 |title=Celebrating Latino Folklore |publisher=ABC-CLIO |year=2012 |isbn=978-0-313-34340-7 |page=155 |access-date=16 June 2015 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215221353/https://books.google.com/books?id=lY-tY62V1FIC&pg=PA155 |url-status=live}}</ref> ==Saga== [[Frumbyggjar Ameríku|Frumbyggjar]] hafa búið á svæðinu sem nú er Brasilía í meira en 11.000 ár. Árið 1500 gerði [[Pedro Alvares Cabral]] tilkall til landsins þegar hann kom þangað með flota sínum. Fyrsta fasta búseta [[Portúgal]]a var um 1532 og [[nýlendustefna]] hófst þegar [[Jóhann 3. Portúgalskonungur]] skipti landinu í 15 sjálfstæð [[Nýlenda|nýlendusvæði]]. Þessi skipting skapaði óskipulag og deilur og því lét konungurinn svæðin lúta [[miðstýring|miðstýrðu]] valdi. Fyrstu tvær aldir á nýlendutímanum einkenndust af átökum og stríðum milli frumbyggja og Portúgala. Um miðja 16. öld var [[sykur]] orðinn mikilvægasta útflutningsvara Brasilíu og þrælar frá [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] mikilvæg innflutningsvara en þeir unnu á sykurplantekrum. Árið 1808 flutti [[Jóhann 6. Portúgalskonungur]] til Brasilíu tímabundið vegna [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstyrjaldanna]]. Í byrjun 19. aldar varð spenna á milli brasilískra Portúgala og stjórnvalda í Portúgal sem varð til þess að árið [[1822]] lýsti Brasilía yfir sjálfstæði og síðar var stofnað keisaradæmi með [[Dom Pedro]] sem keisara. Portúgal viðurkenndi sjálfstæði Brasilíu árið 1825. Árið 1888 var [[þrælahald]] afnumið í landinu. Ári síðar var Dom [[Pedro II]] komið frá völdum og lýðveldi stofnað. Í lok 19. aldar átti Brasilía í stríðum við nágrannaríki sín, [[Argentína|Argentínu]], [[Úrúgvæ]] og [[Paragvæ]] um áhrif og landsvæði. Stríðið við Paragvæ (1864-1870) er það mannskæðasta í sögu Suður-Ameríku. Í [[fyrri heimstyrjöld]] var Brasilía hlutlaust ríki þar til þýskir kafbátar sökktu skipum þeirra á [[Atlantshaf]]i árið 1917 en þá lýsti Brasilía yfir stríði við [[Miðveldin]]. Hlutverk Brasilíu var aðallega eftirlitshlutverk á Atlantshafi. Árið 1930 náði [[Getúlio Vargas]] völdum með aðstoð hersins. Stöðug átök og tilraunir til að taka aftur völdin frá Vargas leiddu til þess að Vargas varð einræðisherra og Estado novo tímabilið hófst þar sem stjórnvöld voru annáluð fyrir ofbeldi og kúgun. Í [[seinni heimstyrjöldin|seinni heimstyrjöld]] var Brasilía fyrst um sinn hlutlaust ríki til ársins 1942 þegar landið gekk til liðs við [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamenn]] eftir að hafa slitið diplómatísk tengsl við [[Öxulveldin]]. Eftir heimstyrjöldina vék Vargas vegna þrýstings og lýðræði var komið á. Vargas var kosinn síðar, árið 1951 en eftir stjórnarkreppu framdi hann sjálfsmorð. Lýðræði var viðkvæmt næstu áratugi og árið 1964 [[Valdaránið í Brasilíu 1964|frömdu brasilískir herforingjar valdarán]] gegn stjórn [[João Goulart]] forseta undir því yfirskyni að koma í veg fyrir að Brasilía yrði kommúnismanum að bráð. Í Brasilíu ríkti [[herforingjastjórn]] til ársins 1985 en á 9. áratugnum var lýðræði smám saman komið aftur á. [[Luiz Inácio Lula da Silva]] var forseti frá 2002 til 2010 þegar fyrsta konan, Dilma Rousseff, varð forseti. Rannsókn á peningaþvætti og spillingu í kringum ríkisrekna olíufyrirtækið [[Petrobras]] hefur tekið sinn toll í Brasilísku ríkisstjórninni. Lula da Silva var yfirheyrður vegna málsins og síðar ákærður og fangelsaður. Tugir stjórnmálamanna voru bendlaðir við málið.<ref>[http://www.ruv.is/frett/tugir-sakadir-um-spillingu-i-brasiliu Tugir sakaðir um spillingu í Brasilíu] Rúv, skoðað 12. maí, 2016.</ref> Árið 2016 var [[Dilma Rousseff|Dilmu Rousseff]] vikið úr embætti af öldungadeild þingsins. Samþykkt var að hún sæti ákæru til embættismissis fyrir spillingu. Var hún sökuð um að hafa fegrað efnahagstölur landsins fyrir kosningar. [[Michel Temer]] varaforseti tók við embætti forseta.<ref>[http://www.ruv.is/frett/forseta-brasiliu-vikid-ur-embaetti Forseta Brasilíu vikið úr embætti] Rúv. Skoðað 12. maí, 2016</ref> Árið 2014 var haldin [[Heimsmeistarakeppnin í knattspyrnu]] í Brasilíu og árið 2016 voru [[Sumarólympíuleikarnir 2016|Ólympíuleikarnir]] í Río de Janeiro. Barátta vinstri og hægri afla kristallaðist í [[Árásin á Brasilíuþing 2023|árás á brasilíska þingið árið 2023]] þegar fylgismenn íhaldsforsetans fráfarandi [[Jair Bolsonaro]] réðust þar inn. Árásin minnti á árásina á bandaríkjaþing 2020. Bolsonaro tapaði kosningum fyrir fyrrum forsetanum Lula og flutti til Bandaríkjanna. == Landfræði == === Náttúra === Lífríki Brasilíu er gríðarlega fjölbreytt og það er það ríki sem hefur flestar tegundir lífvera (bæði úr dýra- og plönturíkinu) innan sinna landamæra. Vísindamenn telja að um 9,5% allra tegunda á jörðinni finnist í landinu (T.d. 9,3% þekktra [[spendýr]]a og 16% þekktra [[fugl]]a). Af stórum spendýrum má nefna [[jagúar]] og [[fjallaljón]], [[tapír]]a, [[mauraætur]], [[letidýr]], pekkaríusvín, [[beltisdýr]], fjölmargar tegundir [[hjartardýr]]a og margar tegundir [[prímatar|prímata]]. Tegundaauðgi [[froskdýr]]a er einstæð og líklega er Brasilía líka það land heims þar sem flestar tegundir [[skordýr]]a og [[áttfætlur|áttfætlna]] lifa. Erfitt er að áætla þann fjölda skordýrategunda sem þar er að finna, en sumir fræðimenn telja að þær séu yfir 70 þúsund. <ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=5393 Hvaða dýr búa í Brasilíu og hver þeirra eru í útrýmingarhættu?] Vísindavefurinn. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> Ein af hverjum fjórum tegundum plantna sem fundist hafa á jörðinni í Brasilíu. Þessari fjölbreytni má þakka regnskógum [[Amasónfrumskógurinn|Amason]], miklum ám og [[votlendi]]ssvæðum. Einnig eru strandskógar við ströndina og [[grasslétta|grassléttur]] í austurhluta landsins.<ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=60387 Í hvaða landi lifa flestar dýrategundir?] Vísindavefur. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> [[Amasonfljót]]ið í Suður-Ameríku er annað lengsta vatnsfall í heimi á eftir ánni [[Níl]]. Það er vatnsmesta fljót í heimi og [[vatnasvið]] þess er það stærsta í heimi, í kringum 7 milljónir km2. Um 20% alls ferskvatns sem berst í heimshöfin með vatnsföllum kemur með Amasonfljótinu.<ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=6633 Hvað veist þú um Amasonfljótið?] Vísindavefurinn. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> Hæsti punktur landsins er Pico da Neblina sem er 2994 metra yfir sjávarmáli. == Stjórnmál == === Stjórnsýslueiningar === [[Mynd:Congresso do Brasil.jpg|thumb|Þjóðþingið]] [[Mynd:Mapa do Brasil atualmente.png|thumb|Kort af fylkjunum.]] Brasilía skiptist í 27 fylki sem hér segir: {| class="wikitable" |- ! Nr. !! Nafn !! Lykill !! Höfuðborg |- |1. || [[Acre (fylki)|Acre]] || AC || [[Rio Branco]] |- |2. || [[Alagoas]] || AL || [[Maceió]] |- |3. || [[Amapá]] || AP || [[Macapá]] |- |4. || [[Amazonas]] || AM || [[Manaus]] |- |5. || [[Bahia]] || BA || [[Salvador]] |- |6. || [[Ceará]] || CE || [[Fortaleza]] |- |7. || [[Espírito Santo]] || ES || [[Vitória]] |- | 8. || [[Goiás]] || GO || [[Goiânia]] |- | 9. || [[Maranhão]] || MA || [[São Luís]] |- | 10. || [[Mato Grosso]] || MT || [[Cuiabá]] |- | 11. || [[Mato Grosso do Sul]] || MS || [[Campo Grande]] |- | 12. || [[Minas Gerais]] || MG || [[Belo Horizonte]] |- | 13. || [[Pará]] || PA || [[Belém]] |- | 14. || [[Paraíba]] || PB || [[João Pessoa]] |- | 15. || [[Paraná (fylki)|Paraná]] || PR || [[Curitiba]] |- | 16. || [[Pernambuco]] || PE || [[Recife]] |- | 17. || [[Piauí]] || PI || [[Teresina]] |- | 18. || [[Rio de Janeiro (fylki)|Rio de Janeiro]] || RJ || [[Rio de Janeiro]] |- | 19. || [[Rio Grande do Norte]] || RN || [[Natal]] |- | 20. || [[Rio Grande do Sul]] || RS || [[Porto Alegre]] |- | 21. || [[Rondônia]] || RO || [[Porto Velho]] |- | 22. || [[Roraima]] || RR || [[Boa Vista]] |- | 23. || [[Santa Catarina (fylki)|Santa Catarina]] || SC || [[Florianópolis]] |- | 24. || [[São Paulo (fylki)|São Paulo]] || SP || [[São Paulo]] |- | 25. || [[Sergipe]] || SE || [[Aracaju]] |- | 26. || [[Tocantins]] || TO || [[Palmas]] |- | 27. || [[Distrito Federal]] || DF || [[Brasilía (borg)|Brasilía]] |} ==Íbúar== Brasilía fimmta fjölmennasta ríki heims og hefur rúmlega 213 milljónir (2025). Tæplega helmingur íbúa Brasilíu eru hvítir, 43% eru af blönduðum uppruna hvítra og svartra, rúm 7% eru blökkumenn en 1-2% eru frumbyggjar eða fólk af asískum uppruna. Um 85% Brasilíumanna búa í þéttbýli. Stærsta borg landsins er São Paulo og næst kemur Ríó de Janeiró.<ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=18250 Hvað er Brasilía stór og hvað búa margir þar?] Vísindavefurinn. Skoðað 1. október, 2016.</ref> == Menning == [[Mynd:Heitor Villa-Lobos (c. 1922).jpg|thumb|upright|right|[[Heitor Villa-Lobos]] var einn áhrifamesti tónlistarmaður Brasilíu á 20. öldinni.]] {{Aðalgrein|Brasilísk menning}} Kjarni brasilískrar menningar er kominn úr [[Portúgölsk menning|portúgalskri menningu]] vegna sterkra tengsla Brasilíu við móðurríkið á nýlendutímanum. Portúgalar breiddu út tungu sína, portúgölsku, byggingarlist sína og [[Kaþólsk trú|kaþólska trú]]. En menning Brasilíu varð einnig fyrir sterkum áhrifum frá aðfluttu fólki frá öðrum Evrópuríkjum og [[Afríka|Afríku]] auk þess sem eftir leifir af menningu innfæddra [[Frumbyggjar Brasilíu|frumbyggja]]. Meðal annarra má nefna nýbúa frá [[Ítalía|Ítalíu]], [[Þýskaland]]i, [[Japan]] og arabalöndum, sem fluttust í stórum stíl til Suður- og Suðuaustur-Brasilíu. Áhrifa frá brasilískum frumbyggjum gætir á bæði tungu og matarhefðir Brasilíu. Þar gætir einnig áhrifa frá afrískum innflytjendum, sem einnig höfðu áhrif á brasilíska [[tónlist]], [[dans]] og [[trúarbrögð]].<ref>{{cite news |last=Freyre |first=Gilberto |title=The Afro-Brazilian experiment: African influence on Brazilian culture |publisher=UNESCO |year=1986 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1986_May-June/ai_4375022 |accessdate=8. júní 2008 |archiveurl=https://archive.today/20120530050909/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1986_May-June/ai_4375022/ |archivedate=2012-05-30 }}</ref> === Listasaga === [[Brasilísk list]] hefur frá því á 16. öld þróast í ólíkar áttir, meðal annars [[Barokk í Brasilíu|Barokk]], sem var ríkjandi stíll í landinu fram á 19. öldina, [[rómantík]], [[nútímalist]], [[expressjónismi|expressjónisma]], [[kúbismi|kúbisma]], [[súrrealismi|súrrealisma]] og [[abstrakt list]]. Brasilísk kvikmyndasaga á rætur að rekja til upphafs kvikmyndalistar seint á 19. öldinni. === Tónlist === {{Aðalgrein|Brasilísk tónlist}} Innan brasilískrar tónlistar eru ýmis afbrigði og mörg þeirra eru einkennandi fyrir tiltekna landshluta. Áhrifa gætir frá afrískri og evrópskri tónlist en einnig frá frumbyggjum Brasilíu. Meðal tónlistargreina má nefna [[samba]], [[Música Popular Brasileira|MPB]], [[choro]], [[Sertanejo]], [[brega (tónlist)|brega]], [[forró]], [[frevo]], [[maracatu]], [[bossa nova]] og [[Axé-tónlist]]. [[Mynd:Machado de Assis aos 57 anos.jpg|thumb|upright|right|[[Machado de Assis]], skáld og rithöfundur er oft talinn merkasti rithöfundur Brasilíu.]] Meðal þekktra tónlistarmanna má nefna [[Francisco Manuel da Silva]], [[Antônio Carlos Gomes]], [[Elias Álvares Lobo]], [[Brasílio Itiberê da Cunha]], [[Luciano Gallet]], [[Alexandre Levy]], [[Alberto Nepomuceno]], [[Oscar Lorenzo Fernández]], [[Henrique Oswald]], [[Francisco Mignone]], [[Heitor Villa-Lobos]], [[Camargo Guarnieri]], [[Pixinguinha]], [[Hermeto Pascoal]], [[Antônio Carlos Jobim]], [[Edson Zampronha]], [[João Gilberto]], [[Nara Leão]], [[Elis Regina]], [[Caetano Veloso]], [[Maria Bethânia]], [[Chico Buarque]], [[Jorge Ben Jor]], [[Pato Fu]], [[Marisa Monte]], [[Pitty]] og [[Amon Tobin]]. === Bókmenntir === {{Aðalgrein|Brasilískar bókmenntir}} Saga [[Brasilískar bókmenntir|brasilískra bókmennta]] nær aftur til 16. aldar, til skrifa fyrstu portúgölsku landkönnuðanna. Þeirra á meðal var [[Pêro Vaz de Caminha]]. Skrif þeirra voru uppfull af lýsingum á dýraríki og gróðurfari landsins og á háttum innfæddra frumbyggja, sem vöktu mikla furðu meðal evrópskra lesenda og innflytjenda. Í Brasilíu urðu til mikilvægar bókmenntir innan rómantíkurinnar og skáldsagnahöfundar á borð við [[Joaquim Manuel de Macedo]] og [[José de Alencar]] skrifuðu bækur um ástir og sorgir. Alencar gerði einnig á löngum ferli sínum frumbyggja Brasilíu að söguhetjum í skáldsögunum ''[[O Guarany]]'', ''[[Iracema]]'', ''[[Ubirajara]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20110725100730/http://www.brasembottawa.org/en/culture_academic/literature.html „Brazilian Literature: An Introduction“]; afrit af [http://www.brasembottawa.org/en/culture_academic/literature.html upphaflegu eintaki]. Skoðað 2. nóvember 2009.</ref> === Matarmenning === [[Mynd:Feijoada 01.jpg|thumb|left|[[Feijoada]], réttur úr svínakjöti, svörtum baunum og hrísgrjónum]] {{Aðalgrein|Brasilískur matur}} Brasilískur matur er afar fjölbreytilegur og mikill munur eftir landshlutum. [[Feijoada]] er talinn þjóðarréttur en einnig má minnast á [[vatapá]], [[moqueca]], [[polenta]] og [[acarajé]], sem eru allt hefðbundnir brasilískir réttir. Hversdagslega borða Brasilíumenn mikið af hrísgrjónum og baunum, gjarnan með nautakjöti og salati og er oft blandað með kassava-hveiti. Oft eru hafðar steiktar kartöflur, steikt kassava eða steiktir bananar í hádegismatur, jafnvel kjötréttir eða steiktur ostur. Þjóðardrykkir Brasilíu er [[kaffi]] og [[cachaça]], sem er [[áfengur drykkur]] gerður úr [[sykurreyr]] og er megin uppistaðan í þjóðarkokteilnum, [[caipirinha]]. Margvíslegt [[sælgæti]] er til í Brasilíu, svo sem [[brigadeiro]], sem eru [[súkkulaði]]frauðkúlur; [[cocada]] og [[beijinho]] sem er hvort tveggja [[Kókoshneta|kókoshnetusælgæti]]; og sælgæti, sem kallast „romeu e julieta“ (Rómeó og Júlía) og er gert úr [[Ostur|osti]] með guavasultu, sem kallast [[goiabada]]. Úr [[Hneta|hnetum]] er gert [[paçoca]], [[rapadura]] og [[pé-de-moleque]]. Meðal [[ávöxtur|ávaxta]], sem vaxa í Brasilíu, má nefna [[açaí]], [[cupuaçu]], [[mangó]], [[papaja]], [[kókóbaun]]ir, [[Kasjúhneta|kasjúhnetur]], [[guava]], [[appelsína|appelsínur]], [[ástaraldin]] og [[ananas]]. Úr ávöxtum eru gerðir ýmsir blandaðir ávaxtasafar. ==Heimild== Söguágrip var unnið úr ensku Wikipedia: {{wpheimild|tungumál= en|titill= Brazil|mánuðurskoðað= 12. maí|árskoðað= 2016 }} == Tilvísanir == {{reflist}} == Ítarefni == * Bellos, Alex (2003). ''Futebol: The Brazilian Way of Life''. London: Bloomsbury Publishing plc. * Bethell, Leslie (1991). ''Colonial Brazil''. Cambridge: Cambridge University Press. * Fausto, Boris (1999). ''A Concise History of Brazil''. Cambridge: Cambridge University Press. * Skidmore, Thomas E. (1974). ''Black Into White: Race and Nationality in Brazilian Thought''. Oxford: Oxford University Press. * Wagley, Charles (1963). ''An Introduction to Brazil''. New York, New York: Columbia University Press. == Tenglar == * [http://www.brasil.gov.br/ Brasilía Portal] * [http://www.planalto.gov.br/ Formennska Brasilíu] * [http://www.camara.leg.br/ Þing Brasilíu] * [http://www.senado.leg.br/ Öldungadeild Brasilíu] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1489513 „Íslendingar í Brasilíu“; grein í ''Morgunblaðinu'' 1977] {{Fylki Brasilíu}} {{Suður-Ameríka}} {{G-20}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Brasilía| ]] 7ovy0l54uqld1nqb109evara70kxnvn 1982620 1982618 2026-10-13T13:00:40Z Akigka 183 /* Tenglar */ 1982620 wikitext text/x-wiki {{Fyrir|höfuðborg landsins|Brasilía (borg)}} {{Land | nafn = Sambandslýðveldið Brasilía | nafn_á_frummáli = República Federativa do Brasil | nafn_í_eignarfalli = Brasilíu | fáni = Flag of Brazil.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of Brazil.svg | kjörorð = Ordem e Progresso | kjörorð_tungumál = portúgalska | kjörorð_þýðing = Regla og framfarir | staðsetningarkort = BRA orthographic.svg | tungumál = [[Portúgalska]] | höfuðborg = [[Brasilía (borg)|Brasilía]]<br /> | stjórnarfar = [[Forsetaræði]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Brasilíu|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Luiz Inácio Lula da Silva]] | titill_leiðtoga2 = [[Varaforseti Brasilía|Varaforseti]] | nafn_leiðtoga2 = [[Geraldo Alckmin]] | staða = Sjálfstæði | staða_athugasemd = frá [[Portúgal]] | atburður1 = Yfirlýst | dagsetning1 = 7. september 1822 | atburður2 = Viðurkennt | dagsetning2 = 29. ágúst 1825 | atburður3 = Lýðveldi | dagsetning3 = 15. nóvember 1889 | flatarmál = 8.510.346 | hlutfall_vatns = 0,65 | stærðarsæti = 5 | fólksfjöldi = 214.211.951 | mannfjöldaár = 2026 | mannfjöldasæti = 7 | íbúar_á_ferkílómetra = 24 | VLF = 5.230 | VLF_sæti = 8 | VLF_ár = 2026 | VLF_á_mann = 24.428 | VLF_á_mann_sæti = 82 | VÞL = {{hækkun}} 0.786 | VÞL_sæti = 84 | VÞL_ár = 2023 | gjaldmiðill = [[brasilískur ríal|ríal]] | tímabelti = [[UTC-2]] til [[UTC-5]] | þjóðsöngur = [[Hino Nacional Brasileiro]] | tld = br | símakóði = 55 }} '''Brasilía''' ([[portúgalska]]: ''Brasil''), opinberlega '''Sambandslýðveldið Brasilía''' (portúgalska: ''República Federativa do Brasil''), er stærsta og fjölmennasta land [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]] og hið fimmta stærsta í heiminum bæði að flatarmáli og fólksfjölda. Landið er 8.514.877 km² að flatamáli og teygir sig frá ströndum [[Atlantshaf]]sins að rótum [[Andesfjöll|Andesfjalla]] og innan landamæra þess er megnið af [[Amasónfrumskógurinn|Amasónregnskóginum]], stærsta regnskógi heims, en einnig víðáttumikil [[landbúnaður|landbúnaðarsvæði]]. Brasilía er [[sambandsríki]] 26 fylkja og eins alríkisumdæmis þar sem höfuðborgin [[Brasilía (borg)|Brasilía]] er staðsett. Fjölmennasta borg landsins er [[São Paulo]] og sú næstfjölmennasta er [[Rio de Janeiro]]. Brasilía er fjölmennasta [[portúgalska|portúgölskumælandi]] land heims og eina landið í [[Ameríka|Ameríku]] þar sem portúgalska er [[opinbert tungumál]]. Strandlengja Brasilíu við Atlantshaf í austri er 7367 km löng. Landið nær yfir um helming landsvæðis Suður-Ameríku. Brasilía á landamæri að öllum öðrum ríkjum á meginlandi álfunnar, nema [[Ekvador]] og [[Síle]]. Landslag í Brasilíu er mjög fjölbreytt og nær yfir [[hitabelti]] og hlýtempruð belti, með [[votlendi]], [[gresja|gresjum]], [[háslétta|hásléttum]] og [[fjall|fjöllum]]. Megnið af vatnasviði [[Amasónfljót]]s er innan landamæra Brasilíu. Þar er mjög fjölbreytt dýralíf, fjölbreytt [[vistkerfi]], miklar náttúruauðlindir og mörg [[náttúruverndarsvæði]]. Brasilía situr efst á lista yfir lönd eftir [[líffjölbreytni]]. Staða umhverfismála í Brasilíu, þar á meðal hnignun náttúrulegs umhverfis og [[skógeyðing]], er talin hafa miklar afleiðingar fyrir [[loftslagsbreytingar]] og minnkandi líffjölbreytni á heimsvísu. Brasilía var byggð [[frumbyggjar Brasilíu|ýmsum frumbyggjaþjóðum]] fyrir komu portúgalska landkönnuðarins [[Pedro Álvares Cabral]] árið 1500. Í kjölfarið gerði [[Portúgal]] tilkall til landsvæðis þar og stofnaði fyrstu borgina, [[São Vicente]], árið 1532. Portúgalar fluttu inn [[Atlantshafsverslunin|þræla frá Afríku]] til að vinna á [[plantekra|plantekrum]].<ref>{{cite journal|author=Andreatta, Margarida Davina|year=1995|title=Engenho São Jorge dos Erasmos: prospecção arqueológica, histórica e industrial|journal=Revista USP|volume=0|number=41|page=28|doi=10.11606/issn.2316-9036.v0i41p28-47}}</ref> Brasilía var portúgölsk nýlenda til 1815 þegar landið var gert að [[Sameinað konungsdæmi Portúgals, Brasilíu og Algarve|meðkonungsdæmi]] eftir að portúgalska hirðin flutti frá [[Lissabon]] til [[Rio de Janeiro]]. [[Pétur 1. Brasilíukeisari|Pedro af Braganza]] lýsti yfir sjálfstæði Brasilíu árið 1822, fór í [[sjálfstæðisstríð Brasilíu|stríð við Portúgal]] og stofnaði [[Brasilíska keisaradæmið]]. Með fyrstu [[stjórnarskrá Brasilíu]] 1824 var stofnað þing í tveimur deildum og kveðið á um prentfrelsi og trúfrelsi. [[Þrælahald]] var afnumið í skrefum og loks afnumið alveg árið 1888. Árið eftir framdi herinn valdarán og lýst var yfir stofnun [[lýðveldi]]s með [[forsetaræði]]. Árið 1930 var gerð [[byltingin 1930|vopnuð bylting]] og [[Getúlio Vargas]] komst til valda. Vargas leiddi sjálfur annað [[valdaránið í Brasilíu 1937|valdarán 1937]] til að koma á alræðisstjórn sem var kölluð [[Estado Novo]]. Vargas var svo steypt af stóli í [[valdaránið í Brasilíu 1945|valdaráni árið 1945]] og lýðræði endurreist. [[Herforingjastjórnin í Brasilíu|Herforingjastjórn]] rændi völdum árið 1964 með stuðningi Bandaríkjanna og ríkti til ársins 1985. Síðan þá hefur landið haft borgaralega ríkisstjórn. Núverandi stjórnarskrá er frá 1988 og skilgreinir landið sem [[sambandslýðveldi]]. Brasilía er stórveldi í sínum heimshluta og [[miðveldi]],<ref name="SchaeferPoffenbarger2014">{{Cite book |last1=M. Schaefer |url=https://books.google.com/books?id=yXdaBQAAQBAJ&pg=PT32 |title=The Formation of the BRICS and its Implication for the United States: Emerging Together |last2=J. Poffenbarger |date=2014 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-38794-3 |page=32}}</ref><ref name="Burges2016">{{Cite book |last=Sean W. Burges |url=https://books.google.com/books?id=tolwCwAAQBAJ&pg=PA114 |title=Latin America and the Shifting Sands of Globalization |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-1-317-69658-2 |pages=114–15}}</ref><ref name="Gina">{{Cite journal |last=Gardini |first=Gian Luca |year=2016 |title=Brazil: What Rise of What Power? |journal=Bulletin of Latin American Research |volume=35 |pages=5–19 |doi=10.1111/blar.12417}}</ref> og hefur líka verið lýst sem [[nýtt stórveldi|nýju stórveldi]].<ref name="FRIDE">{{Cite web |last=Gratius |first=Susanne |date=April 2008 |title=The international arena and emerging powers: stabilising or destabilising forces? |url=http://fride.org/descarga/com_emerging_powers_eng_abr08.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160615194931/http://fride.org/descarga/com_emerging_powers_eng_abr08.pdf |archive-date=15 June 2016 |website=FRIDE}}</ref><ref name="Collecott">{{Cite web |last=Peter Collecott |date=29 October 2011 |title=Brazil's Quest for Superpower Status |url=http://www.diplomaticourier.com/2011/10/29/brazil-s-quest-for-superpower-status/ |access-date=10 August 2014 |publisher=The Diplomatic Courier}}</ref><ref>{{Cite news |last=Clendenning |first=Alan |date=17 April 2008 |title=Booming Brazil could be world power soon |page=2 |work=USA Today |agency=The Associated Press |url=https://www.usatoday.com/money/economy/2008-04-17-310212789_x.htm}}</ref><ref name="DominguezKim2013">{{Cite book |last1=Jorge Dominguez |url=https://books.google.com/books?id=c0I_4JmjFbwC&pg=PA98 |title=Between Compliance and Conflict: East Asia Latin America and the New Pax Americana |last2=Byung Kook Kim |publisher=Center for International Affairs, Harvard University |year=2013 |isbn=978-1-136-76983-2 |pages=98–99}}</ref> Brasilía er [[nýmarkaðsland]],<ref>{{Cite web |date=September 2018 |title=FTSE Country Classification |url=https://www.ftse.com/products/downloads/FTSE-Country-Classification-Update-2018.pdf |url-status=live |publisher=FTSE Group}}</ref><ref name="wb-upper-middle">{{Cite web |title=Country and Lending Groups |url=http://data.worldbank.org/about/country-classifications/country-and-lending-groups#Upper_middle_income|publisher=World Bank}}</ref> [[þróunarríki|efri-miðtekjuland]] og [[nýiðnvætt ríki]];<ref>{{Cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weoselco.aspx?g=2200&sg=All+countries+%2f+Emerging+market+and+developing+economies |access-date=29 September 2019 |website=IMF.org |publisher=[[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn]]}}</ref> Brasilía er eitt af stærstu hagkerfum heims, bæði að nafnvirði og kaupmáttarjafnað,<ref>{{Cite web |title=CIA – The World Factbook – Country Comparisons – GDP (purchasing power parity) |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html|publisher=[[Bandaríska leyniþjónustan]]}}</ref> stærsta hagkerfi [[Rómanska Ameríka|Rómönsku Ameríku]] og á [[suðurhvel jarðar|suðurhveli jarðar]], og er það Suður-Ameríkuríki sem á mest auðmagn. Hagkerfi brasilíu er eitt af þeim umfangsmestu og fjölbreyttustu í heimi. Brasilía er helsti útflytjandi margvíslegra landbúnaðarvara, jarðefna, og framleiðsluvara.<ref name="Neilson102">{{Cite book |last1=Jeff Neilson |url=https://books.google.com/books?id=wokuHhx1AOUC&pg=PA1834 |title=Value Chain Struggles |last2=Bill Pritchard |publisher=John Wiley & Sons |year=2011 |isbn=978-1-4443-5544-4 |page=102}}</ref> Landið er í 13. sæti landa heims eftir fjölda færslna á [[Heimsminjaskrá UNESCO]].<ref>{{Cite web |title=UNESCO World Heritage Centre&nbsp;— World Heritage List |url=https://whc.unesco.org/en/list |url-status=live|publisher=UNESCO}}</ref> Brasilía er stofnaðili [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]], [[G20]], [[BRICS]], [[G4]], [[Mercosur]], [[Samtök Ameríkuríkja|Samtaka Ameríkuríkja]], [[Samtök Íberíu-Ameríkuríkja|Samtaka Íberíu-Ameríkuríkja]], og [[Samtök portúgölskumælandi landa|Samtaka portúgölskumælandi landa]]. Landið á áheyrnarfulltrúa í [[Arababandalagið|Arababandalaginu]] og er [[bandamaður Bandaríkjanna utan NATO]].<ref>{{Cite web |last=Vandiver |first=John |date=9 May 2019 |title=Trump bumps up Brazil to 'major non-NATO' ally |url=https://www.stripes.com/news/trump-bumps-up-brazil-to-major-non-nato-ally-1.580256|access-date=2 April 2023 |website=Stars and Stripes |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=14 August 2019 |title=Brazil must be a 'facilitator' in the Middle East, says VP |url=https://anba.com.br/en/brazil-must-be-a-facilitator-in-the-middle-east-says-vp/ |access-date=26 May 2023 }}</ref> == Heiti == Heitið „Brasilía“ er líklega dregið af portúgalska orðinu yfir [[brasilíutré]] sem einu sinni óx um allt við strönd Brasilíu.<ref name="Fausto1999">{{Cite book |last=Fausto |first=Boris |url=https://archive.org/details/concisehistoryof00faus |title=A Concise History of Brazil |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-56526-4 |page=[https://archive.org/details/concisehistoryof00faus/page/9 9] |url-access=registration}}</ref> Tréð nefnist {{lang|pt|pau-brasil}} á portúgölsku, þar sem orðið {{lang|pt|brasil}} er almennt túlkað sem „rautt eins og glóð“, frá orðinu {{lang|pt|brasa}} „glóð“ og endingunni {{lang|pt|-il}} (frá {{lang|la|-iculum}} eða {{lang|la|-ilium}}).<ref name="Vincent2003">{{Cite book |last=Jon S. Vincent. |url=https://archive.org/details/culturecustomsof0000vinc |title=Culture and Customs of Brazil |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2003 |isbn=978-0-313-30495-8 |page=[https://archive.org/details/culturecustomsof0000vinc/page/36 36] |url-access=registration}}</ref> Til eru kenningar um að þetta sé í raun alþýðuskýring á orði yfir rauðvið sem sé upprunnið í arabískum eða asískum málum.<ref>{{Cite web |url=https://www.etymonline.com/word/Brazil#etymonline_v_17075 |title=Brazil &#124; Etymology of the name Brazil by etymonline |access-date=24 March 2024 |archive-date=24 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240324183937/https://www.etymonline.com/word/Brazil#etymonline_v_17075 |url-status=live }}</ref> Brasilíutré gefur djúprauðan lit og var því verðmætt í evrópskum klæðaiðnaði. Það var fyrsta afurðin frá Brasilíu sem var hagnýtt í stórum stíl.<ref name="Tucker2007">{{Cite book |last=Richard P. Tucker |url=https://books.google.com/books?id=2V2q30BdEJ8C&pg=PA186 |title=Insatiable Appetite: The Ecological Degradation of the Tropical World |publisher=University of Michigan |year=2007 |isbn=978-0-7425-5365-1 |page=186 |access-date=16 June 2015 |archive-date=29 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129183601/https://books.google.com/books?id=2V2q30BdEJ8C&pg=PA186#v=onepage&q&f=false |url-status=live}}</ref> Alla 16. öldina felldu [[frumbyggjar Brasilíu]] (aðallega [[Túpíar]]) mikið magn af brasilíutré til að selja evrópskum kaupmönnum fyrir neysluvörur.<ref name="Lee2011">{{Cite book |last=Wayne E. Lee |url=https://books.google.com/books?id=xatMrooibacC&pg=PA196 |title=Empires and Indigenes: Intercultural Alliance, Imperial Expansion, and Warfare in the Early Modern World |publisher=NYU Press |year=2011 |isbn=978-0-8147-6527-2 |page=196 |access-date=16 June 2015 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215221303/https://books.google.com/books?id=xatMrooibacC&pg=PA196#v=onepage&q&f=false |url-status=live}}</ref> Í portúgölskum skjölum var landið upphaflega nefnt „land hins helga kross“ ({{lang|pt|Terra da Santa Cruz}}),<ref name="Corporation1880">{{Cite magazine |last=Daly |first=Charles P. |year=1880 |title=Maps and Map-making Before Mercator |url=https://books.google.com/books?id=hiQDAAAAMBAJ&pg=PA493 |magazine=[[The Popular Science Monthly]] |publisher=Bonnier Corporation |at=473–495, see page 493 |issn=0161-7370 |access-date=16 June 2015 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215221315/https://books.google.com/books?id=hiQDAAAAMBAJ&pg=PA493#v=onepage&q&f=false |url-status=live}}</ref> en evrópskir sjómenn og kaupmenn kölluðu það „land brasilíutrésins“ ({{lang|pt|Terra do Brasil}}) út af versluninni með brasilíuvið.<ref name="Léry1990">{{Cite book |last=Jean de Léry |url=https://books.google.com/books?id=F8qqKoCSWVkC&pg=PA242 |title=History of a Voyage to the Land of Brazil, Otherwise Called America |publisher=University of California Press |year=1990 |isbn=978-0-520-91380-6 |page=242 |access-date=16 June 2015 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215221327/https://books.google.com/books?id=F8qqKoCSWVkC&pg=PA242#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Þetta heiti tók smám saman yfir í stað opinbera heitisins. Sumir sjómenn kölluðu það líka „land páfagauka“.<ref name="Sokolow2003">{{Cite book |last=Jayme A. Sokolow. |url=https://books.google.com/books?id=ytghV9q6v3cC&pg=PA84 |title=The Great Encounter: Native Peoples and European Settlers in the Americas, 1492–1800 |publisher=M.E. Sharpe |year=2003 |isbn=978-0-7656-0982-3 |page=84 |access-date=16 June 2015 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215221351/https://books.google.com/books?id=ytghV9q6v3cC&pg=PA84#v=onepage&q&f=false |url-status=live}}</ref> Í [[gvaraní]] heitir Brasilía {{lang|gn|Pindorama}} sem merkir „land pálmatrjáa“.<ref name="Herrera-Sobek2012">{{Cite book |last=Maria Herrera-Sobek |url=https://books.google.com/books?id=lY-tY62V1FIC&pg=PA155 |title=Celebrating Latino Folklore |publisher=ABC-CLIO |year=2012 |isbn=978-0-313-34340-7 |page=155 |access-date=16 June 2015 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215221353/https://books.google.com/books?id=lY-tY62V1FIC&pg=PA155 |url-status=live}}</ref> ==Saga== [[Frumbyggjar Ameríku|Frumbyggjar]] hafa búið á svæðinu sem nú er Brasilía í meira en 11.000 ár. Árið 1500 gerði [[Pedro Alvares Cabral]] tilkall til landsins þegar hann kom þangað með flota sínum. Fyrsta fasta búseta [[Portúgal]]a var um 1532 og [[nýlendustefna]] hófst þegar [[Jóhann 3. Portúgalskonungur]] skipti landinu í 15 sjálfstæð [[Nýlenda|nýlendusvæði]]. Þessi skipting skapaði óskipulag og deilur og því lét konungurinn svæðin lúta [[miðstýring|miðstýrðu]] valdi. Fyrstu tvær aldir á nýlendutímanum einkenndust af átökum og stríðum milli frumbyggja og Portúgala. Um miðja 16. öld var [[sykur]] orðinn mikilvægasta útflutningsvara Brasilíu og þrælar frá [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] mikilvæg innflutningsvara en þeir unnu á sykurplantekrum. Árið 1808 flutti [[Jóhann 6. Portúgalskonungur]] til Brasilíu tímabundið vegna [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstyrjaldanna]]. Í byrjun 19. aldar varð spenna á milli brasilískra Portúgala og stjórnvalda í Portúgal sem varð til þess að árið [[1822]] lýsti Brasilía yfir sjálfstæði og síðar var stofnað keisaradæmi með [[Dom Pedro]] sem keisara. Portúgal viðurkenndi sjálfstæði Brasilíu árið 1825. Árið 1888 var [[þrælahald]] afnumið í landinu. Ári síðar var Dom [[Pedro II]] komið frá völdum og lýðveldi stofnað. Í lok 19. aldar átti Brasilía í stríðum við nágrannaríki sín, [[Argentína|Argentínu]], [[Úrúgvæ]] og [[Paragvæ]] um áhrif og landsvæði. Stríðið við Paragvæ (1864-1870) er það mannskæðasta í sögu Suður-Ameríku. Í [[fyrri heimstyrjöld]] var Brasilía hlutlaust ríki þar til þýskir kafbátar sökktu skipum þeirra á [[Atlantshaf]]i árið 1917 en þá lýsti Brasilía yfir stríði við [[Miðveldin]]. Hlutverk Brasilíu var aðallega eftirlitshlutverk á Atlantshafi. Árið 1930 náði [[Getúlio Vargas]] völdum með aðstoð hersins. Stöðug átök og tilraunir til að taka aftur völdin frá Vargas leiddu til þess að Vargas varð einræðisherra og Estado novo tímabilið hófst þar sem stjórnvöld voru annáluð fyrir ofbeldi og kúgun. Í [[seinni heimstyrjöldin|seinni heimstyrjöld]] var Brasilía fyrst um sinn hlutlaust ríki til ársins 1942 þegar landið gekk til liðs við [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamenn]] eftir að hafa slitið diplómatísk tengsl við [[Öxulveldin]]. Eftir heimstyrjöldina vék Vargas vegna þrýstings og lýðræði var komið á. Vargas var kosinn síðar, árið 1951 en eftir stjórnarkreppu framdi hann sjálfsmorð. Lýðræði var viðkvæmt næstu áratugi og árið 1964 [[Valdaránið í Brasilíu 1964|frömdu brasilískir herforingjar valdarán]] gegn stjórn [[João Goulart]] forseta undir því yfirskyni að koma í veg fyrir að Brasilía yrði kommúnismanum að bráð. Í Brasilíu ríkti [[herforingjastjórn]] til ársins 1985 en á 9. áratugnum var lýðræði smám saman komið aftur á. [[Luiz Inácio Lula da Silva]] var forseti frá 2002 til 2010 þegar fyrsta konan, Dilma Rousseff, varð forseti. Rannsókn á peningaþvætti og spillingu í kringum ríkisrekna olíufyrirtækið [[Petrobras]] hefur tekið sinn toll í Brasilísku ríkisstjórninni. Lula da Silva var yfirheyrður vegna málsins og síðar ákærður og fangelsaður. Tugir stjórnmálamanna voru bendlaðir við málið.<ref>[http://www.ruv.is/frett/tugir-sakadir-um-spillingu-i-brasiliu Tugir sakaðir um spillingu í Brasilíu] Rúv, skoðað 12. maí, 2016.</ref> Árið 2016 var [[Dilma Rousseff|Dilmu Rousseff]] vikið úr embætti af öldungadeild þingsins. Samþykkt var að hún sæti ákæru til embættismissis fyrir spillingu. Var hún sökuð um að hafa fegrað efnahagstölur landsins fyrir kosningar. [[Michel Temer]] varaforseti tók við embætti forseta.<ref>[http://www.ruv.is/frett/forseta-brasiliu-vikid-ur-embaetti Forseta Brasilíu vikið úr embætti] Rúv. Skoðað 12. maí, 2016</ref> Árið 2014 var haldin [[Heimsmeistarakeppnin í knattspyrnu]] í Brasilíu og árið 2016 voru [[Sumarólympíuleikarnir 2016|Ólympíuleikarnir]] í Río de Janeiro. Barátta vinstri og hægri afla kristallaðist í [[Árásin á Brasilíuþing 2023|árás á brasilíska þingið árið 2023]] þegar fylgismenn íhaldsforsetans fráfarandi [[Jair Bolsonaro]] réðust þar inn. Árásin minnti á árásina á bandaríkjaþing 2020. Bolsonaro tapaði kosningum fyrir fyrrum forsetanum Lula og flutti til Bandaríkjanna. == Landfræði == === Náttúra === Lífríki Brasilíu er gríðarlega fjölbreytt og það er það ríki sem hefur flestar tegundir lífvera (bæði úr dýra- og plönturíkinu) innan sinna landamæra. Vísindamenn telja að um 9,5% allra tegunda á jörðinni finnist í landinu (T.d. 9,3% þekktra [[spendýr]]a og 16% þekktra [[fugl]]a). Af stórum spendýrum má nefna [[jagúar]] og [[fjallaljón]], [[tapír]]a, [[mauraætur]], [[letidýr]], pekkaríusvín, [[beltisdýr]], fjölmargar tegundir [[hjartardýr]]a og margar tegundir [[prímatar|prímata]]. Tegundaauðgi [[froskdýr]]a er einstæð og líklega er Brasilía líka það land heims þar sem flestar tegundir [[skordýr]]a og [[áttfætlur|áttfætlna]] lifa. Erfitt er að áætla þann fjölda skordýrategunda sem þar er að finna, en sumir fræðimenn telja að þær séu yfir 70 þúsund. <ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=5393 Hvaða dýr búa í Brasilíu og hver þeirra eru í útrýmingarhættu?] Vísindavefurinn. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> Ein af hverjum fjórum tegundum plantna sem fundist hafa á jörðinni í Brasilíu. Þessari fjölbreytni má þakka regnskógum [[Amasónfrumskógurinn|Amason]], miklum ám og [[votlendi]]ssvæðum. Einnig eru strandskógar við ströndina og [[grasslétta|grassléttur]] í austurhluta landsins.<ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=60387 Í hvaða landi lifa flestar dýrategundir?] Vísindavefur. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> [[Amasonfljót]]ið í Suður-Ameríku er annað lengsta vatnsfall í heimi á eftir ánni [[Níl]]. Það er vatnsmesta fljót í heimi og [[vatnasvið]] þess er það stærsta í heimi, í kringum 7 milljónir km2. Um 20% alls ferskvatns sem berst í heimshöfin með vatnsföllum kemur með Amasonfljótinu.<ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=6633 Hvað veist þú um Amasonfljótið?] Vísindavefurinn. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> Hæsti punktur landsins er Pico da Neblina sem er 2994 metra yfir sjávarmáli. == Stjórnmál == === Stjórnsýslueiningar === [[Mynd:Congresso do Brasil.jpg|thumb|Þjóðþingið]] [[Mynd:Mapa do Brasil atualmente.png|thumb|Kort af fylkjunum.]] Brasilía skiptist í 27 fylki sem hér segir: {| class="wikitable" |- ! Nr. !! Nafn !! Lykill !! Höfuðborg |- |1. || [[Acre (fylki)|Acre]] || AC || [[Rio Branco]] |- |2. || [[Alagoas]] || AL || [[Maceió]] |- |3. || [[Amapá]] || AP || [[Macapá]] |- |4. || [[Amazonas]] || AM || [[Manaus]] |- |5. || [[Bahia]] || BA || [[Salvador]] |- |6. || [[Ceará]] || CE || [[Fortaleza]] |- |7. || [[Espírito Santo]] || ES || [[Vitória]] |- | 8. || [[Goiás]] || GO || [[Goiânia]] |- | 9. || [[Maranhão]] || MA || [[São Luís]] |- | 10. || [[Mato Grosso]] || MT || [[Cuiabá]] |- | 11. || [[Mato Grosso do Sul]] || MS || [[Campo Grande]] |- | 12. || [[Minas Gerais]] || MG || [[Belo Horizonte]] |- | 13. || [[Pará]] || PA || [[Belém]] |- | 14. || [[Paraíba]] || PB || [[João Pessoa]] |- | 15. || [[Paraná (fylki)|Paraná]] || PR || [[Curitiba]] |- | 16. || [[Pernambuco]] || PE || [[Recife]] |- | 17. || [[Piauí]] || PI || [[Teresina]] |- | 18. || [[Rio de Janeiro (fylki)|Rio de Janeiro]] || RJ || [[Rio de Janeiro]] |- | 19. || [[Rio Grande do Norte]] || RN || [[Natal]] |- | 20. || [[Rio Grande do Sul]] || RS || [[Porto Alegre]] |- | 21. || [[Rondônia]] || RO || [[Porto Velho]] |- | 22. || [[Roraima]] || RR || [[Boa Vista]] |- | 23. || [[Santa Catarina (fylki)|Santa Catarina]] || SC || [[Florianópolis]] |- | 24. || [[São Paulo (fylki)|São Paulo]] || SP || [[São Paulo]] |- | 25. || [[Sergipe]] || SE || [[Aracaju]] |- | 26. || [[Tocantins]] || TO || [[Palmas]] |- | 27. || [[Distrito Federal]] || DF || [[Brasilía (borg)|Brasilía]] |} ==Íbúar== Brasilía fimmta fjölmennasta ríki heims og hefur rúmlega 213 milljónir (2025). Tæplega helmingur íbúa Brasilíu eru hvítir, 43% eru af blönduðum uppruna hvítra og svartra, rúm 7% eru blökkumenn en 1-2% eru frumbyggjar eða fólk af asískum uppruna. Um 85% Brasilíumanna búa í þéttbýli. Stærsta borg landsins er São Paulo og næst kemur Ríó de Janeiró.<ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=18250 Hvað er Brasilía stór og hvað búa margir þar?] Vísindavefurinn. Skoðað 1. október, 2016.</ref> == Menning == [[Mynd:Heitor Villa-Lobos (c. 1922).jpg|thumb|upright|right|[[Heitor Villa-Lobos]] var einn áhrifamesti tónlistarmaður Brasilíu á 20. öldinni.]] {{Aðalgrein|Brasilísk menning}} Kjarni brasilískrar menningar er kominn úr [[Portúgölsk menning|portúgalskri menningu]] vegna sterkra tengsla Brasilíu við móðurríkið á nýlendutímanum. Portúgalar breiddu út tungu sína, portúgölsku, byggingarlist sína og [[Kaþólsk trú|kaþólska trú]]. En menning Brasilíu varð einnig fyrir sterkum áhrifum frá aðfluttu fólki frá öðrum Evrópuríkjum og [[Afríka|Afríku]] auk þess sem eftir leifir af menningu innfæddra [[Frumbyggjar Brasilíu|frumbyggja]]. Meðal annarra má nefna nýbúa frá [[Ítalía|Ítalíu]], [[Þýskaland]]i, [[Japan]] og arabalöndum, sem fluttust í stórum stíl til Suður- og Suðuaustur-Brasilíu. Áhrifa frá brasilískum frumbyggjum gætir á bæði tungu og matarhefðir Brasilíu. Þar gætir einnig áhrifa frá afrískum innflytjendum, sem einnig höfðu áhrif á brasilíska [[tónlist]], [[dans]] og [[trúarbrögð]].<ref>{{cite news |last=Freyre |first=Gilberto |title=The Afro-Brazilian experiment: African influence on Brazilian culture |publisher=UNESCO |year=1986 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1986_May-June/ai_4375022 |accessdate=8. júní 2008 |archiveurl=https://archive.today/20120530050909/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1986_May-June/ai_4375022/ |archivedate=2012-05-30 }}</ref> === Listasaga === [[Brasilísk list]] hefur frá því á 16. öld þróast í ólíkar áttir, meðal annars [[Barokk í Brasilíu|Barokk]], sem var ríkjandi stíll í landinu fram á 19. öldina, [[rómantík]], [[nútímalist]], [[expressjónismi|expressjónisma]], [[kúbismi|kúbisma]], [[súrrealismi|súrrealisma]] og [[abstrakt list]]. Brasilísk kvikmyndasaga á rætur að rekja til upphafs kvikmyndalistar seint á 19. öldinni. === Tónlist === {{Aðalgrein|Brasilísk tónlist}} Innan brasilískrar tónlistar eru ýmis afbrigði og mörg þeirra eru einkennandi fyrir tiltekna landshluta. Áhrifa gætir frá afrískri og evrópskri tónlist en einnig frá frumbyggjum Brasilíu. Meðal tónlistargreina má nefna [[samba]], [[Música Popular Brasileira|MPB]], [[choro]], [[Sertanejo]], [[brega (tónlist)|brega]], [[forró]], [[frevo]], [[maracatu]], [[bossa nova]] og [[Axé-tónlist]]. [[Mynd:Machado de Assis aos 57 anos.jpg|thumb|upright|right|[[Machado de Assis]], skáld og rithöfundur er oft talinn merkasti rithöfundur Brasilíu.]] Meðal þekktra tónlistarmanna má nefna [[Francisco Manuel da Silva]], [[Antônio Carlos Gomes]], [[Elias Álvares Lobo]], [[Brasílio Itiberê da Cunha]], [[Luciano Gallet]], [[Alexandre Levy]], [[Alberto Nepomuceno]], [[Oscar Lorenzo Fernández]], [[Henrique Oswald]], [[Francisco Mignone]], [[Heitor Villa-Lobos]], [[Camargo Guarnieri]], [[Pixinguinha]], [[Hermeto Pascoal]], [[Antônio Carlos Jobim]], [[Edson Zampronha]], [[João Gilberto]], [[Nara Leão]], [[Elis Regina]], [[Caetano Veloso]], [[Maria Bethânia]], [[Chico Buarque]], [[Jorge Ben Jor]], [[Pato Fu]], [[Marisa Monte]], [[Pitty]] og [[Amon Tobin]]. === Bókmenntir === {{Aðalgrein|Brasilískar bókmenntir}} Saga [[Brasilískar bókmenntir|brasilískra bókmennta]] nær aftur til 16. aldar, til skrifa fyrstu portúgölsku landkönnuðanna. Þeirra á meðal var [[Pêro Vaz de Caminha]]. Skrif þeirra voru uppfull af lýsingum á dýraríki og gróðurfari landsins og á háttum innfæddra frumbyggja, sem vöktu mikla furðu meðal evrópskra lesenda og innflytjenda. Í Brasilíu urðu til mikilvægar bókmenntir innan rómantíkurinnar og skáldsagnahöfundar á borð við [[Joaquim Manuel de Macedo]] og [[José de Alencar]] skrifuðu bækur um ástir og sorgir. Alencar gerði einnig á löngum ferli sínum frumbyggja Brasilíu að söguhetjum í skáldsögunum ''[[O Guarany]]'', ''[[Iracema]]'', ''[[Ubirajara]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20110725100730/http://www.brasembottawa.org/en/culture_academic/literature.html „Brazilian Literature: An Introduction“]; afrit af [http://www.brasembottawa.org/en/culture_academic/literature.html upphaflegu eintaki]. Skoðað 2. nóvember 2009.</ref> === Matarmenning === [[Mynd:Feijoada 01.jpg|thumb|left|[[Feijoada]], réttur úr svínakjöti, svörtum baunum og hrísgrjónum]] {{Aðalgrein|Brasilískur matur}} Brasilískur matur er afar fjölbreytilegur og mikill munur eftir landshlutum. [[Feijoada]] er talinn þjóðarréttur en einnig má minnast á [[vatapá]], [[moqueca]], [[polenta]] og [[acarajé]], sem eru allt hefðbundnir brasilískir réttir. Hversdagslega borða Brasilíumenn mikið af hrísgrjónum og baunum, gjarnan með nautakjöti og salati og er oft blandað með kassava-hveiti. Oft eru hafðar steiktar kartöflur, steikt kassava eða steiktir bananar í hádegismatur, jafnvel kjötréttir eða steiktur ostur. Þjóðardrykkir Brasilíu er [[kaffi]] og [[cachaça]], sem er [[áfengur drykkur]] gerður úr [[sykurreyr]] og er megin uppistaðan í þjóðarkokteilnum, [[caipirinha]]. Margvíslegt [[sælgæti]] er til í Brasilíu, svo sem [[brigadeiro]], sem eru [[súkkulaði]]frauðkúlur; [[cocada]] og [[beijinho]] sem er hvort tveggja [[Kókoshneta|kókoshnetusælgæti]]; og sælgæti, sem kallast „romeu e julieta“ (Rómeó og Júlía) og er gert úr [[Ostur|osti]] með guavasultu, sem kallast [[goiabada]]. Úr [[Hneta|hnetum]] er gert [[paçoca]], [[rapadura]] og [[pé-de-moleque]]. Meðal [[ávöxtur|ávaxta]], sem vaxa í Brasilíu, má nefna [[açaí]], [[cupuaçu]], [[mangó]], [[papaja]], [[kókóbaun]]ir, [[Kasjúhneta|kasjúhnetur]], [[guava]], [[appelsína|appelsínur]], [[ástaraldin]] og [[ananas]]. Úr ávöxtum eru gerðir ýmsir blandaðir ávaxtasafar. ==Heimild== Söguágrip var unnið úr ensku Wikipedia: {{wpheimild|tungumál= en|titill= Brazil|mánuðurskoðað= 12. maí|árskoðað= 2016 }} == Tilvísanir == {{reflist}} == Ítarefni == * Bellos, Alex (2003). ''Futebol: The Brazilian Way of Life''. London: Bloomsbury Publishing plc. * Bethell, Leslie (1991). ''Colonial Brazil''. Cambridge: Cambridge University Press. * Fausto, Boris (1999). ''A Concise History of Brazil''. Cambridge: Cambridge University Press. * Skidmore, Thomas E. (1974). ''Black Into White: Race and Nationality in Brazilian Thought''. Oxford: Oxford University Press. * Wagley, Charles (1963). ''An Introduction to Brazil''. New York, New York: Columbia University Press. == Tenglar == * [https://www.gov.br/pt-br Opinber þjónusta í Brasilíu] * [https://www.gov.br/planalto/pt-br Vefur forseta Brasilíu] * [https://www.camara.leg.br/ Þing Brasilíu] * [https://www12.senado.leg.br/hpsenado Öldungadeild Brasilíu] * {{tímarit.is|1489513|Íslendingar í Brasilíu|höfundur=J.O.de Meira Penna|blað=Morgunblaðið|dags=20. ágúst 1977|bls=23}} {{Fylki Brasilíu}} {{Suður-Ameríka}} {{G-20}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Brasilía| ]] 02h4qin4zb4lrjop9fuxtlk6qv0sj6g 1982627 1982620 2026-10-13T13:39:52Z Akigka 183 /* Stjórnmál */ 1982627 wikitext text/x-wiki {{Fyrir|höfuðborg landsins|Brasilía (borg)}} {{Land | nafn = Sambandslýðveldið Brasilía | nafn_á_frummáli = República Federativa do Brasil | nafn_í_eignarfalli = Brasilíu | fáni = Flag of Brazil.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of Brazil.svg | kjörorð = Ordem e Progresso | kjörorð_tungumál = portúgalska | kjörorð_þýðing = Regla og framfarir | staðsetningarkort = BRA orthographic.svg | tungumál = [[Portúgalska]] | höfuðborg = [[Brasilía (borg)|Brasilía]]<br /> | stjórnarfar = [[Forsetaræði]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Brasilíu|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Luiz Inácio Lula da Silva]] | titill_leiðtoga2 = [[Varaforseti Brasilía|Varaforseti]] | nafn_leiðtoga2 = [[Geraldo Alckmin]] | staða = Sjálfstæði | staða_athugasemd = frá [[Portúgal]] | atburður1 = Yfirlýst | dagsetning1 = 7. september 1822 | atburður2 = Viðurkennt | dagsetning2 = 29. ágúst 1825 | atburður3 = Lýðveldi | dagsetning3 = 15. nóvember 1889 | flatarmál = 8.510.346 | hlutfall_vatns = 0,65 | stærðarsæti = 5 | fólksfjöldi = 214.211.951 | mannfjöldaár = 2026 | mannfjöldasæti = 7 | íbúar_á_ferkílómetra = 24 | VLF = 5.230 | VLF_sæti = 8 | VLF_ár = 2026 | VLF_á_mann = 24.428 | VLF_á_mann_sæti = 82 | VÞL = {{hækkun}} 0.786 | VÞL_sæti = 84 | VÞL_ár = 2023 | gjaldmiðill = [[brasilískur ríal|ríal]] | tímabelti = [[UTC-2]] til [[UTC-5]] | þjóðsöngur = [[Hino Nacional Brasileiro]] | tld = br | símakóði = 55 }} '''Brasilía''' ([[portúgalska]]: ''Brasil''), opinberlega '''Sambandslýðveldið Brasilía''' (portúgalska: ''República Federativa do Brasil''), er stærsta og fjölmennasta land [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]] og hið fimmta stærsta í heiminum bæði að flatarmáli og fólksfjölda. Landið er 8.514.877 km² að flatamáli og teygir sig frá ströndum [[Atlantshaf]]sins að rótum [[Andesfjöll|Andesfjalla]] og innan landamæra þess er megnið af [[Amasónfrumskógurinn|Amasónregnskóginum]], stærsta regnskógi heims, en einnig víðáttumikil [[landbúnaður|landbúnaðarsvæði]]. Brasilía er [[sambandsríki]] 26 fylkja og eins alríkisumdæmis þar sem höfuðborgin [[Brasilía (borg)|Brasilía]] er staðsett. Fjölmennasta borg landsins er [[São Paulo]] og sú næstfjölmennasta er [[Rio de Janeiro]]. Brasilía er fjölmennasta [[portúgalska|portúgölskumælandi]] land heims og eina landið í [[Ameríka|Ameríku]] þar sem portúgalska er [[opinbert tungumál]]. Strandlengja Brasilíu við Atlantshaf í austri er 7367 km löng. Landið nær yfir um helming landsvæðis Suður-Ameríku. Brasilía á landamæri að öllum öðrum ríkjum á meginlandi álfunnar, nema [[Ekvador]] og [[Síle]]. Landslag í Brasilíu er mjög fjölbreytt og nær yfir [[hitabelti]] og hlýtempruð belti, með [[votlendi]], [[gresja|gresjum]], [[háslétta|hásléttum]] og [[fjall|fjöllum]]. Megnið af vatnasviði [[Amasónfljót]]s er innan landamæra Brasilíu. Þar er mjög fjölbreytt dýralíf, fjölbreytt [[vistkerfi]], miklar náttúruauðlindir og mörg [[náttúruverndarsvæði]]. Brasilía situr efst á lista yfir lönd eftir [[líffjölbreytni]]. Staða umhverfismála í Brasilíu, þar á meðal hnignun náttúrulegs umhverfis og [[skógeyðing]], er talin hafa miklar afleiðingar fyrir [[loftslagsbreytingar]] og minnkandi líffjölbreytni á heimsvísu. Brasilía var byggð [[frumbyggjar Brasilíu|ýmsum frumbyggjaþjóðum]] fyrir komu portúgalska landkönnuðarins [[Pedro Álvares Cabral]] árið 1500. Í kjölfarið gerði [[Portúgal]] tilkall til landsvæðis þar og stofnaði fyrstu borgina, [[São Vicente]], árið 1532. Portúgalar fluttu inn [[Atlantshafsverslunin|þræla frá Afríku]] til að vinna á [[plantekra|plantekrum]].<ref>{{cite journal|author=Andreatta, Margarida Davina|year=1995|title=Engenho São Jorge dos Erasmos: prospecção arqueológica, histórica e industrial|journal=Revista USP|volume=0|number=41|page=28|doi=10.11606/issn.2316-9036.v0i41p28-47}}</ref> Brasilía var portúgölsk nýlenda til 1815 þegar landið var gert að [[Sameinað konungsdæmi Portúgals, Brasilíu og Algarve|meðkonungsdæmi]] eftir að portúgalska hirðin flutti frá [[Lissabon]] til [[Rio de Janeiro]]. [[Pétur 1. Brasilíukeisari|Pedro af Braganza]] lýsti yfir sjálfstæði Brasilíu árið 1822, fór í [[sjálfstæðisstríð Brasilíu|stríð við Portúgal]] og stofnaði [[Brasilíska keisaradæmið]]. Með fyrstu [[stjórnarskrá Brasilíu]] 1824 var stofnað þing í tveimur deildum og kveðið á um prentfrelsi og trúfrelsi. [[Þrælahald]] var afnumið í skrefum og loks afnumið alveg árið 1888. Árið eftir framdi herinn valdarán og lýst var yfir stofnun [[lýðveldi]]s með [[forsetaræði]]. Árið 1930 var gerð [[byltingin 1930|vopnuð bylting]] og [[Getúlio Vargas]] komst til valda. Vargas leiddi sjálfur annað [[valdaránið í Brasilíu 1937|valdarán 1937]] til að koma á alræðisstjórn sem var kölluð [[Estado Novo]]. Vargas var svo steypt af stóli í [[valdaránið í Brasilíu 1945|valdaráni árið 1945]] og lýðræði endurreist. [[Herforingjastjórnin í Brasilíu|Herforingjastjórn]] rændi völdum árið 1964 með stuðningi Bandaríkjanna og ríkti til ársins 1985. Síðan þá hefur landið haft borgaralega ríkisstjórn. Núverandi stjórnarskrá er frá 1988 og skilgreinir landið sem [[sambandslýðveldi]]. Brasilía er stórveldi í sínum heimshluta og [[miðveldi]],<ref name="SchaeferPoffenbarger2014">{{Cite book |last1=M. Schaefer |url=https://books.google.com/books?id=yXdaBQAAQBAJ&pg=PT32 |title=The Formation of the BRICS and its Implication for the United States: Emerging Together |last2=J. Poffenbarger |date=2014 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-38794-3 |page=32}}</ref><ref name="Burges2016">{{Cite book |last=Sean W. Burges |url=https://books.google.com/books?id=tolwCwAAQBAJ&pg=PA114 |title=Latin America and the Shifting Sands of Globalization |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-1-317-69658-2 |pages=114–15}}</ref><ref name="Gina">{{Cite journal |last=Gardini |first=Gian Luca |year=2016 |title=Brazil: What Rise of What Power? |journal=Bulletin of Latin American Research |volume=35 |pages=5–19 |doi=10.1111/blar.12417}}</ref> og hefur líka verið lýst sem [[nýtt stórveldi|nýju stórveldi]].<ref name="FRIDE">{{Cite web |last=Gratius |first=Susanne |date=April 2008 |title=The international arena and emerging powers: stabilising or destabilising forces? |url=http://fride.org/descarga/com_emerging_powers_eng_abr08.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160615194931/http://fride.org/descarga/com_emerging_powers_eng_abr08.pdf |archive-date=15 June 2016 |website=FRIDE}}</ref><ref name="Collecott">{{Cite web |last=Peter Collecott |date=29 October 2011 |title=Brazil's Quest for Superpower Status |url=http://www.diplomaticourier.com/2011/10/29/brazil-s-quest-for-superpower-status/ |access-date=10 August 2014 |publisher=The Diplomatic Courier}}</ref><ref>{{Cite news |last=Clendenning |first=Alan |date=17 April 2008 |title=Booming Brazil could be world power soon |page=2 |work=USA Today |agency=The Associated Press |url=https://www.usatoday.com/money/economy/2008-04-17-310212789_x.htm}}</ref><ref name="DominguezKim2013">{{Cite book |last1=Jorge Dominguez |url=https://books.google.com/books?id=c0I_4JmjFbwC&pg=PA98 |title=Between Compliance and Conflict: East Asia Latin America and the New Pax Americana |last2=Byung Kook Kim |publisher=Center for International Affairs, Harvard University |year=2013 |isbn=978-1-136-76983-2 |pages=98–99}}</ref> Brasilía er [[nýmarkaðsland]],<ref>{{Cite web |date=September 2018 |title=FTSE Country Classification |url=https://www.ftse.com/products/downloads/FTSE-Country-Classification-Update-2018.pdf |url-status=live |publisher=FTSE Group}}</ref><ref name="wb-upper-middle">{{Cite web |title=Country and Lending Groups |url=http://data.worldbank.org/about/country-classifications/country-and-lending-groups#Upper_middle_income|publisher=World Bank}}</ref> [[þróunarríki|efri-miðtekjuland]] og [[nýiðnvætt ríki]];<ref>{{Cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weoselco.aspx?g=2200&sg=All+countries+%2f+Emerging+market+and+developing+economies |access-date=29 September 2019 |website=IMF.org |publisher=[[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn]]}}</ref> Brasilía er eitt af stærstu hagkerfum heims, bæði að nafnvirði og kaupmáttarjafnað,<ref>{{Cite web |title=CIA – The World Factbook – Country Comparisons – GDP (purchasing power parity) |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html|publisher=[[Bandaríska leyniþjónustan]]}}</ref> stærsta hagkerfi [[Rómanska Ameríka|Rómönsku Ameríku]] og á [[suðurhvel jarðar|suðurhveli jarðar]], og er það Suður-Ameríkuríki sem á mest auðmagn. Hagkerfi brasilíu er eitt af þeim umfangsmestu og fjölbreyttustu í heimi. Brasilía er helsti útflytjandi margvíslegra landbúnaðarvara, jarðefna, og framleiðsluvara.<ref name="Neilson102">{{Cite book |last1=Jeff Neilson |url=https://books.google.com/books?id=wokuHhx1AOUC&pg=PA1834 |title=Value Chain Struggles |last2=Bill Pritchard |publisher=John Wiley & Sons |year=2011 |isbn=978-1-4443-5544-4 |page=102}}</ref> Landið er í 13. sæti landa heims eftir fjölda færslna á [[Heimsminjaskrá UNESCO]].<ref>{{Cite web |title=UNESCO World Heritage Centre&nbsp;— World Heritage List |url=https://whc.unesco.org/en/list |url-status=live|publisher=UNESCO}}</ref> Brasilía er stofnaðili [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]], [[G20]], [[BRICS]], [[G4]], [[Mercosur]], [[Samtök Ameríkuríkja|Samtaka Ameríkuríkja]], [[Samtök Íberíu-Ameríkuríkja|Samtaka Íberíu-Ameríkuríkja]], og [[Samtök portúgölskumælandi landa|Samtaka portúgölskumælandi landa]]. Landið á áheyrnarfulltrúa í [[Arababandalagið|Arababandalaginu]] og er [[bandamaður Bandaríkjanna utan NATO]].<ref>{{Cite web |last=Vandiver |first=John |date=9 May 2019 |title=Trump bumps up Brazil to 'major non-NATO' ally |url=https://www.stripes.com/news/trump-bumps-up-brazil-to-major-non-nato-ally-1.580256|access-date=2 April 2023 |website=Stars and Stripes |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=14 August 2019 |title=Brazil must be a 'facilitator' in the Middle East, says VP |url=https://anba.com.br/en/brazil-must-be-a-facilitator-in-the-middle-east-says-vp/ |access-date=26 May 2023 }}</ref> == Heiti == Heitið „Brasilía“ er líklega dregið af portúgalska orðinu yfir [[brasilíutré]] sem einu sinni óx um allt við strönd Brasilíu.<ref name="Fausto1999">{{Cite book |last=Fausto |first=Boris |url=https://archive.org/details/concisehistoryof00faus |title=A Concise History of Brazil |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-56526-4 |page=[https://archive.org/details/concisehistoryof00faus/page/9 9] |url-access=registration}}</ref> Tréð nefnist {{lang|pt|pau-brasil}} á portúgölsku, þar sem orðið {{lang|pt|brasil}} er almennt túlkað sem „rautt eins og glóð“, frá orðinu {{lang|pt|brasa}} „glóð“ og endingunni {{lang|pt|-il}} (frá {{lang|la|-iculum}} eða {{lang|la|-ilium}}).<ref name="Vincent2003">{{Cite book |last=Jon S. Vincent. |url=https://archive.org/details/culturecustomsof0000vinc |title=Culture and Customs of Brazil |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2003 |isbn=978-0-313-30495-8 |page=[https://archive.org/details/culturecustomsof0000vinc/page/36 36] |url-access=registration}}</ref> Til eru kenningar um að þetta sé í raun alþýðuskýring á orði yfir rauðvið sem sé upprunnið í arabískum eða asískum málum.<ref>{{Cite web |url=https://www.etymonline.com/word/Brazil#etymonline_v_17075 |title=Brazil &#124; Etymology of the name Brazil by etymonline |access-date=24 March 2024 |archive-date=24 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240324183937/https://www.etymonline.com/word/Brazil#etymonline_v_17075 |url-status=live }}</ref> Brasilíutré gefur djúprauðan lit og var því verðmætt í evrópskum klæðaiðnaði. Það var fyrsta afurðin frá Brasilíu sem var hagnýtt í stórum stíl.<ref name="Tucker2007">{{Cite book |last=Richard P. Tucker |url=https://books.google.com/books?id=2V2q30BdEJ8C&pg=PA186 |title=Insatiable Appetite: The Ecological Degradation of the Tropical World |publisher=University of Michigan |year=2007 |isbn=978-0-7425-5365-1 |page=186 |access-date=16 June 2015 |archive-date=29 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129183601/https://books.google.com/books?id=2V2q30BdEJ8C&pg=PA186#v=onepage&q&f=false |url-status=live}}</ref> Alla 16. öldina felldu [[frumbyggjar Brasilíu]] (aðallega [[Túpíar]]) mikið magn af brasilíutré til að selja evrópskum kaupmönnum fyrir neysluvörur.<ref name="Lee2011">{{Cite book |last=Wayne E. Lee |url=https://books.google.com/books?id=xatMrooibacC&pg=PA196 |title=Empires and Indigenes: Intercultural Alliance, Imperial Expansion, and Warfare in the Early Modern World |publisher=NYU Press |year=2011 |isbn=978-0-8147-6527-2 |page=196 |access-date=16 June 2015 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215221303/https://books.google.com/books?id=xatMrooibacC&pg=PA196#v=onepage&q&f=false |url-status=live}}</ref> Í portúgölskum skjölum var landið upphaflega nefnt „land hins helga kross“ ({{lang|pt|Terra da Santa Cruz}}),<ref name="Corporation1880">{{Cite magazine |last=Daly |first=Charles P. |year=1880 |title=Maps and Map-making Before Mercator |url=https://books.google.com/books?id=hiQDAAAAMBAJ&pg=PA493 |magazine=[[The Popular Science Monthly]] |publisher=Bonnier Corporation |at=473–495, see page 493 |issn=0161-7370 |access-date=16 June 2015 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215221315/https://books.google.com/books?id=hiQDAAAAMBAJ&pg=PA493#v=onepage&q&f=false |url-status=live}}</ref> en evrópskir sjómenn og kaupmenn kölluðu það „land brasilíutrésins“ ({{lang|pt|Terra do Brasil}}) út af versluninni með brasilíuvið.<ref name="Léry1990">{{Cite book |last=Jean de Léry |url=https://books.google.com/books?id=F8qqKoCSWVkC&pg=PA242 |title=History of a Voyage to the Land of Brazil, Otherwise Called America |publisher=University of California Press |year=1990 |isbn=978-0-520-91380-6 |page=242 |access-date=16 June 2015 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215221327/https://books.google.com/books?id=F8qqKoCSWVkC&pg=PA242#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Þetta heiti tók smám saman yfir í stað opinbera heitisins. Sumir sjómenn kölluðu það líka „land páfagauka“.<ref name="Sokolow2003">{{Cite book |last=Jayme A. Sokolow. |url=https://books.google.com/books?id=ytghV9q6v3cC&pg=PA84 |title=The Great Encounter: Native Peoples and European Settlers in the Americas, 1492–1800 |publisher=M.E. Sharpe |year=2003 |isbn=978-0-7656-0982-3 |page=84 |access-date=16 June 2015 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215221351/https://books.google.com/books?id=ytghV9q6v3cC&pg=PA84#v=onepage&q&f=false |url-status=live}}</ref> Í [[gvaraní]] heitir Brasilía {{lang|gn|Pindorama}} sem merkir „land pálmatrjáa“.<ref name="Herrera-Sobek2012">{{Cite book |last=Maria Herrera-Sobek |url=https://books.google.com/books?id=lY-tY62V1FIC&pg=PA155 |title=Celebrating Latino Folklore |publisher=ABC-CLIO |year=2012 |isbn=978-0-313-34340-7 |page=155 |access-date=16 June 2015 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215221353/https://books.google.com/books?id=lY-tY62V1FIC&pg=PA155 |url-status=live}}</ref> ==Saga== [[Frumbyggjar Ameríku|Frumbyggjar]] hafa búið á svæðinu sem nú er Brasilía í meira en 11.000 ár. Árið 1500 gerði [[Pedro Alvares Cabral]] tilkall til landsins þegar hann kom þangað með flota sínum. Fyrsta fasta búseta [[Portúgal]]a var um 1532 og [[nýlendustefna]] hófst þegar [[Jóhann 3. Portúgalskonungur]] skipti landinu í 15 sjálfstæð [[Nýlenda|nýlendusvæði]]. Þessi skipting skapaði óskipulag og deilur og því lét konungurinn svæðin lúta [[miðstýring|miðstýrðu]] valdi. Fyrstu tvær aldir á nýlendutímanum einkenndust af átökum og stríðum milli frumbyggja og Portúgala. Um miðja 16. öld var [[sykur]] orðinn mikilvægasta útflutningsvara Brasilíu og þrælar frá [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] mikilvæg innflutningsvara en þeir unnu á sykurplantekrum. Árið 1808 flutti [[Jóhann 6. Portúgalskonungur]] til Brasilíu tímabundið vegna [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstyrjaldanna]]. Í byrjun 19. aldar varð spenna á milli brasilískra Portúgala og stjórnvalda í Portúgal sem varð til þess að árið [[1822]] lýsti Brasilía yfir sjálfstæði og síðar var stofnað keisaradæmi með [[Dom Pedro]] sem keisara. Portúgal viðurkenndi sjálfstæði Brasilíu árið 1825. Árið 1888 var [[þrælahald]] afnumið í landinu. Ári síðar var Dom [[Pedro II]] komið frá völdum og lýðveldi stofnað. Í lok 19. aldar átti Brasilía í stríðum við nágrannaríki sín, [[Argentína|Argentínu]], [[Úrúgvæ]] og [[Paragvæ]] um áhrif og landsvæði. Stríðið við Paragvæ (1864-1870) er það mannskæðasta í sögu Suður-Ameríku. Í [[fyrri heimstyrjöld]] var Brasilía hlutlaust ríki þar til þýskir kafbátar sökktu skipum þeirra á [[Atlantshaf]]i árið 1917 en þá lýsti Brasilía yfir stríði við [[Miðveldin]]. Hlutverk Brasilíu var aðallega eftirlitshlutverk á Atlantshafi. Árið 1930 náði [[Getúlio Vargas]] völdum með aðstoð hersins. Stöðug átök og tilraunir til að taka aftur völdin frá Vargas leiddu til þess að Vargas varð einræðisherra og Estado novo tímabilið hófst þar sem stjórnvöld voru annáluð fyrir ofbeldi og kúgun. Í [[seinni heimstyrjöldin|seinni heimstyrjöld]] var Brasilía fyrst um sinn hlutlaust ríki til ársins 1942 þegar landið gekk til liðs við [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamenn]] eftir að hafa slitið diplómatísk tengsl við [[Öxulveldin]]. Eftir heimstyrjöldina vék Vargas vegna þrýstings og lýðræði var komið á. Vargas var kosinn síðar, árið 1951 en eftir stjórnarkreppu framdi hann sjálfsmorð. Lýðræði var viðkvæmt næstu áratugi og árið 1964 [[Valdaránið í Brasilíu 1964|frömdu brasilískir herforingjar valdarán]] gegn stjórn [[João Goulart]] forseta undir því yfirskyni að koma í veg fyrir að Brasilía yrði kommúnismanum að bráð. Í Brasilíu ríkti [[herforingjastjórn]] til ársins 1985 en á 9. áratugnum var lýðræði smám saman komið aftur á. [[Luiz Inácio Lula da Silva]] var forseti frá 2002 til 2010 þegar fyrsta konan, Dilma Rousseff, varð forseti. Rannsókn á peningaþvætti og spillingu í kringum ríkisrekna olíufyrirtækið [[Petrobras]] hefur tekið sinn toll í Brasilísku ríkisstjórninni. Lula da Silva var yfirheyrður vegna málsins og síðar ákærður og fangelsaður. Tugir stjórnmálamanna voru bendlaðir við málið.<ref>[http://www.ruv.is/frett/tugir-sakadir-um-spillingu-i-brasiliu Tugir sakaðir um spillingu í Brasilíu] Rúv, skoðað 12. maí, 2016.</ref> Árið 2016 var [[Dilma Rousseff|Dilmu Rousseff]] vikið úr embætti af öldungadeild þingsins. Samþykkt var að hún sæti ákæru til embættismissis fyrir spillingu. Var hún sökuð um að hafa fegrað efnahagstölur landsins fyrir kosningar. [[Michel Temer]] varaforseti tók við embætti forseta.<ref>[http://www.ruv.is/frett/forseta-brasiliu-vikid-ur-embaetti Forseta Brasilíu vikið úr embætti] Rúv. Skoðað 12. maí, 2016</ref> Árið 2014 var haldin [[Heimsmeistarakeppnin í knattspyrnu]] í Brasilíu og árið 2016 voru [[Sumarólympíuleikarnir 2016|Ólympíuleikarnir]] í Río de Janeiro. Barátta vinstri og hægri afla kristallaðist í [[Árásin á Brasilíuþing 2023|árás á brasilíska þingið árið 2023]] þegar fylgismenn íhaldsforsetans fráfarandi [[Jair Bolsonaro]] réðust þar inn. Árásin minnti á árásina á bandaríkjaþing 2020. Bolsonaro tapaði kosningum fyrir fyrrum forsetanum Lula og flutti til Bandaríkjanna. == Landfræði == === Náttúra === Lífríki Brasilíu er gríðarlega fjölbreytt og það er það ríki sem hefur flestar tegundir lífvera (bæði úr dýra- og plönturíkinu) innan sinna landamæra. Vísindamenn telja að um 9,5% allra tegunda á jörðinni finnist í landinu (T.d. 9,3% þekktra [[spendýr]]a og 16% þekktra [[fugl]]a). Af stórum spendýrum má nefna [[jagúar]] og [[fjallaljón]], [[tapír]]a, [[mauraætur]], [[letidýr]], pekkaríusvín, [[beltisdýr]], fjölmargar tegundir [[hjartardýr]]a og margar tegundir [[prímatar|prímata]]. Tegundaauðgi [[froskdýr]]a er einstæð og líklega er Brasilía líka það land heims þar sem flestar tegundir [[skordýr]]a og [[áttfætlur|áttfætlna]] lifa. Erfitt er að áætla þann fjölda skordýrategunda sem þar er að finna, en sumir fræðimenn telja að þær séu yfir 70 þúsund. <ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=5393 Hvaða dýr búa í Brasilíu og hver þeirra eru í útrýmingarhættu?] Vísindavefurinn. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> Ein af hverjum fjórum tegundum plantna sem fundist hafa á jörðinni í Brasilíu. Þessari fjölbreytni má þakka regnskógum [[Amasónfrumskógurinn|Amason]], miklum ám og [[votlendi]]ssvæðum. Einnig eru strandskógar við ströndina og [[grasslétta|grassléttur]] í austurhluta landsins.<ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=60387 Í hvaða landi lifa flestar dýrategundir?] Vísindavefur. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> [[Amasonfljót]]ið í Suður-Ameríku er annað lengsta vatnsfall í heimi á eftir ánni [[Níl]]. Það er vatnsmesta fljót í heimi og [[vatnasvið]] þess er það stærsta í heimi, í kringum 7 milljónir km2. Um 20% alls ferskvatns sem berst í heimshöfin með vatnsföllum kemur með Amasonfljótinu.<ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=6633 Hvað veist þú um Amasonfljótið?] Vísindavefurinn. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> Hæsti punktur landsins er Pico da Neblina sem er 2994 metra yfir sjávarmáli. == Stjórnmál == {{Multiple image | direction = horizontal | align = right | caption_align = center | total_width = 330 | image1 = Foto oficial de Luiz Inácio Lula da Silva (ombros) denoise.jpg | caption1 = [[Luiz Inácio Lula da Silva]]<br /><small>forseti Brasilíu</small> | image2 = Alckmin 2024.jpg | caption2 = [[Geraldo Alckmin]]<br /><small>varaforseti</small> }} Brasilía er [[lýðræði]]sríki, [[sambandsríki]] og [[lýðveldi]] sem býr við [[forsetaræði]], eftir [[þjóðaratkvæðagreiðsla um stjórnarskrá Brasilíu 1993|þjóðaratkvæðagreiðslu um stjórnarskrá Brasilíu 1993]].<ref>{{cite web|url=https://www.planalto.gov.br/ccivil_03/constituicao/constituicao.htm|title=Constituição da república federativa do Brasil de 1988|publisher=Presidência da República|website=Gov.br|access-date=13.10.2026}}</ref> [[Forseti Brasilíu]] er bæði [[þjóðhöfðingi]] og [[stjórnarleiðtogi]] sambandsins og gegnir embættinu í fjögur ár í senn með möguleika á einu endurkjöri. Núverandi forseti er [[Luiz Inácio Lula da Silva]].<ref>{{Cite news |last=Pimentel |first=Mauro |title=Lula returns for third term as Brazil president |work=CNN |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230101-lula-returns-for-third-term-as-brazil-president}}</ref> Forsetinn skipar ráðherra í ríkisstjórn landsins og tekur beinan þátt í stjórn þess. [[Mynd:Congresso do Brasil.jpg|thumb|Þinghús þjóðþingsins.]] Löggjafarvaldið er aðallega í höndum fylkisþinga. [[Þjóðþing Brasilíu]] er löggjafarþing sambandsríkisins og kemur saman í tveimur deildum: [[Fulltrúadeild Brasilíu]] og [[Öldungadeild Brasilíu]]. Öldungadeildin er skipuð fulltrúum 26 [[fylki Brasilíu|fylkja Brasilíu]] auk [[Alríkisfylki Brasilíu|alríkisfylkisins]]. Hvert fylki og alríkisfylkið eiga þrjá öldungadeildarfulltrúa sem eru kosnir í almennum kosningum til 8 ára.<ref>{{cite book |last1=Bruns |first1=Axel |last2=Enli |first2=Gunn |last3=Skogerbo |first3=Eli |last4=Larsson |first4=Anders Olof |last5=Christensen |first5=Christian |title=The Routledge Companion to Social Media and Politics |date=22 December 2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-50656-0 |url=https://books.google.com/books?id=OK1ACwAAQBAJ&pg=PA519 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Brazil - The legislature |work=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Brazil/The-legislature |language=en}}</ref> Þingmenn fulltrúadeildarinnar eru kosnir til 4 ára í senn með [[hlutfallskosning]]u.<ref>{{cite book |last1=Ameringer |first1=Charles D. |title=Political Parties of the Americas, 1980s to 1990s: Canada, Latin America, and the West Indies |date=1992 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-27418-3 |page=105 |url=https://books.google.com/books?id=kD5qi3MyEHYC&pg=PA105 |language=en}}</ref> Dómsvaldið er nær eingöngu á hendi dómstóla. Samkvæmt skýrslunni ''Global State of Democracy'' frá [[International Institute for Democracy and Electoral Assistance]] (IDEA) er Brasilía fyrir ofan miðju þegar kemur að aðgerðum til að tryggja lýðræði. Styrkleikar landsins liggja í víðtækum kosningarétti, trúfrelsi, og félagaþátttöku.<ref>{{Cite web |title=Brazil {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/brazil |access-date=2025-10-06 |website=www.idea.int |language=en}}</ref> Árið 2021 var Brasilíu lýst sem „[[gallað lýðræði|gölluðu lýðræði]]“ í lýðræðisvísitölu ''[[The Economist]]'' þar sem landið lenti í 46. sæti.<ref>{{Cite web |title=Democracy Index 2021: the China challenge |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/eiu-democracy-index-2021.pdf?mkt_tok=NzUzLVJJUS00MzgAAAGDWhBlxfqM9cMZEewC0HoBG0xhm9PFkxb-_IqDsjlxRZgDssKgB0pHGt7yS48UFv94hU4ZW0C_jXaFfmK_5TbL23wtQarQv22nFbg8ZTnHQrrcPg |website=Economist Intelligence Unit |language=en-GB}}</ref> Samkvæmt frelsisvísitölu [[Freedom House]] er Brasilía skilgreind sem „frjálst land“.<ref name="FITW-TG-2021">{{Cite web |date=3 March 2021 |title=Freedom in the World 2021 |url=https://freedomhouse.org/sites/default/files/2021-02/FIW2021_World_02252021_FINAL-web-upload.pdf |access-date=3 March 2021 |publisher=Freedom House}}</ref> === Stjórnsýslueiningar === [[Mynd:Mapa do Brasil atualmente.png|thumb|Kort af fylkjunum.]] Brasilía skiptist í 27 fylki sem hér segir: {| class="wikitable" |- ! Nr. !! Nafn !! Lykill !! Höfuðborg |- |1. || [[Acre (fylki)|Acre]] || AC || [[Rio Branco]] |- |2. || [[Alagoas]] || AL || [[Maceió]] |- |3. || [[Amapá]] || AP || [[Macapá]] |- |4. || [[Amazonas]] || AM || [[Manaus]] |- |5. || [[Bahia]] || BA || [[Salvador]] |- |6. || [[Ceará]] || CE || [[Fortaleza]] |- |7. || [[Espírito Santo]] || ES || [[Vitória]] |- | 8. || [[Goiás]] || GO || [[Goiânia]] |- | 9. || [[Maranhão]] || MA || [[São Luís]] |- | 10. || [[Mato Grosso]] || MT || [[Cuiabá]] |- | 11. || [[Mato Grosso do Sul]] || MS || [[Campo Grande]] |- | 12. || [[Minas Gerais]] || MG || [[Belo Horizonte]] |- | 13. || [[Pará]] || PA || [[Belém]] |- | 14. || [[Paraíba]] || PB || [[João Pessoa]] |- | 15. || [[Paraná (fylki)|Paraná]] || PR || [[Curitiba]] |- | 16. || [[Pernambuco]] || PE || [[Recife]] |- | 17. || [[Piauí]] || PI || [[Teresina]] |- | 18. || [[Rio de Janeiro (fylki)|Rio de Janeiro]] || RJ || [[Rio de Janeiro]] |- | 19. || [[Rio Grande do Norte]] || RN || [[Natal]] |- | 20. || [[Rio Grande do Sul]] || RS || [[Porto Alegre]] |- | 21. || [[Rondônia]] || RO || [[Porto Velho]] |- | 22. || [[Roraima]] || RR || [[Boa Vista]] |- | 23. || [[Santa Catarina (fylki)|Santa Catarina]] || SC || [[Florianópolis]] |- | 24. || [[São Paulo (fylki)|São Paulo]] || SP || [[São Paulo]] |- | 25. || [[Sergipe]] || SE || [[Aracaju]] |- | 26. || [[Tocantins]] || TO || [[Palmas]] |- | 27. || [[Distrito Federal]] || DF || [[Brasilía (borg)|Brasilía]] |} ==Íbúar== Brasilía fimmta fjölmennasta ríki heims og hefur rúmlega 213 milljónir (2025). Tæplega helmingur íbúa Brasilíu eru hvítir, 43% eru af blönduðum uppruna hvítra og svartra, rúm 7% eru blökkumenn en 1-2% eru frumbyggjar eða fólk af asískum uppruna. Um 85% Brasilíumanna búa í þéttbýli. Stærsta borg landsins er São Paulo og næst kemur Ríó de Janeiró.<ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=18250 Hvað er Brasilía stór og hvað búa margir þar?] Vísindavefurinn. Skoðað 1. október, 2016.</ref> == Menning == [[Mynd:Heitor Villa-Lobos (c. 1922).jpg|thumb|upright|right|[[Heitor Villa-Lobos]] var einn áhrifamesti tónlistarmaður Brasilíu á 20. öldinni.]] {{Aðalgrein|Brasilísk menning}} Kjarni brasilískrar menningar er kominn úr [[Portúgölsk menning|portúgalskri menningu]] vegna sterkra tengsla Brasilíu við móðurríkið á nýlendutímanum. Portúgalar breiddu út tungu sína, portúgölsku, byggingarlist sína og [[Kaþólsk trú|kaþólska trú]]. En menning Brasilíu varð einnig fyrir sterkum áhrifum frá aðfluttu fólki frá öðrum Evrópuríkjum og [[Afríka|Afríku]] auk þess sem eftir leifir af menningu innfæddra [[Frumbyggjar Brasilíu|frumbyggja]]. Meðal annarra má nefna nýbúa frá [[Ítalía|Ítalíu]], [[Þýskaland]]i, [[Japan]] og arabalöndum, sem fluttust í stórum stíl til Suður- og Suðuaustur-Brasilíu. Áhrifa frá brasilískum frumbyggjum gætir á bæði tungu og matarhefðir Brasilíu. Þar gætir einnig áhrifa frá afrískum innflytjendum, sem einnig höfðu áhrif á brasilíska [[tónlist]], [[dans]] og [[trúarbrögð]].<ref>{{cite news |last=Freyre |first=Gilberto |title=The Afro-Brazilian experiment: African influence on Brazilian culture |publisher=UNESCO |year=1986 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1986_May-June/ai_4375022 |accessdate=8. júní 2008 |archiveurl=https://archive.today/20120530050909/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1986_May-June/ai_4375022/ |archivedate=2012-05-30 }}</ref> === Listasaga === [[Brasilísk list]] hefur frá því á 16. öld þróast í ólíkar áttir, meðal annars [[Barokk í Brasilíu|Barokk]], sem var ríkjandi stíll í landinu fram á 19. öldina, [[rómantík]], [[nútímalist]], [[expressjónismi|expressjónisma]], [[kúbismi|kúbisma]], [[súrrealismi|súrrealisma]] og [[abstrakt list]]. Brasilísk kvikmyndasaga á rætur að rekja til upphafs kvikmyndalistar seint á 19. öldinni. === Tónlist === {{Aðalgrein|Brasilísk tónlist}} Innan brasilískrar tónlistar eru ýmis afbrigði og mörg þeirra eru einkennandi fyrir tiltekna landshluta. Áhrifa gætir frá afrískri og evrópskri tónlist en einnig frá frumbyggjum Brasilíu. Meðal tónlistargreina má nefna [[samba]], [[Música Popular Brasileira|MPB]], [[choro]], [[Sertanejo]], [[brega (tónlist)|brega]], [[forró]], [[frevo]], [[maracatu]], [[bossa nova]] og [[Axé-tónlist]]. [[Mynd:Machado de Assis aos 57 anos.jpg|thumb|upright|right|[[Machado de Assis]], skáld og rithöfundur er oft talinn merkasti rithöfundur Brasilíu.]] Meðal þekktra tónlistarmanna má nefna [[Francisco Manuel da Silva]], [[Antônio Carlos Gomes]], [[Elias Álvares Lobo]], [[Brasílio Itiberê da Cunha]], [[Luciano Gallet]], [[Alexandre Levy]], [[Alberto Nepomuceno]], [[Oscar Lorenzo Fernández]], [[Henrique Oswald]], [[Francisco Mignone]], [[Heitor Villa-Lobos]], [[Camargo Guarnieri]], [[Pixinguinha]], [[Hermeto Pascoal]], [[Antônio Carlos Jobim]], [[Edson Zampronha]], [[João Gilberto]], [[Nara Leão]], [[Elis Regina]], [[Caetano Veloso]], [[Maria Bethânia]], [[Chico Buarque]], [[Jorge Ben Jor]], [[Pato Fu]], [[Marisa Monte]], [[Pitty]] og [[Amon Tobin]]. === Bókmenntir === {{Aðalgrein|Brasilískar bókmenntir}} Saga [[Brasilískar bókmenntir|brasilískra bókmennta]] nær aftur til 16. aldar, til skrifa fyrstu portúgölsku landkönnuðanna. Þeirra á meðal var [[Pêro Vaz de Caminha]]. Skrif þeirra voru uppfull af lýsingum á dýraríki og gróðurfari landsins og á háttum innfæddra frumbyggja, sem vöktu mikla furðu meðal evrópskra lesenda og innflytjenda. Í Brasilíu urðu til mikilvægar bókmenntir innan rómantíkurinnar og skáldsagnahöfundar á borð við [[Joaquim Manuel de Macedo]] og [[José de Alencar]] skrifuðu bækur um ástir og sorgir. Alencar gerði einnig á löngum ferli sínum frumbyggja Brasilíu að söguhetjum í skáldsögunum ''[[O Guarany]]'', ''[[Iracema]]'', ''[[Ubirajara]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20110725100730/http://www.brasembottawa.org/en/culture_academic/literature.html „Brazilian Literature: An Introduction“]; afrit af [http://www.brasembottawa.org/en/culture_academic/literature.html upphaflegu eintaki]. Skoðað 2. nóvember 2009.</ref> === Matarmenning === [[Mynd:Feijoada 01.jpg|thumb|left|[[Feijoada]], réttur úr svínakjöti, svörtum baunum og hrísgrjónum]] {{Aðalgrein|Brasilískur matur}} Brasilískur matur er afar fjölbreytilegur og mikill munur eftir landshlutum. [[Feijoada]] er talinn þjóðarréttur en einnig má minnast á [[vatapá]], [[moqueca]], [[polenta]] og [[acarajé]], sem eru allt hefðbundnir brasilískir réttir. Hversdagslega borða Brasilíumenn mikið af hrísgrjónum og baunum, gjarnan með nautakjöti og salati og er oft blandað með kassava-hveiti. Oft eru hafðar steiktar kartöflur, steikt kassava eða steiktir bananar í hádegismatur, jafnvel kjötréttir eða steiktur ostur. Þjóðardrykkir Brasilíu er [[kaffi]] og [[cachaça]], sem er [[áfengur drykkur]] gerður úr [[sykurreyr]] og er megin uppistaðan í þjóðarkokteilnum, [[caipirinha]]. Margvíslegt [[sælgæti]] er til í Brasilíu, svo sem [[brigadeiro]], sem eru [[súkkulaði]]frauðkúlur; [[cocada]] og [[beijinho]] sem er hvort tveggja [[Kókoshneta|kókoshnetusælgæti]]; og sælgæti, sem kallast „romeu e julieta“ (Rómeó og Júlía) og er gert úr [[Ostur|osti]] með guavasultu, sem kallast [[goiabada]]. Úr [[Hneta|hnetum]] er gert [[paçoca]], [[rapadura]] og [[pé-de-moleque]]. Meðal [[ávöxtur|ávaxta]], sem vaxa í Brasilíu, má nefna [[açaí]], [[cupuaçu]], [[mangó]], [[papaja]], [[kókóbaun]]ir, [[Kasjúhneta|kasjúhnetur]], [[guava]], [[appelsína|appelsínur]], [[ástaraldin]] og [[ananas]]. Úr ávöxtum eru gerðir ýmsir blandaðir ávaxtasafar. ==Heimild== Söguágrip var unnið úr ensku Wikipedia: {{wpheimild|tungumál= en|titill= Brazil|mánuðurskoðað= 12. maí|árskoðað= 2016 }} == Tilvísanir == {{reflist}} == Ítarefni == * Bellos, Alex (2003). ''Futebol: The Brazilian Way of Life''. London: Bloomsbury Publishing plc. * Bethell, Leslie (1991). ''Colonial Brazil''. Cambridge: Cambridge University Press. * Fausto, Boris (1999). ''A Concise History of Brazil''. Cambridge: Cambridge University Press. * Skidmore, Thomas E. (1974). ''Black Into White: Race and Nationality in Brazilian Thought''. Oxford: Oxford University Press. * Wagley, Charles (1963). ''An Introduction to Brazil''. New York, New York: Columbia University Press. == Tenglar == * [https://www.gov.br/pt-br Opinber þjónusta í Brasilíu] * [https://www.gov.br/planalto/pt-br Vefur forseta Brasilíu] * [https://www.camara.leg.br/ Þing Brasilíu] * [https://www12.senado.leg.br/hpsenado Öldungadeild Brasilíu] * {{tímarit.is|1489513|Íslendingar í Brasilíu|höfundur=J.O.de Meira Penna|blað=Morgunblaðið|dags=20. ágúst 1977|bls=23}} {{Fylki Brasilíu}} {{Suður-Ameríka}} {{G-20}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Brasilía| ]] 6zl51rjxxm2x4ergr4pux3jlw6ovkin 0 19866 1982674 1969379 2026-10-14T10:49:52Z Akigka 183 1982674 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Old book bindings.jpg|thumb|Fornar bækur í bókasafni [[Merton-háskóli|Merton-háskóla]] í Oxford.]] '''Bók''' er [[ritverk]] af nokkurri lengd skrifað af einum eða fleiri [[rithöfundur|rithöfundum]]. Verkið er gjarnan [[prentun|prentað]] á margar [[pappír]]sarkir sem eru [[bókband|bundnar]] saman í stæðu og síðan límdar í miðja sveigjanlega [[bókarkápa|kápu]] sem ver síðurnar.<ref>{{cite book |last=Reaney |first=Andy |year=2020 |chapter=Anatomy Of A Book |chapter-url=https://wsa.wdfiles.com/local--files/printmaking%3Abookbinding-resources/Anatomy%20Of%20A%20Book.pdf |title=Bookbinding - Essentials |publisher=[[Winchester School of Art]] |page=1}}</ref> Tilgangur bóka er að varðveita og miðla [[upplýsing]]um með [[texti|texta]], [[tákn]]um og [[mynd]]um.<ref>{{vísindavefurinn|2540|Hvað er bók og til hvers skrifum við bækur?|höfundur=Jón Gunnar Þorsteinsson og Unnar Árnason|dags=28.6.2002}}</ref> Fyrir daga nútíma[[prentvél]]a voru [[handrit]] gerð með hand[[skrift]] og bundin saman í bók (''codex'') sem hægt var að fletta og [[lestur|lesa]].<ref>{{Vísindavefurinn|7125|Hverjir fundu upp bækur?|höfundur=Jón Gunnar Þorsteinsson|dags=29.2.2008}}</ref> Í dag er orðið „bók“ notað bæði um hlutinn (miðilinn) og ritverkið sem hann geymir. Eldri miðlar fyrir ritverk eru meðal annars [[rolla|rollur]] og [[leirspjald|leirspjöld]]. Í dag koma bækur fyrir á ýmsu ólíku formi, eins og [[hljóðbók|hljóðbækur]] og [[rafbók|rafbækur]]. Bækur eru oft flokkaðar í [[skáldverk]] og [[fræðirit]] eftir því hvort þær fjalla um skáldaða atburði eða hluti sem fólk telur raunsanna. [[Bókaútgáfa]] felur í sér framleiðslu og dreifingu bóka sem í dag er oftast á hendi einkarekinna [[bókaforlag]]a. Bókaútgáfa hefur gengið í gegnum miklar tæknibreytingar í gegnum aldirnar, meðal annars með tilkomu hljóðbóka og rafbóka síðustu ár. Útgáfa [[aðgengileg bók|aðgengilegra bóka]] fyrir fólk sem á erfitt með að lesa prentað letur hefur farið vaxandi með [[braille]]-prentun og bókum með stóru letri. Árið 2010 áætlaði [[Google]] að heildarfjöldi útgefinna titla í heiminum næmi 130 milljónum.<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2010/08/06/129034666/130-million-books|title=Google Counts The World's Books, Says There Are 130 Million|author=Aaron Couch|date=6. ágúst 2010|website=NPR}}</ref> [[ISBN]]-númer er staðlað alþjóðlegt auðkennisnúmer fyrir útgefnar bækur.<ref>{{cite web|url=https://landsbokasafn.is/isbn-numer/|title=ISBN-númer|website=Landsbókasafn Íslands|access-date=14.10.2026}}</ref> Bækur eru [[bóksala|seldar]] í [[netverslun]]um, [[áskrift]] og sérstökum [[bókabúð]]um. Hægt er að taka bækur að láni í [[almenningsbókasafn|almenningsbókasöfnum]] og deila með [[skiptibókasafn|skiptibókasöfnum]]. Bækur miðla hugmyndum sem hafa oft haft mikil samfélagsleg áhrif og leitt til [[ritskoðun]]ar. Margir [[bókasöfnun|safna bókum]] og sumar sjaldgæfar bækur eru mjög verðmætar.<ref>{{cite web|url=http://www.visir.is/eintak-af-dyrustu-bok-heims-seldist-a-1,3-milljarda/article/2010125116920|title=Eintak af dýrustu bók heims seldist á 1,3 milljarða|website=Vísir.is|date=8. desember 2010}}</ref> Bækur eru stundum bornar saman við [[tímarit]] og dagblöð sem eru gefin út reglulega. Bækur eru líka aðgreindar frá [[bæklingur|bæklingum]] þar sem allur textinn kemst fyrir á einni [[pappírsörk]]. Til eru ýmsar tegundir af bókum til að skrifa eða teikna í, eins og [[dagbók|dagbækur]], [[minnisbók|minnisbækur]], [[skyssubók|skyssubækur]] og [[bókhald|reikningsbækur]]. ==Tilvísanir == {{reflist}} {{Wiktionary|bók}} [[Flokkur:Bækur| ]] daryrmsln18gcmtc3m7sh4pg57qkufu 1982676 1982674 2026-10-14T10:50:41Z Akigka 183 1982676 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Old book bindings.jpg|thumb|Fornar bækur í bókasafni [[Merton-háskóli|Merton-háskóla]] í Oxford.]] '''Bók''' er [[ritverk]] af nokkurri lengd skrifað af einum eða fleiri [[rithöfundur|rithöfundum]]. Verkið er gjarnan [[prentun|prentað]] á margar [[pappír]]sarkir sem eru [[bókband|bundnar]] saman í stæðu og síðan límdar inn í sveigjanlega [[bókarkápa|kápu]] sem ver síðurnar.<ref>{{cite book |last=Reaney |first=Andy |year=2020 |chapter=Anatomy Of A Book |chapter-url=https://wsa.wdfiles.com/local--files/printmaking%3Abookbinding-resources/Anatomy%20Of%20A%20Book.pdf |title=Bookbinding - Essentials |publisher=[[Winchester School of Art]] |page=1}}</ref> Tilgangur bóka er að varðveita og miðla [[upplýsing]]um með [[texti|texta]], [[tákn]]um og [[mynd]]um.<ref>{{vísindavefurinn|2540|Hvað er bók og til hvers skrifum við bækur?|höfundur=Jón Gunnar Þorsteinsson og Unnar Árnason|dags=28.6.2002}}</ref> Fyrir daga nútíma[[prentvél]]a voru [[handrit]] gerð með hand[[skrift]] og bundin saman í bók (''codex'') sem hægt var að fletta og [[lestur|lesa]].<ref>{{Vísindavefurinn|7125|Hverjir fundu upp bækur?|höfundur=Jón Gunnar Þorsteinsson|dags=29.2.2008}}</ref> Í dag er orðið „bók“ notað bæði um hlutinn (miðilinn) og ritverkið sem hann geymir. Eldri miðlar fyrir ritverk eru meðal annars [[rolla|rollur]] og [[leirspjald|leirspjöld]]. Í dag koma bækur fyrir á ýmsu ólíku formi, eins og [[hljóðbók|hljóðbækur]] og [[rafbók|rafbækur]]. Bækur eru oft flokkaðar í [[skáldverk]] og [[fræðirit]] eftir því hvort þær fjalla um skáldaða atburði eða hluti sem fólk telur raunsanna. [[Bókaútgáfa]] felur í sér framleiðslu og dreifingu bóka sem í dag er oftast á hendi einkarekinna [[bókaforlag]]a. Bókaútgáfa hefur gengið í gegnum miklar tæknibreytingar í gegnum aldirnar, meðal annars með tilkomu hljóðbóka og rafbóka síðustu ár. Útgáfa [[aðgengileg bók|aðgengilegra bóka]] fyrir fólk sem á erfitt með að lesa prentað letur hefur farið vaxandi með [[braille]]-prentun og bókum með stóru letri. Árið 2010 áætlaði [[Google]] að heildarfjöldi útgefinna titla í heiminum næmi 130 milljónum.<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2010/08/06/129034666/130-million-books|title=Google Counts The World's Books, Says There Are 130 Million|author=Aaron Couch|date=6. ágúst 2010|website=NPR}}</ref> [[ISBN]]-númer er staðlað alþjóðlegt auðkennisnúmer fyrir útgefnar bækur.<ref>{{cite web|url=https://landsbokasafn.is/isbn-numer/|title=ISBN-númer|website=Landsbókasafn Íslands|access-date=14.10.2026}}</ref> Bækur eru [[bóksala|seldar]] í [[netverslun]]um, [[áskrift]] og sérstökum [[bókabúð]]um. Hægt er að taka bækur að láni í [[almenningsbókasafn|almenningsbókasöfnum]] og deila með [[skiptibókasafn|skiptibókasöfnum]]. Bækur miðla hugmyndum sem hafa oft haft mikil samfélagsleg áhrif og leitt til [[ritskoðun]]ar. Margir [[bókasöfnun|safna bókum]] og sumar sjaldgæfar bækur eru mjög verðmætar.<ref>{{cite web|url=http://www.visir.is/eintak-af-dyrustu-bok-heims-seldist-a-1,3-milljarda/article/2010125116920|title=Eintak af dýrustu bók heims seldist á 1,3 milljarða|website=Vísir.is|date=8. desember 2010}}</ref> Bækur eru stundum bornar saman við [[tímarit]] og dagblöð sem eru gefin út reglulega. Bækur eru líka aðgreindar frá [[bæklingur|bæklingum]] þar sem allur textinn kemst fyrir á einni [[pappírsörk]]. Til eru ýmsar tegundir af bókum til að skrifa eða teikna í, eins og [[dagbók|dagbækur]], [[minnisbók|minnisbækur]], [[skyssubók|skyssubækur]] og [[bókhald|reikningsbækur]]. ==Tilvísanir == {{reflist}} {{Wiktionary|bók}} [[Flokkur:Bækur| ]] ma0qgrzqd1nr9zzhqg6jp0ck4yi9jpr 1982677 1982676 2026-10-14T10:55:41Z Akigka 183 1982677 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Old_Books_01.JPG|thumb|Bókastafli.]] '''Bók''' er [[ritverk]] af nokkurri lengd skrifað af einum eða fleiri [[rithöfundur|rithöfundum]]. Verkið er gjarnan [[prentun|prentað]] á margar [[pappír]]sarkir sem eru [[bókband|bundnar]] saman í stæðu og síðan límdar inn í sveigjanlega [[bókarkápa|kápu]] sem ver síðurnar.<ref>{{cite book |last=Reaney |first=Andy |year=2020 |chapter=Anatomy Of A Book |chapter-url=https://wsa.wdfiles.com/local--files/printmaking%3Abookbinding-resources/Anatomy%20Of%20A%20Book.pdf |title=Bookbinding - Essentials |publisher=[[Winchester School of Art]] |page=1}}</ref> Tilgangur bóka er að varðveita og miðla [[upplýsing]]um með [[texti|texta]], [[tákn]]um og [[mynd]]um.<ref>{{vísindavefurinn|2540|Hvað er bók og til hvers skrifum við bækur?|höfundur=Jón Gunnar Þorsteinsson og Unnar Árnason|dags=28.6.2002}}</ref> Fyrir daga nútíma[[prentvél]]a voru [[handrit]] gerð með hand[[skrift]] og bundin saman í bók (''codex'') sem hægt var að fletta og [[lestur|lesa]].<ref>{{Vísindavefurinn|7125|Hverjir fundu upp bækur?|höfundur=Jón Gunnar Þorsteinsson|dags=29.2.2008}}</ref> Í dag er orðið „bók“ notað bæði um hlutinn (miðilinn) og ritverkið sem hann geymir. Eldri miðlar fyrir ritverk eru meðal annars [[rolla|rollur]] og [[leirspjald|leirspjöld]]. Í dag koma bækur fyrir á ýmsu ólíku formi, eins og [[hljóðbók|hljóðbækur]] og [[rafbók|rafbækur]]. Bækur eru oft flokkaðar í [[skáldverk]] og [[fræðirit]] eftir því hvort þær fjalla um skáldaða atburði eða hluti sem fólk telur raunsanna. [[Bókaútgáfa]] felur í sér framleiðslu og dreifingu bóka sem í dag er oftast á hendi einkarekinna [[bókaforlag]]a. Bókaútgáfa hefur gengið í gegnum miklar tæknibreytingar í gegnum aldirnar, meðal annars með tilkomu hljóðbóka og rafbóka síðustu ár. Útgáfa [[aðgengileg bók|aðgengilegra bóka]] fyrir fólk sem á erfitt með að lesa prentað letur hefur farið vaxandi með [[braille]]-prentun og bókum með stóru letri. Árið 2010 áætlaði [[Google]] að heildarfjöldi útgefinna titla í heiminum næmi 130 milljónum.<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2010/08/06/129034666/130-million-books|title=Google Counts The World's Books, Says There Are 130 Million|author=Aaron Couch|date=6. ágúst 2010|website=NPR}}</ref> [[ISBN]]-númer er staðlað alþjóðlegt auðkennisnúmer fyrir útgefnar bækur.<ref>{{cite web|url=https://landsbokasafn.is/isbn-numer/|title=ISBN-númer|website=Landsbókasafn Íslands|access-date=14.10.2026}}</ref> Bækur eru [[bóksala|seldar]] í [[netverslun]]um, [[áskrift]] og sérstökum [[bókabúð]]um. Hægt er að taka bækur að láni í [[almenningsbókasafn|almenningsbókasöfnum]] og deila með [[skiptibókasafn|skiptibókasöfnum]]. Bækur miðla hugmyndum sem hafa oft haft mikil samfélagsleg áhrif og leitt til [[ritskoðun]]ar. Margir [[bókasöfnun|safna bókum]] og sumar sjaldgæfar bækur eru mjög verðmætar.<ref>{{cite web|url=http://www.visir.is/eintak-af-dyrustu-bok-heims-seldist-a-1,3-milljarda/article/2010125116920|title=Eintak af dýrustu bók heims seldist á 1,3 milljarða|website=Vísir.is|date=8. desember 2010}}</ref> Bækur eru stundum bornar saman við [[tímarit]] og dagblöð sem eru gefin út reglulega. Bækur eru líka aðgreindar frá [[bæklingur|bæklingum]] þar sem allur textinn kemst fyrir á einni [[pappírsörk]]. Til eru ýmsar tegundir af bókum til að skrifa eða teikna í, eins og [[dagbók|dagbækur]], [[minnisbók|minnisbækur]], [[skyssubók|skyssubækur]] og [[bókhald|reikningsbækur]]. ==Tilvísanir == {{reflist}} {{Wiktionary|bók}} [[Flokkur:Bækur| ]] q77ith4n7zjv300mm5tw181t6o7lu1l 14 19867 1982675 1967586 2026-10-14T10:50:08Z Akigka 183 1982675 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Bókmenntir]] [[Flokkur:Skjöl]] [[Flokkur:Prentlist]] [[Flokkur:Útgáfa]] [[Flokkur:Bókasöfn]] ith9cn2fpd3kk45f5fv3nugabs4bprb 2 20789 1982625 1943195 2026-10-13T13:35:17Z Salvor 70 1982625 wikitext text/x-wiki * [[Kerfissíða:Framlög/Salvor|síðustu framlög á íslensku wikipedia]] * [[Kerfissíða:Tölfræði|tölfræði fyrir íslensku wikipedia]] * [https://wikimap.toolforge.org/ Openstreetmap með myndum frá Wikimedia commons] nýjar greinar Ýmsir tenglar * [[Sumarólympíuleikarnir 2008|fánar þjóðríkja sumarólympíuleikar 2008]] tengja svona {{ISL}} * [[/wikiheimildir]] * [[/iswiki20]] * [[/wikiworkshop]] * [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/ Wikipedia library card] * [https://wikitech.wikimedia.org/ Wikitech] * [[outreach:GLAM|GLAM]] * [[outreach:Education|Education]] * [https://diff.wikimedia.org/ diff.wikimedia.org] * [https://meta.wikimedia.org/ meta.wikimedia.org] * [[/gamalt]] <br /> sx9hqnwarap3tk4813k8fepun34cm3l 1982632 1982625 2026-10-13T14:11:00Z Salvor 70 1982632 wikitext text/x-wiki * [[Kerfissíða:Framlög/Salvor|síðustu framlög á íslensku wikipedia]] * [[Kerfissíða:Tölfræði|tölfræði fyrir íslensku wikipedia]] * [https://wikimap.toolforge.org/ Openstreetmap með myndum frá Wikimedia commons] nýjar greinar Ýmsir tenglar * [[Sumarólympíuleikarnir 2008|fánar þjóðríkja sumarólympíuleikar 2008]] tengja svona {{ISL}} * I<nowiki/>[[:en:ISO_3166-1_alpha-3|SO 3166-1 alpha-3]] 3 stafa staðall fyrir lönd * [[/wikiheimildir]] * [[/iswiki20]] * [[/wikiworkshop]] * [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/ Wikipedia library card] * [https://wikitech.wikimedia.org/ Wikitech] * [[outreach:GLAM|GLAM]] * [[outreach:Education|Education]] * [https://diff.wikimedia.org/ diff.wikimedia.org] * [https://meta.wikimedia.org/ meta.wikimedia.org] * [[/gamalt]] <br /> szc8fmoj4pv5vv4pxo2d67et248ubsb 1982633 1982632 2026-10-13T14:23:05Z Salvor 70 1982633 wikitext text/x-wiki * [[Kerfissíða:Framlög/Salvor|síðustu framlög á íslensku wikipedia]] * [[Kerfissíða:Tölfræði|tölfræði fyrir íslensku wikipedia]] * [https://wikimap.toolforge.org/ Openstreetmap með myndum frá Wikimedia commons] nýjar greinar Ýmsir tenglar * [[Sumarólympíuleikarnir 2008|fánar þjóðríkja sumarólympíuleikar 2008]] tengja svona {{ISL}} * I<nowiki/>[[:en:ISO_3166-1_alpha-3|SO 3166-1 alpha-3]] 3 stafa staðall fyrir lönd * {{flagcountry|ISL}} * {{flagicon|Kína}} athuga að nota íslenska heiti * * [[/wikiheimildir]] * [[/iswiki20]] * [[/wikiworkshop]] * [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/ Wikipedia library card] * [https://wikitech.wikimedia.org/ Wikitech] * [[outreach:GLAM|GLAM]] * [[outreach:Education|Education]] * [https://diff.wikimedia.org/ diff.wikimedia.org] * [https://meta.wikimedia.org/ meta.wikimedia.org] * [[/gamalt]] <br /> q1zvj2ms9gtlfl4fz6yl2osprgs7uf4 0 23413 1982672 1943095 2026-10-14T10:00:35Z Akigka 183 1982672 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Los Angeles | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = <!-- ef það er ekki eins og íslenska heitið --> | tegund_byggðar = [[Borg]] | mynd = LosAngeles04.jpg | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = Los Angeles að nóttu til. | fáni = Flag of Los Angeles, California.svg | innsigli = Seal of Los Angeles.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of Los Angeles.svg | viðurnefni = L.A., City of Angels, The Entertainment Capital of the World, La-la-land, Tinseltown | kjörorð = | kort = | kort_texti = | teiknibóla_kort = Kalifornía#Bandaríkin | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning í Kaliforníu##Staðsetning í Bandaríkjunum | hnit = {{hnit|34|03|N|118|15|W|region:US-CA_type:city(3800000)|display=inline}} | undirskipting_gerð = Land | undirskipting_nafn = {{Fáni|Bandaríkin}} | undirskipting_gerð1 = [[Fylki Bandaríkjanna|Fylki]] | undirskipting_nafn1 = {{Fáni|Kalifornía}} | undirskipting_gerð2 = [[Sýslur í Kaliforníu|Sýsla]] | undirskipting_nafn2 = [[Los Angeles-sýsla|Los Angeles]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = Borgarstjóri | leiðtogi_nafn = Karen Bass | leiðtogi_flokkur = [[Demókrataflokkurinn|D]] | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 1.290,6 | flatarmál_land_km2 = 1.214,9 | flatarmál_vatn_km2 = 75,7 | hæð_m = 71 | mannfjöldi_neðan = <ref name="pop">{{cite web|url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/losangelescitycalifornia|title=QuickFacts - Los Angeles City, California|publisher=[[United States Census Bureau]]|access-date=2024-11-08|url-status=live}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2020 | mannfjöldi_heild = 3.898.747 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | mann_áætlun_frá_og_með = 2023 | mannfjöldi_áætlun = 3.820.914 | mannfjöldi_heiti_íbúa = Angelenos | tímabelti = [[Kyrrahafstími|PST]] | utc_hliðrun = −08:00 | tímabelti_sumartími = [[Kyrrahafstími|PDT]] | utc_hliðrun_sumartími = −07:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = {{collapsible list | framestyle = text-align:left;border:0;padding:0;line-height:16px; | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | hlist = true|90001–90084, 90086–90089, 90091, 90093–90097, 90099, 90101–90103, 90174, 90185, 90189, 90291–90293, 91040–91043, 91303–91308, 91311, 91316, 91324–91328, 91330, 91331, 91335, 91340, 91342–91349, 91352–91353, 91356–91357, 91364–91367, 91401–91499, 91504–91505, 91601–91609<ref>[https://media.metro.net/about_us/pla/images/lazipcodes.pdf Zip Codes Within the City of Los Angeles] {{Webarchive | url = https://web.archive.org/web/20170713071849/http://media.metro.net/about_us/pla/images/lazipcodes.pdf | date = July 13, 2017 }} – LAHD</ref> }} | svæðisnúmer = 213, 323, 310, 424, 818, 747, 626 | vefsíða = {{URL|https://lacity.gov/}} }} '''Los Angeles''' ([[spænska]]: ''Los Ángeles''; borið fram /los 'aŋxeles/) er stærsta [[borg]] [[Kalifornía|Kaliforníu]] og miðstöð menningar og efnahags [[Suður-Kalifornía|Suður-Kaliforníu]]. Borgin er oft kölluð „borg englanna“. Íbúafjöldi borgarinnar er um fjórar milljónir. Los Angeles er önnur fjölmennasta borg Bandaríkjanna, á eftir [[New York-borg]], og stærsta borgin á vesturströnd Bandaríkjanna. Borgin er 1.290,6 ferkílómetrar að stærð og er staðsett í suðurhluta Kaliforníu.<ref name="pop" /> Til viðbótar eru um 12,9 milljón íbúar á svæðinu umhverfis Los Angeles. Borgin myndar [[Innlandsveldið|stórborgarsvæði]] ásamt [[Riverside (Kaliforníu)|Riverside]] og [[San Bernardino]] þar sem yfir 18 milljónir manna búa. [[Los Angeles-sýsla]]n er fjölmennasta og stærsta [[Sýslur í Bandaríkjunum|sýsla]] Bandaríkjanna. Íbúar borgarinnar eru af fjölbreyttum uppruna og eru kallaðir „Angelenos“. Megnið af borginni er í [[Los Angeles-dældin]]ni sem liggur meðfram [[Kyrrahaf]]i í vestri og nær að hluta í gegnum [[Santa Monica-fjöll]] inn í [[San Fernando-dalur|San Fernando-dal]]. Austan við borgina er [[San Gabriel-dalur]]. Los Angeles er þriðja mest heimsótta borg Bandaríkjanna (á eftir New York og [[Miami]]) með 3,6 milljón ferðamenn árið 2023.<ref>{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/cities/america-s-10-most-visited-cities.html|title=America's 10 most visited cities|website=World Atlas|date=September 23, 2021}}</ref> Fyrir komu Evrópumanna til svæðisins bjuggu þar [[Tongvar]]. Árið 1542 gerði [[Juan Rodríguez Cabrillo]] þar tilkall fyrir hönd Spánarkonungs. Los Angeles var stofnuð [[4. september]] [[1781]] af spænska ríkisstjóranum [[Felipe de Neve]] sem „''El Pueblo de Nuestra Señora la Reina de los Angeles del Río de Porciúncula''“ („bær vorrar frúar, drottningar englanna og árinnar Porziuncola“) við þorpið [[Yaanga]].<ref>{{Cite book|last=Estrada|first=William David|title=The Los Angeles Plaza: Sacred and Contested Space|url=https://books.google.com/books?id=eJu4Wau5G5UC&pg=PA15|publisher=University of Texas Press|year=2009|isbn=978-0-292-78209-9|pages=15–50}}</ref> Hún varð hluti af [[Mexíkó]] árið 1821 þegar landið fékk sjálfstæði frá Spáni. Árið 1848, þegar [[stríð Bandaríkjanna og Mexíkó|stríði Bandaríkjanna og Mexíkó]] lauk, varð Los Angeles hluti af Bandaríkjunum ásamt Kaliforníu samkvæmt [[Guadalupe Hidalgo-sáttmálinn|Guadalupe Hidalgo-sáttmálanum]]. Los Angeles varð [[sveitarfélag]] 4. apríl 1850, fimm mánuðum áður en Kalifornía varð að fylki. Borgin óx hratt eftir að [[olía]] uppgötvaðist þar á 10. áratug 19. aldar.<ref>{{cite web|url=https://www.theatlantic.com/photo/2014/08/the-urban-oil-fields-of-los-angeles/100799/|title=The Urban Oil Fields of Los Angeles|author=Alan Taylor|date=26. ágúst 2014|website=The Atlantic}}</ref> Borgin gat þanist út eftir lagningu [[Los Angeles-vatnsveitan|Los Angeles-vatnsveitunnar]] 1913 sem flytur þangað vatn frá [[Austur-Kalifornía|Austur-Kaliforníu]]. Los Angeles er miðstöð [[viðskipti|viðskipta]], alþjóðlegra vöru- og fólksflutninga, [[afþreying]]ar, [[menning]]ar, [[tíska|tísku]], [[vísindi|vísinda]], tækni og [[menntun]]ar. Þar eru stofnanir sem hafa mikla þekkingu á hinum ýmsu sviðum. [[Hollywood]] er staðsett í Los Angeles en Hollywood er þekkt sem „höfuðborg skemmtanaiðnaðarins“. Þar eru framleiddar [[kvikmynd]]ir, [[sjónvarpsþáttur|sjónvarpsþættir]] og tekin upp [[tónlist]]. Þrátt fyrir að kvikmyndaframleiðsla þar hafi dregist saman, er borgin enn ein af stærstu miðstöðvum kvikmyndaiðnaðarins í heiminum.<ref>{{cite web|url=https://www.trillmag.com/entertainment/tv-film/why-arent-movies-made-in-los-angeles-anymore/|title=Why Aren’t Movies Made in Los Angeles Anymore?|author=Connor Miga|date=11.10.2026|website=TR!LL}}</ref> [[Los Angeles-höfn]] er ein af stærstu gámahöfnum Ameríku.<ref>{{Cite web |last=LaRocco |first=Lori Ann |date=September 24, 2022 |title=New York is now the nation's busiest port in a historic tipping point for U.S.-bound trade |url=https://www.cnbc.com/2022/09/24/new-york-now-no-1-port-in-us-as-sea-change-in-trade-hits-west-coast.html |access-date=May 22, 2023 |website=CNBC |language=en |archive-date=June 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230610035558/https://www.cnbc.com/2022/09/24/new-york-now-no-1-port-in-us-as-sea-change-in-trade-hits-west-coast.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Port of NYNJ Beats West Coast Rivals with Highest 2023 Volumes |url=https://maritime-executive.com/article/port-of-nynj-beats-west-coast-rivals-with-highest-2023-volumes |access-date=May 22, 2023 |website=The Maritime Executive |language=en |archive-date=May 11, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230511173540/https://maritime-executive.com/article/port-of-nynj-beats-west-coast-rivals-with-highest-2023-volumes |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Port of New York and New Jersey Remains US' Top Container Port |url=https://www.marinelink.com/news/port-new-york-new-jersey-remains-us-top-501852 |access-date=May 22, 2023 |website=www.marinelink.com |date=December 28, 2022 |archive-date=May 11, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230511173540/https://www.marinelink.com/news/port-new-york-new-jersey-remains-us-top-501852 |url-status=live }}</ref> Síðustu ár hafa fyrirtæki flust frá borginni sem býr við vaxandi vandamál tengd vatnsskorti. Árið 2024 var verg borgarframleiðsla Los Angeles 1,295 billjón dalir<ref>{{cite web|url=https://fred.stlouisfed.org/release?rid=397&t=msa&ob=t&od=asc|title=Gross Domestic Product by County|website=Federal Reserve Bank of St. Louis|access-date=14.10.2026}}</ref> sem er sú þriðja hæsta í heimi, á eftir New York og [[Tókýó]]. Los Angeles hefur hýst [[Sumarólympíuleikarnir|Sumarólympíuleikana]] tvisvar: árin [[Sumarólympíuleikarnir 1932|1932]] og [[Sumarólympíuleikarnir 1984|1984]]; og mun hýsa þá í þriðja sinn árið [[Sumarólympíuleikarnir 2028|2028]]. ==Íþróttir== * [[Los Angeles Lakers]] og [[Los Angeles Clippers]] eru körfuboltalið sem spila í [[NBA]]-deildinni. [[Los Angeles Sparks]] spila í [[WNBA]]. * [[Los Angeles Dodgers]] og [[Los Angeles Angels]] eru hafnaboltaliðin í [[MLB]]. * [[Los Angeles Kings]] og [[Anaheim Ducks]] eru [[NFL]], eða amerísku fótboltaliðin. * [[LA Galaxy]] og [[Los Angeles FC]] eru knattspyrnuliðin í [[MLS]]-deildinni. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Kalifornía}} {{Stærstu þéttbýlissvæði í heimi}} {{Stubbur|Bandaríkin}} [[Flokkur:Los Angeles| ]] [[Flokkur:Borgir í Kaliforníu]] 2qegw04k4dfvc4vbojki647k9lft3qt 0 24299 1982615 1963775 2026-10-13T12:38:18Z ~2026-54980-74 121768 1982615 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Minkur | status = LC | status_system = iucn2.3 | image = American_Mink.jpg | image_width = 250px | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | classis = [[Spendýr]] (''Mammalia'') | ordo = [[Rándýr]] (''Carnivora'') | familia = [[Marðarætt]] (''Mustelidae'') | genus = Neogale | species = '''''N. vison''''' | binomial = ''Neogale vison'' | binomial_authority = ([[Johann Christian Daniel von Schreber|Schreber]], [[1777]]) }} mamma þín rosalega heit og ég vill endilega hitta hana en anj gemmér númerið hennar == Tenglar == {{Wiktionary|minkur}} {{commons|Mustela vison|minkum}} {{Wikilífverur|Mustela vison|minkum}} * {{Vísindavefurinn|7206|Hvað getur minkur verið lengi í kafi?}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Marðarætt]] [[Flokkur:Villt spendýr á Íslandi]] cw07j2ctz4ldud0ddw6iep58obi67wf 1982616 1982615 2026-10-13T12:40:02Z Berserkur 10188 Tók aftur breytingu frá [[Special:Contributions/~2026-54980-74|~2026-54980-74]] ([[User talk:~2026-54980-74|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:Berserkur|Berserkur]] 1868055 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Minkur | status = LC | status_system = iucn2.3 | image = American_Mink.jpg | image_width = 250px | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | classis = [[Spendýr]] (''Mammalia'') | ordo = [[Rándýr]] (''Carnivora'') | familia = [[Marðarætt]] (''Mustelidae'') | genus = Neogale | species = '''''N. vison''''' | binomial = ''Neogale vison'' | binomial_authority = ([[Johann Christian Daniel von Schreber|Schreber]], [[1777]]) }} '''Minkur''' ([[fræðiheiti]]: '''''Neogale vison''''') er [[rándýr]] af [[marðarætt]] sem lifir um alla [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] og á [[Ísland]]i þangað sem hann var fluttur til [[loðdýrarækt]]ar árið [[1931]], slapp fljótlega út og breiddist hratt út um allt land. Almennt er litið á minkinn sem aðskotadýr og [[meindýr]] á Íslandi og kerfisbundið reynt að halda honum í skefjum. Minkurinn er lítill (um 40 [[cm]] á lengd), langur og grannur með lítið höfuð, svartan feld, langt og loðið skott og hvítan blett undir hökunni. Minkurinn er mjög fær að synda í ám og vötnum þar sem hann veiðir [[fiskur|fisk]] og [[fugl]]a. == Tenglar == {{Wiktionary|minkur}} {{commons|Mustela vison|minkum}} {{Wikilífverur|Mustela vison|minkum}} * {{Vísindavefurinn|7206|Hvað getur minkur verið lengi í kafi?}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Marðarætt]] [[Flokkur:Villt spendýr á Íslandi]] 9mrn61gfn0o6e2fdpysuo57h3kawjoi 1982680 1982616 2026-10-14T11:16:48Z ~2026-54980-74 121768 1982680 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Minkur | status = LC | status_system = iucn2.3 | image = American_Mink.jpg | image_width = 250px | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | classis = [[Spendýr]] (''Mammalia'')gale | species = '''''N. vison''''' | binomial = ''Neogale vison'' | binomial_authority = ([[Johann Christian Daniel von Schreber|Schreber]], [[1777]]) }} þú ert sexy og maggi mix vill hitta þig [[Flokkur:Marðarætt]] [[Flokkur:Villt spendýr á Íslandi]] 9bv5g1boq4xsk8xmdbcg6piffat34me 1982683 1982680 2026-10-14T11:19:56Z Akigka 183 Tók aftur breytingu frá [[Special:Contributions/~2026-54980-74|~2026-54980-74]] ([[User talk:~2026-54980-74|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:Berserkur|Berserkur]] 1868055 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Minkur | status = LC | status_system = iucn2.3 | image = American_Mink.jpg | image_width = 250px | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | classis = [[Spendýr]] (''Mammalia'') | ordo = [[Rándýr]] (''Carnivora'') | familia = [[Marðarætt]] (''Mustelidae'') | genus = Neogale | species = '''''N. vison''''' | binomial = ''Neogale vison'' | binomial_authority = ([[Johann Christian Daniel von Schreber|Schreber]], [[1777]]) }} '''Minkur''' ([[fræðiheiti]]: '''''Neogale vison''''') er [[rándýr]] af [[marðarætt]] sem lifir um alla [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] og á [[Ísland]]i þangað sem hann var fluttur til [[loðdýrarækt]]ar árið [[1931]], slapp fljótlega út og breiddist hratt út um allt land. Almennt er litið á minkinn sem aðskotadýr og [[meindýr]] á Íslandi og kerfisbundið reynt að halda honum í skefjum. Minkurinn er lítill (um 40 [[cm]] á lengd), langur og grannur með lítið höfuð, svartan feld, langt og loðið skott og hvítan blett undir hökunni. Minkurinn er mjög fær að synda í ám og vötnum þar sem hann veiðir [[fiskur|fisk]] og [[fugl]]a. == Tenglar == {{Wiktionary|minkur}} {{commons|Mustela vison|minkum}} {{Wikilífverur|Mustela vison|minkum}} * {{Vísindavefurinn|7206|Hvað getur minkur verið lengi í kafi?}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Marðarætt]] [[Flokkur:Villt spendýr á Íslandi]] 9mrn61gfn0o6e2fdpysuo57h3kawjoi 1 27000 1982670 496022 2026-10-14T08:58:09Z Akigka 183 Nýr hluti: /* Tölvuorðasafnið */ 1982670 wikitext text/x-wiki Ég breytti hlekknum á ensku wikipediu úr hlekk á RAM í hlekk á "Primary Storage". Einhver ósammála um að enskaorðið primary storage eigi betur við íslenska orðið vinnsluminni? Einnig tók ég út staðreyndina um að vinnsluminni væri tölvuíhlutur þar sem sá skilningur sem ég legg í orðið tölvuíhlutur er hlutur sem hægt er að kaupa í almennri tölvuíhlutabúð (og víðar) og er sæmilega einfallt fyrir hvern þann sem hefur áhuga að smella í tölvuna sína. Vinnsluminni getur vissulega verið á því formi en ekkert hugtakið er þó víðara. Einhver ósammála? Ég kann ekki að gera svoleiðis en getur einhver forwardað "aðal minni" og "innra minni" á þessa grein. Hvernig gerir maður það annars? [[Notandi:Orri|Orri]] 7. maí 2006 kl. 00:37 (UTC) Býrð bara til grein sem inniheldur aðeins <code><nowiki>#REDIRECT[[Vinnsluminni]]</nowiki></code>. – [[Notandi:Krun|Krun]] 7. maí 2006 kl. 02:31 (UTC) ::Þegar sagt er að aðalminni geti líka verið ROM minni, ertu þá að tala um frátekin minnissvæði á borð við bootrom, BIOS, CMOS eða álíka? Ef svo er þá þyrfti að taka það fram. Ef ekki, þá er þetta rangt. --[[Notandi:Spm|Smári McCarthy]] 9. maí 2006 kl. 17:19 (UTC) ::Já, ég legg þann skilning í orðið aðalminni að það séu þau minnishólf með vistföng sem örgjörvinn skilur (og geta verið þolar í smalamálskóða) og þær geta verið ROM minni eftir því sem ég veit best. Modern primary storage devices include: * Random access memory (RAM) - includes VRAM, WRAM, NVRAM * Read-only memory (ROM) .... úr [[en:primary storage]] [[Notandi:Orri|Orri]] 10. maí 2006 kl. 01:51 (UTC) ::Getur verið að aðalminni sé primary storage og vinnsluminni sé random access memory? --[[Notandi:Iceman|Friðrik Bragi Dýrfjörð]] 9. maí 2006 kl. 20:46 (UTC) :::Þessa grein þarf að taka til gegngerrar endurskoðunnar. Hér er verið að rugla saman hugtökum alveg hægri vinstri, og ég held að enginn leggi sama skilning í orðið "vinnsluminni". --[[Notandi:Spm|Smári McCarthy]] 9. maí 2006 kl. 22:03 (UTC) == Innra minni == Ég hélt að innra minni væri eitthvað sem væri byggt inn í örgjörfa og að kalla vinnsluminni „innra minni“ sé bara einhver misskilningur. Passar það hjá mér eða á þetta að standa? --[[Notandi:Stebbiv|Stefán Vignir Skarphéðinsson]] 10:34, 22 janúar 2007 (UTC) ::Minnishólf sem eru inní örgjörva eru kölluð gisti (e. register), örgjörvi sækir gögn í minni (þ.e. vinnsluminni) og setur þau í gisti, þá er hann til búinn að framkvæma útreikninga eða gera eitthvað annað við þau. Flýtiminni (e. cache) er líka núorðið oftast á sömu kísilflögu og örgjörvinn, ég hef samt aldrei heyrt fólk segja innra minni þegar það á við flýtiminni. Microcontrolerar (t.d. PIC örgjörvar) og system on a chip eru samt gjarnan með vinnsluminni í sömu kísilflögu og örgjörvinn er. Ég held að það sé yfirleitt bara kallað innbyggt minni. Annars er maður æ sjaldnar farinn að heyra fólk segja innra minni, en þegar fólk segir það á það oftast við vinnsluminni. --[[Notandi:Orri|Orri]] 20. júní 2008 kl. 05:30 (UTC) == Tölvuorðasafnið == notar orðið "vinnsluminni" um RAM (sbr. [https://idordabanki.arnastofnun.is/leit/vinnsluminni/ordabok/TOLVUORDSKY]). S.s. "vinnsluminni" og "lesminni" eru íslensk orð yfir RAM og ROM, sem er eins og ég lærði það í gamla daga. "Computer memory" er ýmist "tölvuminni" eða einfaldlega "minni". [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 14. október 2026 kl. 08:58 (UTC) l5tsb4sf7sc3y934nhu01whajm3td59 0 27623 1982644 1905461 2026-10-13T14:51:05Z Berserkur 10188 1982644 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1381]]|[[1382]]|[[1383]]|[[1384]]|[[1385]]|[[1386]]|[[1387]]| [[1371–1380]]|[[1381–1390]]|[[1391–1400]]| [[13. öldin]]|[[14. öldin]]|[[15. öldin]]| }} [[Mynd:Joanna of Penthievre.jpg|thumb|right|Innsigli [[Jóhanna af Dreux|Jóhönnu höltu]], hertogaynju af Bretagne. Hún var ein aðalpersónan í [[Bretónska erfðastríðið|Bretónska erfðastríðinu]].]] Árið '''1384''' ('''MCCCLXXXIV''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[Sveinbjörn Sveinsson]] varð ábóti í [[Þingeyraklaustur|Þingeyraklaustri]]. * Sumarið var hart og spilltust mjög [[kornrækt|akrar]] og hey. * Í ''[[Setbergsannáll|Setbergsannál]]'' segir: „Útkoma eins ókunnugs herramanns til Íslands, er villtist í hafi og ætlað hafði til Ægypten. Á hans skipi var sagt að verið hefði 900 manns og allt stórvaxið fólk ...“ ===Fædd=== ===Dáin=== * [[Gunnsteinn (ábóti)|Gunnsteinn]] ábóti í Þingeyraklaustri. == Erlendis == * [[30. janúar]] - Margrét 3. varð hertogaynjan af [[Flæmingjaland]]i og saman með manni sínum [[Filippus djarfi|Filippusi djarfa]], hertoga [[Búrgund]], réðu þau yfir báðum landsvæðum. * [[11. febrúar]] - Kaupmaðurinn John Constantine í [[London]] hvatti búðareigendur til að loka búðum sínum til að mótmæla handtöku fyrrum borgarstóra borgarinnar. Constantine var handtekinn og afhöfðaður. Höfuð hans var haft til sýnis við Newgate-borgarhliðið. * Maí-september - Umsátur hers [[Konungsríkið Kastilía|Kastilíumanna]] um [[Lissabon]]. * [[5. ágúst]] - Jarðskjálfti varð á [[Lesbos]]. Genúskur stjóri eyjunnar, Francesco I Gattilusio, lést ásamt tveimur sonum sínum. Yngsti sonur hans, Jacopo Gattiliuso, lifði af og tók við völdum. * [[16. október]] - [[Heiðveig drottning Póllands|Heiðveig]] krýnd drottning Póllands. * Nóvember - [[Róbert 2. Skotakonungur|Róbert]], krónprins Skotlands, gerði hallarbyltingu og tók völdin af föður sínum, [[Róbert 2. Skotakonungur|Róbert 2.]] * [[Timur]] lagði undir sig svæði í vestur-Persíu. ===Fædd=== * [[11. ágúst]] - [[Jólanda Aragóníudrottning]] (d. [[1442]]). ===Dáin=== * [[10. september]] - [[Jóhanna af Dreux]], hertogaynja af Bretagne (f. 1319). * [[20. september]] - [[Loðvík 1., hertogi af Anjou|Loðvík 1.]], hertogi af Anjou (f. 1339). [[Flokkur:1384]] [[Flokkur:1381-1390]] m9x3cj0b287gxqoqgk1sbpakylcfegr 0 29611 1982626 1968120 2026-10-13T13:39:37Z TKSnaevarr 53243 1982626 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = [[Khan|Stórkhan]] [[Mongólaveldið|Mongólaveldisins]] | ætt = Borjigin-ættbálkurinn | nafn = Djengis Khan | mynd = YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg | skírnarnafn = Temúdjín | fæðingardagur = U. þ. b. 1162 | fæðingarstaður = [[Khentii-fjöll]]um, [[Mongólía|Mongólíu]] | dánardagur = 18. ágúst 1227 | dánarstaður = [[Xingqing]], [[Vestur-Xia]] | grafinn = Óvíst | undirskrift =Cinggis qayan.png | ríkisár = 1206 – 25. ágúst 1227 | faðir = [[Yesügei]] | móðir = [[Hoelun]] | maki = [[Börte]]<br>[[Khulan Khatun]]<br>[[Yesugen Khatun]]<br>[[Yesulun Khatun]]<br>[[Ibaqa Khatun]]<br>[[Möge Khatun]] | titill_maka = Eiginkonur | börn = [[Jochi]], [[Tsjagataí Khan|Tsjagataí]], [[Ögedei Khan|Ögedei]], [[Alakhai Bekhi]], [[Tolui]] o.fl.}} '''Djengis Khan'''{{efn|{{Vefheimild|titill=Nafn þessa sögufræga manns er ritað svo á íslensku: Djengis Khan|url=http://malfar.arnastofnun.is/grein/66652|útgefandi=Málfarsbankinn|skoðað=12. apríl 2023}}}} (fæddur undir nafninu '''Temúdjín''', u.þ.b. 1162 – 18. ágúst 1227) var [[Khan|stórkhan]] og stofnandi [[Mongólaveldið|Mongólaveldisins]], sem varð stærsta samfellda [[heimsveldi]] í mannkynssögunni eftir dauða hans. Hann komst til valda með því að sameina [[Hirðingjar|hirðingjaættbálka]] Norðaustur-Asíu. Eftir að hafa stofnað veldið og tekið upp nafnið Djengis Khan hratt hann af stað innrásum Mongóla og lagði undir sig meirihluta [[Evrasía|Evrasíu]]. Innrásum og landvinningum Djengis Khans fylgdu oft miklar blóðsúrhellingar og fjöldamorð á almennum borgurum. Undir lok ævi khansins réðu Mongólar yfir miklum hluta [[Mið-Asía|Mið-Asíu]] og [[Kína (menningarsvæði)|Kína]] [[Songveldið|Songveldisins]]. Áður en Djengis Khan dó lýsti hann [[Ögedei Khan]], son sinn, eftirmann sinn. Síðar áttu sonarsynir Djengis eftir að skipta veldi hans upp í mörg [[Khanat|khanöt]].<ref>{{Cite book |last = Saunders|first = John Joseph|title = History of the Mongol Conquests|year = 2001|publisher = University of Pennsylvania Press|location = Philadelphia|orig-year =1972}}</ref> Djengis lést árið 1227 eftir að hafa sigrað Vestur-Xiaríkið. Hann var jarðsettur í ómerktri gröf einhvers staðar í Mongólíu.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OXTv9a0HZakC&lpg=PA247&dq=tangut%20castrate%20genghis&pg=PA254#v=onepage&q&f=false|title=Genghis Khan: Life, Death, and Resurrection|author=John Man|year=2004|publisher=Bantam|edition=endurprentun, myndskr|pages=254–55|accessdate=17. maí 2014}}</ref> Afkomendur hans þöndu Mongólaveldið enn lengra út um Evrasíu með því að hertaka ríki og stofna [[leppríki]] í Kína, [[Kóreuskagi|Kóreu]], [[Kákasus]], [[Mið-Asía|Mið-Asíu]] og stórum hlutum [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] og [[Suðvestur-Asía|Suðvestur-Asíu]]. Í mörgum þessara innrása voru fjöldamorð fyrri landvinninganna endurtekin. Djengis Khan og veldi hans gátu sér því ógurlegan orðstír í sögusögnum fórnarlamba þeirra.<ref name="mongolia">Ian Jeffries (2007). ''[https://books.google.com/books?id=fcgQ9nX0H3gC&pg=PA5&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Mongolia: a guide to economic and political developments].'' Taylor & Francis. bls. 5–7.</ref> Auk hernaðarafreka sinna kom Djengis Khan ýmsum framförum til leiðar í Mongólaveldinu. Hann tók upp [[úígúrska stafrófið]] og gerði það að ríkisstafrófi Mongólaveldisins. Hann var auk þess hlynntur [[verðleikaræði]], hvatti til umburðarlyndis gagnvart ólíkum trúhópum í veldinu og sameinaði marga ólíka hirðingjahópa Norðaustur-Asíu. Nútímaríkið [[Mongólía]] lítur á Djengis Khan sem stofnföður sinn.<ref>{{cite web|accessdate=26. janúar 2010 |url=http://www.accd.edu/sac/history/keller/mongols/empsub1.html |title=Genghis Khan |publisher=[[North Georgia College and State University]] |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100306053246/http://www.accd.edu/sac/history/keller/mongols/empsub1.html |archivedate=6. mars 2010 |df=mdy }}</ref> Djengis Khan var alræmdur fyrir hrottaskap sinn í hernaði<ref>{{cite web|title=The World's Richest Terror Army|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/p02rhxgr|publisher=BBC|author1=Peter Taylor|authorlink1=Peter Taylor (blaðamaður)|date=27. maí 2015|accessdate=13. apríl 2023}}</ref> en honum hefur einnig verið hrósað fyrir að koma öllum [[Silkivegurinn|silkiveginum]] undir eina, samstillta stjórn. Þetta jók samskipti og verslun milli Norðaustur-Asíu, hinnar íslömsku Suðvestur-Asíu og hinnar kristnu Evrópu. ==Æviágrip== ===Upphaf Djengis Khan=== Djengis Khan fæddist um árið 1162 í Mið-Mongólíu. Í fyrstu bar hann nafnið Temúdjín. Hann var af ættbálki sem rakti ættir sínar til [[Khabul Kaan|Kabúl Khan]], sem hafði eitt sinn sameinað [[Mongólía|Mongólíu]] á móti kínverska [[Jinveldið|Jin-keisaraveldinu]], og var sonur höfðingja þess ættbálks. Samkvæmt fornsögum Mongóla á Temúdjín að hafa fæðst með blóðklút í hendinni sem boðaði að hann myndi verða mikill leiðtogi. Móðir hans ól hann upp með því markmiði að hann skildi hversu mikilvægt væri að Mongólar stæðu saman. Þegar Djengis var níu ára var faðir hans myrtur. Átti þá Djengis að taka við af honum sem leiðtogi en ættflokkurinn neitaði að fylgja svo ungum dreng. Þegar Djengis var 16 ára kvæntist hann fyrstu konu sinni, Borte. Með þessu hjónabandi sameinuðust ætt hans og önnur ætt sem hét Konkriat. Djengis eignaðist son sem fékk nafnið Jochi en um daga sína eignaðist hann fjóra syni. Um árið 1200 hófst Djengis handa við að byggja upp veldi sitt og réðst fyrst á [[Tatarar|Tatara]]. Djengis átti í byrjun erfitt með að vinna með öðrum ættum og endaði oftast á því að drepa leiðtoga þeirra til að geta sameinað þá undir sinni stjórn. Á nokkrum árum náði hann þó að sameina alla ættbálka Mongóla undir sína stjórn. Það var þá sem hann tók upp nafnið Djengis Khan.<ref>{{Vefheimild|url=http://www.livescience.com/43260-genghis-khan.html|titill=Genghis Khan, Founder of Mongol Empire: Facts & Biography|höfundur=Owen Jarus|útgefandi=Live Science|dags=23. janúar 2023|skoðað=14. apríl 2023}}</ref> ===Heimsveldið verður til=== Á árunum eftir að hann sameinaði Mongólíu hóf hann allsherjarstríð gegn Jin-ættinni og hertók höfuðborg þeirra, [[Zhongdu]] árið 1215. Eftir þann sigur hélt hann áfram að stækka veldi sitt. Um árið 1219 bættust við þau landsvæði sem í dag heita [[Túrkmenistan]] og [[Afganistan]]. Djengis Khan er sagður hafa haft yfirburðahæfileika sem herstjóri. Herir Djengis Khans voru fámennari en flestir þeir herir sem hann mætti en skort á mannafla bætti hann upp með skipulagi og hörku.<ref name=history/> ===Skipulag Heimveldisins=== Djengis Khan var skynsamur að því leyti að hann kunni að meta hæfileika handverksmanna og smiða og var þeim hlíft ef þeir vildu ganga í lið með honum. Með þessu gat hann haldið við herflokkum sínum og þeir stækkuðu. Á hinn bóginn skipaði hann stjórnmálamönnum og aðlinum sem og öðrum sem teknir voru til fanga að berjast í fremstu víglínu. Talið er að í her Djengis Khans hafi verið um 200.000 menn þegar mest var. Djengis Khan byggði líka upp nýtt stjórnkerfi sem gerði [[Mongólía|Mongólíu]] kleift að stjórna heimsveldi, en áður hafði samfélaginu verið stjórnað af foringjum hvers ættbálks fyrir sig. Í þessu nýja kerfi var mikil áhersla lögð á lagasetningu og skipulagt dómskerfi.<ref name=history>{{Vefheimild|url=http://www.history.com/topics/genghis-khan|titill=Genghis Khan|dags=9. nóvember 2009|útgefandi=HISTORY|vefsíða=history.com|skoðað=13. apríl 2023}}</ref> ===Dauði Djengis Khans=== Djengis Khan náði háum aldri á þess tíma mælikvarða og er talið að hann hafi dáið um sextugt. Árið 1227 barði hann niður uppreisn í kínverska konungsveldinu Xi Xia og lést hann þar. Talið er að hann hafi látist vegna áverka sem hann hlaut við að detta af hestbaki. Síðasta skipun Djengis Khans var að útrýma Xi Xia-ættinni og jafna borg þeira við jörðu. Veldi Mongóla hélt áfram að stækka eftir lát Djengis Khans.<ref>{{Vefheimild|url=http://www.history.com/this-day-in-history/genghis-khan-dies|titill=Genghis Khan dies|útgefandi=HISTORY|vefsíða=history.com|skoðað=13. apríl 2023|dags=4. mars 2010}} </ref> == Sögulegt ágrip == * u.þ.b. ''1155-1167'' - Temúdjín fæddur í [[Mongólía|Hentiy í Mongólíu]]. * u.þ.b. ''1171'' - Tatarar eitra fyrir föður Temúdjíns, fjölskylda hans býr við örbirgð * u.þ.b. ''1184'' - [[Borte]], konu Temúdjíns, rænt. Bræður hans hjálpa honum við að endurheimta hana. * u.þ.b. ''1185'' - Fyrsti sonurinn, [[Jochi]], fæddur. * ''1190'' - Temúdjín gengur til liðs við [[Mongólía|mongólska]] þjóðflokka og verður leiðtogi þeirra, kemur á [[Yassa löggjöf|Yassa-löggjöf]]. * ''1201'' - Ber sigurorð af [[Jamuqa]] [[Jadaran]]. * ''1202'' - Gerður að ríkisarfa [[Ong Khan]] eftir árangursríka baráttu við Tatara. * ''1203'' - Sigrar [[Keraits]]. * ''1204'' - Sigrar [[Naimans]] (sameinar þjóðflokkana sem Mongóla). * ''1206'' - Temúdjín nefndur ''Djengis Khan'' af fylgismönnum hans í [[Kurultai]]. * ''1207-1210'' - Djengis herjar á vesturhluta Xia-veldisins, í Norðvestur-Kína og Tíbet. Því til viðbótar gangast [[Úígúrar]] honum á hönd. * ''1211'' - Djengis leggur til atlögu við Jinveldið sem stýrði Norður-Kína. * ''1219-1222'' - Sigrar [[Kórasmíuveldið]] í Persíu. * ''1226'' - Herjar öðru sinni á vesturhluta Xia-veldisins. * ''1227'' - Djengis Khan deyr í vesturhluta Xia. ==Tenglar== * {{Vísindavefurinn|2015|Hverjir voru Ghenghis Khan og Kúblai Khan?|höfundur=Ulrika Andersson|dags=18. desember 2001|skoðað=2. apríl 2024}} ==Neðanmálsgreinar== <references group="lower-alpha"/> ==Tilvísanir== <references/> {{fd|1162|1227}} [[Flokkur:Mongólar]] [[Flokkur:Stórkanar Mongólaveldisins]] myxuv86bw153q09zf2vl75x813cmjuy 1982652 1982626 2026-10-13T17:07:18Z TKSnaevarr 53243 /* Skipulag Heimveldisins */ 1982652 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = [[Khan|Stórkhan]] [[Mongólaveldið|Mongólaveldisins]] | ætt = Borjigin-ættbálkurinn | nafn = Djengis Khan | mynd = YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg | skírnarnafn = Temúdjín | fæðingardagur = U. þ. b. 1162 | fæðingarstaður = [[Khentii-fjöll]]um, [[Mongólía|Mongólíu]] | dánardagur = 18. ágúst 1227 | dánarstaður = [[Xingqing]], [[Vestur-Xia]] | grafinn = Óvíst | undirskrift =Cinggis qayan.png | ríkisár = 1206 – 25. ágúst 1227 | faðir = [[Yesügei]] | móðir = [[Hoelun]] | maki = [[Börte]]<br>[[Khulan Khatun]]<br>[[Yesugen Khatun]]<br>[[Yesulun Khatun]]<br>[[Ibaqa Khatun]]<br>[[Möge Khatun]] | titill_maka = Eiginkonur | börn = [[Jochi]], [[Tsjagataí Khan|Tsjagataí]], [[Ögedei Khan|Ögedei]], [[Alakhai Bekhi]], [[Tolui]] o.fl.}} '''Djengis Khan'''{{efn|{{Vefheimild|titill=Nafn þessa sögufræga manns er ritað svo á íslensku: Djengis Khan|url=http://malfar.arnastofnun.is/grein/66652|útgefandi=Málfarsbankinn|skoðað=12. apríl 2023}}}} (fæddur undir nafninu '''Temúdjín''', u.þ.b. 1162 – 18. ágúst 1227) var [[Khan|stórkhan]] og stofnandi [[Mongólaveldið|Mongólaveldisins]], sem varð stærsta samfellda [[heimsveldi]] í mannkynssögunni eftir dauða hans. Hann komst til valda með því að sameina [[Hirðingjar|hirðingjaættbálka]] Norðaustur-Asíu. Eftir að hafa stofnað veldið og tekið upp nafnið Djengis Khan hratt hann af stað innrásum Mongóla og lagði undir sig meirihluta [[Evrasía|Evrasíu]]. Innrásum og landvinningum Djengis Khans fylgdu oft miklar blóðsúrhellingar og fjöldamorð á almennum borgurum. Undir lok ævi khansins réðu Mongólar yfir miklum hluta [[Mið-Asía|Mið-Asíu]] og [[Kína (menningarsvæði)|Kína]] [[Songveldið|Songveldisins]]. Áður en Djengis Khan dó lýsti hann [[Ögedei Khan]], son sinn, eftirmann sinn. Síðar áttu sonarsynir Djengis eftir að skipta veldi hans upp í mörg [[Khanat|khanöt]].<ref>{{Cite book |last = Saunders|first = John Joseph|title = History of the Mongol Conquests|year = 2001|publisher = University of Pennsylvania Press|location = Philadelphia|orig-year =1972}}</ref> Djengis lést árið 1227 eftir að hafa sigrað Vestur-Xiaríkið. Hann var jarðsettur í ómerktri gröf einhvers staðar í Mongólíu.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OXTv9a0HZakC&lpg=PA247&dq=tangut%20castrate%20genghis&pg=PA254#v=onepage&q&f=false|title=Genghis Khan: Life, Death, and Resurrection|author=John Man|year=2004|publisher=Bantam|edition=endurprentun, myndskr|pages=254–55|accessdate=17. maí 2014}}</ref> Afkomendur hans þöndu Mongólaveldið enn lengra út um Evrasíu með því að hertaka ríki og stofna [[leppríki]] í Kína, [[Kóreuskagi|Kóreu]], [[Kákasus]], [[Mið-Asía|Mið-Asíu]] og stórum hlutum [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] og [[Suðvestur-Asía|Suðvestur-Asíu]]. Í mörgum þessara innrása voru fjöldamorð fyrri landvinninganna endurtekin. Djengis Khan og veldi hans gátu sér því ógurlegan orðstír í sögusögnum fórnarlamba þeirra.<ref name="mongolia">Ian Jeffries (2007). ''[https://books.google.com/books?id=fcgQ9nX0H3gC&pg=PA5&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Mongolia: a guide to economic and political developments].'' Taylor & Francis. bls. 5–7.</ref> Auk hernaðarafreka sinna kom Djengis Khan ýmsum framförum til leiðar í Mongólaveldinu. Hann tók upp [[úígúrska stafrófið]] og gerði það að ríkisstafrófi Mongólaveldisins. Hann var auk þess hlynntur [[verðleikaræði]], hvatti til umburðarlyndis gagnvart ólíkum trúhópum í veldinu og sameinaði marga ólíka hirðingjahópa Norðaustur-Asíu. Nútímaríkið [[Mongólía]] lítur á Djengis Khan sem stofnföður sinn.<ref>{{cite web|accessdate=26. janúar 2010 |url=http://www.accd.edu/sac/history/keller/mongols/empsub1.html |title=Genghis Khan |publisher=[[North Georgia College and State University]] |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100306053246/http://www.accd.edu/sac/history/keller/mongols/empsub1.html |archivedate=6. mars 2010 |df=mdy }}</ref> Djengis Khan var alræmdur fyrir hrottaskap sinn í hernaði<ref>{{cite web|title=The World's Richest Terror Army|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/p02rhxgr|publisher=BBC|author1=Peter Taylor|authorlink1=Peter Taylor (blaðamaður)|date=27. maí 2015|accessdate=13. apríl 2023}}</ref> en honum hefur einnig verið hrósað fyrir að koma öllum [[Silkivegurinn|silkiveginum]] undir eina, samstillta stjórn. Þetta jók samskipti og verslun milli Norðaustur-Asíu, hinnar íslömsku Suðvestur-Asíu og hinnar kristnu Evrópu. ==Æviágrip== ===Upphaf Djengis Khan=== Djengis Khan fæddist um árið 1162 í Mið-Mongólíu. Í fyrstu bar hann nafnið Temúdjín. Hann var af ættbálki sem rakti ættir sínar til [[Khabul Kaan|Kabúl Khan]], sem hafði eitt sinn sameinað [[Mongólía|Mongólíu]] á móti kínverska [[Jinveldið|Jin-keisaraveldinu]], og var sonur höfðingja þess ættbálks. Samkvæmt fornsögum Mongóla á Temúdjín að hafa fæðst með blóðklút í hendinni sem boðaði að hann myndi verða mikill leiðtogi. Móðir hans ól hann upp með því markmiði að hann skildi hversu mikilvægt væri að Mongólar stæðu saman. Þegar Djengis var níu ára var faðir hans myrtur. Átti þá Djengis að taka við af honum sem leiðtogi en ættflokkurinn neitaði að fylgja svo ungum dreng. Þegar Djengis var 16 ára kvæntist hann fyrstu konu sinni, Borte. Með þessu hjónabandi sameinuðust ætt hans og önnur ætt sem hét Konkriat. Djengis eignaðist son sem fékk nafnið Jochi en um daga sína eignaðist hann fjóra syni. Um árið 1200 hófst Djengis handa við að byggja upp veldi sitt og réðst fyrst á [[Tatarar|Tatara]]. Djengis átti í byrjun erfitt með að vinna með öðrum ættum og endaði oftast á því að drepa leiðtoga þeirra til að geta sameinað þá undir sinni stjórn. Á nokkrum árum náði hann þó að sameina alla ættbálka Mongóla undir sína stjórn. Það var þá sem hann tók upp nafnið Djengis Khan.<ref>{{Vefheimild|url=http://www.livescience.com/43260-genghis-khan.html|titill=Genghis Khan, Founder of Mongol Empire: Facts & Biography|höfundur=Owen Jarus|útgefandi=Live Science|dags=23. janúar 2023|skoðað=14. apríl 2023}}</ref> ===Heimsveldið verður til=== Á árunum eftir að hann sameinaði Mongólíu hóf hann allsherjarstríð gegn Jin-ættinni og hertók höfuðborg þeirra, [[Zhongdu]] árið 1215. Eftir þann sigur hélt hann áfram að stækka veldi sitt. Um árið 1219 bættust við þau landsvæði sem í dag heita [[Túrkmenistan]] og [[Afganistan]]. Djengis Khan er sagður hafa haft yfirburðahæfileika sem herstjóri. Herir Djengis Khans voru fámennari en flestir þeir herir sem hann mætti en skort á mannafla bætti hann upp með skipulagi og hörku.<ref name=history/> ===Skipulag heimveldisins=== Djengis Khan var skynsamur að því leyti að hann kunni að meta hæfileika handverksmanna og smiða og var þeim hlíft ef þeir vildu ganga í lið með honum. Með þessu gat hann haldið við herflokkum sínum og þeir stækkuðu. Á hinn bóginn skipaði hann stjórnmálamönnum og aðlinum sem og öðrum sem teknir voru til fanga að berjast í fremstu víglínu. Talið er að í her Djengis Khans hafi verið um 200.000 menn þegar mest var. Djengis Khan byggði líka upp nýtt stjórnkerfi sem gerði [[Mongólía|Mongólíu]] kleift að stjórna heimsveldi, en áður hafði samfélaginu verið stjórnað af foringjum hvers ættbálks fyrir sig. Í þessu nýja kerfi var mikil áhersla lögð á lagasetningu og skipulagt dómskerfi.<ref name=history>{{Vefheimild|url=http://www.history.com/topics/genghis-khan|titill=Genghis Khan|dags=9. nóvember 2009|útgefandi=HISTORY|vefsíða=history.com|skoðað=13. apríl 2023}}</ref> ===Dauði Djengis Khans=== Djengis Khan náði háum aldri á þess tíma mælikvarða og er talið að hann hafi dáið um sextugt. Árið 1227 barði hann niður uppreisn í kínverska konungsveldinu Xi Xia og lést hann þar. Talið er að hann hafi látist vegna áverka sem hann hlaut við að detta af hestbaki. Síðasta skipun Djengis Khans var að útrýma Xi Xia-ættinni og jafna borg þeira við jörðu. Veldi Mongóla hélt áfram að stækka eftir lát Djengis Khans.<ref>{{Vefheimild|url=http://www.history.com/this-day-in-history/genghis-khan-dies|titill=Genghis Khan dies|útgefandi=HISTORY|vefsíða=history.com|skoðað=13. apríl 2023|dags=4. mars 2010}} </ref> == Sögulegt ágrip == * u.þ.b. ''1155-1167'' - Temúdjín fæddur í [[Mongólía|Hentiy í Mongólíu]]. * u.þ.b. ''1171'' - Tatarar eitra fyrir föður Temúdjíns, fjölskylda hans býr við örbirgð * u.þ.b. ''1184'' - [[Borte]], konu Temúdjíns, rænt. Bræður hans hjálpa honum við að endurheimta hana. * u.þ.b. ''1185'' - Fyrsti sonurinn, [[Jochi]], fæddur. * ''1190'' - Temúdjín gengur til liðs við [[Mongólía|mongólska]] þjóðflokka og verður leiðtogi þeirra, kemur á [[Yassa löggjöf|Yassa-löggjöf]]. * ''1201'' - Ber sigurorð af [[Jamuqa]] [[Jadaran]]. * ''1202'' - Gerður að ríkisarfa [[Ong Khan]] eftir árangursríka baráttu við Tatara. * ''1203'' - Sigrar [[Keraits]]. * ''1204'' - Sigrar [[Naimans]] (sameinar þjóðflokkana sem Mongóla). * ''1206'' - Temúdjín nefndur ''Djengis Khan'' af fylgismönnum hans í [[Kurultai]]. * ''1207-1210'' - Djengis herjar á vesturhluta Xia-veldisins, í Norðvestur-Kína og Tíbet. Því til viðbótar gangast [[Úígúrar]] honum á hönd. * ''1211'' - Djengis leggur til atlögu við Jinveldið sem stýrði Norður-Kína. * ''1219-1222'' - Sigrar [[Kórasmíuveldið]] í Persíu. * ''1226'' - Herjar öðru sinni á vesturhluta Xia-veldisins. * ''1227'' - Djengis Khan deyr í vesturhluta Xia. ==Tenglar== * {{Vísindavefurinn|2015|Hverjir voru Ghenghis Khan og Kúblai Khan?|höfundur=Ulrika Andersson|dags=18. desember 2001|skoðað=2. apríl 2024}} ==Neðanmálsgreinar== <references group="lower-alpha"/> ==Tilvísanir== <references/> {{fd|1162|1227}} [[Flokkur:Mongólar]] [[Flokkur:Stórkanar Mongólaveldisins]] skl8lp3gz9qe97po3wglwdswhfg79oz 0 33343 1982638 1494629 2026-10-13T14:43:08Z Akigka 183 1982638 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Petersdom von Engelsburg gesehen.jpg|thumb|right|[[Péturskirkjan í Róm]] er með hvolfþak með [[ljósturn]]i efst.]] '''Hvolfþak''' er algengt form í [[byggingarlist]] sem líkist holu efra hvolfi [[hnöttur|hnattar]]. Hvolfþök eru ekki alltaf fullkominn hálfhringur heldur geta verið [[askja|öskjulaga]] í [[þversnið]]i. Egglaga hvolfþak var nýjung sem einkenndi [[barokktímabilið]]. Hvolfþak getur hvílt beint á [[hringhús]]i eða [[hvolfstóll|hvolfstól]], eða á röð [[hvolfbogi|hvolfboga]] og [[hvolftunga]] sem miðla milli hringlaga þversniðs hvolfþaksins og beinna veggja undir því. Krúna hvolfþaksins getur verið opin eða lokuð, með [[auga (arkitektúr)|auga]] sem getur verið hulið með [[ljósturn]]i. Saga hvolfþaka nær aftur til [[forsögulegur tími|forsögulegs tíma]]. Slík þök voru byggð í [[Mesópótamía til forna|Mesópótamíu til forna]] og dæmi um hvolfþök hafa fundist í byggingarlist [[Persía til forna|Persíu]], [[Grikkland til forna|Grikklandi]], [[Kína til forna|Kína]] og [[Rómaveldi]] á fornöld. Auk þess er hægt að finna dæmi um hvolfþök í byggingarlist [[frumbyggjar|frumbyggja]] um víða veröld.<ref>{{cite book|author=Horning, J.|year=2009|title=Simple shelters: Tents, tipis, yurts, domes and other ancient homes|publisher=Bloomsbury Publishing USA}}</ref> Hvolfþök eru eitt af því sem einkennir [[Býsantíum|býsanska byggingarlist]] og byggingarlist [[Sassanídar|Sassanída]], sem aftur hafði mikil áhrif á byggingarlist í [[Evrópa|Evrópu]] og hinum [[íslam]]ska heimi á miðöldum. Á [[endurreisnin|endurreisnartímanum]] breiddist hvolfþakið út sem hluti af ítölskum áhrifum á byggingarlist Evrópu. Á sama tíma urðu hvolfþök eitt af einkennum byggingarlistar [[Tyrkjaveldi]]s.<ref>{{cite journal|author1=Hassan, Ahmad Sanusi|author2=Mazloomi, Mehrdad|author3=Omer, Spahic|year=2010|title=Sectional Analysis of Pendentive Dome Mosques During Ottoman Era|journal=Canadian Social Science|volume=6|number=5|pages=124–136|url=https://irep.iium.edu.my/3355/1/USMCanadaSanusi.pdf}}</ref> [[Barokk]]ið og [[nýklassíska stefnan]] fengu innblástur frá rómverskum hvolfþökum. Með framförum í stærðfræði, þróun nýrra byggingarefna, og nýrri byggingartækni, urðu til nýjar gerðir hvolfþaka. Í gegnum aldirnar hafa hvolfþök verið gerð úr efnum eins og leir, snjó, steinum, viði, múrsteinum, steypu, málmi, gleri og plasti. Hvolfþök hafa meðal annars tengst grafhýsum, stjörnuskoðunarstöðvum og stjórnarbyggingum. Í dag má víða finna hvolfþök á trúarlegum byggingum, þinghúsum, íþróttaleikvöngum, og ýmsum öðrum tegundum bygginga. == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur|Byggingarlist}} [[Flokkur:Byggingarlist]] [[Flokkur:Þök]] s3wgbzlgf35yrmw0xeq7gydxy8jt9hx 1982639 1982638 2026-10-13T14:43:45Z Akigka 183 1982639 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Petersdom von Engelsburg gesehen.jpg|thumb|right|[[Péturskirkjan í Róm]] er með hvolfþak með [[ljósturn]]i efst.]] '''Hvolfþak''' er algengt form í [[byggingarlist]] sem líkist holu efra hvolfi [[hnöttur|hnattar]]. Hvolfþök eru ekki alltaf fullkominn hálfhringur heldur geta verið [[sporaskja|sporöskjulaga]] í [[þversnið]]i. Egglaga hvolfþak var nýjung sem einkenndi [[barokktímabilið]]. Hvolfþak getur hvílt beint á [[hringhús]]i eða [[hvolfstóll|hvolfstól]], eða á röð [[hvolfbogi|hvolfboga]] og [[hvolftunga]] sem miðla milli hringlaga þversniðs hvolfþaksins og beinna veggja undir því. Krúna hvolfþaksins getur verið opin eða lokuð, með [[auga (arkitektúr)|auga]] sem getur verið hulið með [[ljósturn]]i. Saga hvolfþaka nær aftur til [[forsögulegur tími|forsögulegs tíma]]. Slík þök voru byggð í [[Mesópótamía til forna|Mesópótamíu til forna]] og dæmi um hvolfþök hafa fundist í byggingarlist [[Persía til forna|Persíu]], [[Grikkland til forna|Grikklandi]], [[Kína til forna|Kína]] og [[Rómaveldi]] á fornöld. Auk þess er hægt að finna dæmi um hvolfþök í byggingarlist [[frumbyggjar|frumbyggja]] um víða veröld.<ref>{{cite book|author=Horning, J.|year=2009|title=Simple shelters: Tents, tipis, yurts, domes and other ancient homes|publisher=Bloomsbury Publishing USA}}</ref> Hvolfþök eru eitt af því sem einkennir [[Býsantíum|býsanska byggingarlist]] og byggingarlist [[Sassanídar|Sassanída]], sem aftur hafði mikil áhrif á byggingarlist í [[Evrópa|Evrópu]] og hinum [[íslam]]ska heimi á miðöldum. Á [[endurreisnin|endurreisnartímanum]] breiddist hvolfþakið út sem hluti af ítölskum áhrifum á byggingarlist Evrópu. Á sama tíma urðu hvolfþök eitt af einkennum byggingarlistar [[Tyrkjaveldi]]s.<ref>{{cite journal|author1=Hassan, Ahmad Sanusi|author2=Mazloomi, Mehrdad|author3=Omer, Spahic|year=2010|title=Sectional Analysis of Pendentive Dome Mosques During Ottoman Era|journal=Canadian Social Science|volume=6|number=5|pages=124–136|url=https://irep.iium.edu.my/3355/1/USMCanadaSanusi.pdf}}</ref> [[Barokk]]ið og [[nýklassíska stefnan]] fengu innblástur frá rómverskum hvolfþökum. Með framförum í stærðfræði, þróun nýrra byggingarefna, og nýrri byggingartækni, urðu til nýjar gerðir hvolfþaka. Í gegnum aldirnar hafa hvolfþök verið gerð úr efnum eins og leir, snjó, steinum, viði, múrsteinum, steypu, málmi, gleri og plasti. Hvolfþök hafa meðal annars tengst grafhýsum, stjörnuskoðunarstöðvum og stjórnarbyggingum. Í dag má víða finna hvolfþök á trúarlegum byggingum, þinghúsum, íþróttaleikvöngum, og ýmsum öðrum tegundum bygginga. == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur|Byggingarlist}} [[Flokkur:Byggingarlist]] [[Flokkur:Þök]] czpevwfqpmtwiijkwym2xz5shugjtut 1982640 1982639 2026-10-13T14:44:14Z Akigka 183 1982640 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Petersdom von Engelsburg gesehen.jpg|thumb|right|[[Péturskirkjan í Róm]] er með hvolfþak með [[ljósturn]]i efst.]] '''Hvolfþak''' er algengt form í [[byggingarlist]] sem líkist holu efra hvolfi [[hnöttur|hnattar]]. Hvolfþök eru ekki alltaf fullkominn hálfhringur heldur geta verið [[sporaskja|sporöskjulaga]] í [[þversnið]]i. Egglaga hvolfþak var nýjung sem einkenndi [[barokktímabilið]]. Hvolfþak getur hvílt beint á [[hringhús]]i eða [[hvolfstóll|hvolfstól]], eða á röð [[hvolfbogi|hvolfboga]] og [[hvolftunga]] sem miðla milli hringlaga undirstöðu hvolfþaksins og beinna veggja undir því. Krúna hvolfþaksins getur verið opin eða lokuð, með [[auga (arkitektúr)|auga]] sem getur verið hulið með [[ljósturn]]i. Saga hvolfþaka nær aftur til [[forsögulegur tími|forsögulegs tíma]]. Slík þök voru byggð í [[Mesópótamía til forna|Mesópótamíu til forna]] og dæmi um hvolfþök hafa fundist í byggingarlist [[Persía til forna|Persíu]], [[Grikkland til forna|Grikklandi]], [[Kína til forna|Kína]] og [[Rómaveldi]] á fornöld. Auk þess er hægt að finna dæmi um hvolfþök í byggingarlist [[frumbyggjar|frumbyggja]] um víða veröld.<ref>{{cite book|author=Horning, J.|year=2009|title=Simple shelters: Tents, tipis, yurts, domes and other ancient homes|publisher=Bloomsbury Publishing USA}}</ref> Hvolfþök eru eitt af því sem einkennir [[Býsantíum|býsanska byggingarlist]] og byggingarlist [[Sassanídar|Sassanída]], sem aftur hafði mikil áhrif á byggingarlist í [[Evrópa|Evrópu]] og hinum [[íslam]]ska heimi á miðöldum. Á [[endurreisnin|endurreisnartímanum]] breiddist hvolfþakið út sem hluti af ítölskum áhrifum á byggingarlist Evrópu. Á sama tíma urðu hvolfþök eitt af einkennum byggingarlistar [[Tyrkjaveldi]]s.<ref>{{cite journal|author1=Hassan, Ahmad Sanusi|author2=Mazloomi, Mehrdad|author3=Omer, Spahic|year=2010|title=Sectional Analysis of Pendentive Dome Mosques During Ottoman Era|journal=Canadian Social Science|volume=6|number=5|pages=124–136|url=https://irep.iium.edu.my/3355/1/USMCanadaSanusi.pdf}}</ref> [[Barokk]]ið og [[nýklassíska stefnan]] fengu innblástur frá rómverskum hvolfþökum. Með framförum í stærðfræði, þróun nýrra byggingarefna, og nýrri byggingartækni, urðu til nýjar gerðir hvolfþaka. Í gegnum aldirnar hafa hvolfþök verið gerð úr efnum eins og leir, snjó, steinum, viði, múrsteinum, steypu, málmi, gleri og plasti. Hvolfþök hafa meðal annars tengst grafhýsum, stjörnuskoðunarstöðvum og stjórnarbyggingum. Í dag má víða finna hvolfþök á trúarlegum byggingum, þinghúsum, íþróttaleikvöngum, og ýmsum öðrum tegundum bygginga. == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur|Byggingarlist}} [[Flokkur:Byggingarlist]] [[Flokkur:Þök]] eusejd7tkdqh1lu7560remzepmo7w2c 1982641 1982640 2026-10-13T14:44:45Z Akigka 183 1982641 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Petersdom von Engelsburg gesehen.jpg|thumb|right|[[Péturskirkjan í Róm]] er með hvolfþak með [[ljósturn]]i efst.]] '''Hvolfþak''' er algengt form í [[byggingarlist]] sem líkist holu efra hvolfi [[hnöttur|hnattar]]. Hvolfþök eru ekki alltaf fullkominn hálfhringur heldur geta verið [[sporaskja|sporöskjulaga]] í [[þversnið]]i. Egglaga hvolfþak var nýjung sem einkenndi [[barokktímabilið]]. Hvolfþak getur hvílt beint á [[hringhús]]i eða [[hvolfstóll|hvolfstól]], eða á röð [[hvolfbogi|hvolfboga]] og [[hvolftunga]] sem miðla milli hringlaga undirstöðu hvolfþaksins og beinna veggja undir því. Krúna hvolfþaksins getur verið opin eða lokuð, með [[auga (arkitektúr)|auga]] sem getur verið hulið með [[ljósturn]]i. Saga hvolfþaka nær aftur til [[forsögulegur tími|forsögulegs tíma]]. Slík þök voru byggð í [[Mesópótamía til forna|Mesópótamíu til forna]] og dæmi um hvolfþök hafa fundist í byggingarlist [[Persía til forna|Persíu]], [[Grikkland til forna|Grikklandi]], [[Kína til forna|Kína]] og [[Rómaveldi]] á fornöld. Auk þess er hægt að finna dæmi um hvolfþök í byggingarlist [[frumbyggjar|frumbyggja]] um víða veröld.<ref>{{cite book|author=Horning, J.|year=2009|title=Simple shelters: Tents, tipis, yurts, domes and other ancient homes|publisher=Bloomsbury Publishing USA}}</ref> Hvolfþök eru eitt af því sem einkennir [[Býsantíum|býsanska byggingarlist]] og byggingarlist [[Sassanídar|Sassanída]], sem aftur hafði mikil áhrif á byggingarlist í [[Evrópa|Evrópu]] og hinum [[íslam]]ska heimi á miðöldum. Á [[endurreisnin|endurreisnartímanum]] breiddist hvolfþakið út sem hluti af ítölskum áhrifum á byggingarlist Evrópu. Á sama tíma urðu hvolfþök eitt af einkennum byggingarlistar [[Tyrkjaveldi]]s.<ref>{{cite journal|author1=Hassan, Ahmad Sanusi|author2=Mazloomi, Mehrdad|author3=Omer, Spahic|year=2010|title=Sectional Analysis of Pendentive Dome Mosques During Ottoman Era|journal=Canadian Social Science|volume=6|number=5|pages=124–136|url=https://irep.iium.edu.my/3355/1/USMCanadaSanusi.pdf}}</ref> [[Barokk]]ið og [[nýklassíska stefnan]] fengu innblástur frá rómverskum hvolfþökum. Með framförum í stærðfræði, þróun nýrra byggingarefna, og nýrri byggingartækni, hafa orðið til nýjar gerðir hvolfþaka. Í gegnum aldirnar hafa hvolfþök verið gerð úr efnum eins og leir, snjó, steinum, viði, múrsteinum, steypu, málmi, gleri og plasti. Hvolfþök hafa meðal annars tengst grafhýsum, stjörnuskoðunarstöðvum og stjórnarbyggingum. Í dag má víða finna hvolfþök á trúarlegum byggingum, þinghúsum, íþróttaleikvöngum, og ýmsum öðrum tegundum bygginga. == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur|Byggingarlist}} [[Flokkur:Byggingarlist]] [[Flokkur:Þök]] mo8zz15xn4qgvy3i5141kcbugsb2gj1 0 38326 1982681 1979880 2026-10-14T11:18:16Z ~2026-54980-74 121768 Skipti út innihaldi með „ertu með tippa ost komdþú til kalla íslensku kennara og við tölum um það{{Taxobox | color = pink | name = Hreindýr | status = VU | trend = decreasing | status_ref = <ref>Gunn, A. (2016). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2016-1.RLTS.T29742A22167140.en Rangifer tarandus.] ''The IUCN Red List of Threatened Species 2016'': e.T29742A22167140. Sótt 8. apríl 2019.</ref> | image = Caribou.jpg | image_width = 240px |image_caption=Skógarhreindýr í Kanada...“ 1982681 wikitext text/x-wiki ertu með tippa ost komdþú til kalla íslensku kennara og við tölum um það{{Taxobox | color = pink | name = Hreindýr | status = VU | trend = decreasing | status_ref = <ref>Gunn, A. (2016). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2016-1.RLTS.T29742A22167140.en Rangifer tarandus.] ''The IUCN Red List of Threatened Species 2016'': e.T29742A22167140. Sótt 8. apríl 2019.</ref> | image = Caribou.jpg | image_width = 240px |image_caption=Skógarhreindýr í Kanada |regnum= [[Dýraríki]] (''Animalia'') |phylum= [[Seildýr]] (''Chordata'') |classis= [[Spendýr]] (''Mammalia'') |ordo= [[Klaufdýr]] (''Artiodactyla'') | familia = [[Hjartardýr]] (''Cervidae'') | subfamilia = '''Odocoileinae''' | genus = '''''Rangifer''''' | genus_authority = [[Charles Hamilton Smith|C.H. Smith]], 1827 | species = '''''R. tarandus''''' | binomial = ''Rangifer tarandus'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758) }} [[Mynd:Rangifer tarandus map.png|thumb|Útbreiðslukort.]] * [[Flokkur:Hjartardýr]] [[Flokkur:Norðurslóðir]] [[Flokkur:Villt spendýr á Íslandi]] pi3j97cn1wivxr4e3d5nx9p0iv0zpbc 1982682 1982681 2026-10-14T11:19:46Z Akigka 183 Tók aftur breytingu frá [[Special:Contributions/~2026-54980-74|~2026-54980-74]] ([[User talk:~2026-54980-74|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] 1979880 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = pink | name = Hreindýr | status = VU | trend = decreasing | status_ref = <ref>Gunn, A. (2016). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2016-1.RLTS.T29742A22167140.en Rangifer tarandus.] ''The IUCN Red List of Threatened Species 2016'': e.T29742A22167140. Sótt 8. apríl 2019.</ref> | image = Caribou.jpg | image_width = 240px |image_caption=Skógarhreindýr í Kanada |regnum= [[Dýraríki]] (''Animalia'') |phylum= [[Seildýr]] (''Chordata'') |classis= [[Spendýr]] (''Mammalia'') |ordo= [[Klaufdýr]] (''Artiodactyla'') | familia = [[Hjartardýr]] (''Cervidae'') | subfamilia = '''Odocoileinae''' | genus = '''''Rangifer''''' | genus_authority = [[Charles Hamilton Smith|C.H. Smith]], 1827 | species = '''''R. tarandus''''' | binomial = ''Rangifer tarandus'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758) }} [[Mynd:Rangifer tarandus map.png|thumb|Útbreiðslukort.]] '''Hreindýr''' ([[fræðiheiti]]: ''Rangifer tarandus'') eru [[hjartardýr]] sem finna má víða á norðurhveli jarðar. Þau eru einstaklega vel aðlöguð kulda og snjóþyngslum að vetrarlagi. Andstætt öllum öðrum hjartardýrum bera bæði kynin [[horn]]. Kvenkyns hreindýr nefnist ''simla'' (eða ''hreinkýr''), og karlkyns hreindýr nefnist ''hreinn'' (eða ''hreintarfur''). Oftast eru notaðar styttingarnar tarfur og kýr. Hreindýr má finna á [[Ísland]]i, [[Noregur|Noregi]], norðurhluta [[Svíþjóð]]ar og [[Finnland]]s, á [[Svalbarði|Svalbarða]], á norðursvæði [[Evrópa|evrópska]] hluta [[Rússland]]s þar á meðal [[Novaya Zemlya]], í [[Asía|Asíu]] hluta Rússlands allt til [[Kyrrahaf]]s, í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]], á [[Grænland]]i, í [[Kanada]] og [[Alaska]]. Tamin hreindýr er aðallega að finna í Norður-<nowiki/>[[Skandinavía|Skandinavíu]] og Rússlandi (bæði í evrópska hlutanum og í Síberíu). Villt hreindýr er að finna í Norður-Ameríku og á Grænlandi. Hreindýr í Norður Ameríku og á Grænlandi eru villt en einu núlifandi villtu hreindýrin í Evrópu er að finna á nokkrum stöðum hátt til fjalla í Suður-Noregi. Íslensku hreindýrin eru afkomendur taminna norskra hreindýra þó svo að þau séu nú villt. == Lýsing == Mikil munur er á stærð dýra eftir undirtegundum. Í íslenska stofninum er fallþungi kúa yfirleitt 30 til 40 kg en tarfa allt að 80 og 100 kg. Tamin hreindýr í Skandinvíu eru iðulega stærri, fallþungi kúa 40 - 100 kg og tarfa 70 - 150 kg. [[Kanada|Kanadísk]] hreindýr eru enn stærri og er þar algengt að tarfarnir nái 300 kg fallþyngd. Bæði kynin hafa horn sem vaxa árlega og eru síðan felld. Þegar þau eru að vaxa eru þau mjúk og klædd dökkbrúnni, flauelskenndri og æðaríkri húð. Þegar hornin eru fullvaxin, dettur húðin af, hornin harðna og falla að lokum af dýrunum. Í skandinavísku undirtegundinni fella eldri tarfar hornin í desember, ungir tarfar snemma vors og kýrnar um mitt sumar. Hreindýrin eru [[jórturdýr]] með fjóra maga. Þau eru jurtaætur og bíta [[Flétta|fléttur]], [[Stör|starir]], [[grös]], [[lyng]], [[blómplöntur]] og [[Sveppir|sveppi]]. Á veturna krafsa þau upp snjóinn til að komast að fæðu, sem aðallega er fléttur og [[skófir]]. [[Mynd:ReindeerLoosingVelvet.jpg|thumb|left|Hreindýrahorn í vexti, sjá má að mjúka húðin er að losna af hægra horni.]] Feldur hreindýra er í tveimur lögum, þétt stutt undirhár og löng yfirhár. Hárin eru hol að innan, mjög þétt og einangra þess vegna vel. Feldurinn er oftast dökkbrúnn á sumrin en ljósari á veturna. Hreindýr fljóta vel í vatni og hika ekki við langa sundspretti yfir ár og vötn. == Útbreiðsla == Hreindýr eru eindregin hjarðdýr en hóparnir eru misstórir eftir árstíma. Fullorðnir tarfar fara oft einförum utan [[Fengitími|fengitíma]]. Villt hreindýr fara oftast á milli beitarsvæða á vorin og haustin. Á sama hátt eru flest tamin hreindýr flutt milli beitarsvæða vor og haust. Tiltölulega stórar klaufir dýranna auðvelda þeim að komast um snjóbreiður og túndrur. Um tvær miljónir hreindýra lifa í Norður-Ameríku. Í Evrópu og Asíu lifa um 5 miljónir, flest þeirra tamin eða hálftamin. Síðustu viltu hreindýrin í Evrópu er að finna í suðurhluta Noregs. Þau eru af undirtegundinni ''R. tarandus tarandus''. Tamin hreindýr í Skandinavíu eru flest blönduð af undirtegundunum ''tarandus'' og ''fennicus'' - finnsk skógarhreindýr. === Hreindýr á Íslandi === Hreindýr voru flutt til Íslands á árunum 1771 – 87 frá Finnmörku í Noregi. Þau voru sett á land í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]], á [[Suðurland|Suður]]- og [[Suðvesturland]]i, á [[Norðausturland]]i og á [[Austurland]]i. Þrír fyrstu hóparnir sem fluttir voru til landsins, til Vestmannaeyja og [[Rangárvallasýsla|Rangárvallasýslu]] árið [[1771]], [[Reykjanes]]s árið [[1777]] og til [[Norðurland]]s árið [[1784]], dóu allir út. Talið er að harðir vetur, hagleysa og ofbeit í vetrarhögum hafi ráðið þar mestu um. Hins vegar dafnaði sá hópur sem fluttur var til [[Vopnafjörður|Vopnafjarðar]] árið [[1787]] og halda þau nú til á hálendinu norðan og norðaustan við [[Vatnajökull|Vatnajökul]] og á Austfjörðum. == Hreindýraveiðar == Hreindýr hafa verið veiðidýr manna allt frá [[steinöld]], meðal annars má finna hellamálverk af hreindýrum í [[Lascaux]]-hellinum. Alls staðar þar sem hreindýr voru villt voru þau veidd, oft rekin saman til slátrunar. Enn má finna t.d. í Noregi og á Grænlandi (bæði frá tímum norrænna mann þar og [[Inuítar|inuíta]]) steinhleðslur sem notaðar hafa verið til að reka dýrin þangað sem auðvelt var að slátra þeim. Þar sem enn eru villt hreindýr eru þau veidd en þó alls staðar undir ströngu eftirliti. Í Norður-Ameríku hafa einungis frumbyggjarnir ([[indíánar]], [[inuítar]] og [[yipik]]) leyfi til að veiða dýrin. Árlega eru um 1200-1500 dýr felld á Íslandi samkvæmt ströngu kvótakerfi.<ref>[http://www.ruv.is/frett/a-fjorda-thusund-umsoknir-um-hreindyraveidi Á fjórða þúsund umsóknir um hreindýraveiði] Rúv, skoðað 20. feb. 2018.</ref> == Hreindýrabúskapur == [[Mynd:Reindeer milking.jpg|thumb|right|250px|Hreindýr mjólkað á 19. öld, mynd frá Noregi]] Hreindýrabúskapur hefur um aldaraðir gegnt mikilvægu hlutverki fyrir líf og afkomu allflestra frumbyggjaþjóða á norðurheimskautasvæðinu í Evrópu og Asíu. Sérstaklega er þar um að ræða [[Samar|Sama]], [[Nenet|Nenetsa]], [[Khant|Khanta]], [[Evenk|Evenka]], [[Jukaghir|Júkagíra]], [[Tjuktji|Tjúkta]] og [[Koryak|Korjaka]]. Sennilega hafa menn byrjað að temja hreindýr þegar á [[bronsöld]] (um 1500 árum f.Kr.). Aðallega er hreindýrabúskapur stundaður vegna kjöts, felds, og horna. Áður fyrr voru hreindýr einnig notuð sem mjólkurdýr og dráttardýr. Í Síberíu voru hreindýr líka höfð til reiðar enda eru hreindýrin í Síberíu talsvert stærri en þau skandinavísku. Hreindýrahjarðir hvers eiganda eru allt frá nokkrum hundruðum dýra til fleiri þúsunda. Hreindýrin eru eiginlega hálfvillt og ganga laus árið um kring þó eigendur hafi eftirlit með þeim og flytji þau milli beitisvæða allt eftir árstíma. Möluð hreindýrahorn eru seld sem lyf í Austur-Asíu. == Undirtegundir == [[Mynd:Albino raindeer.jpg|thumb|right|250px|Hjörð af hreindýrum í Jämtland, Svíþjóð. Fyrstur fer hvítingi]] * '''Skógarhreindýr''' (''R. tarandus caribou''), fundust áður á túndrum og skógarsvæðum í norðurhluta Norður-Ameríku allt frá Alaska í vestri til Nýfundnalands í austri og allt suður til [[New England|Nýja-Englands]]. Þau eru hins vegar horfin af stærstum hluta þessa svæðis og eru alls staðar í útrýmingarhættu nema í norðurhluta [[Quebec]] og [[Labrador]] í Kanada. * '''Heimskautahreindýr''' (''R. tarandus eogroenlandicus'') var undirtegund á Austur-Grænlandi fram að aldamótum 1900, en er nú útdauð. * '''Finnsk skógarhreindýr''' (''R. tarandus fennicus''), er að finna í suðurhluta Finnlands og í Norður-Rússlandi og í Síberíu. * '''Grant-hreindýr''' (''R. tarandus granti'') er að finna í [[Alaska]] og [[Yukon]] og [[Norðvesturhéruðin|Norðvesturhéruðum]] Kanada. * '''Grænlandshreindýr''' eða '''túndruhreindýr''' (''R. tarandus groenlandicus''), er að finna í [[Nunavut]] og [[Norðvesturhéruðin|Norðvesturhéruðum]] Kanada og á Vestur-<nowiki/>[[Grænland]]i. * '''[[Peary hreindýr|Peary-hreindýr]]''' (''R. tarandus pearyi''), er að finna á eyjunum í norðurhluta Nunavut og Norðvesturhéruðum Kanada. * '''Svalbarðahreindýr''' (''R. tarandus platyrhynchus''), er að finna á [[Svalbarði|Svalbarðseyjum]]. Þessi hreindýr eru minnst allra hreindýra. * '''Villihreindýr''' (''R. tarandus tarandus''), er að finna í Skandinavíu, Norður-Síberíu og Norður-Kanada. ==Tilvísanir== <references/> == Heimildir == * Reindeer Roundup! A K-12 Educator's Guide to Reindeer in Alaska. 2004. Carrie Bucki with Greg Finstad and Tammy A. Smith. * [http://reindeer.salrm.uaf.edu Reindeer Research Program] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210428223449/http://reindeer.salrm.uaf.edu/ |date=2021-04-28 }}, University of Alaska Fairbanks. == Tenglar == {{wikiorðabók|hreindýr}} {{Commons|Rangifer tarandus|Hreindýrum}} {{wikilífverur|Rangifer tarandus|Hreindýrum}} * [http://hreindyr.is/ www.hreindyr.is - Veiðistjórnunarsvið Umhverfisstofnunar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927180538/http://hreindyr.is/ |date=2007-09-27 }} * [https://www.na.is/index.php/hreindyr Náttúrustofnun Austurlands - Fróðleikur um hreindýr] * [http://keldur.is/sites/keldur.is/files/Snikjudyr%2Bhreindyr.pdf Sníkjudýr í hreindýrum á Íslandi (MA ritgerð Berglind Guðmundsdóttir)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201130023706/http://keldur.is/sites/keldur.is/files/Snikjudyr%2Bhreindyr.pdf |date=2020-11-30 }} * [http://www.rangifer.no/ Norræna hreindýraráðið] * [http://www.reindeers.info Reindeers.info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181002091708/http://www.reindeers.info/ |date=2018-10-02 }} - Articles and information about Reindeer * [http://www.nps.gov/archive/bela/html/rangifer.htm General information on Caribou and Reindeer] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.rangifer.net/rangifer/index.cfm Human Role in Reindeer/Caribou Systems] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051023182634/http://www.rangifer.net/rangifer/index.cfm |date=2005-10-23 }} * [http://dnweb5.dirnat.no/wmsdn/Villrein_english.asp Villt hreindýr í Noregi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070209193314/http://dnweb5.dirnat.no/wmsdn/Villrein_english.asp |date=2007-02-09 }} * [http://www.villreinfangst.no/ Villreinfangsten som verdensarv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722134854/http://villreinfangst.no/ |date=2013-07-22 }} * [http://www.mnh.si.edu/arctic/html/caribou_reindeer.html Smithonian - Artic Studies Center - Mammals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070225113401/http://www.mnh.si.edu/arctic/html/caribou_reindeer.html |date=2007-02-25 }} * [https://timarit.is/page/3277495 ''Hvað varð um hreindýrin á Reykjanesskaga?''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1947] [[Flokkur:Hjartardýr]] [[Flokkur:Norðurslóðir]] [[Flokkur:Villt spendýr á Íslandi]] 52gekdqqt2oabtpeotmcw0t4qi5aim9 0 72068 1982673 1906973 2026-10-14T10:46:46Z Salvor 70 /* Tenglar */ bæta inn tengli 1982673 wikitext text/x-wiki '''Guttormur J. Guttormsson''' ([[21. nóvember]] [[1878]] – [[1966]]) var vesturíslenskt [[skáld]] sem skrifaði auk þess nokkur [[leikrit]]. Foreldrar Guttorms voru Jón Guttormsson (1841-1896) og Pálína Ketilsdóttur (1849-1886) en þau fluttust til Vesturheims árið 1875 en þá var Öskjugos var nýhafið og hafís var landfastur ár eftir ár. Pálína var frá Mjóanesi í Vallnahreppi í Suður-Múlasýslu og Jón var frá Arnheiðarstöðum í Valþjófsstaðarsókn í Norður-Múlasýslu. Þessir bæir standa sinn hvorum megin við Lagarfljót. Foreldrar Guttorms dóu er hann var barn að aldri og þau munu hafa búið við kröpp kjör. Guttormur fæddist að Víðivöllum í [[Nýja-Ísland|Nýja-Íslandi]] og bjó lengst af á föðurleifð sinni. Hann var þrjú ár í barnaskóla en var að öðru leyti [[Sjálfmenntun|sjálfmenntaður]]. Hann var eitt af helstu skáldum vestur-íslenskum á tuttugustu öld, ásamt [[Stephan G. Stephansson]] og [[Káinn]]. Kvæði hans birtust fyrst í íslenskum vikublöðunum í Kanada, en fyrsta bók hans kom út í [[Winnipeg]] árið 1909 og nefndist ''Jón Austfirðingur''. Heildarútgáfa af ljóðum hans kom út í Reykjavík árið [[1947]] og nefndist ''Kvæðasafn''. Guttormur fékkst einnig við leikritaskrif og komu út eftir hann í [[Reykjavík]] árið 1930, og nefndist bókin: ''Tíu leikrit''. == Verk Guttorms == * ''[[Jón Austfirðingur og nokkur smákvæði]]'' ([[1909]]). * ''[[Bóndadóttir]]'' ([[1920]]) * ''[[Gaman og alvara]]'' ([[1930]]) * ''[[Tíu leikrit]]'' ([[1930]]) * ''[[Hunangsflugur (ljóðabók)|Hunangsflugur]]'' ([[1944]]) * ''[[Kanadaþistill]]'' ([[1958]]) * ''[[Kvæðasafn (Guttormur J. Guttormsson)|Kvæðasafn]]'' (1947) == Tenglar == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2209303 ''Ræða, flutt fyrir minni Guttorms J. Guttormssonar''; grein í Lögberg 1958] * [http://www.marvidar.com/wp-content/uploads/Guttormur_J_Febr_2015.pdf Guttormur J. Guttormsson skáld (Már Viðar Jónsson tók saman)] * [https://vigdis.hi.is/is/guttorms-j-guttormssonar-fyrirlestrarodin Guttorms J. Guttormssonar fyrirlestraröðin] ;Verk Guttorms * [http://servefir.ruv.is/vesturfarar/LandGuttorm.html ''Sandy Bar''; birtist á sérvef Rúv.is] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090205151242/http://servefir.ruv.is/vesturfarar/LandGuttorm.html |date=2009-02-05 }} {{Stubbur|Æviágrip}} [[Flokkur:Íslensk skáld]] [[Flokkur:Vestur-Íslendingar]] {{fd|1878|1966}} by76xi26dudc7w0d1kezqlupoi9nkvc 0 77776 1982658 1949816 2026-10-14T00:32:57Z ~2026-55071-34 121794 /* */ 1982658 wikitext text/x-wiki {{kvikmynd | nafn = Harry Potter og Viskusteinninn | plagat = Harry_potter_and_the_philosophers_stone.jpg‎|250px | upprunalegt heiti= Harry Potter and the Philosopher's Stone | leikstjóri = Chris Columbus | framleiðandi = David Heyman | handritshöfundur = Steve Kloves (eftir bók J.K. Rowling) | leikarar = [[Daniel Radcliffe]]<br />[[Rupert Grint]]<br />[[Emma Watson]]<br />[[Richard Harris]]<br />[[Robbie Coltrane]]<br />[[Alan Rickman]]<br />[[Maggie Smith]]<br />[[Ian Hart]] | tónlist = [[John Williams]] | kvikmyndagerð = John Seale | klipping = Richard Bruce-Francis | dreifingaraðili = Warner Bros. | útgáfudagur = {{UK}} [[4. nóvember]] [[2001]]<br />{{USA}} [[14. nóvember]] [[2001]] | sýningartími = 152 mín. | aldurstakmark = Leyfð Öllum | tungumál = [[enska]] | ráðstöfunarfé = $125.000.000 | byggt á = ''[[Harry Potter og viskusteinninn]]'' eftir [[J. K. Rowling]] | framhald af = | framhald = [[Harry Potter og leyniklefinn (kvikmynd)|Harry Potter og leyniklefinn]] | verðlaun = | imdb_id = }} '''''Harry Potter og viskusteinninn''''' er [[Bretland|bresk]] ævintýramynd frá árinu 2001 og er byggð á [[Harry Potter og viskusteinninn|samnefndri sögu]] eftir [[J.K. Rowling]]. Myndinni er leikstýrt af [[Chris Columbus]] og er þetta fyrsta myndin í hinum vinsæla myndaflokki um Harry Potter. Sagan fjallar um Harry Potter, strák sem kemst að því á ellefu ára afmælisdaginn að hann er galdramaður, og er sendur í Hogwartsskóla Galdra og Seiða til þess að byrja galdralærdóm sinn. Myndin skartar [[Daniel Radcliffe]] sem Harry Potter í aðalhlutverki, ásamt [[Rupert Grint]] og [[Emma Watson|Emmu Watson]] sem bestu vinum Harrys, Ron Weasley og Hermione Granger. Fullorðnir leikarar í myndinni eru [[Richard Harris]], [[Maggie Smith]], [[Robbie Coltrane|Robbie Clotrane]], [[Alan Rickman]] og [[Ian Hart]]. Warner Bros. keypti kvikmyndaréttinn á bókinni árið 1999. Framleiðsla hófst árið 2000, þegar Columbus var valin úr fáum leikstjórum. Rowling krafðist þess að allt leikaraliðið væri [[Bretland|breskt]] eða [[Írland|írskt]], til þess að þjóðernið væri það sama í myndinni og í bókinni. Rowling samþykkti einnig handritið sem skrifað var af Steve Kloves. Myndin er að hluta til tekin í upptökustúdiói Leavsden en einnig á sögufrægum stöðum í landinu. Myndin kom út í Bretlandi og Bandaríkjunum í nóvember árið 2001. Fyrir utan frábæra dóma skilaði myndin 976 milljóna dala hagnaði um allan heim og var tilnefnd til þriggja verðlauna. Önnur, þriðja, fjórða, fimmta og sjötta bókin hafa einnig verið kvikmyndaðar en það verða tvær myndir gerðar eftir sjöundu bókinni og er áætlað að þær komi út árið 2010. == Söguþráður == [[Harry Potter]] er nokkuð eðlilegur ellefu ára strákur, sem býr hjá leiðinlegum ættingjum sínum, Dursley-fjölskyldunni. Á ellefu ára afmælisdaginn kemst Harry að því hjá ókunnugum manni, Rubeus Hagrid, að hann er galdramaður og er frægur í galdraheiminum fyrir að hafa lifað af drápsbölvun hins illa Voldemorts þegar Harry var aðeins eins árs. Voldemort drap foreldra Harrys en morð Harrys misheppnaðist og varð aðeins ör eins og elding í laginu eftir á enni Harrys. Harry er síðan boðið að hefja nám í Hogwartsskóla. Harry kemst frá frænda sínum og frænku og byrjar í Hogwartsskóla og lærir galdra og eignast nýja vini en líka óvini á meðal nemenda og starfsmanna. Voldemort hafði næstum dáið og hefur verið í felum í tíu ár en planar að koma aftur sem hinn Myrki Herra og ráða ríkjum eins og hann gerði eitt sinn, í gegnum viskusteininn, sem hlýðir aðeins eiganda sínum. Harry og vinir hans, Hermione Granger og Ron Weasley komast að ráðabruggi Vodlemorts og reyna að stela steininum sem er geymdur í vel vörðum neðanjarðarklefa í Hogwarts. == Persónur og leikarar == Rowling krafðist þess persónulega að leikararnir væru allir Breskir. Susie Figgis var ráðin til að finna leikara í hlutverkin. Opnar áheyrnarprufur voru haldnar fyrir þrjú aðalhlutverkin og máttu aðeins bresk börn taka þátt. Áheyrnarprufurnar voru í þremur liðum, og átti sá sem var í prufunni að lesa blaðsíðu úr Harry Potter og viskusteininum og ef hann væri kallaður aftur, átti hann að spinna upp atriðið þar sem nemendurnir koma í Hogwarts og var þeim gefnar nokkrar blaðsíður úr handritinu og áttu að lesa þær fyrir framan leikstjórann. 11. júlí árið 2000 hætti Figgis starfi sínu og kvartaði yfir því að Columbus hafi ekki fundist þúsundir barna sem komu í áheyrnarprufur þess verðug að leika í myndinni. Þann 8. ágúst árið 2000 völdu framleiðendurnir hinn óþekkta [[Daniel Radcliffe]] og nýliðana [[Emma Watson|Emmu Watson]] og [[Rupert Grint]], úr þúsundum barna til þess að leika hlutverk Harrys, Hermione og Rons. * [[Daniel Radcliffe]] leikur '''[[Harry Potter]]''', venjulegan dreng með eldingarlaga ör á enninnu og hefur eiginleika til að láta skrýtna hluti gerast. Frændi hans og frænka hafa alið hann upp síðan foreldrar hans létust þegar hann var eins árs og veit hann lítið um þá. Á ellefta afmælisdeginum kemst Harry að því að hann er galdramaður og hefur fengið inngöngu í Hogwartsskóla galdra og seiða. Leikstjórinn Columbus vildi Daniel í hlutverkið frá því hann sá hann fyrst í útgáfu [[BBC]] af [[David Copperfield]], áður en opnar leikprufur hófust, en honum hafði verið sagt að vernandi foreldrar Daniels myndu ekki leyfa honum að taka hlutverkinu. Colubmus útskýrði að þrautseyja hans í að vilja fá Radcliffe í hlutverkið hengi á uppsögn Figgis. Daniel var beðinn um að koma í prufur árið 2000, þegar Heyman og Kloves hittu hann og foreldra hans í uppfærslu af ''Stones in His Pocket'' í [[London]]. Heyman og Columbus tókst að sannfæra foreldra Daniels um að sonur þeirra myndi vera verndaður frá fjölmiðlum og þau samþykktu að hann mætti leika Harry. Rowling samþykkti Radcliffe inn í leikaraliðið og sagði ''eftir að hafa séð prufuna hans finnst mér að Chris Columbus hefði ekki geta fundið betri Harry.'' Daneil fékk 1 milljón punda í laun í myndinni, en honum fannst launin ekki skipta miklu máli. * [[Rupert Grint]] leikur '''[[Ron Weasley]]''', rauðhærðan galdrastrák sem er yngstur strákanna í sjö barna röð úr illa staddri fjölskyldu, sem verður besti vinur Harrys. Grint var elsti leikarinn af þremenningunum, þá þrettán ára. Hann ákvað að hann myndi vera fullkominn í hlutverkið, vegna þess að hann hefði rautt hár og fannst sögurnar skemmtilegar. Eftir að hafa séð auglýstar opnar prufur sendi hann inn myndband af sjálfum sér að rappa um það hversu mikið hann langaði í hlutverkið. Tilraun hans náði árangri þar sem hann var beðinn um að koma í prufur. * [[Emma Watson]] leikur '''[[Hermione Granger]]''', mjög gáfaða norn sem er fædd af muggum, sem verður vinkona Rons og Harrys, þrátt fyrir að hún fari í taugarnar á þeim, eftir að þeir bjarga henni frá trölli. Kennari í Oxford-leiklistarskólanum var mjög hrifinn af frammistöðum Emmu í skólaleikritum og sendi nafnið hennar til framleiðenda myndarinnar. Watson tók prufuna alvarlega en fannst hún aldrei eiga séns á því að fá hlutverkið. Framleiðendurnir voru heillaðir af sjálfsöryggi Emmu og hún tók fram þúsundum stelpna með frammistöðu sinni. Rowling studdi Emmu í hlutverkið frá fyrstu prufu. * [[Robbie Coltrane]] leikur '''[[Rubeus Hagrid]]''', hálf-risa sem sér um lóðina í Hogwarts. Hagrid fer með Harry á Runnaflöt á fljúgandi mótorhjóli, en tekur hann síðan frá frænda sínum og frænku á ellefta afmælisdaginn hans og eftir það tengjast þeir sterkum böndum. Hann er mjög hrifinn af allskonar galdraverum. Coltrane var efstur á blaði á Rowling yfir þá sem hún vildi í hlutverkið. Coltrane var mikill aðdáandi bókanna og undirbjó sig fyrir hlutverkið með því að ræða við Rowling um fortíð og framtíð Hagrids. * [[Richard Harris]] sem '''[[Albus Dumbledore]]''', skólameistari Hogwars og einn af frægustu og mestu galdramönnum allra tíma. Dubledore ákveður að Harry eigi að vera hjá frænda sínum og frænku eftir að foreldrar hans falla fyrir Voldemort. Harris hafnaði hlutverkinu fyrst, en tók því þegar barnabarnið hans sagðist aldrei muna tala við hann aftur ef hann tæki ekki hlutverkið. * [[Maggie Smith]] sem '''[[Minerva McGonagall]]''', aðstoðarskólameistarinn, yfirmaður Gryffindor og ummyndunarkennari í Hogwarts. McGonagall fylgir Dumbledore að Runnaflöt 4 þegar farið er með Harry til frændfólk síns og hefur þann hæfileika að geta breytt sér í kött. Smith var persónulega valin af Rowling. * [[Alan Rickman]] sem '''[[Severus Snape]]''', töfradrykkjafræðikennarinn og yfirmaður Slytherinvistarinnar í Hogwarts. Snape þolir ekki Harry vegna þess að honum líkaði mjög illa við föður Harrys. [[Tim Roth]] hafði áhuga á hlutverkinu vegna þess að börnin hans voru aðdáendur bókanna, en mikil dagskrá þýddi að hann tók hlutverki í kvikmyndinni [[Planet of the Apes]] í staðinn. * [[Ian Hart]] sem '''[[Prófessor Quirrell]]''', taugaveiklaði kennarinn í vörnum gegn myrku öflunum í Hogwarts. Hann er alltaf með turban, sem geymir næstum dauðann Voldemort. [[David Thewlis]] fór í prufu fyrir hlutverkið; en hann var seinna ráðinn sem ''Remus Lupin'' í [[Harry Potter og fanginn frá Azkaban (kvikmynd)|Harry Potter og fanginn frá Azkaban]]. * [[Richar Bremmer]] sem '''[[Voldemort]]''', myrkasti galdramaður allra tíma. Hann var sigraður og næstum eyðilagður, þegar drápsbölvunin sem hann kastaði á Harry endurkastaðist á hann. Hann minnkaði og varð andi sem aðeins gat verið í líkama annarra og er að leita að Viskusteininum og tækifæri til að verða ódauðlegur. Bremmer leikur aðeins Voldemort í endurminningu. Í lok myndarinnar þegar Voldemort kemur Harry fyrir sjónir talar Ian Hart fyrir Voldemort. * [[Tom Felton]] sem '''[[Draco Malfoy]]''', galdramann úr ríkri fjölskyldu. Eftir að Harry hafnar tilboði hans um ''vináttu'', þróar Draco með sér hatur á Harry og vinum hans. Ásamt Radcliffe, var Felton eini leikarinn í barna-leikaraliðinu sem hafði leikið fyrir framan myndavélar áður. * [[Richar Griffiths]] sem '''[[Vernon Dursley]]''', frændi Harrys sem kemur illa fram við hann, og þykir bara vænt um son Dudley son sinn. Vernon vill ekki að Harry komist að því að hann sé galdramaður og brennir því öll bréfin frá Hogwarts. * [[Fiona Shaw]] sem '''[[Petunia Dursley]]''', frænka Harrys, sem eins og Vernon, kemur illa fram við hann. * [[Harry Melling]] sem '''[[Dudley Dursley]]''', Feiti, stríðni og ofdekraði frændi Harrys, sonur Vernons og Petuniu. * [[John Hurt]] sem '''[[Hr. Ollivander]]''', eigandi Ollivander's, besti sprotaframleiðandi í galdraheiminum. Ollivander hefur þann eiginleika að geta fundið hinn fullkomna sprota handa þeim sem vantar, og segist muna eftir hverjum einasta sprota sem hann hefur nokkurn tímann selt. Hann segir Harry að hann hafi fengið eldingarlaga örið frá Voldemort. * [[Matthew Lewis]] sem '''[[Neville Longbottom]]''', hulítill nemandi sem verður vinur Harrys, Rons og Hermione. Hann er oft skotmark Malfoy klíkunnar hans. * [[Warcik Davis]] sem '''[[Filius Flitwick]]''', lítll galdramaður sem kennir galdrabrögð og er yfirmaður Ravenclaw-vistarinnar í Hogwarts. * [[John Cleese]] sem '''[[Næstum-hauslausi Nick]]''', draugur Gryffindor vistarinnar og er höfuð hans næstum því dottið af eftir að það misheppnaðist að hálshöggva hann. * [[Julie Walters]] sem '''[[Molly Weasley]]''', umhyggjusama móðir Rons. Hún sýnir Harry hvernig á að komast á brautarpall 9 og 3/4. Áður en Walters var ráðin talaði bandaríska leikkonan [[Rosie O'Donnell]] við Columbus um að leika frú Weasley. * [[Rik Mayall]] var ráðinn í hlutverk draugsins Peeves, og átti að kalla textann sinn í tökum en nokkur atriði voru klippt úr myndinni. == Íslensk talsetning == {| class="wikitable" |+ !Hlutverk !Leikari<ref>VHS Leikaralistar</ref> |- |Harry Potter |[[Gísli Baldur Gíslason]] |- |Hermione Granger |[[Sunna Eldon]] |- |Ron Weasley |[[Árni Þrastarson]] |- |Dudley Dursley | rowspan="2" |[[Grímur Gíslason]] |- |Draco Malfoy |- |Fred Weasley | rowspan="2" |[[Finnur Gudmundsson]] |- |Georg Weasley |- |Percy Weasley |[[Valur Freyr Einarsson]] |- |Frú Weasley |[[Ragnheiður Steindórsdóttir]] |- |Neville Longbottom |[[Hjalti Rúnar Jónsson]] |- |Oliver Woods |[[Atli Rafn Sigurðarson]] |- |Petunia Dursley |[[Inga Maria Valdimarsdóttir]] |- |Vernon Dursley |[[Pálmi Gestsson]] |- |Albus Dumbledore |[[Laddi]] |- |Minerra McGonagall |[[Helga Elínbórg Jónsdottir]] |- |Severus Snape |[[Magnús Jónsson (f. 1965)|Magnús Jónsson]] |- |Hagrid |[[Ólafur Darri Ólafsson]] |- |Flitwick Prófessor |[[Karl Ágúst Úlfsson]] |- |Quirell Prófessor | rowspan="2" |[[Hjálmar Hjálmarsson|Hjalmar Hjalmarsson]] |- |Ollivander |- |Fröken Hoouch |[[Lísa Pálsdóttir|Lisa Palsdóttir]] |- |Voldermort |[[Arnar Jónsson]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|'''Auka Hlutverk''' |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Agnar Már Júlíusson]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Björn Ármann Júlíusson]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Hördur Helgi Hreidarsson]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Jóhann Eyþór Jóhannsson]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Karen Halldórsdóttir]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Katrín Ósk Kjeldsdóttir]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Ragnheiður Halldórsdóttir]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Róbert Ægir Hrafnsson]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Sædís Kristunsdóttir]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Vera Illugadóttir]] |} == Heimildir == {{wpheimild | tungumál = en | titill = Harry Potter and the Philosopher's Stone (film)| mánuðurskoðað = febrúar| árskoðað = 2010 }} [[Flokkur:Harry Potter-kvikmyndir|Viskusteinninn]] [[Flokkur:Breskar kvikmyndir]] [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 2001]] jhhavulufpawe3688z2bt7r297igokk 1982659 1982658 2026-10-14T00:59:59Z Berserkur 10188 Tók aftur breytingu frá [[Special:Contributions/~2026-55071-34|~2026-55071-34]] ([[User talk:~2026-55071-34|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] 1949816 wikitext text/x-wiki {{kvikmynd | nafn = Harry Potter og Viskusteinninn | plagat = Harry_potter_and_the_philosophers_stone.jpg‎|250px | upprunalegt heiti= Harry Potter and the Philosopher's Stone | leikstjóri = Chris Columbus | framleiðandi = David Heyman | handritshöfundur = Steve Kloves (eftir bók J.K. Rowling) | leikarar = [[Daniel Radcliffe]]<br />[[Rupert Grint]]<br />[[Emma Watson]]<br />[[Richard Harris]]<br />[[Robbie Coltrane]]<br />[[Alan Rickman]]<br />[[Maggie Smith]]<br />[[Ian Hart]] | tónlist = [[John Williams]] | kvikmyndagerð = John Seale | klipping = Richard Bruce-Francis | dreifingaraðili = Warner Bros. | útgáfudagur = {{UK}} [[4. nóvember]] [[2001]]<br />{{USA}} [[14. nóvember]] [[2001]] | sýningartími = 152 mín. | aldurstakmark = Leyfð Öllum | tungumál = [[enska]] | ráðstöfunarfé = $125.000.000 | byggt á = ''[[Harry Potter og viskusteinninn]]'' eftir [[J. K. Rowling]] | framhald af = | framhald = [[Harry Potter og leyniklefinn (kvikmynd)|Harry Potter og leyniklefinn]] | verðlaun = | imdb_id = }} '''''Harry Potter og viskusteinninn''''' er [[Bretland|bresk]] ævintýramynd frá árinu 2001 og er byggð á [[Harry Potter og viskusteinninn|samnefndri sögu]] eftir [[J.K. Rowling]]. Myndinni er leikstýrt af [[Chris Columbus]] og er þetta fyrsta myndin í hinum vinsæla myndaflokki um Harry Potter. Sagan fjallar um Harry Potter, strák sem kemst að því á ellefu ára afmælisdaginn að hann er galdramaður, og er sendur í Hogwartsskóla Galdra og Seiða til þess að byrja galdralærdóm sinn. Myndin skartar [[Daniel Radcliffe]] sem Harry Potter í aðalhlutverki, ásamt [[Rupert Grint]] og [[Emma Watson|Emmu Watson]] sem bestu vinum Harrys, Ron Weasley og Hermione Granger. Fullorðnir leikarar í myndinni eru [[Richard Harris]], [[Maggie Smith]], [[Robbie Clotrane]], [[Alan Rickman]] og [[Ian Hart]]. Warner Bros. keypti kvikmyndaréttinn á bókinni árið 1999. Framleiðsla hófst árið 2000, þegar Columbus var valin úr fáum leikstjórum. Rowling krafðist þess að allt leikaraliðið væri [[Bretland|breskt]] eða [[Írland|írskt]], til þess að þjóðernið væri það sama í myndinni og í bókinni. Rowling samþykkti einnig handritið sem skrifað var af Steve Kloves. Myndin er að hluta til tekin í upptökustúdiói Leavsden en einnig á sögufrægum stöðum í landinu. Myndin kom út í Bretlandi og Bandaríkjunum í nóvember árið 2001. Fyrir utan frábæra dóma skilaði myndin 976 milljóna dala hagnaði um allan heim og var tilnefnd til þriggja verðlauna. Önnur, þriðja, fjórða, fimmta og sjötta bókin hafa einnig verið kvikmyndaðar en það verða tvær myndir gerðar eftir sjöundu bókinni og er áætlað að þær komi út árið 2010. == Söguþráður == [[Harry Potter]] er nokkuð eðlilegur ellefu ára strákur, sem býr hjá leiðinlegum ættingjum sínum, Dursley-fjölskyldunni. Á ellefu ára afmælisdaginn kemst Harry að því hjá ókunnugum manni, Rubeus Hagrid, að hann er galdramaður og er frægur í galdraheiminum fyrir að hafa lifað af drápsbölvun hins illa Voldemorts þegar Harry var aðeins eins árs. Voldemort drap foreldra Harrys en morð Harrys misheppnaðist og varð aðeins ör eins og elding í laginu eftir á enni Harrys. Harry er síðan boðið að hefja nám í Hogwartsskóla. Harry kemst frá frænda sínum og frænku og byrjar í Hogwartsskóla og lærir galdra og eignast nýja vini en líka óvini á meðal nemenda og starfsmanna. Voldemort hafði næstum dáið og hefur verið í felum í tíu ár en planar að koma aftur sem hinn Myrki Herra og ráða ríkjum eins og hann gerði eitt sinn, í gegnum viskusteininn, sem hlýðir aðeins eiganda sínum. Harry og vinir hans, Hermione Granger og Ron Weasley komast að ráðabruggi Vodlemorts og reyna að stela steininum sem er geymdur í vel vörðum neðanjarðarklefa í Hogwarts. == Persónur og leikarar == Rowling krafðist þess persónulega að leikararnir væru allir Breskir. Susie Figgis var ráðin til að finna leikara í hlutverkin. Opnar áheyrnarprufur voru haldnar fyrir þrjú aðalhlutverkin og máttu aðeins bresk börn taka þátt. Áheyrnarprufurnar voru í þremur liðum, og átti sá sem var í prufunni að lesa blaðsíðu úr Harry Potter og viskusteininum og ef hann væri kallaður aftur, átti hann að spinna upp atriðið þar sem nemendurnir koma í Hogwarts og var þeim gefnar nokkrar blaðsíður úr handritinu og áttu að lesa þær fyrir framan leikstjórann. 11. júlí árið 2000 hætti Figgis starfi sínu og kvartaði yfir því að Columbus hafi ekki fundist þúsundir barna sem komu í áheyrnarprufur þess verðug að leika í myndinni. Þann 8. ágúst árið 2000 völdu framleiðendurnir hinn óþekkta [[Daniel Radcliffe]] og nýliðana [[Emma Watson|Emmu Watson]] og [[Rupert Grint]], úr þúsundum barna til þess að leika hlutverk Harrys, Hermione og Rons. * [[Daniel Radcliffe]] leikur '''[[Harry Potter]]''', venjulegan dreng með eldingarlaga ör á enninnu og hefur eiginleika til að láta skrýtna hluti gerast. Frændi hans og frænka hafa alið hann upp síðan foreldrar hans létust þegar hann var eins árs og veit hann lítið um þá. Á ellefta afmælisdeginum kemst Harry að því að hann er galdramaður og hefur fengið inngöngu í Hogwartsskóla galdra og seiða. Leikstjórinn Columbus vildi Daniel í hlutverkið frá því hann sá hann fyrst í útgáfu [[BBC]] af [[David Copperfield]], áður en opnar leikprufur hófust, en honum hafði verið sagt að vernandi foreldrar Daniels myndu ekki leyfa honum að taka hlutverkinu. Colubmus útskýrði að þrautseyja hans í að vilja fá Radcliffe í hlutverkið hengi á uppsögn Figgis. Daniel var beðinn um að koma í prufur árið 2000, þegar Heyman og Kloves hittu hann og foreldra hans í uppfærslu af ''Stones in His Pocket'' í [[London]]. Heyman og Columbus tókst að sannfæra foreldra Daniels um að sonur þeirra myndi vera verndaður frá fjölmiðlum og þau samþykktu að hann mætti leika Harry. Rowling samþykkti Radcliffe inn í leikaraliðið og sagði ''eftir að hafa séð prufuna hans finnst mér að Chris Columbus hefði ekki geta fundið betri Harry.'' Daneil fékk 1 milljón punda í laun í myndinni, en honum fannst launin ekki skipta miklu máli. * [[Rupert Grint]] leikur '''[[Ron Weasley]]''', rauðhærðan galdrastrák sem er yngstur strákanna í sjö barna röð úr illa staddri fjölskyldu, sem verður besti vinur Harrys. Grint var elsti leikarinn af þremenningunum, þá þrettán ára. Hann ákvað að hann myndi vera fullkominn í hlutverkið, vegna þess að hann hefði rautt hár og fannst sögurnar skemmtilegar. Eftir að hafa séð auglýstar opnar prufur sendi hann inn myndband af sjálfum sér að rappa um það hversu mikið hann langaði í hlutverkið. Tilraun hans náði árangri þar sem hann var beðinn um að koma í prufur. * [[Emma Watson]] leikur '''[[Hermione Granger]]''', mjög gáfaða norn sem er fædd af muggum, sem verður vinkona Rons og Harrys, þrátt fyrir að hún fari í taugarnar á þeim, eftir að þeir bjarga henni frá trölli. Kennari í Oxford-leiklistarskólanum var mjög hrifinn af frammistöðum Emmu í skólaleikritum og sendi nafnið hennar til framleiðenda myndarinnar. Watson tók prufuna alvarlega en fannst hún aldrei eiga séns á því að fá hlutverkið. Framleiðendurnir voru heillaðir af sjálfsöryggi Emmu og hún tók fram þúsundum stelpna með frammistöðu sinni. Rowling studdi Emmu í hlutverkið frá fyrstu prufu. * [[Robbie Coltrane]] leikur '''[[Rubeus Hagrid]]''', hálf-risa sem sér um lóðina í Hogwarts. Hagrid fer með Harry á Runnaflöt á fljúgandi mótorhjóli, en tekur hann síðan frá frænda sínum og frænku á ellefta afmælisdaginn hans og eftir það tengjast þeir sterkum böndum. Hann er mjög hrifinn af allskonar galdraverum. Coltrane var efstur á blaði á Rowling yfir þá sem hún vildi í hlutverkið. Coltrane var mikill aðdáandi bókanna og undirbjó sig fyrir hlutverkið með því að ræða við Rowling um fortíð og framtíð Hagrids. * [[Richard Harris]] sem '''[[Albus Dumbledore]]''', skólameistari Hogwars og einn af frægustu og mestu galdramönnum allra tíma. Dubledore ákveður að Harry eigi að vera hjá frænda sínum og frænku eftir að foreldrar hans falla fyrir Voldemort. Harris hafnaði hlutverkinu fyrst, en tók því þegar barnabarnið hans sagðist aldrei muna tala við hann aftur ef hann tæki ekki hlutverkið. * [[Maggie Smith]] sem '''[[Minerva McGonagall]]''', aðstoðarskólameistarinn, yfirmaður Gryffindor og ummyndunarkennari í Hogwarts. McGonagall fylgir Dumbledore að Runnaflöt 4 þegar farið er með Harry til frændfólk síns og hefur þann hæfileika að geta breytt sér í kött. Smith var persónulega valin af Rowling. * [[Alan Rickman]] sem '''[[Severus Snape]]''', töfradrykkjafræðikennarinn og yfirmaður Slytherinvistarinnar í Hogwarts. Snape þolir ekki Harry vegna þess að honum líkaði mjög illa við föður Harrys. [[Tim Roth]] hafði áhuga á hlutverkinu vegna þess að börnin hans voru aðdáendur bókanna, en mikil dagskrá þýddi að hann tók hlutverki í kvikmyndinni [[Planet of the Apes]] í staðinn. * [[Ian Hart]] sem '''[[Prófessor Quirrell]]''', taugaveiklaði kennarinn í vörnum gegn myrku öflunum í Hogwarts. Hann er alltaf með turban, sem geymir næstum dauðann Voldemort. [[David Thewlis]] fór í prufu fyrir hlutverkið; en hann var seinna ráðinn sem ''Remus Lupin'' í [[Harry Potter og fanginn frá Azkaban (kvikmynd)|Harry Potter og fanginn frá Azkaban]]. * [[Richar Bremmer]] sem '''[[Voldemort]]''', myrkasti galdramaður allra tíma. Hann var sigraður og næstum eyðilagður, þegar drápsbölvunin sem hann kastaði á Harry endurkastaðist á hann. Hann minnkaði og varð andi sem aðeins gat verið í líkama annarra og er að leita að Viskusteininum og tækifæri til að verða ódauðlegur. Bremmer leikur aðeins Voldemort í endurminningu. Í lok myndarinnar þegar Voldemort kemur Harry fyrir sjónir talar Ian Hart fyrir Voldemort. * [[Tom Felton]] sem '''[[Draco Malfoy]]''', galdramann úr ríkri fjölskyldu. Eftir að Harry hafnar tilboði hans um ''vináttu'', þróar Draco með sér hatur á Harry og vinum hans. Ásamt Radcliffe, var Felton eini leikarinn í barna-leikaraliðinu sem hafði leikið fyrir framan myndavélar áður. * [[Richar Griffiths]] sem '''[[Vernon Dursley]]''', frændi Harrys sem kemur illa fram við hann, og þykir bara vænt um son Dudley son sinn. Vernon vill ekki að Harry komist að því að hann sé galdramaður og brennir því öll bréfin frá Hogwarts. * [[Fiona Shaw]] sem '''[[Petunia Dursley]]''', frænka Harrys, sem eins og Vernon, kemur illa fram við hann. * [[Harry Melling]] sem '''[[Dudley Dursley]]''', Feiti, stríðni og ofdekraði frændi Harrys, sonur Vernons og Petuniu. * [[John Hurt]] sem '''[[Hr. Ollivander]]''', eigandi Ollivander's, besti sprotaframleiðandi í galdraheiminum. Ollivander hefur þann eiginleika að geta fundið hinn fullkomna sprota handa þeim sem vantar, og segist muna eftir hverjum einasta sprota sem hann hefur nokkurn tímann selt. Hann segir Harry að hann hafi fengið eldingarlaga örið frá Voldemort. * [[Matthew Lewis]] sem '''[[Neville Longbottom]]''', hulítill nemandi sem verður vinur Harrys, Rons og Hermione. Hann er oft skotmark Malfoy klíkunnar hans. * [[Warcik Davis]] sem '''[[Filius Flitwick]]''', lítll galdramaður sem kennir galdrabrögð og er yfirmaður Ravenclaw-vistarinnar í Hogwarts. * [[John Cleese]] sem '''[[Næstum-hauslausi Nick]]''', draugur Gryffindor vistarinnar og er höfuð hans næstum því dottið af eftir að það misheppnaðist að hálshöggva hann. * [[Julie Walters]] sem '''[[Molly Weasley]]''', umhyggjusama móðir Rons. Hún sýnir Harry hvernig á að komast á brautarpall 9 og 3/4. Áður en Walters var ráðin talaði bandaríska leikkonan [[Rosie O'Donnell]] við Columbus um að leika frú Weasley. * [[Rik Mayall]] var ráðinn í hlutverk draugsins Peeves, og átti að kalla textann sinn í tökum en nokkur atriði voru klippt úr myndinni. == Íslensk talsetning == {| class="wikitable" |+ !Hlutverk !Leikari<ref>VHS Leikaralistar</ref> |- |Harry Potter |[[Gísli Baldur Gíslason]] |- |Hermione Granger |[[Sunna Eldon]] |- |Ron Weasley |[[Árni Þrastarson]] |- |Dudley Dursley | rowspan="2" |[[Grímur Gíslason]] |- |Draco Malfoy |- |Fred Weasley | rowspan="2" |[[Finnur Gudmundsson]] |- |Georg Weasley |- |Percy Weasley |[[Valur Freyr Einarsson]] |- |Frú Weasley |[[Ragnheiður Steindórsdóttir]] |- |Neville Longbottom |[[Hjalti Rúnar Jónsson]] |- |Oliver Woods |[[Atli Rafn Sigurðarson]] |- |Petunia Dursley |[[Inga Maria Valdimarsdóttir]] |- |Vernon Dursley |[[Pálmi Gestsson]] |- |Albus Dumbledore |[[Laddi]] |- |Minerra McGonagall |[[Helga Elínbórg Jónsdottir]] |- |Severus Snape |[[Magnús Jónsson (f. 1965)|Magnús Jónsson]] |- |Hagrid |[[Ólafur Darri Ólafsson]] |- |Flitwick Prófessor |[[Karl Ágúst Úlfsson]] |- |Quirell Prófessor | rowspan="2" |[[Hjálmar Hjálmarsson|Hjalmar Hjalmarsson]] |- |Ollivander |- |Fröken Hoouch |[[Lísa Pálsdóttir|Lisa Palsdóttir]] |- |Voldermort |[[Arnar Jónsson]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|'''Auka Hlutverk''' |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Agnar Már Júlíusson]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Björn Ármann Júlíusson]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Hördur Helgi Hreidarsson]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Jóhann Eyþór Jóhannsson]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Karen Halldórsdóttir]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Katrín Ósk Kjeldsdóttir]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Ragnheiður Halldórsdóttir]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Róbert Ægir Hrafnsson]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Sædís Kristunsdóttir]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Vera Illugadóttir]] |} == Heimildir == {{wpheimild | tungumál = en | titill = Harry Potter and the Philosopher's Stone (film)| mánuðurskoðað = febrúar| árskoðað = 2010 }} [[Flokkur:Harry Potter-kvikmyndir|Viskusteinninn]] [[Flokkur:Breskar kvikmyndir]] [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 2001]] 39oyf6d66srgqx53ym15s5jedn0c79x 1982660 1982659 2026-10-14T01:00:26Z Berserkur 10188 1982660 wikitext text/x-wiki {{kvikmynd | nafn = Harry Potter og Viskusteinninn | plagat = Harry_potter_and_the_philosophers_stone.jpg‎|250px | upprunalegt heiti= Harry Potter and the Philosopher's Stone | leikstjóri = Chris Columbus | framleiðandi = David Heyman | handritshöfundur = Steve Kloves (eftir bók J.K. Rowling) | leikarar = [[Daniel Radcliffe]]<br />[[Rupert Grint]]<br />[[Emma Watson]]<br />[[Richard Harris]]<br />[[Robbie Coltrane]]<br />[[Alan Rickman]]<br />[[Maggie Smith]]<br />[[Ian Hart]] | tónlist = [[John Williams]] | kvikmyndagerð = John Seale | klipping = Richard Bruce-Francis | dreifingaraðili = Warner Bros. | útgáfudagur = {{UK}} [[4. nóvember]] [[2001]]<br />{{USA}} [[14. nóvember]] [[2001]] | sýningartími = 152 mín. | aldurstakmark = Leyfð Öllum | tungumál = [[enska]] | ráðstöfunarfé = $125.000.000 | byggt á = ''[[Harry Potter og viskusteinninn]]'' eftir [[J. K. Rowling]] | framhald af = | framhald = [[Harry Potter og leyniklefinn (kvikmynd)|Harry Potter og leyniklefinn]] | verðlaun = | imdb_id = }} '''''Harry Potter og viskusteinninn''''' er [[Bretland|bresk]] ævintýramynd frá árinu 2001 og er byggð á [[Harry Potter og viskusteinninn|samnefndri sögu]] eftir [[J.K. Rowling]]. Myndinni er leikstýrt af [[Chris Columbus]] og er þetta fyrsta myndin í hinum vinsæla myndaflokki um Harry Potter. Sagan fjallar um Harry Potter, strák sem kemst að því á ellefu ára afmælisdaginn að hann er galdramaður, og er sendur í Hogwartsskóla Galdra og Seiða til þess að byrja galdralærdóm sinn. Myndin skartar [[Daniel Radcliffe]] sem Harry Potter í aðalhlutverki, ásamt [[Rupert Grint]] og [[Emma Watson|Emmu Watson]] sem bestu vinum Harrys, Ron Weasley og Hermione Granger. Fullorðnir leikarar í myndinni eru [[Richard Harris]], [[Maggie Smith]], [[Robbie Coltrane]], [[Alan Rickman]] og [[Ian Hart]]. Warner Bros. keypti kvikmyndaréttinn á bókinni árið 1999. Framleiðsla hófst árið 2000, þegar Columbus var valin úr fáum leikstjórum. Rowling krafðist þess að allt leikaraliðið væri [[Bretland|breskt]] eða [[Írland|írskt]], til þess að þjóðernið væri það sama í myndinni og í bókinni. Rowling samþykkti einnig handritið sem skrifað var af Steve Kloves. Myndin er að hluta til tekin í upptökustúdiói Leavsden en einnig á sögufrægum stöðum í landinu. Myndin kom út í Bretlandi og Bandaríkjunum í nóvember árið 2001. Fyrir utan frábæra dóma skilaði myndin 976 milljóna dala hagnaði um allan heim og var tilnefnd til þriggja verðlauna. Önnur, þriðja, fjórða, fimmta og sjötta bókin hafa einnig verið kvikmyndaðar en það verða tvær myndir gerðar eftir sjöundu bókinni og er áætlað að þær komi út árið 2010. == Söguþráður == [[Harry Potter]] er nokkuð eðlilegur ellefu ára strákur, sem býr hjá leiðinlegum ættingjum sínum, Dursley-fjölskyldunni. Á ellefu ára afmælisdaginn kemst Harry að því hjá ókunnugum manni, Rubeus Hagrid, að hann er galdramaður og er frægur í galdraheiminum fyrir að hafa lifað af drápsbölvun hins illa Voldemorts þegar Harry var aðeins eins árs. Voldemort drap foreldra Harrys en morð Harrys misheppnaðist og varð aðeins ör eins og elding í laginu eftir á enni Harrys. Harry er síðan boðið að hefja nám í Hogwartsskóla. Harry kemst frá frænda sínum og frænku og byrjar í Hogwartsskóla og lærir galdra og eignast nýja vini en líka óvini á meðal nemenda og starfsmanna. Voldemort hafði næstum dáið og hefur verið í felum í tíu ár en planar að koma aftur sem hinn Myrki Herra og ráða ríkjum eins og hann gerði eitt sinn, í gegnum viskusteininn, sem hlýðir aðeins eiganda sínum. Harry og vinir hans, Hermione Granger og Ron Weasley komast að ráðabruggi Vodlemorts og reyna að stela steininum sem er geymdur í vel vörðum neðanjarðarklefa í Hogwarts. == Persónur og leikarar == Rowling krafðist þess persónulega að leikararnir væru allir Breskir. Susie Figgis var ráðin til að finna leikara í hlutverkin. Opnar áheyrnarprufur voru haldnar fyrir þrjú aðalhlutverkin og máttu aðeins bresk börn taka þátt. Áheyrnarprufurnar voru í þremur liðum, og átti sá sem var í prufunni að lesa blaðsíðu úr Harry Potter og viskusteininum og ef hann væri kallaður aftur, átti hann að spinna upp atriðið þar sem nemendurnir koma í Hogwarts og var þeim gefnar nokkrar blaðsíður úr handritinu og áttu að lesa þær fyrir framan leikstjórann. 11. júlí árið 2000 hætti Figgis starfi sínu og kvartaði yfir því að Columbus hafi ekki fundist þúsundir barna sem komu í áheyrnarprufur þess verðug að leika í myndinni. Þann 8. ágúst árið 2000 völdu framleiðendurnir hinn óþekkta [[Daniel Radcliffe]] og nýliðana [[Emma Watson|Emmu Watson]] og [[Rupert Grint]], úr þúsundum barna til þess að leika hlutverk Harrys, Hermione og Rons. * [[Daniel Radcliffe]] leikur '''[[Harry Potter]]''', venjulegan dreng með eldingarlaga ör á enninnu og hefur eiginleika til að láta skrýtna hluti gerast. Frændi hans og frænka hafa alið hann upp síðan foreldrar hans létust þegar hann var eins árs og veit hann lítið um þá. Á ellefta afmælisdeginum kemst Harry að því að hann er galdramaður og hefur fengið inngöngu í Hogwartsskóla galdra og seiða. Leikstjórinn Columbus vildi Daniel í hlutverkið frá því hann sá hann fyrst í útgáfu [[BBC]] af [[David Copperfield]], áður en opnar leikprufur hófust, en honum hafði verið sagt að vernandi foreldrar Daniels myndu ekki leyfa honum að taka hlutverkinu. Colubmus útskýrði að þrautseyja hans í að vilja fá Radcliffe í hlutverkið hengi á uppsögn Figgis. Daniel var beðinn um að koma í prufur árið 2000, þegar Heyman og Kloves hittu hann og foreldra hans í uppfærslu af ''Stones in His Pocket'' í [[London]]. Heyman og Columbus tókst að sannfæra foreldra Daniels um að sonur þeirra myndi vera verndaður frá fjölmiðlum og þau samþykktu að hann mætti leika Harry. Rowling samþykkti Radcliffe inn í leikaraliðið og sagði ''eftir að hafa séð prufuna hans finnst mér að Chris Columbus hefði ekki geta fundið betri Harry.'' Daneil fékk 1 milljón punda í laun í myndinni, en honum fannst launin ekki skipta miklu máli. * [[Rupert Grint]] leikur '''[[Ron Weasley]]''', rauðhærðan galdrastrák sem er yngstur strákanna í sjö barna röð úr illa staddri fjölskyldu, sem verður besti vinur Harrys. Grint var elsti leikarinn af þremenningunum, þá þrettán ára. Hann ákvað að hann myndi vera fullkominn í hlutverkið, vegna þess að hann hefði rautt hár og fannst sögurnar skemmtilegar. Eftir að hafa séð auglýstar opnar prufur sendi hann inn myndband af sjálfum sér að rappa um það hversu mikið hann langaði í hlutverkið. Tilraun hans náði árangri þar sem hann var beðinn um að koma í prufur. * [[Emma Watson]] leikur '''[[Hermione Granger]]''', mjög gáfaða norn sem er fædd af muggum, sem verður vinkona Rons og Harrys, þrátt fyrir að hún fari í taugarnar á þeim, eftir að þeir bjarga henni frá trölli. Kennari í Oxford-leiklistarskólanum var mjög hrifinn af frammistöðum Emmu í skólaleikritum og sendi nafnið hennar til framleiðenda myndarinnar. Watson tók prufuna alvarlega en fannst hún aldrei eiga séns á því að fá hlutverkið. Framleiðendurnir voru heillaðir af sjálfsöryggi Emmu og hún tók fram þúsundum stelpna með frammistöðu sinni. Rowling studdi Emmu í hlutverkið frá fyrstu prufu. * [[Robbie Coltrane]] leikur '''[[Rubeus Hagrid]]''', hálf-risa sem sér um lóðina í Hogwarts. Hagrid fer með Harry á Runnaflöt á fljúgandi mótorhjóli, en tekur hann síðan frá frænda sínum og frænku á ellefta afmælisdaginn hans og eftir það tengjast þeir sterkum böndum. Hann er mjög hrifinn af allskonar galdraverum. Coltrane var efstur á blaði á Rowling yfir þá sem hún vildi í hlutverkið. Coltrane var mikill aðdáandi bókanna og undirbjó sig fyrir hlutverkið með því að ræða við Rowling um fortíð og framtíð Hagrids. * [[Richard Harris]] sem '''[[Albus Dumbledore]]''', skólameistari Hogwars og einn af frægustu og mestu galdramönnum allra tíma. Dubledore ákveður að Harry eigi að vera hjá frænda sínum og frænku eftir að foreldrar hans falla fyrir Voldemort. Harris hafnaði hlutverkinu fyrst, en tók því þegar barnabarnið hans sagðist aldrei muna tala við hann aftur ef hann tæki ekki hlutverkið. * [[Maggie Smith]] sem '''[[Minerva McGonagall]]''', aðstoðarskólameistarinn, yfirmaður Gryffindor og ummyndunarkennari í Hogwarts. McGonagall fylgir Dumbledore að Runnaflöt 4 þegar farið er með Harry til frændfólk síns og hefur þann hæfileika að geta breytt sér í kött. Smith var persónulega valin af Rowling. * [[Alan Rickman]] sem '''[[Severus Snape]]''', töfradrykkjafræðikennarinn og yfirmaður Slytherinvistarinnar í Hogwarts. Snape þolir ekki Harry vegna þess að honum líkaði mjög illa við föður Harrys. [[Tim Roth]] hafði áhuga á hlutverkinu vegna þess að börnin hans voru aðdáendur bókanna, en mikil dagskrá þýddi að hann tók hlutverki í kvikmyndinni [[Planet of the Apes]] í staðinn. * [[Ian Hart]] sem '''[[Prófessor Quirrell]]''', taugaveiklaði kennarinn í vörnum gegn myrku öflunum í Hogwarts. Hann er alltaf með turban, sem geymir næstum dauðann Voldemort. [[David Thewlis]] fór í prufu fyrir hlutverkið; en hann var seinna ráðinn sem ''Remus Lupin'' í [[Harry Potter og fanginn frá Azkaban (kvikmynd)|Harry Potter og fanginn frá Azkaban]]. * [[Richar Bremmer]] sem '''[[Voldemort]]''', myrkasti galdramaður allra tíma. Hann var sigraður og næstum eyðilagður, þegar drápsbölvunin sem hann kastaði á Harry endurkastaðist á hann. Hann minnkaði og varð andi sem aðeins gat verið í líkama annarra og er að leita að Viskusteininum og tækifæri til að verða ódauðlegur. Bremmer leikur aðeins Voldemort í endurminningu. Í lok myndarinnar þegar Voldemort kemur Harry fyrir sjónir talar Ian Hart fyrir Voldemort. * [[Tom Felton]] sem '''[[Draco Malfoy]]''', galdramann úr ríkri fjölskyldu. Eftir að Harry hafnar tilboði hans um ''vináttu'', þróar Draco með sér hatur á Harry og vinum hans. Ásamt Radcliffe, var Felton eini leikarinn í barna-leikaraliðinu sem hafði leikið fyrir framan myndavélar áður. * [[Richar Griffiths]] sem '''[[Vernon Dursley]]''', frændi Harrys sem kemur illa fram við hann, og þykir bara vænt um son Dudley son sinn. Vernon vill ekki að Harry komist að því að hann sé galdramaður og brennir því öll bréfin frá Hogwarts. * [[Fiona Shaw]] sem '''[[Petunia Dursley]]''', frænka Harrys, sem eins og Vernon, kemur illa fram við hann. * [[Harry Melling]] sem '''[[Dudley Dursley]]''', Feiti, stríðni og ofdekraði frændi Harrys, sonur Vernons og Petuniu. * [[John Hurt]] sem '''[[Hr. Ollivander]]''', eigandi Ollivander's, besti sprotaframleiðandi í galdraheiminum. Ollivander hefur þann eiginleika að geta fundið hinn fullkomna sprota handa þeim sem vantar, og segist muna eftir hverjum einasta sprota sem hann hefur nokkurn tímann selt. Hann segir Harry að hann hafi fengið eldingarlaga örið frá Voldemort. * [[Matthew Lewis]] sem '''[[Neville Longbottom]]''', hulítill nemandi sem verður vinur Harrys, Rons og Hermione. Hann er oft skotmark Malfoy klíkunnar hans. * [[Warcik Davis]] sem '''[[Filius Flitwick]]''', lítll galdramaður sem kennir galdrabrögð og er yfirmaður Ravenclaw-vistarinnar í Hogwarts. * [[John Cleese]] sem '''[[Næstum-hauslausi Nick]]''', draugur Gryffindor vistarinnar og er höfuð hans næstum því dottið af eftir að það misheppnaðist að hálshöggva hann. * [[Julie Walters]] sem '''[[Molly Weasley]]''', umhyggjusama móðir Rons. Hún sýnir Harry hvernig á að komast á brautarpall 9 og 3/4. Áður en Walters var ráðin talaði bandaríska leikkonan [[Rosie O'Donnell]] við Columbus um að leika frú Weasley. * [[Rik Mayall]] var ráðinn í hlutverk draugsins Peeves, og átti að kalla textann sinn í tökum en nokkur atriði voru klippt úr myndinni. == Íslensk talsetning == {| class="wikitable" |+ !Hlutverk !Leikari<ref>VHS Leikaralistar</ref> |- |Harry Potter |[[Gísli Baldur Gíslason]] |- |Hermione Granger |[[Sunna Eldon]] |- |Ron Weasley |[[Árni Þrastarson]] |- |Dudley Dursley | rowspan="2" |[[Grímur Gíslason]] |- |Draco Malfoy |- |Fred Weasley | rowspan="2" |[[Finnur Gudmundsson]] |- |Georg Weasley |- |Percy Weasley |[[Valur Freyr Einarsson]] |- |Frú Weasley |[[Ragnheiður Steindórsdóttir]] |- |Neville Longbottom |[[Hjalti Rúnar Jónsson]] |- |Oliver Woods |[[Atli Rafn Sigurðarson]] |- |Petunia Dursley |[[Inga Maria Valdimarsdóttir]] |- |Vernon Dursley |[[Pálmi Gestsson]] |- |Albus Dumbledore |[[Laddi]] |- |Minerra McGonagall |[[Helga Elínbórg Jónsdottir]] |- |Severus Snape |[[Magnús Jónsson (f. 1965)|Magnús Jónsson]] |- |Hagrid |[[Ólafur Darri Ólafsson]] |- |Flitwick Prófessor |[[Karl Ágúst Úlfsson]] |- |Quirell Prófessor | rowspan="2" |[[Hjálmar Hjálmarsson|Hjalmar Hjalmarsson]] |- |Ollivander |- |Fröken Hoouch |[[Lísa Pálsdóttir|Lisa Palsdóttir]] |- |Voldermort |[[Arnar Jónsson]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|'''Auka Hlutverk''' |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Agnar Már Júlíusson]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Björn Ármann Júlíusson]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Hördur Helgi Hreidarsson]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Jóhann Eyþór Jóhannsson]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Karen Halldórsdóttir]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Katrín Ósk Kjeldsdóttir]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Ragnheiður Halldórsdóttir]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Róbert Ægir Hrafnsson]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Sædís Kristunsdóttir]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Vera Illugadóttir]] |} == Heimildir == {{wpheimild | tungumál = en | titill = Harry Potter and the Philosopher's Stone (film)| mánuðurskoðað = febrúar| árskoðað = 2010 }} [[Flokkur:Harry Potter-kvikmyndir|Viskusteinninn]] [[Flokkur:Breskar kvikmyndir]] [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 2001]] 4s1g7feog02lpxk6j7ilqbhumq53tic 1982661 1982660 2026-10-14T01:02:22Z Berserkur 10188 /* Íslensk talsetning */ 1982661 wikitext text/x-wiki {{kvikmynd | nafn = Harry Potter og Viskusteinninn | plagat = Harry_potter_and_the_philosophers_stone.jpg‎|250px | upprunalegt heiti= Harry Potter and the Philosopher's Stone | leikstjóri = Chris Columbus | framleiðandi = David Heyman | handritshöfundur = Steve Kloves (eftir bók J.K. Rowling) | leikarar = [[Daniel Radcliffe]]<br />[[Rupert Grint]]<br />[[Emma Watson]]<br />[[Richard Harris]]<br />[[Robbie Coltrane]]<br />[[Alan Rickman]]<br />[[Maggie Smith]]<br />[[Ian Hart]] | tónlist = [[John Williams]] | kvikmyndagerð = John Seale | klipping = Richard Bruce-Francis | dreifingaraðili = Warner Bros. | útgáfudagur = {{UK}} [[4. nóvember]] [[2001]]<br />{{USA}} [[14. nóvember]] [[2001]] | sýningartími = 152 mín. | aldurstakmark = Leyfð Öllum | tungumál = [[enska]] | ráðstöfunarfé = $125.000.000 | byggt á = ''[[Harry Potter og viskusteinninn]]'' eftir [[J. K. Rowling]] | framhald af = | framhald = [[Harry Potter og leyniklefinn (kvikmynd)|Harry Potter og leyniklefinn]] | verðlaun = | imdb_id = }} '''''Harry Potter og viskusteinninn''''' er [[Bretland|bresk]] ævintýramynd frá árinu 2001 og er byggð á [[Harry Potter og viskusteinninn|samnefndri sögu]] eftir [[J.K. Rowling]]. Myndinni er leikstýrt af [[Chris Columbus]] og er þetta fyrsta myndin í hinum vinsæla myndaflokki um Harry Potter. Sagan fjallar um Harry Potter, strák sem kemst að því á ellefu ára afmælisdaginn að hann er galdramaður, og er sendur í Hogwartsskóla Galdra og Seiða til þess að byrja galdralærdóm sinn. Myndin skartar [[Daniel Radcliffe]] sem Harry Potter í aðalhlutverki, ásamt [[Rupert Grint]] og [[Emma Watson|Emmu Watson]] sem bestu vinum Harrys, Ron Weasley og Hermione Granger. Fullorðnir leikarar í myndinni eru [[Richard Harris]], [[Maggie Smith]], [[Robbie Coltrane]], [[Alan Rickman]] og [[Ian Hart]]. Warner Bros. keypti kvikmyndaréttinn á bókinni árið 1999. Framleiðsla hófst árið 2000, þegar Columbus var valin úr fáum leikstjórum. Rowling krafðist þess að allt leikaraliðið væri [[Bretland|breskt]] eða [[Írland|írskt]], til þess að þjóðernið væri það sama í myndinni og í bókinni. Rowling samþykkti einnig handritið sem skrifað var af Steve Kloves. Myndin er að hluta til tekin í upptökustúdiói Leavsden en einnig á sögufrægum stöðum í landinu. Myndin kom út í Bretlandi og Bandaríkjunum í nóvember árið 2001. Fyrir utan frábæra dóma skilaði myndin 976 milljóna dala hagnaði um allan heim og var tilnefnd til þriggja verðlauna. Önnur, þriðja, fjórða, fimmta og sjötta bókin hafa einnig verið kvikmyndaðar en það verða tvær myndir gerðar eftir sjöundu bókinni og er áætlað að þær komi út árið 2010. == Söguþráður == [[Harry Potter]] er nokkuð eðlilegur ellefu ára strákur, sem býr hjá leiðinlegum ættingjum sínum, Dursley-fjölskyldunni. Á ellefu ára afmælisdaginn kemst Harry að því hjá ókunnugum manni, Rubeus Hagrid, að hann er galdramaður og er frægur í galdraheiminum fyrir að hafa lifað af drápsbölvun hins illa Voldemorts þegar Harry var aðeins eins árs. Voldemort drap foreldra Harrys en morð Harrys misheppnaðist og varð aðeins ör eins og elding í laginu eftir á enni Harrys. Harry er síðan boðið að hefja nám í Hogwartsskóla. Harry kemst frá frænda sínum og frænku og byrjar í Hogwartsskóla og lærir galdra og eignast nýja vini en líka óvini á meðal nemenda og starfsmanna. Voldemort hafði næstum dáið og hefur verið í felum í tíu ár en planar að koma aftur sem hinn Myrki Herra og ráða ríkjum eins og hann gerði eitt sinn, í gegnum viskusteininn, sem hlýðir aðeins eiganda sínum. Harry og vinir hans, Hermione Granger og Ron Weasley komast að ráðabruggi Vodlemorts og reyna að stela steininum sem er geymdur í vel vörðum neðanjarðarklefa í Hogwarts. == Persónur og leikarar == Rowling krafðist þess persónulega að leikararnir væru allir Breskir. Susie Figgis var ráðin til að finna leikara í hlutverkin. Opnar áheyrnarprufur voru haldnar fyrir þrjú aðalhlutverkin og máttu aðeins bresk börn taka þátt. Áheyrnarprufurnar voru í þremur liðum, og átti sá sem var í prufunni að lesa blaðsíðu úr Harry Potter og viskusteininum og ef hann væri kallaður aftur, átti hann að spinna upp atriðið þar sem nemendurnir koma í Hogwarts og var þeim gefnar nokkrar blaðsíður úr handritinu og áttu að lesa þær fyrir framan leikstjórann. 11. júlí árið 2000 hætti Figgis starfi sínu og kvartaði yfir því að Columbus hafi ekki fundist þúsundir barna sem komu í áheyrnarprufur þess verðug að leika í myndinni. Þann 8. ágúst árið 2000 völdu framleiðendurnir hinn óþekkta [[Daniel Radcliffe]] og nýliðana [[Emma Watson|Emmu Watson]] og [[Rupert Grint]], úr þúsundum barna til þess að leika hlutverk Harrys, Hermione og Rons. * [[Daniel Radcliffe]] leikur '''[[Harry Potter]]''', venjulegan dreng með eldingarlaga ör á enninnu og hefur eiginleika til að láta skrýtna hluti gerast. Frændi hans og frænka hafa alið hann upp síðan foreldrar hans létust þegar hann var eins árs og veit hann lítið um þá. Á ellefta afmælisdeginum kemst Harry að því að hann er galdramaður og hefur fengið inngöngu í Hogwartsskóla galdra og seiða. Leikstjórinn Columbus vildi Daniel í hlutverkið frá því hann sá hann fyrst í útgáfu [[BBC]] af [[David Copperfield]], áður en opnar leikprufur hófust, en honum hafði verið sagt að vernandi foreldrar Daniels myndu ekki leyfa honum að taka hlutverkinu. Colubmus útskýrði að þrautseyja hans í að vilja fá Radcliffe í hlutverkið hengi á uppsögn Figgis. Daniel var beðinn um að koma í prufur árið 2000, þegar Heyman og Kloves hittu hann og foreldra hans í uppfærslu af ''Stones in His Pocket'' í [[London]]. Heyman og Columbus tókst að sannfæra foreldra Daniels um að sonur þeirra myndi vera verndaður frá fjölmiðlum og þau samþykktu að hann mætti leika Harry. Rowling samþykkti Radcliffe inn í leikaraliðið og sagði ''eftir að hafa séð prufuna hans finnst mér að Chris Columbus hefði ekki geta fundið betri Harry.'' Daneil fékk 1 milljón punda í laun í myndinni, en honum fannst launin ekki skipta miklu máli. * [[Rupert Grint]] leikur '''[[Ron Weasley]]''', rauðhærðan galdrastrák sem er yngstur strákanna í sjö barna röð úr illa staddri fjölskyldu, sem verður besti vinur Harrys. Grint var elsti leikarinn af þremenningunum, þá þrettán ára. Hann ákvað að hann myndi vera fullkominn í hlutverkið, vegna þess að hann hefði rautt hár og fannst sögurnar skemmtilegar. Eftir að hafa séð auglýstar opnar prufur sendi hann inn myndband af sjálfum sér að rappa um það hversu mikið hann langaði í hlutverkið. Tilraun hans náði árangri þar sem hann var beðinn um að koma í prufur. * [[Emma Watson]] leikur '''[[Hermione Granger]]''', mjög gáfaða norn sem er fædd af muggum, sem verður vinkona Rons og Harrys, þrátt fyrir að hún fari í taugarnar á þeim, eftir að þeir bjarga henni frá trölli. Kennari í Oxford-leiklistarskólanum var mjög hrifinn af frammistöðum Emmu í skólaleikritum og sendi nafnið hennar til framleiðenda myndarinnar. Watson tók prufuna alvarlega en fannst hún aldrei eiga séns á því að fá hlutverkið. Framleiðendurnir voru heillaðir af sjálfsöryggi Emmu og hún tók fram þúsundum stelpna með frammistöðu sinni. Rowling studdi Emmu í hlutverkið frá fyrstu prufu. * [[Robbie Coltrane]] leikur '''[[Rubeus Hagrid]]''', hálf-risa sem sér um lóðina í Hogwarts. Hagrid fer með Harry á Runnaflöt á fljúgandi mótorhjóli, en tekur hann síðan frá frænda sínum og frænku á ellefta afmælisdaginn hans og eftir það tengjast þeir sterkum böndum. Hann er mjög hrifinn af allskonar galdraverum. Coltrane var efstur á blaði á Rowling yfir þá sem hún vildi í hlutverkið. Coltrane var mikill aðdáandi bókanna og undirbjó sig fyrir hlutverkið með því að ræða við Rowling um fortíð og framtíð Hagrids. * [[Richard Harris]] sem '''[[Albus Dumbledore]]''', skólameistari Hogwars og einn af frægustu og mestu galdramönnum allra tíma. Dubledore ákveður að Harry eigi að vera hjá frænda sínum og frænku eftir að foreldrar hans falla fyrir Voldemort. Harris hafnaði hlutverkinu fyrst, en tók því þegar barnabarnið hans sagðist aldrei muna tala við hann aftur ef hann tæki ekki hlutverkið. * [[Maggie Smith]] sem '''[[Minerva McGonagall]]''', aðstoðarskólameistarinn, yfirmaður Gryffindor og ummyndunarkennari í Hogwarts. McGonagall fylgir Dumbledore að Runnaflöt 4 þegar farið er með Harry til frændfólk síns og hefur þann hæfileika að geta breytt sér í kött. Smith var persónulega valin af Rowling. * [[Alan Rickman]] sem '''[[Severus Snape]]''', töfradrykkjafræðikennarinn og yfirmaður Slytherinvistarinnar í Hogwarts. Snape þolir ekki Harry vegna þess að honum líkaði mjög illa við föður Harrys. [[Tim Roth]] hafði áhuga á hlutverkinu vegna þess að börnin hans voru aðdáendur bókanna, en mikil dagskrá þýddi að hann tók hlutverki í kvikmyndinni [[Planet of the Apes]] í staðinn. * [[Ian Hart]] sem '''[[Prófessor Quirrell]]''', taugaveiklaði kennarinn í vörnum gegn myrku öflunum í Hogwarts. Hann er alltaf með turban, sem geymir næstum dauðann Voldemort. [[David Thewlis]] fór í prufu fyrir hlutverkið; en hann var seinna ráðinn sem ''Remus Lupin'' í [[Harry Potter og fanginn frá Azkaban (kvikmynd)|Harry Potter og fanginn frá Azkaban]]. * [[Richar Bremmer]] sem '''[[Voldemort]]''', myrkasti galdramaður allra tíma. Hann var sigraður og næstum eyðilagður, þegar drápsbölvunin sem hann kastaði á Harry endurkastaðist á hann. Hann minnkaði og varð andi sem aðeins gat verið í líkama annarra og er að leita að Viskusteininum og tækifæri til að verða ódauðlegur. Bremmer leikur aðeins Voldemort í endurminningu. Í lok myndarinnar þegar Voldemort kemur Harry fyrir sjónir talar Ian Hart fyrir Voldemort. * [[Tom Felton]] sem '''[[Draco Malfoy]]''', galdramann úr ríkri fjölskyldu. Eftir að Harry hafnar tilboði hans um ''vináttu'', þróar Draco með sér hatur á Harry og vinum hans. Ásamt Radcliffe, var Felton eini leikarinn í barna-leikaraliðinu sem hafði leikið fyrir framan myndavélar áður. * [[Richar Griffiths]] sem '''[[Vernon Dursley]]''', frændi Harrys sem kemur illa fram við hann, og þykir bara vænt um son Dudley son sinn. Vernon vill ekki að Harry komist að því að hann sé galdramaður og brennir því öll bréfin frá Hogwarts. * [[Fiona Shaw]] sem '''[[Petunia Dursley]]''', frænka Harrys, sem eins og Vernon, kemur illa fram við hann. * [[Harry Melling]] sem '''[[Dudley Dursley]]''', Feiti, stríðni og ofdekraði frændi Harrys, sonur Vernons og Petuniu. * [[John Hurt]] sem '''[[Hr. Ollivander]]''', eigandi Ollivander's, besti sprotaframleiðandi í galdraheiminum. Ollivander hefur þann eiginleika að geta fundið hinn fullkomna sprota handa þeim sem vantar, og segist muna eftir hverjum einasta sprota sem hann hefur nokkurn tímann selt. Hann segir Harry að hann hafi fengið eldingarlaga örið frá Voldemort. * [[Matthew Lewis]] sem '''[[Neville Longbottom]]''', hulítill nemandi sem verður vinur Harrys, Rons og Hermione. Hann er oft skotmark Malfoy klíkunnar hans. * [[Warcik Davis]] sem '''[[Filius Flitwick]]''', lítll galdramaður sem kennir galdrabrögð og er yfirmaður Ravenclaw-vistarinnar í Hogwarts. * [[John Cleese]] sem '''[[Næstum-hauslausi Nick]]''', draugur Gryffindor vistarinnar og er höfuð hans næstum því dottið af eftir að það misheppnaðist að hálshöggva hann. * [[Julie Walters]] sem '''[[Molly Weasley]]''', umhyggjusama móðir Rons. Hún sýnir Harry hvernig á að komast á brautarpall 9 og 3/4. Áður en Walters var ráðin talaði bandaríska leikkonan [[Rosie O'Donnell]] við Columbus um að leika frú Weasley. * [[Rik Mayall]] var ráðinn í hlutverk draugsins Peeves, og átti að kalla textann sinn í tökum en nokkur atriði voru klippt úr myndinni. == Íslensk talsetning == {| class="wikitable" |+ !Hlutverk !Leikari<ref>VHS Leikaralistar</ref> |- |Harry Potter |[[Gísli Baldur Gíslason]] |- |Hermione Granger |[[Sunna Eldon]] |- |Ron Weasley |[[Árni Þrastarson]] |- |Dudley Dursley | rowspan="2" |[[Grímur Gíslason]] |- |Draco Malfoy |- |Fred Weasley | rowspan="2" |[[Finnur Guðmundsson]] |- |Georg Weasley |- |Percy Weasley |[[Valur Freyr Einarsson]] |- |Frú Weasley |[[Ragnheiður Steindórsdóttir]] |- |Neville Longbottom |[[Hjalti Rúnar Jónsson]] |- |Oliver Woods |[[Atli Rafn Sigurðarson]] |- |Petunia Dursley |[[Inga María Valdimarsdóttir]] |- |Vernon Dursley |[[Pálmi Gestsson]] |- |Albus Dumbledore |[[Laddi]] |- |Minerra McGonagall |[[Helga Elínborg Jónsdóttir]] |- |Severus Snape |[[Magnús Jónsson (f. 1965)|Magnús Jónsson]] |- |Hagrid |[[Ólafur Darri Ólafsson]] |- |Flitwick Prófessor |[[Karl Ágúst Úlfsson]] |- |Quirell Prófessor | rowspan="2" |[[Hjálmar Hjálmarsson]] |- |Ollivander |- |Fröken Hoouch |[[Lísa Pálsdóttir]] |- |Voldermort |[[Arnar Jónsson]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|'''Auka Hlutverk''' |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Agnar Már Júlíusson]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Björn Ármann Júlíusson]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Hörður Helgi Hreiðarsson]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Jóhann Eyþór Jóhannsson]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Karen Halldórsdóttir]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Katrín Ósk Kjeldsdóttir]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Ragnheiður Halldórsdóttir]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Róbert Ægir Hrafnsson]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Sædís Kristinsdóttir]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Vera Illugadóttir]] |} == Heimildir == {{wpheimild | tungumál = en | titill = Harry Potter and the Philosopher's Stone (film)| mánuðurskoðað = febrúar| árskoðað = 2010 }} [[Flokkur:Harry Potter-kvikmyndir|Viskusteinninn]] [[Flokkur:Breskar kvikmyndir]] [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 2001]] 1bg1br5npri0rf1ncnpqw99uxhiamap 1982662 1982661 2026-10-14T01:02:47Z Berserkur 10188 /* Íslensk talsetning */ 1982662 wikitext text/x-wiki {{kvikmynd | nafn = Harry Potter og Viskusteinninn | plagat = Harry_potter_and_the_philosophers_stone.jpg‎|250px | upprunalegt heiti= Harry Potter and the Philosopher's Stone | leikstjóri = Chris Columbus | framleiðandi = David Heyman | handritshöfundur = Steve Kloves (eftir bók J.K. Rowling) | leikarar = [[Daniel Radcliffe]]<br />[[Rupert Grint]]<br />[[Emma Watson]]<br />[[Richard Harris]]<br />[[Robbie Coltrane]]<br />[[Alan Rickman]]<br />[[Maggie Smith]]<br />[[Ian Hart]] | tónlist = [[John Williams]] | kvikmyndagerð = John Seale | klipping = Richard Bruce-Francis | dreifingaraðili = Warner Bros. | útgáfudagur = {{UK}} [[4. nóvember]] [[2001]]<br />{{USA}} [[14. nóvember]] [[2001]] | sýningartími = 152 mín. | aldurstakmark = Leyfð Öllum | tungumál = [[enska]] | ráðstöfunarfé = $125.000.000 | byggt á = ''[[Harry Potter og viskusteinninn]]'' eftir [[J. K. Rowling]] | framhald af = | framhald = [[Harry Potter og leyniklefinn (kvikmynd)|Harry Potter og leyniklefinn]] | verðlaun = | imdb_id = }} '''''Harry Potter og viskusteinninn''''' er [[Bretland|bresk]] ævintýramynd frá árinu 2001 og er byggð á [[Harry Potter og viskusteinninn|samnefndri sögu]] eftir [[J.K. Rowling]]. Myndinni er leikstýrt af [[Chris Columbus]] og er þetta fyrsta myndin í hinum vinsæla myndaflokki um Harry Potter. Sagan fjallar um Harry Potter, strák sem kemst að því á ellefu ára afmælisdaginn að hann er galdramaður, og er sendur í Hogwartsskóla Galdra og Seiða til þess að byrja galdralærdóm sinn. Myndin skartar [[Daniel Radcliffe]] sem Harry Potter í aðalhlutverki, ásamt [[Rupert Grint]] og [[Emma Watson|Emmu Watson]] sem bestu vinum Harrys, Ron Weasley og Hermione Granger. Fullorðnir leikarar í myndinni eru [[Richard Harris]], [[Maggie Smith]], [[Robbie Coltrane]], [[Alan Rickman]] og [[Ian Hart]]. Warner Bros. keypti kvikmyndaréttinn á bókinni árið 1999. Framleiðsla hófst árið 2000, þegar Columbus var valin úr fáum leikstjórum. Rowling krafðist þess að allt leikaraliðið væri [[Bretland|breskt]] eða [[Írland|írskt]], til þess að þjóðernið væri það sama í myndinni og í bókinni. Rowling samþykkti einnig handritið sem skrifað var af Steve Kloves. Myndin er að hluta til tekin í upptökustúdiói Leavsden en einnig á sögufrægum stöðum í landinu. Myndin kom út í Bretlandi og Bandaríkjunum í nóvember árið 2001. Fyrir utan frábæra dóma skilaði myndin 976 milljóna dala hagnaði um allan heim og var tilnefnd til þriggja verðlauna. Önnur, þriðja, fjórða, fimmta og sjötta bókin hafa einnig verið kvikmyndaðar en það verða tvær myndir gerðar eftir sjöundu bókinni og er áætlað að þær komi út árið 2010. == Söguþráður == [[Harry Potter]] er nokkuð eðlilegur ellefu ára strákur, sem býr hjá leiðinlegum ættingjum sínum, Dursley-fjölskyldunni. Á ellefu ára afmælisdaginn kemst Harry að því hjá ókunnugum manni, Rubeus Hagrid, að hann er galdramaður og er frægur í galdraheiminum fyrir að hafa lifað af drápsbölvun hins illa Voldemorts þegar Harry var aðeins eins árs. Voldemort drap foreldra Harrys en morð Harrys misheppnaðist og varð aðeins ör eins og elding í laginu eftir á enni Harrys. Harry er síðan boðið að hefja nám í Hogwartsskóla. Harry kemst frá frænda sínum og frænku og byrjar í Hogwartsskóla og lærir galdra og eignast nýja vini en líka óvini á meðal nemenda og starfsmanna. Voldemort hafði næstum dáið og hefur verið í felum í tíu ár en planar að koma aftur sem hinn Myrki Herra og ráða ríkjum eins og hann gerði eitt sinn, í gegnum viskusteininn, sem hlýðir aðeins eiganda sínum. Harry og vinir hans, Hermione Granger og Ron Weasley komast að ráðabruggi Vodlemorts og reyna að stela steininum sem er geymdur í vel vörðum neðanjarðarklefa í Hogwarts. == Persónur og leikarar == Rowling krafðist þess persónulega að leikararnir væru allir Breskir. Susie Figgis var ráðin til að finna leikara í hlutverkin. Opnar áheyrnarprufur voru haldnar fyrir þrjú aðalhlutverkin og máttu aðeins bresk börn taka þátt. Áheyrnarprufurnar voru í þremur liðum, og átti sá sem var í prufunni að lesa blaðsíðu úr Harry Potter og viskusteininum og ef hann væri kallaður aftur, átti hann að spinna upp atriðið þar sem nemendurnir koma í Hogwarts og var þeim gefnar nokkrar blaðsíður úr handritinu og áttu að lesa þær fyrir framan leikstjórann. 11. júlí árið 2000 hætti Figgis starfi sínu og kvartaði yfir því að Columbus hafi ekki fundist þúsundir barna sem komu í áheyrnarprufur þess verðug að leika í myndinni. Þann 8. ágúst árið 2000 völdu framleiðendurnir hinn óþekkta [[Daniel Radcliffe]] og nýliðana [[Emma Watson|Emmu Watson]] og [[Rupert Grint]], úr þúsundum barna til þess að leika hlutverk Harrys, Hermione og Rons. * [[Daniel Radcliffe]] leikur '''[[Harry Potter]]''', venjulegan dreng með eldingarlaga ör á enninnu og hefur eiginleika til að láta skrýtna hluti gerast. Frændi hans og frænka hafa alið hann upp síðan foreldrar hans létust þegar hann var eins árs og veit hann lítið um þá. Á ellefta afmælisdeginum kemst Harry að því að hann er galdramaður og hefur fengið inngöngu í Hogwartsskóla galdra og seiða. Leikstjórinn Columbus vildi Daniel í hlutverkið frá því hann sá hann fyrst í útgáfu [[BBC]] af [[David Copperfield]], áður en opnar leikprufur hófust, en honum hafði verið sagt að vernandi foreldrar Daniels myndu ekki leyfa honum að taka hlutverkinu. Colubmus útskýrði að þrautseyja hans í að vilja fá Radcliffe í hlutverkið hengi á uppsögn Figgis. Daniel var beðinn um að koma í prufur árið 2000, þegar Heyman og Kloves hittu hann og foreldra hans í uppfærslu af ''Stones in His Pocket'' í [[London]]. Heyman og Columbus tókst að sannfæra foreldra Daniels um að sonur þeirra myndi vera verndaður frá fjölmiðlum og þau samþykktu að hann mætti leika Harry. Rowling samþykkti Radcliffe inn í leikaraliðið og sagði ''eftir að hafa séð prufuna hans finnst mér að Chris Columbus hefði ekki geta fundið betri Harry.'' Daneil fékk 1 milljón punda í laun í myndinni, en honum fannst launin ekki skipta miklu máli. * [[Rupert Grint]] leikur '''[[Ron Weasley]]''', rauðhærðan galdrastrák sem er yngstur strákanna í sjö barna röð úr illa staddri fjölskyldu, sem verður besti vinur Harrys. Grint var elsti leikarinn af þremenningunum, þá þrettán ára. Hann ákvað að hann myndi vera fullkominn í hlutverkið, vegna þess að hann hefði rautt hár og fannst sögurnar skemmtilegar. Eftir að hafa séð auglýstar opnar prufur sendi hann inn myndband af sjálfum sér að rappa um það hversu mikið hann langaði í hlutverkið. Tilraun hans náði árangri þar sem hann var beðinn um að koma í prufur. * [[Emma Watson]] leikur '''[[Hermione Granger]]''', mjög gáfaða norn sem er fædd af muggum, sem verður vinkona Rons og Harrys, þrátt fyrir að hún fari í taugarnar á þeim, eftir að þeir bjarga henni frá trölli. Kennari í Oxford-leiklistarskólanum var mjög hrifinn af frammistöðum Emmu í skólaleikritum og sendi nafnið hennar til framleiðenda myndarinnar. Watson tók prufuna alvarlega en fannst hún aldrei eiga séns á því að fá hlutverkið. Framleiðendurnir voru heillaðir af sjálfsöryggi Emmu og hún tók fram þúsundum stelpna með frammistöðu sinni. Rowling studdi Emmu í hlutverkið frá fyrstu prufu. * [[Robbie Coltrane]] leikur '''[[Rubeus Hagrid]]''', hálf-risa sem sér um lóðina í Hogwarts. Hagrid fer með Harry á Runnaflöt á fljúgandi mótorhjóli, en tekur hann síðan frá frænda sínum og frænku á ellefta afmælisdaginn hans og eftir það tengjast þeir sterkum böndum. Hann er mjög hrifinn af allskonar galdraverum. Coltrane var efstur á blaði á Rowling yfir þá sem hún vildi í hlutverkið. Coltrane var mikill aðdáandi bókanna og undirbjó sig fyrir hlutverkið með því að ræða við Rowling um fortíð og framtíð Hagrids. * [[Richard Harris]] sem '''[[Albus Dumbledore]]''', skólameistari Hogwars og einn af frægustu og mestu galdramönnum allra tíma. Dubledore ákveður að Harry eigi að vera hjá frænda sínum og frænku eftir að foreldrar hans falla fyrir Voldemort. Harris hafnaði hlutverkinu fyrst, en tók því þegar barnabarnið hans sagðist aldrei muna tala við hann aftur ef hann tæki ekki hlutverkið. * [[Maggie Smith]] sem '''[[Minerva McGonagall]]''', aðstoðarskólameistarinn, yfirmaður Gryffindor og ummyndunarkennari í Hogwarts. McGonagall fylgir Dumbledore að Runnaflöt 4 þegar farið er með Harry til frændfólk síns og hefur þann hæfileika að geta breytt sér í kött. Smith var persónulega valin af Rowling. * [[Alan Rickman]] sem '''[[Severus Snape]]''', töfradrykkjafræðikennarinn og yfirmaður Slytherinvistarinnar í Hogwarts. Snape þolir ekki Harry vegna þess að honum líkaði mjög illa við föður Harrys. [[Tim Roth]] hafði áhuga á hlutverkinu vegna þess að börnin hans voru aðdáendur bókanna, en mikil dagskrá þýddi að hann tók hlutverki í kvikmyndinni [[Planet of the Apes]] í staðinn. * [[Ian Hart]] sem '''[[Prófessor Quirrell]]''', taugaveiklaði kennarinn í vörnum gegn myrku öflunum í Hogwarts. Hann er alltaf með turban, sem geymir næstum dauðann Voldemort. [[David Thewlis]] fór í prufu fyrir hlutverkið; en hann var seinna ráðinn sem ''Remus Lupin'' í [[Harry Potter og fanginn frá Azkaban (kvikmynd)|Harry Potter og fanginn frá Azkaban]]. * [[Richar Bremmer]] sem '''[[Voldemort]]''', myrkasti galdramaður allra tíma. Hann var sigraður og næstum eyðilagður, þegar drápsbölvunin sem hann kastaði á Harry endurkastaðist á hann. Hann minnkaði og varð andi sem aðeins gat verið í líkama annarra og er að leita að Viskusteininum og tækifæri til að verða ódauðlegur. Bremmer leikur aðeins Voldemort í endurminningu. Í lok myndarinnar þegar Voldemort kemur Harry fyrir sjónir talar Ian Hart fyrir Voldemort. * [[Tom Felton]] sem '''[[Draco Malfoy]]''', galdramann úr ríkri fjölskyldu. Eftir að Harry hafnar tilboði hans um ''vináttu'', þróar Draco með sér hatur á Harry og vinum hans. Ásamt Radcliffe, var Felton eini leikarinn í barna-leikaraliðinu sem hafði leikið fyrir framan myndavélar áður. * [[Richar Griffiths]] sem '''[[Vernon Dursley]]''', frændi Harrys sem kemur illa fram við hann, og þykir bara vænt um son Dudley son sinn. Vernon vill ekki að Harry komist að því að hann sé galdramaður og brennir því öll bréfin frá Hogwarts. * [[Fiona Shaw]] sem '''[[Petunia Dursley]]''', frænka Harrys, sem eins og Vernon, kemur illa fram við hann. * [[Harry Melling]] sem '''[[Dudley Dursley]]''', Feiti, stríðni og ofdekraði frændi Harrys, sonur Vernons og Petuniu. * [[John Hurt]] sem '''[[Hr. Ollivander]]''', eigandi Ollivander's, besti sprotaframleiðandi í galdraheiminum. Ollivander hefur þann eiginleika að geta fundið hinn fullkomna sprota handa þeim sem vantar, og segist muna eftir hverjum einasta sprota sem hann hefur nokkurn tímann selt. Hann segir Harry að hann hafi fengið eldingarlaga örið frá Voldemort. * [[Matthew Lewis]] sem '''[[Neville Longbottom]]''', hulítill nemandi sem verður vinur Harrys, Rons og Hermione. Hann er oft skotmark Malfoy klíkunnar hans. * [[Warcik Davis]] sem '''[[Filius Flitwick]]''', lítll galdramaður sem kennir galdrabrögð og er yfirmaður Ravenclaw-vistarinnar í Hogwarts. * [[John Cleese]] sem '''[[Næstum-hauslausi Nick]]''', draugur Gryffindor vistarinnar og er höfuð hans næstum því dottið af eftir að það misheppnaðist að hálshöggva hann. * [[Julie Walters]] sem '''[[Molly Weasley]]''', umhyggjusama móðir Rons. Hún sýnir Harry hvernig á að komast á brautarpall 9 og 3/4. Áður en Walters var ráðin talaði bandaríska leikkonan [[Rosie O'Donnell]] við Columbus um að leika frú Weasley. * [[Rik Mayall]] var ráðinn í hlutverk draugsins Peeves, og átti að kalla textann sinn í tökum en nokkur atriði voru klippt úr myndinni. == Íslensk talsetning == {| class="wikitable" |+ !Hlutverk !Leikari<ref>VHS Leikaralistar</ref> |- |Harry Potter |[[Gísli Baldur Gíslason]] |- |Hermione Granger |[[Sunna Eldon]] |- |Ron Weasley |[[Árni Þrastarson]] |- |Dudley Dursley | rowspan="2" |[[Grímur Gíslason]] |- |Draco Malfoy |- |Fred Weasley | rowspan="2" |[[Finnur Guðmundsson]] |- |Georg Weasley |- |Percy Weasley |[[Valur Freyr Einarsson]] |- |Frú Weasley |[[Ragnheiður Steindórsdóttir]] |- |Neville Longbottom |[[Hjalti Rúnar Jónsson]] |- |Oliver Woods |[[Atli Rafn Sigurðarson]] |- |Petunia Dursley |[[Inga María Valdimarsdóttir]] |- |Vernon Dursley |[[Pálmi Gestsson]] |- |Albus Dumbledore |[[Laddi]] |- |Minerra McGonagall |[[Helga Elínborg Jónsdóttir]] |- |Severus Snape |[[Magnús Jónsson (f. 1965)|Magnús Jónsson]] |- |Hagrid |[[Ólafur Darri Ólafsson]] |- |Flitwick Prófessor |[[Karl Ágúst Úlfsson]] |- |Quirell Prófessor | rowspan="2" |[[Hjálmar Hjálmarsson]] |- |Ollivander |- |Fröken Hoouch |[[Lísa Pálsdóttir]] |- |Voldermort |[[Arnar Jónsson]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|'''Aukahlutverk''' |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Agnar Már Júlíusson]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Björn Ármann Júlíusson]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Hörður Helgi Hreiðarsson]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Jóhann Eyþór Jóhannsson]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Karen Halldórsdóttir]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Katrín Ósk Kjeldsdóttir]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Ragnheiður Halldórsdóttir]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Róbert Ægir Hrafnsson]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Sædís Kristinsdóttir]] |- |colspan="2" style="text-align:center"|[[Vera Illugadóttir]] |} == Heimildir == {{wpheimild | tungumál = en | titill = Harry Potter and the Philosopher's Stone (film)| mánuðurskoðað = febrúar| árskoðað = 2010 }} [[Flokkur:Harry Potter-kvikmyndir|Viskusteinninn]] [[Flokkur:Breskar kvikmyndir]] [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 2001]] r6zvz9lvt90e87flk29mk7utkpiwahy 0 97877 1982663 1982075 2026-10-14T02:19:49Z Stephan1000000 67773 509 1982663 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} {{Sjónvarpsþáttur | nafn = NCIS | mynd = [[Mynd:NCIS.jpg|250px]] | myndatexti = Kynningarmynd NCIS í seríum 1-2 | nafn2 = NCIS | tegund = Lögreglurannsóknir, Drama, Bandaríski sjóherinn | þróun = Donal P. Bellisario <br /> Don McGill | sjónvarpsstöð = CBS | leikarar = [[Mark Harmon]]<br />[[Sasha Alexander]] <br />[[Michael Weatherly]]<br />[[Cote de Pablo]]<br />[[Pauley Perrette]]<br />[[Sean Murray]]<br />[[Lauren Holly]]<br /> [[Rocky Carroll]]<br />[[David McCallum]]<br /> [[Brian Dietzen]] | Titillag = NCIS Theme | land = Bandaríkin | tungumál = Enska | fjöldi_þáttaraða = 24 | fjöldi_þátta = 509 | staðsetning = Washington | lengd = 42-44 mín | stöð = CBS | myndframsetning = 480i (SDTV)<br />1081i (HDTV) | fyrsti_þáttur = 23.09.2003 | frumsýning = 23. september 2003- | vefsíða = http://www.cbs.com/primetime/ncis/ | imdb_kenni = http://www.imdb.com/title/tt0364845/ }} '''''NCIS''''' ('''''NCIS: Naval Criminal Investigative Service''''') er bandarískur sjónvarpsþáttur sem fjallar um rannsóknardeild innan [[Bandaríkin|bandaríska]] [[sjóher]]sins. Höfundarnir að þættinum eru Donald P. Bellisario og Don McGill. Fyrstu þættirnir voru sýndir 22. Apríl og 29. Apríl 2002 í tveggja parta söguþráði í [[JAG]]. Árið 2009 eignaðist NCIS systraþáttinn, [[NCIS: Los Angeles]]. Til þessa hafa verið gerðar tíu þáttaraðir og var ellefta þáttaröðin frumsýnd 24. september 2013. == Framleiðsla == === Framleiðendur === Þátturinn er framleiddur af Belisarius Productions í samvinnu við Paramount Television (2003-06), CBS Paramount Television (2006-09) og CBS Television Studios (2009-til dags). NCIS var upprunalega kallað '''Navy NCIS''' í seríu 1; en ''Navy'' var tekið úr titlinum þar sem það var talið óþarfi. Tilkynnt var í maí 2007 að Donald Bellisario mynda stíga niður frá þættinum vegna deila við [[Mark Harmon]]<ref>{{cite news|url=http://www.nypost.com/seven/05072007/tv/ncis_loses_producer_tv_.htm|title='NCIS' Loses Producer|publisher=New York Post|date=May 7, 2007|accessdate=February 25, 2009|archiveurl=https://archive.today/20120530060838/http://www.nypost.com/p/entertainment/tv/item_yZDo0e9jbLBdAwINtMl52O;jsessionid=EC3D73F316E7D80B165BFE5EF93FE4BE|archivedate=maí 30, 2012}}</ref>. Starf Bellisario sem framleiðslustjóri/yfirhöfundur fór til Chas. Floyd Johnson og Shane Brennan. Bellisario hélt samt titlinum sem meðframleiðandi. <ref>{{cite news|url=http://www.tvguide.com/news/Exclusive-NCIS-Boss-8335.aspx|title=Exclusive: NCIS Boss Exits!|first=Michael|last=Ausiello|accessdate=February 25, 2009|date=May 5, 2007|work=TV Guide}}</ref> === Tökustaðir === ''NCIS'' er aðallega tekinn upp í Bandaríkjunum. Innitökur eru teknar upp í [[Santa Clarita]], Kaliforníu. Margar útisenur eru teknar upp meðfram ströndum suður Kaliforníu. <ref>{{cite web|url=http://imdb.com/title/tt0364845/locations|title="Navy NCIS: Naval Criminal Investigative Service" (2003)&nbsp;– Filming locations|work=Imdb.com|accessdate=November 16, 2008}}</ref> === Söguþráður === [[NCIS]] fylgir eftir liði alríkisfulltrúa innan rannsóknardeildar bandaríska sjóhersins sem staðsett er í [[Washington D.C.|Washington]]<ref>{{cite web|title=Explore the world of NCIS|url=http://www.cbs.com/primetime/ncis_los_angeles/community/blogs/blog.php?key=0|access-date=2011-04-18|archive-date=2011-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110628203332/http://www.cbs.com/primetime/ncis_los_angeles/community/blogs/blog.php?key=0|url-status=dead}}</ref>. NCIS liðið er stýrt af Leroy Jethro Gibbs ([[Mark Harmon]]). Lið Gibbs inniheldur Anthony ''Tony'' DiNozzo ([[Michael Weatherly]]), Timothy McGee ([[Sean Murray]]) og NSA sérfræðingurinn Eleanor Bishop ([[Emily Wickersham]]). Fyrrverandi meðlimir liðsins eru [[Mossad]] fulltrúinn Ziva David ([[Cote de Pablo]]) en hún yfirgaf liði í byrjun seríu 11 og Caitlin ''Kate'' Todd ([[Sasha Alexander]]) sem var skotin til bana í enda seríu 2. Aðstoðarmenn liðsins eru yfirréttarlæknirinn Donald ''Ducky'' Mallard ([[David McCallum]]) og aðstoðarmaður hans Jimmy Palmer ([[Brian Dietzen]]) sem kom í staðinn fyrir Gerald Jackson ([[Pancho Demmings]]) og réttartæknisérfræðingurinn Abigail ''Abby'' Sciuto ([[Pauley Perrette]]). === Söguþráðs skipti === ''NCIS'' var gerður út frá tveimur þáttum í áttundu þáttaröð af [[JAG]] titlaðir "Ice Queen" og "Meltdown" sem voru frumsýndir 22-29.apríl 2003. Í þeim þáttum þá kynnumst við Gibbs, Tony, Abby og Ducky. ''NCIS'' hafði önnur söguþráðs skipti í seríu sex í þáttunum, "Legend (Part 1)" og "Legend (Part 2)" sem voru frumsýndir 28.apríl og 5. Maí 2009. Gibbs og McGee fara til Los Angeles í leit sinni að morðingja. Kynnast þeir nýja NCIS liðinu sem staðsett er í [[Los Angeles]]. === Leikaraskipti === Þann 10. júlí 2013, tilkynnti CBS að leikkonan [[Cote de Pablo]] myndi yfirgefa [[NCIS]]. Myndi persóna hennar koma fram í byrjun elleftu þáttaraðarinnar til að klára söguþráð hennar.<ref>{{cite web |url=http://www.tvguide.com/News/Cote-Pablo-Exiting-NCIS-1067676.aspx |title=Greinin ''Cote de Pablo Exiting NCIS'' á TVGuide.com síðunni, 10.júlí 2013 |access-date=2013-10-08 |archive-date=2013-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131006084258/http://www.tvguide.com/news/cote-pablo-exiting-ncis-1067676.aspx |url-status=dead }}</ref> == Persónur == {| class="wikitable" ! rowspan="2"|Persóna ! rowspan="2"|Leikin af ! rowspan="2"|Starf ! colspan="11"|Sería |- ! width="5%"|1 ! width="5%"|2 ! width="5%"|3 ! width="5%"|4 ! width="5%"|5 ! width="5%"|6 ! width="5%"|7 ! width="5%"|8 ! width="5%"|9 ! width="5%"|10 ! width="5%"|11 |- | Leroy Jethro Gibbs | [[Mark Harmon]] | NCIS Alríkisfulltrúi/Yfirmaður liðsins | style="background: #ddffdd" colspan="11" align="center"| '''Aðal''' |- | Caitlin "Kate" Todd | [[Sasha Alexander]] | NCIS Alríkisfulltrúi/Fyrrverandi lífvörður | style="background: #ddffdd" colspan="2" align="center"| '''Aðal''' | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"|Gesta | colspan="4" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"|Talaði inn | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"|Sérstakt gestahlutverk | colspan="2" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | |- | Anthony "Tony" DiNozzo | [[Michael Weatherly]] | NCIS Alríkisfulltrúi/Aðstoðaryfirmaður liðsins | style="background: #ddffdd" colspan="11" align="center"| '''Aðal''' |- | Ziva David | [[Cote de Pablo]] | NCIS Alríkisfulltrúi/Fyrrverandi [[Mossad]] fulltrúi | colspan="2" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | | style="background: #ddffdd" colspan="8" align="center"| '''Aðal''' | colspan="1" style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Aðal''' |- | Abigail "Abby" Sciuto | [[Pauley Perrette]] | Réttartæknisérfræðingur | style="background: #ddffdd" colspan="11" align="center"| '''Aðal''' |- | Timothy McGee | [[Sean Murray]] | NCIS Alríkisfulltrúi | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"|Auka | style="background: #ddffdd" colspan="10" align="center"| '''Aðal''' |- | Jenny Shepard | [[Lauren Holly]] | Yfirmaður NCIS | colspan="2" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | | style="background: #ddffdd" colspan="3" align="center"| '''Aðal''' | colspan="3" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"|Sérstakt gestahlutverk | colspan="2" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | |- | Jimmy Palmer | [[Brian Dietzen]] | Aðstoðarréttarlæknir | style="background: #ffdddd" colspan="5" align="center"|Auka | style="background: #ffffdd" colspan="4" align="center"| Sérstakt gestahlutverk | style="background: #ddffdd" colspan="2" align="center"| '''Aðal''' |- | Leon Vance | [[Rocky Carroll]] | Yfirmaður NCIS | colspan="4" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"|Auka | style="background: #ddffdd" colspan="6" align="center"| '''Aðal''' |- | Dr. Donald "Ducky" Mallard | [[David McCallum]] | Yfirréttarlæknir | style="background: #ddffdd" colspan="11" align="center"| '''Aðal''' |- | Eleanor ''Ellie'' Bishop | [[Emily Wickersham]] | NSA sérfræðingur - alríkisfullfrúi | colspan="10" style="background:#ececec; color:gray; vertical-align:middle; text-align:center;" class="table-na"| | style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Aðal''' |} === Aðalpersónur === * '''NCIS alríkisfulltrúi''': Leroy Jetrho Gibbs var stórskotaliðsmaður í sjóhernum til ársins 1991, þangað til kona hans Shannon og dóttir Kelly voru myrtar af mexíkönskum eiturlyfjasala. En Shannon hafði verið vitni að morði á öðrum eiturlyfjasala. Eftir að hafa drepið eiturlyfjasalann sem drap konu hans og dóttur, þá gekk Gibbs í liðs við NIS (nú [[NCIS]]). * '''NCIS alríkisfulltrúi''': Anthony ''Tony'' DiNozzo er fyrrverandi rannsóknarfulltrúi og lögreglumaður í [[Peoría]], [[Fíladelfía|Fíladelfíu]] og [[Baltimore]] áður en hann gerðist NCIS fulltrúi. Gibbs lítur á DiNozzo sem yngri útgáfuna af sjálfum sér, þar sem hann notar ''innsæi'' sitt við lausn rannsóknarmála. * '''NCIS alríkisfulltrúi''': Timothy McGee er með gráðu í tölvurannsóknum frá [[MIT]] og gráðu í lífverkfræði frá [[Johns Hopkins-háskóli|Johns Hopkins háskólanum]]. Sér oftast um tæknileguhliðina að rannsóknarmálunum ásamt Abby Sciuto. Var fyrst staðsettur á Norfolk herstöðinni áður en hann var gerður að meðlimi liðsins í lok seríu 2. Skrifar spennusögur undir dulnefninu Thom E. Gemcity. * '''NSA sérfræðingur''':Eleanor ''Ellie'' Bishop er NSA sérfræðingur sem gengur til liðs NCIS. Hafði áður sótt um hjá NCIS en ekki fengið starfið áður en hún gekk til liðs við NSA. Er frá Oklahóma, á þrjá bræður og er gift. * '''Yfirréttarlæknir''': Donald ''Ducky'' Mallard er yfirréttarlæknirinn hjá NCIS. Vann hann áður sem réttarlæknir í [[Víetnam]], [[Bosnía|Bosníu]] og [[Afghanistan]]. * '''Réttartæknisérfræðingur''': Abigail ''Abby'' Sciuto er réttartæknisérfræðingurinn sem vinnur hjá NCIS. Abby er mikið fyrir gotneskan stíl og er uppáhald Gibbs. *'''Yfirmaður NCIS''': Leon Vance var fyrrverandi aðstoðaryfirmaður NCIS og hægri hönd Jenny Shepard; varð yfirmaður NCIS í seríu 6 eftir andlát Shepard í lok seríu 5. * '''Aðstoðarréttarlæknir''': Jimmy Palmer er aðstoðarmaður Duckys. Átti í ástarsambandi við Michelle Lee. === Aukapersónur === * '''FBI Alríkisfulltrúi''': Tobias Fornell ([[Joe Spano]]) er sérstakur alríkisfulltrúi Alríkislögreglunnar. Hann og Gibbs giftust báðir sömu konunni. * '''Fulltrúi Landhelgisgæslunnar''': Abigail Borin ([[Diane Neal]]) er rannsóknarfulltrúi hjá Landhelgisgæslunni. * '''Anthony DiNozzo Sr''' ([[Robert Wagner]]) er faðir Tony Dinozzo. Hafði lítið samband við son sinn en þeir hafa byrjað að styrkja það í seríu 8. * '''Jackson Gibbs''' ([[Ralph Waite]]) er faðir Jethro Gibbs. Var hermaður í seinni heimstyrjöldinni og rekur verslun í heimabæ Jethros. * '''Dr. Samantha Ryan'''([[Jamie Lee Curtis]]) er yfirmaður ''DoD PsyOps Deildarinnar'' og átti í ástarsambandi við Gibbs í seríu 9. === Fyrrverandi persónur === * '''NCIS alríkisfulltrúi''': Ziva David ([[Cote de Pablo]]) er fyrrverandi [[Mossad]] fulltrúi. Var samskiptafulltrúi NCIS og Mossad fyrstu fjögur árin hjá NCIS. Kom í staðinn fyrir Kate Todd sem var drepin af Ari sem var hálfbróðir Zivu. Ziva bjargar lífi Gibbs með því að drepa Ari. Í byrjun seríu sjö, er Zivu bjargað frá Sómalíu af Gibbs, DiNozzo, og McGee, en henni hafði verið haldið sem gísl eftir misheppnaða leyniaðgerð á vegum Mossad. Snýr hún aftur til Bandaríkjanna og hættir hjá Mossad. Hún gerist fullgildur alríkisfulltrúi NCIS og að auki Bandarískur ríkisborgari. Þátturinn ''Past, Present, Future'' í seríu 11 er seinasti þátturinn sem leikkonan Cote de Pablo kemur fram í. * '''Lögfræðingur''': M.Allison Hart ([[Rena Sofer]]) er lögfræðingur og hugsanlegt hugarefni Gibbs í seríu 7. * '''Fyrrverandi yfirmaður NCIS''': Thomas Morrow ([[Alan Dale]]) var fyrsti yfrmaður NCIS í seríunni en hætti í seríu 2 þegar honum var boðið starf hjá ''Homeland Security''. * '''Fyrrverandi aðstoðarréttarlæknir''': Gerald Jackson ([[Pancho Demmings]]) var aðstoðarmaður Duckys í seríu 1, var skotinn af Ari Haswari í ''Bête Noire''. * '''Undirofursti''': Hollis Mann ([[Susanna Thompson]]) er undirofursti í bandaríska hernum sem settist í helgan stein. Átti í ástarsambandi við Gibbs í seríu 4-5. * '''Læknir''': Jeanne Benoit ([[Scottie Thompson]]) er læknir við Monroe háskólasjúkrahúsið og dóttir vopnasmyglarans René Benoit (La Grenouille). Var hún hluti af leynilegri aðgerð þar sem DiNozzo var kærasti hennar í seríu 4-5. === Látnar persónur === * '''NCIS alríkisfulltrúi ''': Caitlin ''Kate'' Todd ([[Sasha Alexander]]) er fyrrverandi lífvörður fyrir forseta bandaríkjanna. Hætti hún hjá leyniþjónustunni og var síðan boðið starf hjá NCIS af Gibbs. Var skotin til bana í enda seríu 2 af Ari Haswari. * '''Yfirmaður NCIS''': Jenny Shepard ([[Lauren Holly]]) var yfirmaður NCIS og fyrrverandi ástkona Gibbs. Var skotin til bana í enda seríu 5. * '''NCIS alríkisfulltrúi''': Paula Cassidy ([[Jessica Steen]]) var sett í lið Gibbs stuttu eftir að Kate lést, áður en hún fékk sitt eigið lið. Var drepin af sjálfmorðssprengjumanni í seríu 4. * '''NCIS alríkisfulltrúi''': Michelle Lee ([[Liza Lapira]]) var sett í lið DiNozzo þegar Gibbs hætti í seríu 4 þó að hún væri lögfræðingur. Var sett aftur í lið Gibbs þegar Vance leysti upp liðið. Var njósnari innan NCIS því verið var að kúga hana en systir hennar hafði verið rænt. Var skotin til bana af Gibbs í seríu 4. * '''Fyrrverandi NCIS alríkisfulltrúi''': Mike Franks ([[Muse Watson]]) var leiðbeinandi Gibbs þegar Gibbs byrjaði í NIS (nú [[NCIS]]). Missti fingur í þættinum ''Rule Fifty-One''. Í þættinum "Swan Song", er Franks drepinn af "Port to Port" morðingjanum. * '''Yfirmaður Mossad''': Eli David ([[Michael Nouri]]) er yfirmaður Mossad. Faðir Zivu og Ari Haswari. Er drepinn ásamt Jackie Vance í skotárás sem gerð var á hús Vance í seríu 10. * '''Yfirmaður sjóhersins''': Clayton Jarvis ([[Matt Craven]]) er yfirmaður sjóhersins (SECNAV). Er drepinn í bílasprengingju í þættinum ''Whiskey Tango Foxtrot'' í byrjun seríu 11. == Þáttaraðir == === Inngangs þættir === NCIS og persónur hans voru kynntar í áttundu þáttaröðinni af ''JAG'' í þáttunum "Ice Queen" og "Meltdown". Persónan Vivian Blackadder kemur ekki fram í seríunni þar sem framleiðandinn Donald Bellisario taldi að leikonan væri "of lin fyrir þetta hlutverk".<ref name="spinoffsecrets">{{cite web|url=http://www.tvguide.com/news/JAG-Spinoff-Secrets-42023.aspx|title=JAG Spinoff Secrets|author=Daniel R. Coleridge|publisher=[[TV Guide (magazine)|TV Guide]]|date=August 6, 2003|accessdate=March 22, 2009|archive-date=júní 23, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120623225431/http://www.tvguide.com/news/JAG-Spinoff-Secrets-42023.aspx|url-status=dead}}</ref> Þættirnir voru klipptir saman og sýndir sem "Navy NCIS: The Beginning".<ref name="episodes">{{Cite web|url=http://www.tvguide.com/detail/tv-show.aspx?tvobjectid=100227&more=ucepisodelist|title=JAG Episodes|publisher=[[TV Guide (magazine)|TV Guide]]|accessdate=March 22, 2009}}</ref> {{Listi þáttaraða-litur}} {| class="episode-list-color-red2" |-style=“color:white“ ! Titill ! width="140"| Sýnt í U.S.A. ! width="80"| # |- | ''„Ice Queen“'' || 22. apríl 2003 || 20 - 178 |- | colspan="5" height="5" sadvfsdavs| :''Höfundur: Donald Bellisario og Don McGill'' :''Leikstjóri: Donald Bellisario'' NCIS liðið er kallað til þess að rannsaka morðið á Liðþjálfanum Loren Singer og er því ætlað að komast að því hver morðingjinn er. Í lok þáttarins þá sést Gibbs lesa réttindin yfir Harmon Rabb sem hinn grunaði í málinu. |- | colspan="5"| |- | ''„Meltdown“'' || 29. apríl 2003 || 21 - 179 |- | colspan="5" height="5" | :''Höfundur: Don McGill'' :''Leikstjóri: Scott Brazil'' Harmon Rabb er stefnt fyrir herrétti fyrir morðið á Liðþjálfanum Singer en svo virðist sem hann hafi enga fjarvistarsönnun. Fljótlega þá uppgvötar DiNozzo að málið er einum of einfalt og byrjar að leita að öðrum sökudólgi, einhverjum sem hefur hefnd að hefna gegn Rabb. Á samatíma þá reynir Gibbs að finna upplýsingar um hryðjuverkamanninn Amad Bin Atwa, áður en önnur árás er gerð á bandarísk herskip. |} === Fyrsta þáttaröð === {{Aðalgrein|NCIS (1. þáttaröð)}} === Önnur þáttaröð === {{Aðalgrein|NCIS (2. þáttaröð)}} === Þriðja þáttaröð === {{Aðalgrein|NCIS (3. þáttaröð)}} === Fjórða þáttaröð === {{Aðalgrein|NCIS (4. þáttaröð)}} === Fimmta þáttaröð === {{Aðalgrein|NCIS (5. þáttaröð)}} === Sjötta þáttaröð === {{Aðalgrein|NCIS (6. þáttaröð)}} === Sjöunda þáttaröð === {{Aðalgrein|NCIS (7. þáttaröð)}} === Áttunda þáttaröð === {{Aðalgrein|NCIS (8. þáttaröð)}} === Níunda þáttaröð === {{Aðalgrein|NCIS (9. þáttaröð)}} === Tíunda þáttaröð === {{Aðalgrein|NCIS (10. þáttaröð)}} == Sjá einnig == *[[NCIS: Los Angeles]] == DVD útgáfa == Í fyrstu seríunni á svæði 1 má finna fyrstu þættina í áttundu seríu af [[JAG]]. {| class="wikitable" |- !DVD nafn !Svæði 1 !Svæði 2 !Svæði 4 |- |Sería 1 | 6. júní, 2006 | 24. júlí, 2006 | 10. ágúst, 2006 |- |Sería 2 | 14. nóvember, 2006 | 02. október, 2006 | 12. október, 2006 |- |Sería 3 | 24. apríl, 2007 | 25. júní, 2007 | 15. mars, 2007 |- |Sería 4 | 23. október, 2007 | 19. maí, 2008 | 10. júlí, 2008 |- |Sería 5 | 26. ágúst, 2008 | 22. júní, 2009 | 7. maí, 2009 |- |Sería 6 | 25. ágúst, 2009 | 23. júní, 2010 | 3. júní, 2010 |- |Sería 7 | 24. ágúst, 2010 | 13. júní, 2011 | 7. júlí, 2011 |- |Sería 8 | 23. ágúst, 2011 | 6. október, 2011 | 1. september, 2011 |- |Sería 9 | 21. ágúst, 2012 | 24. júní, 2013 | 1. ágúst, 2012 |- |Sería 10 | 20. ágúst, 2013 | NA | 21. ágúst, 2013 |} == Verðlaun og tilnefningar == ===ALMA verðlaunin=== *2011: Verðlaun sem besta leikkona í drama seríu - Cote de Pablo. *2008: Tilnefnd sem besta leikkona í drama seríu – Cote de Pablo. ===ASCAP verðlaunin=== *2009: Verðlaun sem besta sjónvarpsserían – Matt Hawkins, Maurice Jackson, Neil Martin. *2008: Verðlaun sem besta sjónvarpsserían – Matt Hawkins, Maurice Jackson, Neil Martin. *2007: Verðlaun sem besta sjónvarpsserían – Matt Hawkins, Maurice Jackson, Neil Martin. *2006: Verðlaun sem besta sjónvarpsserían – Matt Hawkins, Maurice Jackson, Neil Martin. *2004: Verðlaun sem besta sjónvarpsserían – Matt Hawkins, Maurice Jackson, Neil Martin. *2004: Verðlaun sem besta sjónvarpsserían – Steven Bramson. ===BMI Film & TV verðlaunin=== *2009: Verðlaun fyrir bestu tónlistina – Brian Kirk. *2008: Verðlaun fyrir bestu tónlstina – Brian Kirk. *2005: Verðlaun fyrir bestu tónlistina – Joseph Conlan. ===California on Location verðlaunin=== *2008: Verðlaun sem besta Location Team ársins í sjónvarpi – Emily Kirylo, Jim McClafferty, Joel Sinderman, Michael Soleau. ===Emmy verðlaunin=== *2008: Tilnefnd fyrir bestu áhættu samhæfingu – Diamond Farnsworth, "Requiem". *2005: Tilnefnd sem besti gestaleikari í dramaseríu – Charles Durning. ===NAACP Image verðlaunin=== *2010: Tilnefndur sem bestu leikari í aukahlutverki í drama seríu – [[Rocky Carroll]]. '''People's Choice verðlaunin''' *2009: Tilnefnd sem uppáhalds dramaþátturinn *2009: Tilnefndur sem besti leikari í drama seríu – [[Mark Harmon]]. ===Image verðlaunin=== *2010: Tilnefnd sem besti aukaleikari í drama seríu - [[Rocky Carroll]]. ===Imagen Foundation verðlaunin=== *2011: Tilnefnd sem besta leikkona í sjónvarpi - [[Cote de Pablo]]. *2009: Tilnefnd sem besta aukaleikkona í sjónvarpi – [[Cote de Pablo]]. *2006: Verðlaun sem besta aukaleikkona í sjónvarpi – [[Cote de Pablo]]. ===Young Artist verðlaunin=== *2008: Tilnefnd sem besti ungi gestaleikari – Dominic Scott Kay, fyrir "Lost & Found". == Tilvísanir == {{Reflist}} == Heimildir == *{{wpheimild|tungumál= en|titill= NCIS (TV series)|mánuðurskoðað= 18. apríl|árskoðað= 2011}} *{{imdb title|0364845|NCIS: Naval Criminal Investigative Service}} *http://www.cbs.com/primetime/ncis/ Heimasíða NCIS á CBS == Tenglar == *{{imdb title|0364845|NCIS: Naval Criminal Investigative Service}} *http://www.cbs.com/primetime/ncis/ Heimasíða NCIS á CBS {{NCIS}} [[Flokkur:Bandarískir sjónvarpsþættir]] kepd461troa9gpbrw53s4yqshp45uhz 0 112694 1982614 1324990 2026-10-13T12:20:08Z Berserkur 10188 1982614 wikitext text/x-wiki '''Ottó Friðrik Tulinius''' (f. 20. júní [[1869]], d. 22. jan. [[1948]]) var [[Ísland|íslenskur]] kaupmaður og stofnandi [[Höfn í Hornafirði|Hafnar]] í Hornafirði. Hann ásamt konu sinni Valgerði Friðriksdóttur hófu búsetu á Höfn í Hornafirði sumarið 1897. Ottó bjó á Höfn frá 1897 til 1901 en þá flutti hann frá Höfn til [[Akureyri|Akureyrar]]. Ottó og Valgerður áttu alls sex börn. {{stubbur}} {{Fd|1869|1948}} [[Flokkur:Íslenskir kaupmenn]] iox2ov5uaxokx8l2pzc7v6ocd08yky1 0 113668 1982671 1415646 2026-10-14T09:02:17Z Akigka 183 1982671 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Award BIOS setup utility.png|thumbnail|Dæmigert uppsetningarforrit fyrir BIOS.]] '''Grunnstýringarkerfi''' ([[enska]]: ''Basic Input/Output System'', [[skammstöfun|skammstafað:]] '''BIOS''') er einfalt [[stýrikerfi]], sem er hluti af [[fastbúnaður|fastbúnaði]] [[einkatölva|einkatölva]]. Það er því geymt í [[lesminni]] (ROM). Grunnstýringarkerfið er fyrsta forritið sem fer í gang þegar kveikt er á tölvunni og sér um að [[ræsing|ræsa]] tölvuna og stýrikerfi hennar.<ref>{{Vísindavefurinn|2966|Hvað er BIOS í tölvum?|höfundur=Hjálmtýr Hafsteinsson|dags=18.12.2002}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur|hugbúnaður}} [[Flokkur:Stýrikerfi]] hvz49wy35smy2u358k0rbn6wt4gst6y 0 146742 1982651 1875565 2026-10-13T16:12:15Z Berserkur 10188 1982651 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Ctenophora | image = Comb_jelly.jpg | image2 = | domain = [[Heilkjörnungar]] (''Eukaryota'') | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | subregnum = [[Eiginleg vefdýr]] (''Eumetazoa'') | phylum = [[Kambhveljur]] (''Ctenophora'') }} '''Kambhveljur''' ([[fræðiheiti]]: ''Ctenophora''; úr grísku κτείς ''kteis'' „kambur“ og φέρω ''feró'' „að bera“) eru hópur [[dýrasvif|svifdýra]]. Þær líkjast mikið [[marglyttur|marglyttum]] þrátt fyrir að vera fjarskyldar þeim. Kambhveljur eru flestar sporöskjulaga eða kúlulaga og líkjast nokkuð [[stjörnuávöxtur|stjörnuávexti]]. Kambhveljur eru skæð rándýr en ólíkt [[holdýr]]um sem marglyttur tilheyra hafa þær ekki stingfrumur eða brennifrumur til að drepa bráð sína, heldur grípa þær hana með tveimur löngum og mjóum svipum sem hafa colloblast klísturfrumur. Helsta fæða kambhvelja eru krabbaflær, fiskilirfur og sviflægar lirfur annarra dýrategunda. Tegundirnar eru margar og því aðferðirnar sem þær nota við að éta mismunandi. Sumar tegundir kambhvelja hafa bifhár í munninum sem þær nota til að bíta í bráðina sína. Kambhveljur geta fundist niður á allt að 2000-3000 m dýpi. Flestar lifa í nokkuð hlýjum sjó, en einnig eru til tegundir sem þrífast í ísöltu vatni við árósa. Nokkrar tegundir finnast út um allan heim (m.a. ''Pleurobrachia pileus'' og ''Beroe cucumis''), en algengast er að tegundir lifi á afmarkaðri svæðum. Kambhveljur eru algengar í kringum Ísland. Vitað er um 100-150 tegundir kambhvelja. Talið er að þær hafi orðið til fyrir um 500 milljón árum sem gerir þær eldri en risaeðlur. Fræðiheitið ''Ctenophora'' er borið fram með hljóðlausu „C“ og því hljómar framburðurinn „(k)tenofóra“. == Útlit og hreyfing == Það sem einkennir kambhveljurnar eru átta bifháraraðir sem liggja endilangt eftir líkama þeirra, en bifhárin nota þau til sunds með því að sveifla þeim í takt. Kambhveljurnar eru talin stærstu dýrin sem vitað er um sem nota bifhárin til sunds. Flestar tegundir kambhvelja synda, en þó er vitað um einn hóp sem skríður eftir botninum. Kambhveljurnar hafa munn á öðrum enda líkamans og skynfæri á hinum endanum, en þetta eru elstu tegundirnar sem vitað er um að hafi skipulagða vefi. Stærð þeirra getur verið mjög mismunandi, en þær finnast allt frá 3mm upp í 1m langar, og eru oft mismunandi í laginu. Kambhveljurnar eru 95% vatn, en flestar tegundirnar eru gangsæjar eða hálfgagnsæjar, en þó eru til allavega tvær tegundir sem eru litaðar, en Beroecucumis er bleik á litin og Venus's girlde er fjólublá á litin. Gagnsæju tegundirnar eru lífljómandi, þ.e. þær gefa frá sér bláleitt eða grænleitt ljós á næturnar með náttúrulegum hætti, vegna próteina sem þau hafa í vefjum sínum. Áður fyrr töldu vísindamenn að kambhveljurnar losuðu sig við úrgang í gegnum munninn, en árið 2015 sýndu rannsóknir fram á að þær losa sig við ómeltanlegar agnir í gegn um nokkurs konar svitaholur sem eru á aftari enda dýrsins. ==Æxlun== Kambhveljurnar eru tvíkynja, en þær hafa tvo aðskilda kynkirtla sem framleiða annars vegar egg og hins vegar sæði. Æxlunin fer yfirleitt þannig fram að bæði eggjum og sæði er sleppt í sjóinn, það er svo látið reka um þar til þar til eggið finnur sæði til frjóvgunar eða öfugt. Einnig geta sæðin frjóvgað eggin frá sama dýri (sjálfsfrjóvgun). Þessi aðferð er þó lítið skilvirk þar sem litlar líkur eru á að finna aðrar kynfrumur, en til að auka líkurnar þá sleppa kambhveljurnar eggjum og sæðum á hverjum degi. Lirfurnar eru egglaga og líkjast strax fullvöxnu dýri, svo ekki verður mikil breyting á þeim við þroska. ==Nýting== Ekki er vitað til þess að kambhveljurnar séu nýttar nokkurs staðar í heiminum. == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == *Hreiðar Valtýsson. (e.d.). "Kambhveljur og pílormar". [https://vistey.is/is/aerir-hryggleysingjar/kambhveljurogpilormar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918203123/https://vistey.is/is/aerir-hryggleysingjar/kambhveljurogpilormar |date=2020-09-18 }}, Skoðað 18. september 2019. *Waggoner, Ben M. (1995). "Introduction to Ctenophora". [https://ucmp.berkeley.edu/cnidaria/ctenophora.html], Skoðað 20. september 2019. *The Editors of Encyclopaedia Britannica. (2013). "Ctenophore". [https://www.britannica.com/animal/ctenophore], Skoðað 20. september 2019. *The Ocean Portal Team. (e.d.). "Jellyfish and Comb Jellies". [https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/jellyfish-and-comb-jellies], Skoðað 23. september 2019. [[Flokkur:Holdýr]] rkec5ev6ypf4ru6civgs4kn2jj9ks9z 0 155173 1982669 1657690 2026-10-14T08:39:24Z Akigka 183 1982669 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Distrito Federal in Brazil.svg|thumb|Lega Brasilíu.]] [[Mynd:Bandeira do Distrito Federal (Brasil).svg|thumb|Fáni héraðsins.]] '''Brasilía''' eða '''Distrito Federal''' er hérað í Mið-[[Brasilía|Brasilíu]]. Héraðshöfuðborgin er [[Brasilía (borg)|Brasilía]]. Héraðið er smæst þeirra 27 sem eru í landinu og aðsetur ríkisstjórnarinnar. Íbúar eru rúmlega 3 milljónir (2019). {{stubbur|landafræði}} {{Fylki Brasilíu}} [[Flokkur:Fylki Brasilíu]] 3hg24l5spfaocyxe5gfnu7xi7mgppnb 2 159410 1982654 1929113 2026-10-13T22:42:06Z Cherkash 37025 png->svg 1982654 wikitext text/x-wiki * {| class="wikitable sortable" |- width="100%" |+ Formula One circuits ! ! scope="col" |Circuit !scope=col class="unsortable"|Map !scope=col|Type !scope=col|Direction !scope=col|Location !scope=col|Country !scope=col|Last length used !Turns ! scope="col" |Grands Prix !scope=col|Season(s) !scope=col|Grands Prix held |- |1 |[[Adelaide Street Circuit]] |[[File:Adelaide (long route).svg|150px]] |Street circuit |Clockwise |[[Adelaide]] |{{Flagicon|AUS}} [[Australia]] |{{sort|03.780|{{convert|3.780|km|mi|abbr=on}}}} |16 |[[Australian Grand Prix]] |{{F1|1985}}–<nowiki/>{{F1|1995}} |align=center|11 |- |2 | bgcolor="FBCEB1" |[[Albert Park Circuit]] * |[[File:Albert Park Circuit 2021.svg|150px|Albert Park]] |Street circuit |Clockwise |[[Melbourne]] |{{Flagicon|AUS}} [[Australia]] |{{sort|05.278|{{convert|5.278|km|mi|abbr=on}}}} |14 |[[Australian Grand Prix]] |{{F1|1996}}–{{F1|2019}}, {{F1|2022}}–<nowiki/>{{F1|2025}} |align=center|28 |- |3 |[[Algarve International Circuit]] |[[File:Autódromo do Algarve F1 Sectors.svg|150px|Algarve]] |Race circuit |Clockwise |[[Portimão]] |{{Flagicon|Portugal}} [[Portugal]] |{{sort|04.653|{{convert|4.653|km|mi|abbr=on}}}} |15 |[[Portuguese Grand Prix]] |{{f1|2020}}–<nowiki/>{{F1|2021}} |align=center|2 |- |4 |[[Autódromo do Estoril]] |[[File:Autódromo_de_Estoril_1994-1999.png|150px|Estoril]] |Race circuit |Clockwise |[[Estoril]] |{{Flagicon|Portugal}} [[Portugal]] |{{sort|04.360|{{convert|4.360|km|mi|abbr=on}}}} |13 |[[Portuguese Grand Prix]] |{{F1|1984}}–<nowiki/>{{F1|1996}} |align=center|13 |- |5 | bgcolor="FBCEB1" |[[Autódromo Hermanos Rodríguez]] * |[[File:Autódromo Hermanos Rodríguez 2015.svg|150px]] |Race circuit |Clockwise |[[Mexico City]] |{{Flagicon|Mexico}} [[Mexico]] |{{sort|04.304|{{convert|4.304|km|mi|abbr=on}}}} |17 |[[Mexican Grand Prix]],<br>[[Mexico City Grand Prix]] |{{F1|1986}}–{{F1|1992}}, {{F1|2015}}–{{F1|2019}}, {{F1|2021}}–<nowiki/>{{F1|2024}} |align=center|24 |- |6 |[[Autódromo Internacional Nelson Piquet|Autódromo Internacional do Rio de Janeiro]] |[[File:Autódromo_de_Jacarepaguá_1978-1995.png|150px]] |Race circuit |Anti-clockwise |[[Rio de Janeiro]] |{{Flagicon|Brazil}} [[Brazil]] |{{sort|05.031|{{convert|5.031|km|mi|abbr=on}}}} |11 |[[Brazilian Grand Prix]] |{{F1|1981}}–<nowiki/>{{F1|1989}} |align=center|10 |- |7 |[[Autodromo Internazionale del Mugello]] |[[File:Mugello Racing Circuit track map 15 turns.svg|150px]] |Race circuit |Clockwise |[[Scarperia e San Piero]] |{{Flagicon|Italy}} [[Italy]] |{{sort|05.245|{{convert|5.245|km|mi|abbr=on}}}} |15 |[[Tuscan Grand Prix]] |{{F1|2020}} |align=center|1 |- |8 | bgcolor="FBCEB1" |[[Imola Circuit|Autodromo Internazionale Enzo e Dino Ferrari]] * |[[File:Imola 2009.svg|150px]] |Race circuit |Anti-clockwise |[[Imola]] |{{Flagicon|ITA}} [[Italy]] |{{sort|04.909|{{convert|4.909|km|mi|abbr=on}}}} |19 |[[Italian Grand Prix]],<br>[[San Marino Grand Prix]],<br>[[Emilia Romagna Grand Prix]] |{{F1|1981}}–<nowiki/>{{F1|2006}}, {{F1|2020}}–{{F1|2022}}, {{F1|2024}}–<nowiki/>{{F1|2025}} |align=center|32 |- |9 | bgcolor="FBCEB1" |[[Interlagos circuit|Autodromo José Carlos Pace]] * |[[File:Autódromo José Carlos Pace (AKA Interlagos) track map.svg|150px]] |Race circuit |Anti-clockwise |[[São Paulo]] |{{Flagicon|Brazil}} [[Brazil]] |{{sort|04.309|{{convert|4.309|km|mi|abbr=on}}}} |15 |[[Brazilian Grand Prix]],<br/>[[São Paulo Grand Prix]] |{{F1|1990}}–{{F1|2019}}, {{F1|2021}}–<nowiki/>{{F1|2024}} |align=center|41 |- |10 | bgcolor="FBCEB1" |[[Autodromo Nazionale di Monza]] * |[[File:Monza track map.svg|150px]] |Race circuit |Clockwise |[[Monza]] |{{Flagicon|Italy}} [[Italy]] |{{sort|05.793|{{convert|5.793|km|mi|abbr=on}}}} |11 |[[Italian Grand Prix]] |{{F1|1981}}–<nowiki/>{{F1|2025}} |align=center|75 |- |11 |[[Autódromo Oscar y Juan Gálvez]] |[[File:Autódromo_Oscar_y_Juan_Gálvez_Circuito_N°_6_por_Senna.svg|150px]] |Race circuit |Clockwise |[[Buenos Aires]] |{{Flagicon|Argentina}} [[Argentina]] |{{sort|04.259|{{convert|4.259|km|mi|abbr=on}}}} |18 |[[Argentine Grand Prix]] |{{F1|1981}}, {{F1|1995}}–<nowiki/>{{F1|1998}} |align=center|20 |- |12 | bgcolor="FBCEB1" |[[Bahrain International Circuit]] * |[[File:Bahrain International Circuit--Grand Prix Layout.svg|150px|Bahrain]] |Race circuit |Clockwise |[[Sakhir]] |{{Flagicon|Bahrain}} [[Bahrain]] |{{sort|05.412|{{Convert|5.412|km|mi|abbr=on}}}} |15 |[[Bahrain Grand Prix]],<br>[[Sakhir Grand Prix]] |{{F1|2004}}–{{F1|2010}}, {{F1|2012}}–{{F1|2025}}{{efn|name=multi 2020}} |align=center|22 |- |13 | bgcolor="FBCEB1" |[[Baku City Circuit]] * |[[File:Baku Formula One circuit map.svg|150px]] |Street circuit |Anti-clockwise |[[Baku]] |{{flagicon|Azerbaijan}} [[Azerbaijan]] |{{sort|06.003|{{convert|6.003|km|mi|abbr=on}}}} |20 |[[European Grand Prix]],<br>[[Azerbaijan Grand Prix]] |{{F1|2016}}–{{F1|2019}}, {{F1|2021}}–<nowiki/>{{F1|2024}} |align=center|8 |- |14 |[[Brands Hatch|Brands Hatch Circuit]] |[[File:Brands Hatch 1976-1987.svg|150px]] |Race circuit |Clockwise |[[West Kingsdown]] |{{Flagicon|GBR}} [[United Kingdom]] |{{sort|04.206|{{convert|4.206|km|mi|abbr=on}}}} |11 |[[British Grand Prix]],<br>[[European Grand Prix]] |{{F1|1982}}–<nowiki/>{{F1|1986}} |align=center|14 |- |15 |[[Buddh International Circuit]] |[[File:Buddh Circuit 1.svg|150x150px]] |Race circuit |Clockwise |[[Greater Noida]] |{{Flagicon|India}} [[India]] |{{sort|05.141|{{convert|5.141|km|mi|abbr=on}}}} |16 |[[Indian Grand Prix]] |{{F1|2011}}–<nowiki/>{{F1|2013}} |align=center|3 |- |16 |[[Caesars Palace Grand Prix|Caesars Palace Grand Prix Circuit]] |[[File:Circuit Caesars Palace.png|150px]] |Street circuit |Anti-clockwise |[[Paradise, Nevada|Paradise]] |{{Flagicon|USA}} [[United States]] |{{sort|03.650|{{convert|3.650|km|mi|abbr=on}}}} |14 |[[Caesars Palace Grand Prix]] |{{F1|1981}}–<nowiki/>{{F1|1982}} |align=center|2 |- |17 | bgcolor="FBCEB1" |[[Circuit de Barcelona-Catalunya]] * |[[File:Circuit de Catalunya moto 2021.svg|150px]] |Race circuit |Clockwise |[[Montmeló]] |{{Flagicon|Spain}} [[Spain]] |{{sort|04.657|{{convert|4.657|km|mi|abbr=on}}}} |14 |[[Spanish Grand Prix]] |{{F1|1991}}–<nowiki/>{{F1|2025}} |align=center|35 |- |18 | bgcolor="FBCEB1" |[[Circuit de Monaco]] * |[[File:Monte Carlo Formula 1 track map.svg|150px]] |Street circuit |Clockwise |[[Monte Carlo]] |{{Flagicon|Monaco}} [[Monaco]] |{{sort|03.337|{{convert|3.337|km|mi|abbr=on}}}} |19 |[[Monaco Grand Prix]] |{{F1|1981}}–{{F1|2019}}, {{F1|2021}}–<nowiki/>{{F1|2025}} |align=center|71 |- |19 |[[Circuit de Nevers Magny-Cours]] |[[File:Circuit de Nevers Magny-Cours.svg|150px]] |Race circuit |Clockwise |[[Magny-Cours]] |{{Flagicon|France}} [[France]] |{{sort|04.411|{{convert|4.411|km|mi|abbr=on}}}} |16 |[[French Grand Prix]] |{{F1|1991}}–<nowiki/>{{F1|2008}} |align=center|18 |- |20 | bgcolor="FBCEB1" |[[Circuit de Spa-Francorchamps]] * |[[File:Spa-Francorchamps of Belgium.svg|150px]] |Race circuit |Clockwise |[[Stavelot]] |{{Flagicon|Belgium}} [[Belgium]] |{{sort|07.004|{{convert|7.004|km|mi|abbr=on}}}} |20 |[[Belgian Grand Prix]] |{{F1|1983}}, {{F1|1985}}–{{F1|2002}}, {{F1|2004}}–{{F1|2005}}, {{F1|2007}}–<nowiki/>{{F1|2025}} | align="center" |58 |- |21 |[[Dijon-Prenois|Circuit Dijon-Prenois]] |[[File:Dijon-Prenois Circuit.svg|150px]] |Race circuit |Clockwise |[[Prenois]] |{{Flagicon|France}} [[France]] |{{sort|03.886|{{convert|3.886|km|mi|abbr=on}}}} |12 |[[French Grand Prix]],<br>[[Swiss Grand Prix]] |{{F1|1981}}–{{F1|1982}}, {{F1|1984}} | align="center" |6 |- |22 | bgcolor="FBCEB1" |[[Circuit Gilles Villeneuve|Circuit Gilles-Villeneuve]] * |[[File:Circuit Gilles Villeneuve.svg|150px]] |Street circuit |Clockwise |[[Montreal]] |{{Flagicon|Canada}} [[Canada]] |{{sort|04.361|{{convert|4.361|km|mi|abbr=on}}}} |14 |[[Canadian Grand Prix]] |{{F1|1981}}–{{F1|1986}}, {{F1|1988}}–{{F1|2008}}, {{F1|2010}}–{{F1|2019}}, {{F1|2022}}–<nowiki/>{{F1|2025}} | align="center" |44 |- |23 | bgcolor="FBCEB1" |[[Circuit of the Americas]] * |[[File:Austin circuit.svg|150px]] |Race circuit |Anti-clockwise |[[Austin, Texas|Austin]] |{{Flagicon|USA}} [[United States]] |{{sort|05.513|{{convert|5.513|km|mi|abbr=on}}}} |20 |[[United States Grand Prix]] |{{F1|2012}}–{{F1|2019}}, {{F1|2021}}–<nowiki/>{{F1|2024}} |align=center|12 |- |24 |[[Circuit Paul Ricard]] |[[File:Le Castellet circuit map Formula One 2019 and 2021 with corner names English 19 07 2021.svg|150px]] |Race circuit |Clockwise |[[Le Castellet, Var|Le Castellet]] |{{Flagicon|France}} [[France]] |{{sort|05.842|{{convert|5.842|km|mi|abbr=on}}}} |15 |[[French Grand Prix]] |{{F1|1982}}–{{F1|1983}}, {{F1|1985}}–{{F1|1990}}, {{F1|2018}}–{{F1|2019}}, {{F1|2021}}–<nowiki/>{{F1|2022}} |align=center|18 |- |25 | bgcolor="FBCEB1" |[[Circuit Zandvoort]] * |[[File:Zandvoort Circuit.png|168x168px]] |Race circuit |Clockwise |[[Zandvoort]] |{{Flagicon|Netherlands}} [[Netherlands]] |{{sort|04.259|{{convert|4.259|km|mi|abbr=on}}}} |14 |[[Dutch Grand Prix]] |{{F1|1981}}– {{F1|1985}}, {{F1|2021}}–<nowiki/>{{F1|2025}} |align=center|35 |- |26 |[[Circuit Zolder]] |[[File:Circuit Zolder-1975-1985.svg|150px]] |Race circuit |Clockwise |[[Heusden-Zolder]] |{{Flagicon|Belgium}} [[Belgium]] |{{sort|04.262|{{convert|4.262|km|mi|abbr=on}}}} |10 |[[Belgian Grand Prix]] |{{F1|1981}}–{{F1|1982}}, {{F1|1984}} |align=center|10 |- |27 |[[Circuito de Jerez|Circuito Permanente de Jerez]] |[[File:Jerez Grand prix Circuit 1994-2003.svg|150px]] |Race circuit |Clockwise |[[Jerez de la Frontera]] |{{Flagicon|Spain}} [[Spain]] |{{sort|04.428|{{convert|4.428|km|mi|abbr=on}}}} |13 |[[Spanish Grand Prix]],<br>[[European Grand Prix]] |{{F1|1986}}–{{F1|1990}}, {{F1|1994}}, {{F1|1997}} |align=center|7 |- |28 |[[Circuito del Jarama|Circuito Permanente del Jarama]] |[[File:Circuito Permanente del Jarama 1980.svg|150px]] |Race circuit |Clockwise |[[San Sebastián de los Reyes]] |{{Flagicon|Spain}} [[Spain]] |{{sort|03.314|{{convert|3.314|km|mi|abbr=on}}}} |12 |[[Spanish Grand Prix]] |{{F1|1981}} |align=center|9 |- |29 |[[Fair Park#Other notable events|Dallas Fair Park]] |[[File:Circuit Fair Park.svg|150px]] |Street circuit |Anti-clockwise |[[Dallas (Texas)|Dallas]] |{{Flagicon|USA}} [[United States]] |{{sort|03.901|{{convert|3.901|km|mi|abbr=on}}}} |14 |[[Dallas Grand Prix]] |{{F1|1984}} |align=center|1 |- |30 |[[Detroit Street Circuit]] |[[File:Downtown Detroit Street Circuit.svg|150px]] |Street circuit |Anti-clockwise |[[Detroit]] |{{Flagicon|USA}} [[United States]] |{{sort|04.023|{{convert|4.023|km|mi|abbr=on}}}} |20 |[[Detroit Grand Prix]] |{{F1|1982}}–<nowiki/>{{F1|1988}} |align=center|7 |- |31 |[[Donington Park]] |[[File:Donington as of 2006.svg|150px|Donington Park]] |Race circuit |Clockwise |[[Castle Donington]] |{{Flagicon|GBR}} [[United Kingdom]] |{{sort|04.020|{{convert|4.020|km|mi|abbr=on}}}} |11 |[[European Grand Prix]] |{{F1|1993}} |align=center|1 |- |32 |[[Fuji Speedway]] |[[File:Fuji.svg|150px]] |Race circuit |Clockwise |[[Oyama, Shizuoka|Oyama]] |{{Flagicon|Japan}} [[Japan]] |{{sort|04.563|{{convert|4.563|km|mi|abbr=on}}}} |16 |[[Japanese Grand Prix]] |{{F1|2007}}–<nowiki/>{{F1|2008}} |align=center|4 |- |33 |[[Hockenheimring]] |[[File:Hockenheim2012.svg|150px]][[Hockenheimring]] |Race circuit |Clockwise |[[Hockenheim]] |{{Flagicon|Germany}} [[Germany]] |{{sort|04.574|{{convert|4.574|km|mi|abbr=on}}}} |16 |[[German Grand Prix]] |{{F1|1981}}–{{F1|1984}}, {{F1|1986}}–{{F1|2006}}, {{F1|2008}}, {{F1|2010}}, {{F1|2012}}, {{F1|2014}}, {{F1|2016}}, {{F1|2018}}–<nowiki/>{{F1|2019}} |align=center|37 |- |34 | bgcolor="FBCEB1" |[[Hungaroring]] * |[[File:Hungaroring.svg|150px]] |Race circuit |Clockwise |[[Mogyoród]] |{{Flagicon|Hungary}} [[Hungary]] |{{sort|04.381|{{convert|4.381|km|mi|abbr=on}}}} |14 |[[Hungarian Grand Prix]] |{{F1|1986}}–<nowiki/>{{F1|2025}} |align=center|40 |- |35 |[[Indianapolis Motor Speedway]] |[[File:Indianapolis Motor Speedway - road course.svg|150px]] |Race circuit |Clockwise |[[Speedway, Indiana|Speedway]] |{{Flagicon|USA}} [[United States]] |{{sort|04.192|{{convert|4.192|km|mi|abbr=on}}}} |13 |[[United States Grand Prix]] |{{F1|2000}}–<nowiki/>{{F1|2007}} |align=center|19 |- |36 |[[Istanbul Park|Intercity Istanbul Park]] |[[File:Istanbul park.svg|150px]] |Race circuit |Anti-clockwise |[[Istanbul]] |{{Flagicon|Turkey}} [[Turkey]] |{{sort|05.338|{{convert|5.338|km|mi|abbr=on}}}} |14 |[[Turkish Grand Prix]] |{{F1|2005}}–{{F1|2011}}, {{F1|2020}}–<nowiki/>{{F1|2021}} |align=center|9 |- |37 | bgcolor="FBCEB1" |[[Jeddah Corniche Circuit]] * |[[File:Jeddah Street Circuit 2021.svg|150px]] |Street circuit |Anti-clockwise |[[Jeddah]] |{{Flagicon|Saudi Arabia}} [[Saudi Arabia]] |{{sort|06.174|{{convert|6.174|km|mi|abbr=on}}}} |27 |[[Saudi Arabian Grand Prix]] |{{F1|2021}}–<nowiki/>{{F1|2025}} |align=center|5 |- |38 |[[Korea International Circuit]] |[[File:Korea international circuit v3.svg|150px]] |Race circuit |Anti-clockwise |[[Yeongam]] |{{Flagicon|South Korea}} [[South Korea]] |{{sort|05.615|{{convert|5.615|km|mi|abbr=on}}}} |18 |[[Korean Grand Prix]] |{{F1|2010}}–<nowiki/>{{F1|2013}} |align=center|4 |- |39 |[[Kyalami Racing Circuit|Kyalami Grand Prix Circuit]] |[[File:Kyalami 1992 Layout.png|150px]] |Race circuit |Anti-clockwise |[[Midrand]] |{{Flagicon|South Africa}} [[South Africa]] |{{sort|04.261|{{convert|4.261|km|mi|abbr=on}}}} |13 |[[South African Grand Prix]] |{{F1|1982}}–{{F1|1985}}, {{F1|1992}}–<nowiki/>{{F1|1993}} |align=center|20 |- |40 | bgcolor="FBCEB1" |[[Las Vegas Strip Circuit]] * |[[File:2023 Las Vegas street circuit.svg|150px]] |Street circuit |Anti-clockwise |[[Paradise, Nevada|Paradise]] |{{Flagicon|USA}} [[United States]] |{{sort|06.201|{{convert|6.201|km|mi|abbr=on}}}} |17 |[[Las Vegas Grand Prix]] |{{F1|2023}}–<nowiki/>{{F1|2024}} |align=center|2 |- |41 |[[Long Beach Street Circuit]] |[[File:Long Beach 1983.jpg|150px]] |Street circuit |Clockwise |[[Long Beach, California|Long Beach]] |{{Flagicon|USA}} [[United States]] |{{sort|03.275|{{convert|3.275|km|mi|abbr=on}}}} |18 |[[United States Grand Prix West]] |{{F1|1981}}–<nowiki/>{{F1|1983}} |align=center|8 |- |42 | bgcolor="FBCEB1" |[[Lusail International Circuit]] * |[[Image:Lusail International Circuit 2023.svg|150px]] |Race circuit |Clockwise |[[Lusail]] |{{Flagicon|Qatar}} [[Qatar]] |{{sort|05.419|{{convert|5.419|km|mi|abbr=on}}}} |16 |[[Qatar Grand Prix]] |{{F1|2021}}, {{F1|2023}}–<nowiki/>{{F1|2024}} |align=center|3 |- |43 | bgcolor="CEFBC1" |[[Madring]] {{Dagger}} |[[File:Madring (2026).svg|150px]] |Street circuit |Clockwise |[[Barajas (Madrid)|Barajas]] |{{Flagicon|ESP}} [[Spain]] |{{sort|05.474|{{convert|5.474|km|mi|abbr=on}}}} |22 |[[Spanish Grand Prix]] |{{F1|2026}}† |align=center|0 |- |44 | bgcolor="FBCEB1" |[[Marina Bay Street Circuit]] * |[[File:Marina Bay circuit 2023.svg|150px]] |Street circuit |Anti-clockwise |[[Marina Bay, Singapore|Marina Bay]] |{{Flagicon|Singapore}} [[Singapore]] |{{sort|04.940|{{convert|4.940|km|mi|abbr=on}}}} |19 |[[Singapore Grand Prix]] |{{F1|2008}}–{{F1|2019}}, {{F1|2022}}–<nowiki/>{{F1|2024}} |align=center|15 |- |45 | bgcolor="FBCEB1" |[[Miami International Autodrome]] * |[[File:Hard Rock Stadium Circuit 2022.svg|150px]] |Street circuit |Anti-clockwise |[[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]] |{{Flagicon|USA}} [[United States]] |{{sort|05.412|{{convert|5.412|km|mi|abbr=on}}}} |19 |[[Miami Grand Prix]] |{{F1|2022}}–<nowiki/>{{F1|2025}} |align=center|4 |- |46 |[[Nürburgring]] |[[File:Nürburgring - Grand-Prix-Strecke.svg|150px]] |Race circuit |Clockwise |[[Nürburg]] |{{Flagicon|Germany}} [[Germany]] |{{sort|05.148|{{convert|5.148|km|mi|abbr=on}}}} |15 |[[German Grand Prix]],<br>[[European Grand Prix]],<br>[[Luxembourg Grand Prix]],<br>[[Eifel Grand Prix]] |{{F1|1984}}–{{F1|1985}}, {{F1|1995}}–{{F1|2007}}, {{F1|2009}}, {{F1|2011}}, {{F1|2013}}, {{F1|2020}} |align=center|41 |- |47 |[[Phoenix Street Circuit]] |[[File:Phoenix Grand Prix Route - 1991.svg|150px]] |Street circuit |Anti-clockwise |[[Phoenix, Arizona|Phoenix]] |{{Flagicon|USA}} [[United States]] |{{sort|03.720|{{convert|3.720|km|mi|abbr=on}}}} |12 |[[United States Grand Prix]] |{{F1|1989}}–<nowiki/>{{F1|1991}} |align=center|3 |- |48 | bgcolor="FBCEB1" |[[Red Bull Ring]] * |[[File:Spielberg bare map numbers contextless 2021 corner names.svg|150px]] |Race circuit |Clockwise |[[Spielberg, Styria|Spielberg]] |{{Flagicon|Austria}} [[Austria]] |{{sort|04.318|{{convert|4.318|km|mi|abbr=on}}}} |10 |[[Austrian Grand Prix]],<br>[[Styrian Grand Prix]] |{{F1|1981}}–{{F1|1987}}, {{F1|1997}}–{{F1|2003}}, {{F1|2014}}–{{F1|2025}}{{efn|name=multi 2021|The [[Red Bull Ring]] held two races per season in both {{F1|2020}} and {{F1|2021}}.}} |align=center|39 |- |49 |[[Sepang International Circuit]] |[[File:Sepang.svg|150px]] |Race circuit |Clockwise |[[Sepang District|Sepang]] |{{Flagicon|Malaysia}} [[Malaysia]] |{{sort|05.543|{{convert|5.543|km|mi|abbr=on}}}} |15 |[[Malaysian Grand Prix]] |{{F1|1999}}–<nowiki/>{{F1|2017}} |align=center|19 |- |50 | bgcolor="FBCEB1" |[[Shanghai International Circuit]] * |[[File:Shanghai International Racing Circuit track map.svg|150px]] |Race circuit |Clockwise |[[Shanghai]] |{{Flagicon|China}} [[China]] |{{sort|05.451|{{convert|5.451|km|mi|abbr=on}}}} |16 |[[Chinese Grand Prix]] |{{F1|2004}}–{{F1|2019}}, {{F1|2024}}–<nowiki/>{{F1|2025}} |align=center|18 |- |51 | bgcolor="FBCEB1" |[[Silverstone Circuit]] * |[[File:Silverstone Circuit vector map.png|150px]] |Race circuit |Clockwise |[[Silverstone]] |{{Flagicon|GBR}} [[United Kingdom]] |{{sort|05.891|{{convert|5.891|km|mi|abbr=on}}}} |18 |[[British Grand Prix]],<br>[[70th Anniversary Grand Prix]] |{{F1|1981}}, {{F1|1983}}, {{F1|1985}}, {{F1|1987}}–{{F1|2025}}{{efn|name=multi 2020|[[Silverstone Circuit]] and the [[Bahrain International Circuit]] held two races each in {{F1|2020}}.}} |align=center|60 |- |52 |[[Sochi Autodrom]] |[[File:Circuit Sochi.svg|150px]] |Race circuit |Clockwise |[[Sochi]] |{{Flagicon|Russia}} [[Russia]] |{{sort|05.848|{{convert|5.848|km|mi|abbr=on}}}} |15 |[[Russian Grand Prix]] |{{F1|2014}}–<nowiki/>{{F1|2021}} |align=center|8 |- |53 | bgcolor="FBCEB1" |[[Suzuka International Racing Course]] * |[[File:Suzuka circuit map--2005.svg|150px]] |Race circuit |Part clockwise and part anti-clockwise (figure eight) |[[Suzuka, Mie|Suzuka]] |{{Flagicon|Japan}} [[Japan]] |{{sort|05.807|{{convert|5.807|km|mi|abbr=on}}}} |18 |[[Japanese Grand Prix]] |{{F1|1987}}–{{F1|2006}}, {{F1|2009}}–{{F1|2019}}, {{F1|2022}}–<nowiki/>{{F1|2025}} |align=center|35 |- |54 |[[Okayama International Circuit|TI Circuit Aida]]<!-- Use contemporary name - DO NOT change to modern name --> |[[File:Circuit TI (Aida).png|Tanaka International Circuit|150px]] |Race circuit |Clockwise |[[Mimasaka, Okayama|Mimasaka]] |{{Flagicon|Japan}} [[Japan]] |{{sort|03.703|{{convert|3.703|km|mi|abbr=on}}}} |11 |[[Pacific Grand Prix]] |{{F1|1994}}–<nowiki/>{{F1|1995}} |align=center|2 |- |55 |[[Valencia Street Circuit]] |[[File:Circuit Valensia street.svg|150px]] |Street circuit |Clockwise |[[Valencia]] |{{Flagicon|Spain}} [[Spain]] |{{sort|05.419|{{convert|5.419|km|mi|abbr=on}}}} |25 |[[European Grand Prix]] |{{F1|2008}}–<nowiki/>{{F1|2012}} |align=center|5 |- |56 | bgcolor="FBCEB1" |[[Yas Marina Circuit]] * |[[File:Yas Marina Circuit.png|150px]] |Race circuit |Anti-clockwise |[[Abu Dhabi]] |{{Flagicon|UAE}} [[United Arab Emirates]] |{{sort|05.281|{{convert|5.281|km|mi|abbr=on}}}} |15 |[[Abu Dhabi Grand Prix]] |{{F1|2009}}–<nowiki/>{{F1|2024}} |align=center|16 |} ==Live-action== ===Television=== {| class="wikitable sortable" ! ! Production company ! Original airing ! Title ! Seasons ! Episodes ! Network(s) ! Notes |- |TV series | [[National Comics Publications]] / Motion Pictures for Television | 1952–1958 | ''[[Adventures of Superman (TV series)|Adventures of Superman]]'' | align="center"| 6 | align="center"| 104 | [[Broadcast syndication|Syndication]] | |- |TV series | [[20th Television|20th Century-Fox Television]] / Greenway Productions | 1966–1968 | ''[[Batman (TV series)|Batman]]'' | align="center"| 3 | align="center"| 120 | [[American Broadcasting Company|ABC]] | |- |TV series | [[Warner Bros. Television Studios|Warner Bros. Television]] / [[DC Comics]] / [[Filmation]] | 1974–1976 | ''[[Shazam! (TV series)|Shazam!]]'' | align="center"| 3 | align="center"| 28 | rowspan="2"| [[CBS]] | |- |TV series | Filmation | 1975–1976 | ''[[The Secrets of Isis]]'' | align="center"| 2 | align="center"| 22 | |- |TV series | Warner Bros. Television / DC Comics / The Douglas S. Cramer Co. / Bruce Lansbury Productions, Ltd. | 1975–1979 | ''[[Wonder Woman (TV series)|Wonder Woman]]'' | align="center"| 3 | align="center"| 60 | ABC {{small|(season 1)}}<br>CBS {{small|(seasons 2–3)}} | |- |TV series | DC Comics / Alexander and Ilya Salkind Productions / Cantharus Productions / Lowry Productions | 1988–1992 | ''[[Superboy (TV series)|Superboy]]'' | align="center"| 4 | align="center"| 100 | Syndication | |- |TV series | [[Universal Television|MCA Television Entertainment]] / BBK Productions, Inc. / Batfilm Productions, Inc. | 1990–1993 | ''[[Swamp Thing (1990 TV series)|Swamp Thing]]'' | align="center"| 3 | align="center"| 72 | [[USA Network]] | Universal copyright as MTE |- |TV series | rowspan="2" | Warner Bros. Television / Pet Fly Productions | 1990–1991 | ''[[The Flash (1990 TV series)|The Flash]]'' | align="center"| 1 | align="center"| 22 | CBS | [[Arrowverse]] adjacent{{efn|name=Arrowverse adjacent}} |- |TV series | 1992 | ''[[Human Target (1992 TV series)|Human Target]]'' | align="center"| 1 | align="center"| 7 | rowspan="2"| ABC | |- |TV series | Warner Bros. Television / December 3 Productions / Gangbuster Films Inc. / Roundelay Productions | 1993–1997 | ''[[Lois & Clark: The New Adventures of Superman]]'' | align="center"| 4 | align="center"| 88 | |- |TV series | Warner Bros. Television / DC Comics / [[Tollin/Robbins Productions]] / [[Miles Millar|Millar Gough Ink]] | 2001–2011 | ''[[Smallville]]'' | align="center"| 10 | align="center"| 217 | [[The WB]] {{small|(seasons 1–5)}}<br>[[The CW]] {{small|(seasons 6–10)}} | Arrowverse adjacent{{efn|This show or a character from this show was made canon to the Arrowverse either retroactively or via a crossover event. See {{section link|List of DC Multiverse worlds|Arrowverse}} for further information.|name=Arrowverse adjacent|group=}} |- |TV series | Warner Bros. Television / Tollin/Robbins Productions | 2002–2003 | ''[[Birds of Prey (TV series)|Birds of Prey]]'' | align="center"| 1 | align="center"| 13 | The WB | |- |TV series | Warner Bros. Television / [[DC Entertainment]] / Wonderland Sound and Vision | 2010–2011 | ''[[Human Target (2010 TV series)|Human Target]]'' | align="center"| 2 | align="center"| 25 | [[Fox Broadcasting Company|Fox]] / [[CTV Television Network|CTV]] {{small|(Canada, S1)}} | |- |TV series | Warner Bros. Television / DC Entertainment / [[Berlanti Productions]] | 2012–2020 | ''[[Arrow (TV series)|Arrow]]'' | align="center"| 8 | align="center"| 170 | The CW | Part of the Arrowverse |- |TV series | Warner Bros. Television / DC Entertainment / [[Primrose Hill Productions]] | 2014–2019 | ''[[Gotham (TV series)|Gotham]]'' | align="center"| 5 | align="center"| 100 | Fox | |- |TV series | Warner Bros. Television / DC Entertainment / Berlanti Productions | 2014–2023 | ''[[The Flash (2014 TV series)|The Flash]]'' | align="center"|9 | align="center"|184 | The CW | Part of the Arrowverse |- |TV series | Warner Bros. Television / DC Entertainment / Ever After Productions / Phantom Four Films | 2014–2015 | ''[[Constantine (TV series)|Constantine]]'' | align="center"| 1 | align="center"| 13 | [[NBC]] | Part of the Arrowverse{{efn|name=Arrowverse adjacent}} |- |TV series | rowspan="2" | Warner Bros. Television / DC Entertainment / Berlanti Productions | 2015–2021 | ''[[Supergirl (TV series)|Supergirl]]'' | align="center"| 6 | align="center"| 126 | CBS {{small|(season 1)}}<br>The CW {{small|(seasons 2–6)}} | rowspan="2"| Part of the Arrowverse |- |TV series | 2016–2022 | ''[[Legends of Tomorrow]]'' | align="center"| 7 | align="center"| 110 | The CW |- |TV series | Warner Bros. Television / DC Entertainment / Ehsugadee Productions | 2017 | ''[[Powerless (TV series)|Powerless]]'' | align="center"| 1 | align="center"| 12 | NBC {{small|(episodes 1–9)}} / [[TVNZ+|TVNZ On Demand]] {{small|(episodes 10–12)}} | |- |TV series | Warner Bros. Television / DC Entertainment / Berlanti Productions / Akil Productions | 2018–2021 | ''[[Black Lightning (TV series)|Black Lightning]]'' | align="center"| 4 | align="center"| 58 | The CW | Part of the Arrowverse |- |TV series | Warner Horizon Television / DC Entertainment / Phantom Four Films | 2018–2019 | ''[[Krypton (TV series)|Krypton]]'' | align="center"| 2 | align="center"| 20 | [[Syfy]] | |- |TV series | Warner Bros. Television / DC Entertainment / Weed Road Pictures / Berlanti Productions | 2018–2023 | ''[[Titans (2018 TV series)|Titans]]'' | align="center"| 4 | align="center"| 49 | [[DC Universe (streaming service)|DC Universe]] {{small|(seasons 1–2)}}<br>[[Max (streaming service)|HBO Max]] {{small|(seasons 3–4)}} | rowspan="2"| Arrowverse adjacent{{efn|name=Arrowverse adjacent}} |- |TV series | Warner Bros. Television / DC Entertainment / Berlanti Productions / Jeremy Carver Productions | 2019–2023 | ''[[Doom Patrol (TV series)|Doom Patrol]]'' | align="center"| 4 | align="center"| 46 | DC Universe {{small|(seasons 1–2)}}<br>HBO Max / [[Max (streaming service)|Max]] {{small|(seasons 2–4)}} |- |TV series | Warner Bros. Television / DC Entertainment / Big Shoe Productions, Inc. / [[Atomic Monster]] | 2019 | ''[[Swamp Thing (2019 TV series)|Swamp Thing]]'' | align="center"| 1 | align="center"| 10 | DC Universe | |- |TV series | Warner Horizon Television / DC Entertainment / Primrose Hill Productions | rowspan="2" | 2019–2022 | ''[[Pennyworth (TV series)|Pennyworth]]'' | align="center"| 3 | align="center"| 30 | [[Epix]] {{small|(seasons 1–2)}}<br>HBO Max {{small|(season 3)}} | Set in the same universe as ''[[Gotham (TV series)|Gotham]]''. |- |TV series | Warner Bros. Television / DC Entertainment / Berlanti Productions | ''[[Batwoman (TV series)|Batwoman]]'' | align="center"| 3 | align="center"| 51 | The CW | Part of the Arrowverse |- |TV series | Warner Bros. Television / DC Entertainment / [[Paramount Television Studios|Paramount Television]] / White Rabbit | 2019 | ''[[Watchmen (TV series)|Watchmen]]'' | align="center"| 1 | align="center"| 9 | [[HBO]] | |- |TV series | Warner Bros. Television / DC Entertainment / [[Mad Ghost Productions]] / Berlanti Productions | 2020–2022 | ''[[Stargirl (TV series)|Stargirl]]'' | align="center"| 3 | align="center"| 39 | DC Universe {{small|(season 1)}}<br>The CW {{small|(seasons 1–3)}} | Arrowverse adjacent{{efn|name=Arrowverse adjacent}} |- |TV series | Warner Bros. Television / DC Entertainment / Berlanti Productions | 2021–2024 | ''[[Superman & Lois]]'' | align="center"| 4 | align="center"| 53 | rowspan="3"| The CW | Arrowverse adjacent.{{efn|Initially conceived as a spin-off set in the Arrowverse, the series' second season finale established it in its own adjacent universe.|name=Superman & Lois}} |- |TV series | Warner Bros. Television / DC Entertainment / [[ARRAY|Array Filmworks]] | 2022 | ''[[Naomi (TV series)|Naomi]]'' | align="center"| 1 | align="center"| 13 | |- |TV series | Warner Bros. Television / DC Entertainment/ Berlanti Productions | 2023 | ''[[Gotham Knights (TV series)|Gotham Knights]]'' | align="center"| 1 | align="center"| 13 | |- |TV series | Warner Bros. Television / [[DC Studios]] / [[Matt Reeves|6th & Idaho Motion Picture Company]] / [[Dylan Clark|Dylan Clark Productions]] / Acid and Tender Productions / Chapel Place Productions / Zobot Objects | 2024 | ''[[The Penguin (TV series)|The Penguin]]'' | align="center"| 1 | align="center"| 8 | HBO | Miniseries.<br>Set in the same universe as ''[[The Batman (film)|The Batman]]''. |- |TV series | Warner Bros. Television / DC Studios {{small|(season 2)}} / Troll Court Entertainment / The Safran Company | 2022–present | ''[[Peacemaker (TV series)|Peacemaker]]'' | align="center" | 1 | align="center" | 8 | HBO Max {{small|(season 1)}}<!--<br>Max{{small|(season 2–present)}}--> | Part of the [[DC Extended Universe]]/[[DC Universe (franchise)|DC Universe]].<br>Renewed for a second season. |- |TV series | Warner Bros. Television / DC Studios | 2026 | ''[[Lanterns (TV series)|Lanterns]]'' | align="center" | 1 | align="center" | 8 | HBO | Part of the DC Universe. |- |} === TV Specials === {| class="wikitable sortable" ! ! Production company ! Original airing ! Title ! Seasons ! Episodes ! Network(s) ! Notes |- |TV Specials |? | 1966 | ''[[It's a Bird... It's a Plane... It's Superman#TV special|It's a Bird... It's a Plane... It's Superman]]'' |1 |1 | [[American Broadcasting Company|ABC]] | |- |TV Specials |? | 1979 | ''[[Legends of the Superheroes]]'' |1 |1 | [[NBC]] | 2 TV specials |- |TV Specials |? | 2003 | ''[[Return to the Batcave: The Misadventures of Adam and Burt]]'' |1 |1 | [[CBS]] | 90 mins |- |TV films |? | 1958 | ''[[The Adventures of Superpup]]'' |1 |1 | rowspan="2" | | rowspan="4"| Unaired |- |TV films |? | 1961 | ''[[The Adventures of Superboy]]'' |1 |1 |- |TV films |? | rowspan="2" | 1967 | ''[[Wonder Woman in other media#Unbroadcast pilots|Who's Afraid of Diana Prince?]]'' |1 |1 | rowspan="4" | [[American Broadcasting Company|ABC]] |- |TV films |? | ''[[Barbara Gordon in other media#Batman|Batgirl]]'' |1 |1 |- |TV films |? | rowspan="2" | 1990 | ''[[Human Target (1992 TV series)#Production|Human Target]]'' |1 |1 | Unaired. Footage and script from this were reused for the 1992 version's pilot. |- |TV films |? | ''[[The Flash (1990 film)|The Flash]]'' |1 |1 | rowspan="2" | [[CBS]] |- |TV films |? | 1997 | ''[[Justice League of America (film)|Justice League of America]]'' |1 |1 | Passed CBS; Pilot episode for an unproduced TV series. |- |TV films |? | 2006 | ''[[Aquaman (TV pilot)|Aquaman]]'' |1 |1 | Passed |- |TV films |? | 2011 | ''[[Wonder Woman (2011 TV pilot)|Wonder Woman]]'' |1 |1 | [[NBC]] | Unaired |- |TV films |? | 1974 | ''[[Wonder Woman (1974 film)|Wonder Woman]]'' |1 |1 |1 | [[Pilot episode]] for an unproduced TV series. |- |TV films |? | 1975 | ''[[List of Wonder Woman episodes#Pilot TV movie (1975)|The New Original Wonder Woman]]'' |1 |1 |1 | Pilot episode for the [[Wonder Woman (TV series)|1975 ''Wonder Woman'']] television series. |- |TV Films |? | 1990 | ''The Flash'' |1 |1 |1 | rowspan="3" |Episodes of the [[The Flash (1990 TV series)|1990s ''The Flash'']] television series released as direct-to-video films. |- |TV Films |? | rowspan="2" |1991 | ''The Flash II: Revenge of the Trickster'' |1 |1 |1 |- |TV Films |? | ''The Flash III: Deadly Nightshade'' |1 |1 |1 |} ===Serials & films=== {| class="wikitable sortable " |- style="background:#b0c4de;" ! ! Production studio(s) ! Year ! Title ! Notes |- |Theatrical Serials & short films | rowspan="2" |[[Republic Pictures]] | 1941 | ''[[Adventures of Captain Marvel]]'' | rowspan="2"|Published at that time by [[Fawcett Comics]] | style="text-align:center;"|12 |- |Theatrical Serials & short films | 1942 | ''[[Spy Smasher (serial)|Spy Smasher]]'' | style="text-align:center;"|12 |- |Theatrical Serials & short films | rowspan="8" |[[Columbia Pictures]] | 1943 | ''[[Batman (serial)|Batman]]'' | rowspan="7"| | style="text-align:center;"|15 |- |Theatrical Serials & short films | 1946 | ''[[Hop Harrigan (serial)|Hop Harrigan]]'' | style="text-align:center;"|15 |- |Theatrical Serials & short films | 1947 | ''[[The Vigilante]]'' | style="text-align:center;"|15 |- |Theatrical Serials & short films | rowspan="2" |1948 | ''[[Superman (serial)|Superman]]'' | style="text-align:center;"|15 |- |Theatrical Serials & short films | ''[[Congo Bill (serial)|Congo Bill]]'' | style="text-align:center;"|15 |- |Theatrical Serials & short films | 1949 | ''[[Batman and Robin (serial)|Batman and Robin]]'' | style="text-align:center;"|15 |- |Theatrical Serials & short films | 1950 | ''[[Atom Man vs. Superman]]'' | style="text-align:center;"|15 |- |Theatrical Serials & short films | 1952 | ''[[Blackhawk (serial)|Blackhawk: Fearless Champion of Freedom]]'' | Published at that time by [[Quality Comics]] | style="text-align:center;"|15 |- |Theatrical Serials & short films | [[United States Department of the Treasury]] | 1954 | ''[[Stamp Day for Superman]]'' | | style="text-align:center;"|1 |} ===Feature films=== {| class="wikitable sortable " |- style="background:#b0c4de;" ! ! Production studio(s) ! Year ! Title ! Notes |- |''Theatrical Features'' | [[Lippert Pictures]] | 1951 | ''[[Superman and the Mole Men]]'' | First feature film based on a DC Comics character. Served as a [[backdoor pilot]] for the 1950s ''[[Adventures of Superman (TV series)|Adventures of Superman]]'' television series and was later split into a two-parter episode to close off the series' first season. |- |''Theatrical Features'' | [[20th Century Fox]]/Greenlawn Productions | 1966 | ''[[Batman (1966 film)|Batman]]'' | Related to the 1960s [[Batman (TV series)|''Batman'' television series]]. |- |''Theatrical Features'' | rowspan="2" |Dovemead Film Export A.G./International Film Productions | 1978 | ''[[Superman (1978 film)|Superman]]'' | Won 1 Special [[51st Academy Awards|Oscar]], nominated for 3 more. |- |''Theatrical Features'' | 1980 | ''[[Superman II]]'' | [[Director's cut]] titled ''[[Superman II: The Richard Donner Cut]]'' was released on home video in 2006. |- |''Theatrical Features'' | [[Embassy Pictures]] | 1982 | ''[[Swamp Thing (1982 film)|Swamp Thing]]'' | rowspan="2"| |- |''Theatrical Features'' | Cantharus Productions N.V./Dovemead Films | 1983 | ''[[Superman III]]'' |- |''Theatrical Features'' | Artistry Ltd/Cantharus Productions/Pueblo Film Group | 1984 | ''[[Supergirl (1984 film)|Supergirl]]'' | Spin-off to the 1978 ''Superman'' film. |- |''Theatrical Features'' | [[The Cannon Group|Golan-Globus]]/[[The Cannon Group|Cannon Films]] | 1987 | ''[[Superman IV: The Quest for Peace]]'' | rowspan="2"| |- |''Theatrical Features'' | [[Lightyear Entertainment]] | rowspan="2" |1989 | ''[[The Return of Swamp Thing]]'' |- |''Theatrical Features'' | rowspan="4" |[[Warner Bros.]]/[[PolyGram Filmed Entertainment]] | ''[[Batman (1989 film)|Batman]]'' | Won 1 [[62nd Academy Awards|Oscar]]. |- |''Theatrical Features'' | 1992 | ''[[Batman Returns]]'' | Nominated for 2 [[65th Academy Awards|Oscars]]. |- |''Theatrical Features'' | 1995 | ''[[Batman Forever]]'' | Nominated for 3 [[68th Academy Awards|Oscars]]. |- |''Theatrical Features'' | rowspan="2" |1997 | ''[[Batman & Robin (film)|Batman & Robin]]'' | rowspan="2"| |- |''Theatrical Features'' | Warner Bros./Quincy-David Salzman Entertainment | ''[[Steel (1997 film)|Steel]]'' |- |''Theatrical Features'' | Warner Bros./[[Village Roadshow Pictures]]/Di Novi Pictures/Frantic Films/Maple Shade Films | 2004 | ''[[Catwoman (film)|Catwoman]]'' | Not directly based on the [[Catwoman|character of the same name]]. |- |''Theatrical Features'' | Warner Bros./Village Roadshow Pictures/[[Lauren Shuler Donner|The Donners' Company]]/Batfilm Productions/[[Erwin Stoff|3 Arts Entertainment]] | rowspan="2" |2005 | ''[[Constantine (film)|Constantine]]'' | Loosely based on the ''[[Hellblazer]]'' comic. |- |''Theatrical Features'' | Warner Bros./[[DC Comics]]/[[Legendary Pictures]]/[[Syncopy Inc.]]/Patalex III Productions | ''[[Batman Begins]]'' | [[reboot (fiction)|Reboot]]; nominated for 1 [[78th Academy Awards|Oscar]]. |- |''Theatrical Features'' | Warner Bros./DC Comics/Legendary Pictures/[[Bad Hat Harry Productions]] | rowspan="" |2006 | ''[[Superman Returns]]'' | Alternate trilogy conclusion only to ''[[Superman (1978 film)|Superman]]'' and ''[[Superman II]]''. Nominated for 1 [[79th Academy Awards|Oscar]]. |- |''Theatrical Features'' | Warner Bros./DC Comics/Legendary Pictures/Syncopy Inc. | 2008 | ''[[The Dark Knight]]'' | Won 2 [[81st Academy Awards|Oscars]], nominated for 6 more. |- |''Theatrical Features'' | Warner Bros./[[Paramount Pictures]]/DC Comics/Legendary Pictures/[[Lawrence Gordon (producer)|Lawrence Gordon Productions]]/[[The Stone Quarry|Cruel and Unusual Films]] | 2009 | ''[[Watchmen (2009 film)|Watchmen]]'' | Based on the [[Watchmen|limited series]] by [[Alan Moore]] and [[Dave Gibbons]]. |- |''Theatrical Features'' | Warner Bros./[[DC Entertainment]]/Legendary Pictures/Weed Road Pictures | 2010 | ''[[Jonah Hex (film)|Jonah Hex]]'' | Loosely based on the [[Jonah Hex|character of the same name]]. |- |''Theatrical Features'' | Warner Bros./DC Entertainment/[[Donald De Line|De Line Pictures]] | 2011 | ''[[Green Lantern (film)|Green Lantern]]'' | rowspan="2"| |- |''Theatrical Features'' | Warner Bros./DC Entertainment/Legendary Pictures/Syncopy Inc. | 2012 | ''[[The Dark Knight Rises]]'' |- |''Theatrical Features'' | Warner Bros./DC Entertainment/Legendary Pictures/[[Cruel and Unusual Films]]/Syncopy Inc. | 2013 | ''[[Man of Steel (film)|Man of Steel]]'' | Set in the [[DC Extended Universe]] (DCEU). |- |''Theatrical Features'' | Warner Bros./DC Entertainment/[[RatPac-Dune Entertainment|RatPac Entertainment]]/Cruel and Unusual Films/[[Atlas Entertainment]] | rowspan="2" |2016 | ''[[Batman v Superman: Dawn of Justice]]'' | Set in the DCEU. An R-rated extended version, the ''Ultimate Edition'', was released on home video the same year. |- |''Theatrical Features'' | Warner Bros./[[DC Films]]/RatPac Entertainment/Atlas Entertainment | ''[[Suicide Squad (2016 film)|Suicide Squad]]'' | Set in the DCEU. Won 1 [[89th Academy Awards|Oscar]]. |- |''Theatrical Features'' | Warner Bros./DC Films/RatPac Entertainment/Atlas Entertainment/Cruel and Unusual Films/[[Tencent Pictures]]/[[Wanda Media]] | rowspan="2" |2017 | ''[[Wonder Woman (2017 film)|Wonder Woman]]'' | Set in the DCEU. |- |''Theatrical Features'' | Warner Bros./DC Films/RatPac Entertainment/Atlas Entertainment/Cruel and Unusual Films | ''[[Justice League (film)|Justice League]]'' | Set in the DCEU. ''[[Zack Snyder's Justice League]]'', an extended director's cut dubbed the "Snyder Cut", was released on [[Max (streaming service)|HBO Max]] in 2021. |- |''Theatrical Features'' | Warner Bros./DC Films/[[Peter Safran|Peter Safran Productions]] | 2018 | ''[[Aquaman (film)|Aquaman]]'' | rowspan="2"|Set in the DCEU. |- |''Theatrical Features'' | [[New Line Cinema]]/DC Films/The Safran Company/Mad Ghost Productions | rowspan="2" |2019 | ''[[Shazam! (film)|Shazam!]]'' |- |''Theatrical Features'' | Warner Bros./DC Films/Village Roadshow Pictures/[[Bron Studios|Bron Creative]]/Joint Effort Productions | ''[[Joker (2019 film)|Joker]]'' | Won 2 [[92nd Academy Awards|Oscars]], nominated for 9 more. |- |''Theatrical Features'' | Warner Bros./DC Films/[[LuckyChap Entertainment]]/Kroll & Co. Entertainment/Clubhouse Pictures | rowspan="2" |2020 | ''[[Birds of Prey (2020 film)|Birds of Prey]]'' | Set in the DCEU. |- |''Theatrical Features'' | Warner Bros./DC Films/The Stone Quarry/Mad Ghost Productions/Atlas Entertainment | ''[[Wonder Woman 1984]]'' | rowspan="2"|Set in the DCEU. Released simultaneously in theaters and on HBO Max in the United States. |- |''Theatrical Features'' | Warner Bros./DC Films/Atlas Entertainment/The Safran Company | 2021 | ''[[The Suicide Squad (film)|The Suicide Squad]]'' |- |''Theatrical Features'' | Warner Bros./DC Films/[[Matt Reeves|6th and Idaho Productions]]/Dylan Clark Productions | rowspan="3" |2022 | ''[[The Batman (film)|The Batman]]'' | Nominated for 3 [[95th Academy Awards|Oscars]]. |- |''Theatrical Features'' | Warner Bros./DC Films/[[Burr! Productions]] | ''[[Batgirl (film)|Batgirl]]'' | Set in the DCEU. Only shown in exclusive screenings in August 2022. |- |''Theatrical Features'' | New Line Cinema/DC Films/[[Seven Bucks Productions]]/[[FlynnPictureCo.]] | ''[[Black Adam (film)|Black Adam]]'' | rowspan="5"|Set in the DCEU.<!-- Do not add DC Studios to these films as they were made before DC Studios was formed. --> |- |''Theatrical Features'' | New Line Cinema/DC Films/The Safran Company/Mad Ghost Productions | rowspan="4" |2023 | ''[[Shazam! Fury of the Gods]]'' |- |''Theatrical Features'' | Warner Bros./DC Films/The Disco Factory/Double Dream | ''[[The Flash (film)|The Flash]]'' |- |''Theatrical Features'' | Warner Bros./DC Films/S&K Pictures/The Safran Company | ''[[Blue Beetle (film)|Blue Beetle]]'' |- |''Theatrical Features'' | Warner Bros./DC Films/The Safran Company/Domain Entertainment/[[Atomic Monster]] | ''[[Aquaman and the Lost Kingdom]]'' |- |''Theatrical Features'' | Warner Bros./Domain Entertainment/Joint Effort | 2024 | ''[[Joker: Folie à Deux]]'' |<!-- No involvement from DC Studios. https://variety.com/2024/film/news/joker-folie-a-deux-bombs-what-went-wrong-todd-phillips-1236170946/ --> |- |''Theatrical Features'' | Warner Bros./[[DC Studios]]/[[Troll Court Entertainment]]/The Safran Company | 2025 | ''[[Superman (2025 film)|Superman]]'' | Post-production. Set in the [[DC Universe (franchise)|DC Universe]] (DCU). |- |Theatrical Features | Warner Bros./DC Studios | 2026 | ''[[Supergirl: Woman of Tomorrow]]'' | Filming. Set in the DCU. |- |} ==Animated== ===Television Series=== {| class="wikitable sortable" style="text-align: left" ! ! Production company(s) ! Original airing !Titlef ! Seasons ! Episodes ! Network ! Notes |- |TV series | rowspan="6" | [[Filmation]] / [[National Periodical Publications]] | 1966–1970 | ''[[The New Adventures of Superman (TV series)|The New Adventures of Superman]]'' | align="center"|4 | align="center"|68 | rowspan="6"| [[CBS]] | rowspan="6"| Part of ''The New Adventures of Superman'' franchise. |- |TV series | 1966–1969 | ''[[The Adventures of Superboy (TV series)|The Adventures of Superboy]]'' | align="center"|3 | align="center"|34 |- |TV series | 1967–1968 | ''[[The Superman/Aquaman Hour of Adventure]]'' | align="center"rowspan="8"| 1 | align="center"rowspan="2"| 36 |- |TV series | 1968–1970 | ''[[Aquaman (TV series)|Aquaman]]'' |- |TV series | rowspan="2" | 1968–1969 | ''[[The Batman/Superman Hour]]'' | align="center"|34 |- |TV series | ''[[The Adventures of Batman]]'' | align="center"|17 |- |TV series | [[Hanna-Barbera|Hanna-Barbera Productions]] / National Periodical Publications | 1973 | ''[[Super Friends (1973 TV series)|Super Friends]]'' | align="center"rowspan="2"| 16 | [[American Broadcasting Company|ABC]] | Part of the ''[[Super Friends]]'' franchise. |- |TV series | [[Warner Bros. Television]] / [[DC Comics]] / Filmation | rowspan="3" | 1977–1978 | ''[[The New Adventures of Batman]]'' | CBS | Part of ''The New Adventures of Batman'' franchise. |- |TV series | Hanna-Barbera Productions / DC Comics | ''[[The All-New Super Friends Hour]]'' | align="center"|15 | ABC | Part of the ''Super Friends'' franchise. |- |TV series | Filmation / DC Comics | ''[[The Batman/Tarzan Adventure Hour]]'' | align="center"|7 | CBS | Part of ''The New Adventures of Batman'' franchise. |- |TV series | Hanna-Barbera Productions / DC Comics | 1978 | ''[[Challenge of the Superfriends]]'' | align="center"|2 | align="center"|16 | rowspan="4"| ABC | Part of the ''Super Friends'' franchise. |- |TV series | [[Ruby-Spears|Ruby-Spears Productions]] / DC Comics | 1979–1981 | ''[[The Plastic Man Comedy/Adventure Show]]'' | align="center"|5 | align="center"|112 | |- |TV series | rowspan="2" | Hanna-Barbera / DC Comics | 1979–1980 | ''[[The World's Greatest Super Friends]]'' | align="center"|1 | align="center"|8 | rowspan="2"| Part of the ''Super Friends'' franchise. |- |TV series | 1980–1983 | ''[[Super Friends (1980 TV series)|Super Friends]]'' | align="center"|3 | align="center"|22 |- |TV series | rowspan="2" | Filmation / DC Comics | 1980–1981 | ''[[Tarzan and the Super 7#Batman and the Super 7|Batman and the Super 7]]'' | align="center"|1 | {{N/A}} | CBS | Part of ''The New Adventures of Batman'' franchise. |- |TV series | 1981–1982 | ''[[The Kid Super Power Hour with Shazam!]]'' | align="center"|2 | align="center"|38 | [[NBC]] | |- |TV series | rowspan="2" | Hanna-Barbera / DC Comics | 1984–1985 |''[[Super Friends: The Legendary Super Powers Show]]'' | align="center"rowspan="4"| 1 | align="center"rowspan="2"| 8 | rowspan="2"| ABC | rowspan="2"| Part of the ''Super Friends'' franchise. |- |TV series | 1985 | ''[[The Super Powers Team: Galactic Guardians]]'' |- |TV series | Ruby-Spears / DC Comics | 1988 | ''[[Superman (TV series)|Superman]]'' | align="center"|13 | CBS | |- |TV series | [[DIC Entertainment]] / DC Comics / Batfilm Productions, Inc. | 1990–1991 | ''[[Swamp Thing (1991 TV series)|Swamp Thing]]'' | align="center"|5 | rowspan="2"| [[Fox Broadcasting Company|Fox]] ([[Fox Kids]]) | |- |TV series | [[Warner Bros. Animation]] / [[Warner Bros. Family Entertainment]] {{small|(1993–1995)}} | 1992–1995 | ''[[Batman: The Animated Series]]'' | align="center"|2 | align="center"|85 | Part of the [[DC Animated Universe]]. |- |TV series | Filmation / Hanna-Barbera / DC Comics | 1995–1997 | ''[[The Superman/Batman Adventures]]'' | align="center"| x | x | [[USA Network]] | Compilation show which included episodes ''The New Adventures of Superman'' and ''Super Friends'', 24 episodes were created |- |TV series | rowspan="4" | Warner Bros. Television Animation / Warner Bros. Family Entertainment | 1996–2000 | ''[[Superman: The Animated Series]]'' | align="center"|4 | align="center"|54 | rowspan="6"| [[The WB]] ([[Kids' WB]]) | Part of the DC Animated Universe. ''[[Superman: The Animated Series|Superman: The Last Son of Krypton]]'' & ''[[List of Superman: The Animated Series episodes#ep29|The Batman/Superman Movie: World's Finest]]'' TV movies; each one is a compilation of three episodes of respectively the first and second seasons of ''[[Superman: The Animated Series]]''. |- |TV series | 1997–1999 | ''[[The New Batman Adventures]]'' | align="center"rowspan="2"| 1 | align="center"|24 | Sequel to ''Batman: The Animated Series''.<br>Part of the DC Animated Universe. |- |TV series | 1997–2000 | ''[[The New Batman/Superman Adventures]]'' | align="center"|3 | rowspan="3"| Part of the DC Animated Universe. |- |TV series | 1999–2001 | ''[[Batman Beyond]]'' (''[[Batman Beyond|Batman Beyond: The Movie]]''Compilation of the first two episodes | align="center"|3 | align="center"rowspan="2"| 52 |- |TV series | Warner Bros. Animation / Warner Bros. Family Entertainment | 2000–2004 | ''[[Static Shock]]'' | align="center"|4 |- |TV series | Warner Bros. Television Animation / Warner Bros. Family Entertainment | 2001–2002 | ''[[The Zeta Project]]'' | align="center"rowspan="2"| 2 | align="center"|26 | Spin-off of ''Batman Beyond''.<br>Part of the DC Animated Universe. |- |TV series | Warner Bros. Animation / Warner Bros. Family Entertainment | 2001–2004 | ''[[Justice League (TV series)|Justice League]]'' | align="center"|52 | rowspan="3"| [[Cartoon Network]] | Part of the DC Animated Universe.''[[Justice League (TV series)|Justice League: Secret Origins]] & [[Justice League (TV series)|Justice League: Starcrossed]]''TV movies; each one is a compilation of respectively the first three and the last three episodes of the ''[[Justice League (TV series)|Justice League]]'' TV series. |- |TV series | Warner Bros. Animation / Warner Bros. Family Entertainment / DC Comics {{small|(season 5)}} | 2003–2006 | ''[[Teen Titans (TV series)|Teen Titans]]'' | align="center"|5 | align="center"|65 | |- |TV series | Warner Bros. Animation / Warner Bros. Family Entertainment / DC Comics {{small|(season 3)}} | 2004–2006 | ''[[Justice League Unlimited]]'' | align="center"|3 | align="center"|39 | Sequel to ''Justice League''.<br>Part of the DC Animated Universe. |- |TV series | Warner Bros. Animation / Warner Bros. Family Entertainment / DC Comics {{small|(seasons 3–5)}} | 2004–2008 | ''[[The Batman (TV series)|The Batman]]'' | align="center"|5 | align="center"|65 | The WB {{small|(seasons 1–3)}}/[[The CW]] {{small|(seasons 4–5)}} (Kids' WB) / Cartoon Network {{small|(2004–2006)}} | |- |TV series | Warner Bros. Animation / Warner Bros. Family Entertainment | 2005–2006 | ''[[Krypto the Superdog]]'' | align="center"rowspan="2"| 2 | align="center"|39 | Cartoon Network | |- |TV series | Warner Bros. Animation / Warner Bros. Family Entertainment / DC Comics | 2006–2008 | ''[[Legion of Super Heroes (TV series)|Legion of Super Heroes]]'' | align="center"|26 | The CW (Kids' WB) | |- |TV series | Warner Bros. Animation / DC Comics | 2008–2011 | ''[[Batman: The Brave and the Bold]]'' | align="center"|3 | align="center"|65 | Cartoon Network | |- |TV series | rowspan="5" | Warner Bros. Animation / [[DC Entertainment]] | 2010–2022 | ''[[Young Justice (TV series)|Young Justice]]'' | align="center"|4 | align="center"|98 | Cartoon Network {{small|(seasons 1–2)}} / [[DC Universe (streaming service)|DC Universe]] {{small|(season 3)}} / [[Max (streaming service)|HBO Max]] {{small|(season 4)}} | |- |TV series | 2011–2013 | ''[[Green Lantern: The Animated Series]]'' | align="center"rowspan="3"| 1 | align="center"rowspan="2"| 26 | Cartoon Network |''Young Justice'' adjacent. |- |TV series | 2013–2014 | ''[[Beware the Batman]]'' | Cartoon Network {{small|(2013)}} / [[Adult Swim]] {{small|(2014)}} | |- |TV series | 2016–2018 | ''[[Justice League Action]]'' | align="center"|52 | rowspan="2"| Cartoon Network | |- |TV series | 2019–2021 | ''[[DC Super Hero Girls (TV series)|DC Super Hero Girls]]'' | align="center"|2 | align="center"|78 | Reboot of the [[DC Super Hero Girls|2015 web series]] of the same name. DC Super Hero Girls: Sweet Justice a TV film compilation of the first four episodes was also relased. |- |TV series | [[Warner Bros. Japan]] / [[Wit Studio]] | 2024 | ''[[Suicide Squad Isekai]]'' | align="center"|1 | align="center"|10 | Max <small>(U.S.)</small> / [[Hulu]] <small>(U.S.)</small> / [[Tokyo MX]] <small>(Japan)</small> / [[Nippon BS Broadcasting|BS11]] <small>(Japan)</small> | Anime. |- |TV series | Warner Bros. Animation / DC Entertainment | 2013–present | ''[[Teen Titans Go!]]'' | align="center" |9 | align="center" |411 | Cartoon Network | Stand-alone spin-off of ''Teen Titans''. |- |TV series | Warner Bros. Animation / DC Entertainment / [[Yes, Norman Productions]] / Ehsugadee Productions {{small|(seasons 1–2)}} / Delicious Non-Sequitur {{small|(season 3–present)}} / Lorey Stories {{small|(season 5–present)}} | 2019–present | ''[[Harley Quinn (TV series)|Harley Quinn]]'' | align="center" |5 | align="center" |57 | DC Universe {{small|(seasons 1–2)}} / HBO Max {{small|(season 3)}} / [[Max (streaming service)|Max]] {{small|(season 4–present)}} |Renewed for a sixth season |- |TV series | rowspan="2" | Warner Bros. Animation / DC Entertainment | 2022–present | ''[[Batwheels]]'' | rowspan="2" align="center" | 2 | align="center" |77 | Cartoon Network ([[Cartoonito (American programming block)|Cartoonito]]) | Renewed for a third season. |- |TV series | 2023–present | ''[[My Adventures with Superman]]'' | align="center" |20 | Adult Swim | Renewed for a third season. |- |TV series | Warner Bros. Animation / DC Entertainment / Delicious Non-Sequitur / Lorey Stories / Yes, Norman Productions | rowspan="3" | 2024–present | ''[[Kite Man: Hell Yeah!]]'' | rowspan="3" align="center" | 1 | align="center" |10 | Max | Spin-off of ''Harley Quinn''. |- |TV series | Warner Bros. Animation / DC Entertainment / [[Amazon MGM Studios]] / 6th & Idaho Motion Picture Company / [[Bad Robot]] | ''[[Batman: Caped Crusader]]'' | align="center" |10 | [[Amazon Prime Video]] | Renewed for a second season. |- |TV series | Warner Bros. Animation / [[DC Studios]] / Lorey Stories / The Safran Company / Troll Court Entertainment | ''[[Creature Commandos (TV series)|Creature Commandos]]'' | align="center" |7 | Max | Part of the [[DC Universe (franchise)|DC Universe]].<br>Renewed for a second season. |- |TV series | Warner Bros. Animation / DC Entertainment / Amazon MGM Studios | 2025 | ''[[Bat-Family (TV series)|Bat-Family]]'' | align="center" |1 | align="center" |20 | Amazon Prime Video | Sequel to ''[[Merry Little Batman]]''. |} ===Television Specials=== {| class="wikitable sortable" style="text-align: left" ! ! Production company(s) ! Original airing !Titlef ! Seasons ! Episodes ! Network ! Notes |- |- |TV Pilots | Focus Entertainment Inc | 1974 | ''[[Mad (magazine)#Film and television|The Mad Magazine TV Special]]'' |1 |1 | [[American Broadcasting Company|ABC]] | rowspan="3"| Unaired. |- |TV Pilots | [[Hanna-Barbera|Hanna-Barbera Productions]] | 1988 | ''[[Mad (magazine)#Film and television|Mad Magazine Special]]'' |1 |1 | [[CBS]] |- |TV Pilots | [[Warner Bros. Animation]] / [[DC Comics]] | 2006 | ''[[Plastic Man#Television|Plastic Man]]'' |1 |1 | [[Cartoon Network]] |- |TV Specials | rowspan="3" | [[Warner Bros. Animation]] / [[DC Entertainment]] / [[Williams Street]] / [[Sony Pictures Television]] / [[Stoopid Buddy Stoodios]] | 2012 | ''[[Robot Chicken DC Comics Special]]'' |1 |1 | rowspan="3"| [[Adult Swim]] | |- |TV Specials | 2014 | ''[[Robot Chicken DC Comics Special 2: Villains in Paradise]]'' |1 |1 | |- |TV Specials | 2015 | ''[[Robot Chicken DC Comics Special III: Magical Friendship]]'' |1 |1 | |- |TV Specials | Warner Bros. Animation / DC Entertainment | rowspan="2" | 2021 | ''[[Teen Titans Go! See Space Jam]]'' |1 |1 | [[Cartoon Network]] | |- |TV Specials | Warner Bros. Animation / DC Entertainment / [[Berlanti Productions]] | ''[[Legends of Tomorrow#Christmas special|Beebo Saves Christmas]]'' |1 |1 | [[The CW]] | |- | | | | | align="center" | | align="center" | | | |- |web series | rowspan="3" | NoodleSoup Productions | 2000 | ''[[Lobo (DC Comics)#In other media|Lobo]]'' | align="center" |1 | align="center" |14 | Lobo Online website | rowspan="2" | Part of the [[DC Animated Universe]]. |- |web series | 2000–2002 | ''[[Gotham Girls]]'' | align="center" |3 | align="center" |30 | Warner Bros. website |- |web series | 2003 | ''[[Zatanna#Television|Zatanna: Trial of the Crystal Wand]]'' | align="center" |1 | align="center" |2 | Cartoon Monsoon website | |- |TV series x | Wild Hare Studios |2003 | ''[[Aquaman in other media#The Aquaman & Friends Action Hour|The Aquaman & Friends Action Hour]]'' | align="center"|1 | align="center"|7 | [[Cartoon Network (Latin America)|CN Latin America]] | Spoof continuation of ''Super Friends''. |- |TV series x | Warner Bros. Animation / [[DC Entertainment]] | 2011–2014 | ''[[DC Nation Shorts]]'' | 3 | align="center"|162 | [[Cartoon Network]] | Animated shorts aired as interstitials on the [[DC Nation]] television block on Cartoon Network. |- |Web Series |Warner Bros. Animation / [[DC Entertainment]] | 2015–2016 | ''[[Batman Unlimited#Web series|Batman Unlimited]]'' | align="center"|2 | align="center"|33 | rowspan="2"| [[YouTube]] (DC Kids Channel) | |- |Web Series | Warner Bros. Animation / DC Entertainment / [[Imaginext]] / [[Titmouse, Inc.]] | 2015 | ''[[Imaginext#DC Super Friends|DC Super Friends]]'' | align="center"|1 | align="center"|15 | |- |Web Series | Warner Bros. Animation / DC Entertainment / [[Blue Ribbon Content]] |2015 | ''[[Justice League: Gods and Monsters Chronicles]]'' | align="center"|1 | align="center"|3 | YouTube (Machinima channel) | Related to [[Justice League: Gods and Monsters|the film]].<br>Renewed for season 2, but subsequently shelved indefinitely. |- |TV Film series |Warner Bros. Animation / DC Entertainment / [[Blue Ribbon Content]] | 2015–2016 | ''[[Vixen (web series)|Vixen]]'' | align="center"|1 | align="center"|12 | [[The CW#CW Seed|CW Seed]] | Also released as DTV Feature with additional footage Part of the [[Arrowverse]]. |- |Web Series | rowspan="2" | Warner Bros. Animation / DC Entertainment | 2015–2018 | ''[[DC Super Hero Girls]]'' | align="center"|5 | align="center"|112 | YouTube (DC Super Hero Girls channel) | |- |Web Series | 2017 | ''[[List of Justice League Action episodes#Justice League Action Shorts|Justice League Action Shorts]]'' | align="center"|1 | align="center"|22 | YouTube (DC Kids Channel) | |- |TV Film series | Warner Bros. Animation / DC Entertainment / Blue Ribbon Content | 2017–2018 | ''[[Freedom Fighters: The Ray]]'' | align="center"|1 | align="center"|12 | CW Seed | Also released as DTV Feature with additional footage Part of the Arrowverse. |- |TV Film series | Warner Bros. Animation / DC Entertainment / Blue Ribbon Content / [[Berlanti Productions]] / [[David S. Goyer|Phantom Four Productions]] | 2018–2019 | ''[[Constantine: City of Demons]]'' | align="center"|1 | align="center"|2 |CW Seed | Also released as DTV Feature with additional footage Part of the [[DC Animated Movie Universe]]. |- |Web Series | Warner Bros. Animation / DC Entertainment | 2019–2020 | ''[[List of DC Super Hero Girls (TV series) episodes#Shorts (2019)|DC Super Hero Girls: Super Shorts]]'' | align="center"|1 | align="center"|52 | YouTube (DC Super Hero Girls channel) | Originallly a Web Series, rebooted for TV. |- |TV Film series | Warner Bros. Animation / DC Entertainment / Blue Ribbon Content / Berlanti Productions | 2020 | ''[[Deathstroke: Knights & Dragons]]'' | align="center"|1 | align="center"|2 | CW Seed | Also released as DTV Feature with additional footage |- |TV series x | Warner Bros. Animation / [[Hanna-Barbera Studios Europe]] / DC Entertainment | 2024 | ''Beast Boy: Lone Wolf'' | align="center"|1 | align="center"|10 | [[Cartoon Network (British and Irish TV channel)|Cartoon Network]] (United Kingdom) | |- |TV Film series | Warner Bros. Animation / DC Entertainment / [[Atomic Monster]] | 2021 | ''[[Aquaman: King of Atlantis]]'' | align="center"|1 | align="center"|3 | [[Max (streaming service)|HBO Max]] / Cartoon Network | Also released as DTV Feature with additional footage<br>Stand-alone sequel to ''[[Aquaman (film)|Aquaman]]''. |- |TV short | [[Warner Bros. Animation]] | 2014 | ''[[Lego DC Comics: Batman Be-Leaguered|Lego DC Comics Super Heroes: Batman Be-Leaguered]]'' | 1 |1 | | |- |Motion Comics | Morganix Pictures / [[DC Comics]] | 1979–1981 | ''Video Comics'' |1 | ? | [[Nickelodeon]]<br>[[Qube (cable television)|Columbus Alive!]] | |- |Motion Comics | [[Warner Premiere Digital]] / DC Comics / [[Cruel and Unusual Films]] / Lawrence Gordon/Lloyd Levin Productions | rowspan="2" | 2008 | ''[[Watchmen: Motion Comic]]'' |1 | align="center"|12 | rowspan="6"| [[iTunes]] | |- |Motion Comics | rowspan="5" | Warner Premiere Digital / DC Comics | ''[[Batman Black and White]]'' |2 | align="center" |20 | |- |Motion Comics | rowspan="3" | 2009 | ''[[Batgirl: Year One]]'' |1 | align="center"|9 | |- |Motion Comics | ''[[The Batman Adventures: Mad Love]]'' |1 | align="center" |3 | |- |Motion Comics | ''[[Superman: Red Son]]'' |1 | align="center" |12 | |- |Motion Comics | 2010 | ''[[Jonah Hex]]'' |1 | align="center"|7 | |- |TV film |[[Warner Bros. Animation]] | 2023 | ''[[Merry Little Batman]]'' |1 |1 |Amazon Prime | |TV short | Cool Town Claymation | 2015 | ''[[Constantine (TV series)#John Con Noir|Constantine: John Con Noir]]'' |1 | 1 | |Part of the promotion of the TV series ''[[Constantine (TV series)|Constantine]]''. |} ===Animated films=== {| class="wikitable sortable" style="text-align: left" !Type ! Production company(s) ! Original Release Date !TitleB ! Notes 1 ! Notes 2 |- |Theatrical Features | rowspan="2" |Warner Bros Animation | 1993 | ''[[Batman: Mask of the Phantasm]]'' | Set in the [[DC animated universe|DCAU]]. Related to ''[[Batman: The Animated Series]]''. | |- |Theatrical Features | 2018 | ''[[Teen Titans Go! To the Movies]]'' | Set in the universe of the ''[[Teen Titans Go!]]'' T V series. | |- |Theatrical Features |Warner Bros. Pictures Animation | 2022 | ''[[DC League of Super-Pets]]'' | CGI animation. Produced by [[Warner Animation Group]] | |- |Direct-to-Video Features | rowspan="8" |[[Warner Bros. Animation]] | 1998 | ''[[Batman & Mr. Freeze: SubZero]]'' | Set in the DCAU. Related to ''Batman: The Animated Series''. | |- |Direct-to-Video Features | 2000 | ''[[Batman Beyond: Return of the Joker]]'' | Set in the DCAU. Related to the ''[[Batman Beyond]]'' T V series. | |- |Direct-to-Video Features | 2003 | ''[[Batman: Mystery of the Batwoman]]'' | Set in the DCAU. Related to ''[[The New Batman Adventures]]'' T V series. | |- |Direct-to-Video Features | 2005 | ''[[The Batman vs. Dracula]]'' | Set in the universe of ''[[The Batman (TV series)|The Batman]]'' T V series. | |- |Direct-to-Video Features | rowspan="2" |2006 | ''[[Superman: Brainiac Attacks]]'' | Somewhat related to ''[[Superman: The Animated Series]]'', but not considered to be in continuity with the DCAU. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Teen Titans: Trouble in Tokyo]]'' | Set in the universe of the ''[[Teen Titans (TV series)|Teen Titans]]'' TV series. Released first on television. | |- |Direct-to-Video Features | 2007 | ''[[Superman: Doomsday]]'' | First film in [[DC Universe Animated Original Movies]]. Loosely based on ''[[The Death of Superman]]''. | |- |Direct-to-Video Features | rowspan="2" |2008 | ''[[Justice League: The New Frontier]]'' | Based on the ''[[DC: The New Frontier]]'' by [[Darwyn Cooke]] storyline. | |- |Direct-to-Video Features |[[Warner Bros. Animation|Warner Bros. Japan]] | ''[[Batman: Gotham Knight]]'' | Collection of six shorts: * 1.1''Have I Got a Story for You'' (Studio 4°C) * 1.2''Crossfire'' (Production I.G) * 1.3''Field Test'' (Bee Train) * 1.4''In Darkness Dwells'' (Madhouse) * 1.5''Working Through Pain'' (Studio 4°C) * 1.6''Deadshot'' (Madhouse) set between the events of ''[[Batman Begins]]'' and ''[[The Dark Knight]]'', which are part of the universe of ''The Dark Knight'' trilogy of live-action films, although the producers consider it not necessarily canon to it. | |- |Direct-to-Video Features | rowspan="39" |[[Warner Bros. Animation]] | rowspan="3" |2009 | ''[[Wonder Woman (2009 film)|Wonder Woman]]'' | Loosely based on the ''[[Wonder Woman: Gods and Mortals|Gods and Mortals]]'' by [[George Pérez]]. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Green Lantern: First Flight]]'' | Stand-alone, unrelated to ''[[Green Lantern: Emerald Knights]]''. Adaptation of the DC Comics [[Green Lantern]] mythology. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Superman/Batman: Public Enemies]]'' | Based on ''[[Superman/Batman#Jeph Loeb|Superman/Batman: Public Enemies]]'' storyline by [[Jeph Loeb]]. | |- |Direct-to-Video Features | rowspan="3" |2010 | ''[[Justice League: Crisis on Two Earths]]'' | Adapted from an unused film plot meant to bridge ''[[Justice League (TV series)|Justice League]]'' and ''[[Justice League Unlimited]]''. Loosely based on ''[[JLA: Earth 2]]'' series by [[Grant Morrison]]. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Batman: Under the Red Hood]]'' | Loosely based on the ''[[Batman: Under the Hood]]'' storyline by [[Judd Winick]]. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Superman/Batman: Apocalypse]]'' | Sequel to ''[[Superman/Batman: Public Enemies]]''. Based on the ''[[Superman/Batman#Jeph Loeb|Superman/Batman: The Supergirl from Krypton]]'' storyline by [[Jeph Loeb]]. | |- |Direct-to-Video Features | rowspan="3" |2011 | ''[[All-Star Superman (film)|All-Star Superman]]'' | Based on the ''[[All-Star Superman]]'' series by [[Grant Morrison]]. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Green Lantern: Emerald Knights]]'' | Collection of six shorts: * 1.1 Green Lantern * 1.2 Kilowog * 1.3 Laira * 1.4 Mogo Doesn't Socialize * 1.5 Abin Sur * 1.6 Emerald Knights | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Batman: Year One (film)|Batman: Year One]]'' | Based on the ''[[Batman: Year One]]'' storyline by [[Frank Miller]] and [[David Mazzucchelli]]. | |- |Direct-to-Video Features | rowspan="3" |2012 | ''[[Justice League: Doom]]'' | Loosely based on the ''[[JLA: Tower of Babel]]'' storyline by [[Mark Waid]]. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Superman vs. The Elite]]'' | Based on the ''[[What's So Funny About Truth, Justice & the American Way?]]'' storyline by [[Joe Kelly (comics writer)|Joe Kelly]]. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Batman: The Dark Knight Returns (film)|The Dark Knight Returns&nbsp;– Part 1]]'' | rowspan="2"| Based on ''[[The Dark Knight Returns]]'' series by [[Frank Miller]]. | |- |Direct-to-Video Features | rowspan="3" |2013 | ''[[Batman: The Dark Knight Returns (film)|The Dark Knight Returns&nbsp;– Part 2]]'' | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Superman: Unbound]]'' | Based on the ''[[Brainiac (story arc)|Superman: Brainiac]]'' storyline by [[Geoff Johns]] and [[Gary Frank (comics)|Gary Frank]]. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Justice League: The Flashpoint Paradox]]'' | First film set in the [[DC Animated Movie Universe]]. Based on ''[[Flashpoint (comics)|Flashpoint]]'' storyline by Geoff Johns and Andy Kubert. | |- |Direct-to-Video Features | rowspan="4" |2014 | ''[[JLA Adventures: Trapped in Time]]'' | Released on DVD exclusively at Target stores | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Justice League: War]]'' | Second film set in the DC Animated Movie Universe. Based on [[The New 52]]'s ''[[Justice League: Origin]]'' story by [[Geoff Johns]] and [[Jim Lee]]. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Son of Batman]]'' | Third film set in the DC Animated Movie Universe. Based on the ''[[Batman and Son]]'' storyline by Grant Morrison and Andy Kubert. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Batman: Assault on Arkham]]'' | Set in the universe of the ''[[Batman: Arkham]]'' video game franchise. | |- |Direct-to-Video Features | rowspan="5" |2015 | ''[[Justice League: Throne of Atlantis]]'' | Fourth film set in the DC Animated Movie Universe. Based on the ''[[Throne of Atlantis]]'', The New 52's [[Aquaman]] crossover story by [[Geoff Johns]]. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Batman vs. Robin]]'' | Fifth film set in the DC Animated Movie Universe. Partially based on ''The New 52'''s Batman crossover story, ''[[Court of Owls]]'' by [[Scott Snyder]]. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Batman Unlimited: Animal Instincts]]'' | First film set in the universe of ''[[Batman Unlimited]]'', a line of [[action figure]]s. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Justice League: Gods and Monsters]]'' | Set in the same universe as the companion microseries of shorts ''[[Justice League: Gods and Monsters Chronicles]]''. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Batman Unlimited: Monster Mayhem]]'' | Second film set in the universe of ''Batman Unlimited'', a line of action figures. | |- |Direct-to-Video Features | rowspan="7" |2016 | ''[[Batman: Bad Blood]]'' | Sixth film set in the DC Animated Movie Universe. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Batman: The Killing Joke (film)|Batman: The Killing Joke]]'' | Based on the [[Batman: The Killing Joke|one-shot graphic novel of the same name]] by [[Alan Moore]] and [[Brian Bolland]]. Also received limited theatrical release<ref name="AMG6">[https://cartoonresearch.com/index.php/animated-movie-guide-6/ ANIMATED MOVIE GUIDE 6]</ref> | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Batman: Return of the Caped Crusaders]]'' | First animated film set in the universe of the 1960s ''[[Batman (TV series)|Batman]]'' T V series. Also received limited theatrical release<ref name="AMG6" /> | |- |Direct-to-Video Features | ''[[DC Super Hero Girls: Super Hero High]]'' | Set in the ''[[DC Super Hero Girls]]'' animated shorts universe. Released first on television. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Justice League vs. Teen Titans]]'' | Seventh film set in the DC Animated Movie Universe. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[DC Super Hero Girls: Hero of the Year]]'' | Set in the ''DC Super Hero Girls'' animated shorts universe. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Batman Unlimited: Mechs vs. Mutants]]'' | Third film set in the universe of ''Batman Unlimited'', a line of action figures. | |- |Direct-to-Video Features | rowspan="5" |2017 | ''[[Justice League Dark (film)|Justice League Dark]]'' | Eighth film set in the DC Animated Movie Universe. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Teen Titans: The Judas Contract]]'' | Ninth film set in the DC Animated Movie Universe. Based on ''[[The New Teen Titans|The Judas Contract]]'' story arc by [[Marv Wolfman]] and [[George Pérez]]. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[DC Super Hero Girls: Intergalactic Games]]'' | Set in the ''DC Super Hero Girls'' animated shorts universe. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Batman and Harley Quinn]]'' | Somewhat related to ''The New Batman Adventures'', but considered to be DCAU adjacent. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Batman vs. Two-Face]]'' | Second animated film set in the universe of the 1960s ''Batman'' T V series. | |- |Direct-to-Video Features | rowspan="6" |2018 | ''[[Scooby-Doo! & Batman: The Brave and the Bold]]'' | First crossover with [[Scooby-Doo]]. Related to the ''[[Batman: The Brave and the Bold]]'' T V series. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Batman: Gotham by Gaslight]]'' | Based on ''[[Gotham by Gaslight]]'', a one-shot story by [[Brian Augustyn]] and [[Mike Mignola]] which became, retroactively, the first official [[Elseworlds]] publication. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Suicide Squad: Hell to Pay]]'' | Tenth film set in the DC Animated Movie Universe. | |- |Direct-to-Video Features |[[Warner Bros. Animation|Warner Bros. Japan]] | ''[[Batman Ninja]]'' | [[Anime]] produced by Kamikaze Douga, YamatoWorks and Barnum Studio. | |- |Direct-to-Video Features | rowspan="32" |[[Warner Bros. Animation]] | ''[[The Death of Superman (film)|The Death of Superman]]'' | Eleventh film in DC Animated Movie Universe. Based on ''The Death of Superman'' storyline. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[DC Super Hero Girls: Legends of Atlantis]]'' | Set in the ''DC Super Hero Girls'' animated shorts universe. | |- |Direct-to-Video Features | rowspan="6" |2019 | ''[[Reign of the Supermen (film)|Reign of the Supermen]]'' | Twelfth film in the DC Animated Movie Universe. Based on the ''Reign of the Supermen'' storyline. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Justice League vs. the Fatal Five]]'' | Related to ''Justice League Unlimited'', though it's canonicity is considered to be open-ended. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Batman vs. Teenage Mutant Ninja Turtles]]'' | Based on the ''[[Batman/Teenage Mutant Ninja Turtles]]'' comic book by [[James Tynion IV]] and [[Freddie Williams II]]. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Batman: Hush (film)|Batman: Hush]]'' | Thirteenth film in the DC Animated Movie Universe. Based on the ''[[Batman: Hush]]'' storyline by [[Jeph Loeb]] and [[Jim Lee]]. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Teen Titans Go! vs. Teen Titans]]'' | A crossover film between ''[[Teen Titans Go!]]'' and the original ''[[Teen Titans (TV series)|Teen Titans]]'' animated series. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Wonder Woman: Bloodlines]]'' | Fourteenth film in the DC Animated Movie Universe. | |- |Direct-to-Video Features | rowspan="4" |2020 | ''[[Superman: Red Son (film)|Superman: Red Son]]'' | Based on the ''[[Superman: Red Son]]'' comic book by [[Mark Millar]]. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Justice League Dark: Apokolips War]]'' | Fifteenth film in the DC Animated Movie Universe. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Superman: Man of Tomorrow]]'' | Sixteenth film in the DC Animated Movie Universe. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Happy Halloween, Scooby-Doo!]]'' | Feature [[Scarecrow (DC Comics)|Dr. Jonathan Crane/The Scarecrow]]. Second crossover with [[Scooby-Doo]]. | |- |Direct-to-Video Features | rowspan="5" |2021 | ''[[Batman: Soul of the Dragon]]'' |Original story not based on any comic, set in the 1970s and inspired by martial arts films of that time | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Justice Society: World War II]]'' | Seventeenth film in the DC Animated Movie Universe. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Batman: The Long Halloween (film)|Batman: The Long Halloween, Part One]]'' | rowspan="2"|Eighteenth and nineteenth films in the DC Animated Movie Universe. Based on ''[[Batman: The Long Halloween]]'' by [[Jeph Loeb]] and [[Tim Sale (artist)|Tim Sale]]. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Batman: The Long Halloween (film)|Batman: The Long Halloween, Part Two]]'' | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Injustice (2021 film)|Injustice]]'' | Based on ''[[Injustice: Gods Among Us]]'' video game by [[NetherRealm Studios]], and the [[Injustice: Gods Among Us (comics)|tie-in comics]] by [[Tom Taylor (writer)|Tom Taylor]]. | |- |Direct-to-Video Features | rowspan="4" |2022 | ''[[Catwoman: Hunted]]'' | Somewhat related to ''Young Justice'', but considered to be canon-adjacent. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Teen Titans Go! & DC Super Hero Girls: Mayhem in the Multiverse]]'' | A crossover film between ''[[Teen Titans Go!]]'' and ''[[DC Super Hero Girls (TV series)|DC Super Hero Girls]]'' animated series. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Green Lantern: Beware My Power]]'' | Twentieth film in the DC Animated Movie Universe. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Batman and Superman: Battle of the Super Sons]]'' | Second original story film, and first fully-CGI animated film | |- |Direct-to-Video Features | rowspan="6" | 2023 | ''[[Legion of Super-Heroes (film)|Legion of Super-Heroes]]'' | Twenty-first film in the DC Animated Movie Universe. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Batman: The Doom That Came to Gotham (film)|Batman: The Doom That Came to Gotham]]'' | Based on ''[[Batman: The Doom That Came to Gotham]]'' comic series by Mike Mignola and Richard Pace. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Justice League x RWBY: Super Heroes & Huntsmen|Justice League x RWBY: Super Heroes & Huntsmen, Part One]]'' | Based on ''RWBY/Justice League'' comic series by [[Marguerite Bennett]], Aneke and [[Mirka Andolfo]]. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Justice League: Warworld]]'' | Twenty-second film in the DC Animated Movie Universe. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Scooby-Doo! and Krypto, Too!]]'' | Third crossover with [[Scooby-Doo]]. | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Justice League x RWBY: Super Heroes & Huntsmen|Justice League x RWBY: Super Heroes & Huntsmen, Part Two]]'' | Based on ''DC/RWBY'' comic series by Marguerite Bennett, Soo Lee and Meghan Hetrick.<ref>{{cite web |url=https://comicbook.com/anime/news/justice-league-x-rwby-part-2-first-look/ |title=Justice League x RWBY Part 2 Shares First Look |website=Comicbook.com |last=Valentine |first=Evan |date=July 8, 2023 |access-date=July 14, 2023}}</ref> | |- |Direct-to-Video Features | rowspan="5" | 2024 | ''[[Justice League: Crisis on Infinite Earths|Justice League: Crisis on Infinite Earths – Part One]]'' | rowspan="3" | Twenty-third, twenty-fourth and twenty-fifth and last films in the DC Animated Movie Universe. Based on ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' storyline by [[Marv Wolfman]] and [[George Pérez]].<ref>{{cite web |url=https://comicbook.com/movies/news/justice-league-crisis-on-infinite-earths-dc-animated-movie/ |title=Justice League: Crisis on Infinite Earths Movie Announced |website=Comic Book |last=Lovett |first=Jamie |date=July 22, 2023 |access-date=July 22, 2023}}</ref> | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Justice League: Crisis on Infinite Earths|Justice League: Crisis on Infinite Earths – Part Two]]'' | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Justice League: Crisis on Infinite Earths|Justice League: Crisis on Infinite Earths – Part Three]]'' | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Watchmen Chapter I]]'' | rowspan="2" | Produced in association with [[Paramount Pictures]]. Based on the [[Watchmen|limited series]] by [[Alan Moore]] and [[Dave Gibbons]].<ref>{{cite web |url=https://comicbook.com/movies/news/dc-studios-watchmen-animated-movie-announced/ |title=New Watchmen Movie Announced |website=Comic Book |last=Perine |first=Aaron |date=July 22, 2023 |access-date=July 22, 2023}}</ref><ref>{{Cite web |date=June 14, 2024 |title=Watchmen Chapters 1 & 2 Adapts The Full Original Comic In Animation – Watch The Trailer |url=https://www.empireonline.com/movies/news/watchmen-chapters-1-2-adapts-original-comic-animation-trailer/ |access-date=September 5, 2024 |website=[[Empire (magazine)|Empire]] |last=Travis |first=Ben}}</ref> | |- |Direct-to-Video Features | ''[[Watchmen Chapter II]]'' | |- |Direct-to-Video Features |[[Warner Bros. Animation|Warner Bros. Japan]] | 2025 | ''[[Batman Ninja vs. Yakuza League]]'' | Anime produced by Kamikaze Douga, YamatoWorks and Barnum Studio. Sequel to ''Batman Ninja''.<ref>{{cite web|first=Crystalyn|last=Hodgkins|title=Batman Ninja vs. Yakuza League Film Sequel to Batman Ninja Announced|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2024-05-30/batman-ninja-vs-yakuza-league-film-sequel-to-batman-ninja-announced/.211365|website=Anime News Network|access-date=July 5, 2024|date=May 30, 2024}}</ref> | |- |Direct-to-Video Features |[[Warner Bros. Animation]] | 2026 | ''The Jurassic League'' | Based on ''[[The Jurassic League]]'' comic book by Juan Gedeon, Daniel Warren Johnson and Mike Spicer.<ref>{{cite web |url=https://www.cbr.com/jurassic-league-movie-james-gunn-dcu/ | title=REPORT: Jurassic League Movie in Development Under James Gunn's DCU|date=February 26, 2024|first=Manuel|last=Demegillo|website=[[Comic Book Resources]]|access-date=January 6, 2025}}</ref> | |- |Direct-to-Video | [[TT Animation]] | 2013 | ''[[Lego Batman: The Movie – DC Super Heroes Unite]]'' | Based on the video game ''[[Lego Batman 2: DC Super Heroes]]''. | |- |Direct-to-Video | rowspan="4" |Warner Bros. Animation | rowspan="2" |2015 | ''[[Lego DC Comics Super Heroes: Justice League vs. Bizarro League]]'' | rowspan="11" |Theatrical release; spin-off of ''[[The Lego Movie]]''. | |- |Direct-to-Video | ''[[Lego DC Comics Super Heroes: Justice League – Attack of the Legion of Doom]]'' | |- |Direct-to-Video | rowspan="2" |2016 | ''[[Lego DC Comics Super Heroes: Justice League – Cosmic Clash]]'' | |- |Direct-to-Video | ''[[Lego DC Comics Super Heroes: Justice League – Gotham City Breakout]]'' | |- |Theatrical | [[Animal Logic]] | rowspan="2" |2017 | ''[[The Lego Batman Movie]]'' | |- |Direct-to-Video | rowspan="6" |Warner Bros. Animation | ''[[Lego DC Super Hero Girls: Brain Drain]]'' | |- |Direct-to-Video | rowspan="3" |2018 | ''[[Lego DC Comics Super Heroes: The Flash]]'' | |- |Direct-to-Video | ''[[Lego DC Super Hero Girls: Super-Villain High]]'' | |- |Direct-to-Video | ''[[Lego DC Comics Super Heroes: Aquaman – Rage of Atlantis]]'' | |- |Direct-to-Video | 2019 | ''[[Lego DC Batman: Family Matters|Lego DC: Batman - Family Matters]]'' | |- |Direct-to-Video | 2020 | ''[[Lego DC: Shazam!: Magic and Monsters]]'' | |- |Theatrical Shorts | rowspan="9" |[[Fleischer Studios]] | rowspan="2" |1941 | ''[[Superman (1941 film)|Superman]]'' (a.k.a. ''The Mad Scientist'') | rowspan="17"|''[[Superman (1940s cartoons)|Superman]]'' | |- |Theatrical Shorts | ''[[The Mechanical Monsters]]'' | rowspan="16"| |- |Theatrical Shorts | rowspan="11" |1942 | ''[[Billion Dollar Limited]]'' |- |Theatrical Shorts | ''[[The Arctic Giant]]'' |- |Theatrical Shorts | ''[[The Bulleteers]]'' |- |Theatrical Shorts | ''[[The Magnetic Telescope]]'' |- |Theatrical Shorts | ''[[Electric Earthquake]]'' |- |Theatrical Shorts | ''[[Volcano (1942 film)|Volcano]]'' |- |Theatrical Shorts | ''[[Terror on the Midway]]'' |- |Theatrical Shorts | rowspan="8" |[[Famous Studios]] | ''[[Japoteurs]]'' |- |Theatrical Shorts | ''[[Showdown (1942 film)|Showdown]]'' |- |Theatrical Shorts | ''[[Eleventh Hour (1942 animated film)|Eleventh Hour]]'' |- |Theatrical Shorts | ''[[Destruction, Inc.]]'' |- |Theatrical Shorts | rowspan="4" |1943 | ''[[The Mummy Strikes]]'' |- |Theatrical Shorts | ''[[Jungle Drums]]'' |- |Theatrical Shorts | ''[[The Underground World]]'' |- |Theatrical Shorts | ''[[Secret Agent (1943 film)|Secret Agent]]'' |- |Theatrical Shorts | [[Warner Bros. Animation]] | 2018 | ''[[DC Super Hero Girls (TV series)#Theatrical short (2018)|#TheLateBatsby]]'' | ''[[DC Super Hero Girls (TV series)|DC Super Hero Girls]]'' | Appeared in front of ''[[Teen Titans Go! To the Movies]]''. |- |Direct-to-video | Warner Bros. Animation | 2003 | ''[[Chase Me]]'' | [[DC animated universe|DCAU]] | Included in ''Batman: Mystery of the Batwoman.'' |- |Direct-to-video | rowspan="17" |Warner Bros. Animation | 2009 | ''Tales of the Black Freighter'' | NOT wba | Included in the ''Watchmen'' home video release. |- |Direct-to-video | rowspan="5" |2010 | ''[[DC Super Friends|Joker's Playhouse]]'' |Produced as part of Fisher-Price's Imaginext product line. | A one-off special short, |- |Direct-to-video | ''[[DC Showcase: The Spectre|The Spectre]]'' | rowspan="5"|''[[DC Universe Animated Original Movies#DC Showcase|DC Showcase]]'' | Included in ''Justice League: Crisis on Two Earths''. |- |Direct-to-video | ''[[DC Showcase: Jonah Hex|Jonah Hex]]'' | Included in ''Batman: Under the Red Hood''. |- |Direct-to-video | ''[[DC Showcase: Green Arrow|Green Arrow]]'' | Included in ''Superman/Batman: Apocalypse''. |- |Direct-to-video | ''[[Superman/Shazam!: The Return of Black Adam]]'' | Included in DC Showcase Original Shorts Collection. |- |Direct-to-video | 2011 | ''[[DC Showcase: Catwoman|Catwoman]]'' | Included in ''Batman: Year One''. |- |Direct-to-video |2015 | ''[[DC Universe Animated Original Movies#Other short films|Nightwing and Robin]]'' |[[DC Animated Movie Universe|DCAMU]]. | Included in ''Justice League: Throne of Atlantis''. |- |Direct-to-video | rowspan="2" |2019 |''[[DC Showcase: Sgt. Rock|Sgt. Rock]]'' | rowspan="9"|''DC Showcase'' | ''Included in Batman: Hush.'' |- |Direct-to-video |''[[DC Showcase: Death|Death]]'' | Included in ''Wonder Woman: Bloodlines''. |- |Direct-to-video | rowspan="3" |2020 | ''[[DC Showcase: The Phantom Stranger|The Phantom Stranger]]'' | Included in ''Superman: Red Son''. |- |Direct-to-video | ''[[DC Showcase: Adam Strange|Adam Strange]]'' | Included in ''Justice League Dark: Apokolips War''. |- |Direct-to-video | ''[[Batman: Death in the Family]]'' | Interactive movie. Follow-up to ''Batman: Under the Red Hood''. Based on ''[[A Death in the Family (comics)|Batman: A Death in the Family]]'' storyline by [[Jim Starlin]] and [[Jim Aparo]]. |- |Direct-to-video | rowspan="3" |2021 | ''Kamandi: The Last Boy on Earth!'' | Included in ''Justice Society: World War II''. |- |Direct-to-video | ''The Losers'' | Included in ''Batman: The Long Halloween, Part One''. |- |Direct-to-video | ''Blue Beetle'' | Included in ''Batman: The Long Halloween, Part Two''. |- |Direct-to-video | 2022 | ''Constantine: The House of Mystery'' | An long-form animated short. Sequel to ''Justice League Dark: Apokolips War''. |- |TV film |[[Warner Bros. Animation]] | 2025 | ''[[Aztec Batman: Clash of Empires]]'' |1 |1 | | |- |} ==fSee also== * [[List of television series based on DC Comics publications]] * [[List of video games based on DC Comics]] * [[List of films based on Marvel Comics publications]] * [[List of television series based on Marvel Comics publications]] * [[Batman in film]] * [[Superman in film]] * [[DC Extended Universe]] * [[List of unproduced DC Comics projects]] ** [[List of unproduced films based on DC Comics imprints]] ===From DC imprints=== ====Vertigo==== {{Main|Vertigo Comics||l1=Vertigo}} {| class="wikitable sortable" |- ! Year ! Title ! Production studio ! Distributor ! Notes |- | 2006 | ''[[V for Vendetta (film)|V for Vendetta]]'' | [[Virtual Studios]]/[[Silver Pictures]]/[[The Wachowskis|Anarchos Productions]]/[[Medienboard Berlin-Brandenburg]]/Fünfte Babelsberg Film GmbH | Warner Bros. | Based on the [[V for Vendetta|graphic novel]] by Alan Moore and [[David Lloyd (comics)|David Lloyd]]. |- | 2007 | ''[[Stardust (2007 film)|Stardust]]'' | [[Marv Films]]/[[Ingenious Film Partners]] | [[Paramount Pictures]] | Based on the [[Stardust (Gaiman novel)|original miniseries]]{{Efn|In 1997, the first edition of ''Stardust'' was published by DC's Vertigo imprint, before the novel's release on June 24, 1999.<ref>[https://www.mycomicshop.com/search?q=Stardust%20%201 Stardust comic books issue 1]</ref><ref>[https://www.amazon.com/Stardust-by-Neil-Gaiman-1999-06-24/dp/B01K93PGH4 Stardust by Neil Gaiman (1999-06-24) Paperback]</ref>}} by [[Neil Gaiman]] and [[Charles Vess]]. |- | 2010 | ''[[The Losers (2010 film)|The Losers]]'' | DC Comics/[[Dark Castle Entertainment]]/[[StudioCanal]] | rowspan="2" |Warner Bros. | Based on the [[The Losers (Vertigo)|series]] by [[Andy Diggle]] and [[Jock (comics)|Jock]]. |- | 2019 | ''[[The Kitchen (2019 film)|The Kitchen]]'' | New Line Cinema/DC Vertigo/Bron Creative/Michael De Luca Productions | Based on the original miniseries by Ollie Masters and [[Ming Doyle]]. |} ====Paradox Press==== {{Main|Paradox Press}} {| class="wikitable sortable" |- ! Year ! Title ! Production studio ! Distributor ! Notes |- | 2002 | ''[[Road to Perdition]]'' | [[The Zanuck Company]] | [[DreamWorks Pictures]]/20th Century Fox | Based on the [[Road to Perdition (comics)|series]] by [[Max Allan Collins]]. Won 1 [[75th Academy Awards|Oscar]], nominated for 5 more. |- | 2005 | ''[[A History of Violence]]'' | [[New Line Productions]]/BenderSpink/München & Company | New Line Cinema | Based on the [[A History of Violence (comics)|graphic novel]] by [[John Wagner]] and [[Vince Locke]]. Nominated for 2 [[78th Academy Awards|Oscars]]. |} ====WildStorm==== {{Main|WildStorm}} {| class="wikitable sortable" |- ! Year ! Title ! Production studio ! Distributor ! Notes |- | 2003 | ''[[The League of Extraordinary Gentlemen (film)|The League of Extraordinary Gentlemen]]'' | 20th Century Fox/[[Angry Films]]/International Production Company/JD Productions | 20th Century Fox | Based on the [[The League of Extraordinary Gentlemen, Volume One|series]]{{Efn|The first edition of ''The League of Extraordinary Gentlemen'' was published on March 10, 1999,<ref>[https://gocollect.com/comic/the-league-of-extraordinary-gentlemen-1 The League of Extraordinary Gentlemen #1]</ref> after Wildstorm was purchased by DC in 1998.<ref>{{cite web|url=http://www.dccomics.com/about/?action=wildstorm|title=About WildStorm|publisher=DC Comics|date=2010-04-21|access-date=2022-06-26|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090217065620/http://dccomics.com/about/?action=wildstorm|archive-date=February 17, 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=https://bleedingcool.com/comics/recent-updates/how-dc-comics-killed-wildstorm/|title=How DC Comics Killed Wildstorm|website=Bleeding Cool|last=Johnston|first=Rich|date=September 21, 2010|access-date=June 26, 2022}}</ref>}} by Alan Moore and [[Kevin O'Neill (comics)|Kevin O'Neill]]. |- | 2010 | ''[[Red (2010 film)|Red]]'' | DC Entertainment/[[Homage Comics|Homage Entertainment]]/[[Di Bonaventura Pictures]]/[[Cheyenne Enterprises]]/[[DMG Entertainment]] | [[Summit Entertainment]] | rowspan="2"|Based on the [[Red (WildStorm)|miniseries]] by [[Warren Ellis]] and [[Cully Hamner]]. |- | 2013 | ''[[Red 2 (film)|Red 2]]'' | DC Entertainment/Di Bonaventura | Summit Entertainment/[[Lionsgate Films|Lionsgate]] |} ===From DC Imprints=== ====[[Vertigo Comics|Vertigo]]==== {| class="wikitable sortable" ! Title ! Seasons ! Episodes ! Original airing ! Production company ! Network(s) ! Notes ! {{Ref heading}} |- | ''[[iZombie (TV series)|iZombie]]'' | align="center"| 5 | align="center"| 71 | 2015–2019 | Warner Bros. Television / Vertigo (DC Entertainment) / Spondoolie Productions | The CW | | |- | ''[[Lucifer (TV series)|Lucifer]]'' | align="center"| 6 | align="center"| 93 | 2016–2021 | Warner Bros. Television / Vertigo (DC Entertainment) / [[Jerry Bruckheimer Films#Television division|Jerry Bruckheimer Television]] | [[Fox Broadcasting Company|Fox]] {{small|(seasons 1–3)}}<br>[[Netflix]] {{small|(seasons 4–6)}} | [[Arrowverse]] adjacent{{efn|name=Arrowverse adjacent}} | |- | ''[[Preacher (TV series)|Preacher]]'' | align="center"| 4 | align="center"| 43 | 2016–2019 | [[Sony Pictures Television]] / [[AMC Networks|AMC Studios]] / Woodbridge Productions / Short Drive Entertainment / [[Point Grey Pictures]] / [[Original Film]] / Kickstart Productions / KFL Nightsky Productions | [[AMC (TV channel)|AMC]] | | |- | ''[[Sweet Tooth (TV series)|Sweet Tooth]]'' | align="center"| 3 | align="center"| 24 | 2021–2024 | Warner Bros. Television / DC Entertainment / [[Team Downey]] / Nightshade | Netflix | | |- | ''[[Y: The Last Man (TV series)|Y: The Last Man]]'' | align="center"| 1 | align="center"| 10 | 2021 | [[FX Productions|FXP]] / [[Color Force]] / Future Investigations / Witch's Mark Productions | [[FX on Hulu]] | | |- | ''[[DMZ (miniseries)|DMZ]]'' | align="center"| 1 | align="center"| 4 | 2022 | Warner Bros. Television / DC Entertainment / [[ARRAY|ARRAY Filmworks]] | HBO Max | Miniseries | |- | ''[[Bodies (miniseries)|Bodies]]'' | align="center"| 1 | align="center"| 8 | 2023 | Moonage Pictures | rowspan="2"| Netflix | Miniseries | |- | ''[[Dead Boy Detectives (TV series)|Dead Boy Detectives]]'' | align="center"| 1 | align="center"| 8 | 2024 | Warner Bros. Television / DC Entertainment / Berlanti Productions / Ghost Octopus | Set in the same universe as ''[[The Sandman (TV series)|The Sandman]]''. | |- style="background:#b0c4de;" ! colspan="8"| Ongoing |- | ''[[The Sandman (TV series)|The Sandman]]'' | align="center"| 1 | align="center"| 11 | 2022–present | Warner Bros. Television / DC Entertainment / Phantom Four / PurePop Inc. / The Blank Corporation | Netflix | Renewed for a second and final season. |<ref>{{Cite web|last=Cordero|first=Rosy|title=''The Sandman'' Renewed For Season 2 At Netflix|url=https://deadline.com/2022/11/the-sandman-season-two-netflix-dc-comics-1235161722/|website=[[Deadline Hollywood]]|date=November 2, 2022|access-date=November 3, 2022}}</ref><ref>{{cite web|last=Petski|first=Denise|title=''The Sandman'' Ending With Season 2 At Netflix|url=https://deadline.com/2025/01/the-sandman-ending-no-season-3-netflix-neil-gaiman-1236274717/|website=[[Deadline Hollywood]]|date=January 31, 2025}}</ref> ====[[Wildstorm Comics|Wildstorm]]==== {| class="wikitable sortable" ! Title ! Seasons ! Episodes ! Original airing ! Production company ! Network(s) ! Notes ! {{Ref heading}} |- |- |TV films |? | 2005 | ''[[Global Frequency#In other media|Global Frequency]]'' |1 |1 | rowspan="2" | [[The WB]] | Passed; based on comic published by Wildstorm |} ===From DC imprints=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align: left" ! Title ! Seasons ! Episodes ! Original running ! Production company(s) ! Network ! Notes ! {{Ref heading}} |- | ''[[Wild C.A.T.s]]'' | align="center"|1 | align="center"|13 | 1994–1995 | [[Nelvana]] / [[WildStorm]] | [[CBS]] | Published at the time by [[Image Comics]]. | |- | ''[[Mad (TV series)|MAD]]'' | align="center"|4 | align="center"|103 | 2010–2013 | [[Warner Bros. Animation]] | [[Cartoon Network]] | Various sketches featured several DC Comics characters. | |- |-style="background:#b0c4de;" ! colspan="8"| Upcoming |- | ''Get Jiro!'' | align="center"|1 | {{TBA}} | {{TBA}} | Warner Bros. Animation / [[DC Entertainment]] | [[Adult Swim]] | | <ref name="Adult Animation">{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/warner-bros-animation-adult-swim-max-animation-slate-1235512370/|title=''Adult Animation Is in a Renaissance'': Warner Bros. Animation, Adult Swim and Max Execs Tease New Projects, Expanding the Medium to All Audiences|last=White|first=Abbey|date=June 16, 2023|work=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref><ref>{{cite web|last=Gajewski|first=Ryan|title=Anthony Bourdain-Penned Graphic Novels to Become Adult Swim TV Show (Exclusive)|url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/anthony-bourdain-get-jiro-adult-swim-super-mutant-magic-academy-1235921983/|work=[[The Hollywood Reporter]]|date=June 14, 2024|access-date=October 24, 2024}}</ref> |- |TV films |? | 2017 | ''[[Scalped (TV pilot)|Scalped]]'' |1 |1 | [[WGN America]] | Passed; based on the comic published by Vertigo |- |} 2xu56q9tp64ubowtknh99qtzbxagmcr 0 161447 1982648 1875545 2026-10-13T15:58:17Z Natt-HK 121774 Bætti við upplýsingum um tegundina. Skrifaði um lífsferil tegundarinnar og fleira :) 1982648 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Bláglytta | image = Aurelia aurita 2.jpg | image_caption = Bláglytta | status_system = | status = | regnum = [[Dýraríki]] (Animalia) | phylum = [[Holdýr]] (Cnidaria) | classis = [[Stórhveljur]] (Scyphozoa) | ordo = [[Skálhveljur]] (Semaeostomeae) | familia = [[Ulmaridae]] | genus = ''[[Aurelia]]'' | species = '''Bláhvelja''' (''A. aurita'') | binomial = ''Aurelia aurita'' | }} '''Bláhvelja''' ([[fræðiheiti]]: ''Aurelia aurita'') er tegund [[marglytta]] sem finnst meðal annars við Ísland. Bláhvelja er nánast glær og þekkist á fjórum skeifulaga kynkirtlum sem sjást þegar horft er ofan á hveljuna. Þó er erfitt að greina bláhvelju frá skyldum tegundum af ''[[Aurelia]]''-ættkvíslinni og til þess þarf yfirleitt að gera [[DNA-próf]]. ==Útbreiðsla og búsvæði== Bláhvelja lifir í Norður-[[Atlantshaf]]i. Hún finnst meðfram ströndum Evrópu og Norður-Ameríku þar sem hún sækir helst í víkur, strendur og sjávarlón. Bláhvelja er algeng við Ísland og er yfirleitt algjörlega skaðlaus mönnum.<ref>Vistey (án árs). [https://vistey.is/is/holdyr/marglyttur Marglyttur.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115212955/https://vistey.is/is/holdyr/marglyttur |date=2021-01-15 }} Sótt 22. janúar 2021.</ref> == Lífsferill == Lífsferill Bláhveljunnar er svipaður annarra tegundna innan þessarar ættkvíslar og samanstendur hann af tveimur megin stigum: hvelju og holsepa. Á hveljustigi fjölgar Bláhveljan sér með kynæxlun, ólíkt holsepa stiginu þar sem æxlun er kynlaus.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Lucas |first=Cathy H. |date=2001-05-01 |title=Reproduction and life history strategies of the common jellyfish, Aurelia aurita, in relation to its ambient environment |url=https://doi.org/10.1023/A:1011836326717 |journal=Hydrobiologia |volume=451 |issue=1 |pages=229–246 |doi=10.1023/A:1011836326717 |issn=1573-5117}}</ref> Breyting úr holsepa yfir í hvelju fer af stað vegna merkja úr umhverfinu, og eru árstíðabundnar hitabreytingar stærsta ástæðan fyrir þessu. Umbreytingunni er stjórnað bæði með boðferlum sem tengjast þroskun og sameindum sem eru sértæk fyrir Bláglyttu.<ref>{{Cite journal |last=Fuchs |first=Björn |last2=Wang |first2=Wei |last3=Graspeuntner |first3=Simon |last4=Li |first4=Yizhu |last5=Insua |first5=Santiago |last6=Herbst |first6=Eva-Maria |last7=Dirksen |first7=Philipp |last8=Böhm |first8=Anna-Marei |last9=Hemmrich |first9=Georg |last10=Sommer |first10=Felix |last11=Domazet-Lošo |first11=Tomislav |last12=Klostermeier |first12=Ulrich C. |last13=Anton-Erxleben |first13=Friederike |last14=Rosenstiel |first14=Philip |last15=Bosch |first15=Thomas C. G. |date=2014-02-03 |title=Regulation of Polyp-to-Jellyfish Transition in Aurelia aurita |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0960982213015224 |journal=Current Biology |volume=24 |issue=3 |pages=263–273 |doi=10.1016/j.cub.2013.12.003 |issn=0960-9822}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Jensen |first=Nadin |last2=Weiland-Bräuer |first2=Nancy |last3=Joel |first3=Shindhuja |last4=Chibani |first4=Cynthia Maria |last5=Schmitz |first5=Ruth Anne |date=2023-08-17 |title=The Life Cycle of Aurelia aurita Depends on the Presence of a Microbiome in Polyps Prior to Onset of Strobilation |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10433978/ |journal=Microbiology Spectrum |volume=11 |issue=4 |pages=e0026223 |doi=10.1128/spectrum.00262-23 |issn=2165-0497 |pmc=10433978 |pmid=37378516}}</ref> Æxlun Bláglyttu mótast verulega af hitastigi, fæðuframboði, seltu og birtustigi. Tegundin getur lagað æxlunaraðferðir sínar að umhverfisaðstæðum. Til dæmis leiðir mikið fæðuframboð til meiri vaxtar og fjölda smærri afkvæma, en lítið fæðuframboð leiðir til færri og stærri afkvæma sem hafa meiri lífslíkur.<ref name=":1" /> ==Vistfræði== Bláhveljur lifa að mestu á [[svif]]i, þar á meðal á [[lindýr]]um, [[krabbadýr]]um, lirfum [[möttuldýr]]a, [[hjóldýr]]um, ungum [[polychaeta|burstaormum]], [[kísilþörungar|kúsilþörungum]], ýmsum eggjum og öðrum smáum lífverum. Stundum éta þær önnur [[hveldýr]] eða [[kambhveljur]]. Bláhveljur nota [[stingfruma|stingfrumur]] til að veiða bráð og vernda sig gegn afræningjum. Þessar stingfrumur eru þó vanalega of litlar og brothættar til að komast almennilega í gegnum mannshúð. Sterting við bláglyttu gæti valdið vægum sviða, lítilsháttar ertingu eða örlitlum roða, en viðbrögðin eru yfirleitt staðbundin og skammvinn. Jafnvel ef um margar stungur er að ræða er eiturmagnið mjög lítið og alvarlegir fylgikvillar eru sjaldgæfir hjá heilbrigðu fólki.<ref>{{Cite web|url=https://iere.org/?p=808331|title=Does moon jelly sting?|last=Gale|first=Jen|date=2026-03-05|website=The Institute for Environmental Research and Education|language=en-US|access-date=2026-10-13}}</ref> Bláhveljur innihalda hátt hlutfall [[fjölómettaðar fitusýrur|fjölómettaðra fitusýra]] og þær eru því gjarnan étnar af rándýrum. Helstu afræningjar bláhvelja eru [[tunglfiskur]], [[leðurskjaldbaka|leðurskjaldbökur]], aðrar [[Medusozoa|hveljur]] og [[frumdýr]]. == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> [[Flokkur:Holdýr]] hlyxue3hbhpty440sqq2dek3yv9gdwd 1982649 1982648 2026-10-13T16:02:35Z Natt-HK 121774 Stafsetningarvillur lagaðar 1982649 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Bláglytta | image = Aurelia aurita 2.jpg | image_caption = Bláglytta | status_system = | status = | regnum = [[Dýraríki]] (Animalia) | phylum = [[Holdýr]] (Cnidaria) | classis = [[Stórhveljur]] (Scyphozoa) | ordo = [[Skálhveljur]] (Semaeostomeae) | familia = [[Ulmaridae]] | genus = ''[[Aurelia]]'' | species = '''Bláglytta''' (''A. aurita'') | binomial = ''Aurelia aurita''| }} '''Bláglytta''' ([[fræðiheiti]]: ''Aurelia aurita'') er tegund [[marglytta]] sem finnst meðal annars við Ísland. Bláglytta er nánast glær og þekkist á fjórum skeifulaga kynkirtlum sem sjást þegar horft er ofan á hveljuna. Þó er erfitt að greina bláhvelju frá skyldum tegundum af ''[[Aurelia]]''-ættkvíslinni og til þess þarf yfirleitt að gera [[DNA-próf]]. ==Útbreiðsla og búsvæði== Bláglytta lifir í Norður-[[Atlantshaf]]i. Hún finnst meðfram ströndum Evrópu og Norður-Ameríku þar sem hún sækir helst í víkur, strendur og sjávarlón. Bláglytta er algeng við Ísland og er yfirleitt algjörlega skaðlaus mönnum.<ref>Vistey (án árs). [https://vistey.is/is/holdyr/marglyttur Marglyttur.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115212955/https://vistey.is/is/holdyr/marglyttur |date=2021-01-15 }} Sótt 22. janúar 2021.</ref> == Lífsferill == Lífsferill bláglyttunnar er svipaður annarra tegundna innan þessarar ættkvíslar og samanstendur hann af tveimur megin stigum: hvelju og holsepa. Á hveljustigi fjölgar bláglyttan sér með kynæxlun, ólíkt holsepa stiginu þar sem æxlun er kynlaus.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Lucas |first=Cathy H. |date=2001-05-01 |title=Reproduction and life history strategies of the common jellyfish, Aurelia aurita, in relation to its ambient environment |url=https://doi.org/10.1023/A:1011836326717 |journal=Hydrobiologia |volume=451 |issue=1 |pages=229–246 |doi=10.1023/A:1011836326717 |issn=1573-5117}}</ref> Breyting úr holsepa yfir í hvelju fer af stað vegna merkja úr umhverfinu, og eru árstíðabundnar hitabreytingar stærsta ástæðan fyrir þessu. Umbreytingunni er stjórnað bæði með boðferlum sem tengjast þroskun og sameindum sem eru sértæk fyrir bláglyttu.<ref>{{Cite journal |last=Fuchs |first=Björn |last2=Wang |first2=Wei |last3=Graspeuntner |first3=Simon |last4=Li |first4=Yizhu |last5=Insua |first5=Santiago |last6=Herbst |first6=Eva-Maria |last7=Dirksen |first7=Philipp |last8=Böhm |first8=Anna-Marei |last9=Hemmrich |first9=Georg |last10=Sommer |first10=Felix |last11=Domazet-Lošo |first11=Tomislav |last12=Klostermeier |first12=Ulrich C. |last13=Anton-Erxleben |first13=Friederike |last14=Rosenstiel |first14=Philip |last15=Bosch |first15=Thomas C. G. |date=2014-02-03 |title=Regulation of Polyp-to-Jellyfish Transition in Aurelia aurita |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0960982213015224 |journal=Current Biology |volume=24 |issue=3 |pages=263–273 |doi=10.1016/j.cub.2013.12.003 |issn=0960-9822}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Jensen |first=Nadin |last2=Weiland-Bräuer |first2=Nancy |last3=Joel |first3=Shindhuja |last4=Chibani |first4=Cynthia Maria |last5=Schmitz |first5=Ruth Anne |date=2023-08-17 |title=The Life Cycle of Aurelia aurita Depends on the Presence of a Microbiome in Polyps Prior to Onset of Strobilation |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10433978/ |journal=Microbiology Spectrum |volume=11 |issue=4 |pages=e0026223 |doi=10.1128/spectrum.00262-23 |issn=2165-0497 |pmc=10433978 |pmid=37378516}}</ref> Æxlun bláglyttu mótast verulega af hitastigi, fæðuframboði, seltu og birtustigi. Tegundin getur lagað æxlunaraðferðir sínar að umhverfisaðstæðum. Til dæmis leiðir mikið fæðuframboð til meiri vaxtar og fjölda smærri afkvæma, en lítið fæðuframboð leiðir til færri og stærri afkvæma sem hafa meiri lífslíkur.<ref name=":1" /> ==Vistfræði== Bláglyttur lifa að mestu á [[svif]]i, þar á meðal á [[lindýr]]um, [[krabbadýr]]um, lirfum [[möttuldýr]]a, [[hjóldýr]]um, ungum [[polychaeta|burstaormum]], [[kísilþörungar|kúsilþörungum]], ýmsum eggjum og öðrum smáum lífverum. Stundum éta þær önnur [[hveldýr]] eða [[kambhveljur]]. Bláglyttur nota [[stingfruma|stingfrumur]] til að veiða bráð og vernda sig gegn afræningjum. Þessar stingfrumur eru þó vanalega of litlar og brothættar til að komast almennilega í gegnum mannshúð. Snerting við bláglyttu gæti valdið vægum sviða, lítilsháttar ertingu eða örlitlum roða, en viðbrögðin eru yfirleitt staðbundin og skammvinn. Jafnvel ef um margar stungur er að ræða er eiturmagnið mjög lítið og alvarlegir fylgikvillar eru sjaldgæfir hjá heilbrigðu fólki.<ref>{{Cite web|url=https://iere.org/?p=808331|title=Does moon jelly sting?|last=Gale|first=Jen|date=2026-03-05|website=The Institute for Environmental Research and Education|language=en-US|access-date=2026-10-13}}</ref> Bláglyttur innihalda hátt hlutfall [[fjölómettaðar fitusýrur|fjölómettaðra fitusýra]] og þær eru því gjarnan étnar af rándýrum. Helstu afræningjar bláhvelja eru [[tunglfiskur]], [[leðurskjaldbaka|leðurskjaldbökur]], aðrar [[Medusozoa|hveljur]] og [[frumdýr]]. == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> [[Flokkur:Holdýr]] 3mysb5qknr5prve7eydxohiyjbcrvgd 1982650 1982649 2026-10-13T16:08:55Z Berserkur 10188 1982650 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Bláglytta | image = Aurelia aurita 2.jpg | image_caption = Bláglytta | status_system = | status = | regnum = [[Dýraríki]] (Animalia) | phylum = [[Holdýr]] (Cnidaria) | classis = [[Stórhveljur]] (Scyphozoa) | ordo = [[Skálhveljur]] (Semaeostomeae) | familia = [[Ulmaridae]] | genus = ''[[Aurelia]]'' | species = '''Bláglytta''' (''A. aurita'') | binomial = ''Aurelia aurita''| }} '''Bláglytta''' ([[fræðiheiti]]: ''Aurelia aurita'') er tegund [[marglytta]] sem finnst meðal annars við Ísland. Bláglytta er nánast glær og þekkist á fjórum skeifulaga kynkirtlum sem sjást þegar horft er ofan á hveljuna. Þó er erfitt að greina bláhvelju frá skyldum tegundum af ''[[Aurelia]]''-ættkvíslinni og til þess þarf yfirleitt að gera [[DNA-próf]]. ==Útbreiðsla og búsvæði== Bláglytta lifir í Norður-[[Atlantshaf]]i. Hún finnst meðfram ströndum Evrópu og Norður-Ameríku þar sem hún sækir helst í víkur, strendur og sjávarlón. Bláglytta er algeng við Ísland og er yfirleitt skaðlaus mönnum.<ref>Vistey (án árs). [https://vistey.is/is/holdyr/marglyttur Marglyttur.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115212955/https://vistey.is/is/holdyr/marglyttur |date=2021-01-15 }} Sótt 22. janúar 2021.</ref> == Lífsferill == Lífsferill bláglyttunnar er svipaður annarra tegundna innan þessarar ættkvíslar og samanstendur hann af tveimur megin stigum: hvelju og holsepa. Á hveljustigi fjölgar bláglyttan sér með kynæxlun, ólíkt holsepastiginu þar sem æxlun er kynlaus.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Lucas |first=Cathy H. |date=2001-05-01 |title=Reproduction and life history strategies of the common jellyfish, Aurelia aurita, in relation to its ambient environment |url=https://doi.org/10.1023/A:1011836326717 |journal=Hydrobiologia |volume=451 |issue=1 |pages=229–246 |doi=10.1023/A:1011836326717 |issn=1573-5117}}</ref> Breyting úr holsepa yfir í hvelju fer af stað vegna merkja úr umhverfinu, og eru árstíðabundnar hitabreytingar stærsta ástæðan fyrir þessu. Umbreytingunni er stjórnað bæði með boðferlum sem tengjast þroskun og sameindum sem eru sértæk fyrir bláglyttu.<ref>{{Cite journal |last=Fuchs |first=Björn |last2=Wang |first2=Wei |last3=Graspeuntner |first3=Simon |last4=Li |first4=Yizhu |last5=Insua |first5=Santiago |last6=Herbst |first6=Eva-Maria |last7=Dirksen |first7=Philipp |last8=Böhm |first8=Anna-Marei |last9=Hemmrich |first9=Georg |last10=Sommer |first10=Felix |last11=Domazet-Lošo |first11=Tomislav |last12=Klostermeier |first12=Ulrich C. |last13=Anton-Erxleben |first13=Friederike |last14=Rosenstiel |first14=Philip |last15=Bosch |first15=Thomas C. G. |date=2014-02-03 |title=Regulation of Polyp-to-Jellyfish Transition in Aurelia aurita |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0960982213015224 |journal=Current Biology |volume=24 |issue=3 |pages=263–273 |doi=10.1016/j.cub.2013.12.003 |issn=0960-9822}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Jensen |first=Nadin |last2=Weiland-Bräuer |first2=Nancy |last3=Joel |first3=Shindhuja |last4=Chibani |first4=Cynthia Maria |last5=Schmitz |first5=Ruth Anne |date=2023-08-17 |title=The Life Cycle of Aurelia aurita Depends on the Presence of a Microbiome in Polyps Prior to Onset of Strobilation |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10433978/ |journal=Microbiology Spectrum |volume=11 |issue=4 |pages=e0026223 |doi=10.1128/spectrum.00262-23 |issn=2165-0497 |pmc=10433978 |pmid=37378516}}</ref> Æxlun bláglyttu mótast verulega af hitastigi, fæðuframboði, seltu og birtustigi. Tegundin getur lagað æxlunaraðferðir sínar að umhverfisaðstæðum. Til dæmis leiðir mikið fæðuframboð til meiri vaxtar og fjölda smærri afkvæma, en lítið fæðuframboð leiðir til færri og stærri afkvæma sem hafa meiri lífslíkur.<ref name=":1" /> ==Vistfræði== Bláglyttur lifa að mestu á [[svif]]i, þar á meðal á [[lindýr]]um, [[krabbadýr]]um, lirfum [[möttuldýr]]a, [[hjóldýr]]um, ungum [[polychaeta|burstaormum]], [[kísilþörungar|kúsilþörungum]], ýmsum eggjum og öðrum smáum lífverum. Stundum éta þær önnur [[hveldýr]] eða [[kambhveljur]]. Bláglyttur nota [[stingfruma|stingfrumur]] til að veiða bráð og vernda sig gegn afræningjum. Þessar stingfrumur eru þó vanalega of litlar og brothættar til að komast almennilega í gegnum mannshúð. Snerting við bláglyttu gæti valdið vægum sviða, lítilsháttar ertingu eða örlitlum roða, en viðbrögðin eru yfirleitt staðbundin og skammvinn. Jafnvel ef um margar stungur er að ræða er eiturmagnið mjög lítið og alvarlegir fylgikvillar eru sjaldgæfir hjá heilbrigðu fólki.<ref>{{Cite web|url=https://iere.org/?p=808331|title=Does moon jelly sting?|last=Gale|first=Jen|date=2026-03-05|website=The Institute for Environmental Research and Education|language=en-US|access-date=2026-10-13}}</ref> Bláglyttur innihalda hátt hlutfall [[fjölómettaðar fitusýrur|fjölómettaðra fitusýra]] og þær eru því gjarnan étnar af rándýrum. Helstu afræningjar bláhvelja eru [[tunglfiskur]], [[leðurskjaldbaka|leðurskjaldbökur]], aðrar [[Medusozoa|hveljur]] og [[frumdýr]]. == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> [[Flokkur:Holdýr]] acbcv142k31z0ovl4nzeq1fmeiqhv9m 0 163894 1982653 1953655 2026-10-13T21:52:37Z ~2026-55095-42 121791 /* Heimildir */ 1982653 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Selasetur2021.jpg|alt=Selasetur Íslands Hvammstanga|thumb|Selasetur Íslands Hvammstanga]] '''Selatalningin mikla''' er viðburður hjá rannsóknarhluta [[Selasetrið á Hvammstanga|Selaseturs Íslands]] á [[Hvammstangi|Hvammstanga]]. Selasetur Íslands var fyrst í samstarfi Veiðimálastofnun og síðar við arftaka þess [[Hafrannsóknastofnun Íslands]]. En saman hafa þessar stofnanir staðið fyrir margvíslegum selarannsóknum á Íslandi. Eitt aðalrannsóknarsvæðið er [[Vatnsnes]] og [[Heggstaðanes|Heggstaðarnes]] í [[Húnaþing vestra|Húnaþingi vestra]] og því er mikilvægt að fylgjast með fjölda og útbreiðslu sela á þessum slóðum. Orðspor selatalningar hefur farið víða, því árið [[2009]] kom m.a. fólk frá Brasilíu sem var búið að skipuleggja ferðina sína um Ísland þannig að það gæti verið með<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1333283/|title=Vinsæl selatalning|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-05-31|url-access=subscription}}</ref>. Í talningunni 2021 komu m.a. sjálfboðaliðar frá Þýskalandi, Finnlandi, Ísrael, Bandríkjunum, Englandi, Ítalíu, Frakklandi, auk góðs hóps frá Veraldarvinum ([https://wf.is/ WorldWideFriends]). == Markmiðið == Eitt af markmiðum Selaseturs Íslands er að fræða almenning um seli og um þær selarannsóknir sem selasetrið stendur fyrir. Það er meðal annars gert með útgáfu á rannsóknum í samstarfi við [[Hafrannsóknastofnun Íslands|Hafró]] og [[Hólaskóli (háskóli)|Háskólann á Hólum]] og með sýningunni á Selasetrinu á Hvammstanga. Markmið með selatalningunni er því að styðja við frekari rannsóknir og efla sýninguna, með því að afla þekkingar á fjölda sela á þessum slóðum og þróa áfram sjálfbæra ferðamennsku í skoðun villtra dýra. == Framkvæmdin == Síðan [[2007]] hefur farið fram regluleg selatalning á [[Vatnsnes|Vatnsnesi]] og frá [[2009]] á [[Heggstaðanes|Heggstaðarnesi]] í [[Húnaþing vestra|Húnaþingi vestra]]. Talningin byggir á því að vísindamenn með hjálp sjálfboðaliða telja seli á þessum tveimur svæðum þegar fjara er, sem telst vera u.þ.b. 107 km. strandlengja á einum degi. Sjálfboðaliðarnir taka þannig þátt í rannsóknarstörfum og ásamt því að njóta nærveru sela og náttúru. '''Með þátttöku gefst fólki kostur á að skoða landsel í sínu náttúrulega umhverfi.''' Talningarnar fara þannig fram að Vatnsnesi og Heggstaðarnesi sem er skipt niður í mismunandi svæði (2-10km löng) og svo telja sjálboðaliðarnir seli, hver á sínu svæði og skila inn sínum niðurstöðum. Talið er meðfram ströndinni allt frá Hrútafirði inn að botni Sigríðastaðavatns. Gott er að hafa með sér '''sjónauka'''. Sjálfboðaliðarnir eru misvanir talningarmenn og fá því kynningu og smá þjálfun áður en lagt er af stað í rannsóknarleiðangurinn. Hér má finna [https://selasetur.is/is/selatalningin-mikla-2021/ dagskrá] Selatalningar árið 2021. == Um niðurstöður == Mikilvægt er að hafa í huga að þessar talningar eru aðeins vísbending um lágmarksfjölda sela sem dvelja á þessum svæðum og geta þættir eins og mismunandi veðurskilyrði þegar talið er skekkt niðurstöðurnar. En niðurstöðurnar nýtast vísindamönnum engu að síður vel til að meta ástand selastofna á þessum tveimur svæðum og til samanburðar á milli ára. Til þess að fá sambærilegar tölur á milli ára er miðað við að telja við sem líkastar aðstæður í hvert sinn. Alltaf er talið á sunnudegi í lok júlí, þegar sjávarstaða er sem næst háfjöru. Á þeim tíma er einnig samfélagshátíðinn Eldur (áður Unglistahátið). Byrjað er að telja um 2 tímum fyrir háfjöru og lýkur talningu um 2 tímum síðar. Áhersla er lögð á að telja öll svæði á sama tíma til að koma í veg fyrir tvítalningu<ref>{{Cite web|url=https://www.huni.is/index.php?pid=32&cid=6537|title=Rúmlega þúsund selir taldir í Selatalningunni miklu|website=Húnahornið|access-date=2021-05-31}}</ref>. '''Niðurstöður 2007-2012 -''' Útgáfa Veiðimálastofnunar <ref>{{Cite web|url=https://www.hafogvatn.is/is/midlun/utgafa/utgafa-veidimalastofnunar/selatalningin-mikla-nidurstodur-2007-2012|title=Selatalningin mikla. Niðurstöður 2007-2012|last=Hafrannsóknastofnun|website=Hafrannsóknastofnun|language=is|access-date=2024-07-28}}</ref> . {| class="wikitable" |Niðurstöður sýna að heildarfjöldi sela á svæðinu hefur haldist nokkuð stöðugur árin 2007-2012. Töluvert færri selir sáust hinsvegar árið 2012, heldur en undanfarin ár, en frávikið var ekki marktækt. Ekki kom fram marktækur munur á selafjölda við Vatnsnes tímabilið 2007 – 2012 og meðalfjöldi (meðalfrávik) var 853,33 (207,045). Talningar á Heggstaðanesi hófust fyrst 2009 og á tímabilinu 2009 – 2012 var meðalfjöldi (meðalfrávik) 104,75 (13,985). Talningardagurinn hafði ekki marktæk áhrif á selafjölda. |} [[Mynd:Selatalningin mikla 2014.jpg|thumb|Starfsmenn Selaseturs og sjálfboðaliðar undirbúa talninguna áður en haldið er af stað árið 2014]] === Niðurstaða talningar (aðallega landselur) === # Árið 2007, voru taldir 727 selir við Vatnsnes í lok ágúst (72 [[km]]). # Árið 2008, voru taldir 1.126 selir við Vatnsnes og Heggstaðanestá (78 km). # Árið 2009, voru taldir 1.019 selir við Vatnsnes og Heggstaðanes (107 km). # Árið 2010, voru taldir 1.054 selir við Vatnsnes og Heggstaðanes (107km). #Árið 2011, voru taldir 843 selir við Vatnsnes og Heggstaðanes (107 km) # Árið 2012, voru taldir 422 selir við Vatnsnes og Heggstaðanes (107 km). # Árið 2013, voru taldir 742 selir við Vatnsnes og Heggstaðanes (107 km). #Árið 2014, voru taldir 707 selir við Vatnsnes og Heggstaðanes (78 km). #Árið 2015, voru taldir 446 selir við Vatnsnes og Heggstaðanes (107 km). #Árið 2016, voru taldir 580 selir við Vatnsnes og Heggstaðanes (107 km). #Árið 2021, voru taldir 718 selir við Vatnsnes og Heggstaðanes (107 km) og 58 sjálfboðaliðar #Árið 2022, voru taldir 595 selir við Vatnsnes í lok júlí (72 km). #Árið 2023, voru taldir 549 selir við Vatnsnes og Heggstaðanes (107 km) og 40 sjálfboðaliðar <ref>{{Cite web|url=https://www.feykir.is/is/frettir/549-selir-taldir-i-selatalningunni-miklu|title=549 selir taldir í Selatalningunni miklu|last=Feykir|website=Feykir.is|language=is|access-date=2024-07-28}}</ref> #Árið 2024, voru taldir 550 selir við Vatnsnes og Heggstaðanes (107 km) og 48 sjálfboðaliðar #Árið 2025, voru taldir 445 selir við Vatnsnes og Heggstaðanes (107 km). #Árið 2026, voru taldir 441 selir við Vatnsnes og Heggstaðanes (107 km) og 43 sjálfboðaliðar <ref>{{Cite web|url=https://selasetur.is/is/nidurstodur-ur-selatalningunni-miklu-2026/|title=Niðurstöður úr Selatalningunni miklu 2026|last=Eiríksson|first=Örvar B.|date=2026-08-12|website=Selasetur Íslands|language=is-IS|access-date=2026-10-13}}</ref> == Heimildir == *[https://selasetur.is/is/rannsoknadeild/liffraedirannsoknasvid/selatalningin-mikla/ Selatalningin mikla]. Selasetur *[https://selasetur.is/is/myndir/selatalningin-mikla-2011/ Selatalningin mikla 2011]. Selasetur *[https://www.visithunathing.is/is/hunathing-vestra/frettir/selatalningin-mikla-2015 Selatalningin mikla 2015]. Visit Húnaþing *[https://www.hafogvatn.is/static/research/files/skra_0059670.pdf Selatalningin mikla. Niðurstöður 2007-2012] *[https://www.huni.is/index.php?pid=32&cid=6537 Rúmlega þúsund selir taldir í Selatalningunni miklu]. Húnahornið <references/> {{S|2007}} [[Flokkur:Selir]] [[Flokkur:Íslenskt samfélag]] 0m6kkkreyt4o79x4ukgod124z9ryd4d 0 164344 1982679 1872074 2026-10-14T11:02:37Z Akigka 183 1982679 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|Einkalíf|kvikmyndina [[Einkalíf (kvikmynd)|Einkalíf]] frá 1995, eftir [[Þráinn Bertelsson|Þráin Bertelsson]]}} [[Mynd:Roscheid_Hunsrückhaus_innen.jpg|thumb|Herbergi sem endurspeglar suma þætti einkalífs.]] '''Einkalíf''' er sá hluti af [[líf]]i [[einstaklingur|einstaklings]] sem markast af [[persónuleiki|persónuleika]], [[sjálfsmynd]] og persónulegu [[val]]i. Með tilkomu [[borgaralegt samfélag|borgaralegs samfélags]] á 19. öld verður aukin áhersla á einkalíf með tilkomu [[einkarými]]s sem helgað er [[fjölskylda|fjölskyldulífi]] og [[heimili]]slífi, utan við [[almannarými]]ð sem helgað er [[vinna|vinnu]] og [[félagslíf]]i. Fram að því mótaðist líf einstaklinga fyrst og fremst af stöðu þeirra og hlutverki innan [[samfélag]]s, þótt hugmyndir um þroskaferil [[sjálf]]sins og [[persónuleg ábyrgð|persónulega ábyrgð]] hafi áður verið til innan ýmissa samfélaga. [[Friðhelgi einkalífs]], eða geta einstaklingsins til að hafa stjórn á upplýsingum um sig og líf sitt, er þannig tiltölulega nýtilkomið fyrirbæri.<ref>{{cite book|author=Kumar, Krishna; et al.|year=1997|title=Public and private in thought and practice: perspectives on a grand dichotomy|location=Chicago; London|publisher=The University of Chicago Press|page=383|isbn=978-0-226-88624-4}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Einkalíf| ]] l8gbzynj3w6cd0gepqoqis7iqefjue3 0 191437 1982642 1967417 2026-10-13T14:46:30Z Akigka 183 1982642 wikitext text/x-wiki [[Mynd:US_Capitol_west_side.JPG|thumb|[[Bandaríska þinghúsið]] var reist undir lok 18. aldar í nýklassískum stíl.]] '''Nýklassíska stefnan''' var [[Vesturlönd|vestræn]] [[listastefna]] sem kom fram um miðja 18. öld og stóð fram á 19. öld. Nýklassíska stefnan boðaði afturhvarf til fagurfræði [[klassísk fornöld|klassískrar fornaldar]] eins og menn ímynduðu sér að hún hefði verið. Nýklassíska stefnan lagði þannig áherslu á einföld sígild form, samræmi og samhverfu. Nýklassíska stefnan birtist í [[myndlist]], [[arkitektúr]], [[nytjalist]], [[leiklist]], [[tónlist]] og [[bókmenntir|bókmenntum]], en örlög hennar urðu ólík innan ólíkra listgreina og á ólíkum stöðum. Í arkitektúr lifði nýklassíska stefnan til dæmis út 19. öldina og fram á þá 20.<ref>{{Cite web |date=2023-06-01 |title=Neoclassical architecture {{!}} Definition, Characteristics, Examples, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/art/Neoclassical-architecture |access-date=2023-07-30 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Classical / Classical Revival / Neo-Classical: an architectural style guide |url=https://www.architecture.com/knowledge-and-resources/knowledge-landing-page/classical-classical-revival-neo-classical |access-date=2023-07-30 |website=www.architecture.com}}</ref>, meðan myndlistarmenn höfnuðu henni þegar [[rómantíska stefnan]] hóf innreið sína í upphafi 19. aldar. Listamenn sem aðhylltust nýklassísku stefnuna sóttu sér gjarnan fyrirmyndir til [[Grikkland hið forna|forngrískra]] og [[Rómaveldi|rómverskra]] [[fornminjar|fornminja]] sem þeir litu augum á [[Grand Tour]]-ferðum til sögustaða í Suður-Evrópu.<ref>{{Cite book | url={{Google books|id=anecAQAAQBAJ|plainurl=y|page=1189 |keywords=|text=}} | title=Oxford Dictionary of English| isbn=9780199571123| last1=Stevenson| first1=Angus| date=2010-08-19| publisher=OUP Oxford}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://archiv.ub.uni-heidelberg.de/artdok/978/ |title=The road from Rome to Paris. The birth of a modern Neoclassicism |first=Hubertu. |last=Kohle |date=August 7, 2006 |publisher=Jacques Louis David. New perspectives}}</ref><ref name="Baldick">{{cite encyclopedia |surname=Baldick |given=Chris |author-link=Chris Baldick |entry=Neoclassicism |title=The Oxford Dictionary of Literary Terms |edition=4th |format=Online Version |year=2015 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191783234 |entry-url= https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198715443.001.0001/acref-9780198715443-e-110?rskey=gCA8Zd&result=782 |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198715443.001.0001/acref-9780198715443 |url-access=subscription}}</ref><ref name="Greene">{{cite encyclopedia |editor-surname=Greene |editor-given=Roland |editor-link=Roland Greene |display-editors=etal |entry=Neoclassical poetics |entry-url= |title=The Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics |edition=4th rev. |year=2012 |url={{Google books|id=uKiC6IeFR2UC|plainurl=y|page=|keywords=|text=}} |place=Princeton, NJ |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-15491-6}}</ref> Nýklassíska stefnan tengist líka [[Upplýsingin|Upplýsingunni]], sem var ríkjandi í vestrænni heimspeki 18. aldar. Upphaf nýklassísku stefnunnar má rekja til evrópskra [[sjónlistir|sjónlista]] þegar [[rókokó]]stíll rann sitt skeið á enda um 1760. Nýklassískir listamenn höfnuðu skrautinu sem einkenndi [[barokk]]- og rókokólist og boðuðu einfaldleika hreinna forma, sem þeir álitu einkenna forngríska og rómverska fornaldarlist. Þessar áherslur mátti rekja til afturhvarfs til fornaldar frá tímum [[endurreisnin|endurreisnarinnar]]. Þær einkennast af valkvæðum hugmyndum um einkenni á list fornaldar: nýklassískir listamenn hylltu gríska höggmyndasmiðinn [[Feidías]], en voru í reynd hrifnastir af rómverskum endurgerðum forngrískra höggmynda. [[Empire-stíll]] er afbrigði af nýklassískum stíl sem kom fram í Frakklandi í byrjun 19. aldar. Nýklassíska stefnan átti margar endurkomur langt fram á 20. öld, til dæmis í [[Rússland]]i og [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Nýklassík er til dæmis tónlistarstefna frá upphafi 20. aldar.<ref>{{vísindavefurinn|74582|Hvað er nýklassík?|höfundur=Jón Gunnar Þorsteinsson|dags=25.7.2023}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Nýklassíska stefnan]] [[Flokkur:18. öldin]] kj6f75tapvgdkwuujxc0rq97q79mrpx 0 193116 1982678 1982471 2026-10-14T10:57:05Z Salvor 70 /* Tengsl við Ísland */ tenglar í fyrirlestur við hí 2023 1982678 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Anne Carson | mynd = Anne Carson, poet, at the 2024 National Book Awards.jpg | mynd_alt = | mynd_texti = Anne Carson, 2024 | fæðingarnafn = | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1950|06|21}} | fæðingarstaður = [[Toronto]], Kanada | þjóðerni = Kanadísk | ríkisfang = [[Kanada]]<br>[[Ísland]] | önnur_nöfn = | starf = Ljóðskáld, ritstjóri, þýðandi og prófessor | ár = | þekkt_fyrir = | þekktustu_verk = }} '''Anne Patricia Carson''' (fædd 21. júní 1950)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson |title=Anne Carson |last1=Morra |first1=Linda |last2=McIntosh |first2=Andrew |date=2026-10-08 |website=[[The Canadian Encyclopedia]] |access-date=2026-10-09 |language=en}}</ref> er [[Kanada|kanadískt]] [[ljóðskáld]], ritstjóri, [[þýðandi]] og [[prófessor]]. Hún hefur verið búsett á [[Ísland|Íslandi]] frá 2022 og er með íslenskan ríkisborgararétt. Árið 2026 hlaut Carson [[Nóbelsverðlaunin í bókmenntum|Nóbelsverðlaunin í bókmenntum]].<ref>[https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/2026-10-08-tilfinningin-er-klikkud-segir-nyi-nobelsverdlaunahafinn-489234 Tilfinningin er klikkuð, segir nýi Nóbelsverðlaunahafinn (RÚV 8. október 2026)]</ref> Carson stundaði nám í [[Háskólinn í Torontó|Háskólanum í Torontó]] og hefur kennt [[fornfræði]], samanburðarbókmenntir og skapandi skrif við háskóla í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] og Kanada frá árinu [[1979]], þar á meðal [[McGill-háskóli|McGill]], [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]], [[New York-háskóli|New York-háskólanum]] og [[Princeton-háskóli|Princeton-háskólann]]. Eftir hana hafa komið út meira en tuttugu ritverk og þýðingar. Carson hefur hlotið Guggenheim og MacArthur-styrki, unnið [[Lannan-bókmenntaverðlaunin|Lannan-bókmenntaverðlaun]], tvenn [[Griffin Poetry Prizes|Griffin Poetry-verðlaun]], [[T. S. Eliot-verðlaunin]], [[Verðlaun prinsessunnar af Astúríu]], verðlaun landstjóra Kanada fyrir ljóðagerð á ensku og PEN/Nabokov-verðlaun. Hún var sæmd [[Kanadaorðan|Kanadaorðunni]] árið 2005 fyrir framlag sitt til kanadískra bókmennta. Árið 2026 hlaut hún [[Nóbelsverðlaunin í bókmenntum]] <ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2026/press-release/|title=Nobel Prize in Literature 2026|website=NobelPrize.org|publisher=[[Nobel Foundation]]|language=en-US|access-date=2026-10-08}}</ref> == Æskuár og menntun == Anne Carson fæddist í Toronto 21. júní 1950.<ref name=":0" /> Faðir hennar var bankamaður og hún ólst upp í nokkrum litlum kanadísku borgum.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Anne-Carson|title=Anne Carson|archive-url=https://web.archive.org/web/20220702210552/https://www.britannica.com/biography/Anne-Carson|archive-date=2 July 2022|access-date=2 July 2022}}</ref> Í menntaskóla kynnti kennari í [[Latína|latínu]] Carson fyrir heimsmenningu og [[Forngríska|forngrísku]].<ref name="LitEncyc">{{Cite web|url=https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=758|title=Anne Carson|last=Rae|first=Ian|date=27 December 2001|website=The Literary Encyclopedia|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916195706/https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=758|archive-date=16 September 2020|access-date=16 September 2020}}</ref> Hún innritaðist í St. Michael's College við [[Háskólinn í Torontó|Háskólinn í Toronto]], hvarf tvisvar frá námi en lauk lauk svo [[Baccalaureus Artium|Bachelor of Arts]] árið 1974, Master of Arts árið 1975 og [[Philosophiae Doctor|Ph.D.]] árið 1981.<ref>{{Cite journal |last=Ross |first=Val |author-link=Val Ross |date=23 March 2001 |title=Alumni: Classic Carson |url=https://magazine.utoronto.ca/people/alumni-donors/about-anne-carson-poetry/ |url-status=live |journal=University of Toronto Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20200916170640/https://magazine.utoronto.ca/people/alumni-donors/about-anne-carson-poetry/ |archive-date=16 September 2020 |access-date=16 September 2020}}</ref> Hún var einnig eitt ár í grísku bókmenntanámi við Háskólinn í St Andrews.<ref name="Cove Park">{{Cite journal |last=Munoz |first=Theresa |date=9 October 2013 |title=Theresa Munoz and Anne Carson at Cove Park |url=https://www.scottishreviewofbooks.org/2013/10/theresa-munoz-and-anne-carson-at-cove-park/ |url-status=live |journal=Scottish Review of Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20200917010613/https://www.scottishreviewofbooks.org/2013/10/theresa-munoz-and-anne-carson-at-cove-park/ |archive-date=17 September 2020 |access-date=16 September 2020}}</ref> == Ritun == Carson er menntuð í [[fornfræði]] með áhuga á [[Bókmenntafræði|samanburðarbókmenntum]], [[mannfræði]], sögu og listum. Carson sameinar hugmyndir og þemu frá mörgum sviðum í skrifum sínum. Hún vísar oft til, og þýðir og tengir við nútímann [[Forngrískar bókmenntir|forngrískar]] og [[latneskar bókmenntir]] - rithöfunda og skáld eins og [[Æskýlos]], [[Catullus]], [[Evripídes]], [[Hómer]], [[Ibýkos]], [[Mímnermos]], [[Saffó]], [[Símonídes frá Keos|Símonídes]], [[Sófókles]], [[Stesikhoros]] og [[Þúkýdídes]]. Hún byggir einnig á verkum rithöfunda og hugsuða sem eru nær nútímanum , svo sem [[Emily Brontë]], [[Paul Celan]], [[Emily Dickinson]], [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]], [[Martin Heidegger]], [[Friedrich Hölderlin]], [[Franz Kafka]], [[John Keats]], [[Gertrude Stein]], [[Simone Weil]] og [[Virginia Woolf]]. Í mörgum bóka hennar blandast saman ljóðlist, ritgerð, prósi, gagnrýni, þýðingar, dramatísk samtöl, skáldskapur og fagrit í mismunandi mæli. Anne hefur gefið út fjölda ljóðabóka en einnig skáldsögur og enskar þýðingar. Meðal þekktustu verka hennar eru ''Eros the Bittersweet'' 1986 og ''Autobiography of Red''. Árið 2022 gaf hún út tvímála ljóðabókina ''Vör/Lip''.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/6991387?iabr=on|titill=Morgunblaðið - 150. tölublað (28.06.2018)|mánuður=júní|ár=2018}}</ref> == Fjölskylda == Carson er gift listamanninum Robert Currie. Þau hafa unnið saman að bókahönnun og sýningum fyrir Nox og Antigonick.<ref>{{Cite web|url=https://www.asymptotejournal.com/interview/an-interview-with-anne-carson-and-robert-currie/|title=An interview with Anne Carson and Robert Currie|last=Carson|first=Anne|last2=Currie|first2=Robert|date=October 2013|website=Asymptote|archive-url=https://web.archive.org/web/20201014005528/https://www.asymptotejournal.com/interview/an-interview-with-anne-carson-and-robert-currie/|archive-date=14 October 2020|access-date=7 October 2020|author-mask=1|last3=Berkobien|first3=Megan}}</ref> Þann 19. apríl 2022 fengu Carson og Currie íslenskan ríkisborgararétt.<ref>{{Cite web|url=https://www.althingi.is/altext/stjt/2022.019.html |title=Lög um veitingu ríkisborgararéttar |website=althingi.is |access-date=2022-11-20}}</ref> Í grein í London Review of Books í ágúst 2024 sagði Carson frá því að hún hefði greinst með [[Parkinsonsveiki|Parkinsonssjúkdóm]].<ref>{{Cite news |last=Carson |first=Anne |date=2024-08-15 |title=Gloves on! |url=https://www.lrb.co.uk/the-paper/v46/n16/anne-carson/gloves-on |access-date=2024-08-11 |work=London Review of Books |language=en |volume=46 |issue=16 |issn=0260-9592}}</ref> == Tengsl við Ísland == Anne Carson kom til Ísland til 2009 og var þá í nokkra mánuði í gestaíbúð [[Vatnasafn|Vatnasafnsins]] í [[Stykkishólmur|Stykkishólmi]]. Hún vann þar að sonnettusveignum ''Cage A Swallow Can’t You But You Can’t Swallow A Cage Can You'' sem hún tileinkar [[Roni Horn]].<ref>[https://timarit.is/page/5244472?iabr=on Orðin virðast óendanleg (Einar Falur Ingólfsson, Lesbók Morgunblaðsins - 18. apríl 2009 bls 8-9)]</ref> Frá þeim tíma hefur hún komið margoft til Íslands, fengið íslenskan ríkisborgararétt og býr núna á Íslandi og hefur tekið þátt í íslensku bókmenntasamfélagi, flutt verk sín og tekið þátt í bókmenntahátíð í Reykjavík.<ref>[https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/2026-10-08-hver-er-anne-carson-489236 Hver er Anne Carson? RÚV 8, október 2026 Jóhannes Ólafsson og Birgir Þór Harðarson]</ref> Hún hlaut Vigdísarverðlaunin árið 2023 og flutti flutti 6. október 2023 fyrirlesturinn Hesitation (Hik) í Hátíðarsal Háskóla Íslands.<ref>[https://vigdis.hi.is/is/guttorms-j-guttormssonar-fyrirlestrarodin Guttorms J. Guttormssonar fyrirlestraröðin]</ref> <ref>[https://vigdiscentre.hi.is/sites/vigdiscentre.hi.is/files/2024-06/Anne%20Carson%20Hesitation%20%28Hik%29%20GJG%20lecture%20series.pdf Anne Carlson, Hesitation (Hik) Fyrirlestur við HÍ 6, október 2023]</ref>Árið 2018 kom út hjá Tunglforlaginu tvítyngd bók ''Naumt skömmtuð sonnettusyrpa'' eftir Anne myndskreytt af eiginmanni hennar Currie í þýðingu Ingibjargar Sigurjónsdóttur.<ref>[https://timarit.is/page/7084671?iabr=on Ég er höfðinglega venjuleg (viðtal Kristínar Ómarsdóttur við Anne Carson, Tímarit Máls og menningar - 3. tölublað (01.09.2018)]</ref> Anne Carson er vinur [[Ragnar Kjartansson (myndlistarmaður)|Ragnars Kjartanssonar]] og flutti ljóð um hann og myndbandsverk hans ''Dauðinn er annars staðar'' við sýningaropnun í Metropolitan-safninu í júní 2019.<ref>[https://timarit.is/page/7125620?iabr=on Sýning Ragnars Kjartanssonar opnuð í Metropolitan safninum, Morgunblaðið 3. júní 2019]</ref> Carson skrifaði leikrit fyrir verk Ragnars Raw Salon þar sem tíu mínútna atriði er endurtekið í sífellu.<ref>[https://timarit.is/page/6883625?iabr=on Aska hins borgaralega leikhúss, Kristján Guðjónsson skrifar um sviðsverkið Raw Salon, Dagblaðið Vísir - DV 11.04.2017]</ref> == Tilvísanir == <references/> {{Nóbelsverðlaun í bókmenntum}} {{DEFAULTSORT:Carson, Anne}} [[Flokkur:Handhafar bókmenntaverðlauna Nóbels]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1950]] [[Flokkur:Kanadískir rithöfundar]] i70qaiq7lbn1i4mx827f5qagmzv7s9j 0 193161 1982617 1982598 2026-10-13T12:53:01Z Salvor 70 1982617 wikitext text/x-wiki '''Heimsborg''' er borg sem er miðstöð heimsviðskipta og menningar. Hugtakið kemur frá rannsóknum í [[Landfræði|landafræði]] og [[Borgarfræði|borgarfræðum]] og byggir á þeirri kenningu að [[Hnattvæðing|alþjóðavæðing]] hafi búið til stigveldi stefnumótandi landfræðilegra staði sem hafa mismunandi áhrif á [[fjármál]], [[viðskipti]] og [[Menning|menningu]] um allan heim.<ref>{{Cite journal |last=Lenormand |first=Maxime |last2=Gonçalves |first2=Bruno |last3=Tugores |first3=Antònia |last4=Ramasco |first4=José J. |date=2015 |title=Human diffusion and city influence |journal=[[Journal of the Royal Society Interface]] |volume=12 |issue=109 |doi=10.1098/rsif.2015.0473 |pmc=4535413 |pmid=26179991 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Globalization|last=Lin|first=Jan|date=2012|isbn=978-0-470-67059-0|chapter=World Cities|doi=10.1002/9780470670590.wbeog820}}</ref><ref>{{Cite book|title=International Encyclopedia of Geography|last=Pain|first=Kathy|date=2017|isbn=978-1-118-78635-2|pages=1–9|chapter=World Cities|doi=10.1002/9781118786352.wbieg0525}}</ref> og þar sem mesta heimsborgin er flóknasta og mikilvægasta miðstöðin innan alþjóðakerfisins og hún einkennist af tengslum sem tengja hana við aðrar borgir sem hafa bein, áþreifanleg áhrif á alþjóðleg félagsleg og efnahagsleg málefni. Ýmis mismunandi viðmið fyrir heimsborgir eru í notkun.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/global-city|title=global city|website=Britannica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221020155031/https://www.britannica.com/topic/global-city|archive-date=20 October 2022|access-date=2022-10-20}}</ref> Algeng viðmið eru að miða við að heimsborg sé þéttbýl og fjölmenn, alþjóðafyrirtæki hafi þar höfuðstöðvar, fjármálageiri sé öflugur og vel þróaður, borgin sé vel tengt við alþjóðlegt samgöngukerfi og hafi bæði staðbundin og alþjóðleg efnahagsleg yfirráð, þar sé góðir skólar og rannsóknastofnanir og borgin hafi áhrif um allan heima á hugmyndir, nýsköpun og menningu. Margar flokkanir eru til fyrir heimsborgir. [[New York-borg|New York]], [[London]], [[Tókýó]] og [[París]] eru þær borgir sem oftast eru nefndar.<ref>{{Cite web|url=https://www.upress.umn.edu/book-division/books/struggling-giants|title=Struggling Giants|publisher=University of Minnesota Press|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210117230114/https://www.upress.umn.edu/book-division/books/struggling-giants|archive-date=17 January 2021|access-date=31 December 2020}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://faculty.tamuc.edu/jsun/global%20cities.pdf|title=Global cities|last=Abrahamson|first=Mark|date=2004|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-514204-4|edition=1st|location=New York|page=4|access-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111074627/http://faculty.tamuc.edu/jsun/global%20cities.pdf|archive-date=11 January 2021}}</ref> == Mælikvarðar == Þegar skoðað er hvort borg teljist heimsborg er algengt að miða við eftirfarandi þætti: * Miðstöð alþjóðlegra fjármálaþjónustu, einkum í fjármálum, tryggingum, fasteignaviðskiptum, bankaviðskiptum, [[Bókhald|endurskoðun]] og markaðssetningu; og sameining þeirra á fjármálastofnunum, kauphöllum og öðrum helstu fjármálastjórnum,<ref>J.V. Beaverstock, [http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb179.html World City Networks 'From Below'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060308055423/http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb179.html|date=8 March 2006}}, GaWC, Loughborough University, 29 September 2010</ref> * [[Höfuðstöðvar]] margra fjölþjóðlegra fyrirtækja, * Yfirráð í viðskiptum og efnahagslífi á stóru svæði kringum borgina * Stórar miðstöð framleiðslu með höfn og gámaflutningum * Mikið ákvörðunarvald frá degi til dags og á heimsvísu, * Miðstöð nýrra hugmynda og [[Nýsköpun|nýsköpunar]] í viðskiptum, hagfræði og menningu, * Miðstöð stafrænnar miðlunar og annarra fjölmiðla og samskipta fyrir alþjóðleg net, * Yfirráð yfir landsvæði með mikla alþjóðlega þýðingu, * Hátt hlutfall íbúa starfar í þjónustu- og upplýsingageiranum, * Hágæða menntastofnanir, þar á meðal þekktir og virtir háskólar og rannsóknarstöðvar; og að laða að alþjóðlega nemendur,<ref>K. O'Connor, [http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb161.html International Students and Global Cities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060205103720/http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb161.html|date=5 February 2006}}, GaWC, Loughborough University, 17 February 2005</ref> * Fjölþættir innviðir sem þar sem framboð er af einu best umhverfi í landinu hvað varðar lög, læknisfræði og skemmtiiðnað. * Mikil fjölbreytni í tungumáli, menningu, trúarbrögðum og hugmyndafræði. == Flokkanir == === Heimsborgir samkvæmt GaWC === Breska hugveitan GaWC (The Globalization and World Cities Research Network ) rannsakar tengsl milli heimsborga í tengslum við [[Hnattvæðing|alþjóðavæðingu]] og birtir flokkanir á nokkurra ára millibili. Flokkun GaWC frá 2024 er þessi :<ref>{{Cite web|url=https://gawc.lboro.ac.uk/gawc-worlds/the-world-according-to-gawc/world-cities-2024/|title=World Cities 2024|website=GaWC|language=en-US|access-date=2024-11-01}}</ref> ==== Alfa ++ ==== * [[London]]{{Flagicon|GBR}} * [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} ==== Alfa + ==== * [[Peking]] * [[Dúbaí|Dubai]] * [[Hong Kong]] * [[París]]{{Flagicon|FRA}} * [[Sjanghaí|Shanghai]] * [[Singapúr]] * [[Sydney]]{{Flagicon|AUS}} * [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} === Heimsborgir samkvæmt (Kearney) === Flokkun Kearney er byggð á 27 mælikvörðum á fimm sviðum. Sviðin eru viðskiptavirkni, mannauður, upplýsingaskipti, menning og stjórnmálaleg afskipti.<ref>{{Cite web|url=http://www.atkearney.com/global-cities/2019|title=Read @ATKearney: Una Cuestión de Talento: Cómo el Capital Humano Determinará los Próximos Líderes Mundiales|website=Atkearney.com|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20191220065230/https://www.atkearney.com/global-cities/2019|archive-date=20 December 2019|access-date=16 October 2019}}</ref> Efstu borgirnar árið 2025 samkvæmt Kearney eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.kearney.com/service/national-transformations-institute/gcr/2025-full-report|title=R2025 Global Cities Report: Accelerating through volatility|website=Kearney}}</ref> # {{Flagicon|USA}} [[New York-borg|New York City]] # {{Flagicon|GBR}} [[London]] # {{Flagicon|FRA}} [[París|Paris]] # {{Flagicon|JPN}} [[Tókýó|Tokyo]] # [[Singapúr|Singapore]] # [[Peking|Beijing]] # [[Hong Kong]] # [[Sjanghaí|Shanghai]] # {{Flagicon|USA}} [[Los Angeles]] # {{Flagicon|USA}} [[Chicago]] === Heimsborgir samkvæmt Oxford Economics === Ráðgjafafyrirtækið Oxford Economics raðar stærstu 1.000 borgum heims miðað við 27 breytur í fimm flokkum (hagfræði, mannauður, [[lífsgæði]], umhverfi og stjórnunarhætti) þar sem efnahagslegum þættir hafa meira vægi. Efstu borgirnar árið 2025 samkvæmt Oxford Economics eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.timeout.com/news/global-cities-index-2025-which-cities-topped-the-ranking-this-year-052125|title=Global Cities Index 2025: Which cities topped the ranking this year?|last=Kelly|first=Liv|date=2025-05-21|website=Time Out Worldwide|language=en-GB|access-date=2025-05-22}}</ref> # [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[París]]{{Flagicon|FRA}} # [[San Jose]]{{Flagicon|USA}} # [[Seattle]]{{Flagicon|USA}} # [[Melbourne]]{{Flagicon|AUS}} # [[Sydney]]{{Flagicon|AUS}} # [[Boston]]{{Flagicon|USA}} # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[San Francisco]]{{Flagicon|USA}} === Heimsborgir samkvæmt Global Power City Index === Þessi flokkun er gerð af japanskri stofnun í Tókýó raðar borgum í sex flokka eftir: hagkerfi, rannsóknum og þróun, menningarlegri virkni, langtíma velsæld og lífsgæðum, umhverfi og aðgengi. Efstu 10 borgirnar árið 2025 eru:<ref>{{Cite web|url=https://mori-m-foundation.or.jp/english/ius2/gpci2/index.shtml|title=Global Power City Index 2025|website=The Mori Memorial Foundation|language=en}}</ref> # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} # [[París]]{{Flagicon|FRA}} # [[Singapúr]] # [[Seúl]]{{Flagicon|KOR}} # [[Amsterdam]]{{Flagicon|NLD}} # [[Sjanghaí|Shanghai]] # [[Dúbaí|Dubai]] # [[Berlín]]{{Flagicon|GER}} === Heimsborgir samkvæmt World's Best Cities === Ráðgjafarfyrirtækið Resonance gefur út lista yfir bestu borgir heims. Þar er borgum skipt í þrjá flokka eftir velsæld og lífsgæðum, aðdáunarhæfni(e. lovability) og velmegun og innan þeirra mismunandi þættir skoðaðir. Efstu 10 borgirnar árið 2026 eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.worldsbestcities.com/rankings/worlds-best-cities/|title=Resonance: World's Best Cities|language=English|access-date=10 November 2025}}</ref> # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} # [[París]]{{Flagicon|FRA}} # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[Madríd|Madrid]] # [[Singapúr]] # [[Róm]]{{Flagicon|ITA}} # [[Dúbaí|Dubai]] # [[Berlín]]{{Flagicon|GER}} # [[Barselóna|Barcelona]] === Heimsborgir samkvæmt GFCI flokkun === Global Financial Centres Indes (GFCI) metur samkeppnishæfni fjármálamiðstöðva miðað við margs konar gögn. Röð 2026 var: # [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[Hong Kong]] # [[Singapúr]] # [[Sjanghaí|Shanghai]] # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[Seúl]]{{Flagicon|KOR}} # [[Shenzhen]] # [[Dúbaí|Dubai]] # [[Zürich]] == Tilvísanir == [[Flokkur:Þéttbýli]] [[Flokkur:Stórborgarsvæði]] [[Flokkur:Vísitölur]] m6bf2gf71zfdk0af56h15b56sjclf6r 1982619 1982617 2026-10-13T12:57:30Z Salvor 70 /* Heimsborgir samkvæmt World's Best Cities */ 1982619 wikitext text/x-wiki '''Heimsborg''' er borg sem er miðstöð heimsviðskipta og menningar. Hugtakið kemur frá rannsóknum í [[Landfræði|landafræði]] og [[Borgarfræði|borgarfræðum]] og byggir á þeirri kenningu að [[Hnattvæðing|alþjóðavæðing]] hafi búið til stigveldi stefnumótandi landfræðilegra staði sem hafa mismunandi áhrif á [[fjármál]], [[viðskipti]] og [[Menning|menningu]] um allan heim.<ref>{{Cite journal |last=Lenormand |first=Maxime |last2=Gonçalves |first2=Bruno |last3=Tugores |first3=Antònia |last4=Ramasco |first4=José J. |date=2015 |title=Human diffusion and city influence |journal=[[Journal of the Royal Society Interface]] |volume=12 |issue=109 |doi=10.1098/rsif.2015.0473 |pmc=4535413 |pmid=26179991 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Globalization|last=Lin|first=Jan|date=2012|isbn=978-0-470-67059-0|chapter=World Cities|doi=10.1002/9780470670590.wbeog820}}</ref><ref>{{Cite book|title=International Encyclopedia of Geography|last=Pain|first=Kathy|date=2017|isbn=978-1-118-78635-2|pages=1–9|chapter=World Cities|doi=10.1002/9781118786352.wbieg0525}}</ref> og þar sem mesta heimsborgin er flóknasta og mikilvægasta miðstöðin innan alþjóðakerfisins og hún einkennist af tengslum sem tengja hana við aðrar borgir sem hafa bein, áþreifanleg áhrif á alþjóðleg félagsleg og efnahagsleg málefni. Ýmis mismunandi viðmið fyrir heimsborgir eru í notkun.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/global-city|title=global city|website=Britannica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221020155031/https://www.britannica.com/topic/global-city|archive-date=20 October 2022|access-date=2022-10-20}}</ref> Algeng viðmið eru að miða við að heimsborg sé þéttbýl og fjölmenn, alþjóðafyrirtæki hafi þar höfuðstöðvar, fjármálageiri sé öflugur og vel þróaður, borgin sé vel tengt við alþjóðlegt samgöngukerfi og hafi bæði staðbundin og alþjóðleg efnahagsleg yfirráð, þar sé góðir skólar og rannsóknastofnanir og borgin hafi áhrif um allan heima á hugmyndir, nýsköpun og menningu. Margar flokkanir eru til fyrir heimsborgir. [[New York-borg|New York]], [[London]], [[Tókýó]] og [[París]] eru þær borgir sem oftast eru nefndar.<ref>{{Cite web|url=https://www.upress.umn.edu/book-division/books/struggling-giants|title=Struggling Giants|publisher=University of Minnesota Press|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210117230114/https://www.upress.umn.edu/book-division/books/struggling-giants|archive-date=17 January 2021|access-date=31 December 2020}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://faculty.tamuc.edu/jsun/global%20cities.pdf|title=Global cities|last=Abrahamson|first=Mark|date=2004|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-514204-4|edition=1st|location=New York|page=4|access-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111074627/http://faculty.tamuc.edu/jsun/global%20cities.pdf|archive-date=11 January 2021}}</ref> == Mælikvarðar == Þegar skoðað er hvort borg teljist heimsborg er algengt að miða við eftirfarandi þætti: * Miðstöð alþjóðlegra fjármálaþjónustu, einkum í fjármálum, tryggingum, fasteignaviðskiptum, bankaviðskiptum, [[Bókhald|endurskoðun]] og markaðssetningu; og sameining þeirra á fjármálastofnunum, kauphöllum og öðrum helstu fjármálastjórnum,<ref>J.V. Beaverstock, [http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb179.html World City Networks 'From Below'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060308055423/http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb179.html|date=8 March 2006}}, GaWC, Loughborough University, 29 September 2010</ref> * [[Höfuðstöðvar]] margra fjölþjóðlegra fyrirtækja, * Yfirráð í viðskiptum og efnahagslífi á stóru svæði kringum borgina * Stórar miðstöð framleiðslu með höfn og gámaflutningum * Mikið ákvörðunarvald frá degi til dags og á heimsvísu, * Miðstöð nýrra hugmynda og [[Nýsköpun|nýsköpunar]] í viðskiptum, hagfræði og menningu, * Miðstöð stafrænnar miðlunar og annarra fjölmiðla og samskipta fyrir alþjóðleg net, * Yfirráð yfir landsvæði með mikla alþjóðlega þýðingu, * Hátt hlutfall íbúa starfar í þjónustu- og upplýsingageiranum, * Hágæða menntastofnanir, þar á meðal þekktir og virtir háskólar og rannsóknarstöðvar; og að laða að alþjóðlega nemendur,<ref>K. O'Connor, [http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb161.html International Students and Global Cities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060205103720/http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb161.html|date=5 February 2006}}, GaWC, Loughborough University, 17 February 2005</ref> * Fjölþættir innviðir sem þar sem framboð er af einu best umhverfi í landinu hvað varðar lög, læknisfræði og skemmtiiðnað. * Mikil fjölbreytni í tungumáli, menningu, trúarbrögðum og hugmyndafræði. == Flokkanir == === Heimsborgir samkvæmt GaWC === Breska hugveitan GaWC (The Globalization and World Cities Research Network ) rannsakar tengsl milli heimsborga í tengslum við [[Hnattvæðing|alþjóðavæðingu]] og birtir flokkanir á nokkurra ára millibili. Flokkun GaWC frá 2024 er þessi :<ref>{{Cite web|url=https://gawc.lboro.ac.uk/gawc-worlds/the-world-according-to-gawc/world-cities-2024/|title=World Cities 2024|website=GaWC|language=en-US|access-date=2024-11-01}}</ref> ==== Alfa ++ ==== * [[London]]{{Flagicon|GBR}} * [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} ==== Alfa + ==== * [[Peking]] * [[Dúbaí|Dubai]] * [[Hong Kong]] * [[París]]{{Flagicon|FRA}} * [[Sjanghaí|Shanghai]] * [[Singapúr]] * [[Sydney]]{{Flagicon|AUS}} * [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} === Heimsborgir samkvæmt (Kearney) === Flokkun Kearney er byggð á 27 mælikvörðum á fimm sviðum. Sviðin eru viðskiptavirkni, mannauður, upplýsingaskipti, menning og stjórnmálaleg afskipti.<ref>{{Cite web|url=http://www.atkearney.com/global-cities/2019|title=Read @ATKearney: Una Cuestión de Talento: Cómo el Capital Humano Determinará los Próximos Líderes Mundiales|website=Atkearney.com|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20191220065230/https://www.atkearney.com/global-cities/2019|archive-date=20 December 2019|access-date=16 October 2019}}</ref> Efstu borgirnar árið 2025 samkvæmt Kearney eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.kearney.com/service/national-transformations-institute/gcr/2025-full-report|title=R2025 Global Cities Report: Accelerating through volatility|website=Kearney}}</ref> # {{Flagicon|USA}} [[New York-borg|New York City]] # {{Flagicon|GBR}} [[London]] # {{Flagicon|FRA}} [[París|Paris]] # {{Flagicon|JPN}} [[Tókýó|Tokyo]] # [[Singapúr|Singapore]] # [[Peking|Beijing]] # [[Hong Kong]] # [[Sjanghaí|Shanghai]] # {{Flagicon|USA}} [[Los Angeles]] # {{Flagicon|USA}} [[Chicago]] === Heimsborgir samkvæmt Oxford Economics === Ráðgjafafyrirtækið Oxford Economics raðar stærstu 1.000 borgum heims miðað við 27 breytur í fimm flokkum (hagfræði, mannauður, [[lífsgæði]], umhverfi og stjórnunarhætti) þar sem efnahagslegum þættir hafa meira vægi. Efstu borgirnar árið 2025 samkvæmt Oxford Economics eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.timeout.com/news/global-cities-index-2025-which-cities-topped-the-ranking-this-year-052125|title=Global Cities Index 2025: Which cities topped the ranking this year?|last=Kelly|first=Liv|date=2025-05-21|website=Time Out Worldwide|language=en-GB|access-date=2025-05-22}}</ref> # [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[París]]{{Flagicon|FRA}} # [[San Jose]]{{Flagicon|USA}} # [[Seattle]]{{Flagicon|USA}} # [[Melbourne]]{{Flagicon|AUS}} # [[Sydney]]{{Flagicon|AUS}} # [[Boston]]{{Flagicon|USA}} # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[San Francisco]]{{Flagicon|USA}} === Heimsborgir samkvæmt Global Power City Index === Þessi flokkun er gerð af japanskri stofnun í Tókýó raðar borgum í sex flokka eftir: hagkerfi, rannsóknum og þróun, menningarlegri virkni, langtíma velsæld og lífsgæðum, umhverfi og aðgengi. Efstu 10 borgirnar árið 2025 eru:<ref>{{Cite web|url=https://mori-m-foundation.or.jp/english/ius2/gpci2/index.shtml|title=Global Power City Index 2025|website=The Mori Memorial Foundation|language=en}}</ref> # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} # [[París]]{{Flagicon|FRA}} # [[Singapúr]] # [[Seúl]]{{Flagicon|KOR}} # [[Amsterdam]]{{Flagicon|NLD}} # [[Sjanghaí|Shanghai]] # [[Dúbaí|Dubai]] # [[Berlín]]{{Flagicon|GER}} === Heimsborgir samkvæmt World's Best Cities === Ráðgjafarfyrirtækið Resonance gefur út lista yfir bestu borgir heims. Þar er borgum skipt í þrjá flokka eftir velsæld og lífsgæðum, aðdáunarhæfni(e. lovability) og velmegun og innan þeirra mismunandi þættir skoðaðir. Efstu 10 borgirnar árið 2026 eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.worldsbestcities.com/rankings/worlds-best-cities/|title=Resonance: World's Best Cities|language=English|access-date=10 November 2025}}</ref> # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} # [[París]]{{Flagicon|FRA}} # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[Madríd|Madrid]]{{Fáni|ESP}} # [[Singapúr]] # [[Róm]]{{Flagicon|ITA}} # [[Dúbaí|Dubai]] # [[Berlín]]{{Flagicon|GER}} # [[Barselóna|Barcelona]] === Heimsborgir samkvæmt GFCI flokkun === Global Financial Centres Indes (GFCI) metur samkeppnishæfni fjármálamiðstöðva miðað við margs konar gögn. Röð 2026 var: # [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[Hong Kong]] # [[Singapúr]] # [[Sjanghaí|Shanghai]] # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[Seúl]]{{Flagicon|KOR}} # [[Shenzhen]] # [[Dúbaí|Dubai]] # [[Zürich]] == Tilvísanir == [[Flokkur:Þéttbýli]] [[Flokkur:Stórborgarsvæði]] [[Flokkur:Vísitölur]] gh37f7nwhm3rjnwsng4abgflaeobrgi 1982621 1982619 2026-10-13T13:14:07Z Salvor 70 /* Alfa + */ 1982621 wikitext text/x-wiki '''Heimsborg''' er borg sem er miðstöð heimsviðskipta og menningar. Hugtakið kemur frá rannsóknum í [[Landfræði|landafræði]] og [[Borgarfræði|borgarfræðum]] og byggir á þeirri kenningu að [[Hnattvæðing|alþjóðavæðing]] hafi búið til stigveldi stefnumótandi landfræðilegra staði sem hafa mismunandi áhrif á [[fjármál]], [[viðskipti]] og [[Menning|menningu]] um allan heim.<ref>{{Cite journal |last=Lenormand |first=Maxime |last2=Gonçalves |first2=Bruno |last3=Tugores |first3=Antònia |last4=Ramasco |first4=José J. |date=2015 |title=Human diffusion and city influence |journal=[[Journal of the Royal Society Interface]] |volume=12 |issue=109 |doi=10.1098/rsif.2015.0473 |pmc=4535413 |pmid=26179991 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Globalization|last=Lin|first=Jan|date=2012|isbn=978-0-470-67059-0|chapter=World Cities|doi=10.1002/9780470670590.wbeog820}}</ref><ref>{{Cite book|title=International Encyclopedia of Geography|last=Pain|first=Kathy|date=2017|isbn=978-1-118-78635-2|pages=1–9|chapter=World Cities|doi=10.1002/9781118786352.wbieg0525}}</ref> og þar sem mesta heimsborgin er flóknasta og mikilvægasta miðstöðin innan alþjóðakerfisins og hún einkennist af tengslum sem tengja hana við aðrar borgir sem hafa bein, áþreifanleg áhrif á alþjóðleg félagsleg og efnahagsleg málefni. Ýmis mismunandi viðmið fyrir heimsborgir eru í notkun.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/global-city|title=global city|website=Britannica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221020155031/https://www.britannica.com/topic/global-city|archive-date=20 October 2022|access-date=2022-10-20}}</ref> Algeng viðmið eru að miða við að heimsborg sé þéttbýl og fjölmenn, alþjóðafyrirtæki hafi þar höfuðstöðvar, fjármálageiri sé öflugur og vel þróaður, borgin sé vel tengt við alþjóðlegt samgöngukerfi og hafi bæði staðbundin og alþjóðleg efnahagsleg yfirráð, þar sé góðir skólar og rannsóknastofnanir og borgin hafi áhrif um allan heima á hugmyndir, nýsköpun og menningu. Margar flokkanir eru til fyrir heimsborgir. [[New York-borg|New York]], [[London]], [[Tókýó]] og [[París]] eru þær borgir sem oftast eru nefndar.<ref>{{Cite web|url=https://www.upress.umn.edu/book-division/books/struggling-giants|title=Struggling Giants|publisher=University of Minnesota Press|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210117230114/https://www.upress.umn.edu/book-division/books/struggling-giants|archive-date=17 January 2021|access-date=31 December 2020}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://faculty.tamuc.edu/jsun/global%20cities.pdf|title=Global cities|last=Abrahamson|first=Mark|date=2004|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-514204-4|edition=1st|location=New York|page=4|access-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111074627/http://faculty.tamuc.edu/jsun/global%20cities.pdf|archive-date=11 January 2021}}</ref> == Mælikvarðar == Þegar skoðað er hvort borg teljist heimsborg er algengt að miða við eftirfarandi þætti: * Miðstöð alþjóðlegra fjármálaþjónustu, einkum í fjármálum, tryggingum, fasteignaviðskiptum, bankaviðskiptum, [[Bókhald|endurskoðun]] og markaðssetningu; og sameining þeirra á fjármálastofnunum, kauphöllum og öðrum helstu fjármálastjórnum,<ref>J.V. Beaverstock, [http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb179.html World City Networks 'From Below'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060308055423/http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb179.html|date=8 March 2006}}, GaWC, Loughborough University, 29 September 2010</ref> * [[Höfuðstöðvar]] margra fjölþjóðlegra fyrirtækja, * Yfirráð í viðskiptum og efnahagslífi á stóru svæði kringum borgina * Stórar miðstöð framleiðslu með höfn og gámaflutningum * Mikið ákvörðunarvald frá degi til dags og á heimsvísu, * Miðstöð nýrra hugmynda og [[Nýsköpun|nýsköpunar]] í viðskiptum, hagfræði og menningu, * Miðstöð stafrænnar miðlunar og annarra fjölmiðla og samskipta fyrir alþjóðleg net, * Yfirráð yfir landsvæði með mikla alþjóðlega þýðingu, * Hátt hlutfall íbúa starfar í þjónustu- og upplýsingageiranum, * Hágæða menntastofnanir, þar á meðal þekktir og virtir háskólar og rannsóknarstöðvar; og að laða að alþjóðlega nemendur,<ref>K. O'Connor, [http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb161.html International Students and Global Cities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060205103720/http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb161.html|date=5 February 2006}}, GaWC, Loughborough University, 17 February 2005</ref> * Fjölþættir innviðir sem þar sem framboð er af einu best umhverfi í landinu hvað varðar lög, læknisfræði og skemmtiiðnað. * Mikil fjölbreytni í tungumáli, menningu, trúarbrögðum og hugmyndafræði. == Flokkanir == === Heimsborgir samkvæmt GaWC === Breska hugveitan GaWC (The Globalization and World Cities Research Network ) rannsakar tengsl milli heimsborga í tengslum við [[Hnattvæðing|alþjóðavæðingu]] og birtir flokkanir á nokkurra ára millibili. Flokkun GaWC frá 2024 er þessi :<ref>{{Cite web|url=https://gawc.lboro.ac.uk/gawc-worlds/the-world-according-to-gawc/world-cities-2024/|title=World Cities 2024|website=GaWC|language=en-US|access-date=2024-11-01}}</ref> ==== Alfa ++ ==== * [[London]]{{Flagicon|GBR}} * [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} ==== Alfa + ==== * [[Peking]] {{CHN}} * [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} * [[Hong Kong]] {{HKG}} * [[París]]{{Flagicon|FRA}} * [[Sjanghaí|Shanghai]] {{CHN}} * [[Singapúr]] {{SIN}} * [[Sydney]]{{Flagicon|AUS}} * [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} === Heimsborgir samkvæmt (Kearney) === Flokkun Kearney er byggð á 27 mælikvörðum á fimm sviðum. Sviðin eru viðskiptavirkni, mannauður, upplýsingaskipti, menning og stjórnmálaleg afskipti.<ref>{{Cite web|url=http://www.atkearney.com/global-cities/2019|title=Read @ATKearney: Una Cuestión de Talento: Cómo el Capital Humano Determinará los Próximos Líderes Mundiales|website=Atkearney.com|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20191220065230/https://www.atkearney.com/global-cities/2019|archive-date=20 December 2019|access-date=16 October 2019}}</ref> Efstu borgirnar árið 2025 samkvæmt Kearney eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.kearney.com/service/national-transformations-institute/gcr/2025-full-report|title=R2025 Global Cities Report: Accelerating through volatility|website=Kearney}}</ref> # {{Flagicon|USA}} [[New York-borg|New York City]] # {{Flagicon|GBR}} [[London]] # {{Flagicon|FRA}} [[París|Paris]] # {{Flagicon|JPN}} [[Tókýó|Tokyo]] # [[Singapúr|Singapore]] # [[Peking|Beijing]] # [[Hong Kong]] # [[Sjanghaí|Shanghai]] # {{Flagicon|USA}} [[Los Angeles]] # {{Flagicon|USA}} [[Chicago]] === Heimsborgir samkvæmt Oxford Economics === Ráðgjafafyrirtækið Oxford Economics raðar stærstu 1.000 borgum heims miðað við 27 breytur í fimm flokkum (hagfræði, mannauður, [[lífsgæði]], umhverfi og stjórnunarhætti) þar sem efnahagslegum þættir hafa meira vægi. Efstu borgirnar árið 2025 samkvæmt Oxford Economics eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.timeout.com/news/global-cities-index-2025-which-cities-topped-the-ranking-this-year-052125|title=Global Cities Index 2025: Which cities topped the ranking this year?|last=Kelly|first=Liv|date=2025-05-21|website=Time Out Worldwide|language=en-GB|access-date=2025-05-22}}</ref> # [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[París]]{{Flagicon|FRA}} # [[San Jose]]{{Flagicon|USA}} # [[Seattle]]{{Flagicon|USA}} # [[Melbourne]]{{Flagicon|AUS}} # [[Sydney]]{{Flagicon|AUS}} # [[Boston]]{{Flagicon|USA}} # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[San Francisco]]{{Flagicon|USA}} === Heimsborgir samkvæmt Global Power City Index === Þessi flokkun er gerð af japanskri stofnun í Tókýó raðar borgum í sex flokka eftir: hagkerfi, rannsóknum og þróun, menningarlegri virkni, langtíma velsæld og lífsgæðum, umhverfi og aðgengi. Efstu 10 borgirnar árið 2025 eru:<ref>{{Cite web|url=https://mori-m-foundation.or.jp/english/ius2/gpci2/index.shtml|title=Global Power City Index 2025|website=The Mori Memorial Foundation|language=en}}</ref> # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} # [[París]]{{Flagicon|FRA}} # [[Singapúr]] # [[Seúl]]{{Flagicon|KOR}} # [[Amsterdam]]{{Flagicon|NLD}} # [[Sjanghaí|Shanghai]] # [[Dúbaí|Dubai]] # [[Berlín]]{{Flagicon|GER}} === Heimsborgir samkvæmt World's Best Cities === Ráðgjafarfyrirtækið Resonance gefur út lista yfir bestu borgir heims. Þar er borgum skipt í þrjá flokka eftir velsæld og lífsgæðum, aðdáunarhæfni(e. lovability) og velmegun og innan þeirra mismunandi þættir skoðaðir. Efstu 10 borgirnar árið 2026 eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.worldsbestcities.com/rankings/worlds-best-cities/|title=Resonance: World's Best Cities|language=English|access-date=10 November 2025}}</ref> # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} # [[París]]{{Flagicon|FRA}} # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[Madríd|Madrid]]{{Fáni|ESP}} # [[Singapúr]] # [[Róm]]{{Flagicon|ITA}} # [[Dúbaí|Dubai]] # [[Berlín]]{{Flagicon|GER}} # [[Barselóna|Barcelona]] === Heimsborgir samkvæmt GFCI flokkun === Global Financial Centres Indes (GFCI) metur samkeppnishæfni fjármálamiðstöðva miðað við margs konar gögn. Röð 2026 var: # [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[Hong Kong]] # [[Singapúr]] # [[Sjanghaí|Shanghai]] # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[Seúl]]{{Flagicon|KOR}} # [[Shenzhen]] # [[Dúbaí|Dubai]] # [[Zürich]] == Tilvísanir == [[Flokkur:Þéttbýli]] [[Flokkur:Stórborgarsvæði]] [[Flokkur:Vísitölur]] fkpth4rlhypyzggno63tn3t03fthr9p 1982622 1982621 2026-10-13T13:18:25Z Salvor 70 bæta við fánatáknmyndum þar sem vantar (nota fánasnið) 1982622 wikitext text/x-wiki '''Heimsborg''' er borg sem er miðstöð heimsviðskipta og menningar. Hugtakið kemur frá rannsóknum í [[Landfræði|landafræði]] og [[Borgarfræði|borgarfræðum]] og byggir á þeirri kenningu að [[Hnattvæðing|alþjóðavæðing]] hafi búið til stigveldi stefnumótandi landfræðilegra staði sem hafa mismunandi áhrif á [[fjármál]], [[viðskipti]] og [[Menning|menningu]] um allan heim.<ref>{{Cite journal |last=Lenormand |first=Maxime |last2=Gonçalves |first2=Bruno |last3=Tugores |first3=Antònia |last4=Ramasco |first4=José J. |date=2015 |title=Human diffusion and city influence |journal=[[Journal of the Royal Society Interface]] |volume=12 |issue=109 |doi=10.1098/rsif.2015.0473 |pmc=4535413 |pmid=26179991 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Globalization|last=Lin|first=Jan|date=2012|isbn=978-0-470-67059-0|chapter=World Cities|doi=10.1002/9780470670590.wbeog820}}</ref><ref>{{Cite book|title=International Encyclopedia of Geography|last=Pain|first=Kathy|date=2017|isbn=978-1-118-78635-2|pages=1–9|chapter=World Cities|doi=10.1002/9781118786352.wbieg0525}}</ref> og þar sem mesta heimsborgin er flóknasta og mikilvægasta miðstöðin innan alþjóðakerfisins og hún einkennist af tengslum sem tengja hana við aðrar borgir sem hafa bein, áþreifanleg áhrif á alþjóðleg félagsleg og efnahagsleg málefni. Ýmis mismunandi viðmið fyrir heimsborgir eru í notkun.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/global-city|title=global city|website=Britannica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221020155031/https://www.britannica.com/topic/global-city|archive-date=20 October 2022|access-date=2022-10-20}}</ref> Algeng viðmið eru að miða við að heimsborg sé þéttbýl og fjölmenn, alþjóðafyrirtæki hafi þar höfuðstöðvar, fjármálageiri sé öflugur og vel þróaður, borgin sé vel tengt við alþjóðlegt samgöngukerfi og hafi bæði staðbundin og alþjóðleg efnahagsleg yfirráð, þar sé góðir skólar og rannsóknastofnanir og borgin hafi áhrif um allan heima á hugmyndir, nýsköpun og menningu. Margar flokkanir eru til fyrir heimsborgir. [[New York-borg|New York]], [[London]], [[Tókýó]] og [[París]] eru þær borgir sem oftast eru nefndar.<ref>{{Cite web|url=https://www.upress.umn.edu/book-division/books/struggling-giants|title=Struggling Giants|publisher=University of Minnesota Press|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210117230114/https://www.upress.umn.edu/book-division/books/struggling-giants|archive-date=17 January 2021|access-date=31 December 2020}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://faculty.tamuc.edu/jsun/global%20cities.pdf|title=Global cities|last=Abrahamson|first=Mark|date=2004|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-514204-4|edition=1st|location=New York|page=4|access-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111074627/http://faculty.tamuc.edu/jsun/global%20cities.pdf|archive-date=11 January 2021}}</ref> == Mælikvarðar == Þegar skoðað er hvort borg teljist heimsborg er algengt að miða við eftirfarandi þætti: * Miðstöð alþjóðlegra fjármálaþjónustu, einkum í fjármálum, tryggingum, fasteignaviðskiptum, bankaviðskiptum, [[Bókhald|endurskoðun]] og markaðssetningu; og sameining þeirra á fjármálastofnunum, kauphöllum og öðrum helstu fjármálastjórnum,<ref>J.V. Beaverstock, [http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb179.html World City Networks 'From Below'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060308055423/http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb179.html|date=8 March 2006}}, GaWC, Loughborough University, 29 September 2010</ref> * [[Höfuðstöðvar]] margra fjölþjóðlegra fyrirtækja, * Yfirráð í viðskiptum og efnahagslífi á stóru svæði kringum borgina * Stórar miðstöð framleiðslu með höfn og gámaflutningum * Mikið ákvörðunarvald frá degi til dags og á heimsvísu, * Miðstöð nýrra hugmynda og [[Nýsköpun|nýsköpunar]] í viðskiptum, hagfræði og menningu, * Miðstöð stafrænnar miðlunar og annarra fjölmiðla og samskipta fyrir alþjóðleg net, * Yfirráð yfir landsvæði með mikla alþjóðlega þýðingu, * Hátt hlutfall íbúa starfar í þjónustu- og upplýsingageiranum, * Hágæða menntastofnanir, þar á meðal þekktir og virtir háskólar og rannsóknarstöðvar; og að laða að alþjóðlega nemendur,<ref>K. O'Connor, [http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb161.html International Students and Global Cities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060205103720/http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb161.html|date=5 February 2006}}, GaWC, Loughborough University, 17 February 2005</ref> * Fjölþættir innviðir sem þar sem framboð er af einu best umhverfi í landinu hvað varðar lög, læknisfræði og skemmtiiðnað. * Mikil fjölbreytni í tungumáli, menningu, trúarbrögðum og hugmyndafræði. == Flokkanir == === Heimsborgir samkvæmt GaWC === Breska hugveitan GaWC (The Globalization and World Cities Research Network ) rannsakar tengsl milli heimsborga í tengslum við [[Hnattvæðing|alþjóðavæðingu]] og birtir flokkanir á nokkurra ára millibili. Flokkun GaWC frá 2024 er þessi :<ref>{{Cite web|url=https://gawc.lboro.ac.uk/gawc-worlds/the-world-according-to-gawc/world-cities-2024/|title=World Cities 2024|website=GaWC|language=en-US|access-date=2024-11-01}}</ref> ==== Alfa ++ ==== * [[London]]{{Flagicon|GBR}} * [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} ==== Alfa + ==== * [[Peking]] {{CHN}} * [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} * [[Hong Kong]] {{HKG}} * [[París]]{{Flagicon|FRA}} * [[Sjanghaí|Shanghai]] {{CHN}} * [[Singapúr]] {{SIN}} * [[Sydney]]{{Flagicon|AUS}} * [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} === Heimsborgir samkvæmt (Kearney) === Flokkun Kearney er byggð á 27 mælikvörðum á fimm sviðum. Sviðin eru viðskiptavirkni, mannauður, upplýsingaskipti, menning og stjórnmálaleg afskipti.<ref>{{Cite web|url=http://www.atkearney.com/global-cities/2019|title=Read @ATKearney: Una Cuestión de Talento: Cómo el Capital Humano Determinará los Próximos Líderes Mundiales|website=Atkearney.com|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20191220065230/https://www.atkearney.com/global-cities/2019|archive-date=20 December 2019|access-date=16 October 2019}}</ref> Efstu borgirnar árið 2025 samkvæmt Kearney eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.kearney.com/service/national-transformations-institute/gcr/2025-full-report|title=R2025 Global Cities Report: Accelerating through volatility|website=Kearney}}</ref> # {{Flagicon|USA}} [[New York-borg|New York City]] # {{Flagicon|GBR}} [[London]] # {{Flagicon|FRA}} [[París|Paris]] # {{Flagicon|JPN}} [[Tókýó|Tokyo]] # [[Singapúr|Singapore]] {{SIN}} # [[Peking|Beijing]] {{CHN}} # [[Hong Kong]] {{HKG} # [[Sjanghaí|Shanghai]] {{CHN}} # {{Flagicon|USA}} [[Los Angeles]] # {{Flagicon|USA}} [[Chicago]] === Heimsborgir samkvæmt Oxford Economics === Ráðgjafafyrirtækið Oxford Economics raðar stærstu 1.000 borgum heims miðað við 27 breytur í fimm flokkum (hagfræði, mannauður, [[lífsgæði]], umhverfi og stjórnunarhætti) þar sem efnahagslegum þættir hafa meira vægi. Efstu borgirnar árið 2025 samkvæmt Oxford Economics eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.timeout.com/news/global-cities-index-2025-which-cities-topped-the-ranking-this-year-052125|title=Global Cities Index 2025: Which cities topped the ranking this year?|last=Kelly|first=Liv|date=2025-05-21|website=Time Out Worldwide|language=en-GB|access-date=2025-05-22}}</ref> # [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[París]]{{Flagicon|FRA}} # [[San Jose]]{{Flagicon|USA}} # [[Seattle]]{{Flagicon|USA}} # [[Melbourne]]{{Flagicon|AUS}} # [[Sydney]]{{Flagicon|AUS}} # [[Boston]]{{Flagicon|USA}} # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[San Francisco]]{{Flagicon|USA}} === Heimsborgir samkvæmt Global Power City Index === Þessi flokkun er gerð af japanskri stofnun í Tókýó raðar borgum í sex flokka eftir: hagkerfi, rannsóknum og þróun, menningarlegri virkni, langtíma velsæld og lífsgæðum, umhverfi og aðgengi. Efstu 10 borgirnar árið 2025 eru:<ref>{{Cite web|url=https://mori-m-foundation.or.jp/english/ius2/gpci2/index.shtml|title=Global Power City Index 2025|website=The Mori Memorial Foundation|language=en}}</ref> # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} # [[París]]{{Flagicon|FRA}} # [[Singapúr]] {{SIN}} # [[Seúl]]{{Flagicon|KOR}} # [[Amsterdam]]{{Flagicon|NLD}} # [[Sjanghaí|Shanghai]] {{CHN}} # [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} # [[Berlín]]{{Flagicon|GER}} === Heimsborgir samkvæmt World's Best Cities === Ráðgjafarfyrirtækið Resonance gefur út lista yfir bestu borgir heims. Þar er borgum skipt í þrjá flokka eftir velsæld og lífsgæðum, aðdáunarhæfni(e. lovability) og velmegun og innan þeirra mismunandi þættir skoðaðir. Efstu 10 borgirnar árið 2026 eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.worldsbestcities.com/rankings/worlds-best-cities/|title=Resonance: World's Best Cities|language=English|access-date=10 November 2025}}</ref> # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} # [[París]]{{Flagicon|FRA}} # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[Madríd|Madrid]]{{Fáni|ESP}} # [[Singapúr]] # [[Róm]]{{Flagicon|ITA}} # [[Dúbaí|Dubai]] # [[Berlín]]{{Flagicon|GER}} # [[Barselóna|Barcelona]] === Heimsborgir samkvæmt GFCI flokkun === Global Financial Centres Indes (GFCI) metur samkeppnishæfni fjármálamiðstöðva miðað við margs konar gögn. Röð 2026 var: # [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[Hong Kong]] # [[Singapúr]] # [[Sjanghaí|Shanghai]] # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[Seúl]]{{Flagicon|KOR}} # [[Shenzhen]] # [[Dúbaí|Dubai]] # [[Zürich]] == Tilvísanir == [[Flokkur:Þéttbýli]] [[Flokkur:Stórborgarsvæði]] [[Flokkur:Vísitölur]] iyyg4pey9it4mkk00taxgigtzqei6m6 1982623 1982622 2026-10-13T13:25:14Z Salvor 70 1982623 wikitext text/x-wiki '''Heimsborg''' er borg sem er miðstöð heimsviðskipta og menningar. Hugtakið kemur frá rannsóknum í [[Landfræði|landafræði]] og [[Borgarfræði|borgarfræðum]] og byggir á þeirri kenningu að [[Hnattvæðing|alþjóðavæðing]] hafi búið til stigveldi stefnumótandi landfræðilegra staði sem hafa mismunandi áhrif á [[fjármál]], [[viðskipti]] og [[Menning|menningu]] um allan heim.<ref>{{Cite journal |last=Lenormand |first=Maxime |last2=Gonçalves |first2=Bruno |last3=Tugores |first3=Antònia |last4=Ramasco |first4=José J. |date=2015 |title=Human diffusion and city influence |journal=[[Journal of the Royal Society Interface]] |volume=12 |issue=109 |doi=10.1098/rsif.2015.0473 |pmc=4535413 |pmid=26179991 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Globalization|last=Lin|first=Jan|date=2012|isbn=978-0-470-67059-0|chapter=World Cities|doi=10.1002/9780470670590.wbeog820}}</ref><ref>{{Cite book|title=International Encyclopedia of Geography|last=Pain|first=Kathy|date=2017|isbn=978-1-118-78635-2|pages=1–9|chapter=World Cities|doi=10.1002/9781118786352.wbieg0525}}</ref> og þar sem mesta heimsborgin er flóknasta og mikilvægasta miðstöðin innan alþjóðakerfisins og hún einkennist af tengslum sem tengja hana við aðrar borgir sem hafa bein, áþreifanleg áhrif á alþjóðleg félagsleg og efnahagsleg málefni. Ýmis mismunandi viðmið fyrir heimsborgir eru í notkun.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/global-city|title=global city|website=Britannica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221020155031/https://www.britannica.com/topic/global-city|archive-date=20 October 2022|access-date=2022-10-20}}</ref> Algeng viðmið eru að miða við að heimsborg sé þéttbýl og fjölmenn, alþjóðafyrirtæki hafi þar höfuðstöðvar, fjármálageiri sé öflugur og vel þróaður, borgin sé vel tengt við alþjóðlegt samgöngukerfi og hafi bæði staðbundin og alþjóðleg efnahagsleg yfirráð, þar sé góðir skólar og rannsóknastofnanir og borgin hafi áhrif um allan heima á hugmyndir, nýsköpun og menningu. Margar flokkanir eru til fyrir heimsborgir. [[New York-borg|New York]], [[London]], [[Tókýó]] og [[París]] eru þær borgir sem oftast eru nefndar.<ref>{{Cite web|url=https://www.upress.umn.edu/book-division/books/struggling-giants|title=Struggling Giants|publisher=University of Minnesota Press|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210117230114/https://www.upress.umn.edu/book-division/books/struggling-giants|archive-date=17 January 2021|access-date=31 December 2020}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://faculty.tamuc.edu/jsun/global%20cities.pdf|title=Global cities|last=Abrahamson|first=Mark|date=2004|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-514204-4|edition=1st|location=New York|page=4|access-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111074627/http://faculty.tamuc.edu/jsun/global%20cities.pdf|archive-date=11 January 2021}}</ref> == Mælikvarðar == Þegar skoðað er hvort borg teljist heimsborg er algengt að miða við eftirfarandi þætti: * Miðstöð alþjóðlegra fjármálaþjónustu, einkum í fjármálum, tryggingum, fasteignaviðskiptum, bankaviðskiptum, [[Bókhald|endurskoðun]] og markaðssetningu; og sameining þeirra á fjármálastofnunum, kauphöllum og öðrum helstu fjármálastjórnum,<ref>J.V. Beaverstock, [http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb179.html World City Networks 'From Below'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060308055423/http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb179.html|date=8 March 2006}}, GaWC, Loughborough University, 29 September 2010</ref> * [[Höfuðstöðvar]] margra fjölþjóðlegra fyrirtækja, * Yfirráð í viðskiptum og efnahagslífi á stóru svæði kringum borgina * Stórar miðstöð framleiðslu með höfn og gámaflutningum * Mikið ákvörðunarvald frá degi til dags og á heimsvísu, * Miðstöð nýrra hugmynda og [[Nýsköpun|nýsköpunar]] í viðskiptum, hagfræði og menningu, * Miðstöð stafrænnar miðlunar og annarra fjölmiðla og samskipta fyrir alþjóðleg net, * Yfirráð yfir landsvæði með mikla alþjóðlega þýðingu, * Hátt hlutfall íbúa starfar í þjónustu- og upplýsingageiranum, * Hágæða menntastofnanir, þar á meðal þekktir og virtir háskólar og rannsóknarstöðvar; og að laða að alþjóðlega nemendur,<ref>K. O'Connor, [http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb161.html International Students and Global Cities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060205103720/http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb161.html|date=5 February 2006}}, GaWC, Loughborough University, 17 February 2005</ref> * Fjölþættir innviðir sem þar sem framboð er af einu best umhverfi í landinu hvað varðar lög, læknisfræði og skemmtiiðnað. * Mikil fjölbreytni í tungumáli, menningu, trúarbrögðum og hugmyndafræði. == Flokkanir == === Heimsborgir samkvæmt GaWC === Breska hugveitan GaWC (The Globalization and World Cities Research Network ) rannsakar tengsl milli heimsborga í tengslum við [[Hnattvæðing|alþjóðavæðingu]] og birtir flokkanir á nokkurra ára millibili. Flokkun GaWC frá 2024 er þessi :<ref>{{Cite web|url=https://gawc.lboro.ac.uk/gawc-worlds/the-world-according-to-gawc/world-cities-2024/|title=World Cities 2024|website=GaWC|language=en-US|access-date=2024-11-01}}</ref> ==== Alfa ++ ==== * [[London]]{{Flagicon|GBR}} * [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} ==== Alfa + ==== * [[Peking]] {{CHN}} * [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} * [[Hong Kong]] {{HKG}} * [[París]]{{FRA}} * [[Sjanghaí]] {{CHN}} * [[Singapúr]] {{SIN}} * [[Sydney]]{{AUS}} * [[Tókýó]]{{JPN}} === Heimsborgir samkvæmt (Kearney) === Flokkun Kearney er byggð á 27 mælikvörðum á fimm sviðum. Sviðin eru viðskiptavirkni, mannauður, upplýsingaskipti, menning og stjórnmálaleg afskipti.<ref>{{Cite web|url=http://www.atkearney.com/global-cities/2019|title=Read @ATKearney: Una Cuestión de Talento: Cómo el Capital Humano Determinará los Próximos Líderes Mundiales|website=Atkearney.com|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20191220065230/https://www.atkearney.com/global-cities/2019|archive-date=20 December 2019|access-date=16 October 2019}}</ref> Efstu borgirnar árið 2025 samkvæmt Kearney eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.kearney.com/service/national-transformations-institute/gcr/2025-full-report|title=R2025 Global Cities Report: Accelerating through volatility|website=Kearney}}</ref> # {{USA}} [[New York-borg|New York City]] # {{GBR}} [[London]] # {{FRA}} [[París|Paris]] # {{JPN}} [[Tókýó|Tokyo]] # {{SIN}} [[Singapúr|Singapore]] # {{CHN}} [[Peking]] # {{HKG}} [[Hong Kong]] # {{CHN}} [[Sjanghaí]] # {{USA}} [[Los Angeles]] # {{USA}} [[Chicago]] === Heimsborgir samkvæmt Oxford Economics === Ráðgjafafyrirtækið Oxford Economics raðar stærstu 1.000 borgum heims miðað við 27 breytur í fimm flokkum (hagfræði, mannauður, [[lífsgæði]], umhverfi og stjórnunarhætti) þar sem efnahagslegum þættir hafa meira vægi. Efstu borgirnar árið 2025 samkvæmt Oxford Economics eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.timeout.com/news/global-cities-index-2025-which-cities-topped-the-ranking-this-year-052125|title=Global Cities Index 2025: Which cities topped the ranking this year?|last=Kelly|first=Liv|date=2025-05-21|website=Time Out Worldwide|language=en-GB|access-date=2025-05-22}}</ref> # [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[París]]{{Flagicon|FRA}} # [[San Jose]]{{Flagicon|USA}} # [[Seattle]]{{Flagicon|USA}} # [[Melbourne]]{{Flagicon|AUS}} # [[Sydney]]{{Flagicon|AUS}} # [[Boston]]{{Flagicon|USA}} # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[San Francisco]]{{Flagicon|USA}} === Heimsborgir samkvæmt Global Power City Index === Þessi flokkun er gerð af japanskri stofnun í Tókýó raðar borgum í sex flokka eftir: hagkerfi, rannsóknum og þróun, menningarlegri virkni, langtíma velsæld og lífsgæðum, umhverfi og aðgengi. Efstu 10 borgirnar árið 2025 eru:<ref>{{Cite web|url=https://mori-m-foundation.or.jp/english/ius2/gpci2/index.shtml|title=Global Power City Index 2025|website=The Mori Memorial Foundation|language=en}}</ref> # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} # [[París]]{{Flagicon|FRA}} # [[Singapúr]] {{SIN}} # [[Seúl]]{{Flagicon|KOR}} # [[Amsterdam]]{{Flagicon|NLD}} # [[Sjanghaí|Shanghai]] {{CHN}} # [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} # [[Berlín]]{{Flagicon|GER}} === Heimsborgir samkvæmt World's Best Cities === Ráðgjafarfyrirtækið Resonance gefur út lista yfir bestu borgir heims. Þar er borgum skipt í þrjá flokka eftir velsæld og lífsgæðum, aðdáunarhæfni(e. lovability) og velmegun og innan þeirra mismunandi þættir skoðaðir. Efstu 10 borgirnar árið 2026 eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.worldsbestcities.com/rankings/worlds-best-cities/|title=Resonance: World's Best Cities|language=English|access-date=10 November 2025}}</ref> # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} # [[París]]{{Flagicon|FRA}} # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[Madríd|Madrid]]{{Fáni|ESP}} # [[Singapúr]] # [[Róm]]{{Flagicon|ITA}} # [[Dúbaí|Dubai]] # [[Berlín]]{{Flagicon|GER}} # [[Barselóna|Barcelona]] === Heimsborgir samkvæmt GFCI flokkun === Global Financial Centres Indes (GFCI) metur samkeppnishæfni fjármálamiðstöðva miðað við margs konar gögn. Röð 2026 var: # [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[Hong Kong]] # [[Singapúr]] # [[Sjanghaí|Shanghai]] # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[Seúl]]{{Flagicon|KOR}} # [[Shenzhen]] # [[Dúbaí|Dubai]] # [[Zürich]] == Tilvísanir == [[Flokkur:Þéttbýli]] [[Flokkur:Stórborgarsvæði]] [[Flokkur:Vísitölur]] qvy3p9pknselkw5zkkxoit949hu28w5 1982624 1982623 2026-10-13T13:31:34Z Salvor 70 laga fána, bæta inn fánum, tengja í íslenskt snið 1982624 wikitext text/x-wiki '''Heimsborg''' er borg sem er miðstöð heimsviðskipta og menningar. Hugtakið kemur frá rannsóknum í [[Landfræði|landafræði]] og [[Borgarfræði|borgarfræðum]] og byggir á þeirri kenningu að [[Hnattvæðing|alþjóðavæðing]] hafi búið til stigveldi stefnumótandi landfræðilegra staði sem hafa mismunandi áhrif á [[fjármál]], [[viðskipti]] og [[Menning|menningu]] um allan heim.<ref>{{Cite journal |last=Lenormand |first=Maxime |last2=Gonçalves |first2=Bruno |last3=Tugores |first3=Antònia |last4=Ramasco |first4=José J. |date=2015 |title=Human diffusion and city influence |journal=[[Journal of the Royal Society Interface]] |volume=12 |issue=109 |doi=10.1098/rsif.2015.0473 |pmc=4535413 |pmid=26179991 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Globalization|last=Lin|first=Jan|date=2012|isbn=978-0-470-67059-0|chapter=World Cities|doi=10.1002/9780470670590.wbeog820}}</ref><ref>{{Cite book|title=International Encyclopedia of Geography|last=Pain|first=Kathy|date=2017|isbn=978-1-118-78635-2|pages=1–9|chapter=World Cities|doi=10.1002/9781118786352.wbieg0525}}</ref> og þar sem mesta heimsborgin er flóknasta og mikilvægasta miðstöðin innan alþjóðakerfisins og hún einkennist af tengslum sem tengja hana við aðrar borgir sem hafa bein, áþreifanleg áhrif á alþjóðleg félagsleg og efnahagsleg málefni. Ýmis mismunandi viðmið fyrir heimsborgir eru í notkun.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/global-city|title=global city|website=Britannica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221020155031/https://www.britannica.com/topic/global-city|archive-date=20 October 2022|access-date=2022-10-20}}</ref> Algeng viðmið eru að miða við að heimsborg sé þéttbýl og fjölmenn, alþjóðafyrirtæki hafi þar höfuðstöðvar, fjármálageiri sé öflugur og vel þróaður, borgin sé vel tengt við alþjóðlegt samgöngukerfi og hafi bæði staðbundin og alþjóðleg efnahagsleg yfirráð, þar sé góðir skólar og rannsóknastofnanir og borgin hafi áhrif um allan heima á hugmyndir, nýsköpun og menningu. Margar flokkanir eru til fyrir heimsborgir. [[New York-borg|New York]], [[London]], [[Tókýó]] og [[París]] eru þær borgir sem oftast eru nefndar.<ref>{{Cite web|url=https://www.upress.umn.edu/book-division/books/struggling-giants|title=Struggling Giants|publisher=University of Minnesota Press|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210117230114/https://www.upress.umn.edu/book-division/books/struggling-giants|archive-date=17 January 2021|access-date=31 December 2020}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://faculty.tamuc.edu/jsun/global%20cities.pdf|title=Global cities|last=Abrahamson|first=Mark|date=2004|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-514204-4|edition=1st|location=New York|page=4|access-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111074627/http://faculty.tamuc.edu/jsun/global%20cities.pdf|archive-date=11 January 2021}}</ref> == Mælikvarðar == Þegar skoðað er hvort borg teljist heimsborg er algengt að miða við eftirfarandi þætti: * Miðstöð alþjóðlegra fjármálaþjónustu, einkum í fjármálum, tryggingum, fasteignaviðskiptum, bankaviðskiptum, [[Bókhald|endurskoðun]] og markaðssetningu; og sameining þeirra á fjármálastofnunum, kauphöllum og öðrum helstu fjármálastjórnum,<ref>J.V. Beaverstock, [http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb179.html World City Networks 'From Below'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060308055423/http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb179.html|date=8 March 2006}}, GaWC, Loughborough University, 29 September 2010</ref> * [[Höfuðstöðvar]] margra fjölþjóðlegra fyrirtækja, * Yfirráð í viðskiptum og efnahagslífi á stóru svæði kringum borgina * Stórar miðstöð framleiðslu með höfn og gámaflutningum * Mikið ákvörðunarvald frá degi til dags og á heimsvísu, * Miðstöð nýrra hugmynda og [[Nýsköpun|nýsköpunar]] í viðskiptum, hagfræði og menningu, * Miðstöð stafrænnar miðlunar og annarra fjölmiðla og samskipta fyrir alþjóðleg net, * Yfirráð yfir landsvæði með mikla alþjóðlega þýðingu, * Hátt hlutfall íbúa starfar í þjónustu- og upplýsingageiranum, * Hágæða menntastofnanir, þar á meðal þekktir og virtir háskólar og rannsóknarstöðvar; og að laða að alþjóðlega nemendur,<ref>K. O'Connor, [http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb161.html International Students and Global Cities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060205103720/http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb161.html|date=5 February 2006}}, GaWC, Loughborough University, 17 February 2005</ref> * Fjölþættir innviðir sem þar sem framboð er af einu best umhverfi í landinu hvað varðar lög, læknisfræði og skemmtiiðnað. * Mikil fjölbreytni í tungumáli, menningu, trúarbrögðum og hugmyndafræði. == Flokkanir == === Heimsborgir samkvæmt GaWC === Breska hugveitan GaWC (The Globalization and World Cities Research Network ) rannsakar tengsl milli heimsborga í tengslum við [[Hnattvæðing|alþjóðavæðingu]] og birtir flokkanir á nokkurra ára millibili. Flokkun GaWC frá 2024 er þessi :<ref>{{Cite web|url=https://gawc.lboro.ac.uk/gawc-worlds/the-world-according-to-gawc/world-cities-2024/|title=World Cities 2024|website=GaWC|language=en-US|access-date=2024-11-01}}</ref> ==== Alfa ++ ==== * [[London]]{{Flagicon|GBR}} * [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} ==== Alfa + ==== * [[Peking]] {{CHN}} * [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} * [[Hong Kong]] {{HKG}} * [[París]]{{FRA}} * [[Sjanghaí]] {{CHN}} * [[Singapúr]] {{SIN}} * [[Sydney]]{{AUS}} * [[Tókýó]]{{JPN}} === Heimsborgir samkvæmt (Kearney) === Flokkun Kearney er byggð á 27 mælikvörðum á fimm sviðum. Sviðin eru viðskiptavirkni, mannauður, upplýsingaskipti, menning og stjórnmálaleg afskipti.<ref>{{Cite web|url=http://www.atkearney.com/global-cities/2019|title=Read @ATKearney: Una Cuestión de Talento: Cómo el Capital Humano Determinará los Próximos Líderes Mundiales|website=Atkearney.com|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20191220065230/https://www.atkearney.com/global-cities/2019|archive-date=20 December 2019|access-date=16 October 2019}}</ref> Efstu borgirnar árið 2025 samkvæmt Kearney eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.kearney.com/service/national-transformations-institute/gcr/2025-full-report|title=R2025 Global Cities Report: Accelerating through volatility|website=Kearney}}</ref> # {{USA}} [[New York-borg|New York City]] # {{GBR}} [[London]] # {{FRA}} [[París|Paris]] # {{JPN}} [[Tókýó|Tokyo]] # {{SIN}} [[Singapúr|Singapore]] # {{CHN}} [[Peking]] # {{HKG}} [[Hong Kong]] # {{CHN}} [[Sjanghaí]] # {{USA}} [[Los Angeles]] # {{USA}} [[Chicago]] === Heimsborgir samkvæmt Oxford Economics === Ráðgjafafyrirtækið Oxford Economics raðar stærstu 1.000 borgum heims miðað við 27 breytur í fimm flokkum (hagfræði, mannauður, [[lífsgæði]], umhverfi og stjórnunarhætti) þar sem efnahagslegum þættir hafa meira vægi. Efstu borgirnar árið 2025 samkvæmt Oxford Economics eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.timeout.com/news/global-cities-index-2025-which-cities-topped-the-ranking-this-year-052125|title=Global Cities Index 2025: Which cities topped the ranking this year?|last=Kelly|first=Liv|date=2025-05-21|website=Time Out Worldwide|language=en-GB|access-date=2025-05-22}}</ref> # [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[París]]{{Flagicon|FRA}} # [[San Jose]]{{Flagicon|USA}} # [[Seattle]]{{Flagicon|USA}} # [[Melbourne]]{{Flagicon|AUS}} # [[Sydney]]{{Flagicon|AUS}} # [[Boston]]{{Flagicon|USA}} # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[San Francisco]]{{Flagicon|USA}} === Heimsborgir samkvæmt Global Power City Index === Þessi flokkun er gerð af japanskri stofnun í Tókýó raðar borgum í sex flokka eftir: hagkerfi, rannsóknum og þróun, menningarlegri virkni, langtíma velsæld og lífsgæðum, umhverfi og aðgengi. Efstu 10 borgirnar árið 2025 eru:<ref>{{Cite web|url=https://mori-m-foundation.or.jp/english/ius2/gpci2/index.shtml|title=Global Power City Index 2025|website=The Mori Memorial Foundation|language=en}}</ref> # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} # [[París]]{{Flagicon|FRA}} # [[Singapúr]] {{SIN}} # [[Seúl]]{{Flagicon|KOR}} # [[Amsterdam]]{{Flagicon|NLD}} # [[Sjanghaí|Shanghai]] {{CHN}} # [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} # [[Berlín]]{{Flagicon|GER}} === Heimsborgir samkvæmt World's Best Cities === Ráðgjafarfyrirtækið Resonance gefur út lista yfir bestu borgir heims. Þar er borgum skipt í þrjá flokka eftir velsæld og lífsgæðum, aðdáunarhæfni(e. lovability) og velmegun og innan þeirra mismunandi þættir skoðaðir. Efstu 10 borgirnar árið 2026 eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.worldsbestcities.com/rankings/worlds-best-cities/|title=Resonance: World's Best Cities|language=English|access-date=10 November 2025}}</ref> # [[London]]{{GBR}} # [[New York-borg|New York borg]]{{USA}} # [[París]]{{Flagicon|FRA}} # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[Madríd|Madrid]] {{ESP}} # [[Singapúr]] {{SIN}} # [[Róm]]{{ITA}} # [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} # [[Berlín]]{{GER}} # [[Barselóna|Barcelona]] {{ESP}} === Heimsborgir samkvæmt GFCI flokkun === Global Financial Centres Indes (GFCI) metur samkeppnishæfni fjármálamiðstöðva miðað við margs konar gögn. Röð 2026 var: # [[New York-borg|New York borg]]{{USA}} # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[Hong Kong]] {{HKG}} # [[Singapúr]] {{SIN}} # [[Sjanghaí|Shanghai]] # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[Seúl]]{{Flagicon|KOR}} # [[Shenzhen]] {{CHN}} # [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} # [[Zürich]] {{CHE}} == Tilvísanir == [[Flokkur:Þéttbýli]] [[Flokkur:Stórborgarsvæði]] [[Flokkur:Vísitölur]] 7zqli9eqf1276rt4dgyunm6uskaxq6q 1982628 1982624 2026-10-13T13:41:05Z Salvor 70 /* Heimsborgir samkvæmt (Kearney) */ laga tengla 1982628 wikitext text/x-wiki '''Heimsborg''' er borg sem er miðstöð heimsviðskipta og menningar. Hugtakið kemur frá rannsóknum í [[Landfræði|landafræði]] og [[Borgarfræði|borgarfræðum]] og byggir á þeirri kenningu að [[Hnattvæðing|alþjóðavæðing]] hafi búið til stigveldi stefnumótandi landfræðilegra staði sem hafa mismunandi áhrif á [[fjármál]], [[viðskipti]] og [[Menning|menningu]] um allan heim.<ref>{{Cite journal |last=Lenormand |first=Maxime |last2=Gonçalves |first2=Bruno |last3=Tugores |first3=Antònia |last4=Ramasco |first4=José J. |date=2015 |title=Human diffusion and city influence |journal=[[Journal of the Royal Society Interface]] |volume=12 |issue=109 |doi=10.1098/rsif.2015.0473 |pmc=4535413 |pmid=26179991 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Globalization|last=Lin|first=Jan|date=2012|isbn=978-0-470-67059-0|chapter=World Cities|doi=10.1002/9780470670590.wbeog820}}</ref><ref>{{Cite book|title=International Encyclopedia of Geography|last=Pain|first=Kathy|date=2017|isbn=978-1-118-78635-2|pages=1–9|chapter=World Cities|doi=10.1002/9781118786352.wbieg0525}}</ref> og þar sem mesta heimsborgin er flóknasta og mikilvægasta miðstöðin innan alþjóðakerfisins og hún einkennist af tengslum sem tengja hana við aðrar borgir sem hafa bein, áþreifanleg áhrif á alþjóðleg félagsleg og efnahagsleg málefni. Ýmis mismunandi viðmið fyrir heimsborgir eru í notkun.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/global-city|title=global city|website=Britannica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221020155031/https://www.britannica.com/topic/global-city|archive-date=20 October 2022|access-date=2022-10-20}}</ref> Algeng viðmið eru að miða við að heimsborg sé þéttbýl og fjölmenn, alþjóðafyrirtæki hafi þar höfuðstöðvar, fjármálageiri sé öflugur og vel þróaður, borgin sé vel tengt við alþjóðlegt samgöngukerfi og hafi bæði staðbundin og alþjóðleg efnahagsleg yfirráð, þar sé góðir skólar og rannsóknastofnanir og borgin hafi áhrif um allan heima á hugmyndir, nýsköpun og menningu. Margar flokkanir eru til fyrir heimsborgir. [[New York-borg|New York]], [[London]], [[Tókýó]] og [[París]] eru þær borgir sem oftast eru nefndar.<ref>{{Cite web|url=https://www.upress.umn.edu/book-division/books/struggling-giants|title=Struggling Giants|publisher=University of Minnesota Press|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210117230114/https://www.upress.umn.edu/book-division/books/struggling-giants|archive-date=17 January 2021|access-date=31 December 2020}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://faculty.tamuc.edu/jsun/global%20cities.pdf|title=Global cities|last=Abrahamson|first=Mark|date=2004|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-514204-4|edition=1st|location=New York|page=4|access-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111074627/http://faculty.tamuc.edu/jsun/global%20cities.pdf|archive-date=11 January 2021}}</ref> == Mælikvarðar == Þegar skoðað er hvort borg teljist heimsborg er algengt að miða við eftirfarandi þætti: * Miðstöð alþjóðlegra fjármálaþjónustu, einkum í fjármálum, tryggingum, fasteignaviðskiptum, bankaviðskiptum, [[Bókhald|endurskoðun]] og markaðssetningu; og sameining þeirra á fjármálastofnunum, kauphöllum og öðrum helstu fjármálastjórnum,<ref>J.V. Beaverstock, [http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb179.html World City Networks 'From Below'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060308055423/http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb179.html|date=8 March 2006}}, GaWC, Loughborough University, 29 September 2010</ref> * [[Höfuðstöðvar]] margra fjölþjóðlegra fyrirtækja, * Yfirráð í viðskiptum og efnahagslífi á stóru svæði kringum borgina * Stórar miðstöð framleiðslu með höfn og gámaflutningum * Mikið ákvörðunarvald frá degi til dags og á heimsvísu, * Miðstöð nýrra hugmynda og [[Nýsköpun|nýsköpunar]] í viðskiptum, hagfræði og menningu, * Miðstöð stafrænnar miðlunar og annarra fjölmiðla og samskipta fyrir alþjóðleg net, * Yfirráð yfir landsvæði með mikla alþjóðlega þýðingu, * Hátt hlutfall íbúa starfar í þjónustu- og upplýsingageiranum, * Hágæða menntastofnanir, þar á meðal þekktir og virtir háskólar og rannsóknarstöðvar; og að laða að alþjóðlega nemendur,<ref>K. O'Connor, [http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb161.html International Students and Global Cities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060205103720/http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb161.html|date=5 February 2006}}, GaWC, Loughborough University, 17 February 2005</ref> * Fjölþættir innviðir sem þar sem framboð er af einu best umhverfi í landinu hvað varðar lög, læknisfræði og skemmtiiðnað. * Mikil fjölbreytni í tungumáli, menningu, trúarbrögðum og hugmyndafræði. == Flokkanir == === Heimsborgir samkvæmt GaWC === Breska hugveitan GaWC (The Globalization and World Cities Research Network ) rannsakar tengsl milli heimsborga í tengslum við [[Hnattvæðing|alþjóðavæðingu]] og birtir flokkanir á nokkurra ára millibili. Flokkun GaWC frá 2024 er þessi :<ref>{{Cite web|url=https://gawc.lboro.ac.uk/gawc-worlds/the-world-according-to-gawc/world-cities-2024/|title=World Cities 2024|website=GaWC|language=en-US|access-date=2024-11-01}}</ref> ==== Alfa ++ ==== * [[London]]{{Flagicon|GBR}} * [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} ==== Alfa + ==== * [[Peking]] {{CHN}} * [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} * [[Hong Kong]] {{HKG}} * [[París]]{{FRA}} * [[Sjanghaí]] {{CHN}} * [[Singapúr]] {{SIN}} * [[Sydney]]{{AUS}} * [[Tókýó]]{{JPN}} === Heimsborgir samkvæmt (Kearney) === Flokkun Kearney er byggð á 27 mælikvörðum á fimm sviðum. Sviðin eru viðskiptavirkni, mannauður, upplýsingaskipti, menning og stjórnmálaleg afskipti.<ref>{{Cite web|url=http://www.atkearney.com/global-cities/2019|title=Read @ATKearney: Una Cuestión de Talento: Cómo el Capital Humano Determinará los Próximos Líderes Mundiales|website=Atkearney.com|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20191220065230/https://www.atkearney.com/global-cities/2019|archive-date=20 December 2019|access-date=16 October 2019}}</ref> Efstu borgirnar árið 2025 samkvæmt Kearney eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.kearney.com/service/national-transformations-institute/gcr/2025-full-report|title=R2025 Global Cities Report: Accelerating through volatility|website=Kearney}}</ref> # {{USA}} [[New York-borg|New York City]] # {{GBR}} [[London]] # {{FRA}} [[París|París]] # {{JPN}} [[Tókýó] # {{SIN}} [[Singapúr]] # {{CHN}} [[Peking]] # {{HKG}} [[Hong Kong]] # {{CHN}} [[Sjanghaí]] # {{USA}} [[Los Angeles]] # {{USA}} [[Chicago]] === Heimsborgir samkvæmt Oxford Economics === Ráðgjafafyrirtækið Oxford Economics raðar stærstu 1.000 borgum heims miðað við 27 breytur í fimm flokkum (hagfræði, mannauður, [[lífsgæði]], umhverfi og stjórnunarhætti) þar sem efnahagslegum þættir hafa meira vægi. Efstu borgirnar árið 2025 samkvæmt Oxford Economics eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.timeout.com/news/global-cities-index-2025-which-cities-topped-the-ranking-this-year-052125|title=Global Cities Index 2025: Which cities topped the ranking this year?|last=Kelly|first=Liv|date=2025-05-21|website=Time Out Worldwide|language=en-GB|access-date=2025-05-22}}</ref> # [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[París]]{{Flagicon|FRA}} # [[San Jose]]{{Flagicon|USA}} # [[Seattle]]{{Flagicon|USA}} # [[Melbourne]]{{Flagicon|AUS}} # [[Sydney]]{{Flagicon|AUS}} # [[Boston]]{{Flagicon|USA}} # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[San Francisco]]{{Flagicon|USA}} === Heimsborgir samkvæmt Global Power City Index === Þessi flokkun er gerð af japanskri stofnun í Tókýó raðar borgum í sex flokka eftir: hagkerfi, rannsóknum og þróun, menningarlegri virkni, langtíma velsæld og lífsgæðum, umhverfi og aðgengi. Efstu 10 borgirnar árið 2025 eru:<ref>{{Cite web|url=https://mori-m-foundation.or.jp/english/ius2/gpci2/index.shtml|title=Global Power City Index 2025|website=The Mori Memorial Foundation|language=en}}</ref> # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} # [[París]]{{Flagicon|FRA}} # [[Singapúr]] {{SIN}} # [[Seúl]]{{Flagicon|KOR}} # [[Amsterdam]]{{Flagicon|NLD}} # [[Sjanghaí|Shanghai]] {{CHN}} # [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} # [[Berlín]]{{Flagicon|GER}} === Heimsborgir samkvæmt World's Best Cities === Ráðgjafarfyrirtækið Resonance gefur út lista yfir bestu borgir heims. Þar er borgum skipt í þrjá flokka eftir velsæld og lífsgæðum, aðdáunarhæfni(e. lovability) og velmegun og innan þeirra mismunandi þættir skoðaðir. Efstu 10 borgirnar árið 2026 eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.worldsbestcities.com/rankings/worlds-best-cities/|title=Resonance: World's Best Cities|language=English|access-date=10 November 2025}}</ref> # [[London]]{{GBR}} # [[New York-borg|New York borg]]{{USA}} # [[París]]{{Flagicon|FRA}} # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[Madríd|Madrid]] {{ESP}} # [[Singapúr]] {{SIN}} # [[Róm]]{{ITA}} # [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} # [[Berlín]]{{GER}} # [[Barselóna|Barcelona]] {{ESP}} === Heimsborgir samkvæmt GFCI flokkun === Global Financial Centres Indes (GFCI) metur samkeppnishæfni fjármálamiðstöðva miðað við margs konar gögn. Röð 2026 var: # [[New York-borg|New York borg]]{{USA}} # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[Hong Kong]] {{HKG}} # [[Singapúr]] {{SIN}} # [[Sjanghaí|Shanghai]] # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[Seúl]]{{Flagicon|KOR}} # [[Shenzhen]] {{CHN}} # [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} # [[Zürich]] {{CHE}} == Tilvísanir == [[Flokkur:Þéttbýli]] [[Flokkur:Stórborgarsvæði]] [[Flokkur:Vísitölur]] gye5dbc8xukqs89xlqr77p8r0k1r82a 1982629 1982628 2026-10-13T13:41:35Z Salvor 70 /* Heimsborgir samkvæmt (Kearney) */ 1982629 wikitext text/x-wiki '''Heimsborg''' er borg sem er miðstöð heimsviðskipta og menningar. Hugtakið kemur frá rannsóknum í [[Landfræði|landafræði]] og [[Borgarfræði|borgarfræðum]] og byggir á þeirri kenningu að [[Hnattvæðing|alþjóðavæðing]] hafi búið til stigveldi stefnumótandi landfræðilegra staði sem hafa mismunandi áhrif á [[fjármál]], [[viðskipti]] og [[Menning|menningu]] um allan heim.<ref>{{Cite journal |last=Lenormand |first=Maxime |last2=Gonçalves |first2=Bruno |last3=Tugores |first3=Antònia |last4=Ramasco |first4=José J. |date=2015 |title=Human diffusion and city influence |journal=[[Journal of the Royal Society Interface]] |volume=12 |issue=109 |doi=10.1098/rsif.2015.0473 |pmc=4535413 |pmid=26179991 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Globalization|last=Lin|first=Jan|date=2012|isbn=978-0-470-67059-0|chapter=World Cities|doi=10.1002/9780470670590.wbeog820}}</ref><ref>{{Cite book|title=International Encyclopedia of Geography|last=Pain|first=Kathy|date=2017|isbn=978-1-118-78635-2|pages=1–9|chapter=World Cities|doi=10.1002/9781118786352.wbieg0525}}</ref> og þar sem mesta heimsborgin er flóknasta og mikilvægasta miðstöðin innan alþjóðakerfisins og hún einkennist af tengslum sem tengja hana við aðrar borgir sem hafa bein, áþreifanleg áhrif á alþjóðleg félagsleg og efnahagsleg málefni. Ýmis mismunandi viðmið fyrir heimsborgir eru í notkun.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/global-city|title=global city|website=Britannica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221020155031/https://www.britannica.com/topic/global-city|archive-date=20 October 2022|access-date=2022-10-20}}</ref> Algeng viðmið eru að miða við að heimsborg sé þéttbýl og fjölmenn, alþjóðafyrirtæki hafi þar höfuðstöðvar, fjármálageiri sé öflugur og vel þróaður, borgin sé vel tengt við alþjóðlegt samgöngukerfi og hafi bæði staðbundin og alþjóðleg efnahagsleg yfirráð, þar sé góðir skólar og rannsóknastofnanir og borgin hafi áhrif um allan heima á hugmyndir, nýsköpun og menningu. Margar flokkanir eru til fyrir heimsborgir. [[New York-borg|New York]], [[London]], [[Tókýó]] og [[París]] eru þær borgir sem oftast eru nefndar.<ref>{{Cite web|url=https://www.upress.umn.edu/book-division/books/struggling-giants|title=Struggling Giants|publisher=University of Minnesota Press|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210117230114/https://www.upress.umn.edu/book-division/books/struggling-giants|archive-date=17 January 2021|access-date=31 December 2020}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://faculty.tamuc.edu/jsun/global%20cities.pdf|title=Global cities|last=Abrahamson|first=Mark|date=2004|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-514204-4|edition=1st|location=New York|page=4|access-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111074627/http://faculty.tamuc.edu/jsun/global%20cities.pdf|archive-date=11 January 2021}}</ref> == Mælikvarðar == Þegar skoðað er hvort borg teljist heimsborg er algengt að miða við eftirfarandi þætti: * Miðstöð alþjóðlegra fjármálaþjónustu, einkum í fjármálum, tryggingum, fasteignaviðskiptum, bankaviðskiptum, [[Bókhald|endurskoðun]] og markaðssetningu; og sameining þeirra á fjármálastofnunum, kauphöllum og öðrum helstu fjármálastjórnum,<ref>J.V. Beaverstock, [http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb179.html World City Networks 'From Below'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060308055423/http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb179.html|date=8 March 2006}}, GaWC, Loughborough University, 29 September 2010</ref> * [[Höfuðstöðvar]] margra fjölþjóðlegra fyrirtækja, * Yfirráð í viðskiptum og efnahagslífi á stóru svæði kringum borgina * Stórar miðstöð framleiðslu með höfn og gámaflutningum * Mikið ákvörðunarvald frá degi til dags og á heimsvísu, * Miðstöð nýrra hugmynda og [[Nýsköpun|nýsköpunar]] í viðskiptum, hagfræði og menningu, * Miðstöð stafrænnar miðlunar og annarra fjölmiðla og samskipta fyrir alþjóðleg net, * Yfirráð yfir landsvæði með mikla alþjóðlega þýðingu, * Hátt hlutfall íbúa starfar í þjónustu- og upplýsingageiranum, * Hágæða menntastofnanir, þar á meðal þekktir og virtir háskólar og rannsóknarstöðvar; og að laða að alþjóðlega nemendur,<ref>K. O'Connor, [http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb161.html International Students and Global Cities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060205103720/http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb161.html|date=5 February 2006}}, GaWC, Loughborough University, 17 February 2005</ref> * Fjölþættir innviðir sem þar sem framboð er af einu best umhverfi í landinu hvað varðar lög, læknisfræði og skemmtiiðnað. * Mikil fjölbreytni í tungumáli, menningu, trúarbrögðum og hugmyndafræði. == Flokkanir == === Heimsborgir samkvæmt GaWC === Breska hugveitan GaWC (The Globalization and World Cities Research Network ) rannsakar tengsl milli heimsborga í tengslum við [[Hnattvæðing|alþjóðavæðingu]] og birtir flokkanir á nokkurra ára millibili. Flokkun GaWC frá 2024 er þessi :<ref>{{Cite web|url=https://gawc.lboro.ac.uk/gawc-worlds/the-world-according-to-gawc/world-cities-2024/|title=World Cities 2024|website=GaWC|language=en-US|access-date=2024-11-01}}</ref> ==== Alfa ++ ==== * [[London]]{{Flagicon|GBR}} * [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} ==== Alfa + ==== * [[Peking]] {{CHN}} * [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} * [[Hong Kong]] {{HKG}} * [[París]]{{FRA}} * [[Sjanghaí]] {{CHN}} * [[Singapúr]] {{SIN}} * [[Sydney]]{{AUS}} * [[Tókýó]]{{JPN}} === Heimsborgir samkvæmt (Kearney) === Flokkun Kearney er byggð á 27 mælikvörðum á fimm sviðum. Sviðin eru viðskiptavirkni, mannauður, upplýsingaskipti, menning og stjórnmálaleg afskipti.<ref>{{Cite web|url=http://www.atkearney.com/global-cities/2019|title=Read @ATKearney: Una Cuestión de Talento: Cómo el Capital Humano Determinará los Próximos Líderes Mundiales|website=Atkearney.com|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20191220065230/https://www.atkearney.com/global-cities/2019|archive-date=20 December 2019|access-date=16 October 2019}}</ref> Efstu borgirnar árið 2025 samkvæmt Kearney eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.kearney.com/service/national-transformations-institute/gcr/2025-full-report|title=R2025 Global Cities Report: Accelerating through volatility|website=Kearney}}</ref> # {{USA}} [[New York-borg|New York City]] # {{GBR}} [[London]] # {{FRA}} [[París|París]] # {{JPN}} [[Tókýó]] # {{SIN}} [[Singapúr]] # {{CHN}} [[Peking]] # {{HKG}} [[Hong Kong]] # {{CHN}} [[Sjanghaí]] # {{USA}} [[Los Angeles]] # {{USA}} [[Chicago]] === Heimsborgir samkvæmt Oxford Economics === Ráðgjafafyrirtækið Oxford Economics raðar stærstu 1.000 borgum heims miðað við 27 breytur í fimm flokkum (hagfræði, mannauður, [[lífsgæði]], umhverfi og stjórnunarhætti) þar sem efnahagslegum þættir hafa meira vægi. Efstu borgirnar árið 2025 samkvæmt Oxford Economics eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.timeout.com/news/global-cities-index-2025-which-cities-topped-the-ranking-this-year-052125|title=Global Cities Index 2025: Which cities topped the ranking this year?|last=Kelly|first=Liv|date=2025-05-21|website=Time Out Worldwide|language=en-GB|access-date=2025-05-22}}</ref> # [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[París]]{{Flagicon|FRA}} # [[San Jose]]{{Flagicon|USA}} # [[Seattle]]{{Flagicon|USA}} # [[Melbourne]]{{Flagicon|AUS}} # [[Sydney]]{{Flagicon|AUS}} # [[Boston]]{{Flagicon|USA}} # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[San Francisco]]{{Flagicon|USA}} === Heimsborgir samkvæmt Global Power City Index === Þessi flokkun er gerð af japanskri stofnun í Tókýó raðar borgum í sex flokka eftir: hagkerfi, rannsóknum og þróun, menningarlegri virkni, langtíma velsæld og lífsgæðum, umhverfi og aðgengi. Efstu 10 borgirnar árið 2025 eru:<ref>{{Cite web|url=https://mori-m-foundation.or.jp/english/ius2/gpci2/index.shtml|title=Global Power City Index 2025|website=The Mori Memorial Foundation|language=en}}</ref> # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} # [[París]]{{Flagicon|FRA}} # [[Singapúr]] {{SIN}} # [[Seúl]]{{Flagicon|KOR}} # [[Amsterdam]]{{Flagicon|NLD}} # [[Sjanghaí|Shanghai]] {{CHN}} # [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} # [[Berlín]]{{Flagicon|GER}} === Heimsborgir samkvæmt World's Best Cities === Ráðgjafarfyrirtækið Resonance gefur út lista yfir bestu borgir heims. Þar er borgum skipt í þrjá flokka eftir velsæld og lífsgæðum, aðdáunarhæfni(e. lovability) og velmegun og innan þeirra mismunandi þættir skoðaðir. Efstu 10 borgirnar árið 2026 eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.worldsbestcities.com/rankings/worlds-best-cities/|title=Resonance: World's Best Cities|language=English|access-date=10 November 2025}}</ref> # [[London]]{{GBR}} # [[New York-borg|New York borg]]{{USA}} # [[París]]{{Flagicon|FRA}} # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[Madríd|Madrid]] {{ESP}} # [[Singapúr]] {{SIN}} # [[Róm]]{{ITA}} # [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} # [[Berlín]]{{GER}} # [[Barselóna|Barcelona]] {{ESP}} === Heimsborgir samkvæmt GFCI flokkun === Global Financial Centres Indes (GFCI) metur samkeppnishæfni fjármálamiðstöðva miðað við margs konar gögn. Röð 2026 var: # [[New York-borg|New York borg]]{{USA}} # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[Hong Kong]] {{HKG}} # [[Singapúr]] {{SIN}} # [[Sjanghaí|Shanghai]] # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[Seúl]]{{Flagicon|KOR}} # [[Shenzhen]] {{CHN}} # [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} # [[Zürich]] {{CHE}} == Tilvísanir == [[Flokkur:Þéttbýli]] [[Flokkur:Stórborgarsvæði]] [[Flokkur:Vísitölur]] cwt8dsm2rp2mfdtd3ij89h511tscu0w 1982630 1982629 2026-10-13T13:42:36Z Salvor 70 /* Heimsborgir samkvæmt World's Best Cities */ 1982630 wikitext text/x-wiki '''Heimsborg''' er borg sem er miðstöð heimsviðskipta og menningar. Hugtakið kemur frá rannsóknum í [[Landfræði|landafræði]] og [[Borgarfræði|borgarfræðum]] og byggir á þeirri kenningu að [[Hnattvæðing|alþjóðavæðing]] hafi búið til stigveldi stefnumótandi landfræðilegra staði sem hafa mismunandi áhrif á [[fjármál]], [[viðskipti]] og [[Menning|menningu]] um allan heim.<ref>{{Cite journal |last=Lenormand |first=Maxime |last2=Gonçalves |first2=Bruno |last3=Tugores |first3=Antònia |last4=Ramasco |first4=José J. |date=2015 |title=Human diffusion and city influence |journal=[[Journal of the Royal Society Interface]] |volume=12 |issue=109 |doi=10.1098/rsif.2015.0473 |pmc=4535413 |pmid=26179991 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Globalization|last=Lin|first=Jan|date=2012|isbn=978-0-470-67059-0|chapter=World Cities|doi=10.1002/9780470670590.wbeog820}}</ref><ref>{{Cite book|title=International Encyclopedia of Geography|last=Pain|first=Kathy|date=2017|isbn=978-1-118-78635-2|pages=1–9|chapter=World Cities|doi=10.1002/9781118786352.wbieg0525}}</ref> og þar sem mesta heimsborgin er flóknasta og mikilvægasta miðstöðin innan alþjóðakerfisins og hún einkennist af tengslum sem tengja hana við aðrar borgir sem hafa bein, áþreifanleg áhrif á alþjóðleg félagsleg og efnahagsleg málefni. Ýmis mismunandi viðmið fyrir heimsborgir eru í notkun.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/global-city|title=global city|website=Britannica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221020155031/https://www.britannica.com/topic/global-city|archive-date=20 October 2022|access-date=2022-10-20}}</ref> Algeng viðmið eru að miða við að heimsborg sé þéttbýl og fjölmenn, alþjóðafyrirtæki hafi þar höfuðstöðvar, fjármálageiri sé öflugur og vel þróaður, borgin sé vel tengt við alþjóðlegt samgöngukerfi og hafi bæði staðbundin og alþjóðleg efnahagsleg yfirráð, þar sé góðir skólar og rannsóknastofnanir og borgin hafi áhrif um allan heima á hugmyndir, nýsköpun og menningu. Margar flokkanir eru til fyrir heimsborgir. [[New York-borg|New York]], [[London]], [[Tókýó]] og [[París]] eru þær borgir sem oftast eru nefndar.<ref>{{Cite web|url=https://www.upress.umn.edu/book-division/books/struggling-giants|title=Struggling Giants|publisher=University of Minnesota Press|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210117230114/https://www.upress.umn.edu/book-division/books/struggling-giants|archive-date=17 January 2021|access-date=31 December 2020}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://faculty.tamuc.edu/jsun/global%20cities.pdf|title=Global cities|last=Abrahamson|first=Mark|date=2004|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-514204-4|edition=1st|location=New York|page=4|access-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111074627/http://faculty.tamuc.edu/jsun/global%20cities.pdf|archive-date=11 January 2021}}</ref> == Mælikvarðar == Þegar skoðað er hvort borg teljist heimsborg er algengt að miða við eftirfarandi þætti: * Miðstöð alþjóðlegra fjármálaþjónustu, einkum í fjármálum, tryggingum, fasteignaviðskiptum, bankaviðskiptum, [[Bókhald|endurskoðun]] og markaðssetningu; og sameining þeirra á fjármálastofnunum, kauphöllum og öðrum helstu fjármálastjórnum,<ref>J.V. Beaverstock, [http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb179.html World City Networks 'From Below'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060308055423/http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb179.html|date=8 March 2006}}, GaWC, Loughborough University, 29 September 2010</ref> * [[Höfuðstöðvar]] margra fjölþjóðlegra fyrirtækja, * Yfirráð í viðskiptum og efnahagslífi á stóru svæði kringum borgina * Stórar miðstöð framleiðslu með höfn og gámaflutningum * Mikið ákvörðunarvald frá degi til dags og á heimsvísu, * Miðstöð nýrra hugmynda og [[Nýsköpun|nýsköpunar]] í viðskiptum, hagfræði og menningu, * Miðstöð stafrænnar miðlunar og annarra fjölmiðla og samskipta fyrir alþjóðleg net, * Yfirráð yfir landsvæði með mikla alþjóðlega þýðingu, * Hátt hlutfall íbúa starfar í þjónustu- og upplýsingageiranum, * Hágæða menntastofnanir, þar á meðal þekktir og virtir háskólar og rannsóknarstöðvar; og að laða að alþjóðlega nemendur,<ref>K. O'Connor, [http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb161.html International Students and Global Cities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060205103720/http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb161.html|date=5 February 2006}}, GaWC, Loughborough University, 17 February 2005</ref> * Fjölþættir innviðir sem þar sem framboð er af einu best umhverfi í landinu hvað varðar lög, læknisfræði og skemmtiiðnað. * Mikil fjölbreytni í tungumáli, menningu, trúarbrögðum og hugmyndafræði. == Flokkanir == === Heimsborgir samkvæmt GaWC === Breska hugveitan GaWC (The Globalization and World Cities Research Network ) rannsakar tengsl milli heimsborga í tengslum við [[Hnattvæðing|alþjóðavæðingu]] og birtir flokkanir á nokkurra ára millibili. Flokkun GaWC frá 2024 er þessi :<ref>{{Cite web|url=https://gawc.lboro.ac.uk/gawc-worlds/the-world-according-to-gawc/world-cities-2024/|title=World Cities 2024|website=GaWC|language=en-US|access-date=2024-11-01}}</ref> ==== Alfa ++ ==== * [[London]]{{Flagicon|GBR}} * [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} ==== Alfa + ==== * [[Peking]] {{CHN}} * [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} * [[Hong Kong]] {{HKG}} * [[París]]{{FRA}} * [[Sjanghaí]] {{CHN}} * [[Singapúr]] {{SIN}} * [[Sydney]]{{AUS}} * [[Tókýó]]{{JPN}} === Heimsborgir samkvæmt (Kearney) === Flokkun Kearney er byggð á 27 mælikvörðum á fimm sviðum. Sviðin eru viðskiptavirkni, mannauður, upplýsingaskipti, menning og stjórnmálaleg afskipti.<ref>{{Cite web|url=http://www.atkearney.com/global-cities/2019|title=Read @ATKearney: Una Cuestión de Talento: Cómo el Capital Humano Determinará los Próximos Líderes Mundiales|website=Atkearney.com|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20191220065230/https://www.atkearney.com/global-cities/2019|archive-date=20 December 2019|access-date=16 October 2019}}</ref> Efstu borgirnar árið 2025 samkvæmt Kearney eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.kearney.com/service/national-transformations-institute/gcr/2025-full-report|title=R2025 Global Cities Report: Accelerating through volatility|website=Kearney}}</ref> # {{USA}} [[New York-borg|New York City]] # {{GBR}} [[London]] # {{FRA}} [[París|París]] # {{JPN}} [[Tókýó]] # {{SIN}} [[Singapúr]] # {{CHN}} [[Peking]] # {{HKG}} [[Hong Kong]] # {{CHN}} [[Sjanghaí]] # {{USA}} [[Los Angeles]] # {{USA}} [[Chicago]] === Heimsborgir samkvæmt Oxford Economics === Ráðgjafafyrirtækið Oxford Economics raðar stærstu 1.000 borgum heims miðað við 27 breytur í fimm flokkum (hagfræði, mannauður, [[lífsgæði]], umhverfi og stjórnunarhætti) þar sem efnahagslegum þættir hafa meira vægi. Efstu borgirnar árið 2025 samkvæmt Oxford Economics eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.timeout.com/news/global-cities-index-2025-which-cities-topped-the-ranking-this-year-052125|title=Global Cities Index 2025: Which cities topped the ranking this year?|last=Kelly|first=Liv|date=2025-05-21|website=Time Out Worldwide|language=en-GB|access-date=2025-05-22}}</ref> # [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[París]]{{Flagicon|FRA}} # [[San Jose]]{{Flagicon|USA}} # [[Seattle]]{{Flagicon|USA}} # [[Melbourne]]{{Flagicon|AUS}} # [[Sydney]]{{Flagicon|AUS}} # [[Boston]]{{Flagicon|USA}} # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[San Francisco]]{{Flagicon|USA}} === Heimsborgir samkvæmt Global Power City Index === Þessi flokkun er gerð af japanskri stofnun í Tókýó raðar borgum í sex flokka eftir: hagkerfi, rannsóknum og þróun, menningarlegri virkni, langtíma velsæld og lífsgæðum, umhverfi og aðgengi. Efstu 10 borgirnar árið 2025 eru:<ref>{{Cite web|url=https://mori-m-foundation.or.jp/english/ius2/gpci2/index.shtml|title=Global Power City Index 2025|website=The Mori Memorial Foundation|language=en}}</ref> # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} # [[París]]{{Flagicon|FRA}} # [[Singapúr]] {{SIN}} # [[Seúl]]{{Flagicon|KOR}} # [[Amsterdam]]{{Flagicon|NLD}} # [[Sjanghaí|Shanghai]] {{CHN}} # [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} # [[Berlín]]{{Flagicon|GER}} === Heimsborgir samkvæmt World's Best Cities === Ráðgjafarfyrirtækið Resonance gefur út lista yfir bestu borgir heims. Þar er borgum skipt í þrjá flokka eftir velsæld og lífsgæðum, aðdáunarhæfni(e. lovability) og velmegun og innan þeirra mismunandi þættir skoðaðir. Efstu 10 borgirnar árið 2026 eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.worldsbestcities.com/rankings/worlds-best-cities/|title=Resonance: World's Best Cities|language=English|access-date=10 November 2025}}</ref> # [[London]]{{GBR}} # [[New York-borg|New York borg]]{{USA}} # [[París]]{{FRA}} # [[Tókýó]]{{JPN}} # [[Madríd]] {{ESP}} # [[Singapúr]] {{SIN}} # [[Róm]]{{ITA}} # [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} # [[Berlín]]{{GER}} # [[Barselóna] {{ESP}} === Heimsborgir samkvæmt GFCI flokkun === Global Financial Centres Indes (GFCI) metur samkeppnishæfni fjármálamiðstöðva miðað við margs konar gögn. Röð 2026 var: # [[New York-borg|New York borg]]{{USA}} # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[Hong Kong]] {{HKG}} # [[Singapúr]] {{SIN}} # [[Sjanghaí|Shanghai]] # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[Seúl]]{{Flagicon|KOR}} # [[Shenzhen]] {{CHN}} # [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} # [[Zürich]] {{CHE}} == Tilvísanir == [[Flokkur:Þéttbýli]] [[Flokkur:Stórborgarsvæði]] [[Flokkur:Vísitölur]] jvirtirtd9n72sp5ehs5hwurkdhkncc 1982631 1982630 2026-10-13T13:43:00Z Salvor 70 /* Heimsborgir samkvæmt World's Best Cities */ 1982631 wikitext text/x-wiki '''Heimsborg''' er borg sem er miðstöð heimsviðskipta og menningar. Hugtakið kemur frá rannsóknum í [[Landfræði|landafræði]] og [[Borgarfræði|borgarfræðum]] og byggir á þeirri kenningu að [[Hnattvæðing|alþjóðavæðing]] hafi búið til stigveldi stefnumótandi landfræðilegra staði sem hafa mismunandi áhrif á [[fjármál]], [[viðskipti]] og [[Menning|menningu]] um allan heim.<ref>{{Cite journal |last=Lenormand |first=Maxime |last2=Gonçalves |first2=Bruno |last3=Tugores |first3=Antònia |last4=Ramasco |first4=José J. |date=2015 |title=Human diffusion and city influence |journal=[[Journal of the Royal Society Interface]] |volume=12 |issue=109 |doi=10.1098/rsif.2015.0473 |pmc=4535413 |pmid=26179991 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Globalization|last=Lin|first=Jan|date=2012|isbn=978-0-470-67059-0|chapter=World Cities|doi=10.1002/9780470670590.wbeog820}}</ref><ref>{{Cite book|title=International Encyclopedia of Geography|last=Pain|first=Kathy|date=2017|isbn=978-1-118-78635-2|pages=1–9|chapter=World Cities|doi=10.1002/9781118786352.wbieg0525}}</ref> og þar sem mesta heimsborgin er flóknasta og mikilvægasta miðstöðin innan alþjóðakerfisins og hún einkennist af tengslum sem tengja hana við aðrar borgir sem hafa bein, áþreifanleg áhrif á alþjóðleg félagsleg og efnahagsleg málefni. Ýmis mismunandi viðmið fyrir heimsborgir eru í notkun.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/global-city|title=global city|website=Britannica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221020155031/https://www.britannica.com/topic/global-city|archive-date=20 October 2022|access-date=2022-10-20}}</ref> Algeng viðmið eru að miða við að heimsborg sé þéttbýl og fjölmenn, alþjóðafyrirtæki hafi þar höfuðstöðvar, fjármálageiri sé öflugur og vel þróaður, borgin sé vel tengt við alþjóðlegt samgöngukerfi og hafi bæði staðbundin og alþjóðleg efnahagsleg yfirráð, þar sé góðir skólar og rannsóknastofnanir og borgin hafi áhrif um allan heima á hugmyndir, nýsköpun og menningu. Margar flokkanir eru til fyrir heimsborgir. [[New York-borg|New York]], [[London]], [[Tókýó]] og [[París]] eru þær borgir sem oftast eru nefndar.<ref>{{Cite web|url=https://www.upress.umn.edu/book-division/books/struggling-giants|title=Struggling Giants|publisher=University of Minnesota Press|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210117230114/https://www.upress.umn.edu/book-division/books/struggling-giants|archive-date=17 January 2021|access-date=31 December 2020}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://faculty.tamuc.edu/jsun/global%20cities.pdf|title=Global cities|last=Abrahamson|first=Mark|date=2004|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-514204-4|edition=1st|location=New York|page=4|access-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111074627/http://faculty.tamuc.edu/jsun/global%20cities.pdf|archive-date=11 January 2021}}</ref> == Mælikvarðar == Þegar skoðað er hvort borg teljist heimsborg er algengt að miða við eftirfarandi þætti: * Miðstöð alþjóðlegra fjármálaþjónustu, einkum í fjármálum, tryggingum, fasteignaviðskiptum, bankaviðskiptum, [[Bókhald|endurskoðun]] og markaðssetningu; og sameining þeirra á fjármálastofnunum, kauphöllum og öðrum helstu fjármálastjórnum,<ref>J.V. Beaverstock, [http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb179.html World City Networks 'From Below'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060308055423/http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb179.html|date=8 March 2006}}, GaWC, Loughborough University, 29 September 2010</ref> * [[Höfuðstöðvar]] margra fjölþjóðlegra fyrirtækja, * Yfirráð í viðskiptum og efnahagslífi á stóru svæði kringum borgina * Stórar miðstöð framleiðslu með höfn og gámaflutningum * Mikið ákvörðunarvald frá degi til dags og á heimsvísu, * Miðstöð nýrra hugmynda og [[Nýsköpun|nýsköpunar]] í viðskiptum, hagfræði og menningu, * Miðstöð stafrænnar miðlunar og annarra fjölmiðla og samskipta fyrir alþjóðleg net, * Yfirráð yfir landsvæði með mikla alþjóðlega þýðingu, * Hátt hlutfall íbúa starfar í þjónustu- og upplýsingageiranum, * Hágæða menntastofnanir, þar á meðal þekktir og virtir háskólar og rannsóknarstöðvar; og að laða að alþjóðlega nemendur,<ref>K. O'Connor, [http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb161.html International Students and Global Cities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060205103720/http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb161.html|date=5 February 2006}}, GaWC, Loughborough University, 17 February 2005</ref> * Fjölþættir innviðir sem þar sem framboð er af einu best umhverfi í landinu hvað varðar lög, læknisfræði og skemmtiiðnað. * Mikil fjölbreytni í tungumáli, menningu, trúarbrögðum og hugmyndafræði. == Flokkanir == === Heimsborgir samkvæmt GaWC === Breska hugveitan GaWC (The Globalization and World Cities Research Network ) rannsakar tengsl milli heimsborga í tengslum við [[Hnattvæðing|alþjóðavæðingu]] og birtir flokkanir á nokkurra ára millibili. Flokkun GaWC frá 2024 er þessi :<ref>{{Cite web|url=https://gawc.lboro.ac.uk/gawc-worlds/the-world-according-to-gawc/world-cities-2024/|title=World Cities 2024|website=GaWC|language=en-US|access-date=2024-11-01}}</ref> ==== Alfa ++ ==== * [[London]]{{Flagicon|GBR}} * [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} ==== Alfa + ==== * [[Peking]] {{CHN}} * [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} * [[Hong Kong]] {{HKG}} * [[París]]{{FRA}} * [[Sjanghaí]] {{CHN}} * [[Singapúr]] {{SIN}} * [[Sydney]]{{AUS}} * [[Tókýó]]{{JPN}} === Heimsborgir samkvæmt (Kearney) === Flokkun Kearney er byggð á 27 mælikvörðum á fimm sviðum. Sviðin eru viðskiptavirkni, mannauður, upplýsingaskipti, menning og stjórnmálaleg afskipti.<ref>{{Cite web|url=http://www.atkearney.com/global-cities/2019|title=Read @ATKearney: Una Cuestión de Talento: Cómo el Capital Humano Determinará los Próximos Líderes Mundiales|website=Atkearney.com|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20191220065230/https://www.atkearney.com/global-cities/2019|archive-date=20 December 2019|access-date=16 October 2019}}</ref> Efstu borgirnar árið 2025 samkvæmt Kearney eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.kearney.com/service/national-transformations-institute/gcr/2025-full-report|title=R2025 Global Cities Report: Accelerating through volatility|website=Kearney}}</ref> # {{USA}} [[New York-borg|New York City]] # {{GBR}} [[London]] # {{FRA}} [[París|París]] # {{JPN}} [[Tókýó]] # {{SIN}} [[Singapúr]] # {{CHN}} [[Peking]] # {{HKG}} [[Hong Kong]] # {{CHN}} [[Sjanghaí]] # {{USA}} [[Los Angeles]] # {{USA}} [[Chicago]] === Heimsborgir samkvæmt Oxford Economics === Ráðgjafafyrirtækið Oxford Economics raðar stærstu 1.000 borgum heims miðað við 27 breytur í fimm flokkum (hagfræði, mannauður, [[lífsgæði]], umhverfi og stjórnunarhætti) þar sem efnahagslegum þættir hafa meira vægi. Efstu borgirnar árið 2025 samkvæmt Oxford Economics eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.timeout.com/news/global-cities-index-2025-which-cities-topped-the-ranking-this-year-052125|title=Global Cities Index 2025: Which cities topped the ranking this year?|last=Kelly|first=Liv|date=2025-05-21|website=Time Out Worldwide|language=en-GB|access-date=2025-05-22}}</ref> # [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[París]]{{Flagicon|FRA}} # [[San Jose]]{{Flagicon|USA}} # [[Seattle]]{{Flagicon|USA}} # [[Melbourne]]{{Flagicon|AUS}} # [[Sydney]]{{Flagicon|AUS}} # [[Boston]]{{Flagicon|USA}} # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[San Francisco]]{{Flagicon|USA}} === Heimsborgir samkvæmt Global Power City Index === Þessi flokkun er gerð af japanskri stofnun í Tókýó raðar borgum í sex flokka eftir: hagkerfi, rannsóknum og þróun, menningarlegri virkni, langtíma velsæld og lífsgæðum, umhverfi og aðgengi. Efstu 10 borgirnar árið 2025 eru:<ref>{{Cite web|url=https://mori-m-foundation.or.jp/english/ius2/gpci2/index.shtml|title=Global Power City Index 2025|website=The Mori Memorial Foundation|language=en}}</ref> # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} # [[París]]{{Flagicon|FRA}} # [[Singapúr]] {{SIN}} # [[Seúl]]{{Flagicon|KOR}} # [[Amsterdam]]{{Flagicon|NLD}} # [[Sjanghaí|Shanghai]] {{CHN}} # [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} # [[Berlín]]{{Flagicon|GER}} === Heimsborgir samkvæmt World's Best Cities === Ráðgjafarfyrirtækið Resonance gefur út lista yfir bestu borgir heims. Þar er borgum skipt í þrjá flokka eftir velsæld og lífsgæðum, aðdáunarhæfni(e. lovability) og velmegun og innan þeirra mismunandi þættir skoðaðir. Efstu 10 borgirnar árið 2026 eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.worldsbestcities.com/rankings/worlds-best-cities/|title=Resonance: World's Best Cities|language=English|access-date=10 November 2025}}</ref> # [[London]]{{GBR}} # [[New York-borg|New York borg]]{{USA}} # [[París]]{{FRA}} # [[Tókýó]]{{JPN}} # [[Madríd]] {{ESP}} # [[Singapúr]] {{SIN}} # [[Róm]]{{ITA}} # [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} # [[Berlín]]{{GER}} # [[Barselóna]] {{ESP}} === Heimsborgir samkvæmt GFCI flokkun === Global Financial Centres Indes (GFCI) metur samkeppnishæfni fjármálamiðstöðva miðað við margs konar gögn. Röð 2026 var: # [[New York-borg|New York borg]]{{USA}} # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[Hong Kong]] {{HKG}} # [[Singapúr]] {{SIN}} # [[Sjanghaí|Shanghai]] # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[Seúl]]{{Flagicon|KOR}} # [[Shenzhen]] {{CHN}} # [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} # [[Zürich]] {{CHE}} == Tilvísanir == [[Flokkur:Þéttbýli]] [[Flokkur:Stórborgarsvæði]] [[Flokkur:Vísitölur]] lcw950spbjuufwzef6b9b395f0chazv 1982635 1982631 2026-10-13T14:33:29Z Salvor 70 /* Heimsborgir samkvæmt GaWC */ setja flagicon og ísl. orð til að tengja í ríki 1982635 wikitext text/x-wiki '''Heimsborg''' er borg sem er miðstöð heimsviðskipta og menningar. Hugtakið kemur frá rannsóknum í [[Landfræði|landafræði]] og [[Borgarfræði|borgarfræðum]] og byggir á þeirri kenningu að [[Hnattvæðing|alþjóðavæðing]] hafi búið til stigveldi stefnumótandi landfræðilegra staði sem hafa mismunandi áhrif á [[fjármál]], [[viðskipti]] og [[Menning|menningu]] um allan heim.<ref>{{Cite journal |last=Lenormand |first=Maxime |last2=Gonçalves |first2=Bruno |last3=Tugores |first3=Antònia |last4=Ramasco |first4=José J. |date=2015 |title=Human diffusion and city influence |journal=[[Journal of the Royal Society Interface]] |volume=12 |issue=109 |doi=10.1098/rsif.2015.0473 |pmc=4535413 |pmid=26179991 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Globalization|last=Lin|first=Jan|date=2012|isbn=978-0-470-67059-0|chapter=World Cities|doi=10.1002/9780470670590.wbeog820}}</ref><ref>{{Cite book|title=International Encyclopedia of Geography|last=Pain|first=Kathy|date=2017|isbn=978-1-118-78635-2|pages=1–9|chapter=World Cities|doi=10.1002/9781118786352.wbieg0525}}</ref> og þar sem mesta heimsborgin er flóknasta og mikilvægasta miðstöðin innan alþjóðakerfisins og hún einkennist af tengslum sem tengja hana við aðrar borgir sem hafa bein, áþreifanleg áhrif á alþjóðleg félagsleg og efnahagsleg málefni. Ýmis mismunandi viðmið fyrir heimsborgir eru í notkun.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/global-city|title=global city|website=Britannica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221020155031/https://www.britannica.com/topic/global-city|archive-date=20 October 2022|access-date=2022-10-20}}</ref> Algeng viðmið eru að miða við að heimsborg sé þéttbýl og fjölmenn, alþjóðafyrirtæki hafi þar höfuðstöðvar, fjármálageiri sé öflugur og vel þróaður, borgin sé vel tengt við alþjóðlegt samgöngukerfi og hafi bæði staðbundin og alþjóðleg efnahagsleg yfirráð, þar sé góðir skólar og rannsóknastofnanir og borgin hafi áhrif um allan heima á hugmyndir, nýsköpun og menningu. Margar flokkanir eru til fyrir heimsborgir. [[New York-borg|New York]], [[London]], [[Tókýó]] og [[París]] eru þær borgir sem oftast eru nefndar.<ref>{{Cite web|url=https://www.upress.umn.edu/book-division/books/struggling-giants|title=Struggling Giants|publisher=University of Minnesota Press|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210117230114/https://www.upress.umn.edu/book-division/books/struggling-giants|archive-date=17 January 2021|access-date=31 December 2020}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://faculty.tamuc.edu/jsun/global%20cities.pdf|title=Global cities|last=Abrahamson|first=Mark|date=2004|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-514204-4|edition=1st|location=New York|page=4|access-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111074627/http://faculty.tamuc.edu/jsun/global%20cities.pdf|archive-date=11 January 2021}}</ref> == Mælikvarðar == Þegar skoðað er hvort borg teljist heimsborg er algengt að miða við eftirfarandi þætti: * Miðstöð alþjóðlegra fjármálaþjónustu, einkum í fjármálum, tryggingum, fasteignaviðskiptum, bankaviðskiptum, [[Bókhald|endurskoðun]] og markaðssetningu; og sameining þeirra á fjármálastofnunum, kauphöllum og öðrum helstu fjármálastjórnum,<ref>J.V. Beaverstock, [http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb179.html World City Networks 'From Below'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060308055423/http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb179.html|date=8 March 2006}}, GaWC, Loughborough University, 29 September 2010</ref> * [[Höfuðstöðvar]] margra fjölþjóðlegra fyrirtækja, * Yfirráð í viðskiptum og efnahagslífi á stóru svæði kringum borgina * Stórar miðstöð framleiðslu með höfn og gámaflutningum * Mikið ákvörðunarvald frá degi til dags og á heimsvísu, * Miðstöð nýrra hugmynda og [[Nýsköpun|nýsköpunar]] í viðskiptum, hagfræði og menningu, * Miðstöð stafrænnar miðlunar og annarra fjölmiðla og samskipta fyrir alþjóðleg net, * Yfirráð yfir landsvæði með mikla alþjóðlega þýðingu, * Hátt hlutfall íbúa starfar í þjónustu- og upplýsingageiranum, * Hágæða menntastofnanir, þar á meðal þekktir og virtir háskólar og rannsóknarstöðvar; og að laða að alþjóðlega nemendur,<ref>K. O'Connor, [http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb161.html International Students and Global Cities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060205103720/http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb161.html|date=5 February 2006}}, GaWC, Loughborough University, 17 February 2005</ref> * Fjölþættir innviðir sem þar sem framboð er af einu best umhverfi í landinu hvað varðar lög, læknisfræði og skemmtiiðnað. * Mikil fjölbreytni í tungumáli, menningu, trúarbrögðum og hugmyndafræði. == Flokkanir == === Heimsborgir samkvæmt GaWC === Breska hugveitan GaWC (The Globalization and World Cities Research Network ) rannsakar tengsl milli heimsborga í tengslum við [[Hnattvæðing|alþjóðavæðingu]] og birtir flokkanir á nokkurra ára millibili. Flokkun GaWC frá 2024 er þessi :<ref>{{Cite web|url=https://gawc.lboro.ac.uk/gawc-worlds/the-world-according-to-gawc/world-cities-2024/|title=World Cities 2024|website=GaWC|language=en-US|access-date=2024-11-01}}</ref> ==== Alfa ++ ==== * [[London]]{{Flagicon|GBR}} * [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} ==== Alfa + ==== * [[Peking]] {{flagicon|Kína}} * [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} * [[Hong Kong]] {{flagicon|Hong Kong}} * [[París]]{{flagicon|Frakkland}} * [[Sjanghaí]] {{flagicon|Kína}} * [[Singapúr]] {{flagicon|Singapúr}} * [[Sydney]]{{flagicon|Ástralía}} * [[Tókýó]]{{flagicon|Japan}} === Heimsborgir samkvæmt (Kearney) === Flokkun Kearney er byggð á 27 mælikvörðum á fimm sviðum. Sviðin eru viðskiptavirkni, mannauður, upplýsingaskipti, menning og stjórnmálaleg afskipti.<ref>{{Cite web|url=http://www.atkearney.com/global-cities/2019|title=Read @ATKearney: Una Cuestión de Talento: Cómo el Capital Humano Determinará los Próximos Líderes Mundiales|website=Atkearney.com|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20191220065230/https://www.atkearney.com/global-cities/2019|archive-date=20 December 2019|access-date=16 October 2019}}</ref> Efstu borgirnar árið 2025 samkvæmt Kearney eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.kearney.com/service/national-transformations-institute/gcr/2025-full-report|title=R2025 Global Cities Report: Accelerating through volatility|website=Kearney}}</ref> # {{USA}} [[New York-borg|New York City]] # {{GBR}} [[London]] # {{FRA}} [[París|París]] # {{JPN}} [[Tókýó]] # {{SIN}} [[Singapúr]] # {{CHN}} [[Peking]] # {{HKG}} [[Hong Kong]] # {{CHN}} [[Sjanghaí]] # {{USA}} [[Los Angeles]] # {{USA}} [[Chicago]] === Heimsborgir samkvæmt Oxford Economics === Ráðgjafafyrirtækið Oxford Economics raðar stærstu 1.000 borgum heims miðað við 27 breytur í fimm flokkum (hagfræði, mannauður, [[lífsgæði]], umhverfi og stjórnunarhætti) þar sem efnahagslegum þættir hafa meira vægi. Efstu borgirnar árið 2025 samkvæmt Oxford Economics eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.timeout.com/news/global-cities-index-2025-which-cities-topped-the-ranking-this-year-052125|title=Global Cities Index 2025: Which cities topped the ranking this year?|last=Kelly|first=Liv|date=2025-05-21|website=Time Out Worldwide|language=en-GB|access-date=2025-05-22}}</ref> # [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[París]]{{Flagicon|FRA}} # [[San Jose]]{{Flagicon|USA}} # [[Seattle]]{{Flagicon|USA}} # [[Melbourne]]{{Flagicon|AUS}} # [[Sydney]]{{Flagicon|AUS}} # [[Boston]]{{Flagicon|USA}} # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[San Francisco]]{{Flagicon|USA}} === Heimsborgir samkvæmt Global Power City Index === Þessi flokkun er gerð af japanskri stofnun í Tókýó raðar borgum í sex flokka eftir: hagkerfi, rannsóknum og þróun, menningarlegri virkni, langtíma velsæld og lífsgæðum, umhverfi og aðgengi. Efstu 10 borgirnar árið 2025 eru:<ref>{{Cite web|url=https://mori-m-foundation.or.jp/english/ius2/gpci2/index.shtml|title=Global Power City Index 2025|website=The Mori Memorial Foundation|language=en}}</ref> # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} # [[París]]{{Flagicon|FRA}} # [[Singapúr]] {{SIN}} # [[Seúl]]{{Flagicon|KOR}} # [[Amsterdam]]{{Flagicon|NLD}} # [[Sjanghaí|Shanghai]] {{CHN}} # [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} # [[Berlín]]{{Flagicon|GER}} === Heimsborgir samkvæmt World's Best Cities === Ráðgjafarfyrirtækið Resonance gefur út lista yfir bestu borgir heims. Þar er borgum skipt í þrjá flokka eftir velsæld og lífsgæðum, aðdáunarhæfni(e. lovability) og velmegun og innan þeirra mismunandi þættir skoðaðir. Efstu 10 borgirnar árið 2026 eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.worldsbestcities.com/rankings/worlds-best-cities/|title=Resonance: World's Best Cities|language=English|access-date=10 November 2025}}</ref> # [[London]]{{GBR}} # [[New York-borg|New York borg]]{{USA}} # [[París]]{{FRA}} # [[Tókýó]]{{JPN}} # [[Madríd]] {{ESP}} # [[Singapúr]] {{SIN}} # [[Róm]]{{ITA}} # [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} # [[Berlín]]{{GER}} # [[Barselóna]] {{ESP}} === Heimsborgir samkvæmt GFCI flokkun === Global Financial Centres Indes (GFCI) metur samkeppnishæfni fjármálamiðstöðva miðað við margs konar gögn. Röð 2026 var: # [[New York-borg|New York borg]]{{USA}} # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[Hong Kong]] {{HKG}} # [[Singapúr]] {{SIN}} # [[Sjanghaí|Shanghai]] # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[Seúl]]{{Flagicon|KOR}} # [[Shenzhen]] {{CHN}} # [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} # [[Zürich]] {{CHE}} == Tilvísanir == [[Flokkur:Þéttbýli]] [[Flokkur:Stórborgarsvæði]] [[Flokkur:Vísitölur]] 9hzovnd8jli6zpb9jydby2bn2lau150 1982636 1982635 2026-10-13T14:37:29Z Salvor 70 /* Heimsborgir samkvæmt GaWC */ laga fánatengingar fyrir Dúbaí - finn ekki á íslensku 1982636 wikitext text/x-wiki '''Heimsborg''' er borg sem er miðstöð heimsviðskipta og menningar. Hugtakið kemur frá rannsóknum í [[Landfræði|landafræði]] og [[Borgarfræði|borgarfræðum]] og byggir á þeirri kenningu að [[Hnattvæðing|alþjóðavæðing]] hafi búið til stigveldi stefnumótandi landfræðilegra staði sem hafa mismunandi áhrif á [[fjármál]], [[viðskipti]] og [[Menning|menningu]] um allan heim.<ref>{{Cite journal |last=Lenormand |first=Maxime |last2=Gonçalves |first2=Bruno |last3=Tugores |first3=Antònia |last4=Ramasco |first4=José J. |date=2015 |title=Human diffusion and city influence |journal=[[Journal of the Royal Society Interface]] |volume=12 |issue=109 |doi=10.1098/rsif.2015.0473 |pmc=4535413 |pmid=26179991 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Globalization|last=Lin|first=Jan|date=2012|isbn=978-0-470-67059-0|chapter=World Cities|doi=10.1002/9780470670590.wbeog820}}</ref><ref>{{Cite book|title=International Encyclopedia of Geography|last=Pain|first=Kathy|date=2017|isbn=978-1-118-78635-2|pages=1–9|chapter=World Cities|doi=10.1002/9781118786352.wbieg0525}}</ref> og þar sem mesta heimsborgin er flóknasta og mikilvægasta miðstöðin innan alþjóðakerfisins og hún einkennist af tengslum sem tengja hana við aðrar borgir sem hafa bein, áþreifanleg áhrif á alþjóðleg félagsleg og efnahagsleg málefni. Ýmis mismunandi viðmið fyrir heimsborgir eru í notkun.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/global-city|title=global city|website=Britannica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221020155031/https://www.britannica.com/topic/global-city|archive-date=20 October 2022|access-date=2022-10-20}}</ref> Algeng viðmið eru að miða við að heimsborg sé þéttbýl og fjölmenn, alþjóðafyrirtæki hafi þar höfuðstöðvar, fjármálageiri sé öflugur og vel þróaður, borgin sé vel tengt við alþjóðlegt samgöngukerfi og hafi bæði staðbundin og alþjóðleg efnahagsleg yfirráð, þar sé góðir skólar og rannsóknastofnanir og borgin hafi áhrif um allan heima á hugmyndir, nýsköpun og menningu. Margar flokkanir eru til fyrir heimsborgir. [[New York-borg|New York]], [[London]], [[Tókýó]] og [[París]] eru þær borgir sem oftast eru nefndar.<ref>{{Cite web|url=https://www.upress.umn.edu/book-division/books/struggling-giants|title=Struggling Giants|publisher=University of Minnesota Press|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210117230114/https://www.upress.umn.edu/book-division/books/struggling-giants|archive-date=17 January 2021|access-date=31 December 2020}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://faculty.tamuc.edu/jsun/global%20cities.pdf|title=Global cities|last=Abrahamson|first=Mark|date=2004|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-514204-4|edition=1st|location=New York|page=4|access-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111074627/http://faculty.tamuc.edu/jsun/global%20cities.pdf|archive-date=11 January 2021}}</ref> == Mælikvarðar == Þegar skoðað er hvort borg teljist heimsborg er algengt að miða við eftirfarandi þætti: * Miðstöð alþjóðlegra fjármálaþjónustu, einkum í fjármálum, tryggingum, fasteignaviðskiptum, bankaviðskiptum, [[Bókhald|endurskoðun]] og markaðssetningu; og sameining þeirra á fjármálastofnunum, kauphöllum og öðrum helstu fjármálastjórnum,<ref>J.V. Beaverstock, [http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb179.html World City Networks 'From Below'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060308055423/http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb179.html|date=8 March 2006}}, GaWC, Loughborough University, 29 September 2010</ref> * [[Höfuðstöðvar]] margra fjölþjóðlegra fyrirtækja, * Yfirráð í viðskiptum og efnahagslífi á stóru svæði kringum borgina * Stórar miðstöð framleiðslu með höfn og gámaflutningum * Mikið ákvörðunarvald frá degi til dags og á heimsvísu, * Miðstöð nýrra hugmynda og [[Nýsköpun|nýsköpunar]] í viðskiptum, hagfræði og menningu, * Miðstöð stafrænnar miðlunar og annarra fjölmiðla og samskipta fyrir alþjóðleg net, * Yfirráð yfir landsvæði með mikla alþjóðlega þýðingu, * Hátt hlutfall íbúa starfar í þjónustu- og upplýsingageiranum, * Hágæða menntastofnanir, þar á meðal þekktir og virtir háskólar og rannsóknarstöðvar; og að laða að alþjóðlega nemendur,<ref>K. O'Connor, [http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb161.html International Students and Global Cities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060205103720/http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb161.html|date=5 February 2006}}, GaWC, Loughborough University, 17 February 2005</ref> * Fjölþættir innviðir sem þar sem framboð er af einu best umhverfi í landinu hvað varðar lög, læknisfræði og skemmtiiðnað. * Mikil fjölbreytni í tungumáli, menningu, trúarbrögðum og hugmyndafræði. == Flokkanir == === Heimsborgir samkvæmt GaWC === Breska hugveitan GaWC (The Globalization and World Cities Research Network ) rannsakar tengsl milli heimsborga í tengslum við [[Hnattvæðing|alþjóðavæðingu]] og birtir flokkanir á nokkurra ára millibili. Flokkun GaWC frá 2024 er þessi :<ref>{{Cite web|url=https://gawc.lboro.ac.uk/gawc-worlds/the-world-according-to-gawc/world-cities-2024/|title=World Cities 2024|website=GaWC|language=en-US|access-date=2024-11-01}}</ref> ==== Alfa ++ ==== * [[London]]{{Flagicon|GBR}} * [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} ==== Alfa + ==== * [[Peking]] {{flagicon|Kína}} * [[Dúbaí|Dubai]] {{flagicon|United Arab Emirates}} * [[Hong Kong]] {{flagicon|Hong Kong}} * [[París]]{{flagicon|Frakkland}} * [[Sjanghaí]] {{flagicon|Kína}} * [[Singapúr]] {{flagicon|Singapúr}} * [[Sydney]]{{flagicon|Ástralía}} * [[Tókýó]]{{flagicon|Japan}} === Heimsborgir samkvæmt (Kearney) === Flokkun Kearney er byggð á 27 mælikvörðum á fimm sviðum. Sviðin eru viðskiptavirkni, mannauður, upplýsingaskipti, menning og stjórnmálaleg afskipti.<ref>{{Cite web|url=http://www.atkearney.com/global-cities/2019|title=Read @ATKearney: Una Cuestión de Talento: Cómo el Capital Humano Determinará los Próximos Líderes Mundiales|website=Atkearney.com|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20191220065230/https://www.atkearney.com/global-cities/2019|archive-date=20 December 2019|access-date=16 October 2019}}</ref> Efstu borgirnar árið 2025 samkvæmt Kearney eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.kearney.com/service/national-transformations-institute/gcr/2025-full-report|title=R2025 Global Cities Report: Accelerating through volatility|website=Kearney}}</ref> # {{USA}} [[New York-borg|New York City]] # {{GBR}} [[London]] # {{FRA}} [[París|París]] # {{JPN}} [[Tókýó]] # {{SIN}} [[Singapúr]] # {{CHN}} [[Peking]] # {{HKG}} [[Hong Kong]] # {{CHN}} [[Sjanghaí]] # {{USA}} [[Los Angeles]] # {{USA}} [[Chicago]] === Heimsborgir samkvæmt Oxford Economics === Ráðgjafafyrirtækið Oxford Economics raðar stærstu 1.000 borgum heims miðað við 27 breytur í fimm flokkum (hagfræði, mannauður, [[lífsgæði]], umhverfi og stjórnunarhætti) þar sem efnahagslegum þættir hafa meira vægi. Efstu borgirnar árið 2025 samkvæmt Oxford Economics eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.timeout.com/news/global-cities-index-2025-which-cities-topped-the-ranking-this-year-052125|title=Global Cities Index 2025: Which cities topped the ranking this year?|last=Kelly|first=Liv|date=2025-05-21|website=Time Out Worldwide|language=en-GB|access-date=2025-05-22}}</ref> # [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[París]]{{Flagicon|FRA}} # [[San Jose]]{{Flagicon|USA}} # [[Seattle]]{{Flagicon|USA}} # [[Melbourne]]{{Flagicon|AUS}} # [[Sydney]]{{Flagicon|AUS}} # [[Boston]]{{Flagicon|USA}} # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[San Francisco]]{{Flagicon|USA}} === Heimsborgir samkvæmt Global Power City Index === Þessi flokkun er gerð af japanskri stofnun í Tókýó raðar borgum í sex flokka eftir: hagkerfi, rannsóknum og þróun, menningarlegri virkni, langtíma velsæld og lífsgæðum, umhverfi og aðgengi. Efstu 10 borgirnar árið 2025 eru:<ref>{{Cite web|url=https://mori-m-foundation.or.jp/english/ius2/gpci2/index.shtml|title=Global Power City Index 2025|website=The Mori Memorial Foundation|language=en}}</ref> # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} # [[París]]{{Flagicon|FRA}} # [[Singapúr]] {{SIN}} # [[Seúl]]{{Flagicon|KOR}} # [[Amsterdam]]{{Flagicon|NLD}} # [[Sjanghaí|Shanghai]] {{CHN}} # [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} # [[Berlín]]{{Flagicon|GER}} === Heimsborgir samkvæmt World's Best Cities === Ráðgjafarfyrirtækið Resonance gefur út lista yfir bestu borgir heims. Þar er borgum skipt í þrjá flokka eftir velsæld og lífsgæðum, aðdáunarhæfni(e. lovability) og velmegun og innan þeirra mismunandi þættir skoðaðir. Efstu 10 borgirnar árið 2026 eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.worldsbestcities.com/rankings/worlds-best-cities/|title=Resonance: World's Best Cities|language=English|access-date=10 November 2025}}</ref> # [[London]]{{GBR}} # [[New York-borg|New York borg]]{{USA}} # [[París]]{{FRA}} # [[Tókýó]]{{JPN}} # [[Madríd]] {{ESP}} # [[Singapúr]] {{SIN}} # [[Róm]]{{ITA}} # [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} # [[Berlín]]{{GER}} # [[Barselóna]] {{ESP}} === Heimsborgir samkvæmt GFCI flokkun === Global Financial Centres Indes (GFCI) metur samkeppnishæfni fjármálamiðstöðva miðað við margs konar gögn. Röð 2026 var: # [[New York-borg|New York borg]]{{USA}} # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[Hong Kong]] {{HKG}} # [[Singapúr]] {{SIN}} # [[Sjanghaí|Shanghai]] # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[Seúl]]{{Flagicon|KOR}} # [[Shenzhen]] {{CHN}} # [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} # [[Zürich]] {{CHE}} == Tilvísanir == [[Flokkur:Þéttbýli]] [[Flokkur:Stórborgarsvæði]] [[Flokkur:Vísitölur]] 1mku5n0cf8b71xrdegv0qx9vlspe3i0 1982637 1982636 2026-10-13T14:39:24Z Salvor 70 /* Heimsborgir samkvæmt GaWC */ laga fánatengil, set á íslensku 1982637 wikitext text/x-wiki '''Heimsborg''' er borg sem er miðstöð heimsviðskipta og menningar. Hugtakið kemur frá rannsóknum í [[Landfræði|landafræði]] og [[Borgarfræði|borgarfræðum]] og byggir á þeirri kenningu að [[Hnattvæðing|alþjóðavæðing]] hafi búið til stigveldi stefnumótandi landfræðilegra staði sem hafa mismunandi áhrif á [[fjármál]], [[viðskipti]] og [[Menning|menningu]] um allan heim.<ref>{{Cite journal |last=Lenormand |first=Maxime |last2=Gonçalves |first2=Bruno |last3=Tugores |first3=Antònia |last4=Ramasco |first4=José J. |date=2015 |title=Human diffusion and city influence |journal=[[Journal of the Royal Society Interface]] |volume=12 |issue=109 |doi=10.1098/rsif.2015.0473 |pmc=4535413 |pmid=26179991 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Globalization|last=Lin|first=Jan|date=2012|isbn=978-0-470-67059-0|chapter=World Cities|doi=10.1002/9780470670590.wbeog820}}</ref><ref>{{Cite book|title=International Encyclopedia of Geography|last=Pain|first=Kathy|date=2017|isbn=978-1-118-78635-2|pages=1–9|chapter=World Cities|doi=10.1002/9781118786352.wbieg0525}}</ref> og þar sem mesta heimsborgin er flóknasta og mikilvægasta miðstöðin innan alþjóðakerfisins og hún einkennist af tengslum sem tengja hana við aðrar borgir sem hafa bein, áþreifanleg áhrif á alþjóðleg félagsleg og efnahagsleg málefni. Ýmis mismunandi viðmið fyrir heimsborgir eru í notkun.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/global-city|title=global city|website=Britannica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221020155031/https://www.britannica.com/topic/global-city|archive-date=20 October 2022|access-date=2022-10-20}}</ref> Algeng viðmið eru að miða við að heimsborg sé þéttbýl og fjölmenn, alþjóðafyrirtæki hafi þar höfuðstöðvar, fjármálageiri sé öflugur og vel þróaður, borgin sé vel tengt við alþjóðlegt samgöngukerfi og hafi bæði staðbundin og alþjóðleg efnahagsleg yfirráð, þar sé góðir skólar og rannsóknastofnanir og borgin hafi áhrif um allan heima á hugmyndir, nýsköpun og menningu. Margar flokkanir eru til fyrir heimsborgir. [[New York-borg|New York]], [[London]], [[Tókýó]] og [[París]] eru þær borgir sem oftast eru nefndar.<ref>{{Cite web|url=https://www.upress.umn.edu/book-division/books/struggling-giants|title=Struggling Giants|publisher=University of Minnesota Press|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210117230114/https://www.upress.umn.edu/book-division/books/struggling-giants|archive-date=17 January 2021|access-date=31 December 2020}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://faculty.tamuc.edu/jsun/global%20cities.pdf|title=Global cities|last=Abrahamson|first=Mark|date=2004|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-514204-4|edition=1st|location=New York|page=4|access-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111074627/http://faculty.tamuc.edu/jsun/global%20cities.pdf|archive-date=11 January 2021}}</ref> == Mælikvarðar == Þegar skoðað er hvort borg teljist heimsborg er algengt að miða við eftirfarandi þætti: * Miðstöð alþjóðlegra fjármálaþjónustu, einkum í fjármálum, tryggingum, fasteignaviðskiptum, bankaviðskiptum, [[Bókhald|endurskoðun]] og markaðssetningu; og sameining þeirra á fjármálastofnunum, kauphöllum og öðrum helstu fjármálastjórnum,<ref>J.V. Beaverstock, [http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb179.html World City Networks 'From Below'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060308055423/http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb179.html|date=8 March 2006}}, GaWC, Loughborough University, 29 September 2010</ref> * [[Höfuðstöðvar]] margra fjölþjóðlegra fyrirtækja, * Yfirráð í viðskiptum og efnahagslífi á stóru svæði kringum borgina * Stórar miðstöð framleiðslu með höfn og gámaflutningum * Mikið ákvörðunarvald frá degi til dags og á heimsvísu, * Miðstöð nýrra hugmynda og [[Nýsköpun|nýsköpunar]] í viðskiptum, hagfræði og menningu, * Miðstöð stafrænnar miðlunar og annarra fjölmiðla og samskipta fyrir alþjóðleg net, * Yfirráð yfir landsvæði með mikla alþjóðlega þýðingu, * Hátt hlutfall íbúa starfar í þjónustu- og upplýsingageiranum, * Hágæða menntastofnanir, þar á meðal þekktir og virtir háskólar og rannsóknarstöðvar; og að laða að alþjóðlega nemendur,<ref>K. O'Connor, [http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb161.html International Students and Global Cities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060205103720/http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb161.html|date=5 February 2006}}, GaWC, Loughborough University, 17 February 2005</ref> * Fjölþættir innviðir sem þar sem framboð er af einu best umhverfi í landinu hvað varðar lög, læknisfræði og skemmtiiðnað. * Mikil fjölbreytni í tungumáli, menningu, trúarbrögðum og hugmyndafræði. == Flokkanir == === Heimsborgir samkvæmt GaWC === Breska hugveitan GaWC (The Globalization and World Cities Research Network ) rannsakar tengsl milli heimsborga í tengslum við [[Hnattvæðing|alþjóðavæðingu]] og birtir flokkanir á nokkurra ára millibili. Flokkun GaWC frá 2024 er þessi :<ref>{{Cite web|url=https://gawc.lboro.ac.uk/gawc-worlds/the-world-according-to-gawc/world-cities-2024/|title=World Cities 2024|website=GaWC|language=en-US|access-date=2024-11-01}}</ref> ==== Alfa ++ ==== * [[London]]{{Flagicon|GBR}} * [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} ==== Alfa + ==== * [[Peking]] {{flagicon|Kína}} * [[Dúbaí|Dubai]] {{flagicon|Sameinuðu arabísku furstadæmin}} * [[Hong Kong]] {{flagicon|Hong Kong}} * [[París]]{{flagicon|Frakkland}} * [[Sjanghaí]] {{flagicon|Kína}} * [[Singapúr]] {{flagicon|Singapúr}} * [[Sydney]]{{flagicon|Ástralía}} * [[Tókýó]]{{flagicon|Japan}} === Heimsborgir samkvæmt (Kearney) === Flokkun Kearney er byggð á 27 mælikvörðum á fimm sviðum. Sviðin eru viðskiptavirkni, mannauður, upplýsingaskipti, menning og stjórnmálaleg afskipti.<ref>{{Cite web|url=http://www.atkearney.com/global-cities/2019|title=Read @ATKearney: Una Cuestión de Talento: Cómo el Capital Humano Determinará los Próximos Líderes Mundiales|website=Atkearney.com|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20191220065230/https://www.atkearney.com/global-cities/2019|archive-date=20 December 2019|access-date=16 October 2019}}</ref> Efstu borgirnar árið 2025 samkvæmt Kearney eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.kearney.com/service/national-transformations-institute/gcr/2025-full-report|title=R2025 Global Cities Report: Accelerating through volatility|website=Kearney}}</ref> # {{USA}} [[New York-borg|New York City]] # {{GBR}} [[London]] # {{FRA}} [[París|París]] # {{JPN}} [[Tókýó]] # {{SIN}} [[Singapúr]] # {{CHN}} [[Peking]] # {{HKG}} [[Hong Kong]] # {{CHN}} [[Sjanghaí]] # {{USA}} [[Los Angeles]] # {{USA}} [[Chicago]] === Heimsborgir samkvæmt Oxford Economics === Ráðgjafafyrirtækið Oxford Economics raðar stærstu 1.000 borgum heims miðað við 27 breytur í fimm flokkum (hagfræði, mannauður, [[lífsgæði]], umhverfi og stjórnunarhætti) þar sem efnahagslegum þættir hafa meira vægi. Efstu borgirnar árið 2025 samkvæmt Oxford Economics eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.timeout.com/news/global-cities-index-2025-which-cities-topped-the-ranking-this-year-052125|title=Global Cities Index 2025: Which cities topped the ranking this year?|last=Kelly|first=Liv|date=2025-05-21|website=Time Out Worldwide|language=en-GB|access-date=2025-05-22}}</ref> # [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[París]]{{Flagicon|FRA}} # [[San Jose]]{{Flagicon|USA}} # [[Seattle]]{{Flagicon|USA}} # [[Melbourne]]{{Flagicon|AUS}} # [[Sydney]]{{Flagicon|AUS}} # [[Boston]]{{Flagicon|USA}} # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[San Francisco]]{{Flagicon|USA}} === Heimsborgir samkvæmt Global Power City Index === Þessi flokkun er gerð af japanskri stofnun í Tókýó raðar borgum í sex flokka eftir: hagkerfi, rannsóknum og þróun, menningarlegri virkni, langtíma velsæld og lífsgæðum, umhverfi og aðgengi. Efstu 10 borgirnar árið 2025 eru:<ref>{{Cite web|url=https://mori-m-foundation.or.jp/english/ius2/gpci2/index.shtml|title=Global Power City Index 2025|website=The Mori Memorial Foundation|language=en}}</ref> # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} # [[París]]{{Flagicon|FRA}} # [[Singapúr]] {{SIN}} # [[Seúl]]{{Flagicon|KOR}} # [[Amsterdam]]{{Flagicon|NLD}} # [[Sjanghaí|Shanghai]] {{CHN}} # [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} # [[Berlín]]{{Flagicon|GER}} === Heimsborgir samkvæmt World's Best Cities === Ráðgjafarfyrirtækið Resonance gefur út lista yfir bestu borgir heims. Þar er borgum skipt í þrjá flokka eftir velsæld og lífsgæðum, aðdáunarhæfni(e. lovability) og velmegun og innan þeirra mismunandi þættir skoðaðir. Efstu 10 borgirnar árið 2026 eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.worldsbestcities.com/rankings/worlds-best-cities/|title=Resonance: World's Best Cities|language=English|access-date=10 November 2025}}</ref> # [[London]]{{GBR}} # [[New York-borg|New York borg]]{{USA}} # [[París]]{{FRA}} # [[Tókýó]]{{JPN}} # [[Madríd]] {{ESP}} # [[Singapúr]] {{SIN}} # [[Róm]]{{ITA}} # [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} # [[Berlín]]{{GER}} # [[Barselóna]] {{ESP}} === Heimsborgir samkvæmt GFCI flokkun === Global Financial Centres Indes (GFCI) metur samkeppnishæfni fjármálamiðstöðva miðað við margs konar gögn. Röð 2026 var: # [[New York-borg|New York borg]]{{USA}} # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[Hong Kong]] {{HKG}} # [[Singapúr]] {{SIN}} # [[Sjanghaí|Shanghai]] # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[Seúl]]{{Flagicon|KOR}} # [[Shenzhen]] {{CHN}} # [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} # [[Zürich]] {{CHE}} == Tilvísanir == [[Flokkur:Þéttbýli]] [[Flokkur:Stórborgarsvæði]] [[Flokkur:Vísitölur]] q9d47obobuifsa7l3uhpuotgxh4arbm 1982643 1982637 2026-10-13T14:47:22Z Salvor 70 bæta við myndum 1982643 wikitext text/x-wiki {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg | width1 = 300 | caption1 = | image2 = London Skyline (125508655).jpeg | width2 = 300 | caption2 = [[New York-borg] (efst) og [[London]] (neðst) eru taldar heimsborgir. Báðar borgirnar eru miðjur viðskipta, fjármála, verslunar og menningar. }} '''Heimsborg''' er borg sem er miðstöð heimsviðskipta og menningar. Hugtakið kemur frá rannsóknum í [[Landfræði|landafræði]] og [[Borgarfræði|borgarfræðum]] og byggir á þeirri kenningu að [[Hnattvæðing|alþjóðavæðing]] hafi búið til stigveldi stefnumótandi landfræðilegra staði sem hafa mismunandi áhrif á [[fjármál]], [[viðskipti]] og [[Menning|menningu]] um allan heim.<ref>{{Cite journal |last=Lenormand |first=Maxime |last2=Gonçalves |first2=Bruno |last3=Tugores |first3=Antònia |last4=Ramasco |first4=José J. |date=2015 |title=Human diffusion and city influence |journal=[[Journal of the Royal Society Interface]] |volume=12 |issue=109 |doi=10.1098/rsif.2015.0473 |pmc=4535413 |pmid=26179991 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Globalization|last=Lin|first=Jan|date=2012|isbn=978-0-470-67059-0|chapter=World Cities|doi=10.1002/9780470670590.wbeog820}}</ref><ref>{{Cite book|title=International Encyclopedia of Geography|last=Pain|first=Kathy|date=2017|isbn=978-1-118-78635-2|pages=1–9|chapter=World Cities|doi=10.1002/9781118786352.wbieg0525}}</ref> og þar sem mesta heimsborgin er flóknasta og mikilvægasta miðstöðin innan alþjóðakerfisins og hún einkennist af tengslum sem tengja hana við aðrar borgir sem hafa bein, áþreifanleg áhrif á alþjóðleg félagsleg og efnahagsleg málefni. Ýmis mismunandi viðmið fyrir heimsborgir eru í notkun.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/global-city|title=global city|website=Britannica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221020155031/https://www.britannica.com/topic/global-city|archive-date=20 October 2022|access-date=2022-10-20}}</ref> Algeng viðmið eru að miða við að heimsborg sé þéttbýl og fjölmenn, alþjóðafyrirtæki hafi þar höfuðstöðvar, fjármálageiri sé öflugur og vel þróaður, borgin sé vel tengt við alþjóðlegt samgöngukerfi og hafi bæði staðbundin og alþjóðleg efnahagsleg yfirráð, þar sé góðir skólar og rannsóknastofnanir og borgin hafi áhrif um allan heima á hugmyndir, nýsköpun og menningu. Margar flokkanir eru til fyrir heimsborgir. [[New York-borg|New York]], [[London]], [[Tókýó]] og [[París]] eru þær borgir sem oftast eru nefndar.<ref>{{Cite web|url=https://www.upress.umn.edu/book-division/books/struggling-giants|title=Struggling Giants|publisher=University of Minnesota Press|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210117230114/https://www.upress.umn.edu/book-division/books/struggling-giants|archive-date=17 January 2021|access-date=31 December 2020}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://faculty.tamuc.edu/jsun/global%20cities.pdf|title=Global cities|last=Abrahamson|first=Mark|date=2004|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-514204-4|edition=1st|location=New York|page=4|access-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111074627/http://faculty.tamuc.edu/jsun/global%20cities.pdf|archive-date=11 January 2021}}</ref> == Mælikvarðar == Þegar skoðað er hvort borg teljist heimsborg er algengt að miða við eftirfarandi þætti: * Miðstöð alþjóðlegra fjármálaþjónustu, einkum í fjármálum, tryggingum, fasteignaviðskiptum, bankaviðskiptum, [[Bókhald|endurskoðun]] og markaðssetningu; og sameining þeirra á fjármálastofnunum, kauphöllum og öðrum helstu fjármálastjórnum,<ref>J.V. Beaverstock, [http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb179.html World City Networks 'From Below'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060308055423/http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb179.html|date=8 March 2006}}, GaWC, Loughborough University, 29 September 2010</ref> * [[Höfuðstöðvar]] margra fjölþjóðlegra fyrirtækja, * Yfirráð í viðskiptum og efnahagslífi á stóru svæði kringum borgina * Stórar miðstöð framleiðslu með höfn og gámaflutningum * Mikið ákvörðunarvald frá degi til dags og á heimsvísu, * Miðstöð nýrra hugmynda og [[Nýsköpun|nýsköpunar]] í viðskiptum, hagfræði og menningu, * Miðstöð stafrænnar miðlunar og annarra fjölmiðla og samskipta fyrir alþjóðleg net, * Yfirráð yfir landsvæði með mikla alþjóðlega þýðingu, * Hátt hlutfall íbúa starfar í þjónustu- og upplýsingageiranum, * Hágæða menntastofnanir, þar á meðal þekktir og virtir háskólar og rannsóknarstöðvar; og að laða að alþjóðlega nemendur,<ref>K. O'Connor, [http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb161.html International Students and Global Cities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060205103720/http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb161.html|date=5 February 2006}}, GaWC, Loughborough University, 17 February 2005</ref> * Fjölþættir innviðir sem þar sem framboð er af einu best umhverfi í landinu hvað varðar lög, læknisfræði og skemmtiiðnað. * Mikil fjölbreytni í tungumáli, menningu, trúarbrögðum og hugmyndafræði. == Flokkanir == === Heimsborgir samkvæmt GaWC === Breska hugveitan GaWC (The Globalization and World Cities Research Network ) rannsakar tengsl milli heimsborga í tengslum við [[Hnattvæðing|alþjóðavæðingu]] og birtir flokkanir á nokkurra ára millibili. Flokkun GaWC frá 2024 er þessi :<ref>{{Cite web|url=https://gawc.lboro.ac.uk/gawc-worlds/the-world-according-to-gawc/world-cities-2024/|title=World Cities 2024|website=GaWC|language=en-US|access-date=2024-11-01}}</ref> ==== Alfa ++ ==== * [[London]]{{Flagicon|GBR}} * [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} ==== Alfa + ==== * [[Peking]] {{flagicon|Kína}} * [[Dúbaí|Dubai]] {{flagicon|Sameinuðu arabísku furstadæmin}} * [[Hong Kong]] {{flagicon|Hong Kong}} * [[París]]{{flagicon|Frakkland}} * [[Sjanghaí]] {{flagicon|Kína}} * [[Singapúr]] {{flagicon|Singapúr}} * [[Sydney]]{{flagicon|Ástralía}} * [[Tókýó]]{{flagicon|Japan}} === Heimsborgir samkvæmt (Kearney) === Flokkun Kearney er byggð á 27 mælikvörðum á fimm sviðum. Sviðin eru viðskiptavirkni, mannauður, upplýsingaskipti, menning og stjórnmálaleg afskipti.<ref>{{Cite web|url=http://www.atkearney.com/global-cities/2019|title=Read @ATKearney: Una Cuestión de Talento: Cómo el Capital Humano Determinará los Próximos Líderes Mundiales|website=Atkearney.com|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20191220065230/https://www.atkearney.com/global-cities/2019|archive-date=20 December 2019|access-date=16 October 2019}}</ref> Efstu borgirnar árið 2025 samkvæmt Kearney eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.kearney.com/service/national-transformations-institute/gcr/2025-full-report|title=R2025 Global Cities Report: Accelerating through volatility|website=Kearney}}</ref> # {{USA}} [[New York-borg|New York City]] # {{GBR}} [[London]] # {{FRA}} [[París|París]] # {{JPN}} [[Tókýó]] # {{SIN}} [[Singapúr]] # {{CHN}} [[Peking]] # {{HKG}} [[Hong Kong]] # {{CHN}} [[Sjanghaí]] # {{USA}} [[Los Angeles]] # {{USA}} [[Chicago]] === Heimsborgir samkvæmt Oxford Economics === Ráðgjafafyrirtækið Oxford Economics raðar stærstu 1.000 borgum heims miðað við 27 breytur í fimm flokkum (hagfræði, mannauður, [[lífsgæði]], umhverfi og stjórnunarhætti) þar sem efnahagslegum þættir hafa meira vægi. Efstu borgirnar árið 2025 samkvæmt Oxford Economics eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.timeout.com/news/global-cities-index-2025-which-cities-topped-the-ranking-this-year-052125|title=Global Cities Index 2025: Which cities topped the ranking this year?|last=Kelly|first=Liv|date=2025-05-21|website=Time Out Worldwide|language=en-GB|access-date=2025-05-22}}</ref> # [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[París]]{{Flagicon|FRA}} # [[San Jose]]{{Flagicon|USA}} # [[Seattle]]{{Flagicon|USA}} # [[Melbourne]]{{Flagicon|AUS}} # [[Sydney]]{{Flagicon|AUS}} # [[Boston]]{{Flagicon|USA}} # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[San Francisco]]{{Flagicon|USA}} === Heimsborgir samkvæmt Global Power City Index === Þessi flokkun er gerð af japanskri stofnun í Tókýó raðar borgum í sex flokka eftir: hagkerfi, rannsóknum og þróun, menningarlegri virkni, langtíma velsæld og lífsgæðum, umhverfi og aðgengi. Efstu 10 borgirnar árið 2025 eru:<ref>{{Cite web|url=https://mori-m-foundation.or.jp/english/ius2/gpci2/index.shtml|title=Global Power City Index 2025|website=The Mori Memorial Foundation|language=en}}</ref> # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} # [[París]]{{Flagicon|FRA}} # [[Singapúr]] {{SIN}} # [[Seúl]]{{Flagicon|KOR}} # [[Amsterdam]]{{Flagicon|NLD}} # [[Sjanghaí|Shanghai]] {{CHN}} # [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} # [[Berlín]]{{Flagicon|GER}} === Heimsborgir samkvæmt World's Best Cities === Ráðgjafarfyrirtækið Resonance gefur út lista yfir bestu borgir heims. Þar er borgum skipt í þrjá flokka eftir velsæld og lífsgæðum, aðdáunarhæfni(e. lovability) og velmegun og innan þeirra mismunandi þættir skoðaðir. Efstu 10 borgirnar árið 2026 eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.worldsbestcities.com/rankings/worlds-best-cities/|title=Resonance: World's Best Cities|language=English|access-date=10 November 2025}}</ref> # [[London]]{{GBR}} # [[New York-borg|New York borg]]{{USA}} # [[París]]{{FRA}} # [[Tókýó]]{{JPN}} # [[Madríd]] {{ESP}} # [[Singapúr]] {{SIN}} # [[Róm]]{{ITA}} # [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} # [[Berlín]]{{GER}} # [[Barselóna]] {{ESP}} === Heimsborgir samkvæmt GFCI flokkun === Global Financial Centres Indes (GFCI) metur samkeppnishæfni fjármálamiðstöðva miðað við margs konar gögn. Röð 2026 var: # [[New York-borg|New York borg]]{{USA}} # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[Hong Kong]] {{HKG}} # [[Singapúr]] {{SIN}} # [[Sjanghaí|Shanghai]] # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[Seúl]]{{Flagicon|KOR}} # [[Shenzhen]] {{CHN}} # [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} # [[Zürich]] {{CHE}} == Tilvísanir == [[Flokkur:Þéttbýli]] [[Flokkur:Stórborgarsvæði]] [[Flokkur:Vísitölur]] crydpvhsampsc3p300niu3pqiu901ww 1982645 1982643 2026-10-13T14:56:35Z Salvor 70 laga óvirka myndatengla 1982645 wikitext text/x-wiki {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg | width1 = 300 | caption1 = | image2 = London Skyline (125508655).jpeg | width2 = 300 | caption2 = [[New York City]] (efst) og [[London]] (neðst) eru heimsborgir. Báðar borgirnar eru miðjur viðskipta, fjármála, verslunar og menningar. }} '''Heimsborg''' er borg sem er miðstöð heimsviðskipta og menningar. Hugtakið kemur frá rannsóknum í [[Landfræði|landafræði]] og [[Borgarfræði|borgarfræðum]] og byggir á þeirri kenningu að [[Hnattvæðing|alþjóðavæðing]] hafi búið til stigveldi stefnumótandi landfræðilegra staði sem hafa mismunandi áhrif á [[fjármál]], [[viðskipti]] og [[Menning|menningu]] um allan heim.<ref>{{Cite journal |last=Lenormand |first=Maxime |last2=Gonçalves |first2=Bruno |last3=Tugores |first3=Antònia |last4=Ramasco |first4=José J. |date=2015 |title=Human diffusion and city influence |journal=[[Journal of the Royal Society Interface]] |volume=12 |issue=109 |doi=10.1098/rsif.2015.0473 |pmc=4535413 |pmid=26179991 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Globalization|last=Lin|first=Jan|date=2012|isbn=978-0-470-67059-0|chapter=World Cities|doi=10.1002/9780470670590.wbeog820}}</ref><ref>{{Cite book|title=International Encyclopedia of Geography|last=Pain|first=Kathy|date=2017|isbn=978-1-118-78635-2|pages=1–9|chapter=World Cities|doi=10.1002/9781118786352.wbieg0525}}</ref> og þar sem mesta heimsborgin er flóknasta og mikilvægasta miðstöðin innan alþjóðakerfisins og hún einkennist af tengslum sem tengja hana við aðrar borgir sem hafa bein, áþreifanleg áhrif á alþjóðleg félagsleg og efnahagsleg málefni. Ýmis mismunandi viðmið fyrir heimsborgir eru í notkun.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/global-city|title=global city|website=Britannica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221020155031/https://www.britannica.com/topic/global-city|archive-date=20 October 2022|access-date=2022-10-20}}</ref> Algeng viðmið eru að miða við að heimsborg sé þéttbýl og fjölmenn, alþjóðafyrirtæki hafi þar höfuðstöðvar, fjármálageiri sé öflugur og vel þróaður, borgin sé vel tengt við alþjóðlegt samgöngukerfi og hafi bæði staðbundin og alþjóðleg efnahagsleg yfirráð, þar sé góðir skólar og rannsóknastofnanir og borgin hafi áhrif um allan heima á hugmyndir, nýsköpun og menningu. Margar flokkanir eru til fyrir heimsborgir. [[New York-borg|New York]], [[London]], [[Tókýó]] og [[París]] eru þær borgir sem oftast eru nefndar.<ref>{{Cite web|url=https://www.upress.umn.edu/book-division/books/struggling-giants|title=Struggling Giants|publisher=University of Minnesota Press|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210117230114/https://www.upress.umn.edu/book-division/books/struggling-giants|archive-date=17 January 2021|access-date=31 December 2020}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://faculty.tamuc.edu/jsun/global%20cities.pdf|title=Global cities|last=Abrahamson|first=Mark|date=2004|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-514204-4|edition=1st|location=New York|page=4|access-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111074627/http://faculty.tamuc.edu/jsun/global%20cities.pdf|archive-date=11 January 2021}}</ref> == Mælikvarðar == Þegar skoðað er hvort borg teljist heimsborg er algengt að miða við eftirfarandi þætti: * Miðstöð alþjóðlegra fjármálaþjónustu, einkum í fjármálum, tryggingum, fasteignaviðskiptum, bankaviðskiptum, [[Bókhald|endurskoðun]] og markaðssetningu; og sameining þeirra á fjármálastofnunum, kauphöllum og öðrum helstu fjármálastjórnum,<ref>J.V. Beaverstock, [http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb179.html World City Networks 'From Below'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060308055423/http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb179.html|date=8 March 2006}}, GaWC, Loughborough University, 29 September 2010</ref> * [[Höfuðstöðvar]] margra fjölþjóðlegra fyrirtækja, * Yfirráð í viðskiptum og efnahagslífi á stóru svæði kringum borgina * Stórar miðstöð framleiðslu með höfn og gámaflutningum * Mikið ákvörðunarvald frá degi til dags og á heimsvísu, * Miðstöð nýrra hugmynda og [[Nýsköpun|nýsköpunar]] í viðskiptum, hagfræði og menningu, * Miðstöð stafrænnar miðlunar og annarra fjölmiðla og samskipta fyrir alþjóðleg net, * Yfirráð yfir landsvæði með mikla alþjóðlega þýðingu, * Hátt hlutfall íbúa starfar í þjónustu- og upplýsingageiranum, * Hágæða menntastofnanir, þar á meðal þekktir og virtir háskólar og rannsóknarstöðvar; og að laða að alþjóðlega nemendur,<ref>K. O'Connor, [http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb161.html International Students and Global Cities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060205103720/http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb161.html|date=5 February 2006}}, GaWC, Loughborough University, 17 February 2005</ref> * Fjölþættir innviðir sem þar sem framboð er af einu best umhverfi í landinu hvað varðar lög, læknisfræði og skemmtiiðnað. * Mikil fjölbreytni í tungumáli, menningu, trúarbrögðum og hugmyndafræði. == Flokkanir == === Heimsborgir samkvæmt GaWC === Breska hugveitan GaWC (The Globalization and World Cities Research Network ) rannsakar tengsl milli heimsborga í tengslum við [[Hnattvæðing|alþjóðavæðingu]] og birtir flokkanir á nokkurra ára millibili. Flokkun GaWC frá 2024 er þessi :<ref>{{Cite web|url=https://gawc.lboro.ac.uk/gawc-worlds/the-world-according-to-gawc/world-cities-2024/|title=World Cities 2024|website=GaWC|language=en-US|access-date=2024-11-01}}</ref> ==== Alfa ++ ==== * [[London]]{{Flagicon|GBR}} * [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} ==== Alfa + ==== * [[Peking]] {{flagicon|Kína}} * [[Dúbaí|Dubai]] {{flagicon|Sameinuðu arabísku furstadæmin}} * [[Hong Kong]] {{flagicon|Hong Kong}} * [[París]]{{flagicon|Frakkland}} * [[Sjanghaí]] {{flagicon|Kína}} * [[Singapúr]] {{flagicon|Singapúr}} * [[Sydney]]{{flagicon|Ástralía}} * [[Tókýó]]{{flagicon|Japan}} === Heimsborgir samkvæmt (Kearney) === Flokkun Kearney er byggð á 27 mælikvörðum á fimm sviðum. Sviðin eru viðskiptavirkni, mannauður, upplýsingaskipti, menning og stjórnmálaleg afskipti.<ref>{{Cite web|url=http://www.atkearney.com/global-cities/2019|title=Read @ATKearney: Una Cuestión de Talento: Cómo el Capital Humano Determinará los Próximos Líderes Mundiales|website=Atkearney.com|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20191220065230/https://www.atkearney.com/global-cities/2019|archive-date=20 December 2019|access-date=16 October 2019}}</ref> Efstu borgirnar árið 2025 samkvæmt Kearney eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.kearney.com/service/national-transformations-institute/gcr/2025-full-report|title=R2025 Global Cities Report: Accelerating through volatility|website=Kearney}}</ref> # {{USA}} [[New York-borg|New York City]] # {{GBR}} [[London]] # {{FRA}} [[París|París]] # {{JPN}} [[Tókýó]] # {{SIN}} [[Singapúr]] # {{CHN}} [[Peking]] # {{HKG}} [[Hong Kong]] # {{CHN}} [[Sjanghaí]] # {{USA}} [[Los Angeles]] # {{USA}} [[Chicago]] === Heimsborgir samkvæmt Oxford Economics === Ráðgjafafyrirtækið Oxford Economics raðar stærstu 1.000 borgum heims miðað við 27 breytur í fimm flokkum (hagfræði, mannauður, [[lífsgæði]], umhverfi og stjórnunarhætti) þar sem efnahagslegum þættir hafa meira vægi. Efstu borgirnar árið 2025 samkvæmt Oxford Economics eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.timeout.com/news/global-cities-index-2025-which-cities-topped-the-ranking-this-year-052125|title=Global Cities Index 2025: Which cities topped the ranking this year?|last=Kelly|first=Liv|date=2025-05-21|website=Time Out Worldwide|language=en-GB|access-date=2025-05-22}}</ref> # [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[París]]{{Flagicon|FRA}} # [[San Jose]]{{Flagicon|USA}} # [[Seattle]]{{Flagicon|USA}} # [[Melbourne]]{{Flagicon|AUS}} # [[Sydney]]{{Flagicon|AUS}} # [[Boston]]{{Flagicon|USA}} # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[San Francisco]]{{Flagicon|USA}} === Heimsborgir samkvæmt Global Power City Index === Þessi flokkun er gerð af japanskri stofnun í Tókýó raðar borgum í sex flokka eftir: hagkerfi, rannsóknum og þróun, menningarlegri virkni, langtíma velsæld og lífsgæðum, umhverfi og aðgengi. Efstu 10 borgirnar árið 2025 eru:<ref>{{Cite web|url=https://mori-m-foundation.or.jp/english/ius2/gpci2/index.shtml|title=Global Power City Index 2025|website=The Mori Memorial Foundation|language=en}}</ref> # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[New York-borg|New York borg]]{{Flagicon|USA}} # [[París]]{{Flagicon|FRA}} # [[Singapúr]] {{SIN}} # [[Seúl]]{{Flagicon|KOR}} # [[Amsterdam]]{{Flagicon|NLD}} # [[Sjanghaí|Shanghai]] {{CHN}} # [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} # [[Berlín]]{{Flagicon|GER}} === Heimsborgir samkvæmt World's Best Cities === Ráðgjafarfyrirtækið Resonance gefur út lista yfir bestu borgir heims. Þar er borgum skipt í þrjá flokka eftir velsæld og lífsgæðum, aðdáunarhæfni(e. lovability) og velmegun og innan þeirra mismunandi þættir skoðaðir. Efstu 10 borgirnar árið 2026 eru:<ref>{{Cite web|url=https://www.worldsbestcities.com/rankings/worlds-best-cities/|title=Resonance: World's Best Cities|language=English|access-date=10 November 2025}}</ref> # [[London]]{{GBR}} # [[New York-borg|New York borg]]{{USA}} # [[París]]{{FRA}} # [[Tókýó]]{{JPN}} # [[Madríd]] {{ESP}} # [[Singapúr]] {{SIN}} # [[Róm]]{{ITA}} # [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} # [[Berlín]]{{GER}} # [[Barselóna]] {{ESP}} === Heimsborgir samkvæmt GFCI flokkun === Global Financial Centres Indes (GFCI) metur samkeppnishæfni fjármálamiðstöðva miðað við margs konar gögn. Röð 2026 var: # [[New York-borg|New York borg]]{{USA}} # [[London]]{{Flagicon|GBR}} # [[Hong Kong]] {{HKG}} # [[Singapúr]] {{SIN}} # [[Sjanghaí|Shanghai]] # [[Tókýó]]{{Flagicon|JPN}} # [[Seúl]]{{Flagicon|KOR}} # [[Shenzhen]] {{CHN}} # [[Dúbaí|Dubai]] {{ARE}} # [[Zürich]] {{CHE}} == Tilvísanir == [[Flokkur:Þéttbýli]] [[Flokkur:Stórborgarsvæði]] [[Flokkur:Vísitölur]] brp0k4fjtikknazjhmp9s3ktqhi77yg 2 193162 1982634 2026-10-13T14:25:52Z Lísa María Jónsdóttir 107917 Stofnun notandasíðu og stutt kynning á áhugasviðum mínum. 1982634 wikitext text/x-wiki Ég heiti Lísa María Jónsdóttir og er íslenskur ljóðahöfundur með fjölbreytt áhugasvið á sviði lista og sköpunar. Ég hef gefið út fjórar ljóðabækur og vinn að þeirri fimmtu. Ég fæst einnig við ljósmyndun, vatnslitamálun, skrautritun og ritun barnabóka. Ég er félagi í Listfélagi Akraness og Vitanum – Félagi áhugaljósmyndara á Akranesi. Áhugi minn beinist meðal annars að íslenskum bókmenntum, ljóðlist, ljósmyndun og myndlist. t5f8fa4u2owr4t8vdyw4dv30o4sm9wp 0 193163 1982655 2026-10-13T23:19:13Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{Land |nafn = Konungsríkið Júgóslavía |nafn_í_eignarfalli = Konungsríkisins Júgóslavíu |nafn_á_frummáli = Kraljevina Jugoslavija<br />Краљевина Југославија |fáni= Flag of Yugoslavia (1918–1941).svg |skjaldarmerki= Coat of arms of the Kingdom of Yugoslavia.svg |kjörorð= Jedan narod, jedan kralj, jedna država<br>Један народ, један краљ, једна држава<br>Ein þjóð, einn konungur, eitt ríki |þjó...“ 1982655 wikitext text/x-wiki {{Land |nafn = Konungsríkið Júgóslavía |nafn_í_eignarfalli = Konungsríkisins Júgóslavíu |nafn_á_frummáli = Kraljevina Jugoslavija<br />Краљевина Југославија |fáni= Flag of Yugoslavia (1918–1941).svg |skjaldarmerki= Coat of arms of the Kingdom of Yugoslavia.svg |kjörorð= Jedan narod, jedan kralj, jedna država<br>Један народ, један краљ, једна држава<br>Ein þjóð, einn konungur, eitt ríki |þjóðsöngur=Himna Kraljevine Jugoslavije<br />Химна Краљевине Југославије<br />Þjóðsöngur Konungsríkisins Júgóslavíu<br />{{Center|[[File:Himna Kraljevine Jugoslavije.ogg]]}} |staðsetningarkort=Europe-Kingdom of Yugoslavia (orthographic projection).svg |höfuðborg=[[Belgrad]] |tungumál=[[Serbókróatíska]] |stjórnarfar=[[Þingbundin konungsstjórn]] (1918–1929, 1931–1939) |titill_leiðtoga1=Konungur |nafn_leiðtoga1=[[Pétur 1. Serbíukonungur|Pétur 1.]]<br>[[Alexander 1. Júgóslavíukonungur|Alexander 1.]]<br>[[Pétur 2. Júgóslavíukonungur|Pétur 2.]] |staða=Sögulegt tímabil |staða_athugasemd=[[Millistríðsárin]]{{*}}[[Seinni heimsstyrjöldin]] |atburður1=Stofnun |dagsetning1= 1. desember 1918 |atburður2=Konungdæmið leyst upp |dagsetning2= 29. nóvember 1945 |flatarmál= 247.542<ref>{{Cite book |last=Tomasevich |first=Jozo |title=War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: The Chetniks |date=1975 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-0857-9 |page=93}}</ref> |fólksfjöldi= 15.839.364<ref>{{Cite book |url=https://publikacije.stat.gov.rs/G1945/Pdf/G19454001.pdf |title=Израчунат број становника Југославије за 1941. и 1945. |date=1945 |publisher=Државни статистички уред |language=sr |access-date=30 September 2021 |archive-date=7 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210607061237/http://publikacije.stat.gov.rs/G1945/pdf/G19454001.pdf |url-status=live }}</ref> |mannfjöldaár= 1941 |íbúar_á_ferkílómetra=63,98 |gjaldmiðill=[[Júgóslavnesk króna]] (1918–1920)<br>[[Júgóslavneskur dinar]] (1920–1941) }} '''Konungsríkið Júgóslavía'''<ref name="Tomasz Kamusella 2008. pp. 228, 297">{{Cite book |last=Kamusella |first=Tomasz |url=https://books.google.com/books?id=mzEqAQAAIAAJ |title=The politics of language and nationalism in modern Central Europe |date=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-2305-5070-4 |pages=228, 297 |access-date=25 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160518085413/https://books.google.com/books?id=mzEqAQAAIAAJ |archive-date=18 May 2016 |url-status=live}}</ref> var ríki í Suðaustur- og Mið-Evrópu sem var til frá 1918 til 1941. Frá 1918 til 1929 hét ríkið opinberlega '''Konungsríki Serba, Króata og Slóvena''' en var kallað '''[[Júgóslavía]]''' („Land Suður-Slava“) í daglegu tali.<ref name="Naš rod"> "Kraljevina Jugoslavija! Novi naziv naše države. No, mi smo itak med seboj vedno dejali Jugoslavija, četudi je bilo na vseh uradnih listih Kraljevina Srbov, Hrvatov in Slovencev. In tudi drugi narodi, kakor Nemci in Francozi, so pisali že prej v svojih listih mnogo o Jugoslaviji. 3. oktobra, ko je kralj Aleksander podpisal "Zakon o nazivu in razdelitvi kraljevine na upravna območja", pa je bil naslov kraljevine Srbov, Hrvatov in Slovencev za vedno izbrisan." (Naš rod, Ljubljana 1929/30, št. 1, str. 22, letnik I.) </ref> Konungsríkið var stofnað síðla árs 1918 þegar [[Konungsríkið Serbía]] sameinaðist [[Konungsríkið Svartfjallaland|Konungsríkinu Svartfjallalandi]] og landsvæðum sem höfðu tilheyrt [[Austurrísk-ungverska keisaradæmið|austurrísk-ungverska keisaradæminu]], þá helst landsvæði sem samsvarar núverandi [[Bosnía og Hersegóvína|Bosníu og Hersegóvínu]] og bróðurparti ríkjanna [[Króatía|Króatíu]] og [[Slóvenía|Slóveníu]]. Landsvæði núverandi [[Kósovó]] og [[Norður-Makedónía|Norður-Makedóníu]] höfðu verið innlimuð af Serbíu fyrir sameininguna.<ref>{{Cite web |title=Yugoslavia from a Historical Perspective |url=https://www.yuhistorija.com/doc/yugoslavia%20from%20a%20historical%20perspective.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331215651/http://yuhistorija.com/doc/yugoslavia%20from%20a%20historical%20perspective.pdf |archive-date=31 March 2022 |access-date=7 December 2020 |publisher=YU Historija}}</ref> Konungsætt ríkisins var hin serbneska [[Karađorđević-ætt]], sem hafði áður ríkt í Konungsríkinu Serbíu í valdatíð [[Pétur 1. Serbíukonungur|Péturs 1.]], sem varð fyrsti konungur Júgóslavíu. Eftir dauða Péturs árið 1921 tók sonur hans, [[Alexander 1. Júgóslavíukonungur|Alexander 1.]], við konungdómi en hann hafði áður verið [[ríkisstjóri]] í nafni föður síns. Árið 1929 stofnaði Alexander [[einræði]] í landinu og gaf ríkinu formlega nafnið Júgóslavía. Árið 1934 var konungurinn myrtur í [[Marseille]] af [[Vlado Chernozemski]], meðlimi í makedónsku sjálfstæðishreyfingunni [[VMRO]]. Ellefu ára gamall sonur Alexanders, [[Pétur 2. Júgóslavíukonungur|Pétur]], tók við krúnunni en frændi hans, [[Páll Júgóslavíuprins|Páll]], fór með stjórn sem ríkisstjóri til ársins 1941. Það ár sagði Júgóslavía upp aðild sinni að [[Þríveldasamningurinn|þríveldasamningnum]] með [[Öxulveldin|Öxulveldunum]] eftir valdarán í landinu.<ref>{{Cite web |last=J. B. Hoptner |date=1963 |title=Yugoslavia in Crisis 1934–1941 |url=https://archive.org/details/yugoslaviaincris012757mbp |publisher=Columbia University Press}}</ref> Konungsfjölskyldan flýði til London sama ár, skömmu áður en Öxulveldin gerðu [[Innrásin í Júgóslavíu|innrás í Júgóslavíu]]. Í apríl 1941 hernámu Öxulveldin landið og skiptu því upp. Konungurinn stofnaði útlegðarríkisstjórn í London sem var viðurkennd af Bretum og síðar af hinum [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamannaríkjunum]]. Árið 1944 viðurkenndi Pétur 2. konungur bráðabirgðastjórn [[Lýðræðislega sambandsríkið Júgóslavía|Lýðræðislega sambandsríkisins Júgóslavíu]] sem lögmæta ríkisstjórn landsins eftir að breski forsætisráðherrann [[Winston Churchill]] beitti hann þrýstingi. Viðurkenningin var formfest 2. nóvember með Vis-sáttmálanum sem [[Ivan Šubašić]] undirritaði fyrir hönd konungsríkisins og [[Josip Broz Tito]] fyrir hönd júgóslavnesku andspyrnuhreyfingarinnar.<ref>{{Cite book |last=Roberts |first=Walter R. |url=https://books.google.com/books?id=fNBmAAAAMAAJ |title=Tito, Mihailović, and the Allies, 1941–1945 |date=1973 |publisher=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-0740-8 |page=288 |access-date=25 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211211134033/https://books.google.com/books?id=fNBmAAAAMAAJ |archive-date=11 December 2021 |url-status=live}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|sagnfræði}} {{sa|1918|1945}} [[Flokkur:Júgóslavía]] 7y2bz4dv3chiu4emmj3ejcxqkiczkue 0 193164 1982656 2026-10-13T23:20:04Z TKSnaevarr 53243 Tilvísun á [[Konungsríkið Júgóslavía]] 1982656 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Konungsríkið Júgóslavía]] lkhlvivpyvrfcvmeq6ocik7mqaq9oqg 1 193165 1982657 2026-10-13T23:28:43Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{Þýðing |titill=Kingdom of Yugoslavia |tungumál=en |id= 1375360952}}“ 1982657 wikitext text/x-wiki {{Þýðing |titill=Kingdom of Yugoslavia |tungumál=en |id= 1375360952}} g94p1mfgammfgoqzacf4fq9uk22bauo 1 193167 1982666 2026-10-14T06:28:22Z Adville 18426 Nýr hluti: /* Hoax */ 1982666 wikitext text/x-wiki == Hoax == Newly created on multiple languages. Seems to be a hoax/AI created. Deleted on svwp and user blocked by me. [[Notandi:Adville|Adville]] ([[Notandaspjall:Adville|spjall]]) 14. október 2026 kl. 06:28 (UTC) mels54gnkywckkih3ms9v1xjvxex73g 0 193168 1982667 2026-10-14T07:15:00Z TKSnaevarr 53243 Tilvísun á [[Konungsríkið Júgóslavía]] 1982667 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Konungsríkið Júgóslavía]] lkhlvivpyvrfcvmeq6ocik7mqaq9oqg 0 193169 1982668 2026-10-14T08:39:04Z Akigka 183 Tilvísun á [[Distrito Federal]] 1982668 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Distrito Federal]] s6q18fq2532c21c2mahet6fvpct1e76