Wikipedia iswiki https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikipedia Wikipediaspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall Gátt Gáttaspjall Skjátexti Skjátextaspjall Module Module talk Event Event talk 0 4149 1982795 1790579 2026-10-15T14:05:22Z Bjørn Penk 112829 1982795 wikitext text/x-wiki {{aðgreiningartengill1|mannsnafnið [[Hrafn (mannsnafn)|Hrafn]]}} {{Taxobox | color = pink | name = Hrafn | image = Corvus corax jouveniles.jpeg | image_width = 250px | image_caption = Tveir ungir hrafnar á [[Strandir|Ströndum]] á [[Ísland]]i | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Spörfuglar]] (''Passeriformes'') | familia = [[Hröfnungar]] (''Corvidae'') | genus = ''[[Corvus]]'' | species = '''''C. corax''''' | binomial = ''Corvus corax'' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]] | range_map = Corvus_corax_map.jpg | range_map_width = 250px | range_map_caption = Útbreiðsla hrafnsins með rauðu }} [[File:Corvus corax tingitanus MHNT 232 HdB Djebel Messaad Algerie.jpg |thumb|''Corvus corax'']] '''Hrafn''' (eða '''krummi''') ([[fræðiheiti]]: ''Corvus corax'') er stór [[svartur]] [[fugl]] af [[hröfnungaætt]]. Hann er með sveigðan gogg. Hrafnar verða um 60 - 75 [[cm]] langir með um tvöfalt stærra [[vænghaf]]. Hrafnar þrífast í fjölbreyttu umhverfi og eru algengir um allt norðurhvel jarðar. Flestir hrafnar kjósa að gera sér hreiður í skóglendi, fjöllum eða við strendur. [[Hreiður]] hrafnsins nefnist „laupur“ á [[Íslenska|íslensku]]. Hann verpir á vorin 4 – 6 [[Egg (líffræði)|eggjum]]. Ungarnir koma úr eggjunum eftir u.þ.b. þrjár vikur. Utan [[varptími|varptíma]] safnast hrafnar í stórum hópum saman á ákveðnum stöðum og þeir eru oftast tveir og tveir saman á ferð. Á haustin má sjá þrjá eða fleiri hrafna saman og eru þar að öllum líkindum á ferðinni foreldrar með nýfleyga [[ungar|unga]]. Hrafnar eru ákaflega tryggir maka sínum og endist hjúskapur þeirra ævilangt. Líkt og aðrir hröfnungar getur hrafninn hermt eftir hljóðum úr umhverfi sínu, þar með töldu mannamáli. Hrafninn er stærsti [[spörfugl]]inn á [[Ísland]]i og er einn af einkennisfuglum íslenskrar náttúru. Hann er algengur um allt land. Hann er staðfugl á Íslandi og duglegur að bjarga sér þegar hart er í ári. Leyfðar eru veiðar allt árið um kring á hrafninum á Íslandi og áætlað að yfir 3000 hrafnar séu drepnir árlega, Gríðarlega hefur dregið úr stofninum á landinu sökum þessa og er hann kominn á válista yfir fuglategundir í útrýmingarhættu á Íslandi<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frett/3000-hrafnar-veiddir-a-hverju-ari-a-islandi|titill=3.000 hrafnar veiddir á hverju ári á Íslandi}}</ref>. [[Mynd:Hrafn rescuebelt iceland.jpg|thumb|Hávær hrafn á skiltum á Íslandi. Mynd: [https://www.bjornpenk.com Bjørn Penk]]] == Hrafninn í þjóðtrú og bókmenntum == Margar [[Þjóðsaga|þjóðsögur]] og frásagnir af hröfnum eru kunnar, svo ekki sé minnst á fjölda vísna, ljóða og söngtexta. Hrafninn er fugl [[Hrafna-Flóki|Hrafna-Flóka]] og [[landnámsöld|landnáms Íslands]]. Hann er jafnframt fugl [[Óðinn|Óðins]] en [[Huginn og Muninn]] voru tákn visku og spádómsgáfu. Það er sagt að hrafnar haldi [[hrafnaþing]] tvisvar á ári, vor og haust, og að þeir semji sín á milli á [[vorþing]]um hvort þeir skuli vera óþekkir eða þægir. Sagt er að þeir sem skilji [[hrafnamál]] séu gáfaðri en aðrir. Einnig að ef hrafn hoppi hingað og þangað uppi á húsum, skipti um hljóð og [[krunk]]i upp í loftið, hristi vængina og yppti fiðrinu, boði það að einhver maður sé að drukkna. Vel þekkt er að flug hrafna boði annaðhvort feigð eða fararheill, eftir því í hvaða átt þeir fljúga yfir mann. Það þótti ekki gott að heyra krunkið í hröfnum um nætur við bóndabæi. Það var vegna þess að þá hélt fólk að það væru [[draugar]]. Þeir voru kallaðir [[nátthrafn]]ar. [[Krummi]] er sagður bæði stríðinn og hrekkjóttur. Hann er mikill spádómsfugl og hans er víða getið í hverskyns göldrum. [[Hrafnsgall]] og [[heili]] hrafnsins þykja t.d. nauðsynleg bætiefni í marga [[galdrar|galdra]], svo sem til að gera mann ósýnilegan. Þekkt er sú sögn frá [[Tower of London]] að meðan hrafnar lifi þar muni enginn erlendur innrásarher ná að vinna [[England]]. Hrafninn kemur oft fyrir í bókmenntum sem boðberi válegra tíðinda. Sem dæmi má nefna kvæðið ''[[Hrafninn (kvæði)|Hrafninn]]'' eftir [[Edgar Allan Poe]], leikritið ''[[Óþelló]]'' eftir [[William Shakespeare]] og ''[[Hobbitinn]]'' eftir [[J. R. R. Tolkien]]. == Tenglar == {{Wiktionary|hrafn}} {{Wikisource|is:Flokkur:Krummavísur|hrafninum}} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3541627 ''Hrafnamál''; grein í Sunnudagsblaði Vísis 1938] {{Commons|Corvus corax}} {{Wikilífverur|Corvus corax}} [[Flokkur:Hröfnungar]] [[Flokkur:Íslenskir fuglar]] envhgn6dkagfln0y00ijl4qmc7j8ftx 14 5408 1982770 1968105 2026-10-15T11:59:51Z Akigka 183 1982770 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Afþreying]] [[Flokkur:Menning]] [[Flokkur:Frásagnarmiðlar]] 4yqgqswmg1e384pla2rwoweamjciapv 0 6260 1982805 1961934 2026-10-15T14:26:20Z Akigka 183 /* Tengt efni */ 1982805 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Rodin-Denker-Kyoto.jpg|thumb|right|Hugsuðurinn eftir [[Auguste Rodin]].]] '''Heimspeki''' kallast sú iðja [[maðurinn|mannsins]] að fást við grundvallarspurningar um [[veruleiki|veruleikann]], [[tilvist]] og stöðu hans í [[alheimurinn|alheiminum]].<ref>Sbr. Pál Skúlason, „Heimspeki er glíma fræðilegrar hugsunar við gátur veruleikans.“ ''Í skjóli heimspekinnar'' (Reykjavík: Háskólaútgáfan, 1995). Sjá einnig Hauk Má Helgason. „Hvernig skilgreinir maður heimspeki? Hvað er heimspeki?“. Vísindavefurinn 10.10.2000. http://visindavefur.is/?id=984. (Skoðað 22.7.2011).</ref> Þeir sem fást við heimspeki kallast ''heimspekingar'' og reyna þeir meðal annars að skýra inntak og tengsl [[hugtak]]a og fyrirbæra á borð við [[sannleikur|sannleika]], [[merking]]u og [[tilvísun]], [[skilningur|skilning]], [[þekking]]u, [[skoðun]], [[vísindi]], [[skýring]]u, [[lögmál]], [[tegund]], [[samsemd (heimspeki)|samsemd]], [[eðli]], [[eiginleiki|eiginleika]], [[orsök]], [[rök]], [[vensl]], [[nauðsyn]], [[möguleiki|möguleika]], [[lög]], gildi, [[rétt]], [[rangt]], [[gott]], [[illt]], [[hamingja|hamingju]], [[dygð]], [[skylda|skyldu]], [[athöfn]], [[Atburður (heimspeki)|atburð]], [[réttlæti]], [[réttindi]], frelsi, [[vinátta|vináttu]], [[ást]], [[fegurð]], [[list]] og svona mætti lengi áfram telja. En heimspekin er ekki hvaða glíma sem er við þessar spurningar sem á okkur leita, heldur er hún fyrst og fremst tilraun til að fást við þessar spurningar af einurð og heilindum. Hún er ekki einber [[opinberun]] einhverrar skoðunar, heldur er hún ætíð rökstudd, jafnvel þótt stundum séu rökin ósögð og undanskilin og þau verði að lesa á milli línanna. Við þetta má bæta að heimspeki er ekki bara samansafn spurninga sem [[raunvísindi]]n eiga eftir að svara, því túlkun á niðurstöðum vísindanna getur beinlínis oltið á heimspekilegri afstöðu sem liggur [[tilraun]]um og túlkun þeirra til grundvallar. Þess vegna geta vísindin einfaldlega ekki svarað öllum spurningum heimspekinnar án þess að gefa sér svörin. Á hinn bóginn mætti segja að heimspekin sé sjálf ákveðin grein eða ákveðinn þáttur [[vísindi|vísindanna]] eða framhald þeirra; hún hefur sjálf eitthvað fram að færa til heildarmyndar okkar af sjálfum okkur og heiminum, lífinu og tilverunni. Heimspekilegar bókmenntir einkennast öðru fremur af röksemdafærslum, sem eru notaðar til að setja fram kenningar um viðfangsefni heimspekinnar. Þessar röksemdafærslur fela yfirleitt í sér hugleiðingar um andstæð eða gagnstæð viðhorf og meinta galla á þeim. Upphaflega náði hugtakið ''heimspeki'' yfir mun víðara svið viðfangsefna en það gerir í dag. Til dæmis veltu [[forverar Sókratesar]] fyrir sér spurningum um uppruna og myndun [[Alheimurinn|alheimsins]], [[eðli]] [[Efnisheimurinn|efnisheimsins]] og uppruna [[Dýrategund|tegundanna]]. Þessar vangaveltur urðu að endingu að grunni [[Náttúruvísindi|náttúruvísindanna]], sem nefndust áður „náttúruheimspeki“ eða „náttúruspeki“. Með tilkomu [[Háskóli|háskólanna]] tók heimspekin á sig mynd [[fræðigrein]]ar en frá og með [[20. öld]] hefur hún einkum þrifist innan veggja háskólanna. Óformlega getur orðið „heimspeki“ vísað til almennrar [[heimsmynd]]ar eða tiltekinnar [[siðferði]]ssannfæringar eða [[skoðun]]ar. == Orðsifjar == Orðið „heimspeki“ kann að vera tökuþýðing úr [[Þýska|þýsku]] enda svipar því til orðsins „Weltweisheit“ hvað samsetningu varðar. Það orð er ekki lengur í almennri notkun í þýsku. Áður fyrr þekktist einnig orðið „ástarspekt“ en það var þýðing á gríska orðinu φιλοσοφία (''fílo-sofía'').<ref>Þorsteinn Gylfason, ''Tilraun um manninn'' (Reykjavík: Almenna bókafélagið, 1970), 31.</ref> Af [[forngríska]] orðinu er komið [[enska]] orðið „philosophy“, líkt og skyld orð í öðrum málum. Orðið merkir „ást á visku“. Í nútímasamhengi er það notað til að vísa til orðræðna um hvað er til, hvað þekking er (og hvort hún er möguleg) og hvernig maður ætti að lifa lífinu. == Skilgreining == Það hefur reynst afar erfitt að finna skilgreiningu á heimspeki vegna þess hve margvíslegar hugmyndir hafa verið kallaðar heimspeki. Eigi að síður má reyna að lýsa einkennum hennar að einhverju marki. ''Penguin Dictionary of Philosophy'' skilgreinir heimspeki sem rannsókn á „almennustu og mestu grundvallarhugtökum og -lögmálum sem eru fólgin í hugsun, athöfnum og raunveruleikanum“. ''Oxford Dictionary of Philosophy'' tekur í sama streng.<ref>Simon Blackburn, „Philosophy“ í ''The Oxford Dictionary of Philosophy'' (Oxford: Oxford University Press, 2008).</ref> ''Oxford Companion to Philosophy'' lýsir heimspeki meðal annars sem kerfisbundinni og gagnrýninni rökhugsun um eðli heimsins almennt, um réttmæti skoðana manns og breytni manns í lífinu.<ref>Lord Quinton, „Philosophy“ hjá Ted Honderich (ritstj.), ''The Oxford Companion to Philosophy'' (Oxford: Oxford University Press, 2005).</ref> Flestir heimspekingar eru sammála um að aðferð heimspekinnar felst í rökrænni orðræðu, enda þótt sumir heimspekingar hafi dregið í efa að maðurinn sé fær um [[rökhugsun]], eins og henni er venjulega lýst. ''The Penguin Encyclopedia'' segir að heimspeki sé frábrugðin vísindunum að því leyti að spurningum heimspekinnar sé ekki hægt að svara með tilraunum og athugunum og frábrugðin [[trúarbrögð]]um að því leyti að heimspekin leyfi ekki blinda trú eða opinberun. Um þetta má þó deila. Til dæmis segir í ''Oxford Dictionary of Philosophy'': „Andi greinarinnar á síðari hluta 20. aldar ... kýs fremur að sjá heimspekilegar vangaveltur sem framhald af bestu venjum allra sviða vitsmunalegrar athugunar.“ Markmið heimspekinnar, samkvæmt ''Penguin Dictionary of Philosophy'', er „hlutlaus öflun þekkingar hennar sjálfrar vegna“. == Undirgreinar heimspekinnar == Það er ekkert almennt samkomulag um hverjar séu megingreinar heimspekinnar. Í bókinni ''The Story of Philosophy'' telur [[Will Durant]] [[rökfræði]], [[þekkingarfræði]], [[siðfræði]], [[fagurfræði]] og [[frumspeki]] sem megingreinar hennar en þessi svið heimspekinnar skarast á marga vegu og margar heimspekilegar hugmyndir falla ekki ljúflega í neinn þessara flokka. Sérhver undirgrein hefur sínar eigin grundvallarspurningar. * [[Rökfræði]]n spyr: Hvernig greinum við á milli gildra og ógildra röksemdafærslna? * [[Þekkingarfræði]]n spyr: Er þekking möguleg? Hvernig vitum við hvað við vitum? * [[Siðfræði]]n spyr: Er munur á siðferðilega réttum og siðferðilega röngum athöfnum, gildum eða stofnunum? Hvaða athafnir eru réttar og hverjar eru rangar? Eru gildi algild eða afstæð? Hvernig er best að lifa lífinu? Er til staðlandi gildi sem er grundvöllur allra annarra gilda? Eru gildi 'í' heiminum (eins og stólar og borð) og ef ekki, hvaða skilningi eigum við að skilja [[verufræði]]lega stöðu þeirra? * [[Fagurfræði]]n spyr: Hvað er fegurð? * [[Frumspeki]]n spyr: Hvað er raunveruleiki? Hvað er til og í hvaða skilningi er það til? Eru hlutir til óháð skynjunum? Hver og ein þessara undirgreina hefur sínar eigin undirgreinar og/eða eru grundvöllur annarra minni og sértækari sviða heimspekinnar. Önnur meginsvið heimspekinnar eru: {|width=100% |-valign=top |width=25%| * [[athafnafræði]] * [[félagsleg heimspeki]] * [[hagnýtt siðfræði]] * [[heimspeki stærðfræðinnar]] |width=25%| * [[hugspeki]] * [[listheimspeki]] * [[málspeki]] * [[réttarheimspeki]] |width=25%| * [[siðspeki]] * [[stjórnspeki]] * [[söguspeki]] |width=25%| * [[trúarheimspeki]] * [[verufræði]] * [[vísindaheimspeki]] |} == Saga heimspekinnar == Sögu vestrænnar heimspeki er venjulega skipt í þrjú megintímabil: [[fornaldarheimspeki]], [[miðaldaheimspeki]] og [[nýaldarheimspeki]].<ref>Um sögu heimspekinnar má lesa á íslensku hjá Gunnari Skirbekk og Nils Gilje, ''Heimspekisaga'', Stefán Hjörleifsson (þýð.) (Reykjavík: Háskólaútgáfan, 1999).</ref> Sumir heimspekingar hafa haldið því fram að nýtt tímabil sé hafið, „[[Póstmódernismi|póstmóderníska]]“ tímabilið. Austræn heimspeki var lengst af óháð vestrænni heimspeki. [[Mynd:Aristoteles Louvre.jpg|thumb|130px|left|[[Aristóteles]] (384-322 f.o.t.)]] === Fornaldarheimspeki === {{Aðalgrein|fornaldarheimspeki}} Forngrískri heimspeki er venjulega skipt í þrjú tímabil: [[Forverar Sókratesar|forvera Sókratesar]], klassíska heimspeki og [[Hellenísk heimspeki|helleníska heimspeki]].<ref>Um fornaldarheimspeki, sjá Julia Annas, ''Ancient Philosophy: A Very Short Introduction'' (Oxford: Oxford University Press, 2001). Ítarlegra yfirlit yfir sögu grískrar heimspeki er að finna í W.K.C. Guthrie, ''A History of Greek Philosophy'' I-VI (Cambridge: Cambridge University Press, 1962 – 1981); David Sedley (ritstj.), ''The Cambridge Companion to Greek and Roman Philosophy'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2003); og Christopher Shields (ritstj.), ''The Blackwell Guide to Ancient Philosophy'' (Oxford: Blackwell, 2003). Sjá einnig Geir Þ. Þórarinsson, [http://visindavefur.hi.is/?id=5208. „Hver er saga grískrar heimspeki?“]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}. ''Vísindavefurinn'' 19.8.2005. (Skoðað 8.12.2006), Geir Þ. Þórarinsson, [http://visindavefur.hi.is/?id=5212 „Hvenær varð grísk heimspeki til?“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051103110022/http://visindavefur.hi.is/?id=5212 |date=2005-11-03 }}. ''Vísindavefurinn'' 22.8.2005. (Skoðað 8.12.2006) og Geir Þ. Þórarinsson, [http://visindavefur.hi.is/?id=5205 „Hvenær var blómatími grískrar heimspeki og hvenær lauk honum?“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060108003018/http://visindavefur.hi.is/?id=5205 |date=2006-01-08 }}. ''Vísindavefurinn'' 18.8.2005. (Skoðað 8.12.2006).</ref> Einnig er oft talað um [[Rómversk heimspeki|rómverska heimspeki]] sem sérstakt tímabil þótt rómversk heimspeki sé í raun vart annað en áframhald hellenískrar heimspeki innan [[Rómaveldi]]s. Þá er tíminn frá [[3. öld]] stundum nefndur [[síðfornöld]] og heimspeki þess tíma [[heimspeki síðfornaldar]]. ==== Forverar Sókratesar ==== {{Aðalgrein|Forverar Sókratesar}} Tímabil forvera Sókratesar einkenndist af [[frumspeki]]legum vangaveltum og tilraunum til þess að finna „uppsprettuna“, það sem lægi veruleikanum til grundvallar.<ref>Um forvera Sókratesar, sjá Jonathan Barnes, ''The Presocratic Philosophers'' (London: Routledge, 1979/1982) og G.S. Kirk, J.E. Raven, & M. Schofield, ''The Presocratic Philosophers'' (2. útg.) (Cambridge: Cambridge University Press, 1983). Einnig: John Burnet, ''Early Greek Philosophy'' (New York: Meridian Books, 1957); John Burnet, ''Before and After Socrates'' (Cambridge: Cambridge University Press, 1932); W.K.C. Guthrie, ''A History of Greek Philosophy'' (Cambridge: Cambridge University Press, 1962 – 1981) og J.B. Wilbur og H.J. Allen, ''The Worlds of the Early Greek Philosophers'' (Buffalo: Prometheus Books, 1979).</ref> Meðal mikilvægra heimspekingar þessa tímabils eru [[Þales]], [[Anaxímandros]], [[Anaxímenes]], [[Pýþagóras]], [[Herakleitos]], [[Xenófanes]], [[Parmenídes]], [[Zenon frá Eleu]], [[Melissos]], [[Empedókles]], [[Anaxagóras]], [[Levkippos]] og [[Demókrítos]]. Á grundvelli greiningar á sögninni „að vera“ leiddi Parmenídes rök að því að ekki væri til neinn mismunur og þar með væru hreyfing og breyting einungis tálsýn. Fornmenn sjálfir álitu rök Parmenídesar sýna að tilraunir fyrstu heimspekinganna (Þalesar, Anaxímandrosar, Anaxímenesar) til þess að finna einhverja ''eina'' uppsprettu sem útskýrði margbreytileika heimsins væru dauðadæmdar. Í kjölfarið komu fram ''fjölhyggjukenningar'' sem áttu að koma til móts við Parmenídes að einhverju leyti. Uppspretturnar voru nú taldar fleiri en ein (frumefnin fjögur (eða „ræturnar“ fjórar) hjá Empedóklesi, og ótalmörg „samkynja“ efni hjá Anaxagórasi) og samspil þeirra átti að útskýra margbreytileika heimsins og möguleikann á hreyfingu og breytingu en sjálfar voru uppspretturnar taldar „parmenídískar“ verundir í einhverjum skilningi, varanlegar og óbreytanlegar. Heimildir okkar um skoðanir, kenningar og rök þessara manna eru afar brotakenndar en ekkert heildsætt rit um heimspeki hefur varðveist frá þessum tíma. ==== Klassísk heimspeki ==== {{Aðalgrein|Klassísk heimspeki}} [[Mynd:Sanzio 01 Plato Aristotle.jpg|thumb|130px|right|[[Skólinn í Aþenu]] eftir [[Rafael (listamaður)|Rafael]]: [[Platon]] og [[Aristóteles]]]] Mestar heimildir eru frá klassíska tímabilinu en mikilvægustu heimspekingar tímabilsins voru [[Sókrates]], [[Platon]] og [[Aristóteles]]. Þeir síðastnefndu eru meðal áhrifamestu heimspekinga sögunnar og eru þeir hugsuðir sem hvað mest hafa mótað heimspekina og viðfangsefni hennar. Sagt er að Sókrates hafi fyrstur fengist við siðfræði en þó virðist Demókrítos (sem var samtímamaður Sókratesar) einnig hafa gert það.<ref>Um Sókrates, sjá Gregory Vlastos, ''Socrates: Ironist and Moral Philosopher'' (Ithaca: Cornell University Press, 1991); Gregory Vlastos (ritstj.), ''Socrates: A Collection of Critical Essays'' (University of Notra Dame Press, 1971); og Thomas C. Brickhouse og Nicholas D. Smith, ''Plato's Socrates'' (Oxford: Oxford University Press, 1994).</ref> Í ritum Platons er persónan Sókrates svo látinn halda fram ýmsu öðru en því sem talið er að hinn sögulegi Sókrates hafi haldið fram og veldur það erfiðleikum að segja með vissu hvaða skoðanir hinn raunverulegi Sókrates hafði. Einkum virðist mega eigna honum tvennt. Annars vegar að enginn sé vísvitandi illur; hins vegar að [[dygð]] sé [[þekking]]. [[Platon]] var lærisveinn Sókratesar.<ref>Um Platon, sjá Julia Annas, ''Plato: A Very Short Introduction'' (Oxford: Oxford University Press, 2003); Richard Kraut (ritstj.), ''The Cambridge Companion to Plato'' (Cambridge: Cambridge University Press, 1999); [http://plato.stanford.edu/entries/plato/ „Plato“] hjá ''[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]''. Einnig: Geir Þ. Þórarinsson, [http://visindavefur.hi.is/?id=5234 „Hver var Platon?“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060108004620/http://visindavefur.hi.is/?id=5234 |date=2006-01-08 }}. ''Vísindavefurinn'' 31.8.2005. (Skoðað 8.12.2006) og Geir Þ. Þórarinsson, [http://visindavefur.hi.is/?id=5377 „Hverjar voru helstu heimspekihugmyndir Platons?“]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}. ''Vísindavefurinn'' 3.11.2005. (Skoðað 8.12.2006).</ref> Hann fékkst við nánast öll svið heimspekinnar en frægust kenninga hans er sennilega [[frummyndakenning]]in. Platon taldi að efnisheimurinn væri hverful og léleg eftirlíking af fullkomnum heimi óhlutbundinna frummynda. Raunveruleg þekking hlyti að vera þekking á frummyndunum. [[Aristóteles]] var nemandi Platons.<ref>Um Aristóteles, sjá Jonathan Barnes, ''Aristotle: A Very Short Introduction'' (Oxford: Oxford University Press, 1982/2000); J.L. Ackrill, ''Aristotle the Philosopher'' (Oxford: Clarendon Press, 1981); Jonathan Barnes, ''The Cambridge Companion to Aristotle'' (Cambridge: Cambridge University Press, 1999). Einnig: [http://www.utm.edu/research/iep/a/aristotl.htm „Aristotle: General Introduction“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090508153607/http://www.utm.edu/research/iep/a/aristotl.htm |date=2009-05-08 }} hjá ''[[The Internet Encyclopedia of Philosophy]]'' og Ólafur Páll Jónsson, [http://visindavefur.hi.is/?id=4361 „Hver var Aristóteles?“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050421130121/http://www.visindavefur.hi.is/?id=4361 |date=2005-04-21 }}. ''Vísindavefurinn'' 21.6.2004. (Skoðað 8.12.2006).</ref> Hann fékkst við svo að segja öll svið heimspekinnar og er heimspeki hans afar kerfisbundin. Aristóteles fékkst einnig við vísindi og stundaði meðal annars rannsóknir í [[líffræði]], [[líffærafræði]], [[dýrafræði]], [[veðurfræði]], [[stjörnufræði]], [[sálfræði]], [[hagfræði]] og [[stjórnmálafræði]]. Hann fann upp [[rökfræði]] sem fræðigrein. [[Siðfræði]] Aristótelesar hefur verið endurlífguð á [[20. öld]] og haldið á lofti meðal annars af [[G.E.M. Anscombe]], [[Philippa Foot|Philippu Foot]], [[Alasdair MacIntyre]] og [[Rosalind Hursthouse]]. ==== Hellenísk heimspeki ==== {{Aðalgrein|Hellenísk heimspeki}} Hellenísk heimspeki<ref>Um helleníska heimspeki, sjá A.A. Long, ''Hellenistic Philosophy: Stoics, Epicureans, Sceptics'' (Los Angeles: University of California Press, 1986) og K. Algra, J. Barnes, J. Mansfeld og M. Schofield (ritstj.), ''The Cambridge History of Hellenistic Philosophy'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2005).</ref> er strangt tekið einungis heimspeki [[Helleníski tíminn|helleníska tímans]], þ.e. frá dauða [[Alexander mikli|Alexanders mikla]] árið 323 f.o.t. (í [[Fornaldarheimspeki (fræðigrein)|heimspeki]] er miðað við dauða [[Aristóteles]]ar árið síðar) til ársins 31 f.o.t., en orðið er stundum einnig notað um [[Rómversk heimspeki|rómverska heimspeki]] og heimspeki [[Síðfornöld|síðfornaldar]] enda urðu ekki skörp skil í sögu heimspekinnar með endalokum helleníska tímans. Meðal mikilvægustu hugsuða og skóla þessa tímabils eru [[Zenon frá Kítíon]], [[Krýsippos]], [[Arkesilás]], [[Karneades]], [[Epikúros]], [[Pyrrhon]], [[Panætíos]], [[Póseidóníos]], [[Epiktetos]], [[Lucius Annaeus Seneca|Seneca]], [[Markús Árelíus]] og [[Sextos Empeirikos]]. Nýplatonistinn [[Plótínos]] er venjulega talinn til síðfornaldar. Á hellenískum tíma blómstruðu einkum þrír skólar: [[epikúrismi]], [[stóuspeki]] og [[efahyggja]]. ===== Epikúrismi ===== {{Aðalgrein|Epikúrismi}} Epikúrisminn var heimspeki [[Epikúros]]ar en Epikúros var undir miklum áhrifum frá Demókrítosi.<ref>Um epikúrsima, sjá [http://plato.stanford.edu/entries/epicurus/ „Epicurus“] hjá ''[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]'' og [http://www.iep.utm.edu/e/epicur.htm „Epicurus“] hjá ''[[The Internet Encyclopedia of Philosophy]]''. Einnig: A.A. Long, ''From Epicurus to Epictetus: Studies in Hellenistic and Roman Philosophy'' (Oxford: Oxford University Press, 2006).</ref> Epikúros hélt fram rammri [[Efnishyggja|efnishyggju]] og varði [[Eindahyggja|eindahyggjuna]] (atómismann) sem [[Levkippos]] og Demókrítos höfðu fyrstir sett fram. Hann hélt því einnig fram að ánægjan væri hin æðstu gæði en Epikúros taldi að andleg ánægja væri æðri líkamlegri ánægju og að í öllu skyldi gæta hófs. ===== Stóuspeki ===== {{Aðalgrein|Stóuspeki}} Upphafsmaður stóuspekinnar<ref>Um stóuspeki, sjá [http://plato.stanford.edu/entries/stoicism/ „Stoicism“] hjá ''[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]'' og [http://www.iep.utm.edu/s/stoicism.htm „Stoicism“] hjá ''[[The Internet Encyclopedia of Philosophy]]''. Einnig: Brad Inwwod, ''The Cambridge Companion to the Stoics'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2003) og A.A. Long, ''Stoic Studies'' (Los Angeles: University of California Press, 2001)..</ref> var Zenon frá Kítíon en Krýsippos var annar mikilvægur málsvari hennar. Stóumenn voru efnishyggjumenn en þó ekki eins afdráttalausir og epikúringar. Þeir kenndu að lífinu skyldi lifað í samræmi við náttúruna og örlögin. Stóumenn voru að vissu leyti algyðistrúar og töldu að heimurinn allur væri guðlegur, hann væri gegnsýrður af skynseminni, ''logos'', en það hugtak fengu þeir frá [[Herakleitos]]i. Þeir kenndu að [[dygð]]in væru einu gæðin og að [[löstur]] væri eina bölið, allt annað væri hlutlaust og hvorki bætti við eða drægi úr hamingju manns.<ref>[http://www.iep.utm.edu/s/StoicEth.htm „Stoic Ethics“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090506025700/http://www.iep.utm.edu/s/stoiceth.htm |date=2009-05-06 }} hjá ''[[The Internet Encyclopedia of Philosophy]]''.</ref> Þetta viðhorf mildaðist er fram liðu stundir, meðal annars hjá [[Panætíos]]i og [[Póseidóníos]]i sem blönduðu stóuspekinni áhrif frá Platoni. Stóuspekin var gríðarlega vinsæl í [[Rómaveldi]] og hafði mikil áhrif á menn eins og [[Cíceró]] og [[Seneca yngri|Seneca]] og [[Markús Árelíus]] voru stóískir heimspekingar. Á [[nýöld]] hafði stóuspekin talsverð áhrif á [[Baruch Spinoza]].<ref>[http://www.iep.utm.edu/s/spinoza.htm „Benedict de Spinoza“] hjá ''[[The Internet Encyclopedia of Philosophy]]''.</ref> ===== Efahyggja ===== {{Aðalgrein|Efahyggja}} Heimspekingurinn [[Ænesidemos]],<ref>Um Ænesidemos, sjá R.J. Hankinson, ''The Sceptics'' (London: Routledge, 1995): 116-136. Í bókinni er að finna prýðilegt yfirlit yfir sögu forngrískrar efahyggju.</ref> sem lítið er vitað um annað en að hann var akademískur heimspekingur á 1. öld f.o.t., sagði skilið við akademíuna (sem hafði orðið að efahyggjuskóla á 3. öld f.o.t. en var farin að mildast í efahyggjunni á hans tíma) og sameinaði áhrif frá eldri akademískum heimspekingum ([[Arkesilás]]i og [[Karneades]]i) við heimspeki [[Pyrrhon]]s, sem hann sagði að væri ''raunverulegur'' efahyggjumaður. Þessi efahyggja heitir [[pyrrhonismi]] í höfuðið á Pyrrhoni<ref>Um Pyrrhon, sjá Richard Bett, ''Pyrrho: His Antecedents and his Legact'' (Oxford: Oxford University Press, 2000).</ref> og er varðveitt í ritum [[Sextos Empeirikos|Sextosar Empeirikosar]]. Þar koma saman efahyggja Arkesilásar og Karneadesar og hugmynd Pyrrhons um sálarró. Þessi heimspeki hafði sáralítil áhrif í fornöld en gríðarleg áhrif á nýöld, meðal annars á [[Michel de Montaigne]] sem síðan hafði áhrif á [[René Descartes]]. ==== Heimspeki síðfornaldar ==== Á 3. öld fékk heimspeki Platons öflugan nýjan málsvara í [[Plótínos]]i.<ref>Um Plótínos, sjá Lloyd P. Gerson (ritstj.), ''The Cambridge Companion to Plotinus'' (Cambridge: Cambridge University Press, 1996). Einnig: [http://plato.stanford.edu/entries/plotinus/ „Plotinus“] hjá ''[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]'' og [http://www.iep.utm.edu/p/plotinus.htm „Plotinus“] hjá ''[[The Internet Encyclopedia of Philosophy]]''.</ref> Þessi heimspeki er nú nefnd [[nýplatonismi]].<ref>Sjá [http://www.iep.utm.edu/n/neoplato.htm „Neoplatonism“] hjá ''[[The Internet Encyclopedia of Philosophy]]''.</ref> Nýplatonisminn hafði gífurleg áhrif á [[kristni]]na og kristna hugsuði. <!-- Hér vantar efnisgrein um meginstefin í nýplatonismanum. --> ---- === Evrópsk miðaldaheimspeki === {{Aðalgrein|Miðaldaheimspeki}} [[Mynd:JohnDunsScotus.jpg|thumb|right|110px|[[John Duns Scotus]] (um [[1266]] – [[1308]])]] Með falli Vestrómverska ríkisins hófust miðaldir og dögun [[Kristin heimspeki|kristinnar heimspeki]], [[Íslömsk heimspeki|íslamskrar heimspeki]] og [[Gyðingleg heimspeki|gyðinglegrar heimspeki]]. Á miðöldum varð til kristin [[skólaspeki]], með höfundum á borð við [[Ágústínus]] kirkjuföður, [[Boethius]], heilagan [[Anselm frá Kantaraborg]], [[Robert Grosseteste]], [[Albertus Magnus]], [[Roger Bacon]], [[Bonaventure]], [[Thomas Aquinas]], [[John Duns Scotus]], [[William af Ockham]], [[Nikulás af Cusa]] og [[Francisco Suárez]]. Heimspekingarnir í kristnu skólaspekihefðinni og heimspekingar innan annarra meginstrauma vestrænna trúarbragða, svo sem gyðinglegu heimspekingarnir [[Saadia Gaon]] og [[Maimonides]], og íslömsku heimspekingarnir [[Avicenna]], [[Al-Ghazali]] og [[Averroes]] áttu margvísleg samskipti. Þessar trúarhefðir fengust við spurningar um tengsl mannsins við guð. Heimspeki þessa tímabils einkennist af greiningu á eðli og eiginleikum guðs; frumspekilegum pælingum um verundir, eðli og tilfallandi eiginleika, form og skiptanleika; og rökfræði og málspeki. ---- === Austræn heimspeki === „Austræn heimspeki“ vísar til þeirra heimspekihefða sem áttu uppruna sinn á [[Indland]]i, í [[Persía|Persíu]], [[Miðausturlönd]]um og [[Kína]]. Uppruni [[Hindúísk heimspeki|hindúískrar heimspeki]] má rekja til veddískra pælinga (um 1500 f.o.t.) um alheiminn og [[Rta]] - alheimsskipulag. Meðal annarra megintexta sem snerta á heimspekilegum efnum eru ''[[Upanishads]]'' og ''[[Bhagavad Gita]]'', frá því um 1000 f.o.t. til 500 f.o.t. Um svipað leyti þróuðust [[shramana]] skólarnir, þeirra á meðal [[jainismi]] og [[búddismi]]. Í Persíu komu kenningar [[Saraþústra]] fram um 900 f.o.t., en þær voru grundvöllur írönsku greinar indo-írönsku heimspekihefðarinnar. Í Kína komu ''[[Tao Te Ching]]'' [[Lao-Tse]] og rit [[Konfúsíus]]ar fram um 600 f.o.t., um svipað leyti og forverar Sókratesar hófu að rita um heimspeki í Grikklandi. ---- === Nýaldarheimspeki === {{aðalgrein|Nýaldarheimspeki}} ==== Endurreisnartíminn ==== {{Aðalgrein|Heimspeki endurreisnartímans}} Á [[Endurreisnartíminn|endurreisnartímanum]] bárust [[Gríska|grísk]] handrit í auknum mæli úr austri vestur til [[Ítalía|Ítalíu]]. Handritunum fjölgaði með falli [[Konstantínópel]] og [[Austrómverska ríkið|Austrómverska ríkisins]] árið [[1453]]. Í kjölfarið jókst þekking á [[Grísk heimspeki|grískri heimspeki]] til muna í Vestur-Evrópu. Mikilvægustu höfundarnir voru [[Platon]] og [[Aristóteles]] og ýmsar heimildir um [[stóuspeki]] og [[Epikúrismi|epikúrisma]] en ekki síst rit [[Sextos Empeirikos|Sextosar Empeirikosar]]. Grísk [[efahyggja]] hafði þónokkur áhrif á ýmsa hugsuði, meðal annars [[Michel de Montaigne]] (1533 – 1592) og [[Francisco Sanches]] (1551 – 1623).<ref>Um áhrif grískrar efahyggju, sjá Richard Popkin, ''The History of Scepticism: From Savonarola to Bayle'' (Oxford: Oxford University Press, 2003). Um nýaldarheimspeki, sjá [[Roger Scruton]], ''A Short History of Modern Philosophy'' (London: Routledge, 2001).</ref> Miðaldaheimspeki hafði einkum snúist um rök frá kennivaldi og greiningu á fornum textum með aðstoð aristótelískrar rökfræði. Á endurreisnartímanum komu fram fjölmargar nýjar hugmyndir sem dróu í efa kennivaldið. [[Roger Bacon]] (1214 – 1294?) var meðal fyrstu höfundanna sem hvöttu til þess að kennivaldið yrði reynt með tilraunum og á grundvelli skynseminnar. [[Niccolò Machiavelli]] (1469 – 1527) ögraði hefðbundnum hugmyndum um [[siðferði]]. [[Francis Bacon (heimspekingur)|Francis Bacon]] (1561 – 1626) skrifaði til stuðnings vísindalegum aðferðum í heimspekilegum athugunum. ==== Rökhyggja og raunhyggja ==== [[Mynd:Frans Hals - Portret van René Descartes.jpg|130px|thumb|left|[[René Descartes]] (1596 – 1650) er oft nefndur faðir nútímaheimspeki]] [[René Descartes]] (1596 – 1650), sem oft er nefndur faðir nútímaheimspeki, lagði til að heimspekin byrjaði með róttækri efahyggju um möguleikann á öruggri þekkingu.<ref>Um Descartes, sjá Margaret D. Wilson, ''Descartes'' (London: Routledge, 1982) og John Cottingham (ritstj.), ''The Cambridge Companion to Descartes'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2006). Einnig: [http://www.iep.utm.edu/d/descarte.htm „Descartes“] hjá ''[[The Internet Encyclopedia of Philosophy]]'' og Elmar Geir Unnsteinsson. [http://visindavefur.hi.is/?id=5406. „Hver var René Descartes og fyrir hvað er hann þekktur?“]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}. ''Vísindavefurinn'' 15.11.2005. (Skoðað 8.12.2006).</ref> Árið [[1641]], í ''[[Hugleiðingar um frumspeki|Hugleiðingum um frumspeki]]'', notfærði hann sér þessa aðferðafræðilegu efahyggju með það að markmiði að freista þess að finna traustan grundvöll þekkingar.<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/descartes-epistemology/ „Descartes' Epistemology“] hjá ''[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]''.</ref> Hann valdi sem grundvöll heimspeki sinnar hina frægu fullyrðingu ''[[cogito ergo sum]]'' („ég hugsa, þess vegna er ég“). Síðan reyndi hann að endurbyggja kerfisbundna þekkingu á þessari meintu óvéfengjanlegu [[staðreynd]]. Nálgun hans varð þekkt sem [[rökhyggja]] og hafði áhrif á heimspekinga eins og [[Baruch Spinoza]], [[Gottfried Leibniz]] og [[Christian Wolff]] sem voru einnig rökhyggjumenn. [[Mynd:David Hume.jpg|120px|thumb|right|[[David Hume]] (1711 – 1776)]] [[John Locke]]<ref>Um Locke, sjá John Dunn, ''Locke: A Very Short Introduction'' (Oxford: Oxford University Press, 1984); E.J. Lowe, ''Locke'' (London: Routledge, 2005) og Vere Chappell (ritstj.), ''The Cambridge Companion to Locke'' (Cambridge: Cambridge University Press, 1994). Einnig: [http://plato.stanford.edu/entries/locke/ „John Locke“] hjá ''[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]''.</ref> (1632 – 1704) brást við vinsældum rökhyggjunnar í bók sinni ''[[An Essay Concerning Human Understanding]]'', sem kom út árið 1689. Þar setti hann fram einhvers konar [[frumspekileg náttúruhyggja|náttúruhyggju]] á grundvelli vísindalögmála. Rit [[David Hume|Davids Hume]], ''[[A Treatise of Human Nature]]'', (1739 – 1740) sameinaði náttúruhyggju anda [[Efahyggja|efahyggjunnar]] og þessi tvö stef saman sameinuðu þá hefð innan heimspekinnar sem varð þekkt undir nafninu [[raunhyggja]].<ref>Sjá [http://plato.stanford.edu/entries/rationalism-empiricism/ „Rationalism vs Empiricism“] hjá ''[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]''.</ref> Aðrir merkir raunhyggjumenn voru [[Thomas Hobbes]] og [[George Berkeley]]. Til einföldunar er stundum sagt að deilan milli rökhyggju- og raunhyggjumanna hafi öðru fremur snúist um spurninguna hvort fólk hefði einhverjar svonefndar „[[áskapaðar hugmyndir]]“ eða ekki. Raunhyggjumenn svöruðu þeirri spurningun neitandi en rökhyggjumenn játandi. Spurningin hefur vaknað á ný í öðrum búningi í kjölfar kenninga [[Bandaríkin|bandaríska]] [[Málvísindi|málvísindamannsins]] [[Noam Chomsky|Noams Chomsky]]. Á [[17. öld|17.]] og [[18. öld]] fór trúarleg heimspeki ekki með stórt hlutverk í togstreitu veraldlegrar heimspeki, enda þótt fræg tilraun Berkeleys til að hrekja kenningar [[Isaac Newton|Isaacs Newton]] sé undantekning. Meðal áhrifamikilla trúarlegra hugsuða þessa tíma voru [[Blaise Pascal]], [[Joseph Butler]] og [[Jonathan Edwards]]. Meðal annarra mikilvægra höfunda, sem passa ekki í þessi mót, voru [[Jean-Jacques Rousseau]] og [[Edmund Burke]]. Þessir einstaklingar eru forboði um þá aðgreiningu og sérhæfingu á ólíkum sviðum heimspekinnar sem átti sér stað á tuttugustu öld. ==== Kenningar um ríkisvaldið ==== Hobbes og Locke settu báðir fram kenningar um [[Samfélagssáttmálinn|samfélagssáttmála]].<ref>Sjá [http://plato.stanford.edu/entries/locke-political/ „Locke's Political Philosophy“] hjá ''[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]''.</ref> Slíkar hugmyndir komu fyrst fram hjá [[Platon]]i sem færði rök fyrir slíkri kenningu í samræðunni ''Kríton'' en gagnrýndi hana síðar í ''Ríkinu''. [[Epikúros]] hafði einnig haldið fram kenningu um samfélagssáttmála en eigi að síður voru kenningar um samfélagssáttmála ekki mjög áhrifamiklar fyrr en Hobbes gaf út rit sitt ''Leviathan'' árið [[1651]] en æ síðan hafa kenningar um samfélagssáttmála notið töluverðra vinsælda. Hobbes taldi að [[ríkisvald]] yrði til með þeim hætti að fólk í ríki náttúrunnar gæfi eftir hluta af náttúrulegum réttindum sínum til þess að njóta aukinnar verndar.<ref>Um stjórnspeki Hobbes, sjá [http://plato.stanford.edu/entries/hobbes-moral/ „Hobbes's Moral and Political Philosophy“] hjá ''[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]''.. Um heimspeki Hobbes almennt, sjá Richard Tuck, ''Hobbes: A Very Short Introduction'' (Oxford: Oxford University Press, 1989); Tom Sorell, ''Hobbes'' (London: Routledge, 1986) og Tom Sorell (ritstj.), ''The Cambridge Companion to Hobbes'' (Cambridge: Cambridge University Press, 1996). Einnig [] </ref> Locke taldi, ólíkt Hobbes, að samfélagssáttmálinn gilti einungis um tiltekna tegund ríkisvalds og að þegnarnir gætu komið sér saman um að breyta eða afnema ríkisvaldið. Locke lagði áherslu á rétt þegnanna til [[uppreisn]]ar gegn hvers kyns ofríki. Heimspekingarnir [[Jean-Jacques Rousseau]] (1712 – 1778) og [[Immanuel Kant]] (1724 – 1804) settu einnig fram kenningar um samfélagssáttmála og höfðu ásamt Hobbes og Locke töluverð áhrif, meðal annars á stofnfeður [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]]. Á 20. öld er bandaríski heimspekingurinn [[John Rawls]] (1921 – 2002) að líkindum frægasti kenningasmiðurinn sem nýtti sér hugmyndina um samfélagssáttmála.<ref>Um Rawls, sjá Samuel Freeman (ritstj.), ''The Cambridge Companion to Rawls'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2002)</ref> ==== Kant og Kóperníkusarbyltingin í heimspeki ==== [[Mynd:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|120px|thumb|left|[[Immanuel Kant]] (1724 – 1804)]] [[Immanuel Kant]]<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/kant-development/ „Kant's Philosophical Development“] hjá ''[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]''. Sjá einnig [[Roger Scruton]], ''Kant: A Very Short Introduction'' (Oxford: Oxford University Press, 2001) og Paul Guyer (ritstj.), ''The Cambridge Companion to Kant'' (Cambridge: Cambridge University Press, 1992).</ref> samdi rit sitt ''[[Gagnrýni hreinnar skynsemi]]'' (''Kritik der reinen Vernunft'') (1781, 2. útg. 1787) til þess að reyna að sætta raunhyggju og rökhyggju og veita nýjan grundvöll til rannsókna í frumspeki. Sjálfur sagði Kant að rit Humes hefði vakið sig af kreddublundi. Ætlun Kants með þessu verki var að líta á hvað við vitum og íhuga síðan hvað hlyti að vera satt um hvernig við vitum það. Stór hluti þessa verkefnis fólst í að afhjúpa takmörk mannlegrar þekkingar. Kant tók [[Evklíð]] sér til fyrirmyndar en játaði að endingu að hrein skynsemi nægði ekki til að uppgötva öll sannindi. [[Johann Gottlieb Fichte]], [[Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling|Friedrich Schelling]] og [[Arthur Schopenhauer]] héldu starfi Kants að einhverju leyti áfram. ==== Heimspeki 19. aldar ==== {{Aðalgrein|Heimspeki 19. aldar}} Árin [[1789]] – [[1815]] voru mikill umbrotatími í sögu [[Evrópu]]. Bylting og stríð breyttu menningu álfunnar og gerðu mögulegar verulegar efnahagslegar og pólitískar breytingar. Evrópsk heimspeki átti þátt í að móta hugmyndafræðina að baki mörgum breytinganna en varð jafnframt fyrir áhrifum vegna þessara breytinga. ===== Þýska hughyggjan ===== Heimspeki Kants, sem er nefnd [[forskilvitleg hughyggja]], varð seinna sértækari og almennari, í höndunum á [[Þýsk hughyggja|þýsku hughyggjumönnunum]]. Þýsk hughyggja náði vinsældum í kjölfarið á útgáfu [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|G.W.F. Hegels]] á ''[[Fyrirbærafræði andans]]'' (''Phänomenologie des Geistes'') árið [[1807]]. Í ritinu heldur Hegel því fram að markmið heimspekinnar sé að koma auga á mótsagnirnar sem blasa við í mannlegri reynslu (sem verða til, meðal annars, vegna þess að menn viðurkenna bæði að sjálfið sé virkt, huglægt vitni og óvirkur hlutur í heiminum) og að losa okkur við þessar mótsagnir með því að samræma þær. Hegel sagði að sérhver staða (thesis) skapaði eigin andstöðu (antithesis) og að úr þeim tveimur yrði til niðurstaða (synthesis), ferli sem er þekkt sem „hegelsk [[þrátt]]“. Meðal heimspekinga í hegelsku hefðinni eru [[Ludwig Andreas Feuerbach]] og [[Karl Marx]]. ===== Aðrir straumar í heimspeki 19. aldar ===== Um miðbik 19. aldar kom fram mikil gagnrýni á hegelska heimspeki frá [[Danmörk|danska]] heimspekingnum [[Søren Kierkegaard]] (1813 – 1855), sem einnig gagnrýndi dönsku kirkjuna fyrir innantóm formlegheit.<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/kierkegaard/ „Søren Kierkegaard“] hjá ''[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]''.</ref> Kierkegaard er almennt talinn faðir [[tilvistarspeki]]nnar sem varð vinsæl heimspekistefna á 20. öld. Heimspeki Kierkegaards er stundum lýst sem „kristilegri tilvistarspeki“ eða „tilvistarspekilegri sálarfræði“. Annar mikilvægur hugsuður á síðari hluta aldarinnar var [[Friedrich Nietzsche]] (1844 – 1900). Nietzsche var einnig gagnrýninn á þýska hughyggjumenn sem og á viðteknar siðferðishugmyndir og á trúarbrögðin.<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/nietzsche/ „Friedrich Nietzsche“] og [http://plato.stanford.edu/entries/nietzsche-moral-political/ „Nietzsche's Moral and Political Philosophy“] hjá ''[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]''.</ref> Frægasta hugmynd Nietzsches er hugmynd hans um „ofurmennið“, sem hefur sig upp yfir „þrælasiðferðið“ og skilgreinir forsendur eigin tilvistar. [[Mynd:JohnStuartMill.jpg|120px|thumb|left|[[John Stuart Mill]] (1806 – 1873)]] [[Bretland|Breski]] heimspekingurinn [[John Stuart Mill]]<ref>Um Mill, sjá John Skorupski (ritstj.), ''The Cambridge Companion to Mill'' (Cambridge: Cambridge University Press, 1998). Einnig: [http://plato.stanford.edu/entries/mill/ „John Stuart Mill“] hjá ''[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]''.</ref> (1806 – 1873) hélt áfram raunhyggjuhefðinni þar í landi en árið [[1843]] kom út eftir hann ritið ''Rökkerfi'' (''A System of Logic'') þar sem hann setti fram fimm lögmál um [[Aðleiðsla|aðleiðslu]], sem áttu að varpa ljósi á [[Orsök|orsakavensl]]. Lögmálin eru nefnd [[aðferð Mills]]. Í siðfræði setti Mill fram [[Nytjastefna|nytjastefnuna]] sem er [[leikslokasiðfræði]] í anda [[Jeremy Bentham|Jeremys Bentham]] en hugmyndin hafði upphaflega komið fram hjá [[David Hume]].<ref>Um siðfræði Mills má lesa [http://plato.stanford.edu/entries/mill/#MorUti hér]. Um nytjastefnu almennt má lesa [http://plato.stanford.edu/entries/consequentialism/#ClaUti hér]. Um siðfræði Humes er fjallað [http://plato.stanford.edu/entries/hume/#Moral hér] og [http://plato.stanford.edu/entries/hume-moral/ hér].</ref> Nytjastefnan varð gríðarlega vinsæl siðfræði í hinum [[Enska|enskumælandi]] heimi og var ríkjandi kenning fram á síðari hluta 20. aldar. Mill varði [[Frjálshyggja|frjálshyggju]] í ritinu ''Frelsið'' (''On Liberty''), sem kom út árið [[1859]], og mælti fyrir kvenréttindum í ritinu ''Kúgun kvenna'' (''The Subjection of Women''), sem kom út árið [[1869]] og markaði upphaf feminískrar frjálshyggju. ===== Ameríska gagnhyggjan ===== [[Mynd:Charles Sanders Peirce theb3558.jpg|120px|thumb|right|[[Charles Sanders Peirce]] (1839 – 1914)]] Seint á [[19. öld]] varð til ný heimspeki í [[Norður-Ameríka|nýja heiminum]]. [[Charles Sanders Peirce]] (1839 – 1914) og [[William James]] (1842 – 1910) eru taldir frumkvöðlar þeirrar stefnu sem nefnist [[gagnhyggja]]<ref>Um Peirce má lesa [http://plato.stanford.edu/entries/peirce/ hér]; um James má lesa [http://plato.stanford.edu/entries/james/ hér].</ref> (e. pragmatism), sem kynnti til sögunnar það sem síðar nefndist [[verkhyggja (heimspeki)|verkhyggja]], það er að segja sú hugmynd að það sem sé mikilvægt fyrir góða (vísindalega) kenningu sé gagnsemi hennar en ekki hversu vel hún endurspeglar raunveruleikann. Meðal hugsuða innan þessarar hefðar eru [[John Dewey]], [[George Santayana]] og [[C.I. Lewis]]. Heimspekingarnir [[Henri Bergson]] og [[G.E. Moore]] voru um margt sama sinnis og gagnhyggjumennirnir enda þótt þeir séu venjulega ekki sjálfir taldir til gagnhyggjumanna. Á [[20. öld]] hefur gagnhyggjan átt málsvara á borð við [[Richard Rorty]] og [[Hilary Putnam]] sem hafa farið með hana á nýjar brautir.<ref>Sjá Richard Rorty, ''Philosophy and the Mirror of Nature'' (Princeton: Princeton University Press, 1981) og ''Consequences of Pragmatism'' (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1982). Um Putnam, sjá Yemima Ben-Menahem, ''Hilary Putnam'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2005) og Maximilian De Gaynesford, ''Hilary Putnam'' (McGill-Queen's University Press, 2006).</ref> ---- === Heimspeki 20. aldar === {{Aðalgrein|Heimspeki 20. aldar}} 20. öldin einkenndist af klofningi heimspekinnar í [[rökgreiningarheimspeki]] og svonefnda [[meginlandsheimspeki]] en hvor tveggja á rætur sínar að rekja til ákveðinnar þróunar í heimspeki seint á [[19. öld]]. Meginlandsheimspekin sótti einkum innblástur sinn til þýsku hughyggjunnar og til hugsuða á borð við [[Sören Kierkegaard]] (1813 – 1855), [[Friedrich Nietzsche]] (1844 – 1900), [[Franz Brentano]] (1838 – 1917) og [[Edmund Husserl]] (1859 – 1938). Hún blómstraði í fyrstu einkum á meginlandi [[Evrópa|Evrópu]] og hlaut þaðan nafnið.<ref>Um sögu meginlandsheimspekinnar, sjá R. Kearney, ''Continental Philosophy in the 20th Century: Routledge History of Philosophy Volume 8'' (London: Routledge, 2003). Sjá einnig Andrew Cutrofello, ''Continental Philosophy: A Contemporary Introduction'' (London: Routledge, 2005), Robert C. Solomon, ''Continental Philosophy since 1750: The Rise and Fall of the Self'' (Oxford: Oxford University Press, 1988) og Robert C. Solomon og David L. Sherman, ''The Blackwell Guide to Continental Philosophy'' (London: Blackwell, 2003).</ref> Rökgreiningarhefðin spratt upp úr tilraunum heimspekinga til að finna traustari grunn fyrir rökfræðina og til að [[Smættun|smætta]] alla stærðfræði í rökfræði sem og frá áhuga þeirra á máli og merkingu.<ref>Um sögu rökgreiningarheimspekinnar má lesa í ítarlegu riti Scott Soames, ''Philosophical Analysis in the Twentieth Century, Volume 1: The Dawn of Analysis'' (Princeton: Princeton University Press, 2005) og ''Philosophical Analysis in the Twentieth Century, Volume 2: The Age of Meaning'' (Princeton: Princeton University Press, 2005). Sjá einnig. Prýðilegt ágrip er að finna í Thomas Baldwin, ''Contemporary Philosophy: Philosophy in English since 1945'' (Oxford: Oxford University Press, 2001). Sjá einnig Stuart Shanker, ''Philosophy of Science, Logic and Mathematics in the 20th Century: Routledge History of Philosophy Volume 9'' (London: Routledge, 2003) og John Canfield, ''Philosophy of Meaning, Knowledge and Value in the 20th Century: Routledge History of Philosophy Volume 10'' (London: Routledge, 2003)</ref> Rökgreiningarheimspekingar sóttu sumir innblástur sinn í enska raunhyggjuhefð, meðal annars til [[David Hume|Davids Hume]] (1711 – 1776) og [[John Stuart Mill|Johns Stuarts Mill]] (1806 – 1873), enda þótt mikilvægir hugsuðir rökgreiningarhefðarinnar kæmu frá meginlandi Evrópu.<ref>Um heimspeki í enskumælandi löndum á frá miðri 18. öld fram á miðja 20. öld, sjá John Skorupski, ''English-Language Philosophy 1750 to 1945'' (Oxford: Oxford University Press, 1993).</ref> ==== Rökfræðin í fyrirrúmi ==== [[Mynd:Young_frege.jpg|thumb|right|100px|Gottlob Frege]] Þegar [[Bertrand Russell]]<ref>Um Russell, sjá [[A.J. Ayer]], ''Russell'' (Chicago: University Of Chicago Press, 1988).</ref> og [[Alfred North Whitehead]] gáfu út ritið ''[[Principia Mathematica]]'' árin [[1910]] – [[1913]] varð stærðfræðileg rökfræði miðlæg í frumspekilegum rökræðum en slíku hlutverki hafði hún ekki gegnt áður. Áður höfðu [[Bernard Bolzano]] og [[Gottlob Frege]]<ref>Um Freges, sjá Michael Dummett, ''Frege: Philosophy of Mathematics'' (Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1995).</ref> hafist handa við að skapa rökfræðinni traustari grundvöll en það var ekki fyrr en ''Principia'' kom út sem heimspekingar fóru að gefa þessu verkefni gaum. Stærðfræðileg rökfræði var frábrugðin aristótelískri rökfræði í nokkrum mikilvægum atriðum. Til dæmis var fullyrðing sem leiddi af sér aðra sanna fullyrðingu talin vera sönn fullyrðing, hvort sem tilgátan var rétt eða ekki. Með auknum áhuga á stærðfræðilegri rökfræði reis [[rökfræðileg raunhyggja]] til vinsælda ásamt skyldum stefnum, sem áttu allar sameiginlegt að treysta á reynsluathuganir. Heimspekingar á borð við [[Rudolf Carnap]] (1891 – 1970) og [[Karl Popper]] (1902 – 1994) álitu einungis sannreynanlegar eða [[Hrekjanleiki|hrekjanlegar]] fullyrðingar vera ósvikna heimspeki. Allt sem ekki var hægt að leiða af prófanlegum fullyrðingum var álitið vera hjátrú eða kredda. ==== Fyrirbærafræði og túlkunarfræði ==== Á sama tíma og rökfræðin var að ryðja sér rúms í Ameríku og á [[Bretland]]i varð til önnur hreyfing á meginlandi Evrópu. Undir áhrifum frá [[Franz Brentano]] þróaði [[Edmund Husserl]] nýja aðferð til að rannsaka mannleg vandamál í ritum sínum ''Röklegar rannsóknir'' (''Logische Untersuchungen'') (1900 – 1901) og ''Hugmyndir um hreina fyrirbærafræði og fyrirbærafræðilega heimspeki'' (''Ideen zu einer reinen Phänomenologie und phänomenologischen Philosophie'') (1913). Aðferðin, sem nefnist [[fyrirbærafræði]], var notuð til að rannsaka smáatriði mannlegrar reynslu og [[meðvitund]]ar til þess að komast að mestu grundvallar staðreyndum um mannlega tilvist. Rannsóknin fól ekki einvörðungu í sér athuganir á því hvernig heimurinn kemur okkur fyrir sjónir heldur einnig athuganir á [[hugsun]]um manns og hvar og hvernig þær verða til. [[Martin Heidegger]] (1889 – 1976) og [[Maurice Merleau-Ponty]] (1908 – 1961) þróuðu þessa aðferð áfram. Heidegger víkkaði út rannsóknarsvið fyrirbærafræðinnar til að koma orðum að heimspekilegri [[túlkunarfræði]]. Túlkunarfræði er aðferð við að túlka sögulega texta með því að leiða hugann að því hvaða hugsanir höfundurinn hljóti að hafa hugsað að gefnum þeim áhrifum sem höfundurinn var líklegur til að hafa orðið fyrir á sínum tíma og í sínu umhverfi. Heidegger lagði áherslu á tvö ný atriði í heimspekilegri túlkunarfræði: Að lesandinn nemur merkingu textans í nútímanum og að verkfæri túlkunarfræðinnar megi nota til að túlka meira en bara texta (til dæmis „félagslegan texta“). [[Hans-Georg Gadamer]] (1900 – 2002) og [[Paul Ricoeur]] (1913 – 2005) lögðu síðar sitt af mörkum til heimspekilegrar túlkunarfræði. ==== Tilvistarspeki ==== [[Mynd:Nietzsche1882.jpg|120px|thumb|right|[[Friedrich Nietzsche]] (1844 – 1900)]] [[Mynd:Kierkegaard.jpg|120px|thumb|left|[[Sören Kierkegaard]] (1813 – 1855)]] Um miðja 20. öld þróaðist [[tilvistarspeki]]n eða existentíalisminn í Evrópu, sem var vinsæl heimspeki með rætur að rekja til 19. aldar í verkum Sørens Kierkegaard og Friedrichs Nietzsche. Tilvistarspekin þróaðist einkum í [[Frakkland]]i og [[Þýskaland]]i. Kierkegaard, sem var [[Danmörk|danskur]] heimspekingur og er almennt talinn faðir tilvistarspekinnar, hélt því fram að sannleikur væri huglægur, í þeim skilningi að það sem er mikilvægast lifandi veru eru spurningar er varða innri tengsl hennar við tilvistina. Hlutlægur sannleikur (til dæmis í stærðfræði) er mikilvægur en ótengd hugsun eða athugun getur aldrei fyllilega hent reiður á mannlegri tilvist. Nietzsche hélt því fram að mannleg tilvist væri „viljinn til valds“, þrá eftir fullkomnun eða mikilleika. Framúrskarandi einstaklingar finna upp eigin gildi og skapa þær kringumstæður þar sem þeir skara fram úr. Hugmyndir Kierkegaards um [[Riddari trúarinnar|riddara trúarinnar]] og Nietzsches um [[ofurmennið]] eru dæmi um þá sem skilgreina eðli eigin tilvistar. Á grundvelli þessara hugmynda hafnar tilvistarspekin hugmyndinni um [[mannlegt eðli]] en reynir þess í stað að laða fram getu hvers og eins til að lifa raunverulega, eða með öðrum orðum er hver manneskja fær um að skilgreina og ákvarða eigið líf. Helsti málsvari tilvistarspekinnar var [[Jean-Paul Sartre]] (1905 – 1980), einkum í ritinu ''[[Vera og neind: fyrirbærafræðileg ritgerð um verufræði]]'' (''L'être et le néant'') (1943). Aðrir áhrifamiklir tilvistarspekingar voru [[Albert Camus]] (1913 – 1960), [[Simone de Beauvoir]] (1908 – 1986) og [[Karl Jaspers]] (1883 – 1969). ==== Rökgreiningarhefðin ==== {{Aðalgrein|Rökgreiningarheimspeki}} Um miðja 20. öldina var ekki ríkjandi samkomulag í Ameríku og Bretlandi um einhverja eina meginhugmynd í heimspeki, líkt og áður hafði verið en almenna heimspekilega aðferð má greina í þeirri heimspeki sem þar var stunduð á þeim tíma. Árið [[1921]] gaf [[Ludwig Wittgenstein]] út bókina ''[[Rökfræðileg ritgerð um heimspeki]]'' (''Tractatus Logico-Philosophicus'').<ref>Sjá [[G.E.M. Anscombe]], ''An Introduction to Wittgenstein's Tractatus: Themes in the Philosophy of Wittgenstein'' (South Bend: St. Augustine's Press, 1971).</ref> [[Heimspeki hversdagsmáls]] varð til sem viðbragð við þessari bók og var haldið á lofti af [[Gilbert Ryle]], [[J.L. Austin]] og nokkrum öðrum. Þeir heimspekingar sem aðhylltust heimspeki hversdagsmáls áttu mörg almenn viðhorf sameiginleg með ýmsum eldri heimspekingum (til dæmis [[Jeremy Bentham]], [[Ralph Waldo Emerson]] og [[John Stuart Mill]]) og var sá rannsóknarvettvangur sem einkenndi heimspeki í [[Enska|enskumælandi]] löndum á síðari hluta aldarinnar. Þeir gerðu ráð fyrir að gátur á einu sviði heimspekinnar væri hægt að leysa óháð gátum á öðrum sviðum heimspekinnar. Heimspekin er því ekki sameinuð heild, heldur mengi óskyldra vandamála. Meðal merkra heimspekinga sem hafa fallist á þetta almenna viðhorf að einhverju eða öllu leyti eru [[P.F. Strawson]], [[Donald Davidson]], [[Hilary Putnam]], [[John Rawls]], [[Noam Chomsky]] og meginlandsheimspekingurinn [[Mikhail Bakhtin]].<ref>Um Strawson, sjá ''Clifford Brown, ''Peter Strawson'' (McGill-Queen's University Press, 2006); um Donald Davidson, sjá Marc A. Joseph, ''Donald Davidson'' (McGill-Queen's University Press, 2004).</ref> Ýmis teikn eru á lofti um að yfirvofandi sé umbreyting í heimspeki í enskumælandi löndum. Á grundvelli athugasemda um iðkun heimspekinnar sem Wittgenstein gerði í síðara stóra riti sínu, ''[[Rannsóknir í heimspeki|Rannsóknum í heimspeki]]'' (''Philosophische Untersuchungen'') (1953), þar sem hann bendir á að góð nálgun við heimspeki hljóti sjálf að vera byggð á nákvæmum athugunum á [[merking]]u máls, hefur nýr hópur heimspekinga tekið upp á sína arma aðferðafræðilega efahyggju. Þessa verður meðal annars vart í verkum [[W.V.O. Quine]] og [[Wilfrid Sellars|Wilfrids Sellars]] sem sameinast um [[Frumspekileg náttúruhyggja|náttúruhyggju]], [[Heildarhyggja|heildarhyggju]] (í andstöðu við megnið af því sem telst til rökgreiningarheimspeki), [[verkhyggju]] og afneitun [[Hluthyggja|hluthyggju]] í anda [[Platon]]s.<ref>Um Quine, sjá Alex Orenstein, ''W.V. Quine'' (Princeton: Princeton University Press, 2002). Um Sellars, sjá Willem A. deVries, ''Wilfred Sellars'' (McGill-Queen's University Press, 2005).</ref> == Rökgreiningarheimspeki og meginlandsheimspeki == {{Aðalgrein|Rökgreiningarheimspeki}} Nútímaheimspeki, sem hófst seint á [[19. öld]] og fram til [[1961-1970|7. áratugar]] [[20. öld|20. aldar]], einkenndist af síauknum klofningi á milli „meginlandshefðarinnar“ og „rökgreiningarhefðarinnar“ sem var ríkjandi í hinum [[Enska|enskumælandi]] heimi. Hefðirnar virðast í grundvallaratriðum ólíkar en þó eiga þær sameinlegar rætur. Báðar hafna þær [[René Descartes|kartesísku]] hefðinni og raunhyggjuhefðinni sem höfðu verið ríkjandi í heimspeki síðan snemma á nýöld og hvor um sig hafnar einnig þráhyggjunni um sálfræðilegar skýringar sem lék um heimspeki hughyggjunnar. Það sem liggur rökgreiningarhefðinni til grundvallar er það viðhorf (sem Ockham varði upphaflega) að mistök í heimspeki verði til vegna misskilnings sem stafar af tungumálinu. Við ímyndum okkur að sérhvert orð (til dæmis „skalli“, „tilvist“) samsvari einhverju í raunveruleikanum. Samkvæmt kenningum rökgreiningarheimspekinga er sönn merking venjulegrar setningar „hulin af málfræðilegu formi þeirra“ og við verðum að þýða þær á yfir á rétt form (sem nefnist [[rökform]]) til þess að skýra þær. Vandinn, sem enn er óleystur, er að ákvarða hvert hið rétta rökform hljóti að vera. Sumir heimspekingar (í kjölfarið á [[Gottlob Frege]] og [[Bertrand Russell]]) hafa fært rök fyrir því að táknmál [[rökfræði]]nnar sýni okkur rétt rökform venjulegra setninga. Meginlandsheimspekin, í höndunum á fyrirbærafræðingum á borð við [[Edmund Husserl]] og [[Maurice Merleau-Ponty]], þróaðist í aðra átt vegna áhuga síns á [[meðvitund]]inni. Viðhorf sem liggur þessum skóla hugsunar til grundvallar er að hugræn fyrirbæri hljóti að hafa [[íbyggni]]: Þau beinast að hlutum sem eru utan við og óháðir huganum sjálfum. Þannig er atlaga að kartesísku tvíhyggjunni um hugveru og hlutveru mikilvægt stef í fyrirbærafræði. En þessu viðhorfi deila rökgreiningarheimspekingar. Svipuð hugmynd (en þó af öðrum uppruna) er það viðhorf sem nefnist [[úthyggja]] og [[John McDowell]] og [[Gareth Evans]] hafa haldið á lofti. Úthyggjan segir að [[Eiginnafn|eiginnöfn]] (''Sókrates'', ''George Bush'') vísi beint til þeirra sem bera nöfnin og að enginn skilningur eða huglæg merking hafi milligöngu um merkingu þeirra. Hugsunin „Sókrates er vitur“ felur því Sókrates sjálfan í sér og það er engin spurning um hvort við getum í grundvallaratriðum haft á röngu að standa um tilvist ytri heims. Mistök af því tagi eru bókstaflega vitleysa. Ef spurningin er hvort Eiffelturninn eða [[London]] væri til væri merkingarbær, þá yrðum við að fallast á möguleikann á að þessi nöfn væru merkingarlaus og þar með að spurningin væri ekki merkingarbær hvort sem er. Þetta er keimlíkt þeim stefum sem meginlandshugsuðir á borð við Heidegger hugleiddu en þeir færðu rök fyrir því að hneyksli heimspekinnar væri ekki að enn væri ekki búið að sanna tilvist ytri heims, heldur að farið væri fram á slíkar sannanir og þær reyndar hvað eftir annað. Að hafa trú á raunveruleika hins ytri heims gerir ráð fyrir að til sé verund sem tilheyrir ekki heiminum. En við erum ''í'' heiminum. == Neðanmálsgreinar == {{reflist}} == Heimildir == * [http://www.hugi.is Hugi.is] - Texti er tekinn af [http://www.hugi.is/heimspeki heimspekiáhugamáli]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} Huga.is með leyfi höfundar. * {{wpheimild | tungumál = en | titill = Philosophy | mánuðurskoðað = 14. mars | árskoðað = 2006}} == Tengt efni == * [[Listi yfir heimspekinga]] * [[Félag áhugamanna um heimspeki]] == Frekari fróðleikur == === Inngangsverk === <div class="references-small"> * [[Alfred Ayer|Ayer, Alfred J.]], ''The Problem of Knowledge'' * [[Simon Blackburn|Blackburn, Simon]], ''Being Good'' * [[Simon Blackburn|Blackburn, Simon]], ''Think!'' * [[Simon Blackburn|Blackburn, Simon]], ''Truth: A Guide for the Perplexed'' * [[Edward Craig|Craig, Edward]], ''Philosophy: A Very Short Introduction'' * [[Jostein Gaarder|Gaarder, Jostein]], ''Veröld Soffíu'' * [[Bryan Magee|Magee, Bryan]], ''Saga heimspekinnar'' * [[Thomas Nagel|Nagel, Thomas]], ''What Does It All Mean? A Very Short Introduction to Philosophy'' * [[James Rachels|Rachels, James]], ''Elements of Moral Philosophy'' * [[Bertrand Russell|Russell, Bertrand]] ''[http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ The Problems of Philosophy]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040807090338/http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ |date=2004-08-07 }}'' * [[Roger Scruton|Scruton, Roger]], ''A Short History of Modern Philosophy'' * [[John Searle|Searle, John]], ''Mind, Language and Society'' * [[John Searle|Searle, John]], ''Mind'' * [[Gunnar Skirbekk|Skirbekk, Gunnar]] og [[Nils Gilje|Gilje, Nils]], ''Heimspekisaga'' * [[Robert Solomon|Solomon, Robert]], ''The Big Questions: A Short Introduction to Philosophy''</div> === Alfræðirit === <div class="references-small"> * Angeles, P. A., (ritstj.), ''The Harper Collins Dictionary of Philosophy'' * [[Robert Audi|Audi, Robert]] (ritstj.), ''The Cambridge Dictionary of Philosophy'' * [[Simon Blackburn|Blackburn, Simon]], ''The Oxford Dictionary of Philosophy'' * Bunnin, N. o.fl. (ritstj.), ''The Blackwell Companion to Philosophy'' * [[Frederick Copleston|Copleston, Frederick]], ''History of Philosophy'' (9 bindi) * [[Edward Craig|Craig, Edward]] og [[Luciano Floridi|Floridi, Luciano]] (ritstj.), ''[[The Routledge Encyclopedia of Philosophy]]'' (10 bindi) (Einnig fáanleg á netinu í áskrift) * [[Edward Craig|Craig, Edward]] (ritstj.), ''The Concise Routledge Encyclopedia of Philosophy'' (Stytt útgáfa af Craig og Floridi (ritstj.)) * [[Ted Honderich|Honderich, Ted]] (ritstj.), ''The Oxford Companion to Philosophy'' * [[W. T. Jones|Jones, W. T.]], ''A History of Western Philosophy'' (5 bindi) * [[John Marenbon|Marenbon, John]] (ritstj.), ''Routledge History of Philosophy'' (10 bindi) * Mauter, T., (ritstj.), ''The Penguin Dictionary of Philosophy''</div> ==== Alfræðirit á vefnum ==== <div class="references-small"> * [http://plato.stanford.edu/ Stanford Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.utm.edu/research/iep/ The Internet Encyclopedia of Philosophy]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091027230958/http://www.utm.edu/research/iep/ |date=2009-10-27 }}</div> == Tenglar == {{Heimspekigátt}} {{Wikiquote}} * [http://heimspekistofnun.hi.is Heimspekistofnun Háskóla Íslands] * [http://sidfraedi.hi.is Siðfræðistofnun Háskóla Íslands] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3291418 „Úr frumskógi í bjarta borg“; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1968] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3291673 „Heimspeki á 17. og 18. öld“; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1968] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1774474 „Heimspeki - framtíðarvon skólakerfisins“; grein í Morgunblaðinu 1992] Á [[Vísindavefurinn|Vísindavefnum]]: ** {{Vísindavefurinn|984|Hvernig skilgreinir maður heimspeki? Hvað er heimspeki?}} ** {{Vísindavefurinn|440|Gengur heimspeki út á það eitt að flækja hlutina svo mikið fyrir manni að maður kaffærist í eigin svörum??}} ** {{Vísindavefurinn|5346|Hvað er frumspeki?}} ** {{Vísindavefurinn|5625|Hvað er vísindaheimspeki?}} ** {{Vísindavefurinn|5247|Hvað er siðferði? Og hvað er siðfræði}} ** {{Vísindavefurinn|5212|Hvenær varð grísk heimspeki til?}} ** {{Vísindavefurinn|5208|Hver er saga grískrar heimspeki?}} ** {{Vísindavefurinn|5179|Hvað er tilvistarstefna?}} Erlendir tenglar: * [http://epistemelinks.com/ EpistemeLinks.com : philosophy resources on the internet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913195918/http://epistemelinks.com/ |date=2017-09-13 }} {{Úrvalsgrein}} [[Flokkur:Heimspeki| ]] r4w866nolj22yimqf0gvgqcrawg1wpj 0 6349 1982792 1955758 2026-10-15T13:43:33Z Bjarki S 9 1982792 wikitext text/x-wiki {{heimildir vantar}} {{Stjórnmálamaður | nafn = Jón Gnarr | mynd = Jón Gnarr 2025.jpg | myndatexti1 = Jón Gnarr árið 2025. | titill = Borgarstjóri Reykjavíkur | stjórnartíð_start = [[15. júní]] [[2010]] | stjórnartíð_end = [[16. júní]] [[2014]] | forveri = [[Hanna Birna Kristjánsdóttir]] | eftirmaður = [[Dagur B. Eggertsson]] | fæðingarnafn = Jón Gunnar Kristinsson | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1967|1|2}} | fæðingarstaður = [[Reykjavík]], [[Ísland]]i | starf = Leikari, stjórnmálamaður | stjórnmálaflokkur = [[Besti flokkurinn]] (2009–2014)<br>[[Björt framtíð]] (2012–2015)<br>[[Samfylkingin]] (2017–2024)<br>[[Viðreisn]] (2024–2026) | maki = Jóga Jóhannsdóttir | börn = 5 | háskóli = [[Listaháskóli Íslands]] | SS1_titill = [[Borgarstjórn Reykjavíkur|Borgarfulltrúi]] í [[Reykjavík]] | SS1_frá1 = 2010 | SS1_til1 = 2014 | SS1_flokkur1 = Besti flokkurinn | AÞ_CV = 1520 | AÞ_frá1 = 2024 | AÞ_til1 = 2026 | AÞ_kjördæmi1 = [[Reykjavíkurkjördæmi suður|Reykjavík s.]] | AÞ_flokkur1 = Viðreisn | AÞ_frá2 = 2026 | AÞ_til2 = | AÞ_kjördæmi2 = [[Reykjavíkurkjördæmi suður|Reykjavík s.]] | AÞ_flokkur2 = utan flokka }} '''Jón Gnarr''' (áður '''Jón Gunnar Kristinsson'''; f. [[2. janúar]] [[1967]]) er [[leikari]], [[útvarp]]smaður, [[list]]amaður og stjórnmálamaður. Jón var [[borgarstjóri Reykjavíkur]] fyrir hönd [[Besti flokkurinn|Besta flokksins]] á árunum 2010–2014. Hann var kjörinn á Alþingi fyrir [[Viðreisn]] árið 2024 en sagði síðar skilið við þingflokk Viðreisnar og er nú þingmaður utan flokka. == Æviágrip == Foreldrar Jóns voru komin af léttasta skeiði þegar þau eignuðust hann og er hann langyngstur barna þeirra. Faðir Jóns var lögreglumaður í yfir 40 ár og [[kommúnismi|kommúnisti]]. Var samband þeirra erfitt. Jón var greindur með þroskaskerðingu sem barn og var um tíma á barna- og unglingageðdeild. Hann hefur verið greindur með [[athyglisbrestur|athyglisbrest með ofvirkni]] og [[lesblinda|lesblindu]]. Á unglingsárum gekk hann undir nafninu Jónsi pönk og var undir áhrifum frá [[anarkismi|anarkisma]] og [[pönk]]-hljómsveitinni Crass. Jón hefur unnið sem verkamaður í [[Volvo]]verksmiðjunum í [[Gautaborg]], sem leigubílstjóri, á [[Kópavogshæli]] og [[Kleppur|Kleppi]]. Hann er með [[meirapróf]]. Jón Gnarr á að baki farsælan feril sem leikari, [[listamaður]] og [[grínisti]]. Hann sá um [[útvarpsþáttur|útvarpsþáttinn]] ''[[Tvíhöfði (tvíeyki)|Tvíhöfða]]'' á [[X-ið|X-inu]], [[Radíó (Útvarpsstöð)|Radíó]], [[Radíó X]] og [[Rás 2]] ásamt [[Sigurjón Kjartansson|Sigurjóni Kjartansyni]]. Þar áður stjórnaði hann öðrum útvarpsþætti, ''[[Heimsendi (útvarpsþáttur)|Heimsenda]]'' á [[Rás 2]] árið [[1994]]. Árin 1995–1996 var hann ásamt Sigurjóni Kjartansyni með innskot í þættinum Dagsljós á [[RÚV]] sem hét ''Hegðun, atferli og framkoma''.<ref>http://www.mbl.is/greinasafn/grein/237546/</ref> Árið 1998 var hann með uppistandssýninguna [[Ég var einu sinni nörd]] og árið 2018 hélt hann upp á 20 ára afmæli þess með uppistandi í Eldborg í Hörpu. Jón hefur leikið í ýmsum [[sjónvarpsþáttur|sjónvarpsþáttum]] svo sem ''[[Limbó (sjónvarpsþættir)|Limbó]]'', ''[[Fóstbræður (sjónvarpsþættir)|Fóstbræðrum]]'', ''[[Næturvaktin]]ni'', ''[[Dagvaktin]]ni'' og ''[[Fangavaktin]]ni'' auk ýmissa [[kvikmynd]]a, til dæmis ''[[Maður eins og ég]]'' og ''[[Íslenski draumurinn]]''. ==Stjórnmálaferill== === Besti flokkurinn === [[Mynd:Jón Gnarr, mayor of Reykjavik dressed in drag at the head of the Gay Pride 2010 march through downtown Reykjavik.jpg|thumb|Jón á Gay pride árið 2010.]] Árið [[2009]] stofnaði Jón [[Besti Flokkurinn|Besta flokkinn]], sem bauð fram í [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2010|borgarstjórnarkosningunum 29. maí 2010]] í Reykjavík og fékk flokkurinn 6 af 15 borgarstjórnarfulltrúum kjörna. Fljótlega ákváð flokkurinn að ganga til viðræðna við Samfylkinguna um meirihluta, sem og varð. Jón Gnarr var kjörinn borgarstjóri í Reykjavík á fundi nýrrar borgarstjórnar 15. júní 2010 og sat út tímabilið. Hann gaf ekki kost á sér til endurkjörs í borgarstjórnarkosningum 2014. === Forsetaframboð === Í [[janúar]] [[2016]] var Jón mikið í umræðunni um mögulega forsetaframbjóðendur í [[Forsetakosningar á Íslandi 2016|forsetakosningum 2016]] en [[16. janúar]] tilkynnti hann að hann ætlaði ekki í framboð.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/kosning/2016/01/15/jon_gnarr_ekki_i_forsetann/|title=Jón Gnarr ekki í forsetaframboð|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2024-04-02}}</ref> Fyrir [[Forsetakosningar á Íslandi 2024|forsetakosningarnar 2024]] var Jón aftur mikið í umræðunni og [[5. janúar]] sagði hann í viðtali að hann útilokaði ekkert.<ref>{{Cite web|url=https://www.mannlif.is/frettir/innlent/jon-gnarr-utilokar-ekki-forsetaframbod-hef-bara-ekki-haft-hofudplass-i-miklar-paelingar/|title=Jón Gnarr útilokar ekki forsetaframboð: „Hef bara ekki haft höfuðpláss í miklar pælingar“ -|last=Gunnarsson|first=Björgvin|date=2024-01-05|website=Mannlíf.is|language=is|access-date=2024-04-02}}</ref> [[12. febrúar]] greindi Jón frá því að hann væri alvarlega að íhuga framboð.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242528696d/i-hugar-for-seta-fram-bod-af-al-voru|title=Í­hugar for­seta­fram­boð af al­vöru - Vísir|last=Pétursson|first=Vésteinn Örn|date=2024-12-02|website=visir.is|language=is|access-date=2024-04-02}}</ref> [[22. mars]] sagði Jón í þættinum [[Vikan með Gísla Marteini]] að það væri meiri líkur en minni að hann færi í framboð.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2024/03/22/jon_gnarr_ihugar_ad_bjoda_sig_fram/|title=Jón Gnarr íhugar að bjóða sig fram|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2024-04-02}}</ref> [[2. apríl]] [[2024]] tilkynnti Jón framboð til forseta Íslands í myndbandstilkynningu á samfélagsmiðlum.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242551168d/jon-gnarr-aetlar-a-bessa-stadi|title=Jón Gnarr ætlar á Bessa­staði - Vísir|last=Stefánsson|first=Jón Þór|date=2024-02-04|website=visir.is|language=is|access-date=2024-04-02}}</ref> Jón hlaut 10,1% fylgi og endaði í 4. sæti frambjóðenda. ===Þingferill=== Jón bauð sig fram í 2. sæti í [[Reykjavíkurkjördæmi suður]] fyrir [[Viðreisn]] í [[Alþingiskosningar 2024|Alþingiskosningunum 2024]] og komst á þing en fylgið í kjördæminu var 17,7%. 15. október 2026 sagði Jón sig úr þingflokki Viðreisnar og varð þingmaður utan flokka. Hann kvaðst þó áfram styðja helstu mál ríkisstjórnarinnar. == Ritferill == Jón hefur gefið út nokkrar sjálfsævisögulegar bækur, þar á meðal ''Indíánann, Sjóræningjann'' og ''Útlagann'' þar sem hann talar meðal annars um erfiða reynslu úr héraðskólanum á [[Núpur (Dýrafirði)|Núpi]] í [[Dýrafjörður|Dýrafirði]].<ref>https://www.ruv.is/frett/svona-missir-folk-vitid</ref> Árið 2014 gaf hann út bók á ensku; ''Gnarr! How I Became the Mayor of a Large City in Iceland and Changed the World''. Árið 2021 kom út bókin ''Óorð: Bókin um vond íslensk orð''. == Menntun == Jón er með MFA gráðu frá Listaháskóla Íslands. Sem útskriftarverkefni flutti Jón [https://www.lhi.is/en/node/15430?fbclid=IwAR074zc5enImoYa43Y4O5ftmrxifT9_mfUKRdk9ox0MS1lPlgLSAk8n3mjY Konungsbókarútgáfu Völuspár] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240125220241/https://www.lhi.is/en/node/15430?fbclid=IwAR074zc5enImoYa43Y4O5ftmrxifT9_mfUKRdk9ox0MS1lPlgLSAk8n3mjY |date=2024-01-25 }} við frumsamið lag. == Einkalíf == Jón er giftur Jógu Gnarr Jóhannsdóttur. Þau eiga 5 börn. == Eitt og annað == * Árið [[2005]] fékk Jón nafni sínu breytt í [[þjóðskrá]] úr Jóni Gunnari í Jón Gnarr. Hann hefur kallað sig Gnarr frá barnæsku. Nafnið er stytting á nafninu Gunnar. Sama ár létu börn hans einnig breyta millinafni sínu í Gnarr. [[Mynd:Jón Gnarr á Eddunni.jpg|thumb|Jón Gnarr og [[Helga Braga Jónsdóttir|Helga Braga]] á [[Edduverðlaunin 2007|Edduverðlaunahátíðinni 2007]].]] == Leikaraferill == {| class="wikitable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Kvikmyndir |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! Ár ! Kvikmynd ! Hlutverk ! Athugasemdir |- | 1997 | ''[[Blossi/810551]]'' | Brjálaður útvarpshlustandi | |- | 2000 | ''[[Íslenski draumurinn]]'' | Valli | |- | rowspan="2"| 2002 | ''[[Í skóm drekans]]'' | Hann sjálfur | |- | ''[[Maður eins og ég]]'' | Júlli | |- | 2003 | ''Karamellumyndin'' | | Stuttmynd |- | rowspan="2"| 2004 | ''Með mann á bakinu'' | J-n | Stuttmynd<br /> Tilnefnd til [[Edduverðlaunin|Edduverðlauna]] fyrir [[handrit ársins]]<br /> Einnig leikstjóri og handritshöfundur |- | ''[[Pönkið og Fræbbblarnir]]'' | Hann sjálfur | |- | 2007 | ''[[Astrópía]]'' | Ögmundur | |- | 2008 | ''[[Stóra planið]]'' | Ráðgjafi | Senum var eytt |- | 2009 | ''[[Bjarnfreðarson]]'' | [[Georg Bjarnfreðarson]] | Einnig framleiðandi og handritshöfundur ásamt fleirum |- | 2010 | ''[[Gnarr]]'' | Hann sjálfur | Heimildarmynd um stjórnmálaferil hans. Frumsýnd 12. nóvember 2010. |- | 2018 | [[Kona fer í stríð|''Kona fer í stríð'']] | Forseti lýðveldisins Íslands | |- | 2019 | [[Þorsti (Kvikmynd)|''Þorsti'']] | Leigubílstjóri | |- | 2020 | [[Gullregn (Kvikmynd)|''Gullregn'']] | Hjalti Pétur | |- | 2021 | [[Leynilögga]] | Forsætisráðherra | |- |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Sjónvarp |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! Ár !! Titill !! Hlutverk !! Athugasemdir |- | 1993 | ''[[Limbó (sjónvarpsþættir)|Limbó]]'' | Ýmsir | Einnig handritshöfundur ásamt fleirum 1 þáttur |- | 1994–1996 | [[Tvíhöfði (tvíeyki)|Tvíhöfði]] | Ýmsir | Einnig handritshöfundur ásamt fleirum 12 þættir |- | 1999 | ''[[Enn ein stöðin (4. þáttaröð)|Enn ein stöðin]]'' | Hann sjálfur | Einn þáttur |- | 1997–2001 | ''[[Fóstbræður (sjónvarpsþættir)|Fóstbræður]]'' | Ýmsir | Hlaut [[Edduverðlaunin]] fyrir [[Leikari ársins|leikara ársins í aðalhlutverki]] árið 2001<br /> Einnig handritshöfundur ásamt fleirum<br /> 39 þættir |- | rowspan="3" | 2004 | ''[[Tvíhöfði]]'' | Ýmsir | Teiknaðir þættir<br /> Einnig handritshöfundur ásamt fleirum |- | ''[[Áramótaskaupið 2004]]'' | Safnvörður | |- | ''[[Svínasúpan]]'' | Ýmsir | |- | 2006 | ''[[Áramótaskaupið 2006]]'' | Ýmsir | |- | rowspan="2"| 2007 | ''[[Næturvaktin]]'' | [[Georg Bjarnfreðarson]] | Einnig handritshöfundur ásamt fleirum<br /> 12 þættir |- | ''[[Áramótaskaupið 2007]]'' | Ýmsir | Einnig handritshöfundur ásamt fleirum |- | 2008 | ''[[Dagvaktin]]'' | [[Georg Bjarnfreðarson]] | Einnig handritshöfundur ásamt fleirum<br /> 11 þættir |- | 2009 | ''[[Fangavaktin]]'' | [[Georg Bjarnfreðarson]] | Einnig handritshöfundur ásamt fleirum<br /> 7 þættir |- | rowspan="2" |2016 |''[[Borgarstjórinn (sjónvarpsþættir)|Borgarstjórinn]]'' | Borgarstjórinn | Einnig handritshöfundur ásamt fleirum 10 þættir |- | [[Áramótaskaup 2016|''Áramótaskaup 2016'']] | Ýmsir | Einnig handritshöfundur ásamt fleirum Einnig leikstjóri |- | 2018 | [[Áramótaskaup 2018|''Áramótaskaup 2018'']] | Ýmsir | Einnig handritshöfundur ásamt fleirum |- | 2020 | ''[[Eurogarðurinn]]'' | Baddi | 8 þættir |- |2025 | ''[[Felix og Klara]]'' | Felix | 10 þættir |} ==Bækur== *Börn ævintýranna (1988) *Miðnætursólborgin (1989) *Plebbabókin (2002) *Þankagangur (2005) *Indjáninn (2006) *Sjóræninginn (2012) *How I became a mayor of a large city in Iceland and changed the world (2014) *Útlaginn (2015) *Þúsund kossar (2017) *Óorð (2021) == Viðurkenningar == *2010 – Visir.is, Maður ársins *2013 – Heiðursmeðlimur [[Samtökin 78|Samtakanna 78]] *2013 – Húmanistaviðurkenning [[Siðmennt]]ar *2014 – LennonOno friðarverðlaun == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Tenglar == {{commonscat}} * [http://www.reykjavik.is/desktopdefault.aspx/tabid-2784/4398_view-803/ Ferill Jóns Gnarr á heimasíðu Reykjavíkurborgar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110703061720/http://www.reykjavik.is/desktopdefault.aspx/tabid-2784/4398_view-803 |date=2011-07-03 }} * {{imdb nafn|0323463|Jón Gnarr}} * [http://bhs.is/ivar.gudmundsson/lim203/index.php''vefur um Jón Gnarr'',gerður af fjölmiðlatækninemum í Borgarholtsskóla]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.dv.is/blogg/tresmidja/2010/5/23/vidtal-vid-naesta-borgarstjora/ ''Viðtal við næsta borgarstjóra?''; þýðing úr Grapevine, viðtal við Jón af bloggsíðu Illuga Jökulssonar 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525032956/http://www.dv.is/blogg/tresmidja/2010/5/23/vidtal-vid-naesta-borgarstjora/ |date=2010-05-25 }} * [https://www.ruv.is/frett/jon-gnarr-ovinsaelli-en-i-fyrra Jón Gnarr óvinsælli en í fyrra], frétt á Rúv.is 7. september 2011 * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4423383 ''Jón Gnarr stofnar stjórnmálaflokk''; grein í Fréttablaðinu 2009] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3918365 ''Karlar vilja klám, konur orðaleiki''; grein í Fréttablaðinu 2006] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3034826 ''Margir halda að ég sé klikkaður''; viðtal við Jón í DV 2002] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2985673 ''Ég vil að fólk þegi og hlusti á mig''; viðtal við Jón í DV 1999] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3195876 ''Við erum mjög hæfileikaríkir menn''; grein í Helgarpóstinum 1997] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2543485 ''Konungur ævintýranna''; grein í DV 1988] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3306948 ''Síðan hef ég ekki grátið yfir ljóðum''; viðtal við Jón í Lesbók Morgunblaðsins 1988] {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Hanna Birna Kristjánsdóttir]] | titill=[[Borgarstjóri Reykjavíkur]] | frá= [[15. júní]] [[2010]] | til= [[16. júní]] [[2014]] | eftir=[[Dagur B. Eggertsson]]}} {{S-verðlaun}} {{S-fyrir|[[Ingvar E. Sigurðsson]]}} {{S-titill | titill = [[Leikari ársins|Edduverðlaunin fyrir leikara ársins í aðalhlutverki]] | ártal = 2001 }} {{S-eftir|[[Gunnar Eyjólfsson]]}} {{Töfluendir}} {{Núverandi alþingismenn}} {{Borgarstjórar í Reykjavík}} [[Flokkur:Borgarstjórar Reykjavíkur]] [[Flokkur:Frambjóðendur til embættis forseta Íslands 2024]] [[Flokkur:Fulltrúar í borgarstjórn Reykjavíkur]] [[Flokkur:Íslenskir skemmtikraftar]] [[Flokkur:Íslenskir útvarpsmenn]] [[Flokkur:Íslenskir uppistandarar]] [[Flokkur:Þingmenn Viðreisnar]] {{f|1967}} jyos2tnhcxsl912w7mea3m6iuskx121 8 10621 1982769 1937946 2026-10-15T11:59:46Z Maintenance script 41749 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 1982769 css text/css /* ATHUGIÐ MÖPPUDÝR: CSS-kóðinn hér virkar á öllum þemum. Allar meiriháttar breytingar á þessari eða [[Melding:Monobook.css|Monobook.css]] ætti að ræða fyrst í [[Wikipedia:Potturinn|Pottinum]]. Þú getur gert tilraunir á þinni eigin Monobook.css. Takk fyrir. */ /* Reset italic styling set by user agent */ cite, dfn { font-style: inherit; } /* Straight quote marks for <q> */ q { quotes: '"' '"' "'" "'"; } /* Avoid collision of blockquote with floating elements by swapping margin and padding */ blockquote { overflow: hidden; margin: 1em 0; padding: 0 40px; } /* Consistent size for <small>, <sub> and <sup> */ small { font-size: 85%; } .mw-body-content sub, .mw-body-content sup, span[rel~='mw:referencedBy'] a::before /* for Parsoid */ { font-size: 80%; } /* Same spacing for indented and unindented paragraphs on talk pages */ .ns-talk .mw-body-content dd { margin-top: 0.4em; margin-bottom: 0.4em; } /* Main page fixes */ #interwiki-completelist { font-weight: bold; } .page-Forsíða #ca-delete { display: none; } /* Make the list of references smaller * Keep in sync with Template:Refbegin/styles.css * And Template:Reflist/styles.css */ .references { margin-bottom: 0.5em; } /* phab:T239914 og phab:T314254 */ .skin-vector .toc, .toccolours, .skin-timeless .toc, .toccolours { border: 1px solid #a2a9b1; background-color: #f8f9fa; padding: 5px; font-size: 95% } /* Style for horizontal lists (separator following item). @source mediawiki.org/wiki/Snippets/Horizontal_lists @revision 8 (2016-05-21) @author [[User:Edokter]] */ .hlist dl, .hlist ol, .hlist ul { margin: 0; padding: 0; } /* Display list items inline */ .hlist dd, .hlist dt, .hlist li { margin: 0; /* don't trust the note that says margin doesn't work with inline * removing margin: 0 makes dds have margins again */ display: inline; } /* Display nested lists inline */ .hlist.inline, .hlist.inline dl, .hlist.inline ol, .hlist.inline ul, .hlist dl dl, .hlist dl ol, .hlist dl ul, .hlist ol dl, .hlist ol ol, .hlist ol ul, .hlist ul dl, .hlist ul ol, .hlist ul ul { display: inline; } /* Hide empty list items */ .hlist .mw-empty-li { display: none; } /* Generate interpuncts */ .hlist dt:after { content: ": "; } /** * Note hlist style usage differs in Minerva and is defined in core as well! * Please check Minerva desktop (and Minerva.css) when changing * See https://phabricator.wikimedia.org/T213239 */ .hlist dd:after, .hlist li:after { content: " · "; font-weight: bold; } .hlist dd:last-child:after, .hlist dt:last-child:after, .hlist li:last-child:after { content: none; } /* Add parentheses around nested lists */ .hlist dd dd:first-child:before, .hlist dd dt:first-child:before, .hlist dd li:first-child:before, .hlist dt dd:first-child:before, .hlist dt dt:first-child:before, .hlist dt li:first-child:before, .hlist li dd:first-child:before, .hlist li dt:first-child:before, .hlist li li:first-child:before { content: " ("; font-weight: normal; } .hlist dd dd:last-child:after, .hlist dd dt:last-child:after, .hlist dd li:last-child:after, .hlist dt dd:last-child:after, .hlist dt dt:last-child:after, .hlist dt li:last-child:after, .hlist li dd:last-child:after, .hlist li dt:last-child:after, .hlist li li:last-child:after { content: ")"; font-weight: normal; } /* Put ordinals in front of ordered list items */ .hlist ol { counter-reset: listitem; } .hlist ol > li { counter-increment: listitem; } .hlist ol > li:before { content: " " counter(listitem) "\a0"; } .hlist dd ol > li:first-child:before, .hlist dt ol > li:first-child:before, .hlist li ol > li:first-child:before { content: " (" counter(listitem) "\a0"; } /* Unbulleted lists */ .plainlist ol, .plainlist ul { line-height: inherit; list-style: none none; margin: 0; } .plainlist ol li, .plainlist ul li { margin-bottom: 0; } /* Styling for JQuery makeCollapsible, matching that of collapseButton */ .mw-parser-output .mw-collapsible-toggle:not(.mw-ui-button) { font-weight: normal; padding-right: 0.2em; padding-left: 0.2em; } .mw-collapsible-leftside-toggle .mw-collapsible-toggle { /* @noflip */ float: left; } /* Lists in wikitable data cells are always left-aligned */ .wikitable td ul, .wikitable td ol, .wikitable td dl { /* @noflip */ text-align: left; } /* Change the external link icon to a PDF icon for all PDF files */ .mw-parser-output a[href$=".pdf"].external, .mw-parser-output a[href*=".pdf?"].external, .mw-parser-output a[href*=".pdf#"].external, .mw-parser-output a[href$=".PDF"].external, .mw-parser-output a[href*=".PDF?"].external, .mw-parser-output a[href*=".PDF#"].external { background: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4d/Icon_pdf_file.png") no-repeat right; /* @noflip */ padding: 8px 18px 8px 0; } .mw-disambig { border-top: 1px solid #ccc; border-bottom: 1px solid #ccc; } /* Prevent line breaks in silly places where desired (nowrap) and links when we don't want them to (nowraplinks a) */ .nowrap, .nowraplinks a { white-space: nowrap; } /* But allow wrapping where desired: */ .wrap, .wraplinks a { white-space: normal; } /* Increase the height of the image upload box */ #wpUploadDescription { height: 13em; } /* Minimum thumb width */ @media (min-width: 640px) { figure[typeof~='mw:File/Thumb'], figure[typeof~='mw:File/Frame'], .thumbinner { min-width: 100px; } } /* Prevent floating boxes from overlapping any category listings, file histories, edit previews, and edit [Show changes] views. */ #mw-subcategories, #mw-pages, #mw-category-media, #filehistory, #wikiPreview, #wikiDiff { clear: both; } /* Make <math display="block"> be left aligned with one space indent for * compatibility with style conventions */ .mwe-math-fallback-image-display, .mwe-math-mathml-display { margin-left: 1.6em !important; margin-top: 0.6em; margin-bottom: 0.6em; } .mwe-math-mathml-display math { display: inline; } @media screen { /* Put a chequered background behind images, only visible if they have transparency, * except on main, user, and portal namespaces */ body:not(.ns-0):not(.ns-2):not(.ns-100) .gallerybox .thumb img { background: #fff url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/5d/Checker-16x16.png) repeat; } /* Display "From Wikipedia, the free encyclopedia" in skins that support it, do not apply to print mode */ #siteSub { display: block; } /* Make the list of references smaller * Keep in sync with Template:Refbegin/styles.css * And Template:Reflist/styles.css */ .references { font-size: 90%; } } /** * Stylesheet for Babel extension. * * You can override the CSS code on the MediaWiki:Common.css page * on your wiki to adjust colours etc. * * @file * @ingroup Extensions */ /* Babel wrapper layout. */ /* @noflip */table.mw-babel-wrapper { width: 250px; margin: 0.5em; border-style: solid; border-width: 1px; border-color: #99B3FF; } div.mw-babel-box table, table.mw-babel-box { margin: auto } div.mw-babel-box table th { height: 45px; font-size: 1.5em; font-family: sans-serif; } div.mw-babel-box table td { font-size: 0.83em; padding: 0.83em; line-height: 1.25em; } /* Babel box colours. */ div.mw-babel-box { border: none } div.mw-babel-box-0 table th { background-color: #FFB3B3; } div.mw-babel-box-4 table th { background-color: #FFFF00; } div.mw-babel-box-5 table th { background-color: #CC0000; } div.mw-babel-box-0 table { background-color: #FFE0E8; } div.mw-babel-box-4 table { background-color: #FFFF99; } div.mw-babel-box-5 table { background-color: #FF5555; } div.mw-babel-box-0 table, div.mw-babel-box-4 table, div.mw-babel-box-5 table { background-color: var(--background-color-base, #ffffff); color: var(--color-base, #202122); } @media screen and (prefers-color-scheme: dark) { html.skin-theme-clientpref-os div.mw-babel-box-0 table th { background-color: #750000; } html.skin-theme-clientpref-os div.mw-babel-box-4 table th { background-color: #313100; } html.skin-theme-clientpref-os div.mw-babel-box-5 table th { background-color: #330000; } } @media screen { html.skin-theme-clientpref-night div.mw-babel-box-0 table th { background-color: #750000; } html.skin-theme-clientpref-night div.mw-babel-box-4 table th { background-color: #313100; } html.skin-theme-clientpref-night div.mw-babel-box-5 table th { background-color: #330000; } } /* Float. Mismunandi hegðun á mobile og desktop. */ .float-right { float: right; } .float-left { float: left; } /* Stílsnið fyrir gæða- og úrvalsgreina merkingar */ /* change the bullets for links to special articles */ .badge-featuredarticle, .badge-featuredlist { list-style-image: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9f/Utmarkt_Guld.svg/10px-Utmarkt_Guld.svg.png); } /* change the bullets for links to special articles */ .badge-goodarticle { list-style-image: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/37/Bra_alt.svg/10px-Bra_alt.svg.png); } t7djo8sv4t35rk1ij74c2udy60q41ry 0 11820 1982812 1974600 2026-10-15T15:43:14Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982812 wikitext text/x-wiki {{land |nafn = Mex­íkóska ríkja­sam­band­ið |nafn_á_frummáli = Estados Unidos Mexicanos |nafn_í_eignarfalli = Mexíkó |fáni = Flag of Mexico.svg |skjaldarmerki = Coat of arms of Mexico.svg |staðsetningarkort = Mexico (orthographic_projection).svg |tungumál = [[spænska]] (''de facto'') |stjórnarfar = [[lýðveldi]] |höfuðborg = [[Mexíkóborg]] |titill_leiðtoga1 = [[Forseti Mexíkó|Forseti]] |nafn_leiðtoga1 = [[Claudia Sheinbaum]] |stærðarsæti = 14 |flatarmál = 1.972.550 |hlutfall_vatns = 2,5 |mannfjöldaár = 2022 |fólksfjöldi = 129.150.971 |mannfjöldasæti = 10 |íbúar_á_ferkílómetra = 61 |staða = [[Sjálfstæði]] |staða_athugasemd = frá Spáni |atburður1 = Lýst yfir |atburður2 = Viðurkennt |dagsetning1 = [[16. september]] [[1810]] |dagsetning2 = [[28. desember]] [[1836]] |VLF = 2.715 |VLF_sæti = 11 |VLF_ár = 2020 |VLF_á_mann = 21.362 |VLF_á_mann_sæti = 64 |VÞL = {{lækkun}} 0.758 |VÞL_ár = 2021 |VÞL_sæti = 86 |gjaldmiðill = [[Mexíkóskur pesói|Pesói]] |tímabelti = [[UTC]]-8 til -5 |þjóðsöngur = [[Himno Nacional Mexicano]] |tld = mx |símakóði = 52 }} '''Mexíkó''' ([[spænska]]: ''México''; [[nahúamál]]: ''Mēxihco''), formlega '''Mex­íkóska ríkja­sam­band­ið''' ([[spænska]]: ''Estados Unidos Mexicanos''), er land í sunnanverðri [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Mexíkó á landamæri að [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] í norðri, [[Kyrrahafið|Kyrrahafinu]] í vestri og suðri, [[Mexíkóflói|Mexíkóflóa]] og [[Karíbahaf]]i í austri og [[Belís]] og [[Gvatemala]] í suðaustri. Landið þekur tæplega tvær milljónir [[ferkílómetri|ferkílómetra]] og er [[Listi yfir lönd og útliggjandi yfirráðasvæði eftir stærð|13. stærsta]] land heims að flatarmáli. Landið er það fimmta stærsta í [[Norður-Ameríka|Norður-]] og [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]]. Íbúafjöldi er talinn vera yfir 129 milljónir og er landið því [[Listi yfir lönd eftir mannfjölda|10. fjölmennasta]] land heims, fjölmennasta spænskumælandi land heims og næstfjölmennasta land [[Rómanska Ameríka|Rómönsku Ameríku]] á eftir [[Brasilía|Brasilíu]]. Landið er sambandsríki 31 fylkis, auk höfuðborgarinnar, [[Mexíkóborg]]ar, sem er ein [[Listi yfir fjölmennustu stórborgarsvæði heims|fjölmennasta]] borg heims. Aðrar stórar borgir í Mexíkó eru meðal annars [[Guadalajara]], [[Monterrey]], [[Puebla (borg)|Puebla]], [[Toluca]], [[Tijuana]] og [[León (Guanajuato)|León]]. Skipulegan landbúnað í [[Mexíkó fyrir landafundina|Mexíkó fyrir landafundina]] má rekja aftur til um 8.000 f.Kr. og landið er talið vera ein af sex [[vöggur siðmenningar|vöggum siðmenningar]] í heiminum. Í Mexíkó komu upp mörg háþróuð menningarríki Mið-Ameríku, eins og [[Toltekar]], [[Olmekar]], [[Teotihuakar]], [[Sapótekar]], [[Majar]] og [[Astekar]], fyrir komu Evrópubúa þangað. Árið [[1521]] lagði [[Spænska heimsveldið]] landið undir sig og gerði að nýlendu með höfuðstöðvar í stórborginni [[Tenochtitlan|Mexíkó-Tenochtitlan]]. Landið var hluti af [[Varakonungdæmið Nýi-Spánn|Varakonungdæminu Nýja-Spáni]]. [[Rómversk-kaþólska kirkjan]] lék stórt hlutverk í stjórn nýlendunnar eftir að milljónir íbúa snerust til [[kristni]], þótt [[Karl 3. Spánarkonungur]] hafi rekið [[Jesúítar|Jesúíta]] frá landinu seint á 18. öld. Landið varð sjálfstætt eftir sigur í [[Sjálfstæðisstríð Mexíkó|sjálfstæðisstríði Mexíkó]] árið 1821. Eftir það tók rósturtími við sem einkenndist af miklum ójöfnuði og tíðum stjórnmálabreytingum. [[Stríð Bandaríkjanna og Mexíkó]] 1846-1848 leiddi til þess að landið missti stóran hluta af norðurhéruðum sínum til Bandaríkjanna. Auk þess gekk Mexíkó í gegnum [[kökustríðið]], [[Innrás Frakka í Mexíkó|stríð Mexíkó og Frakklands]], tvö [[Keisari Mexíkó|keisaradæmi]] og einræði [[Porfirio Díaz]] á 19. öld. [[Mexíkóska byltingin]] 1910 leiddi til nýrrar [[stjórnarskrá Mexíkó|stjórnarskrár]] 1917 og upphafs [[flokksræði]]s sem stóð meginhlutann af 20. öld þar til sigrar stjórnarandstöðunnar leiddu til lýðræðisumbóta á [[1991-2000|10. áratugnum]]. Frá 2006 hafa hörð átök staðið yfir milli ríkisstjórnarinnar og glæpagengja sem hafa dregið 120.000 manns til dauða. Mexíkó er nú með 11. mestu landsframleiðslu heims með kaupmáttarjöfnuði og þá 15. mestu að nafnvirði. [[Efnahagur Mexíkó]] byggist mjög á viðskiptum við Bandaríkin í gegnum [[USMCA]]-fríverslunarsamninginn. Árið 1994 varð Mexíkó fyrsta land Rómönsku Ameríku með aðild að [[Efnahags- og framfarastofnunin|OECD]]. Landið er skilgreint af [[Heimsbankinn|Heimsbankanum]] sem efri-miðtekjuland og margir greinendur telja það til [[nýiðnvætt land|nýiðnvæddra landa]]. Landið er stórveldi í sínum heimshluta og oft talið til [[nýveldi|nývelda]], ásamt Kína, Brasilíu, Evrópusambandinu, Rússlandi og Indlandi. Landið á flestar færslur á [[Heimsminjaskrá UNESCO]] af löndum Rómönsku Ameríku og er í sjöunda sæti á heimsvísu. Mexíkó er eitt af sautján löndum heims þar sem [[líffjölbreytni]] er hlutfallslega langmest. Mikill fjöldi ferðamanna heimsækir Mexíkó ár hvert. Árið 2018 var landið sjötta mesta ferðamannaland heims með 39 milljón heimsóknir. Mexíkó er aðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[Alþjóðaviðskiptastofnun]]inni, [[G-20]] og [[Kyrrahafsbandalagið|Kyrrahafsbandalaginu]]. == Heiti == Orðið ''Mēxihco'' kemur úr málinu [[nahúatl]] og var notað yfir kjarnasvæði [[Astekaveldið|Astekaveldisins]], það er [[Mexíkódalur|Mexíkódal]] og héruðin þar í kring. Íbúar þar voru kallaðir [[Mexíkar]]. Almennt er talið að þjóðarheitið sé dregið af staðarheitinu, þótt það gæti hafa verið á hinn veginn. Uppruni heitisins er óviss en stungið hefur verið upp á að það sé dregið af einu af nöfnum stríðsguðsins [[Huitzilopochtli]], ''Mexitl'', eða mánaguðsins [[Metztli]]. Á nýlendutímanum þegar Mexíkó (ásamt núverandi suðurríkjum Bandaríkjanna) var kallað [[Nýi Spánn]], var þetta svæði umdæmið Mexíkó, og þegar Nýi Spánn fékk sjálfstæði varð það [[Mexíkófylki]]. Þegar hið skammlífa [[Fyrsta mexíkóska keisaradæmið|Mexíkóska keisaradæmi]] var stofnað 1821 dró það nafn sitt af höfuðborginni, Mexíkóborg. Nafninu var haldið þegar Bandaríki Mexíkó voru stofnuð 1823 og æ síðan. == Saga == === Frumbyggjaveldi === [[File:Teotihuacán-5963r.JPG|thumb|right|[[Sólarpýramídinn]] í hinu forna borgríki [[Teotihuacan]] sem var 6. stærsta borg heims á hátindi sínum (frá 1. til 5. aldar).]] [[File:Chichen Itza 3.jpg|thumb|right|[[El Castillo (Chichen Itza)|Hof Kukulcáns (El Castillo)]] í Majaborginni [[Chichen Itza]].]] [[File:Murales Rivera - Markt in Tlatelolco 3.jpg|thumb|right|Veggmálverk eftir Diego Rivera af [[Tenochtitlan]], stærstu borg Ameríku á þeim tíma.]] Forsaga Mexíkó nær þúsundir ára aftur í tímann. Elstu ummerki um [[maður|mannabyggð]] í Mexíkó eru brot af [[steinverkfæri|steinverkfærum]] við leifar af varðeldi í Mexíkódal sem hafa verið greindir um 10.000 ára gamlir með kolefnisgreiningu.{{sfn|Werner|2001|pp=386–}} Í Mexíkó voru þróuð fyrstu ræktunarafbrigði [[maís]]s, [[tómatur|tómata]] og [[strengjabaun]]a, sem sköpuðu umframmagn landbúnaðarafurða. Það skapaði aðstæður fyrir þróun frá samfélögum veiðimanna og safnara ([[frumindíánar|frumindíána]]) til þorpa sem hófst um 5000 f.o.t.<ref name="EvansWebster2013">{{cite book|author1=Susan Toby Evans|author2=David L. Webster|title=Archaeology of Ancient Mexico and Central America: An Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=6ba_AAAAQBAJ&pg=PT54|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-80186-0|page=54}}</ref> Aldirnar á eftir þróuðust maísræktunin og innfædd trúarbrögð og [[tvítugakerfi]]ð, sem breiddust út um [[Mið-Ameríka|Mið-Ameríku]] frá Mexíkó.<ref name="MacLachlan">{{cite book|author=Colin M. MacLachlan|title=Imperialism and the Origins of Mexican Culture|url=https://books.google.com/books?id=fqdKCAAAQBAJ&pg=PT39|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-28643-6|page=39|date=13 April 2015}}</ref> Á þessum tíma urðu þorpin þéttbýlli og þar varð til stéttaskipting með stétt handverksfólks og [[höfðingjaveldi]]. Öflugustu leiðtogarnir höfðu bæði trúarleg og pólitísk völd og stóðu fyrir byggingu stórra trúarmiðstöðva.<ref>{{cite book |last1=Carmack |first1=Robert M. |last2=Gasco |first2=Janine L. |last3=Gossen |first3=Gary H. |title=The Legacy of Mesoamerica: History and Culture of a Native American Civilization |date=2016 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-34678-4 }}</ref> Elstu siðmenningarsamfélög Mexíkó voru samfélög [[Olmekar|Olmeka]] sem blómstruðu við strönd Mexíkóflóa frá því um 1500 f.o.t. Menningarleg áhrif Olmeka breiddust um Mexíkó, til Chiapas, Oaxaca og Mexíkódals. Þaðan komu sérstæðar trúarlegar og listrænar hefðir.<ref>{{cite book |last1=Diehl |first1=Richard A. |title=The Olmecs: America's First Civilization |url=https://archive.org/details/olmecsamericasfi0000dieh |date=2004 |publisher=Thames & Hudson |isbn=978-0-500-02119-4 |pages=[https://archive.org/details/olmecsamericasfi0000dieh/page/9 9]–25 }}</ref> Þetta frumtímabil Mið-Ameríkumenningarinnar er talið með sex [[vöggur siðmenningar|vöggum siðmenningar]]. Seinna byggðu samfélög [[Majar|Maja]] og [[Sapótekar|Sapóteka]] miðstöðvar í [[Calakmul]] og [[Monte Albán]]. Á þessum tíma urðu fyrstu miðamerísku [[ritmál|ritkerfin]] til meða [[Epi-Olmekar|Epi-Olmeka]] og Sapóteka. Þau þróuðust út í [[myndletur Maja]]. Elstu sagnaritin eru frá þessum tíma. Rithefðin hélt velli um skeið eftir hernám Spánverja 1521 og innfæddir skrifarar héldu áfram að nota myndletur samhliða latínuletri.<ref>[[Matthew Restall|Restall, Matthew]], "A History of the New Philology and the New Philology in History", ''Latin American Research Review'' - Volume 38, Number 1, 2003, pp.113–134</ref><ref>{{cite book |last1=Sampson |first1=Geoffrey |title=Writing Systems: A Linguistic Introduction |url=https://archive.org/details/writingsystemsli0000samp |date=1985 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-1756-4 }}</ref> Á hátindi klassíska tímabilsins reis borgin [[Teotihuacan]] í miðju Mexíkó og varð miðpunktur hernaðar- og verslunarveldis sem náði suður til landa Maja og í norður. Íbúar Teotihuacan voru um 150.000 og reistu einhverja stærstu [[miðamerískur pýramídi|pýramída]] Ameríku.<ref>{{cite journal |last1=Cowgill |first1=George L. |title=State and Society at Teotihuacan, Mexico |journal=Annual Review of Anthropology |date=21 October 1997 |volume=26 |issue=1 |pages=129–161 |doi=10.1146/annurev.anthro.26.1.129 |oclc=202300854 |s2cid=53663189 |s2cid-access=free }}</ref> Teotihuacán féll um árið 600 e.o.t. og þá tók við tími samkeppni nokkurra valdamiðstöðva í Mið-Mexíkó, eins og [[Xochicalco]] og [[Cholula (minjastaður)|Cholula]]. Á þessum tíma fluttust [[Nahúar]] suður til Mið-Ameríku frá norðrinu og náðu pólitískum og menningarlegum undirtökum í miðhlutanum þar sem þeir ruddu burt fólki sem talaði [[oto-mangue-mál]]. Snemma á póstklassíska tímabilinu (um 1000-1519) ríktu [[Toltekar]] yfir Mið-Mexíkó, [[Mixtekar]] yfir Oaxaca og [[Majar]] í [[Chichén Itzá]] og [[Mayapán]]. Undir lok þessa tímabils náðu [[Mexíkar]] yfirráðum og stofnuðu borgina [[Tenochtitlan]] þar sem Mexíkóborg stendur nú. Veldi þeirra náði frá miðhluta Mexíkó að landamærum Gvatemala.<ref>{{cite web|website=Ancient Civilizations World|title=Ancient Civilizations of Mexico|url=https://ancientcivilizationsworld.com/mexico/|date=12 January 2017|access-date=14 July 2019}}</ref> [[Alexander von Humboldt]] átti þátt í að gera heitið [[Astekar]] vinsælt sem yfirheiti yfir allar þær þjóðir sem tengdust ríki Mexíka og [[Astekaveldið|þríveldabandalaginu]].<ref>{{cite web|url=https://mexika.org/2014/05/31/the-word-azteca-was-not-created-by-von-humboldt/|website=Mexicka.org|title=The word "Azteca" was NOT created by Von Humboldt!|access-date=13 July 2019|date=31 May 2014}}</ref> Árið 1843 var þetta heiti almennt tekið upp eftir útgáfu bókar [[William H. Prescott]], þar á meðal af mexíkóskum fræðimönnum sem notuðu það til að aðgreina Mexíkóa nútímans frá Mexíkóum tímabilsins fyrir hernám Spánverja. Þessi hugtakanotkun hefur verið umdeild frá síðari hluta 20. aldar.<ref name="Port">{{cite journal |last1=León Portilla |first1=Miguel |title=Los aztecas, disquisiciones sobre un gentilico |journal=Estudios de Cultura Náhuatl |date=10 May 2009 |volume=31 |issue=31 |url=https://www.revistas.unam.mx/index.php/ecn/article/view/9231 }}</ref> Astekaveldið var óformlegt bandalag borgríkja því þeir höfðu ekki bein völd yfir þeim löndum sem þeir sigruðu, heldur létu sér nægja að heimta af þeim skatt. Ríkið var ekki samfellt, því löndin sem það náði yfir tengdust ekki öll. Suðursvæðið [[Soconusco]] var til dæmis ekki samtengt miðsvæðinu. Astekar settu staðbundna höfðingja aftur á valdastól eftir að þeir höfðu sigrað borgríkin og skiptu sér ekki af stjórn þeirra meðan þeir greiddu þeim skatt.<ref>Berdan, ''et al.'' (1996), ''Aztec Imperial Strategies.'' Dumbarton Oaks, Washington, DC</ref> Astekarnir í Mið-Mexíkó komu sér þannig upp veldi byggðu á skattlöndum sem náði yfir megnið af miðhluta landsins.<ref>{{cite book |author=Coe, Michael D. |author-link=Michael D. Coe |author2=Rex Koontz |year=2002 |title=Mexico: from the Olmecs to the Aztecs |edition=5th edition, revised and enlarged |publisher=[[Thames & Hudson]] |location=London and New York |isbn=978-0-500-28346-2 |oclc=50131575 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/mexicofromolmecs0000coem }}</ref> Astekar voru þekktir fyrir miklar [[mannfórn]]ir. Þeir forðuðust að drepa andstæðinga á vígvellinum og mannfall í bardögum þeirra var miklu minna en hjá Spánverjum sem reyndu að drepa sem flesta í orrustum.<ref>{{cite web|url= https://www.latinamericanstudies.org/aztecs/sacrifice.htm|title=The Enigma of Aztec Sacrifice|access-date=16 December 2011 |publisher=[[Natural History (tímarit)|Natural History]]}}</ref> Mannfórnahefðin í Mið-Ameríku leið undir lok eftir hernám Spánverja á 16. öld, þegar önnur frumbyggjaríki voru smám saman lögð undir nýlenduveldi þeirra.<ref>{{cite book |author=Weaver, Muriel Porter |year=1993 |title=The Aztecs, Maya, and Their Predecessors: Archaeology of Mesoamerica |edition=3rd |location=San Diego, CA |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-739065-9 |oclc=25832740|url=https://books.google.com/books?id=J2UkAQAAIAAJ }}</ref> Frá nýlendutímanum og fram á 21. öld hefur menning frumbyggja skipt miklu máli fyrir mótum mexíkóskrar sjálfsmyndar. [[Mannfræðisafn Mexíkó]] í Mexíkóborg er helsta safn muna frá því fyrir innrásina. Sagnfræðingurinn [[Enrique Florescano]] hefur kallað það þjóðargersemi og þjóðartákn.<ref>Florescano, Enrique. "The creation of the Museo Nacional de Antropología and its scientific, educational, and political purposes." Í ''Nationalism: Critical Concepts in Political Science'', Vol. IV p. 1257. John Hutchinson and Anthony D. Smith, eds. London and New York: Routledge 2000.</ref> Mexíkóski nóbelsverðlaunahafinn [[Octavio Paz]] sagði að safnið upphefði Mexíkó-Tenochtitlan þannig að safnið umbreyttist í hof.<ref>Octavio Paz, ''Posdata'', Mexico: Siglo Veintiuno 1969, tilvísun í Florescano, "The creation of the Museo Nacional de Antropología", p. 1258, nmgr. 9.</ref> Mexíkó hefur sóst eftir alþjóðlegri viðurkenningu þessa menningararfs og á fleiri staði á [[Heimsminjaskrá UNESCO]] en nokkuð annað ríki í heimshlutanum. Hugmyndin um þróað ríki frumbyggja í Nýja heiminum fyrir komu Evrópumanna hefur líka haft áhrif á evrópska heimspeki.<ref>[[Benjamin Keen|Keen, Benjamin]]. ''The Aztec Image in Western Thought''. New Brunswick: Rutgers University Press 1971. {{ISBN|9780813515724}}</ref> === Hernám og nýlendutími (1519-1821)=== [[File:Leutze, Emanuel — Storming of the Teocalli by Cortez and His Troops — 1848.jpg|thumb|''Áhlaup Cortés á [[Teocalli]]'' (málverk frá 1848).]] [[Spænska heimsveldið]] hafði stofnað nýlendur í [[Karíbahaf]]i frá 1493 en hóf ekki að kanna austurströnd Mexíkó fyrr en á öðrum áratug 16. aldar. Spánverjar komust fyrst að tilvist Mexíkó í leiðangri [[Juan de Grijalva]] árið 1518. Hernám [[Astekaveldið|Astekaveldisins]] hófst árið eftir þegar [[Hernán Cortés]] tók land við strönd Mexíkóflóa og stofnaði spænsku borgina [[Veracruz (borg)|Veracruz]]. Um 500 [[landvinningamaður|landvinningamenn]], með hesta, fallbyssur, sverð og byssur, höfðu tæknilega yfirburði yfir stríðsmenn innfæddra, en lykillinn að sigri Spánverja voru samningar þeirra við óánægð borgríki (''[[altepetl]]'') sem gengu í lið með þeim gegn þríveldabandalagi Asteka. Annað sem skipti sköpum fyrir sigur Cortés var túlkurinn hans, [[Malinche]], Nahúakona sem hafði verið þræll og Spánverjar fengu að gjöf. Hún lærði fljótt spænsku og gaf þeim hernaðarlega mikilvægar upplýsingar um það hvernig haga ætti samskiptum við innfædda bandamenn og óvini.<ref>{{cite book |last1=Townsend |first1=Camilla |title=Malintzin's Choices: An Indian Woman in the Conquest of Mexico |date=2006 |publisher=UNM Press |isbn=978-0-8263-3406-0 }}</ref> Hernámið var mjög vel skrásett frá ýmsum sjónarhornum. Til eru frásagnir spænska leiðtogans, Cortés<ref>Cortés, Hernán. ''Five Letters to the Emperor''. Trans. J. Bayard Morris. New York: W.W. Norton 1969</ref> og margar frásagnir frá öðrum spænskum þátttakendum, eins og [[Bernal Díaz del Castillo]].<ref>Díaz del Castillo, Bernal. ''True History of the Conquest of Mexico''. ýmsar útgáfur.</ref><ref>Fuentes, Patricia de. ''The Conquistadors: First-Person Accounts of the Conquest of Mexico''. Norman: Norman: University of Oklahoma Press 1993.</ref> Eins eru til frásagnir innfæddra á spænsku, nahúatl og myndasögur eftir bandamenn Spánverja, mest frá [[Tlaxkaltekar|Tlaxkaltekum]] og fólki frá [[Tetszcoco (altepetl)|Tetszcoco]]<ref>Alva Ixtlilxochitl, Fernando de. ''Ally of Cortés: Account 13 of the Coming of the Spaniards and the Beginning of Evangelical Law''. Trans. Douglass K. Ballentine. El Paso: Texas Western Press 1969.</ref> og [[Huejotzincar|Huejotzincum]], auk hinna sigruðu Mexíka sjálfra, í síðasta bindi handritsins [[Codex Florentinus]] eftir [[Bernardino de Sahagún]].<ref>{{cite book |chapter=Narratives of the Conquest |pages=[https://archive.org/details/earlyhistoryofgr0000altm/page/73 73]–96 |last1=Altman |first1=Ida |last2=Cline |first2=S. L. |last3=Pescador |first3=Juan Javier |title=The Early History of Greater Mexico |url=https://archive.org/details/earlyhistoryofgr0000altm |date=2003 |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-13-091543-6 }}</ref><ref>León-Portilla, Miguel. ''The Broken Spears: The Aztec Accounts of the Conquest of Mexico''. Boston: Beacon Press 1992.</ref><ref>Lockhart, James. ''We People Here: Nahuatl Accounts of the Conquest of Mexico''. Berkeley: University of California Press 1993.</ref> [[File:Vista de la Plaza Mayor de la Ciudad de México - Cristobal de Villalpando.jpg|thumb|left|Útsýni yfir Plaza Mayor (nú [[Zócalo]]) í Mexíkóborg um 1695 eftir [[Cristóbal de Villalpando]].]] [[Fall Tenochtitlan]] árið 1521 og stofnun spænsku höfuðborgarinnar [[Mexíkóborg]]ar á rústum hennar varð upphafið að 300 ára nýlendutíma þar sem Mexíkó var þekkt sem ''Nueva España'' ([[Nýi Spánn]]). Sérstaða Nýja Spánar innan Spænska heimsveldisins byggðist einkum á tvennu: fjölmennum og stéttskiptum þjóðum Mið-Ameríku sem greiddu skatta og unnu þegnskylduvinnu fyrir nýlenduherrana, og miklum silfurnámum sem fundust í Norður-Mexíkó.<ref>[[James Lockhart (historian)|Lockhart, James]] og [[Stuart B. Schwartz]]. ''Early Latin America''. Cambridge: Cambridge University Press 1983, 59</ref> [[Konungsríkið Nýi Spánn]] var stofnað úr leifum Astekaveldisins. Tvær stoðir yfirráða Spánverja voru ríkisvaldið og rómversk-kaþólska kirkjan, sem bæði heyrðu undir spænsku krúnuna. Árið 1493 hafði páfi veitt spænska konunginum víðtæk völd í nýlendunum, með því skilyrði að hann tæki að sér að breiða þar út kristni. Árið 1524 stofnaði [[Karl 5. keisari]] [[Indíaráðið]] á Spáni til að hafa umsjón með stjórn nýlendnanna. Á Nýja Spáni stofnaði krúnan hæstarétt í Mexíkóborg, ''[[Real Audiencia]]'', og stofnaði síðan [[Varakonungsdæmið Nýi Spánn|Varakonungsdæmið Nýja Spán]] árið 1535. Varakonungurinn var æðsti embættismaður ríkisins í nýlendunni. Biskupsdæmið Mexíkó var stofnað árið 1530 og gert að [[erkibiskupsdæmið Mexíkó|erkibiskupsdæmi]] árið 1546. Kastilísk spænska var tungumál nýlenduherranna. Kaþólsk trú voru einu trúarbrögðin sem voru leyfð og aðrir trúarhópar (gyðingar og mótmælendur) ofsóttir af [[mexíkóski rannsóknarrétturinn|mexíkóska rannsóknarréttinum]] sem var stofnaður 1571.<ref>Chuchiak, John F. IV, "Inquisition" in ''Encyclopedia of Mexico''. Chicago: Fitzroy Dearborn 1997, pp. 704–708</ref> Fyrstu hálfu öldina var komið á neti spænskra borga, stundum á grunni eldri borga þar sem fyrir var þétt byggð innfæddra. Höfuðborgin, Mexíkóborg, var aðalborgin, en aðrar borgir sem stofnaðar voru á 16. öld eru enn mikilvægar, eins og [[Puebla de los Angeles]], [[Guadalajara]], [[Guanajuato]], [[Zacatecas]], [[Oaxaca-borg]] og hafnarborgin [[Veracruz (borg)|Veracruz]]. Borgir og bæir voru staðir þar sem embættismenn, kirkjur, viðskipti og spænska yfirstéttin komu sér fyrir, auk blandaðra og innfæddra handverks- og verkamanna. Þegar silfurnámur fundust í dreifbýlum norðurhéruðum Mexíkó, langt frá þéttbýlinu í miðju landinu, sáu Spánverjar um að berja niður [[Chichimeca-stríðið|harða andstöðu frumbyggja þar]]. Þegar varakonungsdæmið var sem stærst náði það yfir landið sem í dag heyrir undir Mexíkó, auk [[Mið-Ameríka|Mið-Ameríku]] allt að Kosta Ríka og það sem er í dag vesturhluti [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]]. Yfirstjórn annarra nýlendna í [[Spænsku Vestur-Indíur|Spænsku Vestur-Indíum]], [[Spænsku Austur-Indíur|Spænsku Austur-Indíum]] og [[Spænska Flórída|Spænsku Flórída]] var líka staðsett í Mexíkóborg. Árið 1819 undirrituðu Spánverjar [[Adams-Onís-samningurinn|Adams-Onís-samninginn]] um norðurlandamæri Nýja Spánar að Bandaríkjunum.<ref>Salvucci, Linda. "Adams-Onís Treaty (1819)". ''[[Encyclopedia of Latin American History and Culture]]'', vol. 1, pp. 11–12.</ref> [[Image:Map_of_the_Viceroyalty_of_New_Spain.svg|thumb|upright=1.3|[[Nýi Spánn]] var miðpunktur hins hnattræna spænska verslunarveldis.]] Hinar auðugu silfurnámur, sérstaklega í [[Zacatecas]] og [[Guanajuato]], urðu til þess að silfurframleiðsla varð undirstaða efnahags Nýja Spánar. Mexíkóskir silfurpesóar urðu fyrsti alþjóðlegi gjaldmiðillinn. Skattur á silfurframleiðsluna varð ein helsta tekjulind spænsku krúnunnar. Annar mikilvægur iðnaður var landbúnaður, búgarðar og verslun í helstu borgum og höfnum. Verslunarleiðir til Asíu, annarra staða í Ameríku, Afríku og Evrópu, og hin miklu efnahagslegu áhrif silfurs frá Nýja heiminum, gerðu það að verkum að Mexíkó lenti í miðri hringiðu alþjóðaviðskipta. Mexíkóborg hefur því verið kölluð fyrsta [[heimsborg]] sögunnar.<ref>{{cite web|last1=Sempa|first1=Francis P.|title=China, Spanish America, and the 'Birth of Globalization'|url=https://thediplomat.com/2017/01/china-spanish-america-and-the-birth-of-globalization/|website=The Diplomat|access-date=7 February 2017}}</ref> Manílagaleónin sigldu í tvær og hálfa öld og tengdu Nýja Spán við Asíu. Silfur og rauða litarefnið [[karmín]] voru flutt út frá höfninni í Veracruz til annarra hafna við Atlantshafið. Veracruz var líka aðalinnflutningshöfnin fyrir vörur frá Evrópu, landnema frá Spáni og þræla frá Afríku. Vegurinn ''[[Camino Real de Tierra Adentro]]'' tengdi Mexíkóborg við innri héruð Nýja Spánar. Íbúar Mexíkó á þessum tíma voru langflestir innfæddir frumbyggjar sem bjuggu í sveitum, þrátt fyrir að þeim hefði fækkað mikið vegna sjúkdómsfaraldra. Evrópumenn og afrískir þrælar báru með sér smitsjúkdóma eins og bólusótt og mislinga, sem ollu mikilli mannfækkun meðal frumbyggja á 16. öld. Mannfjöldinn varð stöðugur í kringum eina og hálfa milljón á 17. öld, en almennt er talið að hann hafi verið milli fimm og þrjátíu milljónir áður.<ref name="McCaa">{{cite web|access-date=13 July 2019 |url=https://users.pop.umn.edu/~rmccaa/mxpoprev/cambridg3.htm|website=University of Minnesota.edu|title=The Peopling of Mexico from Origins to Revolution|last=McCaa|first=Robert|date=8 December 1997}}</ref> Á þeim þrjú hundruð árum sem nýlendutíminn stóð, fluttust milli 400.000 og 500.000 Evrópubúar,<ref>{{cite book|last1=Sluyter|first1=Andrew|title=Black Ranching Frontiers: African Cattle Herders of the Atlantic World, 1500–1900|date=2012|publisher=Yale University Press |isbn=9780300179927|page=240 |url=https://books.google.com/books?id=fjt50jcGNu4C&pg=PA240|access-date=8 October 2016}}</ref> milli 200.000 og 250.000 afrískir þrælar<ref>{{cite book|last1=Russell|first1=James W.|title=Class and Race Formation in North America|publisher=University of Toronto Press|isbn=9780802096784|page=26|url=https://books.google.com/books?id=PZgR6ubuUXcC&pg=PA26|access-date=13 December 2016|language=en|year=2009}}</ref> og milli 40.000 og 120.000 Asíubúar til Mexíkó.<ref>{{cite web|last1=Carrillo|first1=Rubén|title=Asia llega a América. Migración e influencia cultural asiática en Nueva España (1565–1815)|url=http://www.raco.cat/index.php/asiademica/article/download/286846/375066|website=www.raco.cat|publisher=Asiadémica|access-date=13 December 2016|archive-date=21 desember 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221104552/http://www.raco.cat/index.php/asiademica/article/download/286846/375066|url-status=dead}}</ref><ref>The Penguin Atlas of World Population History, pp.&nbsp;291–92.</ref> Fyrsta allsherjarmanntalið var gert í stjórnartíð [[Juan Vicente de Güemes]] árið 1793. Mest af upprunalegu gögnunum hefur tapast og það sem er vitað um það kemur úr ritgerðum fræðimanna sem höfðu aðgang að þeim, eins og [[Alexander von Humboldt]]. Evrópumenn voru þá milli 18 og 22% af íbúum Nýja Spánar, [[Mestísar]] (blandaðir) milli 21 og 25%, [[Indíánar]] milli 51 og 61%, og Afríkumenn milli 6.000 og 10.000. Heildarmannfjöldinn var á bilinu 3.799.561 og 6.122.354. Af þessu er dregin sú ályktun að vöxtur í hópi hvítra og blandaðra íbúa hafi verið jafn, meðan hlutfall frumbyggja hafi minnkað um 13-17% á öld, aðallega vegna hærri dánartíðni vegna erfiðra búsetuskilyrða og stöðugra átaka við landnema.<ref name=aleph>{{cite web |last1=Lerner |first1=Victoria |title=Consideraciones sobre la población de la Nueva España (1793–1810) |trans-title=Considerations on the population of New Spain (1793–1810) |url=http://aleph.org.mx/jspui/bitstream/56789/29809/1/17-067-1968-0327.pdf |publisher=El Colegio de México |location=Mexico City |language=es |access-date=4 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181113062234/http://aleph.org.mx/jspui/bitstream/56789/29809/1/17-067-1968-0327.pdf |archive-date=13 November 2018 |url-status=dead}}</ref> Stjórnkerfi nýlendutímans notaðist við [[castas|kynþáttaflokkun]] með heitum sem enn eru notuð, þótt hún hafi formlega verið lögð niður eftir að landið fékk sjálfstæði. [[File:Casta_Painting_by_Luis_de_Mena.jpg|thumb|upright|left|Mynd [[Luis de Mena]], ''[[Mærin frá Guadalupe]] og kynþættir Mexíkó'', sýnir blöndun kynþátta og stigveldi þeirra, auk ávaxta nýlendunnar<ref>{{cite journal |last1=Cline |first1=Sarah |title=Guadalupe and the Castas |journal=Mexican Studies/Estudios Mexicanos |date=1 August 2015 |volume=31 |issue=2 |pages=218–247 |doi=10.1525/mex.2015.31.2.218 |s2cid=7995543 |s2cid-access=free }}</ref> frá um 1750.]] Spænsk lög voru innleidd og tengd við hefðarrétt frumbyggja og komið var á stigveldi milli [[Cabildo-ráð]]a og spænsku krúnunnar. Innfæddir áttu ekki möguleika á að komast í æðstu embætti stjórnkerfisins, jafnvel þótt þeir væru af hreinræktuðum spænskum uppruna ([[criollo]]). Stjórnkerfið byggðist á [[kynþáttaaðskilnaður|kynþáttaaðskilnaði]] þar sem hvítir voru æðstir, blandaðir og þeldökkir í miðið, og frumbyggjar lægst settir. Stjórn landsins skiptist í tvö aðskilin svið: ''República de Españoles'', sem náði yfir fólk af spænskum uppruna, blandaða og svarta íbúa af afrískum uppruna; og ''República de Indios'' sem náði yfir frumbyggja. Meðlimir fyrra hópsins greiddu enga skatta, höfðu aðgang að æðri menntun og gátu hlotið embætti í stjórnkerfinu og innan kirkjunnar, heyrðu undir mexíkóska rannsóknarréttinn og þurftu að gegna herskyldu eftir að fastaher var stofnaður seint á 18. öld. Frumbyggjar greiddu skatta, en heyrðu ekki undir valdsvið rannsóknarréttarins, gátu ekki orðið prestar og voru undanþegnir herskyldu. Þetta kerfi var samt oft sveigjanlegt í reynd og yfirráð hvítra íbúa voru aldrei algjör.<ref name="Cope, R. Douglas 1994">Cope, R. Douglas. ''The Limits of Racial Domination: Plebeian Society in Colonial Mexico City, 1660–1720''. Madison, Wis.: U of Wisconsin, 1994.</ref> Þar sem fjöldi frumbyggja var mikill, var minni eftirspurn eftir dýrum þrælum frá Afríku í Mexíkó en annars staðar í Spænsku Ameríku.<ref>{{cite book |last1=Vinson III |first1=Ben |title=Before Mestizaje: The Frontiers of Race and Caste in Colonial Mexico |date=2017 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-02643-8 |url=https://www.cambridge.org/core/books/before-mestizaje/0715B9B73FD9C23DC0F301D73959870F }}</ref><ref>Sierra Silva, Pablo Miguel. ''Urban Slavery in Colonial Mexico: Puebla de los Angeles 1531-1706''. New York: Cambridge University Press 2018.</ref> Seint á 18. öld hóf krúnan [[umbætur Búrbóna]] þar sem íbúar fæddir á Spáni (''peninsulares'') nutu forréttinda yfir innfædda hvíta íbúa (''criollos'') þegar kom að skipun í embætti. Þessi mismunun olli mikilli óánægju innan yfirstéttarinnar í nýlendunni.<ref>Deans-Smith, Susan. "Bourbon Reforms", ''[[Encyclopedia of Mexico]]''. p. 156</ref> Sá atburður þegar [[Mærin frá Guadalupe]] vitraðist frumbyggjanum [[Juan Diego]] árið 1531 gaf kristniboði í miðhluta Mexíkó aukinn kraft.<ref>{{citation|website=Catholic News Agency|url=https://www.catholicnewsagency.com/news/god_intervened_through_our_lady_of_guadalupe_to_evangelize_the_americas_explains_guadalupe_expert|title=God intervened through Our Lady of Guadalupe to evangelize the Americas, explains Guadalupe expert|date=11 August 2009|access-date=14 July 2019|archive-date=15 júlí 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190715001026/https://www.catholicnewsagency.com/news/god_intervened_through_our_lady_of_guadalupe_to_evangelize_the_americas_explains_guadalupe_expert|url-status=dead}}</ref><ref name="huff">{{citation|website=Huff Post Latino Voices|url=https://www.huffpost.com/entry/virgen-de-guadalupe_n_4434582|title=Everything You Need To Know About La Virgen De Guadalupe|date=12 December 2013|access-date=14 July 2019}}</ref> Mærin frá Guadalupe varð að táknmynd fyrir innfædda af spænskum uppruna sem litu á hana sem innlent tákn, aðgreint frá Spáni.<ref>{{cite book|last1=Ortiz-Ramirez|first1=Eduardo A.|title=The Virgin of Guadalupe and Mexican Nationalism: Expressions of Criollo Patriotism in Colonial Images of the Virgin of Guadalupe|isbn=9780549596509|page=6|url=https://books.google.com/books?id=NEvkyV2y2r0C&pg=PA6|access-date=9 February 2017|language=en}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Mærin varð að sameiningartákni fylgismanna [[Miguel Hidalgo]] í sjálfstæðisbaráttunni.<ref name="huff" /> Spænskar hersveitir, stundum með innfæddum bandamönnum, héldu í leiðangra til að hernema lönd eða berja niður uppreisnir allan nýlendutímann. Meðal uppreisna frumbyggja í dreifbýlum héruðum Norður-Mexíkó má nefna [[Chichimeca-stríðið]] (1576-1606)<ref>{{cite web|website=Latino LA: Comunidad|title=The Indigenous People of Zacatecas|url=http://latinola.com/story.php?story=1109|date=17 July 2003|access-date=14 July 2019|last=Schmal|first=John P.|archive-date=14 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314015134/http://latinola.com/story.php?story=1109|url-status=dead}}</ref> [[Tepehuán-uppreisnin]]a (1616–1620),<ref>{{cite journal|title=The Tepehuan Revolt of 1616: Militarism, Evangelism, and Colonialism in Seventeenth-Century Nueva Vizcaya|journal=The Americas|volume=58|issue=2|pages=302–303|author=Charlotte M. Gradie|location=Salt Lake City |publisher=University of Utah Press|year=2000|doi=10.1353/tam.2001.0109|s2cid=144896113}}</ref> og [[Púeblóuppreisnin]]a (1680). [[Tzeltal-uppreisnin]] 1712 var staðbundin uppreisn Maja.<ref>{{cite journal | last1 = Wasserstrom | first1 = Robert | year = 1980 | title = Ethnic Violence and Indigenous Protest: The Tzeltal (Maya) Rebellion of 1712 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-latin-american-studies_1980-05_12/page/1 | journal = Journal of Latin American Studies | volume = 12 | pages = 1–19 | doi = 10.1017/S0022216X00017533 | s2cid = 145718069 }}</ref> Flestar uppreisnirnar voru litlar og staðbundnar og ógnuðu ekki ráðandi yfirstétt.<ref>{{cite book |last1=Taylor |first1=William B. |title=Drinking, Homicide, and Rebellion in Colonial Mexican Villages |url=https://archive.org/details/drinkinghomicide0000tayl |date=1 June 1979 |publisher=Stanford University Press |location=Stanford |isbn=978-0804711128 |edition=1st}}</ref> Til að verjast árásum enskra, franskra og hollenskra [[sjórán|sjóræningja]] og verja verslunareinokun krúnunnar, voru aðeins tvær hafnir opnar erlendum skipum: Veracruz Atlantshafsmegin og [[Acapulco]] Kyrrahafsmegin. Ein þekktasta sjóræningjaárásin var [[árásin á Campeche (1663)]]<ref>{{cite web|website=In Search of Lost Places|title=Campeche, Mexico – largest pirate attack in history, now UNESCO listed|date=31 January 2017|access-date=14 July 2019|last=White|first=Benjamin|url=http://insearchoflostplaces.com/2017/01/campeche-mexico/|archive-date=15 júlí 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190715021345/http://insearchoflostplaces.com/2017/01/campeche-mexico/|url-status=dead}}</ref> og [[árásin á Veracruz]] (1683).<ref>{{cite web|website=University of Rochester Newsletter|title=The mysterious aftermath of an infamous pirate raid |url=https://www.rochester.edu/newscenter/pablo-sierra-silva-mysterious-aftermath-infamous-pirate-raid-287352/|date=13 December 2017|access-date=14 July 2019|first=Sandra|last=Knispel}}</ref> Spánverjar óttuðust líka innrás erlendra ríkja, sérstaklega eftir að Bretar hertóku spænsku hafnirnar í Havana og Maníla árið 1762 í [[sjö ára stríðið|sjö ára stríðinu]]. Ákveðið var að stofna fastaher, auka varnir við ströndina og reisa virki og trúboðsstöðvar í [[Alta California]]. Viðkvæm staða fátækra í Mexíkóborg kom berlega í ljós í uppþotinu í Zócalo árið 1692, þar sem óánægja með verð á maís þróaðist út í árás á höll varakonungsins og aðsetur erkibiskupsins.<ref name="Cope, R. Douglas 1994"/> === Sjálfstæðisbarátta (1808–1821)=== [[File:Batalla_de_la_Alhóndiga_de_Granaditas.jpg|thumb|Umsátrið um Alhondiga de Granaditas, Guanajuato, 28. september 1810.]] Þegar [[Napoléon Bonaparte]] réðist inn í Spán 1808, neyddi spænska konunginn [[Karl 4. Spánarkonungur|Karl 4.]] til að segja af sér og skipaði [[Joseph Bonaparte]], bróður sinn, í hans stað, kom upp stjórnarkreppa í spænska heimsveldinu. Viðbrögðin urðu mismunandi á Spáni og í nýlendunum. Í Mexíkó færði yfirstéttin rök fyrir því að úr því valdaræningi sæti í hásætinu á Spáni flyttist valdið „til fólksins“ og að bæjarráðin væru bestu fulltrúar þess. Landnemar sem höfðu fæðst í Nýja heiminum sendu bænarskjal til varakonungsins, [[José de Iturrigaray]] (1803–08) um að kalla saman þing til að ákveða hvernig stjórn Mexíkó yrði háttað meðan á kreppunni stæði. Landnemar fæddir á Spáni voru andsnúnir þessu, en varakonungurinn kallaði samt saman þing auðugra landeigenda, námamanna, kaupmanna, klerka, menntamanna og bæjarráða. Þeim tókst ekki að komast að samkomulagi og því tóku Spánverjar frumkvæðið og handtóku Iturrigaray og leiðtoga innfæddra í höfuðborginni. Valdaránið batt enda á það sem hefði getað orðið friðsamleg þróun í átt að auknu sjálfræði í Mexíkó, og varð til þess að innfæddir leituðu annarra leiða til að ná fram pólitískum markmiðum.<ref>Altman, et al. ''The Early History of Greater Mexico'', 342-43</ref> Þann 16. september 1810 lýsti presturinn [[Miguel Hidalgo y Costilla]] andstöðu við „slæm stjórnvöld“ í smábænum [[Dolores Hidalgo|Dolores]] í Guanajuato. Atburðurinn varð þekktur sem [[kallið frá Dolores]] (spænska: ''Grito de Dolores'') og er minnst árlega.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/event/Grito-de-Dolores |title=Grito de Dolores |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=12 September 2018}}</ref> Fyrsti uppreisnarhópurinn var stofnaður af herforingjanum [[Ignacio Allende]], höfuðsmanninum [[Juan Aldama]] og eiginkonu bæjardómarans (''Corregidor'') [[Josefa Ortiz de Domínguez]], sem var þekkt sem ''La Corregidora''. Yfirlýsing Hidalgos hleypti af stað fjöldauppreisn sem beindist gegn eigum og persónum spænsku yfirstéttarinnar, hvort sem það fólk var fætt á Spáni eða í Nýja heiminum. Í Guanajuato leituðu þau skjóls í kornhlöðu (''alhondiga'') með fjármuni sína og reyndu að verjast fylgismönnum Hidalgos, en var slátrað. Hernám silfurborgarinnar Guanajuato 28. september 1810 varð frægasti einstaki atburður uppreisnarinnar.<ref>[[Eric Van Young|Van Young, Eric]], ''Stormy Passage: Mexico from Colony to Republic, 1750-1850''. (2022), 127.</ref> Á endanum voru Hidalgo og sumir manna hans handteknir. Hidalgo var sviptur kjól og kalli og þeir voru teknir af lífi í [[Chihuahua (Chihuahua)|Chihuahua]] 31. júlí 1811. Höfuð uppreisnarmannanna voru síðan hengd upp á kornhlöðuna. Eftir dauða Hidalgos tóku [[Ignacio López Rayón]] og síðan presturinn [[José María Morelos]] við leiðtogahlutverki í uppreisninni og hertóku borgir í suðrinu með stuðningi [[Mariano Matamoros]] og [[Nicolás Bravo]]. Árið 1813 var [[Chilpancingo-þingið]] kallað saman og 6. nóvember var undirrituð [[Yfirlýsing um sjálfstæði Norður-Ameríku]]. Yfirlýsingin kallaði líka eftir afnámi þrælahalds og þess stigveldis ólíkra kynþátta sem ríkt hafði fram að því, og einræði kaþólsku kirkjunnar í trúmálum. Morelos var handtekinn og tekinn af lífi 22. desember 1815. [[File:Flag of the Three Guarantees.svg|thumb|Fáni [[Þríheitaherinn|Þríheitahersins]] sem var myndaður af fyrrum konungssinnanum Iturbide og uppreisnarmanninum [[Vicente Guerrero]] í febrúar 1821.]] Næstu árin staðnaði uppreisnin, en 1820 tóku frjálslyndir við völdum á Spáni. Íhaldsmenn í Mexíkó óttuðust útflutning frjálslyndra gilda til nýlendnanna, þar á meðal takmarkanir á valdi kaþólsku kirkjunnar. Konungssinnaði herforinginn [[Agustín de Iturbide]] átti að berjast við uppreisnarmenn [[Vicente Guerrero]] í suðri, en hóf þess í stað samræður við hann um bandalag til að taka völdin í Mexíkó. Iturbide gaf út [[Iguala-áætlunin]]a 24. febrúar 1821 þar sem því var lýst yfir að kaþólsk trú væru einu trúarbrögð Mexíkó, óskað eftir stofnun þingbundins konungsvalds, að landnemar fæddir á Spáni og í Nýja heiminum væru jafn réttháir. Þessi þrjú „heit“ voru því dregin saman sem „trú, sjálfstæði og eining“. Allir áttu að njóta jafnréttis í hinu nýja sjálfstæða ríki, óháð uppruna eða kynþætti, en það var krafa frá Guerrero sem sjálfur var blandaður. Fáni [[Þríheitahersins]] sem þeir stofnuðu þróaðist síðan út í [[fáni Mexíkó|fána Mexíkó]]. Þann 24. ágúst 1821 undirrituðu varakonungurinn og Iturbide [[Córdoba-samningurinn|Córdoba-samninginn]] og [[Sjálfstæðisyfirlýsing Mexíkóska keisaradæmisins|Sjálfstæðisyfirlýsingu Mexíkóska keisaradæmisins]] sem viðurkenndi sjálfstæði Mexíkó samkvæmt Iguala-áætluninni. Spænska krúnan hafnaði samningnum og viðurkenndi sjálfstæði Mexíkó ekki formlega fyrr en 1836. ===Fyrstu ár sjálfstæðis (1821–1855)=== [[File:First_Mexican_Empire_(orthographic_projection).svg|right|thumb|Kort af [[fyrsta mexíkóska keisaradæminu]].]] Fyrstu 35 árin eftir að Mexíkó fékk sjálfstæði einkenndust af óstöðugleika og breytingu frá skammlífu einveldi í átt að viðkvæmu sambandslýðveldi.<ref>Van Young, ''Stormy Passage'', 179-226</ref> Á þessum tíma gekk landið gegnum herforingjauppreisnir, innrásir erlendra ríkja, stjórnmálaátök íhaldsmanna og frjálslyndra og efnahagslega stöðnun. [[Rómversk-kaþólsk trú]] var einu löglegu trúarbrögðin í landinu og [[kaþólska kirkjan]] naut sérstakra [[fueros|forréttinda]], auk þess að eiga miklar eignir og vera einn helsti stuðningsaðili íhaldsaflanna. Íhaldsmenn réðu lögum og lofum innan hersins, sem líka naut sögulegra forréttinda. Fyrrum herforingi í konunglega hernum, [[Agustín de Iturbide]], varð ríkisstjóri meðan hið nýja ríki leitaði að þjóðhöfðingja í Evrópu. Þegar enginn meðlimur evrópsku konungsættanna vildi taka stöðunni, var Iturbide sjálfur lýstur keisari, sem Agustín 1. Hin ungu [[Bandaríkin|Bandaríki Norður-Ameríku]] voru fyrsta ríkið sem viðurkenndi sjálfstæði Mexíkó. Þau sendu sendiherra til hirðar keisarans og gáfu til kynna með [[Monroe-stefnan|Monroe-stefnunni]] að þau hygðust styðja hið nýja ríki gegn ásælni Evrópuþjóða. Valdatíð keisarans varð þó stutt og honum var steypt af stóli af herforingjum, samkvæmt [[Casa Mata-áætlunin]]ni.<ref>[[Nettie Lee Benson|Benson, Nettie Lee]]. "The Plan of Casa Mata." ''[[Hispanic American Historical Review]]'' 25 (February 1945): 45-56.</ref> Eftir þvingaða afsögn keisarans var [[fyrsta mexíkóska lýðveldið]] stofnað. Árið 1824 var [[stjórnarskráin frá 1824]] samþykkt og fyrrum herforinginn [[Guadalupe Victoria]] varð fyrsti [[forseti Mexíkó]], í langri röð herforingja. Fylki Mið-Ameríku, [[Chiapas]] þar á meðal, sögðu sig úr sambandsríkinu. Árið 1829 varð fyrrum herforingi og eindreginn frjálslyndissinni, [[Vicente Guerrero]], forseti í umdeildum kosningum. Á stuttri valdatíð afnam hann þrælahald. Þar sem hann var sýnilega af blönduðum uppruna og auk þess úr lágt settri fjölskyldu litu aðrir stjórnmálamenn á hann sem aðskotadýr.<ref>[[Charles A. Hale|Hale, Charles A.]] ''Mexican Liberalism in the Age of Mora''. New Haven: Yale University Press 1968. p. 224</ref> Íhaldssamur varaforseti hans, [[Anastasio Bustamante]], leiddi valdarán gegn honum og Guerrero var tekinn af lífi.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |title=Ways of ending slavery |encyclopedia= [[Encyclopædia Britannica]]}}</ref> Á þessum tíma voru stöðug átök milli frjálslyndra sem studdu dreifða stjórn og voru oft kallaðir sambandsstjórnarsinnar, og íhaldsmanna sem vildu einingarríki og voru kallaðir miðstjórnarsinnar. [[File:Antonio López de Santa Anna, siglo XIX, óleo sobre tela.png|thumb|upright|[[Antonio López de Santa Anna]] herforingi.]] Við þessar erfiðu aðstæður reyndi Spánn að endurheimta fyrrum nýlendu sína, en varð að lokum að viðurkenna sjálfstæði hennar. Frakkar reyndu að endurheimta kröfur franskra borgara og settu hafnbann á ströndina að Mexíkóflóa í [[kökustríðið|kökustríðinu]] svokallaða 1838-39.<ref>Costeloe, Michael P. "Pastry War" in ''[[Encyclopedia of Latin American History and Culture]]'', vol. 4, p. 318.</ref> Herforinginn [[Antonio López de Santa Anna]] missti fót í þessum átökum og nýtti sér það til að sýna fram á þær fórnir sem hann hefði fært fyrir þjóðina. Hann kom fram sem þjóðhetja af blönduðum uppruna sem hafði barist gegn ásælni Spánverja. Santa Anna varð þannig áhrifamesti maður mexíkóskra stjórnmála næstu 25 árin, sem eru oft kölluð „Santa Anna-tímabilið“, þar til honum var steypt af stóli árið 1855.<ref>Van Young, ''Stormy Passage'', "The Age of Santa Anna", 227-270</ref> Mexíkóska ríkið átti líka í átökum við frumþjóðir sem ríktu yfir landi sem Mexíkó gerði tilkall til í norðurhlutanum. [[Kómansjastríðin|Kómansjar]] réðu yfir [[Chomanchería|stóru landsvæði]] í strjálbýlum héruðum Mið- og Norður-Texas.<ref>Weber, David J., ''The Mexican Frontier, 1821–1846: The American Southwest under Mexico,'' University of New Mexico Press, 1982</ref> Til að ná tökum á þessum landamærasvæðum hvatti stjórn Mexíkó til landnáms enskumælandi innflytjenda þangað sem nú er Texas. Landsvæðið lá að Bandaríkjunum en var í raun undir stjórn [[Kómansjar|Kómansja]] og fáir landnemar frá miðju Mexíkó kusu að flytjast á þetta óvinveitta land. Samkvæmt lögum var Mexíkó kaþólskt land, en enskumælandi landnemarnir voru flestir mótmælendur frá suðurríkjum Bandaríkjanna. Sumir komu með svarta þræla, sem var andstætt mexíkóskum lögum eftir 1829. Santa Anna hugðist koma á sterku miðstjórnarvaldi með því að afnema stjórnarskrána og setja fram [[Siete Leyes|lögin sjö]] sem gáfu honum öll völd. Þegar hann afnam stjórnarskrána braust út borgarastyrjöld um allt land. Þrjú ný ríki lýstu yfir sjálfstæði: [[Lýðveldið Texas]], [[Lýðveldið Rio Grande]] og [[Lýðveldið Yucatán]].<ref name="miranda">{{cite book|author=Angel Miranda Basurto|title=La Evolucíon de Mėxico|publisher=Editorial Porrúa|year=2002|location=Mexico City|edition=6th|isbn=970-07-3678-4|page=358|language=es|trans-title=The Evolution of Mexico}}</ref>{{rp|129–137}} Mesta höggið var innrás Bandaríkjanna í Mexíkó 1846 og [[stríð Mexíkó og Bandaríkjanna]] sem fylgdi í kjölfarið. Mexíkó missti mest af dreifbýlu norðurhéruðunum til Bandaríkjanna með [[Guadalupe Hidalgo-sáttmálinn|Guadalupe Hidalgo-sáttmálanum]] 1848. Þrátt fyrir það tap varð Santa Anna aftur forseti þar til frjálslyndir steyptu honum af stóli í [[Ayutla-byltingin|Ayutla-byltingunni]]. === Stjórn frjálslyndra (1855–1911)=== [[File:Retrato_de_Benito_Juárez,_1861-1862.png|thumb|upright|Málverk af forsetanum [[Benito Juárez]].]] Þegar frjálslyndir höfðu steypt stjórn Santa Anna af stóli og komið aftur á borgaralegri stjórn gátu þeir sett lög sem þeir álitu lykil að efnahagsþróun Mexíkó. Þau urðu undanfari fleiri borgarastyrjalda og afskipta erlendra ríkja. Efnahagsumbæturnar [[La Riforma]] áttu að nútímavæða efnahag og stjórnkerfi Mexíkó í anda frjálslyndisstefnunnar. Ný [[stjórnarskráin frá 1857|stjórnarskrá]] var samþykkt 1857 sem kvað á um aðskilnað ríkis og kirkju og afnam sérréttindi bæði kirkjunnar og hersins. Stjórnarskráin kvað líka á um sölu kirkjujarða og landa frumbyggja, og veraldlegt menntakerfi.<ref>Britton, John A. "Liberalism" in ''[[Encyclopedia of Mexico]]''739</ref> Þetta fékk íhaldsmenn til að gera uppreisn og hefja [[Umbótastríðið]] (1858-1861). Frjálslyndir sigruðu íhaldsmenn í bardögum, en íhaldsmenn reyndu þá að fá frönsk yfirvöld til að beita sér í Mexíkó. Þeir sendu [[Napóleon 3.]] boð um að skipa evrópskan konung yfir Mexíkó. Franski herinn sigraði mexíkóska herinn og setti [[Maximilian 1. Mexíkókeisari|Maximilian Habsburg]] á valdastól með stuðningi íhaldsmanna. Ríkisstjórn frjálslyndra, undir forsæti [[Benito Juárez]], varð útlagastjórn innan lands, en þegar [[þrælastríðið|þrælastríðinu]] lauk í Bandaríkjunum árið 1865 hóf [[Bandaríkjastjórn]] að styðja mexíkóska lýðveldið. Tveimur árum síðar dró franski herinn stuðning sinn til baka. Maximilian kaus að vera eftir í Mexíkó fremur en snúa aftur til Evrópu. Lýðveldisherinn náði honum á sitt vald og tók hann af lífi í [[Querétaro (borg)|Querétaro]], ásamt tveimur herforingjum íhaldsmanna. Lýðveldið var endurreist undir forsæti Juárez.<ref>Hamnett, Brian. "Benito Juárez" in ''[[Encyclopedia of Mexico]]'', pp. 719–20</ref> Eftir þetta voru íhaldsmenn gersigraðir bæði hernaðarlega og pólitískt, eftir samstarf þeirra við franska innrásarherinn og frjálslyndisstefnan varð að samheiti yfir föðurlandsást.<ref>Britton, "Liberalism" p. 740.</ref> Mexikóski herinn sem átti rætur að rekja til nýlenduhersins og síðan hers fyrsta lýðveldisins var í rúst. Nýir herforingjar komu fram í Umbótastríðinu og átökum við Frakka. Einn sá frægasti var [[Porfirio Díaz]] sem hafði getið sér hetjuorð í [[orrustan við Puebla|orrustunni við Puebla]]. Díaz bauð sig fram gegn Juárez án árangurs 1867. Díaz gagnrýndi Juárez fyrir að bjóða sig fram í annað sinn og gerði uppreisn sem Juárez braut á bak aftur. Juárez lést í embætti í júlí 1872 og [[Sebastián Lerdo de Tejada]] tók við. Hann lýsti yfir „ríkistrúarbrögðum“ sem byggðust á lögum, friði og reglu. Þegar Lerdo bauð sig fram gerði Díaz aftur uppreisn og setti fram [[Tuxtepec-áætlunin]]a. Í þetta sinn hafði Díaz meiri stuðning og stundaði skæruhernað gegn Lerdo. Þegar Díaz var við það að vinna sigur flúði Lerdo og hélt í útlegð.<ref>Sullivan, Paul. "Sebastián Lerdo de Tejada" in ''[[Encyclopedia of Mexico]]''. pp. 736–38</ref> [[File:Edouard Manet 022.jpg|thumb|left|''[[Aftaka Maximilians keisara]]'', 19. júní 1867. [[Tomás Mejía]] herforingi til vinstri, Maximiian í miðið og [[Miguel Miramón]] herforingi til hægri. Málverk eftir [[Édouard Manet]] frá 1868.]] Eftir langt óróatímabil frá 1810 til 1876 tók við 35 ára stjórn frjálslynda herforingjans [[Porfirio Díaz]] sem skapaði aðstæður fyrir því sem kallað var „regla og framþróun“. [[Porfiríatið]] einkenndist af efnahagsstöðugleika og hagvexti, aukningu erlendrar fjárfestingar og áhrifa, stækkun járnbrautakerfisins, símkerfisins og fjárfestingu í listum og vísindum.<ref>{{cite web|website=Inside Mexico.com|url=https://www.inside-mexico.com/el-porfiriato-en-mexico/|title=El Porfiriato en Mexico|date=2 February 2018|access-date=18 July 2019|author=Adela M. Olvera|language=es|trans-title=The Porfiriato in Mexico}}</ref> Þetta tímabil einkenndist líka af miklum ójöfnuði og pólitískri kúgun. Díaz var meðvitaður um hættuna á uppreisnum innan hersins, svo hann dró kerfisbundið úr fjárframlögum til hans, en efldi í staðinn lögregluna í sveitum landsins, sem var undir beinni stjórn forsetans. Díaz forðaðist átök við kaþólsku kirkjuna, en afnam ekki ákvæðin í stjórnarskránni sem beint var gegn henni. Frá því seint á 19. öld fjölgaði mótmælendum nokkuð, þótt landið væri að langmestu leyti áfram kaþólskt. Ríkisstjórnin hvatti til fjárfestinga breskra og bandarískra fjárfesta. Í Norður-Mexíkó eignuðust bandarískir fjárfestar stóra búgarði og stækkuðu áveitur fyrir ræktun markaðsvara. Mexíkóska stjórnin hóf landmælingar í þeim tilgangi að selja land fyrir landbúnaðarþróun. Mörg frumbyggjasamfélög misstu við þetta lönd sín og fólkið varð landlaust launafólk á stórjarðeignum (''[[hacienda]]s'').<ref>Hart, John Mason. ''Empire and Revolution: The Americans in Mexico since the Civil War''. Berkeley: University of California Press Du 2002</ref> Breskir og bandarískir fjárfestar þróuðu námavinnslu á kopar, blýi og öðrum jarðefnum, auk þess að hefja olíuvinnslu við strönd Mexíkóflóa. Með breytingum á lögum fengu einkaaðilar rétt á auðlindum í jörðu, en áður hafði ríkið átt allar auðlindir undir yfirborði jarðar. Iðnaðargeirinn þróaðist líka, sérstaklega á sviðið [[vefnaðarvara]]. Á sama tíma varð til ný stétt iðnverkafólks sem hóf að berjast fyrir réttindum. Díaz stjórnaði með hópi ráðgjafa sem voru kallaðir „vísindamennirnir“ (''científicos'').<ref>Buchenau, Jürgen. "Científicos". ''[[Encyclopedia of Mexico]]'', pp. 260–265</ref> Einn áhrifamesti vísindamaðurinn var fjármálaráðherrann [[José Yves Limantour]].<ref>Schmidt, Arthur, "José Ives Limantour" in ''[[Encyclopedia of Mexico]]'', pp. 746–49.</ref> Stjórn Díaz var undir áhrifum frá [[framhyggja|framhyggju]]<ref name="cientifico">{{cite web |title=cientifico |url=https://www.britannica.com/topic/cientifico|website=Encyclopædia Britannica|access-date=7 February 2017|language=en}}</ref> sem hafnaði guðfræði og [[hughyggja|hughyggju]] og vildi beita vísindalegum aðferðum við þróun samfélagsins. Lykilþáttur í stjórn frjálslyndra var veraldlegt menntakerfi. Ríkisstjórn Díaz átti í langvinnum átökum við [[Yagui-stríðin|Yaquia]] sem náðu hápunkti með nauðungarflutningum þúsunda [[Yaquiar|Yaquia]] til Yucatán og Oaxaca. Díaz gerði ekki tilraun til að skapa ættarveldi og tilnefna einhvern ættingja sinn sem eftirmann. Þegar aldarafmæli sjálfstæðis Mexíkó nálgaðist sagði Díaz í viðtali við [[James Creelman]] að hann hygðist ekki bjóða sig fram í kosningunum 1910, þegar hann væri orðinn áttræður. Öll stjórnarandstaða hafði verið barin niður og því voru ekki margar leiðir fyrir nýja kynslóð stjórnmálaleiðtoga, en þessi tilkynning leiddi strax til aukinnar stjórnmálaþátttöku. Meðal þess var ólíklegt framboð [[Francisco I. Madero]] sem kom úr ríkri landeigendafjölskyldu og tókst að afla sér mikils stuðnings á stuttum tíma. Þá gerðist það að Díaz skipti um skoðun og bauð sig fram í kosningunum, en varpaði Madero í fangelsi. Aldarafmæli sjálfstæðis í september reyndist vera síðasta hátíð Porfiriatsins. Þegar mexíkóska byltingin hófst 1910 tók við tíu ára borgarastríð.<ref>{{cite book |last1=Brenner |first1=Anita |title=The Wind that Swept Mexico: The History of the Mexican Revolution of 1910–1942 |date=1 January 1984 |publisher=University of Texas Press |isbn=978-0292790247 |edition=New}}</ref> ===Mexíkóska byltingin (1910–1920)=== {{Aðalgrein|Mexíkóska byltingin}} [[File:Presidente_Francisco_I._Madero.jpg|thumb|upright|[[Francisco I. Madero]] sem varð forseti þegar Díaz neyddist til að segja af sér í maí 1911.]] [[Mexíkóska byltingin]] stóð í áratug og afleiðingar hennar eru enn áberandi í mexíkósku samfélagi.<ref>Benjamin, Thomas. ''La Revolución: Mexico's Great Revolution as Memory, Myth, and History''. Austin: University of Texas Press 2000</ref> Hún hófst með uppreisnum gegn Díaz forseta eftir kosningasvik í forsetakosningunum 1910, afsögn hans í maí 1911 og síðan kjöri auðugs landeiganda, [[Francisco I. Madero]] haustið 1911. [[Tíu sorgardagar|Tíu daga í febrúar 1913]] framdi herinn valdarán og steypti stjórn Maderos af stóli með stuðningi Bandaríkjanna. Madero var svo myrtur af útsendurum [[Alríkisherinn|Alríkishersins]] undir stjórn [[Victoriano Huerta]] herforingja. Þetta varð til þess að andstæðingar Huertas í norðurhlutanum stofnuðu [[Stjórnarskrárherinn]] undir stjórn landstjórans í Coahuila, [[Venustiano Carranza]], og í suðurhlutanum bændaher undir stjórn [[Emiliano Zapata|Emilianos Zapata]]. Þeir sigruðu svo Alríkisherinn.<ref name="Matute"/> Árið 1914 var Alríkisherinn leystur upp sem formleg stofnun svo byltingarherirnir voru einir eftir. Eftir sigur byltingarmanna á Huerta reyndu þeir að semja um frið, sem mistókst. Niðurstaðan varð borgarastyrjöld sigurvegaranna um yfirráð yfir Mexíkó. [[Pancho Villa]], sem stýrði herdeild í norðurhlutanum, klauf sig frá Carranza og gerði bandalag við Zapata. Besti herforingi Carranzas, [[Alvaro Obregón]], sigraði Villa í [[orrustan við Celaya|orrustunni við Celaya]] árið 1915 og her hans leystist upp í kjölfarið. Sveitir Zapata í suðrinu hófu skæruhernað, en Carranza varð forseti Mexíkó í reynd og Bandaríkin viðurkenndu stjórn hans.<ref name="Matute"/> Árið 1916 komu sigurvegararnir saman á stjórnlagaþingi til að skrifa [[Stjórnarskráin frá 1917|stjórnarskrána frá 1917]] sem tók gildi í febrúar 1917. Stjórnarskráin gaf ríkisstjórninni heimild til að taka yfir lykilauðlindir, eins og land (27. grein); kvað á um réttindi verkafólks (123. grein); og styrkti þær greinar stjórnarskrárinnar frá 1857 sem beindust gegn kirkjunni.<ref name="Matute">Matute, Alvaro. "Mexican Revolution: May 1917 – December 1920" í ''[[Encyclopedia of Mexico]]'', 862–864.</ref> Þessi stjórnarskrá er, með viðaukum, sú sama og gildir í dag. Áætlað er að 900.000 af 15 milljón íbúum landsins árið 1915 hafi týnt lífinu í byltingunni.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/opb/historydetectives/investigations/505_mexicanrevolution.html |title=The Mexican Revolution |publisher=Public Broadcasting Service |date=20 November 1910 |access-date=17 July 2013 |archive-date=14 maí 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514205614/http://www.pbs.org/opb/historydetectives/investigations/505_mexicanrevolution.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hist.umn.edu/~rmccaa/missmill/ |title=Missing millions: the human cost of the Mexican Revolution |author=Robert McCaa |publisher=University of Minnesota Population Center |access-date=17 July 2013}}</ref> Þótt oft sé litið á byltinguna sem innanlandsátök hafði hún ýmis tengsl við atburði utan landamæranna.<ref>[[Friedich Katz|Katz, Friedrich]]. ''The Secret War in Mexico''. Chicago: University of Chicago Press.</ref> Bandaríkin léku þar mikilvægt hlutverk þar sem stjórn Repúblikana í forsetatíð [[William Howard Taft]] studdi valdarán Huerta gegn Madero, en þegar Demókratinn [[Woodrow Wilson]] tók við árið 1913, neitaði hann að viðurkenna stjórn Huerta og heimilaði vopnasölu til stjórnarskrársinna. Wilson skipaði líka [[Bandaríkjaher]] að hernema höfnina í Veracruz árið 1914.<ref>{{cite web|website=Library of Congress|title=The Mexican Revolution and the United States in the Collections of the Library of Congress, U.S. Involvement Before 1913 |url=https://www.loc.gov/exhibits/mexican-revolution-and-the-united-states/us-involvement-before-1913.html|access-date=18 July 2019}}</ref> [[File:Zapataandvilla.png|thumb|left|Byltingarforingjarnir [[Pancho Villa]] (til vinstri) og [[Emiliano Zapata]] (til hægri).]] Eftir ósigur Pancho Villa gegn byltingarhernum árið 1915 leiddi hann herfarir inn í [[Columbus (Nýju-Mexíkó)|Columbus]], sem varð til þess að Bandaríkin sendu [[Pancho Villa-herförin|10.000 hermenn]] undir stjórn [[John J. Pershing]] til Mexíkó til að reyna að ná Villa, en án árangurs. Carranza mótmælti veru bandarísks herliðs í Norður-Mexíkó. Herliðið var dregið til baka þegar Bandaríkin hófu þátttöku í [[fyrri heimsstyrjöld]].<ref>{{cite web|website=U.S. Department of State archive|date=20 January 2009|access-date=18 July 2019|title=Punitive Expedition in Mexico, 1916–1917|url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwi/108653.htm}}</ref> Í stríðinu reyndi Þýskaland að fá Mexíkó til að gerast bandamaður sinn með [[Zimmermann-símskeytið|dulmálsskeyti]] árið 1917. Mexíkó átti að hefja stríð gegn Bandaríkjunum til að endurheimta þau lönd sem Mexíkó hafði misst í [[Stríð Mexíkó og Bandaríkjanna|stríði Bandaríkjanna og Mexíkó]].<ref>{{cite web|website=The National WWI Museum and Memorial |url=https://www.theworldwar.org/explore/centennial-commemoration/us-enters-war/zimmermann-telegram|title=ZIMMERMANN TELEGRAM|access-date=18 July 2019|date=2 March 2017}}</ref> Mexíkó var hlutlaust í heimsstyrjöldinni. Carranza herti tökin á stjórn landsins og lét myrða bændaforingjann Emiliano Zapata árið 1919. Margir bændur höfðu stutt Carranza í byltingunni, en þegar hann komst til valda gerði hann ekki mikið í að bæta eignarhald á jörðum sem hafði verið fyrir marga meginástæðan fyrir þátttöku í átökunum. Raunar skilaði Carranza mörgum jörðum sem áður höfðu verið gerðar upptækar. Helsti foringi Carranzas, Obregón, tók þátt í ríkisstjórn um stutt skeið, en sneri svo aftur til Sonora til að búa sig undir framboð í næstu forsetakosningum. Þar sem Carranza mátti ekki bjóða fram aftur valdi hann sér eftirmann sem enginn þekkti og ætlaði sér að stjórna á bak við tjöldin. Obregón og tveir aðrir foringjar frá Sonora gerðu þá [[Agua Prieta-áætlunin]]a og steyptu Carranza af stóli. Hann lést á flótta frá Mexíkóborg. [[Adolfo de la Huerta]] tók tímabundið við, en síðan var [[Álvaro Obregón]] kjörinn forseti. ===Efling stjórnar og flokksræði (1920-2000)=== [[File:PRI logo (Mexico).svg|thumb|right|Merki [[Byltingarsinnaði stofnanaflokkurinn|Byltingarsinnaða stofnanaflokksins]], sem var stofnaður 1929 og hélt völdum samfleytt í 71 ár, til 2000.]] Fyrstu 25 árin eftir byltinguna (1920 til 1946) voru byltingarforingjar [[forseti Mexíkó|forsetar Mexíkó]]; þar á meðal [[Álvaro Obregón]] (1920–24), [[Plutarco Elías Calles]] (1924–28), [[Lázaro Cárdenas]] (1934–40), og [[Manuel Avila Camacho]] (1940–46). Frá 1946 hefur enginn meðlimur í her landsins verið forseti. Eftir byltinguna reyndi stjórn Mexíkó að koma á friði, binda enda á afskipti hersins af stjórnmálum og skapa ný ríkisrekin hagsmunasamtök. Obregón hóf jarðaumbætur og efldi verkalýðsfélög. Hann var viðurkenndur af Bandaríkjunum og hóf sáttagerð við fyrirtæki og einstaklinga sem höfðu misst eignir í byltingunni. Hann skipaði félaga sinn, annan herforingja frá Sonora, Calles, sem eftirmann sinn, sem leiddi til misheppnaðrar uppreisnar innan hersins. Calles lenti í [[Cristero-stríðið|átökum við kirkjuna]] og kaþólska skæruliðaflokka þegar hann hóf að beita ákvæði stjórnarskrárinnar frá 1917 sem beint var gegn klerkum. Átökin milli ríkis og kirkju voru leyst með því að skilgreina ábyrgðarsvið hvors um sig. Stjórnarskráin bannaði endurkjör forseta, en var breytt svo Obregón gæti boðið sig fram aftur. Hann sigraði kosningarnar 1928, en var myrtur af kaþólskum ofsatrúarmanni sem olli stjórnarkreppu. Calles gat ekki orðið forseti aftur, því stjórnarskráin bannaði enn samfellda stjórnarsetu í tvö kjörtímabil í röð. Hann stofnaði þá [[Byltingarsinnaði stofnanaflokkurinn|flokkinn]] sem átti eftir að halda um valdataumana í Mexíkó næstu 70 árin. Calles lýsti því yfir að byltingin hefði þróast frá ''[[caudillo|caudillismo]]'' (stjórn sterka mannsins) í ''era institucional'' (stofnanatímabilið).<ref>{{cite web|website=Instituto Nacional de Estudios Historicos de las Revoluciones de Mexico|url=https://inehrm.gob.mx/es/inehrm/Articulo_85_aniversario_de_la_Fundacion_del_Partido_Nacional_Revolucionario_PNR|title=85º ANIVERSARIO DE LA FUNDACIÓN DEL PARTIDO NACIONAL REVOLUCIONARIO (PNR)|access-date=18 July 2019|language=es|trans-title=85th anniversary of the founding of the National Revolutionary Party (PRN)|author=Rafael Hernández Ángeles|archive-date=19 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719051635/https://inehrm.gob.mx/es/inehrm/Articulo_85_aniversario_de_la_Fundacion_del_Partido_Nacional_Revolucionario_PNR|url-status=dead}}</ref> Þótt hann væri ekki forseti var Calles áfram í lykilstöðu í mexíkóskum stjórnmálum á tímabilinu sem er kallað [[Maximato]] (1929-1934). Því lauk með forsetatíð [[Lázaro Cárdenas]] sem hrakti Calles úr landi og hóf efnahagslegar og samfélagslegar umbætur. Þær fólu meðal annars í sér [[þjóðnýting olíu í Mexíkó|þjóðnýtingu olíu í Mexíkó]] í mars 1938, þar sem fyrirtækið [[Mexican Eagle Petroleum Company]], sem var í eigu Bandaríkjamanna, Breta og Hollendinga, var þjóðnýtt og ríkisfyrirtækið [[Pemex]] stofnað. Þetta leiddi til milliríkjadeilna við lönd fyrrum eigenda, en síðan þá hefur fyrirtækið leikið mikilvægt hlutverk í efnahagsþróun í Mexíkó. Arftaki Cárdenas, [[Manuel Ávila Camacho]] (1940-1946) var hófsamari og í valdatíð hans bötnuðu samskiptin við Bandaríkin. Mexíkó var mikilvægur bandamaður og birgi Bandaríkjanna í [[síðari heimsstyrjöld]]. Árið 1946 var [[Miguel Alemán Valdés]] kjörinn. Hann var fyrsti borgaralegi forsetinn sem kosinn var eftir byltinguna. Hann hóf miklar efnahagsumbætur sem urðu þekktar sem [[kraftaverkið í Mexíkó]] og einkenndust af iðnvæðingu, þéttbýlisvæðingu og auknum ójöfnuði milli þéttbýlis og dreifbýlishéraða.<ref>{{cite web|title=The Mexican Miracle: 1940–1968|work=World History from 1500|publisher=Emayzine|url=http://www.emayzine.com/lectures/mex9.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070403000322/http://www.emayzine.com/lectures/mex9.html|archive-date=3 April 2007|access-date=30 September 2007}}</ref> [[Image:Estudiantes sobre cammión quemado (A68).JPG|thumb|left|Stúdentar í brenndum strætisvagni í mótmælum árið 1968.]] Efnahagslíf Mexíkó óx hratt og landið vildi sýna umheiminum fram á styrk sinn með því að hýsa [[Sumarólympíuleikarnir 1968|Sumarólympíuleikana 1968]]. Ríkisstjórnin jós fé í byggingu nýrra íþróttaleikvanga. Á sama tíma fóru pólitísk óánægja og mótmæli stúdenta vaxandi. Mótmæli stóðu vikum saman í miðborg [[Mexíkóborg]]ar fyrir opnun leikanna. Ríkisstjórn [[Gustavo Díaz Ordaz]] barði mótmælin niður af hörku, sem náði hápunkti með [[fjöldamorðin í Tlatelolco|fjöldamorðunum í Tlatelolco]]<ref name=MMex>{{Cite book|title=Massacre in Mexico|author=Elena Poniatowska|publisher=Viking, New York|year=1975|isbn=978-0-8262-0817-0|url=https://books.google.com/books?id=CmnDdj7eP-wC|author-link=Elena Poniatowska}}</ref> þar sem 300 mótmælendur létu lífið að minnsta kosti (sumir segja allt að 800).<ref>{{cite news|last=Kennedy |first=Duncan |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/7513651.stm |title=Mexico's long forgotten dirty war |work=BBC News |date=19 July 2008 |access-date=17 July 2013}}</ref> Þótt efnahagslífið héldi áfram að blómstra var ójöfnuður enn ástæða óróa, um leið og stjórn Stofnanaflokksins varð í meira mæli að [[alræði]]sstjórn sem kúgaði almenning í því sem kallað hefur verið [[skítuga stríðið í Mexíkó]].<ref>{{cite web|last=Krauze |first=Enrique |title=Furthering Democracy in Mexico |date=January–February 2006 |publisher=Foreign Affairs |url=https://www.foreignaffairs.org/20060101faessay85106/enrique-krauze/furthering-democracy-in-mexico.html? |archive-url=https://web.archive.org/web/20060110074536/http://www.foreignaffairs.org/20060101faessay85106/enrique-krauze/furthering-democracy-in-mexico.html |archive-date=10 January 2006 |access-date=7 October 2007 }}</ref> [[Luis Echeverría]], sem var innanríkisráðherra í ríkisstjórn Díaz Ordaz og bar ábyrgð á kúguninni meðan á Ólympíuleikunum stóð, var kosinn forseti árið 1970. Ríkisstjórn hans stóð frammi fyrir vaxandi vantrausti almennings og efnahagsvandræðum. Hann kom á takmörkuðum lýðræðisumbótum.<ref>{{Cite book|last=Schedler|first=Andreas|title=Electoral Authoritarianism: The Dynamics of Unfree Competition|year=2006|publisher=L. Rienner Publishers|isbn=978-1-58826-440-4|url=https://books.google.com/books?id=I-QPAQAAMAAJ}}</ref><ref name="Crandall">{{Cite book|last=Crandall|first=R.|author2=Paz and Roett|title=Mexico's Democracy at Work|chapter=Mexico's Domestic Economy: Policy Options and Choices|publisher=Lynne Reinner Publishers|year=2004|isbn=978-0-8018-5655-6|page=[https://archive.org/details/cosmicracebiling00vasc/page/160 160]|chapter-url=https://books.google.com/books?id=I8jgyZQliQgC|url=https://archive.org/details/cosmicracebiling00vasc/page/160}}</ref> Echeverría gerði [[José López Portillo]] að arftaka sínum árið 1976. Efnahagsástandið versnaði snemma á kjörtímabilinu, en síðan uppgötvuðust stórar olíulindir undan strönd landsins í Mexíkóflóa. Pemex hafði ekki bolmagn til að nýta auðlindirnar og fékk því erlend fyrirtæki til samstarfs. Olíuverð var hátt vegna takmarkana á olíuframleiðslu [[OPEC]]-ríkjanna, og López Portilla tók erlend lán til að fjármagna samfélagsleg verkefni. Þessi lán voru auðfengin vegna þess að olíubirgðir Mexíkó voru miklar og framtíðartekjur af þeim voru því lagðar að veði. Þegar olíuverð hrundi á 9. áratugnum, hrundi efnahagur Mexíkó um leið þegar [[skuldakreppa Rómönsku Ameríku]] hófst árið 1982. Vextir hækkuðu, pesóinn var gjaldfelldur og ríkisstjórnin lenti í [[greiðslufall]]i. [[Miguel de la Madrid|Miguel de la Madrid]] (1982–88) brást við með gjaldfellingum sem leiddu aftur til verðbólgu. [[File:President Bush, Canadian Prime Minister Brian Mulroney and Mexican President Carlos Salinas participate in the... - NARA - 186460.jpg|thumb|right|Undirritun NAFTA-fríverslunarsamninganna í október 1992. Frá vinstri til hægri: (standandi) [[Carlos Salinas de Gortari]] (Mexíkó), [[George H. W. Bush]] (Bandaríkin) og [[Brian Mulroney]] (Kanada).]] Á 9. áratugnum tóku brestir að koma í alræði Byltingarsinnaða stofnanaflokksins. Í fylkinu [[Baja California]] vann frambjóðandi Aðgerðaflokksins, [[Ernesto Ruffo Appel]], landstjórakosningar. Þegar De la Madrid kaus [[Carlos Salinas de Gortari]] sem frambjóðanda Stofnanaflokksins, klauf annar mögulegur frambjóðandi, [[Cuauhtémoc Cárdenas]], sonur fyrrum forsetans [[Lázaro Cárdenas]], sig frá flokknum og bauð fram gegn Salinas í kosningunum 1988. Í þeim kosningum var [[kosningasvindl]] áberandi og niðurstöður sýndu að Salinas hafði sigrað með minnsta sögulega mun. Mikil mótmæli brutust út í Mexíkóborg. Salinas tók við embætti 1. desember 1988.<ref>{{cite web|url=http://www.photius.com/countries/mexico/government/mexico_government_the_1988_elections.html|title="Mexico The 1988 Elections" (Sources: The Library of the Congress Country Studies, CIA World Factbook)|publisher=Photius Coutsoukis |access-date=30 May 2010}}</ref> Árið 1990 lýsti rithöfundurinn [[Mario Vargas Llosa]] stjórn Stofnanaflokksins sem „fullkomnu einræði“, en þá höfðu þegar komið fram ýmis öfl sem ógnuðu alræði flokksins.<ref>{{cite web |url=http://theconversation.com/massacres-disappearances-and-1968-mexicans-remember-the-victims-of-a-perfect-dictatorship-104196 |last=Gomez Romero|first=Luis |title=Massacres, disappearances and 1968: Mexicans remember the victims of a 'perfect dictatorship' |date= 5 October 2018 |website= The Conversation }}</ref><ref>{{cite news |url=https://elpais.com/diario/1990/09/01/cultura/652140001_850215.html |title=Vargas Llosa: "México es la dictadura perfecta" |date= 1 September 1990 |newspaper= El País }}</ref><ref>{{cite journal |last=Reding |first=Andrew |year=1991 |title=Mexico: The Crumbling of the "Perfect Dictatorship" |url=https://archive.org/details/sim_world-policy-journal_spring-1991_8_2/page/255 |jstor=40209208 |journal=World Policy Journal |volume=8 |issue=2 |pages=255–284}}</ref> Salinas hóf efnahagsumbætur í anda [[nýfrjálshyggja|nýfrjálshyggju]], festi gengi pesóans, hélt verðbólgu niðri, opnaði fyrir erlenda fjárfestingu og hóf samningaviðræður við Bandaríkin og Kanada um að Mexíkó gerðist aðili að fríverslunarsamkomulagi þeirra. Til að það væri hægt var stjórnarskránni frá 1917 breytt á ýmsan hátt. Grein 27 sem heimilaði ríkisstjórninni að þjóðnýta náttúruauðlindir og dreifa landareignum, var breytt til að tryggja eignarétt landeigenda. Andklerkaákvæðin sem múlbundu kaþólsku kirkjuna voru endurskoðuð og Mexíkó tók aftur upp stjórnmálasamband við [[Vatíkanið]]. [[NAFTA]]-fríverslunarsamningurinn milli Mexíkó, Bandaríkjanna og Kanada tók gildi 1. janúar 1994. Sama dag hófu [[Zapatistar]] uppreisn í [[Chiapas]]. Vopnuð átök stóðu stutt og uppreisnin hefur lifað áfram sem friðsöm stjórnarandstöðuhreyfing sem stefnt er gegn nýfrjálshyggju og [[hnattvæðing]]u. Árið 1994 tók [[Ernesto Zedillo]] við embætti forseta og þurfti að glíma við [[mexíkóska gjaldmiðilskreppan|mexíkósku gjaldmiðilskreppuna]] með því að taka 50 milljarða dala lán frá [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn|Alþjóðagjaldeyrissjóðnum]]. Zedillo hóf efnahagsumbætur sem leiddu til skjótrar endurheimtar hagvaxtar sem náði næstum 7% undir lok árs 1999.<ref>{{cite web|last=Cruz Vasconcelos|first=Gerardo|title=Desempeño Histórico 1914–2004|url=http://www.imef.org.mx/NR/rdonlyres/F722BEDD-A8DE-49BA-AF4F-1A00889CE618/1192/CAPITULOI1.pdf|access-date=17 February 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060703181721/http://www.imef.org.mx/NR/rdonlyres/F722BEDD-A8DE-49BA-AF4F-1A00889CE618/1192/CAPITULOI1.pdf |archive-date=3 July 2006|language=es}}</ref> ===Samtíminn=== [[File:Vicente Fox flag (cropped).jpg|thumb|right|[[Vicente Fox]] og stjórnarandstöðuflokkurinn [[Aðgerðaflokkur Mexíkó]] unnu forsetakosningarnar árið 2000 þar sem einsflokksræði lauk.]] Eftir 71 árs valdatíð tapaði Byltingarsinnaði stofnanaflokkurinn forsetakosningum og [[Vicente Fox]] úr [[Aðgerðaflokkur Mexíkó|Aðgerðaflokknum]] vann. Í forsetakosningum árið 2006 var [[Felipe Calderón]] úr Aðgerðaflokknum lýstur sigurvegari með mjög litlum mun (0,58%) yfir frambjóðanda vinstrimanna, [[Andrés Manuel López Obrador]], sem var frambjóðandi [[Lýðræðislegi byltingarflokkurinn|Lýðræðislega byltingarflokksins]].<ref>{{cite journal |last1=Valles Ruiz |first1=Rosa María |title=Elecciones presidenciales 2006 en México. La perspectiva de la prensa escrita |trans-title=2006 presidential Elections in Mexico. The Perspective of the Press |language=es |journal=Revista mexicana de opinión pública |date=June 2016 |issue=20 |pages=31–51 |url=http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S2448-49112016000100031 }}</ref> López Obrador dró kosningaúrslitin í efa og hét því að mynda „hliðarstjórn“.<ref>{{cite journal|last=Reséndiz|first=Francisco|title=Rinde AMLO protesta como "presidente legítimo"|journal=El Universal|year=2006|url=http://www.eluniversal.com.mx/notas/389114.html|language=es|access-date=2022-12-14|archive-date=2012-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118162332/http://www.eluniversal.com.mx/notas/389114.html|url-status=dead}}</ref> Árið 2012 vann Byltingarsinnaði stofnanaflokkurinn forsetaembættið á ný þegar [[Enrique Peña Nieto]], landstjóri í [[Mexíkófylki]] frá 2005 til 2011, var kosinn. Hann fékk þó aðeins 38% atkvæða og var ekki með meirihluta á þinginu.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/centralamericaandthecaribbean/mexico/9369278/Enrique-Pena-Nieto-wins-Mexican-presidential-election.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/centralamericaandthecaribbean/mexico/9369278/Enrique-Pena-Nieto-wins-Mexican-presidential-election.html |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Enrique Pena Nieto wins Mexican presidential election|date=2 July 2012|work=Telegraph.co.uk|access-date=25 August 2015}}</ref> Andrés Manuel Obrador stofnaði [[Hreyfing um þjóðarendurnýjun|Hreyfingu um þjóðarendurnýjun]] (MORENA) og vann forsetakosningar árið 2018 með yfir 50% atkvæða. Þetta kosningabandalag inniheldur stjórnmálamenn alls staðar að úr mexíkóskum stjórnmálum. Bandalagið náði líka meirihluta í bæði efri og neðri deild mexíkóska þingsins. Þessi sigur López Obrador leiddi meðal annars af því að aðrir sterkir valkostir höfðu þegar fengið tækifæri og hann lagði áherslu á hófsaman málflutning með áherslu á sættir.<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the_americas/lopez-obrador-a-leftist-wins-sweeping-mandate-in-mexican-presidential-election/2018/07/02/4c5e1de4-7be3-11e8-ac4e-421ef7165923_story.html|title=López Obrador, winner of Mexican election, given broad mandate|last=Sieff|first=Kevin|newspaper=Washington Post}}</ref> Mexíkó hefur glímt við [[glæpir í Mexíkó|háa glæpatíðni]], [[spilling]]u, [[Eiturlyfjastríðið í Mexíkó|stríð við eiturlyfjahringi]] og stöðnun í efnahagslífinu. Mörg ríkisfyrirtæki voru einkavædd eftir að umbætur í anda [[nýfrjálshyggja|nýfrjálshyggju]] hófust á 10. áratugnum, en ríkisrekna olíufyrirtækið [[Pemex]] hefur verið einkavætt í hægum skrefum.<ref>{{cite news |last1=Sharma |first1=Gaurav |title=Mexico's Oil And Gas Industry Privatization Efforts Nearing Critical Phase |url=https://www.forbes.com/sites/gauravsharma/2018/05/10/mexicos-oil-and-gas-industry-privatization-efforts-nearing-critical-phase/ |access-date=4 June 2020 |work=Forbes |date=10 May 2018}}</ref> Fyrrverandi framkvæmdastjóri Pemex var handtekinn í aðgerðum López Obrador gegn spillingu.<ref>{{cite news |last1=Barrera Diaz |first1=Cyntia |last2=Villamil |first2=Justin |last3=Still |first3=Amy |title=Pemex Ex-CEO Arrest Puts AMLO in Delicate Situation |url=https://www.rigzone.com/news/wire/pemex_exceo_arrest_puts_amlo_in_delicate_situation-14-feb-2020-161099-article/ |access-date=4 June 2020 |work=Rigzone |agency=Bloomberg |date=14 February 2020}}</ref> Í miðannarkosningum [[2021]] tapaði flokkur López Obrador þingsætum í neðri deild, en bandalagið hélt einföldum meirihluta. Helsta stjórnarandstaðan er frá þremur hefðbundnum valdaflokkum: Byltingarsinnaða stofnanaflokknum, Aðgerðaflokknum og Lýðræðislega byltingarflokknum.<ref>{{cite news |author=Karol Suarez, Rafael Romo and Joshua Berlinger |title=Mexico's President loses grip on power in midterm elections marred by violence |url=https://edition.cnn.com/2021/06/07/americas/mexico-elections-intl-hnk/index.html |work=CNN}}</ref> [[Claudia Sheinbaum]] varð fyrsti kvenforseti Mexíkó árið [[2024]]. == Landfræði == [[File:Mexico topo.jpg|thumb|Hæðakort af Mexíkó.]] [[File:Citlaltépetl_-_panoramio_(cropped).jpg|thumb|Hæsti tindur Mexíkó, [[Pico de Orizaba]].]] Mexíkó liggur milli 14. og 33. breiddargráðu norður, og 86. og 119. lengdargráðu vestur í suðurhluta [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Næstum allt Mexíkó situr á [[Norður-Ameríkuflekinn|Norður-Ameríkuflekanum]], en hlutar skagans [[Baja California]] sitja á [[Kyrrahafsflekinn|Kyrrahafsflekanum]] og [[Kókoslflekinn|Kókosflekanum]]. Sumir landfræðingar skilgreina [[Tehuantepec-eiðið]] sem hluta [[Mið-Ameríka|Mið-Ameríku]],<ref>{{cite web |url=http://www.grec.cat/ |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515192216/http://www.grec.cat/ |url-status=dead |archive-date=15 maí 2016 |title=Nord-Amèrica, in Gran Enciclopèdia Catalana |publisher=Grec.cat |access-date=17 July 2013 }}</ref> en almennt er Mexíkó talið með löndum Norðanverðrar Ameríku, ásamt Kanada og Bandaríkjunum.<ref>{{cite book |last=Parsons |first=Alan |author2=Jonathan Schaffer |title=Geopolitics of oil and natural gas |publisher=U.S. Department of State |series=Economic Perspectives |date=May 2004}}</ref> Mexíkó er 1.972.550 km² að stærð og er því 13. stærsta land heims. Landið á strönd að [[Kyrrahaf]]i og [[Kaliforníuflói|Kaliforníuflóa]] í vestri, og [[Mexíkóflói|Mexíkóflóa]] og [[Karíbahaf]]i í austri. Tvö síðarnefndu höfin eru innhöf í [[Atlantshaf]]i.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=MuN7xR6wR-4C&pg=PA405 |page=405 |last=Vargas |first=Jorge A. |title=Mexico and the Law of the Sea: Contributions and Compromises |year=2011 |isbn=9789004206205}}</ref> Á þessum strandsvæðum eru 6000 km² af eyjum (þar á meðal hinar fjarlægu [[Guadalupe-eyja]] og [[Revillagigedo-eyjar]]). Ef miðað er við ystu útpunkta landsins er Mexíkó rétt um 3.219 km á lengd. Landið skiptist í níu landfræðileg héruð: skagann [[Baja California]], láglendið við Kyrrahafsströndina, [[Mexíkóhásléttan|Mexíkóhásléttuna]], [[Sierra Madre Oriental]], [[Sierra Madre Occidental]], [[Cordillera Neo-Volcánica]], strandsléttuna við Mexíkóflóa, syðra hálendið og [[Júkatanskagi|Júkatanskaga]].<ref>[https://www.britannica.com/place/Mexico Fact Book] Mexico. Sótt 4. maí 2022</ref> Þótt Mexíkó sé stórt land er mikið af landsvæðinu óhentugt til landbúnaðar vegna þurrka, jarðvegs eða landslags. Árið 2018 var áætlað að 54,9% landsins hentaði fyrir landbúnað og skiptist þannig: 11,8% er ræktarland, 1,4% er lagt undir langtímaafurðir, 41,7% er beitiland og 33,3% skógar.<ref>[https://cia.gov/the-world-fact-book/countries/Mexico/#geography]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}{{dead link|date=July 2022|bot=medic}} Mexico Fact Book. Sótt 6. maí 2022</ref> Frá norðri til suðurs ganga tveir fjallgarðar eftir Mexíkó sem nefnast [[Sierra Madre Oriental]] og [[Sierra Madre Occidental]]. Þeir eru framhald á [[Klettafjöll]]um í Norðanverðri Ameríku. Frá austri til vesturs um miðbik landsins liggur [[mexíkóska eldfjallabeltið]], líka þekkt sem Sierra Nevada. Fjórði fjallgarðurinn, [[Sierra Madre del Sur]], liggur frá [[Michoacán]] til [[Oaxaca]]. Megnið af mið- og norðurhéruðum Mexíkó liggur á hálendi og hæstu fjöllin er að finna í eldfjallabeltinu: [[Pico de Orizaba]] (5.636 m), [[Popocatépetl]] (5.462 m) og [[Iztaccihuatl]] (5.286 m) auk [[Nevado de Toluca]] (4.577 m). Þrjú þéttbýlissvæði er að finna í dölunum milli þessara fjalla: [[Toluca]], [[Mexíkóborg]] og [[Puebla (borg)|Puebla]]. [[Chicxulub-gígurinn]] einkennir hluta af landslagi Mexíkó, en talið er að hann sé afleiðing áreksturs loftsteins við jörðina sem leiddi til [[krítar-paleógen-fjöldaútdauðinn|krítar-paleógen-fjöldaútdauðans]]. Margs konar náttúruhamfarir herja á Mexíkó, þar á meðal fellibyljir við báðar strendurnar, flóðbylgjur við Kyrrahafið og [[eldvirkni]].<ref>[https://www.cia.gov/the-world-fact-book/countries/mexico/#geography]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}{{dead link|date=July 2022|bot=medic}} Mexico Fact Book. Sótt 5. maí 2022</ref> Í Mexíkó er ekki mikið um vatnsföll. [[Lerma-á]] rennur í vestur í [[Chapala-vatn]] sem er stærsta náttúrulega stöðuvatn landsins. [[Santiago-á]] rennur úr Chapala-vatni í Kyrrahafið. [[Pánuco-á]] rennur í Mexíkóflóa. [[Pátzcuaro-vatn]] og [[Cuitzeo-vatn]], vestan við Mexíkóborg, eru leifar af risastórum stöðuvötnum og mýrum sem þöktu megnið af suðurhluta Mesa Central áður en Evrópubúar settust þar að. Vatnakerfið í miðju landinu þar sem höfuðborg Asteka, [[Tenochtitlán]], og byggðir í kring blómstruðu fyrir [[Landvinningar Spánverja í Ameríku|landvinninga Spánverja]], hefur nú verið nær algerlega þurrkað upp. Nokkur heilsársvatnsföll er að finna á þurrlendinu í Mesa del Norte og flest þeirra renna inn í landið fremur en út í sjó. Langmikilvægasta fljótið í þeim landshluta er [[Rio Grande]] sem í Mexíkó nefnist Río Bravo del Norte, sem myndar 3.141 km af landamærunum frá [[Ciudad Juárez]] að strönd Mexíkóflóa. [[Balsas-fljót]] er virkjað fyrir raforku. [[Grijalva-á]] og [[Usumacinta-á]] taka við afrennsli af Chiapas-hálendinu. [[Papaloapan-á]] rennur út í Mexíkóflóa sunnan við Veracruz. Bæði Baja California-skagi og Júkatanskagi eru mjög þurrir og engar ár renna þar ofanjarðar. ==Stjórnmál== [[File:Bandera Mexicana - panoramio - cz354x (3).jpg|right|thumb|[[Þjóðarhöll Mexíkó]] austan megin við [[Plaza de la Constitución]] eða ''[[Zócalo]]'', aðaltorgið í Mexíkóborg. Hún var áður aðsetur varakonunga og forseta Mexíkó og er nú stjórnarsetur.]] [[File:Mexico_Chamber_of_Deputies_backdrop.jpg|thumb|right|[[Fulltrúaþing Mexíkó]] er neðri deild [[mexíkóska þingið|mexíkóska þingsins]].]] Sambandsríki Mexíkó eru [[sambandslýðveldi]] sem býr við [[fulltrúalýðræði]] með [[forsetaræði]] samkvæmt [[stjórnarskrá Mexíkó|stjórnarskrá]] frá 1917. Stjórnarskráin kveður á um þrjú stjórnsýslustig: alríkisstjórnina, fylkisstjórir og sveitarstjórnir. Samkvæmt stjórnarskránni eiga öll aðildarríki sambandsins að vera lýðveldi með þrískiptingu valds: framkvæmdavald undir stjórn landstjóra og skipaðrar stjórnar, löggjafarvald með þing sem kemur saman í einni deild<ref>{{cite web|url=https://www.livingmexico.com/government.html|title= Government of Mexico |website=Living Mexico |language=en|access-date=27 January 2019}}</ref>, og dómsvald með hæstarétt. Fylkin eru líka með sín eigin lagasöfn. [[Mexíkóska þingið]] er tvískipt og myndað úr [[Öldungadeild Mexíkó]] og [[Fulltrúaþing Mexíkó|Fulltrúaþingi Mexíkó]]. Þingið setur [[alríkislög]], lýsir yfir stríði, setur á skatta, samþykkir fjárlög alríkisins og alþjóðasamninga, og staðfestir skipan sendiherra.<ref name="congress">{{cite web|title=Articles 50 to 79|work=Political Constitution of the United Mexican States|publisher=Congress of the Union of the United Mexican States|url=http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|archive-url=https://web.archive.org/web/20061113175736/http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|archive-date=13 November 2006|access-date=3 October 2007}}</ref> Þingmenn alríkisþingsins og fylkisþinga eru kosnir með [[samhliða kosning]]u meirihluta- og hlutfallskosningu.<ref>{{cite web|title=Third Title, First Chapter, About Electoral systems |work=Código Federal de Instituciones y Procedimientos Electorales (Federal Code of Electoral Institutions and Procedures) |date=15 August 1990 |publisher=Congress of the Union of the United Mexican States |url=http://normateca.ife.org.mx/normanet/files_otros/COFIPE/cofipe.pdf |access-date=3 October 2007 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025020343/http://normateca.ife.org.mx/normanet/files_otros/COFIPE/cofipe.pdf |archive-date=25 October 2007}}</ref> Í fulltrúadeildinni sitja 500 þingmenn. Af þeim eru 300 kosnir með meirihlutakosningu í [[einmenningskjördæmi|einmenningskjördæmum]] ([[alríkiskjördæmi Mexíkó]]) og 200 með [[hlutfallskosning]]u af listum<ref name="COFIPE_congreso">{{cite web|title=Third Title, First Chapter, About Electoral systems, Article 11–1 |work=Código Federal de Instituciones y Procedimientos Electorales (Federal Code of Electoral Institutions and Procedures) |date=15 August 1990 |publisher=Congress of the Union of the United Mexican States |url=http://normateca.ife.org.mx/normanet/files_otros/COFIPE/cofipe.pdf |access-date=3 October 2007 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025020343/http://normateca.ife.org.mx/normanet/files_otros/COFIPE/cofipe.pdf |archive-date=25 October 2007}}</ref> sem lagðir eru fram í fimm kjördæmum.<ref>{{cite web|title=Fourth Title, Second Chapter, About coalitions, Article 59–1 |work=Código Federal de Instituciones y Procedimientos Electorales (Federal Code of Electoral Institutions and Procedures) |date=15 August 1990 |publisher=Congress of the Union of the United Mexican States |url=http://normateca.ife.org.mx/normanet/files_otros/COFIPE/cofipe.pdf |access-date=3 October 2007 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025020343/http://normateca.ife.org.mx/normanet/files_otros/COFIPE/cofipe.pdf |archive-date=25 October 2007}}</ref> Öldungadeildin er skipuð 128 öldungadeildarþingmönnum. Þar af eru 64 (tveir í hverju fylki og tveir fyrir Mexíkóborg) kosnir með meirihlutakosningu í pörum: 32 eru efsti minnihluti eða næstur inn (einn fyrir hvert fylki og einn fyrir Mexíkóborg), og 32 eru kosnir með hlutfallskosningu af listum.<ref name="COFIPE_congreso"/> [[Forseti Mexíkó]] fer með framkvæmdavaldið sem bæði [[þjóðhöfðingi]] og [[stjórnarleiðtogi]]. Hann er auk þess yfirmaður herafla Mexíkó. Forsetinn skipar [[ríkisstjórn Mexíkó]] og aðra embættismenn. Forsetinn ber ábyrgð á framkvæmd laga og getur beitt [[neitunarvald]]i til að stöðva lagafrumvörp.<ref>{{cite web|title=Articles 80 to 93|work=Political Constitution of the United Mexican States|publisher=Congress of the Union of the United Mexican States|url=http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|archive-url=https://web.archive.org/web/20061113175736/http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|archive-date=13 November 2006|access-date=3 October 2007}}</ref> Æðsti dómstóll Mexíkó er [[Hæstiréttur Mexíkó]] með ellefu dómara sem skipaðir eru af forsetanum og samþykktir af öldungadeildinni. Hæstiréttur túlkar lögin og dæmir mál sem snúast um valdsvið alríkisins. Aðrar stofnanir dómsvaldsins eru kosningadómstóll alríkisins, kirkjudómstólar, sameinaðir dómstólar og héraðsdómstólar, og ráð alríkisdómara.<ref>{{cite web|title=Articles 90 to 107|work=Political Constitution of the United Mexican States|publisher=Congress of the Union of the United Mexican States|url=http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|archive-url=https://web.archive.org/web/20061113175736/http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|archive-date=13 November 2006|access-date=3 October 2007}}</ref> Dómsvaldið er að nafninu til óháð framkvæmdavaldinu, en forsetinn López Obrador gróf undan sjálfstæði margra stofnana þess í viðleitni til að efla forsetavaldið, meðal annars með því að lækka laun dómara og neita að heimila sjálfstæða skipun ríkissaksóknara.<ref>[https://www.brookings.edu/media-mentions/20210506-inter-american-dialogue-vanda-felbab-brown/] "Interamerican Dialogue", Vanda Felbab Brown. [[Brookings Institution]], accessed 19 May 2022</ref> Eftir kosningasvik af hálfu innanríkisráðuneytisins í forsetakosningunum 1988, var ný stofnun búin til til að hafa eftirlit með framkvæmd kosninga. Stjórn López Obrador hefur stungið upp á umdeildum breytingum á stjórn stofnunarinnar þannig að hún yrði kosin í almennum kosningum en ekki skipuð sérfræðingum.<ref>[https://www.latimes.com/world-nation/story/2022-04-28/mexicos-president-proposes-dramatic-electoral-reforms "Mexico leader proposes electoral reforms"] [[Los Angeles Times]] accessed 3 May 2022</ref> ===Stjórnsýslueiningar=== Bandaríki Mexíkó eru sambandsríki 31 fylkis sem hafa að hluta umsýslu með [[Mexíkóborg]]<ref name="thought">{{cite web|publisher=Thought.Co.|title=Mexico's 31 States and One Federal District|url=https://www.thoughtco.com/states-of-mexico-1435213|author=Amanda Briney|date=8. október, 2018|accessdate=15. júlí, 2019}}</ref>. Hvert fylki á sína eigin stjórnarskrá, [[þing]] og dómsvald, og íbúar þeirra kjósa [[landstjóri|landstjóra]] í [[beinar kosningar|beinum kosningum]] til sex ára í senn, og þingmenn til þriggja ára í senn<ref>{{cite web|title=Article 116|work=Political Constitution of the United Mexican States|publisher=Congress of the Union of the United Mexican States|url=http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061113175736/http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|archivedate=13. nóvember, 2006 |accessdate=7. október, 2007}}</ref>. Mexíkóborg er sérstök stjórnsýslueining sem tilheyrir sambandsríkinu í heild en ekki einhverju einu fylki<ref name="thought" />. Hún var áður þekkt sem Alríkisumdæmið og hafði takmarkaða sjálfstjórn í samanburði við fylkin<ref>{{cite web|title=Article 112|work=Political Constitution of the United Mexican States|publisher=Congress of the Union of the United Mexican States|url=http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061113175736/http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|archivedate=13. nóvember, 2006 |accessdate=7. október, 2007}}</ref>. Þessi einkunn var afnumin árið 2016 og borgin mun fá aukna sjálfstjórn með því að verða sérstakt fylki með eigin stjórnarskrá og þing<ref>{{cite web |title=Federal District is now officially Mexico City: The change brings more autonomy for the country's capital |date=30. janúar, 2016 |work=Mexico News Daily |url=http://mexiconewsdaily.com/news/federal-district-is-now-officially-mexico-city/ |accessdate=5. janúar, 2018 |archive-date=2017-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170721155716/http://mexiconewsdaily.com/news/federal-district-is-now-officially-mexico-city |url-status=dead }}</ref>. Fylkin skiptast í [[Sveitarfélög Mexíkó|sveitarfélög]] sem eru minnsta stjórnsýslueiningin í landinu. Sveitarfélögin eru með borgarstjóra eða sveitarstjóra sem íbúar kjósa með meirihlutakosningu<ref>{{cite web|title=Article 115|work=Political Constitution of the United Mexican States|publisher=Congress of the Union of the United Mexican States|url=http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061113175736/http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|archivedate=13. nóvember, 2006|accessdate=7. október, 2007}}</ref>. {{Image label begin|image=Division politica mexico.svg|width={{{width|600}}}|float=none}} {{Image label small|x=0.75|y=0.348|scale={{{width|600}}}|text=Mexíkóflói}} {{Image label small|x=0.15|y=0.5|scale={{{width|600}}}|text=Kyrrahaf}} {{Image label small|x=0.89|y=0.63|scale={{{width|600}}}|text=Mið-Ameríka}} {{Image label small|x=0.4|y=0.068|scale={{{width|600}}}|text=Bandaríkin}} {{Image label small|x=0.715|y=0.435|scale={{{width|600}}}|text=[[Mexíkóborg]]}} {{Image label small|x=0.468|y=0.42|scale={{{width|600}}}|text=[[Aguascalientes|AG]]}} {{Image label small|x=0.048|y=0.10|scale={{{width|600}}}|text=[[Baja California|Baja<br>California]]}} {{Image label small|x=0.13|y=0.25|scale={{{width|600}}}|text=[[Baja California Sur|Baja<br>California<br>Sur]]}} {{Image label small|x=0.826|y=0.52|scale={{{width|600}}}|text=[[Campeche]]}} {{Image label small|x=0.785|y=0.605|scale={{{width|600}}}|text=[[Chiapas]]}} {{Image label small|x=0.315|y=0.19|scale={{{width| 600}}}|text=[[Chihuahua (fylki)|Chihuahua]]}} {{Image label small|x=0.447|y=0.23|scale={{{width| 600}}}|text=[[Coahuila]]}} {{Image label small|x=0.385|y=0.522|scale={{{width| 600}}}|text=[[Colima]]}} {{Image label small|x=0.36|y=0.32|scale={{{width| 600}}}|text=[[Durango]]}} {{Image label small|x=0.47|y=0.467|scale={{{width| 600}}}|text=[[Guanajuato]]}} {{Image label small|x=0.53|y=0.58|scale={{{width| 600}}}|text=[[Guerrero]]}} {{Image label small|x=0.58|y=0.48|scale={{{width| 600}}}|text=[[Hidalgo|HD]]}} {{Image label small|x=0.4|y=0.485|scale={{{width| 600}}}|text=[[Jalisco]]}} {{Image label small|x=0.551|y=0.51|scale={{{width| 600}}}|text=[[Mexíkó-fylki|EM]]}} {{Image label small|x=0.45|y=0.514|scale={{{width| 600}}}|text=[[Michoacán]]}} {{Image label small|x=0.578|y=0.535|scale={{{width| 600}}}|text=[[Morelos|MO]]}} {{Image label small|x=0.36|y=0.436|scale={{{width| 600}}}|text=[[Nayarit]]}} {{Image label small|x=0.54|y=0.298|scale={{{width| 600}}}|text=[[Nuevo León|Nuevo<br>León]]}} {{Image label small|x=0.65|y=0.6|scale={{{width| 600}}}|text=[[Oaxaca]]}} {{Image label small|x=0.61|y=0.54|scale={{{width| 600}}}|text=[[Puebla]]}} {{Image label small|x=0.555|y=0.45|scale={{{width| 600}}}|text=[[Querétaro|QU]]}} {{Image label small|x=0.92|y=0.495|scale={{{width| 600}}}|text=[[Quintana Roo|Quintana<br>Roo]]}} {{Image label small|x=0.51|y=0.39|scale={{{width| 600}}}|text=[[San Luis Potosí|San Luis<br>Potosí]]}} {{Image label small|x=0.3|y=0.35|scale={{{width| 600}}}|text=[[Sinaloa]]}} {{Image label small|x=0.195|y=0.15|scale={{{width| 600}}}|text=[[Sonora]]}} {{Image label small|x=0.773|y=0.546|scale={{{width| 600}}}|text=[[Tabasco]]}} {{Image label small|x=0.570|y=0.36|scale={{{width| 600}}}|text=[[Tamaulipas]]}} {{Image label small|x=0.615|y=0.510|scale={{{width| 600}}}|text=[[Tlaxcala|TL]]}} {{Image label small|x=0.666|y=0.528|scale={{{width| 600}}}|text=[[Veracruz (fylki)|Veracruz]]}} {{Image label small|x=0.885|y=0.445|scale={{{width| 600}}}|text=[[Yucatán]]}} {{Image label small|x=0.428|y=0.37|scale={{{width| 600}}}|text=[[Zacatecas]]}} {{Image label end}} {| class="wikitable" style="width:100%" |- ! Fylki (skst.) !! Höfuðborg !! Fylki (skst.) !! Höfuðborg |- | [[Aguascalientes]] (AGS) | [[Aguascalientes-borg|Aguascalientes]] | [[Morelos]] (MOR) | [[Cuernavaca]] |- | [[Baja California]] (BC) | [[Mexicali]] | [[Nayarit]] (NAY) | [[Tepic]] |- | [[Baja California Sur]] (BCS) | [[La Paz (Baja California Sur)|La Paz]] | [[Nuevo León]] (NL) | [[Monterrey]] |- | [[Campeche]] (CAM) | [[Campeche-borg|Campeche]] | [[Oaxaca]] (OAX) | [[Oaxaca-borg|Oaxaca]] |- | [[Chiapas]] (CHIS) | [[Tuxtla Gutiérrez]] | [[Puebla (fylki)|Puebla]] (PUE) | [[Puebla (borg)|Puebla]] |- | [[Chihuahua (fylki)|Chihuahua]] (CHIHU) | [[Chihuahua-borg|Chihuahua]] | [[Querétaro]] (QRO) | [[Querétaro-borg|Querétaro]] |- | [[Coahuila]] (COAH) | [[Saltillo]] | [[Quintana Roo]] (QR) | [[Chetumal]] |- | [[Colima]] (COL) | [[Colima-borg|Colima]] | [[San Luis Potosí]] (SLP) | [[San Luis Potosí-borg|San Luis Potosí]] |- | [[Durango]] (DUR) | [[Durango-borg|Durango]] | [[Sinaloa]] (SNL) | [[Culiacán]] |- | [[Guanajuato]] (GTO) | [[Guanajuato-borg|Guanajuato]] | [[Sonora]] (SON) | [[Hermosillo]] |- | [[Guerrero]] (GRO) | [[Chilpancingo]] | [[Tabasco]] (TAB) | [[Villahermosa]] |- | [[Hidalgo]] (HGO) | [[Pachuca]] | [[Tamaulipas]] (TAMPS) | [[Ciudad Victoria|Victoria]] |- | [[Jalisco]] (JAL) | [[Guadalajara]] | [[Tlaxcala]] (TLAX) | [[Tlaxcala-borg|Tlaxcala]] |- | [[México (fylki)|México]] (EM) | [[Toluca]] | [[Veracruz]] (VER) | [[Xalapa]] |- | [[Mexíkóborg]] (CDMX) | Mexíkóborg | [[Yucatán]] (YUC) | [[Mérida (Yucatán)|Mérida]] |- | [[Michoacán]] (MICH) | [[Morelia]] | [[Zacatecas]] (ZAC) | [[Zacatecas-borg|Zacatecas]] |} == Efnahagslíf == [[File:Mexico_Product_Exports_(2019).svg|thumb|Graf sem sýnir hlutfallslega skiptingu útflutningstekna Mexíkó. Hagkerfi landsins er með því flóknasta í Rómönsku Ameríku.]] [[File:Mexico_City_(2018)_-_508.jpg|thumb|[[Kauphöllin í Mexíkó]] í Mexíkóborg.]] Í apríl 2018 var verg landsframleiðsla að nafnvirði í Mexíkó sú 15. mesta í heimi (1,15 billjónir bandaríkjadala)<ref name="invest">{{cite web |website=Investopedia.com |title=Top 20 Economies in the World|url=https://www.investopedia.com/insights/worlds-top-economies/|date=7 June 2019|access-date=15 July 2019|author=Caleb Silver}}</ref> og sú 11. mesta kaupmáttarjöfnuð (2,45 billjónir bandaríkjadala). Hagvöxtur var að meðaltali 2,9% árið 2016 og 2% árið 2017.<ref name="invest" /> Landbúnaður hefur staðið undir 4% af landsframleiðslunni síðustu tvo áratugi, en iðnaður stendur undir 33% (aðallega bílaiðnaður, olíuiðnaður og rafeindaiðnaður), meðan þjónusta (aðallega fjármálaþjónusta og ferðaþjónusta) stendur undir 63%.<ref name="invest"/> Kaupmáttarjöfnuð landsframleiðsla á mann í Mexíkó var 18.714,05 bandaríkjadalir. Samkvæmt Heimsbankanum árið 2009 voru [[vergar þjóðartekjur]] Mexíkó að markaðsvirði þær aðrar hæstu í Rómönsku Ameríku, á eftir [[Brasilía|Brasilíu]],<ref name="GNI">{{cite web |url=http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GNI.pdf |title=Total GNI Atlas Method 2009, World Bank |access-date=27 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101105181216/http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GNI.pdf |archive-date=5 November 2010 |url-status=dead }}</ref> sem gerði hæstu þjóðartekjur á mann, eða 15.311 dali.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2017/12/11/health/obesity-mexico-nafta.html |title=A Nasty, Nafta-Related Surprise: Mexico's Soaring Obesity |author=Andrew Jacobs |author2=Matt Richtel |work=The New York Times|access-date=12 December 2017|date=11 December 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171212130727/https://www.nytimes.com/2017/12/11/health/obesity-mexico-nafta.html|archive-date=12 December 2017}}</ref><ref name="GNIPC">{{cite web |url=http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GNIPC.pdf |title=GNI per capita 2009, Atlas method and PPP, World Bank |access-date=27 December 2010 }}</ref> Mexíkó er nú almennt skilgreint sem efra miðtekjuland. [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn]] spáði 2,3% og 2,7% hagvexti árin 2018 og 2019.<ref name="invest"/> Árið 2050 gæti Mexíkó verið orðið fimmta eða sjöunda stærsta hagkerfi heims.<ref>{{cite web|url=https://thecatalist.org/2010/03/mexico-2050-the-world%C2%B4s-fifth-largest-economy/|title=Mexico 2050: The World's Fifth Largest Economy|date=17 March 2010 |access-date=12 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100819135700/http://thecatalist.org/2010/03/mexico-2050-the-world%C2%B4s-fifth-largest-economy |archive-date=19 August 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.pwc.com/en_GX/gx/world-2050/assets/pwc-world-in-2050-report-january-2013.pdf|title=World in 2050 – The BRICs and beyond: prospects, challenges and opportunities|publisher=PwC Economics|archive-url=https://web.archive.org/web/20130222040853/http://www.pwc.com/en_GX/gx/world-2050/assets/pwc-world-in-2050-report-january-2013.pdf|archive-date=22 February 2013|url-status=dead|access-date=17 July 2013}}</ref> Margar alþjóðastofnanir skilgreina Mexíkó sem miðtekjuríki, eða miðstéttarríki,<ref>{{cite news|newspaper=The Mazatlan Post|date=11 April 2019|access-date=15 July 2019|title=How much should you earn in Mexico to belong to the middle or upper class?|url=https://themazatlanpost.com/2019/04/11/how-much-should-you-earn-in-mexico-to-belong-to-the-middle-or-upper-class/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190715181153/https://themazatlanpost.com/2019/04/11/how-much-should-you-earn-in-mexico-to-belong-to-the-middle-or-upper-class/|archive-date=15 júlí 2019|url-status=dead}}</ref><ref name=BloombergEcon>{{cite news |last1=Smith |first1=Noah |title=Mexico Is Solidly Middle Class (No Matter What Trump Says) |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2019-08-26/mexico-s-economic-growth-lifts-it-into-middle-class-status |work=Bloomberg |date=26 August 2019 }}</ref> en [[Stofnun um mat á stefnu í samfélagsþróun]] (CONEVAL), sem ber ábyrgð á mælingum á fátækt í landinu, segir að stórt hlutfall íbúa Mexíkó búi við fátækt. Samkvæmt stofnuninni hafði fjöldi fólks sem bjó við fátækt vaxið úr 18-19% árið 2006<ref>{{cite web |title=Human Development Report 2009 |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/reports/269/hdr_2009_en_complete.pdf |website=United Nations Development Programme |publisher=United Nations |access-date=4 June 2020 |page=118}}</ref> í 46% (52 milljónir) árið 2010.<ref name="CONEVAL">{{cite web |url=http://web.coneval.gob.mx/Informes/Evaluaci%C3%B3n%202011/Informe%20de%20Evaluaci%C3%B3n%20de%20la%20Pol%C3%ADtica%20de%20Desarrollo%20Social%202011/Informe_de_evaluacion_de_politica_social_2011.pdf |title=CONEVAL Informe 2011 |access-date=31 March 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021025820/http://web.coneval.gob.mx/Informes/Evaluaci%C3%B3n%202011/Informe%20de%20Evaluaci%C3%B3n%20de%20la%20Pol%C3%ADtica%20de%20Desarrollo%20Social%202011/Informe_de_evaluacion_de_politica_social_2011.pdf |archive-date=21 October 2013 }}</ref> Sérfræðingar telja þó að þessi mikli vöxtur stafi aðallega af breytingum á forsendum mælinga CONEVAL. Þeir benda líka á að þessi fjöldi er 40 sinnum meiri en sá fjöldi sem er undir fátæktarmörkum [[Heimsbankinn|Heimsbankans]].<ref>{{cite web |last1=Gentilini |first1=Ugo |last2=Sumner |first2=Andy |title=Should poverty be defined by a single international poverty line, or country by country? (and what difference does it make?) |url=https://oxfamblogs.org/fp2p/should-poverty-be-defined-by-a-single-international-poverty-line-or-country-by-country-and-what-difference-does-it-make/ |website=From Poverty to Power |publisher=Oxfam |access-date=4 June 2020 |date=24 July 2012 |archive-date=11 maí 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511075340/https://oxfamblogs.org/fp2p/should-poverty-be-defined-by-a-single-international-poverty-line-or-country-by-country-and-what-difference-does-it-make/ |url-status=dead }}</ref> Samkvæmt skilgreiningu [[OECD]] á fátæktarmörkum (sem það hlutfall íbúa sem hefur innan við 60%<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/8177864.stm |title=Just what is poor? |access-date=27 August 2019 |author=Michael Blastland |work=BBC News |date=31 July 2009}} The "economic distance" concept, and a level of income set at 60% of the median household income</ref> af miðtekjum í landinu) búa 20% íbúa Mexíkó við fátækt.<ref>{{cite web |title=Under Pressure: The Squeezed Middle Class |url=https://www.oecd.org/els/soc/OECD-middle-class-2019-main-findings.pdf |publisher=OECD Publishing |access-date=4 June 2020 |location=Paris |date=2019}}</ref> Ójöfnuður í Mexíkó er sá annar mesti hjá [[OECD]]-ríkjum, á eftir Chile, þótt hann hafi farið minnkandi síðasta áratug.<ref>{{cite book |url=http://www.oecd-ilibrary.org/sites/soc_glance-2011-en/06/01/index.html?contentType=&itemId=/content/chapter/soc_glance-2011-16-en&containerItemId=/content/serial/19991290&accessItemIds=/content/book/soc_glance-2011-en&mimeType=text/html |title=Income inequality |work=Society at a Glance 2011: Social Indicators |publisher=OECD |isbn=9789264098527 |date=12 April 2011 |access-date=16 March 2013 |archive-date=10 október 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010161819/http://www.oecd-ilibrary.org/sites/soc_glance-2011-en/06/01/index.html?contentType=&itemId=/content/chapter/soc_glance-2011-16-en&containerItemId=/content/serial/19991290&accessItemIds=/content/book/soc_glance-2011-en&mimeType=text/html |url-status=dead }}</ref> Neðsta tíund tekjuhópa í landinu nýtir 1,36% af auðlegð landsins, meðan efsta tíundin nýtir næstum 36%. Samkvæmt OECD eru fjármunir sem Mexíkó ver í baráttu gegn fátækt og samfélagsumbætur aðeins um þriðjungur meðaltals aðildarríkja samtakanna.<ref name="OECDREFORMA">{{cite web|url=http://www.oecd.org/dataoecd/35/8/49363879.pdf |title=Perspectivas OCDE: México; Reformas para el Cambio |pages=35–36 |publisher=OECD |date=January 2012 |access-date=17 July 2013}}</ref> Þetta endurspeglast í þeirri staðreynd að ungbarnadauði í Mexíkó er þrisvar sinnum hærri en meðaltal OECD-ríkja, meðan læsi er nálægt miðgildi OECD-ríkja. Samt sem áður telur [[Goldman Sachs]] að Mexíkó muni ná því að hafa 5. stærsta hagkerfi heims fyrir árið 2050.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagobooth.edu/alumni/clubs/pakistan/docs/next11dream-march%20%2707-goldmansachs.pdf |title=Goldman Sachs Paper No.153 Relevant Emerging Markets |access-date=30 May 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100331050553/http://www.chicagobooth.edu/alumni/clubs/pakistan/docs/next11dream-march%20%2707-goldmansachs.pdf |archive-date=31 March 2010 }}</ref> Samkvæmt skýrslu Sameinuðu þjóðanna frá 2008 eru meðaltekjur í dæmigerðri mexíkóskri borg 26.654 dalir, en meðaltekjur í dæmigerðu sveitahéraði rétt hjá aðeins 8.403 dalir.<ref>{{Cite journal|title=Sobresale Nuevo León por su alto nivel de vida|journal=El Norte|year=2006|url=http://busquedas.gruporeforma.com/utilerias/imdservicios3w.dll?JPrintS&file=mty/norte01/00393/00393608.htm&palabra=|language=es}}</ref> Lágmarksdaglaun eru ákvörðuð árlega og voru 102,68 [[mexíkóskur pesói|pesóar]] (um 5,4 bandaríkjadalir) árið 2019.<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com.mx/hoy-entra-en-vigor-el-aumento-en-el-salario-minimo/|title=Hoy entra en vigor el aumento en el salario mínimo|work=Forbes Mexico|date=1 January 2019 |access-date=19 July 2019|language=es|trans-title=The increase in the minimum wage starts today}}</ref> Allar þróunarvísitölur fyrir frumbyggja Mexíkó eru mun lægri en meðaltalið innanlands, sem veldur ríkisstjórn landsins áhyggjum.<ref name="inegi.org.mx">{{cite web |url=http://www.inegi.org.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/poblacion_indigena/Pob_ind_Mex.pdf |title=La Población Indigena en México |publisher=Instituto Nacional de Estadística y Geografía (INEGI) |access-date=17 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131009152736/http://www.inegi.org.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/poblacion_indigena/Pob_ind_Mex.pdf |archive-date=9 October 2013 }}</ref> Rafeindaiðnaðurinn í Mexíkó hefur vaxið mjög hratt á síðasta áratug. Rafeindageirinn í Mexíkó er sá sjötti stærsti í heimi, á eftir [[Kína]], Bandaríkjunum, [[Japan]], [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]] og [[Taívan]]. Mexíkó er annar helsti framleiðandi rafeindatækja sem seld eru í Bandaríkjunum, sem árið 2011 voru 71,4 milljarða virði.<ref name="prnewswire.com">{{cite web |url=https://www.prnewswire.com/news-releases/mexican-consumer-electronics-industry-second-largest-supplier-of-electronics-to-the-us-market-131233479.html |title=Mexican Consumer Electronics Industry Second Largest Supplier of Electronics to the U.S – MEXICO CITY, Oct. 6, 2011/PRNewswire-USNewswire/ |publisher=Prnewswire.com |date=6 October 2011 |access-date=23 April 2014}}</ref> Mexíkóski rafeindaiðnaðurinn snýst aðallega um framleiðslu á sjónvörpum, skjám, tölvum, farsímum, rafrásum, hálfleiðurum, heimilistækjum og íhlutum í kristalsskjái. Geirinn óx um 20% milli 2010 og 2011, sem var aukning frá 17% stöðugum vexti milli 2003 og 2009.<ref name="prnewswire.com"/> Rafeindaiðnaðurinn stendur nú undir 30% af útflutningi frá Mexíkó.<ref name="prnewswire.com"/> Mexíkó framleiðir fleiri bíla en nokkuð annað land í Norður-Ameríku.<ref>{{cite web |url=https://www.upi.com/Business_News/2008/12/11/Mexico_tops_US_Canadian_car_makers/UPI-17741229011704/ |title=Mexico tops U.S., Canadian car makers |publisher=Upi.com |date=11 December 2008 |access-date=30 May 2010}}</ref> Bílaiðnaðurinn framleiðir tæknilega þróaða íhluti og leggur stund á rannsóknir og þróun.<ref name="Gereffi">{{Cite book |last1=Gereffi |first1=G |last2=Martínez |first2=M |chapter=Mexico's Economic Transformation under NAFTA |editor-last=Crandall |editor-first=R |editor2-last=Paz |editor2-first=G |editor3-last=Roett |editor3-first=R |title=Mexico's Democracy at Work: Political and Economic Dynamics |publisher=Lynne Reiner Publishers |publication-date=30 September 2004 |isbn=978-1-58826-300-1 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=KlPiswEACAAJ |year=2005 |url=https://archive.org/details/mexicosdemocracy0000unse }}</ref> „Stóru þrír“ bílaframleiðendurnir ([[General Motors]], [[Ford Motor Company|Ford]] og [[Chrysler]]) hafa verið með starfsemi í Mexíkó frá 4. áratug 20. aldar, en [[Volkswagen]] og [[Nissan]] reistu þar verksmiðjur á 7. áratugnum.<ref name="Hufbauer Auto">{{Cite book |last1=Hufbauer |first1=G.C. |last2=Schott |first2=J.J . |contribution=Chapter 6, The Automotive Sector |contribution-url=http://www.iie.com/publications/chapters_preview/332/06iie3349.pdf |title=NAFTA Revisited: Achievements and Challenges |place=Washington, D.C. |publisher=Institute for International Economics |publication-date=October 2005 |pages=[https://archive.org/details/naftarevisitedac00hufb/page/1 1–78] |isbn=978-0-88132-334-4 |url=https://archive.org/details/naftarevisitedac00hufb/page/1 |date=1 January 2005 }}</ref> Í [[Puebla (borg)|Puebla]] einni eru 70 framleiðendur bifreiðahluta í kringum Volkswagen.<ref name="Gereffi"/> Á 2. áratug 21. aldar stækkaði iðnaðurinn hratt. Árið 2014 var nýfjárfesting í geiranum yfir 10 milljarðar dala. Í september 2016 opnaði [[Kia Motors]] 1 milljarðs dala verksmiðju í [[Nuevo León]]<ref>{{cite news |last1=García |first1=Daniela |title=Inauguran Kia Motors en Pesquería |trans-title=Kia Motors launched in Pesquería |url=https://www.milenio.com/estados/inauguran-kia-motors-en-pesqueria |access-date=4 June 2020 |work=Milenio |date=7 September 2016 |location=Pesquería |language=es}}</ref> og [[Audi]] opnaði samsetningarlínu í Puebla sama ár.<ref>{{cite news |title=Audi inaugura planta automotriz en Puebla |trans-title=Audi opens automotive plant in Puebla |url=http://www.autoexplora.com/autoexplora-drive-style/noticias/nacionales/audi-inaugura-planta-automotriz-en-puebla/ |access-date=4 June 2020 |work=Autoexplora |date=30 September 2016 |language=es |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927002505/http://www.autoexplora.com/autoexplora-drive-style/noticias/nacionales/audi-inaugura-planta-automotriz-en-puebla/ |url-status=dead }}</ref> [[BMW]], [[Mercedes-Benz]] og [[Nissan]] eru með verksmiðjur í byggingu í Mexíkó.<ref name="KiaMexico">{{cite news|title=Automaker Kia plans $1 bn assembly plant in Mexico|url=http://www.mexiconews.net/index.php/sid/225153337|date=28 August 2014|access-date=28 August 2014|publisher=Mexico News.Net|archive-date=3 september 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903092239/http://www.mexiconews.net/index.php/sid/225153337|url-status=dead}}</ref> Innlendir bílaframleiðandur eru [[DINA S.A.]], sem hefur smíðað almenningsvagna og vörubíla frá 1962<ref>{{cite web |url=http://www.dina.com.mx/history.html |title=History |author=DINA Camiones Company |access-date=15 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513110559/http://www.dina.com.mx/history.html |archive-date=13 May 2011}}</ref> og nýja fyrirtækið [[Mastretta]] sem framleiðir sportbílinn [[Mastretta MXT]].<ref>{{cite web|url=http://www.autoblog.com/2008/07/25/london-2008-mastretta-mxt-will-be-mexicos-first-homegrown-car/|title=London 2008: Mastretta MXT will be Mexico's first homegrown car |author=Jeremy Korzeniewski |access-date=30 July 2008}}</ref> Árið 2006 kom næstum helmingur af útflutningstekjum Mexíkó og 45% af innflutningi frá Bandaríkjunum og Kanada.<ref name="cia.gov">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico/ Mexico] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126164719/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico |date=2021-01-26 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]].</ref> Fyrstu þrjá ársfjórðunga 2010 var viðskiptahalli Bandaríkjanna gagnvart Mexíkó 46 milljarðar dala.<ref>{{cite web |url=http://www.koreauspartnership.org/pdf/Koreas%20Balance%20of%20Payments.pdf |title=Korea's Balance of Payments |access-date=9 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501111207/http://www.koreauspartnership.org/pdf/Koreas%20Balance%20of%20Payments.pdf |archive-date=1 May 2011 |url-status=dead }}</ref> Í ágúst 2010 tók Mexíkó fram úr Frakklandi og varð 9. stærsti lánadrottinn Bandaríkjanna.<ref>{{cite web|url=https://www.ustreas.gov/tic/mfh.txt |title=Major Foreign Holders Of Treasury Securities |publisher=U.S. Department of the Treasury |access-date=17 July 2013}}</ref> Landið er viðskiptalega og fjárhagslega svo háð Bandaríkjunum að það veldur áhyggjum.<ref>{{Cite journal|last=Thompson |first=Adam |title=Mexico, Economics: The US casts a long shadow |journal=Financial Times |date=20 June 2006 |url=http://www.ft.com/cms/s/f53c9268-005a-11db-8078-0000779e2340,dwp_uuid=bfb8911e-ff83-11da-93a0-0000779e2340.html |archive-url=https://archive.today/2012.10.23-061552/http://www.ft.com/cms/s/f53c9268-005a-11db-8078-0000779e2340,dwp_uuid=bfb8911e-ff83-11da-93a0-0000779e2340.html |url-status=dead |archive-date=23 October 2012}}</ref> Peningasendingar frá mexíkóskum ríkisborgurum sem starfa í Bandaríkjunum eru umtalsverðar. Eftir samdrátt í [[alþjóðlega fjármálakreppan|alþjóðlegu fjármálakreppunni]] 2008 og aftur í [[Covid-19-faraldurinn|Covid-19-faraldrinum]] 2021 eru þær orðnar hærri en aðrar gjaldeyrisuppsprettur.<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/BX.TRF.PWKR.CD.DT?locations=MX] "Personal Remittances Received, Mexico", [[World Bank]] accessed 11 May 2022</ref><ref>[https://www.nbcnews.com/news/latino/remittances-mexico-soar-covid-pandemic-rcna13638] "Latino Remittances from Mexico Soar". [[NBC News]] accessed 11 May 2022</ref> Peningasendingarnar berast til Mexíkó eftir beinum leiðum í bandaríska ríkisbankakerfinu.<ref>[https://www.judicialwatch.org/most-of-the-33-billion-in-remittances-to-mexico-flow-via-u-s-govt-banking-program/] "Most of the $33 Billion in Remittances to Mexico Flow Via U.S. Govt. Banking Program", [[Judicial Watch]], sótt 12. maí 2022</ref> == Íbúar == [[File:Mexico estados densidad.svg|thumb|Fylki Mexíkó eftir íbúafjölda.]] Alla 19. öld rétt tvöfaldaðist íbúafjöldi Mexíkó. Þessi litla fjölgun hélt áfram fyrstu tvo áratugi 20. aldar, og jafnvel í manntalinu árið 1921 var milljón íbúa fækkun. Þetta má skýra með því að mexíkóska byltingin átti sér stað áratuginn á undan. Vöxturinn jókst gríðarlega milli 1930 og 1990 þegar árleg fjölgun var allt að 3%. Íbúafjöldi Mexíkó tvöfaldaðist á 20 árum og búist var við því að hann næði 120 milljónum fyrir aldamótin 2000. Lífslíkur fóru úr 36 árum 1895 í 72 ár árið 2000. Samkvæmt áætlun [[Landfræði- og tölfræðistofnun Mexíkó|Landfræði- og tölfræðistofnunar Mexíkó]] er áætlaður fjöldi íbúa 129.150.971 árið 2022.<ref>[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126164719/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico |date=2021-01-26 }} World Fact Book, Mexico. skoðað 5. maí 2022</ref> Íbúar voru 123,5 milljónir árið 2017<ref>{{cite news |title=México cuenta con 123.5 millones de habitantes |trans-title=Mexico has 123.5 million inhabitants |url=https://www.eleconomista.com.mx/politica/Mexico-cuenta-con-123.5-millones-de-habitantes-20170710-0116.html |access-date=4 June 2020 |work=El Economista |agency=Notimex |date=10 July 2017 |language=es}}</ref> en þá var Mexíkó fjölmennasta spænskumælandi land heims.<ref name=Spanishhistory>{{cite web|title=Spanish Language History|publisher=Today Translations|url=http://www.todaytranslations.com/index.asp-Q-Page-E-Spanish-Language-History--13053095|archive-url=https://web.archive.org/web/20050417234656/http://www.todaytranslations.com/index.asp-Q-Page-E-Spanish-Language-History--13053095|archive-date=17 April 2005|access-date=1 October 2007}}</ref> == Menning == [[Mynd:CemetarioAlmoloyaRio1995.jpg|thumb|right|Fjölskyldur huga að legsteinum ættingja fyrir dag hinna dauðu í Almoloya del Río 1995.]] [[Mynd:-_panoramio_(2288).jpg|thumb|right|Bókasafnið við [[Universidad Nacional Autónoma de México]] í Mexíkóborg með skreytingum sem byggjast á myndlist frumbyggja Mexíkó reist á 6. áratug 20. aldar.]] Menning Mexíkó endurspeglar fjölbreyttan uppruna íbúa og er undir mestum áhrifum frá menningu [[frumbyggjar Ameríku|frumbyggja]] og [[Spánn|spænskri]] menningu. Mexíkó var ein af [[vöggur siðmenningar|vöggum siðmenningar]] frá því fyrir 7.000 árum þegar íbúar landsins þróuðu fyrstu ræktunarafbrigði [[maís]]. [[Olmekar]], [[Majar]] og [[Astekar]] reistu stórar borgir með einkennandi [[arkitektúr]]. Eftir að Spánverjar lögðu landið undir sig blandaðist menning frumbyggja við spænska menningu. [[Kaþólsk trú]] varð ríkjandi trúarbrögð, þótt ýmsir siðir tengist enn helgiathöfnum frumbyggja. [[Dagur hinna dauðu]], [[pinjata]]n og dýrkun [[Mærin frá Guadalupe|Mærinnar frá Guadalupe]] og alþýðudýrlingsins [[Santa Muerte]] eru dæmi um slíka siði. Eftir [[mexíkóska byltingin|mexíkósku byltinguna]] 1920 var tekin upp stefna aðlögunar frumþjóða landsins undir heitinu ''[[Indigenismo]]''. ''Indigenismo'' fólst í því að upphefja frumbyggjamenningu sem upprunalega þjóðmenningu Mexíkó og brjóta á bak aftur kynþáttamismunun í skólakerfinu. Um leið voru frumbyggjar seldir undir stjórn- og menntakerfi Mexíkó. Listamenn eins og myndlistarmaðurinn [[Diego Rivera]]<ref name=":7">{{Cite journal|jstor = 10.1086/499209|title = Malinche and Matriarchal Utopia: Gendered Visions of Indigeneity in Mexico|url = https://archive.org/details/sim_signs_spring-2006_31_3/page/815|last1 = Taylor|first1 = Analisa|date = March 1, 2006|journal = Signs|doi = 10.1086/499209|pmid = |volume=31|issue = 3|pages=815–840| s2cid=144858655 }}</ref> og tónskáldið [[Daniel Alomía Robles]]<ref>{{cite book|author=Fernando Ríos|title=Panpipes & Ponchos: Musical Folklorization and the Rise of the Andean Conjunto Tradition in La Paz, Bolivia|year=2020|publisher=Oxford University Press|pp=20-57}}</ref> áttu þátt í að skapa þessa stefnu. ''Indigenismo''-stefnan hefur síðar verið gagnrýnd fyrir að hafa reynt að aðlaga frumbyggja að meginstraumsmenningu Mexíkó og þannig í reynd brotið niður sérstöðu frumbyggjasamfélaga um leið og ákveðnir menningarlegir þættir voru gerðir að þjóðartáknum. Eftir síðari heimsstyrjöld breyttist stefnan í það sem hefur verið nefnt ''[[Mestizaje]]'' sem upphefur blandaðan uppruna íbúa landsins, á þeim forsendum að allir séu á einhvern hátt blandaðir og þar með jafnréttháir. Heimspekingurinn [[José Vasconcelos]] átti þátt í mótun þessarar stefnu með hugmyndinni um „alheimskynþáttinn“,<ref name="vasconcelos160">{{Cite book|last=Vasconcelos|first=José|others=Didier T. Jaén (translator)|title=La Raza Cósmica (The Cosmic Race)|publisher=The Johns Hopkins University Press|year=1997|isbn=978-0-8018-5655-6|page=[https://archive.org/details/cosmicracebiling00vasc/page/160 160]|url=https://archive.org/details/cosmicracebiling00vasc/page/160|url-access=registration}}</ref> og meðal listamanna sem tengjast henni eru myndlistarkonan [[Frida Kahlo]] og rithöfundurinn [[Octavio Paz]]. Margir lykilþættir í menningu Mexíkó, eins og [[Mariachi-tónlist]] og [[kúreki|kúrekamenning]], eru tengdir við þennan blandaða uppruna.<ref>{{cite web|url=https://www.history.com/topics/mexico/history-of-mexico|title=History of Mexico|website=History}}</ref> ''Mestizaje'' hefur líka verið gagnrýnt fyrir að breiða yfir kynþáttamismunun í mexíkósku samfélagi og hafna sérstöðu frumþjóða.<ref>{{cite web|url=https://lareviewofbooks.org/article/the-myth-of-mestizaje/|title=The Myth of Mestizaje|author=Federico Navarrete, Ellen Jones|date=27. nóvember 2020|website=LARB: Los Angeles Review of Books}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.mesoweb.com/ Vefur um miðameríska menningu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260411144706/https://www.mesoweb.com/ |date=2026-04-11 }} * [http://www.timarit.is/?issueID=416690&pageSelected=3&lang=0 ''Menningin sem tortímist''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1937]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} {{G-20}} {{Fríverslunarsamningur Norður-Ameríku}} {{Norður-Ameríka}} [[Flokkur:Mexíkó| ]] [[Flokkur:Spænskumælandi lönd]] mzawnlyxhg9try5wedrawl8vq7c0of6 0 12206 1982803 1972415 2026-10-15T14:25:08Z Akigka 183 Tilvísun á [[Heimspeki]] 1982803 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Heimspeki]] 678ef457kuqec356gs0vhby1ni56vsb 0 21047 1982871 1372970 2026-10-16T03:48:08Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982871 wikitext text/x-wiki '''Villeneuve-d'Ascq''' er borg í [[Frakkland]]i. Hún er norðarlega í Frakklandi. == Tengill == {{Commons|Category:Villeneuve d'Ascq|Villeneuve-d'Ascq}} * [https://web.archive.org/web/20070515140726/http://www.mairie-villeneuvedascq.fr/ Vefur borgarinnar] {{Stubbur|landafræði|Frakkland}} [[Flokkur:Borgir í Frakklandi]] rig427cnkbv8kpayeu93q7krrzdzrcd 0 21865 1982868 1978731 2026-10-16T03:40:28Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 4 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982868 wikitext text/x-wiki {{Rithöfundur | nafn = Victor Hugo | mynd = Victor Hugo.jpg | myndastærð = 250px | myndalýsing = {{small|Victor Hugo árið 1875.}} | dulnefni = | fæðingardagur = [[26. febrúar]] [[1802]] | fæðingarstaður = [[Besançon]], [[Doubs]], [[Fyrsta franska lýðveldið|Frakkland]]i | dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|1885|5|22|1802|2|26}} | dauðastaður = [[París]], [[Þriðja franska lýðveldið|Frakkland]]i | starf = Rithöfundur, stjórnmálamaður | þjóðerni = [[Frakkland|Franskur]] | virkur = | tegund = | umfangsefni = | stefna = [[Rómantík]] | frumraun = | þekktasta verk = ''[[Maríukirkjan í París]]'' (1831)<br>''[[Vesalingarnir]]'' (1862) | undiráhrifumfrá = | hafðiáhrifá = | maki = Adèle Foucher (g. 1822; d. 1868) | börn = Léopold Victor Hugo<br>Léopoldine Hugo<br>Charles Hugo<br>François-Victor Hugo<br>Adèle Hugo | undirskrift = Victor Hugo Signature.svg | vefsíða = | neðanmálsgreinar = }} '''Victor Hugo''' ([[26. febrúar]] [[1802]], [[Besançon]], [[Frakkland]]i – [[22. maí]] [[1885]], [[París]]) var [[Frakkland|franskur]] [[ljóð]]a-, [[Skáldsaga|skáldsagna-]] og [[leikrit]]ahöfundur og einn af áhrifamestu skáldum [[Frönsk rómantík|frönsku rómantíkurinnar]]. Þekktustu verk hans eru ''[[Vesalingarnir]]'' (''Les Misérables'') og ''[[Maríukirkjan í París]]'' (''Notre-Dame de Paris''). Hann var íhaldssamur í æsku en varð síðar mikill stuðningsmaður lýðveldisstefnu. Verk hans snertu á helstu málefnum og stefnum ríkjandi í [[stjórnmál]]um og [[list]] á æviferli hans. == Árdagar == [[Mynd:Victor Hugo-Young.jpg|frame|left|Victor Hugo ungur að árum]] Hugo var yngstur þriggja sona hjónanna Joseph Léopold Sigisbert Hugo ([[1773]]–[[1828]]) og Sophie Trébuchet ([[1772]]–[[1821]]). Hann fæddist árið [[1802]] í Besançon (borg í [[Franche-Comté]] fylki) og bjó mestan hluta ævi sinnar í Frakklandi. Ókyrrð einkenndi æsku Hugo, en skömmu fyrir fæðingu hans endaði valdatíð [[Búrbónar|Búrbóna]] í [[Franska byltingin|frönsku byltingunni]], ríkisstéttaþing var sett saman og svo síðar lagt af þegar [[Napóleon Bónaparte]] gerði Frakkland að [[Fyrra franska keisaraveldið|keisaraveldi]] en þá var Hugo orðinn tveggja ára. Skömmu fyrir átján ára afmæli var konungsveldi Búrbóna svo endurreist. Skoðanir foreldra hans einkenndu þær [[hugmyndafræði]]legu og trúarlegu andstæður sem voru ríkjandi allt hans líf; faðir hans var [[hermaður]], [[trúleysi|trúlaus]] lýðræðissinni og dyggur stuðningsmaður Napoleóns en móðir hans var [[Kaþólska|kaþólikki]] og konungssinni. Sophie, móðir Hugo, fylgdi eiginmanni sínum á varðstaði til [[Ítalía|Ítalíu]] og [[Spánn|Spánar]]. Hún fékk leið á herlíferninu og stanslausum ferðalögum, auk þess að vera upp á kant við ótryggan eiginmann sinn. Hún ákvað því að skilja við hann og flutti til Parísar. Íhaldssemi Hugo á yngri árum má því rekja til þess að móðir hans ól hann upp en í fyrstu verkum hans má greina ástríðufulla hollustu við konung og trúna. Það var ekki fyrr en í kjölfarið á [[Febrúarbyltingin í Frakklandi|febrúarbyltingunni]] [[1848]] sem hann fór að gagnrýna [[Kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjuna]] og fór að berjast fyrir lýðræði og [[frjáls hugsun|frjálsri hugsun]]. Hugo varð einn heitasti stuðningsmaður [[lýðveldi]]shyggju í Frakklandi eftir byltinguna 1848. Þegar [[Napóleon 3.|Louis-Napoléon Bonaparte]], fyrsti forseti [[Annað franska lýðveldið|annars franska lýðveldisins]], framdi valdarán árið 1852 og tók sér keisaratign undir nafninu Napóleon 3. gerðist Hugo einn harðasti gagnrýnandi hans. Hugo fór í sjálfskipaða útlegð á tíma [[Síðara franska keisaraveldið|síðara franska keisaraveldisins]] og neitaði að snúa heim jafnvel þegar keisarinn bauð andstæðingum sínum almenna sakaruppgjöf þar sem Hugo vildi ekki veita keisarastjórninni viðurkenningu sína og búa við ritskoðun á stjórnmálaritum sínum. Hugo sneri ekki aftur til Frakklands fyrr en eftir að síðara keisaraveldið hrundi í miðju [[Fransk-prússneska stríðið|fransk-prússneska stríðinu]] árið 1870 og [[Þriðja franska lýðveldið|þriðja lýðveldið]] var stofnað í París. Stuttu eftir að Hugo sneri aftur til Parísar hófu Prússar umsátur um borgina. Á meðan á umsátrinu stóð varð matarskortur svo mikill að Parísarbúar neyddust til þess að borða dýragarðsdýr og rottur. Hugo skrifaði um reynslu sína: „Við erum ekki einu sinni að borða hesta lengur. Kannski er þetta hundur? Kannski er þetta rotta? Ég er farinn að fá magapínu. Við leggjum okkur hið óþekkta til munns.“<ref>Victor Hugo, ''Choses vues 1849-1885'', Paris, Gallimard, 1997, 1014 bls., bls. 597, 605.</ref> Eftir að stríðinu lauk tók Hugo virkan þátt í stjórnmálum þriðja lýðveldisins. Hann sat á þingi fyrir Signukjördæmi frá 30. janúar 1876 til dauðadags og átti í samskiptum við ýmsa helstu áhrifamenn Frakklands á þessum tíma, meðal annars [[Adolphe Thiers]], [[Léon Gambetta]] og [[Georges Clemenceau]].<ref name="éclat d'un siècle-Impossible">Annette Rosa, ''Victor Hugo, l'éclat d'un siècle'' - [http://groupugo.div.jussieu.fr/Groupugo/Textes_et_documents/Eclat_d%27un_si%C3%A8cle.htm#c4_6 Victor Hugo est impossible 1885 - 1985], sur le site du [http://groupugo.div.jussieu.fr/ Groupe Hugo].</ref> == Frumverk == Eins og mörg ung skáld á þessum tíma var Hugo undir miklum áhrifum [[François-René de Chateaubriand]], upphafsmans [[rómantík]]ur og eitt af afburðarskáldum Frakka á [[18. öld]]. Hugo ákvað ungur að hann skyldi vera eins og Chateaubriand eða vera annars ekki neitt en sú varð raunin að mörgu leiti, hann hélt áfram að breiða út rómantík, tók þátt í stjórnmálum sem lýðræðissinni og fyrir vikið lenti í útleigð, ekki ólíkt Chateaubriand. Bráðþroska eldmóður og mælska í fyrstu verkum Hugo gerðu hann frægan ungan að aldri. Fyrsta ljóðasafn hans ([[Nouvelles Odes et Poésies Diverses]]) var gefið út [[1824]], þegar hann var aðeins tuttugu og tveggja ára gamall og ávann sér þannig konunglega ölmusu frá [[Lúðvík XVIII]]. Ljóðasafnið sem kom tveimur árum síðar ([[Odes et Ballades]]) gerði hann þó enn frægari og þar sýndi hann fram á náttúrulega hæfileika sína sem skáld. Þrátt fyrir að vera gegn óskum móður hans, varð Hugo ástfangin og [[trúlofun|trúlofaðist]] leynilega bernsku kærustu sinni, [[Adéle Foucher]] ([[1803]]-[[1868]]). Hann var óvenjulega náin móður sinni og giftist því ekki Foucher fyrr en eftir að móðir hans lést árið [[1822]]. Hann gaf út fyrstu skáldsöguna sína næsta ár ([[Han d'Islande]], [[1823]]) og aðra skáldsögu þrem árum síðar ([[Bug-Jargal]], [[1826]]). Á árunum [[1829]] til [[1840]] gaf hann út fimm ljóðarit í viðbót ([[Les Orientales]], [[1829]]; [[Les Feuilles d'automne]], [[1831]]; [[Les Chants du crépuscule]], [[1835]]; [[Les Voix intérieures]], [[1837]]; and [[Les Rayons et les ombres]], [[1840]]) og mótaði orðspor sitt sem eitt helsta [[harmljóð]]a- og ljóðaskáld síns tíma. == Verk Hugo == === Útgefið á æviferli hans === * ''[[Nouvelles Odes]]'' (1824) * ''[[Bug-Jargal]]'' (1826) * ''[[Odes et Ballades]]'' (1826) * ''[[Cromwell (play)|Cromwell]]'' ([[1827]]) * ''[[Les Orientales]]'' ([[1829]]) * ''[[Le Dernier jour d'un condamné]]'' (1829) * ''[[Hernani]]'' ([[1830]]) * ''[[Notre-Dame de Paris]]'' ([[1831]]) (ísl. útg. 1945: ''Esmeralda''; 1948: ''Maríukirkjan í París''; 1996: ''Hringjarinn í Notre-Dame'') * ''[[Marion Delorme (Hugo)|Marion Delorme]]'' ([[1831]]) * ''[[Les Feuilles d'automne]]'' ([[1831]]) * ''[[Le roi s'amuse]]'' ([[1832]]) * ''[[Lucrèce Borgia]]'' ([[1833]]) * ''[[Marie Tudor]]'' (1833) * ''Étude sur [[Honoré Mirabeau|Mirabeau]]'' ([[1834]]) * ''[[Littérature et philosophie mêlées]]'' (1834) * ''[[Claude Gueux]]'' (1834) * ''[[Angelo]]'' ([[1835]]) * ''[[Les Chants du crépuscule]]'' (1835) * ''[[Les Voix intérieures]]'' ([[1837]]) * ''[[Ruy Blas]]'' ([[1838]]) * ''[[Les Rayons et les ombres]]'' ([[1840]]) * ''[[Le Rhin]]'' ([[1842]]) * ''[[Les Burgraves]]'' ([[1843]]) * ''[[Napoléon le Petit]]'' ([[1852]]) * ''[[Les Châtiments]]'' ([[1853]]) * ''[[Lettres à Louis Bonaparte]]'' ([[1855]]) * ''[[Les Contemplations]]'' ([[1856]]) * ''[[La Légende des siècles]]'' ([[1859]]) * ''[[Les Misérables]]'' ([[1862]]) (ísl. útg. 1925: ''Vesalingarnir'') * ''[[William Shakespeare (ritgerð)]]'' ([[1864]]) * ''[[Les Chansons des rues et des bois]]'' ([[1865]]) * ''[[Les Travailleurs de la Mer]]'' ([[1866]]) * ''[[Paris-Guide]]'' ([[1867]]) * ''[[L'Homme qui rit]]'' ([[1869]]) (ísl. útg. 1932: ''Maðurinn sem hlær'') * ''[[L'Année terrible]]'' ([[1872]]) * ''[[Quatre-vingt-treize]]'' ([[1874]]) * ''[[Mes Fils]]'' (1874) * ''[[Actes et paroles]] — [[Avant l'exil]]'' ([[1875]]) * ''Actes et paroles - [[Pendant l'exil]]'' (1875) * ''Actes et paroles - [[Depuis l'exil]]'' ([[1876]]) * ''La Légende des Siècles 2e série'' ([[1877]]) * ''[[L'Art d'être grand-père]]'' (1877) * ''[[Histoire d'un crime]]'' 1re partie (1877) * ''Histoire d'un crime'' 2e partie ([[1878]]) * ''[[Le Pape]]'' (1878) * ''[[Religions et religion]]'' ([[1880]]) * ''[[L'Âne]]'' (1880) * ''[[Les Quatres vents de l'esprit]]'' ([[1881]]) * ''[[Torquemada]]'' ([[1882]]) * ''La Légende des siècles'' Tome III ([[1883]]) * ''[[L'Archipel de la Manche]]'' (1883) === Útgefin eftir andlát === * ''Théâtre en liberté'' ([[1886]]) * ''[[La fin de Satan]]'' ([[1886]]) * ''Choses vues - 1re série'' ([[1887]]) * ''Toute la lyre'' ([[1888]]) * ''Alpes et Pyrénées'' ([[1890]]) * ''Dieu'' ([[1891]]) * ''France et Belgique'' ([[1892]]) * ''Toute la lyre - nouvelle série'' ([[1893]]) * ''Correspondances - Tome I'' ([[1896]]) * ''Correspondances - Tome II'' ([[1898]]) * ''Les années funestes'' (1898) * ''Choses vues - 2e série'' ([[1900]]) * ''Post-scriptum de ma vie'' ([[1901]]) * ''Dernière Gerbe'' ([[1902]]) * ''Mille francs de récompense'' ([[1934]]) * ''Océan. Tas de pierres'' ([[1942]]) * ''Pierres'' ([[1951]]) === Rit á netinu === * [http://www.online-literature.com/victor_hugo/les_miserables/ ''Les Misérables'' online] * [http://www.online-literature.com/victor_hugo/hunchback_notre_dame/ ''The Hunchback of Notre Dame'' online] * [http://onlinebooks.library.upenn.edu/webbin/book/search?amode=start&author=Hugo%2c%20Victor E-texts of some of Hugo's works from various sources] * [http://www.gavroche.org/vhugo/ E-texts of Hugo's work, contemporary and modern reviews, and biographical material] * [http://www.ellopos.net/politics/eu_hugo.html Political speeches by Victor Hugo: Victor Hugo, My Revenge is Fraternity!] * [http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/EUhugo.htm Biography and speech from 1851] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070808003845/http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/EUhugo.htm |date=2007-08-08 }} * [http://www.gavroche.org/vhugo/sitemap.shtml Victor Hugo Central] * [https://web.archive.org/web/20000510224348/http://www.geocities.com/Paris/LeftBank/9640/works.html A list of works by Victor Hugo] * [http://www.french-literature-online.com/victor-hugo/ Victor Hugo ebooks] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051222071703/http://www.french-literature-online.com/victor-hugo/ |date=2005-12-22 }} Read Victor Hugo's works online in an easy to read HTML format == Heimildir == === Heimildir á netinu === * Afran, Charles (1997). [http://www.discoverfrance.net/France/Theatre/Hugo/hugo.shtml “Victor Hugo: French Dramatist”]. Website: Discover France. (Originally published in ''Grolier Multimedia Encyclopedia'', 1997, v.9.0.1.) Retrieved November 2005. * Bates, Alan (1906). [https://web.archive.org/web/20170329134812/http://www.theatrehistory.com/french/hugo001.html “Victor Hugo”]. Website: Theatre History. (Originally published in ''The Drama: Its History, Literature and Influence on Civilization'', vol. 9. ed. Alfred Bates. London: Historical Publishing Company, 1906. pp. 11-13.) Retrieved November 2005. * Bates, Alfred (1906). [https://web.archive.org/web/20170329135319/http://www.theatrehistory.com/french/hugo006.html “Hernani”]. Website: Threatre History. (Originally published in ''The Drama: Its History, Literature and Influence on Civilization'', vol. 9. ed. Alfred Bates. London: Historical Publishing Company, 1906. pp. 20-23.) Retrieved November 2005. * Bates, Alfred (1906). [https://web.archive.org/web/20170329135820/http://www.theatrehistory.com/french/hugo005.html “Hugo’s Cromwell”]. Website: Theatre History. (Originally published in ''The Drama: Its History, Literature and Influence on Civilization'', vol. 9. ed. Alfred Bates. London: Historical Publishing Company, 1906. pp. 18-19.) Retrieved November 2005. * Bittleston, Misha (uncited date). [http://www.mishabittleston.com/artists/victor_hugo/ "Drawings of Victor Hugo"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100322220758/http://www.mishabittleston.com/artists/victor_hugo/ |date=2010-03-22 }}. Website: Misha Bittleston. Retrieved November 2005. * Burnham, I.G. (1896). [https://web.archive.org/web/20170329134930/http://www.theatrehistory.com/french/hugo008.html “Amy Robsart”]. Website: Theatre History. (Originally published in ''Victor Hugo: Dramas''. Philadelphia: The Rittenhouse Press, 1896. pp. 203-6, 401-2.) Retrieved November 2005. * Columbia Encyclopedia, 6th Edition (2001-05). [http://aol.bartleby.com/65/hu/Hugo-Vic.html “Hugo, Victor Marie, Vicomte”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516093903/http://aol.bartleby.com/65/hu/Hugo-Vic.html |date=2008-05-16 }}. Website: Bartleby, Great Books Online. Retrieved November 2005. Retrieved November 2005. * Fram-Cohen, Michelle (2002). [http://www.objectivistcenter.org/navigator/articles/nav+mframcohen_romanticism-dead-long-live-romanticism.asp “Romanticism is Dead! Long Live Romanticism!”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041009221049/http://www.objectivistcenter.org/navigator/articles/nav%20mframcohen_romanticism-dead-long-live-romanticism.asp |date=2004-10-09 }}. ''The New Individualist, An Objectivist Review of Politics and Culture''. Website: The Objectivist Center. Retrieved November 2005. * Haine, W. Scott (1997). [http://www.cats.ohiou.edu/~Chastain/dh/hugo.htm “Victor Hugo”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080411025136/http://www.cats.ohiou.edu/~Chastain/dh/hugo.htm |date=2008-04-11 }}. Encyclopedia of 1848 Revolutions. Website: Ohio University. Retrieved November 2005. * Illi, Peter (2001-2004). [http://www.hugo-online.org/050000.htm “Victor Hugo: Plays”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415135602/http://www.hugo-online.org/050000.htm |date=2009-04-15 }}. Website: The Victor Hugo Website. Retrieved November 2005. * Karlins, N.F. (1998). [http://www.artnet.com/Magazine/features/karlins/karlins5-5-98.asp "Octopus With the Initials V.H."] Website: ArtNet. Retrieved November 2005. * Liukkonen, Petri (2000). [http://www.kirjasto.sci.fi/vhugo.htm “Victor Hugo (1802-1885)”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140324184201/http://www.kirjasto.sci.fi/vhugo.htm |date=2014-03-24 }}. Books and Writers. Website: Pegasos: A Literature Related Resource Site. Retrieved November 2005. * Meyer, Ronald Bruce (date not cited). [https://web.archive.org/web/20060508103328/http://www.ronaldbrucemeyer.com/rants/0226almanac.htm “Victor Hugo”]. Website: Ronald Bruce Meyer. Retrieved November 2005. * Robb, Graham (1997). [http://www.nytimes.com/books/first/r/robb-hugo.html “A Sabre in the Night”]. Website: New York Times (Books). (Exerpt from Graham, Robb (1997). ''Victor Hugo: A Biography''. New York: W.W. Norton & Company.) Retrieved November 2005. * Roche, Isabel (2005). [http://www.barnesandnoble.com/writers/writerdetails.asp?cid=30497 “Victor Hugo: Biography”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080319092617/http://www.barnesandnoble.com/writers/writerdetails.asp?cid=30497 |date=2008-03-19 }}. Meet the Writers. Website: Barnes & Noble. (From the Barnes & Noble Classics edition of ''The Hunchback of Notre Dame'', 2005.) Retrieved November 2005. * Uncited Author. [http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/EUhugo.htm “Victor Hugo”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070808003845/http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/EUhugo.htm |date=2007-08-08 }}. Website: Spartacus Educational. Retrieved November 2005. * Uncited Author. [http://www.bbc.co.uk/guernsey/content/articles/2004/09/20/victor_hugo_timeline_feature.shtml “Timeline of Victor Hugo”]. Website: BBC. Retrieved November 2005. * Uncited Author. (2000-2005). [http://www.online-literature.com/victor_hugo/ “Victor Hugo”]. Website: The Literature Network. Retrieved November 2005. * Uncited Author. [http://www.victorhugo.education.fr/ressources/caricature.htm "Hugo Caricature"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020128084404/http://www.victorhugo.education.fr/ressources/caricature.htm |date=2002-01-28 }}. Website: Présence de la Littérature a l’école. Retrieved November 2005. === Frekara lesefni === * Barbou, Alfred (1882). ''Victor Hugo and His Times''. University Press of the Pacific: 2001 paper back edition. ISBN 0-89875-478-X. * Brombert, Victor H. (1984). ''Victor Hugo and the Visionary Novel''. Boston: Harvard University Press. ISBN 0-674-93550-0. * Davidson, A.F. (1912). ''Victor Hugo: His Life and Work''. University Press of the Pacific: 2003 paperback edition. ISBN 1-4102-0778-1. * Dow, Leslie Smith (1993). ''Adele Hugo: La Miserable''. Fredericton: Goose Lane Editions. ISBN 0-86492-168-3. * Falkayn, David (2001). ''Guide to the Life, Times, and Works of Victor Hugo''. University Press of the Pacific. ISBN 0-89875-465-8. * [[Martin Feller]], ''Der Dichter in der Politik. Victor Hugo und der deutsch-französische Krieg von 1870/71. Untersuchungen zum französischen Deutschlandbild und zu Hugos Rezeption in Deutschland.'' Marburg 1988. * Frey, John Andrew (1999). ''A Victor Hugo Encyclopedia''. Greenwood Press. ISBN 0-313-29896-3. * Grant, Elliot (1946). ''The Career of Victor Hugo''. Harvard University Press. Out of print. * Halsall, A.W. et al (1998). ''Victor Hugo and the Romantic Drama''. University of Toronto Press. ISBN 0-8020-4322-4. * Hart, Simon Allen (2004). ''Lady in the Shadows : The Life and Times of Julie Drouet, Mistress, Companion and Muse to Victor Hugo.'' Publish American. ISBN 1-4137-1133-2. * Houston, John Porter (1975). ''Victor Hugo''. New York: Twayne Publishers. ISBN 0-8057-2443-5. * Ireson, J.C. (1997). ''Victor Hugo: A Companion to His Poetry''. Clarendon Press. ISBN 0-19-815799-1. * Maurois, Andre (1966). ''Victor Hugo and His World''. London: Thames and Hudson. Out of print. * Robb, Graham (1997). ''Victor Hugo: A Biography''. W.W. Norton & Company: 1999 paperback edition. ISBN 0-393-31899-0. ([http://www.wwnorton.com/catalog/spring99/victorhugo.htm description/reviews]) * Tonazzi, Pascal (2007) ''Florilège de Notre-Dame de Paris (anthologie)'' Editions Arléa, Paris, ISBN 2-86959-795-9 ===Tilvísanir=== <references/> == Tenglar == {{commonscat|Victor Hugo}} * {{gutenberg author| id=Victor+Hugo | name=Victor Hugo}} * [http://www.mtholyoke.edu/courses/rschwart/hist255 France of Victor Hugo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170329135841/https://www.mtholyoke.edu/courses/rschwart/hist255/ |date=2017-03-29 }} * [http://www.victorhugo.gg Opinber vefsíða Guernsey’s um Victor Hugo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080408091638/http://www.victorhugo.gg/ |date=2008-04-08 }} * [http://gavroche.org/vhugo Victor Hugo Central] * [http://www.hugo-online.org Vefsíða Victor Hugo] {{DEFAULTSORT:Hugo, Victor}} {{fd|1802|1885}} [[Flokkur:Frönsk leikskáld]] [[Flokkur:Frönsk ljóðskáld]] [[Flokkur:Franskir skáldsagnahöfundar]] [[Flokkur:Franskir stjórnmálamenn]] [[Flokkur:Rómantísk skáld]] p0g0an5i9jik0odyyppwylkdkhhp7np 0 22428 1982773 1977005 2026-10-15T12:03:40Z TKSnaevarr 53243 /* Fjórir nafnhafar */ 1982773 wikitext text/x-wiki {{Íslensk mannanöfn eftir notkun}} Þessi listi er framhald af [[íslensk mannanöfn eftir notkun]]. Eftirfarandi nöfn eru í sætum 1767-3772 á vinsældalista íslenskra nafna 2005. ==Eftir nafnhöfum== ===Níu nafnhafar=== # [[Alberta (mannsnafn)|Alberta]] (9) # [[Allen]] (9) # [[Andrei]] (9) # [[Andrey]] (9) # [[Arnkell]] (9) # [[Assa (mannsnafn)|Assa]] (9) # [[Bernódus]] (9) # [[Bjarklind]] (9) # [[Brimrún]] (9) # [[Carolina]] (9) # [[Christa]] (9) # [[Christiane]] (9) # [[Daiva]] (9) # [[Derek]] (9) # [[Dís (mannsnafn)|Dís]] (9) # [[Ditte]] (9) # [[Dmitri]] (9) # [[Dofri (mannsnafn)|Dofri]] (9) # [[Dragica]] (9) # [[Dúna]] (9) # [[Edvin]] (9) # [[Efemia]] (9) # [[Einhildur]] (9) # [[Ekaterina]] (9) # [[Elenóra]] (9) # [[Emmanuel]] (9) # [[Ferdinand]] (9) # [[Francesco]] (9) # [[Franziska]] (9) # [[Friðberg]] (9) # [[Friðsemd]] (9) # [[Friðþór]] (9) # [[Gerald]] (9) # [[Gils]] (9) # [[Gína]] (9) # [[Gisela]] (9) # [[Gunhild]] (9) # [[Gunndís]] (9) # [[Hallfreður]] (9) # [[Harri]] (9) # [[Hávar]] (9) # [[Heiðmar]] (9) # [[Helma]] (9) # [[Helmut]] (9) # [[Hersir]] (9) # [[Ingolf]] (9) # [[Jack]] (9) # [[Janine]] (9) # [[Janis]] (9) # [[Joanne]] (9) # [[Jónbjörg]] (9) # [[Jonna]] (9) # [[Jörg]] (9) # [[Katrína]] (9) # [[Kittý]] (9) # [[Knud]] (9) # [[Kornélia]] (9) # [[Lana]] (9) # [[Lauren]] (9) # [[Laurent]] (9) # [[Leonardo]] (9) # [[Lilia]] (9) # [[Lucinda]] (9) # [[Lynn]] (9) # [[Malen]] (9) # [[Marcel]] (9) # [[Marey]] (9) # [[Margarita]] (9) # [[Martyna]] (9) # [[Mathilde]] (9) # [[Maya]] (9) # [[Mikkel]] (9) # [[Mirra]] (9) # [[Nadezda]] (9) # [[Naomi]] (9) # [[Nathan]] (9) # [[Ninja (mannsnafn)|Ninja]] (9) # [[Olena]] (9) # [[Pablo]] (9) # [[Pauline]] (9) # [[Phuong]] (9) # [[Preben]] (9) # [[Ráðhildur]] (9) # [[Rasa]] (9) # [[Rútur]] (9) # [[Saulius]] (9) # [[Sigdór]] (9) # [[Sigurhans]] (9) # [[Sigurkarl]] (9) # [[Simone]] (9) # [[Snær (nafn)|Snær]] (9) # [[Sóllilja]] (9) # [[Stanley (nafn)|Stanley]] (9) # [[Starkaður]] (9) # [[Steiney]] (9) # [[Svan]] (9) # [[Tommy]] (9) # [[Ulrik]] (9) # [[Valný]] (9) # [[Vilbergur]] (9) # [[Vilfríður]] (9) # [[Vivian]] (9) # [[Witold]] (9) # [[Zoe]] (9) ===Átta nafnhafar=== # [[Abraham]] (8) # [[Aðalsteina]] (8) # [[Adela]] (8) # [[Aileen]] (8) # [[Alrún]] (8) # [[Andrius]] (8) # [[Ane]] (8) # [[Anh]] (8) # [[Arnleif]] (8) # [[Arnmundur]] (8) # [[Arnoddur]] (8) # [[Aurora]] (8) # [[Bartlomiej]] (8) # [[Bengt]] (8) # [[Bera (nafn)|Bera]] (8) # [[Bertel]] (8) # [[Betsý]] (8) # [[Beverly]] (8) # [[Bjarke]] (8) # [[Bojan]] (8) # [[Bradley]] (8) # [[Carolin]] (8) # [[Christel]] (8) # [[Christophe]] (8) # [[Claus]] (8) # [[Connie]] (8) # [[Cornelia]] (8) # [[Dalia]] (8) # [[Daniella]] (8) # [[Danijela]] (8) # [[Danilo]] (8) # [[Darius]] (8) # [[Dean]] (8) # [[Deirdre]] (8) # [[Delia]] (8) # [[Draupnir (mannsnafn)|Draupnir]] (8) # [[Ebenezer]] (8) # [[Elvira]] (8) # [[Erin]] (8) # [[Ernesto]] (8) # [[Frances]] (8) # [[Franciszek]] (8) # [[Friðdóra]] (8) # [[Friðmar]] (8) # [[Gillian]] (8) # [[Giuseppe]] (8) # [[Grace]] (8) # [[Greipur]] (8) # [[Gyðríður]] (8) # [[Hallmundur]] (8) # [[Hector]] (8) # [[Herjólfur (mannsnafn)|Herjólfur]] (8) # [[Holly]] (8) # [[Högna]] (8) # [[Ingibjartur]] (8) # [[Ísfold]] (8) # [[Jayne]] (8) # [[Jesse]] (8) # [[Jesús]] (8) # [[Johnny]] (8) # [[Jóngeir]] (8) # [[Júníus]] (8) # [[Juraté]] (8) # [[Jurgita]] (8) # [[Kalman]] (8) # [[Karsten]] (8) # [[Kinga]] (8) # [[Kolka]] (8) # [[Konstantin]] (8) # [[Kristgeir]] (8) # [[Kristíana]] (8) # [[Kristmar]] (8) # [[Lasse]] (8) # [[Lawrence]] (8) # [[Leslie]] (8) # [[Lis]] (8) # [[Lorenzo]] (8) # [[Lukka]] (8) # [[Ma]] (8) # [[Magga]] (8) # [[Maike]] (8) # [[Maj]] (8) # [[Marcelo]] (8) # [[Margot]] (8) # [[Maríana]] (8) # [[Massimo]] (8) # [[Merete]] (8) # [[Mindaugas]] (8) # [[Minna]] (8) # [[Mira]] (8) # [[Natasha]] (8) # [[Nebojsa]] (8) # [[Odd]] (8) # [[Oleg]] (8) # [[Ormar]] (8) # [[Ormur]] (8) # [[Phillip]] (8) # [[Reinhard]] (8) # [[Renato]] (8) # [[Rodrigo]] (8) # [[Sally]] (8) # [[Sasa]] (8) # [[Sesar]] (8) # [[Shaun]] (8) # [[Shirley]] (8) # [[Sigurd]] (8) # [[Sigurgrímur]] (8) # [[Sirrý]] (8) # [[Steffen]] (8) # [[Stina]] (8) # [[Stuart]] (8) # [[Suzanne]] (8) # [[Svafar]] (8) # [[Svanlaugur]] (8) # [[Szymon]] (8) # [[Tao]] (8) # [[Thuy]] (8) # [[Ugla (mannsnafn)|Ugla]] (8) # [[Valey]] (8) # [[Verena]] (8) # [[Violeta]] (8) # [[Wenche]] (8) # [[Werner]] (8) # [[Þórarna]] (8) ===Sjö nafnhafar=== # [[Abigail]] (7) # [[Aida]] (7) # [[Aina]] (7) # [[Alfonso]] (7) # [[Alisa]] (7) # [[Alvaro]] (7) # [[Antony]] (7) # [[Anu]] (7) # [[Arilíus]] (7) # [[Arnlaugur]] (7) # [[Arunas]] (7) # [[Ástmundur]] (7) # [[Ausra]] (7) # [[Barry]] (7) # [[Bartosz]] (7) # [[Bernd]] (7) # [[Bernt]] (7) # [[Bianca]] (7) # [[Bin]] (7) # [[Bjarnar]] (7) # [[Bjarnhildur]] (7) # [[Boban]] (7) # [[Carlo]] (7) # [[Cathrine]] (7) # [[Czeslaw]] (7) # [[Dagbjörg]] (7) # [[Dagfríður]] (7) # [[Daisy]] (7) # [[Daney]] (7) # [[Danfríður]] (7) # [[Daria]] (7) # [[Darren]] (7) # [[Dina]] (7) # [[Dolores]] (7) # [[Dusan]] (7) # [[Edmund]] (7) # [[Eduard]] (7) # [[Eleanor]] (7) # [[Elise]] (7) # [[Eliza]] (7) # [[Ellisif]] (7) # [[Elsabet]] (7) # [[Enrique]] (7) # [[Erlín]] (7) # [[Eve]] (7) # [[Eyvör]] (7) # [[Fáfnir]] (7) # [[Falur (nafn)|Falur]] (7) # [[Finnborg]] (7) # [[Frédéric]] (7) # [[Frederik]] (7) # [[Geirfinnur]] (7) # [[Geirrún]] (7) # [[Geoffrey]] (7) # [[Gintaré]] (7) # [[Gizur]] (7) # [[Glúmur]] (7) # [[Graham]] (7) # [[Gunnjóna]] (7) # [[Haakon]] (7) # [[Hallberg]] (7) # [[Harold]] (7) # [[Heather]] (7) # [[Herluf]] (7) # [[Hildegard]] (7) # [[Hjálmdís]] (7) # [[Hlaðgerður]] (7) # [[Hlíðar (mannsnafn)|Hlíðar]] (7) # [[Hreimur]] (7) # [[Hróar]] (7) # [[Ines]] (7) # [[Ingela]] (7) # [[Jákup]] (7) # [[Jamie]] (7) # [[Jaroslav]] (7) # [[Jeanne]] (7) # [[Johanne]] (7) # [[Jóney]] (7) # [[Jordan]] (7) # [[Jovan]] (7) # [[Jovana]] (7) # [[Joy]] (7) # [[Júnía]] (7) # [[Kajsa]] (7) # [[Kamma]] (7) # [[Karim]] (7) # [[Kate]] (7) # [[Kathrin]] (7) # [[Kathrine]] (7) # [[Kristen]] (7) # [[Leiknir]] (7) # [[Lenka]] (7) # [[Leonora]] (7) # [[Lilian]] (7) # [[Liselotte]] (7) # [[Lorna]] (7) # [[Luigi]] (7) # [[Manon]] (7) # [[Marcela]] (7) # [[Marika]] (7) # [[Marilyn]] (7) # [[Marís]] (7) # [[Matti]] (7) # [[Maxim]] (7) # [[Minh]] (7) # [[Nana]] (7) # [[Nathaniel]] (7) # [[Nicolai]] (7) # [[Nótt (mannsnafn)|Nótt]] (7) # [[Ólavía]] (7) # [[Oleksandr]] (7) # [[Orlando]] (7) # [[Ove]] (7) # [[Petar]] (7) # [[Pierre]] (7) # [[Polly]] (7) # [[Randý]] (7) # [[Raul]] (7) # [[Reynar]] (7) # [[Rodney]] (7) # [[Rósey]] (7) # [[Rúni]] (7) # [[Sanne]] (7) # [[Sari]] (7) # [[Shane]] (7) # [[Shannon]] (7) # [[Sigurbirna]] (7) # [[Sigurbjört]] (7) # [[Sigurey]] (7) # [[Sigurvaldi]] (7) # [[Sophus]] (7) # [[Stanislav]] (7) # [[Steinbjörn]] (7) # [[Steinlaug]] (7) # [[Stephane]] (7) # [[Stian]] (7) # [[Sune]] (7) # [[Susana]] (7) # [[Sváfnir]] (7) # [[Svanbjörn]] (7) # [[Sveinhildur]] (7) # [[Svend]] (7) # [[Sverre]] (7) # [[Tandri]] (7) # [[Thanh]] (7) # [[Tiffany]] (7) # [[Tiina]] (7) # [[Trevor]] (7) # [[Tummas]] (7) # [[Tyler]] (7) # [[Týr (mannsnafn)|Týr]] (7) # [[Unna]] (7) # [[Valéria]] (7) # [[Veturliði]] (7) # [[Vincenzo]] (7) # [[Wanda]] (7) # [[Willum]] (7) # [[Öystein]] (7) # [[Öyvind]] (7) # [[Þórfríður]] (7) # [[Þórgnýr]] (7) # [[Þórheiður]] (7) ===Sex nafnhafar=== # [[Ada]] (6) # [[Agim]] (6) # [[Agnesa]] (6) # [[Aksel]] (6) # [[Alexis]] (6) # [[Alf]] (6) # [[Alida]] (6) # [[Alva]] (6) # [[Alyssa]] (6) # [[Andris]] (6) # [[Anetta]] (6) # [[Angelina]] (6) # [[Annabella]] (6) # [[Annemarie]] (6) # [[Arent]] (6) # [[Arina]] (6) # [[Arnviður]] (6) # [[Arvid]] (6) # [[Arvydas]] (6) # [[Ashley]] (6) # [[Ástgeir]] (6) # [[Aud]] (6) # [[Auðbergur]] (6) # [[Beatrice]] (6) # [[Berglaug]] (6) # [[Bergmundur]] (6) # [[Betina]] (6) # [[Birte]] (6) # [[Birthe]] (6) # [[Bjarnhéðinn]] (6) # [[Blængur]] (6) # [[Bonnie]] (6) # [[Borgný]] (6) # [[Bóthildur]] (6) # [[Branddís]] (6) # [[Brit]] (6) # [[Bronislaw]] (6) # [[Bryan]] (6) # [[Cecelia]] (6) # [[Cezary]] (6) # [[Chloe]] (6) # [[Claire]] (6) # [[Dagfinnur]] (6) # [[Danía]] (6) # [[Diane]] (6) # [[Dórótea]] (6) # [[Dýrunn]] (6) # [[Edel]] (6) # [[Eilífur]] (6) # [[Einarína]] (6) # [[Eirný]] (6) # [[Eldey]] (6) # [[Eldur (mannsnafn)|Eldur]] (6) # [[Eline]] (6) # [[Elka]] (6) # [[Elwira]] (6) # [[Engilráð]] (6) # [[Enrico]] (6) # [[Eugene]] (6) # [[Eyþóra]] (6) # [[Feng]] (6) # [[Finna]] (6) # [[Finnbjörg]] (6) # [[Friederike]] (6) # [[Garpur]] (6) # [[Gavin]] (6) # [[Geirlaugur]] (6) # [[Gerd]] (6) # [[Gert]] (6) # [[Gertrud]] (6) # [[Gestheiður]] (6) # [[Gintaras]] (6) # [[Gloria]] (6) # [[Guðráður]] (6) # [[Gunnhild]] (6) # [[Gunnólfur]] (6) # [[Gustavo]] (6) # [[Hafey]] (6) # [[Henryka]] (6) # [[Hergeir]] (6) # [[Hermóður]] (6) # [[Herta]] (6) # [[Hervar]] (6) # [[Hlini]] (6) # [[Hólmdís]] (6) # [[Hong]] (6) # [[Hrafndís]] (6) # [[Húnbogi]] (6) # [[Iben]] (6) # [[Inda]] (6) # [[Ingvild]] (6) # [[Isabell]] (6) # [[Ismael]] (6) # [[Jaana]] (6) # [[Jarl]] (6) # [[Javier]] (6) # [[Jenni]] (6) # [[Jennie]] (6) # [[Jimmy]] (6) # [[Jing]] (6) # [[Joachim]] (6) # [[Jónfríður]] (6) # [[Jósavin]] (6) # [[Josefine]] (6) # [[Kaare]] (6) # [[Karlína]] (6) # [[Katalin]] (6) # [[Kerry]] (6) # [[Kolmar]] (6) # [[Laurie]] (6) # [[Lech]] (6) # [[Leokadia]] (6) # [[Leslaw]] (6) # [[Lesley]] (6) # [[Leví]] (6) # [[Lien]] (6) # [[Lily]] (6) # [[Linus]] (6) # [[Lioudmila]] (6) # [[Lorraine]] (6) # [[Luisa]] (6) # [[Luka]] (6) # [[Madeleine]] (6) # [[Malcolm]] (6) # [[Manfreð]] (6) # [[Margrethe]] (6) # [[Marisa]] (6) # [[Maureen]] (6) # [[Mikkalína]] (6) # [[Milica]] (6) # [[Mogens]] (6) # [[Mohammad]] (6) # [[Móses]] (6) # [[Nada]] (6) # [[Nataliya]] (6) # [[Nemanja]] (6) # [[Nerijus]] (6) # [[Nikolas]] (6) # [[Noah]] (6) # [[Norman]] (6) # [[Ósvald]] (6) # [[Pavol]] (6) # [[Predrag]] (6) # [[Qiang]] (6) # [[Ralf]] (6) # [[Ramona]] (6) # [[Ramune]] (6) # [[Rannvá]] (6) # [[Regin]] (6) # [[Reidar]] (6) # [[Reynald]] (6) # [[Roald]] (6) # [[Róar]] (6) # [[Robyn]] (6) # [[Rosalie]] (6) # [[Rosemary]] (6) # [[Roslin]] (6) # [[Sergey]] (6) # [[Sergiy]] (6) # [[Serguei]] (6) # [[Seth]] (6) # [[Sheila]] (6) # [[Sherry]] (6) # [[Sigsteinn]] (6) # [[Sigurfljóð]] (6) # [[Sigvarður]] (6) # [[Silfá]] (6) # [[Silje]] (6) # [[Silva]] (6) # [[Simona]] (6) # [[Skæringur]] (6) # [[Steinberg]] (6) # [[Steini]] (6) # [[Svanþór]] (6) # [[Sveinberg]] (6) # [[Tammy]] (6) # [[Tea]] (6) # [[Thorvald]] (6) # [[Tone]] (6) # [[Tore]] (6) # [[Tracy]] (6) # [[Trang]] (6) # [[Trond]] (6) # [[Úndína]] (6) # [[Unndís]] (6) # [[Unnþór]] (6) # [[Valentínus]] (6) # [[Valrós]] (6) # [[Valsteinn]] (6) # [[Viktorija]] (6) # [[Viljar]] (6) # [[Wilma]] (6) # [[Yan]] (6) # [[Ye]] (6) # [[Ynja]] (6) # [[Yolanda]] (6) # [[Zuzanna]] (6) # [[Ölvir]] (6) # [[Þórlindur]] (6) ===Fimm nafnhafar=== # [[Aage]] (5) # [[Alba]] (5) # [[Aleksandr]] (5) # [[Alena]] (5) # [[Alessandro]] (5) # [[Alexandru]] (5) # [[Alfredo]] (5) # [[Alvilda]] (5) # [[Amber]] (5) # [[Anett]] (5) # [[Angelo]] (5) # [[Anne-Marie]] (5) # [[Anne-Mette]] (5) # [[Annel]] (5) # [[Antoine]] (5) # [[Antonina]] (5) # [[Antoníus]] (5) # [[Antti]] (5) # [[Arianna]] (5) # [[Ariel]] (5) # [[Armindo]] (5) # [[Arngeir]] (5) # [[Arturas]] (5) # [[Arturo]] (5) # [[Áslaugur]] (5) # [[Atle]] (5) # [[Audrius]] (5) # [[Aurelija]] (5) # [[Beinta]] (5) # [[Bella]] (5) # [[Ben]] (5) # [[Benedikte]] (5) # [[Benno]] (5) # [[Bernadette]] (5) # [[Beth]] (5) # [[Biljana]] (5) # [[Bjarkar]] (5) # [[Bjarnfinnur]] (5) # [[Bjarný]] (5) # [[Björgheiður]] (5) # [[Blanca]] (5) # [[Blerim]] (5) # [[Blær]] (5) # [[Brahim]] (5) # [[Branislav]] (5) # [[Bridget]] (5) # [[Brimir]] (5) # [[Britt]] (5) # [[Brynhild]] (5) # [[Carola]] (5) # [[Carole]] (5) # [[Cédric]] (5) # [[Chad]] (5) # [[Cheng]] (5) # [[Chi]] (5) # [[Chris]] (5) # [[Clarence]] (5) # [[Cody]] (5) # [[Conrad]] (5) # [[Cristopher]] (5) # [[Cyrus]] (5) # [[Dale]] (5) # [[Darlene]] (5) # [[Davide]] (5) # [[Debora]] (5) # [[Debra]] (5) # [[Désirée]] (5) # [[Dianna]] (5) # [[Donatas]] (5) # [[Dorothee]] (5) # [[Dylan]] (5) # [[Eduards]] (5) # [[Egle]] (5) # [[Einara]] (5) # [[Eirik]] (5) # [[El]] (5) # [[Eliana]] (5) # [[Elimar]] (5) # [[Emilija]] (5) # [[Erlen]] (5) # [[Evlalía]] (5) # [[Fabio]] (5) # [[Fatima]] (5) # [[Fe]] (5) # [[Felicia]] (5) # [[Finndís]] (5) # [[Florence]] (5) # [[Fred]] (5) # [[Frederick (mannsnafn)|Frederick]] (5) # [[Freja]] (5) # [[Freya]] (5) # [[Friðbergur]] (5) # [[Friðborg]] (5) # [[Friðvin]] (5) # [[Gauja]] (5) # [[Geirdís]] (5) # [[Gemma]] (5) # [[Genowefa]] (5) # [[Geraldine]] (5) # [[Gilles]] (5) # [[Gíslunn]] (5) # [[Gordana]] (5) # [[Guðbjarni]] (5) # [[Gullveig]] (5) # [[Gun]] (5) # [[Ha]] (5) # [[Hai]] (5) # [[Hamid]] (5) # [[Hannesína]] (5) # [[Hanný]] (5) # [[Hassan]] (5) # [[Heikir]] (5) # [[Heinz]] (5) # [[Hektor (nafn)|Hektor]] (5) # [[Hellen]] (5) # [[Hreindís]] (5) # [[Hugljúf]] (5) # [[Ib]] (5) # [[Ingebjörg]] (5) # [[Ingimunda]] (5) # [[Iouri]] (5) # [[Ísidór]] (5) # [[Iveta]] (5) # [[Jacobina]] (5) # [[Jacques]] (5) # [[Janette]] (5) # [[Janice]] (5) # [[Jaqueline]] (5) # [[Járnbrá]] (5) # [[Jasmina]] (5) # [[Játvarður]] (5) # [[Jerry]] (5) # [[Jim]] (5) # [[Jiri]] (5) # [[Jo]] (5) # [[Jóndís]] (5) # [[Jónsteinn]] (5) # [[Jósafat]] (5) # [[Jósúa (mannsnafn)|Jósúa]] (5) # [[Józefa]] (5) # [[Juanita]] (5) # [[Judy]] (5) # [[Juergen]] (5) # [[Júlí (mannsnafn)|Júlí]] (5) # [[Jurgen]] (5) # [[Juris]] (5) # [[Kateryna]] (5) # [[Kay]] (5) # [[Kazimiera]] (5) # [[Kendra]] (5) # [[Khadija]] (5) # [[Kimberley]] (5) # [[Kristbergur]] (5) # [[Kristoffer]] (5) # [[Kristólína]] (5) # [[László]] (5) # [[Leanne]] (5) # [[Liisa]] (5) # [[Liliana]] (5) # [[Linnéa]] (5) # [[Lisabet]] (5) # [[Lórenz]] (5) # [[Lothar]] (5) # [[Lourdes]] (5) # [[Lucy]] (5) # [[Luiza]] (5) # [[Maibritt]] (5) # [[Maj-Britt]] (5) # [[Majken]] (5) # [[Mandý]] (5) # [[Marcia]] (5) # [[Mardís]] (5) # [[Margareta]] (5) # [[Mariann]] (5) # [[Marijana]] (5) # [[Marinella]] (5) # [[Marjan]] (5) # [[Marjorie]] (5) # [[Marlena]] (5) # [[Marselía]] (5) # [[Maurice]] (5) # [[Mauro]] (5) # [[Megan]] (5) # [[Meredith]] (5) # [[Metúsalem]] (5) # [[Meyvant]] (5) # [[Mie]] (5) # [[Mihajlo]] (5) # [[Mikhail]] (5) # [[Mikolaj]] (5) # [[Miodrag]] (5) # [[Mirela]] (5) # [[Mirjana]] (5) # [[Morgan]] (5) # [[Mustafa]] (5) # [[Myrra]] (5) # [[Naja]] (5) # [[Natalija]] (5) # [[Natalja]] (5) # [[Nico]] (5) # [[Nikolaj]] (5) # [[Othar]] (5) # [[Paal]] (5) # [[Petr]] (5) # [[Petrún]] (5) # [[Ping]] (5) # [[Rafnhildur]] (5) # [[Rafnkell]] (5) # [[Rainer]] (5) # [[Ramon]] (5) # [[Rannver]] (5) # [[Raphael (mannsnafn)|Raphael]] (5) # [[Reinhold]] (5) # [[Reynaldo]] (5) # [[Ricky]] (5) # [[Rimantas]] (5) # [[Robertas]] (5) # [[Roderick]] (5) # [[Rodolfo]] (5) # [[Rómeó]] (5) # [[Rósalinda]] (5) # [[Rosemarie]] (5) # [[Rósfríður]] (5) # [[Ross]] (5) # [[Salah]] (5) # [[Salný]] (5) # [[Salvatore]] (5) # [[Sam]] (5) # [[Samson (mannsnafn)|Samson]] (5) # [[Sanja]] (5) # [[Saskia]] (5) # [[Sebastien]] (5) # [[Selja (mannsnafn)|Selja]] (5) # [[Serafim]] (5) # [[Shawn]] (5) # [[Sigurhjörtur]] (5) # [[Sinisa]] (5) # [[Siobhan]] (5) # [[Sirpa]] (5) # [[Slavisa]] (5) # [[Slavko]] (5) # [[Slobodan]] (5) # [[Snæbjört]] (5) # [[Stanislawa]] (5) # [[Steinfríður]] (5) # [[Steinólfur]] (5) # [[Sunniva]] (5) # [[Suzana]] (5) # [[Svanhild]] (5) # [[Svea]] (5) # [[Sveinþór]] (5) # [[Syed]] (5) # [[Terence]] (5) # [[Thorsten]] (5) # [[Timo]] (5) # [[Torbjörn]] (5) # [[Torfey]] (5) # [[Torill]] (5) # [[Torunn]] (5) # [[Tracey]] (5) # [[Uggi]] (5) # [[Ulrich]] (5) # [[Unn]] (5) # [[Valentin]] (5) # [[Véný]] (5) # [[Verna]] (5) # [[Vernharð]] (5) # [[Viðja]] (5) # [[Vigfúsína]] (5) # [[Viktoras]] (5) # [[Villy]] (5) # [[Weronika]] (5) # [[Wiktor]] (5) # [[Wilhelm]] (5) # [[Willy]] (5) # [[Wioleta]] (5) # [[Yi]] (5) # [[Ying]] (5) # [[Yngvar]] (5) # [[Yu]] (5) # [[Yulia]] (5) # [[Zachary]] (5) # [[Zdravko]] (5) # [[Zenaida]] (5) # [[Zlatko]] (5) # [[Zoltan]] (5) # [[Þjóðbjörg]] (5) # [[Þrúðmar]] (5) # [[Þula]] (5) ===Fjórir nafnhafar=== # [[Aagot]] (4) # [[Abdel]] (4) # [[Abel (mannsnafn)|Abel]] (4) # [[Absalon]] (4) # [[Aðalberg]] (4) # [[Aðalborg]] (4) # [[Adelheid]] (4) # [[Adelina]] (4) # [[Adnan]] (4) # [[Adrianus]] (4) # [[Agnethe]] (4) # [[Ahmad]] (4) # [[Alain]] (4) # [[Aldo]] (4) # [[Alexa]] (4) # [[Álfgeir]] (4) # [[Algimantas]] (4) # [[Algirdas]] (4) # [[Alissa]] (4) # [[Alistair]] (4) # [[Alvydas]] (4) # [[Amal]] (4) # [[Amalie]] (4) # [[Amina]] (4) # [[Amir]] (4) # [[Amporn]] (4) # [[Anatoli]] (4) # [[Andriy]] (4) # [[Angel]] (4) # [[Angelique]] (4) # [[Ann-Sofie]] (4) # [[Annalísa]] (4) # [[Anneli]] (4) # [[Annelie]] (4) # [[Ariane]] (4) # [[Arlene]] (4) # [[Ármey]] (4) # [[Arngerður]] (4) # [[Arnlaug]] (4) # [[Artem]] (4) # [[Ástbjörn]] (4) # [[Ástfríður]] (4) # [[Athena]] (4) # [[Auðna]] (4) # [[Audrey]] (4) # [[August]] (4) # [[Ava]] (4) # [[Baldrún]] (4) # [[Barbro]] (4) # [[Bart]] (4) # [[Beate]] (4) # [[Beatrix]] (4) # [[Bengta]] (4) # [[Berent]] (4) # [[Berglín]] (4) # [[Bert]] (4) # [[Beryl]] (4) # [[Beta]] (4) # [[Biruté]] (4) # [[Bjarma]] (4) # [[Bjarnlaug]] (4) # [[Bjarnrún]] (4) # [[Bjarnþóra]] (4) # [[Björney]] (4) # [[Björnfríður]] (4) # [[Blædís]] (4) # [[Boði]] (4) # [[Bojana]] (4) # [[Borghild]] (4) # [[Bosko]] (4) # [[Branko]] (4) # [[Brendan]] (4) # [[Brita]] (4) # [[Bryngerður]] (4) # [[Börge]] (4) # [[Camille]] (4) # [[Carin]] (4) # [[Casper]] (4) # [[Cassandra]] (4) # [[Celine]] (4) # [[Cheryl]] (4) # [[Christoffer]] (4) # [[Cindy]] (4) # [[Clare]] (4) # [[Colleen]] (4) # [[Corinna]] (4) # [[Cristinel]] (4) # [[Cuong]] (4) # [[Dadda]] (4) # [[Dag (mannsnafn)|Dag]] (4) # [[Daggrós]] (4) # [[Dainius]] (4) # [[Dalla]] (4) # [[Damien]] (4) # [[Damir]] (4) # [[Danny]] (4) # [[Daphne]] (4) # [[Dario]] (4) # [[Davor]] (4) # [[Dieter]] (4) # [[Dmitry]] (4) # [[Domenico]] (4) # [[Domingos]] (4) # [[Don]] (4) # [[Dúfa (nafn)|Dúfa]] (4) # [[Dýri]] (4) # [[Dýrley]] (4) # [[Edit]] (4) # [[Egil]] (4) # [[Einvarður]] (4) # [[Eiríksína]] (4) # [[Eleonora]] (4) # [[Elíeser]] (4) # [[Emanuela]] (4) # [[Emelíana]] (4) # [[Emely]] (4) # [[Emir]] (4) # [[Erica]] (4) # [[Erpur (nafn)|Erpur]] (4) # [[Esja (mannsnafn)|Esja]] (4) # [[Estelle]] (4) # [[Ethan]] (4) # [[Eugenia]] (4) # [[Evan]] (4) # [[Evgenia]] (4) # [[Evíta]] (4) # [[Eyðun]] (4) # [[Fabrizio]] (4) # [[Fernanda]] (4) # [[Fetije]] (4) # [[Finney]] (4) # [[Finnfríður]] (4) # [[Flóvent]] (4) # [[Franco]] (4) # [[Fransiska]] (4) # [[Frantz]] (4) # [[Frauke]] (4) # [[Friðlín]] (4) # [[Friðsteinn]] (4) # [[Frigg (mannsnafn)|Frigg]] (4) # [[Fönn]] (4) # [[Gareth]] (4) # [[Geirfríður]] (4) # [[Geirharður]] (4) # [[Geirný]] (4) # [[Genevieve]] (4) # [[Georgia]] (4) # [[Gezim]] (4) # [[Giedrius]] (4) # [[Giorgio]] (4) # [[Giovanna]] (4) # [[Gíslný]] (4) # [[Gladys]] (4) # [[Gordon]] (4) # [[Grímkell]] (4) # [[Gunilla]] (4) # [[Gunnheiður]] (4) # [[Gurli]] (4) # [[Guro]] (4) # [[Guy]] (4) # [[Gwendolyn]] (4) # [[Gyrðir]] (4) # [[Göran]] (4) # [[Hafberg]] (4) # [[Haflína]] (4) # [[Hafsteina]] (4) # [[Hagalín]] (4) # [[Haki]] (4) # [[Hallgeir]] (4) # [[Hallmann]] (4) # [[Halyna]] (4) # [[Harvey (mannsnafn)|Harvey]] (4) # [[Hauður]] (4) # [[Hélder]] (4) # [[Hendrikka]] (4) # [[Hien]] (4) # [[Hjörný]] (4) # [[Hjörtfríður]] (4) # [[Hólmkell]] (4) # [[Hu]] (4) # [[Huong]] (4) # [[Huyen]] (4) # [[Höður]] (4) # [[Ilse]] (4) # [[Indía]] (4) # [[Inna (mannsnafn)|Inna]] (4) # [[Ion]] (4) # [[Irja]] (4) # [[Irmý]] (4) # [[Isaac]] (4) # [[Íshildur]] (4) # [[Íva]] (4) # [[Ivanka]] (4) # [[Jannie]] (4) # [[Jared]] (4) # [[Jaroslava]] (4) # [[Jenney]] (4) # [[Jes]] (4) # [[Jian]] (4) # [[Jill]] (4) # [[Joe]] (4) # [[Jónanna]] (4) # [[Jónhildur]] (4) # [[Jonny]] (4) # [[Jórun]] (4) # [[Josefin]] (4) # [[Joyce]] (4) # [[Juha]] (4) # [[Julien]] (4) # [[Juliet]] (4) # [[Julita]] (4) # [[Junfeng]] (4) # [[Jutta]] (4) # [[Kalla]] (4) # [[Kanokwan]] (4) # [[Kapítóla (mannsnafn)|Kapítóla]] (4) # [[Karine]] (4) # [[Karolin]] (4) # [[Karoline]] (4) # [[Katarínus]] (4) # [[Katerina]] (4) # [[Kathy]] (4) # [[Kati]] (4) # [[Kayla]] (4) # [[Kelly]] (4) # [[Kelvin]] (4) # [[Kirsti]] (4) # [[Kleópatra]] (4) # [[Kolbjörn]] (4) # [[Kópur]] (4) # [[Kristens]] (4) # [[Kristfríður]] (4) # [[Kristgerður]] (4) # [[Kristi]] (4) # [[Kristíanna]] (4) # [[Kristrós]] (4) # [[Krisztína]] (4) # [[Krystal]] (4) # [[Lan]] (4) # [[Larissa]] (4) # [[Larry]] (4) # [[Lauri]] (4) # [[Lauritz]] (4) # [[Leah]] (4) # [[Lei]] (4) # [[Leila]] (4) # [[Leonie]] (4) # [[Leópold]] (4) # [[Liljar]] (4) # [[Lin]] (4) # [[Lindberg]] (4) # [[Lindís]] (4) # [[Lise-Lotte]] (4) # [[Liudmila]] (4) # [[Ljiljana]] (4) # [[Ljósbjörg]] (4) # [[Ljubica]] (4) # [[Loki]] (4) # [[Lolita (mannsnafn)|Lolita]] (4) # [[Luca]] (4) # [[Luciano]] (4) # [[Lucille]] (4) # [[Ludmila]] (4) # [[Luke]] (4) # [[Luz]] (4) # [[Magda]] (4) # [[Maggi]] (4) # [[Magnþóra]] (4) # [[Mai]] (4) # [[Malte]] (4) # [[Mantas]] (4) # [[Marcella]] (4) # [[Maribel]] (4) # [[Mariya]] (4) # [[Marjun]] (4) # [[Marlon]] (4) # [[Marna]] (4) # [[Marsilía]] (4) # [[Martine]] (4) # [[Matteo]] (4) # [[Mauricio]] (4) # [[Mayuree]] (4) # [[Melina]] (4) # [[Melisa]] (4) # [[Meri]] (4) # [[Merle]] (4) # [[Mihaela]] (4) # [[Mikaela]] (4) # [[Mike]] (4) # [[Mille]] (4) # [[Milos]] (4) # [[Milton]] (4) # [[Minnie]] (4) # [[Minny]] (4) # [[Miroslawa]] (4) # [[Mitchell]] (4) # [[Moa]] (4) # [[Móheiður]] (4) # [[Munda]] (4) # [[My]] (4) # [[Myra]] (4) # [[Nanette]] (4) # [[Nareerat]] (4) # [[Natascha]] (4) # [[Nellý]] (4) # [[Nga]] (4) # [[Ngoc]] (4) # [[Nigel]] (4) # [[Nijolé]] (4) # [[Niklas]] (4) # [[Nikolay]] (4) # [[Ólavur]] (4) # [[Oliwia]] (4) # [[Osman]] (4) # [[Páley]] (4) # [[Pálfríður]] (4) # [[Pascale]] (4) # [[Peder]] (4) # [[Peng]] (4) # [[Pernilla]] (4) # [[Petras]] (4) # [[Petronella]] (4) # [[Petter]] (4) # [[Pirkko]] (4) # [[Poula]] (4) # [[Priscilla]] (4) # [[Ragney]] (4) # [[Raquel]] (4) # [[Rebecka]] (4) # [[Ricardas]] (4) # [[Rigmor]] (4) # [[Romuald]] (4) # [[Ronny]] (4) # [[Rósar]] (4) # [[Rosario]] (4) # [[Rósberg]] (4) # [[Ruslan]] (4) # [[Russell]] (4) # [[Salgerður]] (4) # [[Sami]] (4) # [[Sandrine]] (4) # [[Seselía]] (4) # [[Sidsel]] (4) # [[Sigjón]] (4) # [[Sigmund]] (4) # [[Sigurbára]] (4) # [[Sigurbjarni]] (4) # [[Sigurbrandur]] (4) # [[Sigurgestur]] (4) # [[Sigurmunda]] (4) # [[Sigurþóra]] (4) # [[Símonía]] (4) # [[Símun]] (4) # [[Sindre]] (4) # [[Sine]] (4) # [[Skeggi]] (4) # [[Skúlína]] (4) # [[Slavica]] (4) # [[Snæborg]] (4) # [[Snærún]] (4) # [[Sóldögg (mannsnafn)|Sóldögg]] (4) # [[Sólný]] (4) # [[Sonný]] (4) # [[Stacey]] (4) # [[Stacy]] (4) # [[Stefana]] (4) # [[Stein]] (4) # [[Steve]] (4) # [[Stormur (mannsnafn)|Stormur]] (4) # [[Susie]] (4) # [[Svein]] (4) # [[Svitlana]] (4) # [[Synnöve]] (4) # [[Sæfinna]] (4) # [[Sæmunda]] (4) # [[Sævald]] (4) # [[Tadas]] (4) # [[Tatsiana]] (4) # [[Teodora]] (4) # [[Teresita]] (4) # [[Terje]] (4) # [[Terry]] (4) # [[Tetyana]] (4) # [[Thé]] (4) # [[Thorbjörn]] (4) # [[Tibor]] (4) # [[Tonny]] (4) # [[Tuan]] (4) # [[Tuula]] (4) # [[Úlrika]] (4) # [[Unndór]] (4) # [[Uta]] (4) # [[Valdas]] (4) # [[Valdór]] (4) # [[Valfríður]] (4) # [[Valrún]] (4) # [[Valva]] (4) # [[Vébjörn]] (4) # [[Veiga]] (4) # [[Vesa]] (4) # [[Vida]] (4) # [[Vladislav]] (4) # [[Vöggur]] (4) # [[Waraporn]] (4) # [[Wasana]] (4) # [[Wesley]] (4) # [[Wiebke]] (4) # [[Wiktoria]] (4) # [[Willard]] (4) # [[Willem]] (4) # [[Wing]] (4) # [[Wlodzimierz]] (4) # [[Xavier]] (4) # [[Yann]] (4) # [[Yen]] (4) # [[Ýrr]] (4) # [[Zdenek]] (4) # [[Zenon (mannsnafn)|Zenon]] (4) # [[Zydrunas]] (4) # [[Ögn (mannsnafn)|Ögn]] (4) # [[Þiðrik]] (4) # [[Þórhanna]] (4) # [[Þorvar]] (4) ===Þrír nafnhafar=== # [[Abdelaziz]] (3) # [[Abdul]] (3) # [[Aðalbergur]] (3) # [[Aðalfríður]] (3) # [[Adel]] (3) # [[Adele]] (3) # [[Adeline]] (3) # [[Aderito]] (3) # [[Adil]] (3) # [[Adriano]] (3) # [[Agnea]] (3) # [[Agnete]] (3) # [[Agon]] (3) # [[Aidan]] (3) # [[Aimée]] (3) # [[Aino]] (3) # [[Albertina]] (3) # [[Alec]] (3) # [[Alejandro]] (3) # [[Aleksandrs]] (3) # [[Aleksejs]] (3) # [[Ales]] (3) # [[Alessia]] (3) # [[Alexandría (mannsnafn)|Alexandría]] (3) # [[Álfgrímur]] (3) # [[Aliaksandr]] (3) # [[Alís]] (3) # [[Almarr]] (3) # [[Américo]] (3) # [[Amíra]] (3) # [[Anais]] (3) # [[Andi]] (3) # [[Andrej]] (3) # [[Andrija]] (3) # [[Angeline]] (3) # [[Anína]] (3) # [[Annamaria]] (3) # [[Annegret]] (3) # [[Annelise]] (3) # [[Antanas]] (3) # [[Antonino]] (3) # [[Antonios]] (3) # [[Anya]] (3) # [[Árbjörg]] (3) # [[Árelía]] (3) # [[Arey]] (3) # [[Arianne]] (3) # [[Arís]] (3) # [[Arlindo]] (3) # [[Arnas]] (3) # [[Arnbergur]] (3) # [[Arnsteinn]] (3) # [[Arta]] (3) # [[Artan]] (3) # [[Artis]] (3) # [[Arturs]] (3) # [[Árþóra]] (3) # [[Ási]] (3) # [[Ásmunda]] (3) # [[Astri]] (3) # [[Attila]] (3) # [[Auðbjörn]] (3) # [[Aurélio]] (3) # [[Austin]] (3) # [[Autumn]] (3) # [[Aziz]] (3) # [[Beinteinn]] (3) # [[Benedetto]] (3) # [[Beniamin]] (3) # [[Benita]] (3) # [[Benna]] (3) # [[Benta]] (3) # [[Bertil]] (3) # [[Bertrand]] (3) # [[Bibi]] (3) # [[Bing]] (3) # [[Binh]] (3) # [[Bjarnleifur]] (3) # [[Bjartþór]] (3) # [[Bogga]] (3) # [[Boleslaw]] (3) # [[Borislav]] (3) # [[Bozenna]] (3) # [[Brad (mannsnafn)|Brad]] (3) # [[Brandon]] (3) # [[Brett]] (3) # [[Bríana]] (3) # [[Brianna]] (3) # [[Bronwyn]] (3) # [[Brygida]] (3) # [[Burkhard]] (3) # [[Byron]] (3) # [[Caitlin]] (3) # [[Calvin]] (3) # [[Cameron]] (3) # [[Candice]] (3) # [[Carlotta]] (3) # [[Carmela]] (3) # [[Carmencita]] (3) # [[Catalin]] (3) # [[Cécile]] (3) # [[Chen]] (3) # [[Cherie]] (3) # [[Cherry]] (3) # [[Chona]] (3) # [[Choosri]] (3) # [[Christer]] (3) # [[Christin]] (3) # [[Christof]] (3) # [[Claes]] (3) # [[Clifford]] (3) # [[Conny]] (3) # [[Constance]] (3) # [[Constantin]] (3) # [[Corazon]] (3) # [[Curtis]] (3) # [[Custódio]] (3) # [[Daðína]] (3) # [[Dagmey]] (3) # [[Dagnýr]] (3) # [[Daldís]] (3) # [[Dalibor]] (3) # [[Dallas]] (3) # [[Dallilja]] (3) # [[Dalmar]] (3) # [[Danuté]] (3) # [[Dao]] (3) # [[Daryl]] (3) # [[Dawn]] (3) # [[Deanna]] (3) # [[Deniss]] (3) # [[Derrick]] (3) # [[Devon]] (3) # [[Día]] (3) # [[Dianne]] (3) # [[Dimitri]] (3) # [[Diogo]] (3) # [[Dómald]] (3) # [[Dominic (mannsnafn)|Dominic]] (3) # [[Donata]] (3) # [[Dong]] (3) # [[Doreen]] (3) # [[Dorian]] (3) # [[Dorit]] (3) # [[Dúa]] (3) # [[Duane]] (3) # [[Duc]] (3) # [[Dung]] (3) # [[Dusko]] (3) # [[Dzintars]] (3) # [[Dörte]] (3) # [[Ebeneser]] (3) # [[Eberhard]] (3) # [[Edilon]] (3) # [[Edoardo]] (3) # [[Eðvar]] (3) # [[Eigil]] (3) # [[Einþór]] (3) # [[Elaine]] (3) # [[Eldjárn]] (3) # [[Eleni]] (3) # [[Elfrið]] (3) # [[Elínbjört]] (3) # [[Elinor]] (3) # [[Elliot]] (3) # [[Els]] (3) # [[Elsie]] (3) # [[Elsy]] (3) # [[Elvý]] (3) # [[Emelie]] (3) # [[Emilíanna]] (3) # [[Emiliano]] (3) # [[Emilio]] (3) # [[Emin]] (3) # [[Emine]] (3) # [[Emmy]] (3) # [[Enika]] (3) # [[Epimaco]] (3) # [[Erlend]] (3) # [[Erlendsína]] (3) # [[Erlinda]] (3) # [[Eryk]] (3) # [[Erzsebet]] (3) # [[Esben]] (3) # [[Eskil]] (3) # [[Eskild]] (3) # [[Esmeralda]] (3) # [[Estiva]] (3) # [[Eufemia]] (3) # [[Eugenio]] (3) # [[Evangeline]] (3) # [[Evgeny]] (3) # [[Evy]] (3) # [[Eydna]] (3) # [[Eyleif]] (3) # [[Eyleifur]] (3) # [[Ezekiel]] (3) # [[Fabian]] (3) # [[Fannberg]] (3) # [[Fatmir]] (3) # [[Ferenc]] (3) # [[Ferid]] (3) # [[Filipe]] (3) # [[Fitim]] (3) # [[Fitore]] (3) # [[Fjalarr]] (3) # [[Florentina]] (3) # [[Freddy]] (3) # [[Fredrick]] (3) # [[Freymar]] (3) # [[Freyþór]] (3) # [[Friðlaugur]] (3) # [[Friðmundur]] (3) # [[Friðþóra]] (3) # [[Funi]] (3) # [[Gabrielle]] (3) # [[Gail]] (3) # [[Gang]] (3) # [[Garibaldi (mannsnafn)|Garibaldi]] (3) # [[Gaston]] (3) # [[Gayle]] (3) # [[Geertje]] (3) # [[Georgína]] (3) # [[Gerardo]] (3) # [[German]] (3) # [[Gestína]] (3) # [[Gestný]] (3) # [[Gestrún]] (3) # [[Giacomo]] (3) # [[Gintautas]] (3) # [[Gísla]] (3) # [[Gísley]] (3) # [[Glen]] (3) # [[Glenda]] (3) # [[Godfrey]] (3) # [[Gombo]] (3) # [[Grete]] (3) # [[Guang]] (3) # [[Guðjónína]] (3) # [[Guðrið]] (3) # [[Guðröður]] (3) # [[Guðþór]] (3) # [[Guennadi]] (3) # [[Guido]] (3) # [[Guillaume]] (3) # [[Guillermo]] (3) # [[Gunna]] (3) # [[Gunnel]] (3) # [[Gunný]] (3) # [[Gunter]] (3) # [[Gunther]] (3) # [[Guosheng]] (3) # [[Gústa]] (3) # [[Haddur]] (3) # [[Hafalda]] (3) # [[Haflína]] (3) # [[Hagbarður]] (3) # [[Haiyan]] (3) # [[Hákonía]] (3) # [[Halvard]] (3) # [[Hana]] (3) # [[Hannelore]] (3) # [[Harriet]] (3) # [[Hedda]] (3) # [[Heiðmundur]] (3) # [[Heiko]] (3) # [[Heinrich]] (3) # [[Hella (mannsnafn)|Hella]] (3) # [[Helmuth]] (3) # [[Henri]] (3) # [[Henrike]] (3) # [[Henrique]] (3) # [[Herbjörg]] (3) # [[Herbjörn]] (3) # [[Hervé]] (3) # [[Hilary]] (3) # [[Hildigerður]] (3) # [[Hinrika]] (3) # [[Hjálmey]] (3) # [[Hólmberg]] (3) # [[Hólmbert]] (3) # [[Hongwei]] (3) # [[Hope]] (3) # [[Horst]] (3) # [[Houria]] (3) # [[Iain]] (3) # [[Ibrahim]] (3) # [[Ignas]] (3) # [[Ihor]] (3) # [[Ilía]] (3) # [[Ilka]] (3) # [[Ilya]] (3) # [[Imelda]] (3) # [[Inacio]] (3) # [[Inese]] (3) # [[Inez]] (3) # [[Ingemar]] (3) # [[Ingiber]] (3) # [[Ingiborg]] (3) # [[Ingilaug]] (3) # [[Ingileifur]] (3) # [[Ingiþór]] (3) # [[Iren]] (3) # [[Irpa]] (3) # [[Írunn]] (3) # [[Ísgerður]] (3) # [[Isobel]] (3) # [[Ivica]] (3) # [[Ivona]] (3) # [[Ivy]] (3) # [[Izabella]] (3) # [[Jamal]] (3) # [[Jambaljamts]] (3) # [[Jamison]] (3) # [[Jannicke]] (3) # [[Janos]] (3) # [[Jari]] (3) # [[Jariya]] (3) # [[Jarmila]] (3) # [[Járngerður]] (3) # [[Jasmine]] (3) # [[Jeff]] (3) # [[Jekaterina]] (3) # [[Jennefer]] (3) # [[Jensa]] (3) # [[Jessie]] (3) # [[Jessy]] (3) # [[Ji]] (3) # [[Jia]] (3) # [[Jianguo]] (3) # [[Joana]] (3) # [[Joann]] (3) # [[Joaquin]] (3) # [[Jody]] (3) # [[Jólín]] (3) # [[Jómundur]] (3) # [[Jónborg]] (3) # [[Jónþór]] (3) # [[Jordi]] (3) # [[Jostein]] (3) # [[Jouni]] (3) # [[June]] (3) # [[Juozas]] (3) # [[Juri]] (3) # [[Jurijs]] (3) # [[Jytta]] (3) # [[Jörn]] (3) # [[Jörvar]] (3) # [[Kaðlín]] (3) # [[Kanlaya]] (3) # [[Kannika]] (3) # [[Karolis]] (3) # [[Karyn]] (3) # [[Kata]] (3) # [[Katie]] (3) # [[Katri]] (3) # [[Keri]] (3) # [[Ketil]] (3) # [[Ketilbjörn]] (3) # [[Kiana]] (3) # [[Kieran]] (3) # [[Kiljan]] (3) # [[Kjalar]] (3) # [[Kjeld]] (3) # [[Kolbjörg]] (3) # [[Konkordia]] (3) # [[Kornelíus]] (3) # [[Kostyantyn]] (3) # [[Kría]] (3) # [[Kriangkrai]] (3) # [[Krister]] (3) # [[Kristfinnur]] (3) # [[Kristvina]] (3) # [[Krummi]] (3) # [[Krzystof]] (3) # [[Kveldúlfur]] (3) # [[Kyle]] (3) # [[La]] (3) # [[Ladislav]] (3) # [[Lamduan]] (3) # [[Lárentsínus]] (3) # [[Laurence]] (3) # [[Lazar]] (3) # [[Leena]] (3) # [[Leivur]] (3) # [[Lejla]] (3) # [[Leoncia]] (3) # [[Leonharð]] (3) # [[Lidija]] (3) # [[Lill]] (3) # [[Lim]] (3) # [[Lindsay]] (3) # [[Lindy]] (3) # [[Lino]] (3) # [[Liping]] (3) # [[Lissy]] (3) # [[Lofthildur]] (3) # [[Loftveig]] (3) # [[Loic]] (3) # [[Long]] (3) # [[Lorena]] (3) # [[Lucie]] (3) # [[Lucienne]] (3) # [[Ludwig]] (3) # [[Luo]] (3) # [[Luzviminda]] (3) # [[Lykke]] (3) # [[Lynette]] (3) # [[Maarit]] (3) # [[Magdalene]] (3) # [[Magney]] (3) # [[Magnína]] (3) # [[Magnþór]] (3) # [[Maiken]] (3) # [[Majbrit]] (3) # [[Majbritt]] (3) # [[Maksim]] (3) # [[Maksymilian]] (3) # [[Málhildur]] (3) # [[Malik]] (3) # [[Mána]] (3) # [[Manal]] (3) # [[Manh]] (3) # [[Margo]] (3) # [[Mariano]] (3) # [[Marielle]] (3) # [[Marijan]] (3) # [[Marilou]] (3) # [[Marissa]] (3) # [[Marólína]] (3) # [[Marselína]] (3) # [[Marten]] (3) # [[Matej]] (3) # [[Matias]] (3) # [[Mattea]] (3) # [[Maurizio]] (3) # [[Maximilian]] (3) # [[Mehdi]] (3) # [[Mehmet]] (3) # [[Mei]] (3) # [[Mekkinó]] (3) # [[Melody]] (3) # [[Melrós]] (3) # [[Mercedes]] (3) # [[Mickael]] (3) # [[Mikkjal]] (3) # [[Mikko]] (3) # [[Milagros]] (3) # [[Mildred]] (3) # [[Mildrid]] (3) # [[Mile]] (3) # [[Milorad]] (3) # [[Mina]] (3) # [[Mirko]] (3) # [[Mladen]] (3) # [[Modestas]] (3) # [[Móey]] (3) # [[Moira]] (3) # [[Molly]] (3) # [[Moritz]] (3) # [[Moussa]] (3) # [[Muhammed]] (3) # [[Mundína]] (3) # [[Murat]] (3) # [[Mykhaylo]] (3) # [[Mörður]] (3) # [[Nabil]] (3) # [[Naim]] (3) # [[Nansý]] (3) # [[Nathalia]] (3) # [[Nedeljka]] (3) # [[Nele]] (3) # [[Nena]] (3) # [[Nevenka]] (3) # [[Neville]] (3) # [[Nguyet]] (3) # [[Nhung]] (3) # [[Nicklas]] (3) # [[Nicolaj]] (3) # [[Nicoline]] (3) # [[Niyom]] (3) # [[Njóla (mannsnafn)|Njóla]] (3) # [[Nóa]] (3) # [[Noel]] (3) # [[Nubia]] (3) # [[Oddbergur]] (3) # [[Oddbjörn]] (3) # [[Oddlaug]] (3) # [[Oddvar]] (3) # [[Októ]] (3) # [[Ólafína]] (3) # [[Omer]] (3) # [[Orville]] (3) # [[Ósvaldur]] (3) # [[Oswald]] (3) # [[Otri]] (3) # [[Outi]] (3) # [[Oxana]] (3) # [[Paer]] (3) # [[Palle]] (3) # [[Pálrún]] (3) # [[Panida]] (3) # [[Pascal (mannsnafn)|Pascal]] (3) # [[Pasi]] (3) # [[Patrizia]] (3) # [[Paulius]] (3) # [[Pavle]] (3) # [[Peggy]] (3) # [[Penelope]] (3) # [[Petrine]] (3) # [[Philipp]] (3) # [[Phoebe]] (3) # [[Pietro]] (3) # [[Pranee]] (3) # [[Pranom]] (3) # [[Quang]] (3) # [[Rachael]] (3) # [[Radmila]] (3) # [[Radoslav]] (3) # [[Radovan]] (3) # [[Raewyn]] (3) # [[Rahel]] (3) # [[Rajko]] (3) # [[Rakul]] (3) # [[Ratree]] (3) # [[Rattana]] (3) # [[Regine]] (3) # [[Regula]] (3) # [[Reidun]] (3) # [[Rein]] (3) # [[Remí]] (3) # [[Remigijus]] (3) # [[Remigiusz]] (3) # [[Renee]] (3) # [[Renu]] (3) # [[Rex]] (3) # [[Rey]] (3) # [[Rhonda]] (3) # [[Richardt]] (3) # [[Riina]] (3) # [[Rikka]] (3) # [[Rima]] (3) # [[Rimas]] (3) # [[Roelof]] (3) # [[Rógvi]] (3) # [[Rólant]] (3) # [[Romana]] (3) # [[Romans]] (3) # [[Rosalia]] (3) # [[Róslaug]] (3) # [[Roxanne]] (3) # [[Rungnapa]] (3) # [[Röðull (mannsnafn)|Röðull]] (3) # [[Rönnaug]] (3) # [[Sacha]] (3) # [[Sadik]] (3) # [[Salih]] (3) # [[Salína]] (3) # [[Salma]] (3) # [[Salmann]] (3) # [[Samir]] (3) # [[Samrit]] (3) # [[Sandro]] (3) # [[Sarot]] (3) # [[Satu]] (3) # [[Sebastiano]] (3) # [[Sema]] (3) # [[Sesilía]] (3) # [[Sheng]] (3) # [[Sigga]] (3) # [[Siggi]] (3) # [[Sigmann]] (3) # [[Signa (mannsnafn)|Signa]] (3) # [[Sigríkur]] (3) # [[Sigurða]] (3) # [[Sigurfinna]] (3) # [[Sigurlás]] (3) # [[Sigurleifur]] (3) # [[Sigurlilja]] (3) # [[Sigurlinn]] (3) # [[Sigurmar]] (3) # [[Sigurmon]] (3) # [[Silas]] (3) # [[Silvana]] (3) # [[Sína]] (3) # [[Sini]] (3) # [[Sirkka]] (3) # [[Sisse]] (3) # [[Sissel]] (3) # [[Skender]] (3) # [[Skjalg]] (3) # [[Snjáfríður]] (3) # [[Snorre]] (3) # [[Snærós]] (3) # [[Sólbrá]] (3) # [[Sólbrún]] (3) # [[Sólhildur]] (3) # [[Somjai]] (3) # [[Somporn]] (3) # [[Sona]] (3) # [[Spencer]] (3) # [[Stanko]] (3) # [[Stefánný]] (3) # [[Steffan]] (3) # [[Steinhildur]] (3) # [[Sten]] (3) # [[Styrgerður]] (3) # [[Suchada]] (3) # [[Sudarat]] (3) # [[Suni]] (3) # [[Susann]] (3) # [[Svanbjört]] (3) # [[Svanheiður]] (3) # [[Sveiney]] (3) # [[Sveinjón]] (3) # [[Sveinlaugur]] (3) # [[Sveinrún]] (3) # [[Svenja]] (3) # [[Svetozar]] (3) # [[Sylvie]] (3) # [[Sæberg]] (3) # [[Sæfríður]] (3) # [[Talía (nafn)|Talía]] (3) # [[Tam]] (3) # [[Ted]] (3) # [[Teodor]] (3) # [[Tessa]] (3) # [[Thao]] (3) # [[Theresia]] (3) # [[Thinh]] (3) # [[Thora]] (3) # [[Thorir]] (3) # [[Thorleif]] (3) # [[Thorstein]] (3) # [[Thorsteinn]] (3) # [[Tian]] (3) # [[Tien]] (3) # [[Tindra]] (3) # [[Tinni (mannsnafn)|Tinni]] (3) # [[Toby]] (3) # [[Tong]] (3) # [[Toni]] (3) # [[Tonje]] (3) # [[Tonya]] (3) # [[Tora]] (3) # [[Tordis]] (3) # [[Tórgerð]] (3) # [[Toril]] (3) # [[Torstein]] (3) # [[Travis]] (3) # [[Troels]] (3) # [[Troy]] (3) # [[Truls]] (3) # [[Trygve]] (3) # [[Tuva]] (3) # [[Tuyet]] (3) # [[Uldarico]] (3) # [[Úlfheiður]] (3) # [[Unni]] (3) # [[Vadim]] (3) # [[Valerio]] (3) # [[Valeriya]] (3) # [[Valon]] (3) # [[Valter]] (3) # [[Valý]] (3) # [[Vanda]] (3) # [[Vánía]] (3) # [[Vasyl]] (3) # [[Vega]] (3) # [[Verica]] (3) # [[Vermundur]] (3) # [[Vicente]] (3) # [[Viktoriya]] (3) # [[Virginija]] (3) # [[Virve]] (3) # [[Vita]] (3) # [[Vitali]] (3) # [[Viviana]] (3) # [[Volker]] (3) # [[Volodymyr]] (3) # [[Vuk]] (3) # [[Vörður]] (3) # [[Waclaw]] (3) # [[Wanphen]] (3) # [[Wilhelmina]] (3) # [[Wim]] (3) # [[Xiao]] (3) # [[Xiaoping]] (3) # [[Yasmine]] (3) # [[Younes]] (3) # [[Youssef]] (3) # [[Zakarías]] (3) # [[Zane]] (3) # [[Zanný]] (3) # [[Zara]] (3) # [[Zdenka]] (3) # [[Zdzislawa]] (3) # [[Zhenbiao]] (3) # [[Zivile]] (3) # [[Zorana]] (3) # [[Zsolt]] (3) # [[Þórelfur]] (3) # [[Þorleikur]] (3) # [[Þura]] (3) # [[Þurý]] (3) ...framhald: *[[Íslensk mannanöfn eftir notkun/Tveir nafnhafar|Tveir nafnhafar]] *[[Íslensk mannanöfn eftir notkun/Einn nafnhafi|Einn nafnhafi (a-j)]] *[[Íslensk mannanöfn eftir notkun/Einn nafnhafi (k-ö)|Einn nafnhafi (k-ö)]] == Heimild == * {{þjóðskrárheimild|desember 2005}} [[Flokkur:Íslensk mannanöfn| Íslensk mannanöfn]] lunrmn8azsahgv8vwks3sp2q099zi73 0 22881 1982817 1978721 2026-10-15T15:58:23Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 8 heimildum og merki 5 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982817 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Portrait of Milton Friedman.jpg|thumb|Milton Friedman]] '''Milton Friedman''' ([[31. júlí]] [[1912]] – [[16. nóvember]] [[2006]]) var [[Bandaríkin|bandarískur]] [[hagfræði]]ngur, sem hlaut Nóbelsverðlaunin í hagfræði árið [[1976]] og er kunnur af eindregnum stuðningi sínum við [[Frjálshyggja|frjálshyggju]]. Hann er einna kunnastur [[Chicago-hagfræðingarnir|Chicago-hagfræðinganna]] svonefndu. == Ævi == Friedman fæddist í New York og var sonur fátækra gyðingjahjóna frá austurhluta [[Ungverjaland|Ungverjalands]], sem nú er hluti [[Úkraína|Úkraínu]]. Hann stundaði hagfræðinám í [[Rutgers University]] og [[University of Chicago]], þar sem hann var lærisveinn [[Frank H. Knight|Franks H. Knights]]. Seinna lauk hann doktorsprófi frá [[Columbia University]] í New York. Hann var lengst hagfræðiprófessor í [[University of Chicago]], þar sem hann hafði feikileg áhrif á nemendur sína, en frá [[1977]] til 2006 var hann fræðimaður í Hoover Institution í [[Stanford University]]. Friedman er einhver kunnasti og áhrifamesti hagfræðingur heims í upphafi [[21. öld|21. Aldar]] === Önnur störf og pólitík === Hann skrifaði lengi fastan dálk í vikublaðið Newsweek, þar sem hann varpaði fram fjölda róttækra hugmynda, sem allar voru þó um það, að leysa mætti mál í frjálsum viðskiptum frekar en með ríkisafskiptum. Ein hugmyndin var um að fella niður almenna [[Herskylda|herskyldu]] (og fóru Bandaríkjamenn um það að ráðum hans), önnur að leyfa sölu ýmissa [[Fíkniefni|fíkniefna]], enda telur hann, að afleiðingarnar af því að banna þau séu verri en af því að leyfa þau. Friedman gerði líka árið [[1980]] sjónvarpsþættina Frelsi til að velja (Free to Choose), sem sýndir voru víða um heim og vöktu mikla athygli. Hann var einn af stofnendum [[Mont Pèlerin Society]], Mont Pèlerin samtakanna, [[1947]] og hafði mikil áhrif á ýmsa stjórnmálamenn, þar á meðal [[Margrét Thatcher|Margréti Thatcher]] í Stóra-Bretlandi og [[Ronald Reagan]] í Bandaríkjunum. Einn lærisveinn hans var þó enn umdeildari en þau Thatcher og Reagan, herforinginn [[Augusto Pinochet]], sem var lengi einræðisherra í [[Chile]]. Pinochet kvaddi til ráðgjafar ýmsa hagfræðinga, sem höfðu stundað hagfræðinám í University of Chicago, og gerbreyttu þeir [[Atvinnulíf|atvinnulífi]] landsins, seldu ríkisfyrirtæki, lækkuðu skatta og felldu niður margvíslega tollvernd. Þegar Friedman tók á móti Nóbelsverðlaununum í Stokkhólmi [[1976]], skipulögðu andstæðingar herforingjastjórnarinnar í Chile mótmæli. Friedman svaraði því hins vegar til, að hann hafi vissulega flutt fyrirlestra í Chile og talað þar við ráðamenn. En hann hafi flutt sömu fyrirlestra í einræðisríkinu Kína og talað þar við ráðamenn, án þess að nokkur hafi hreyft mótmælum. Boðskapur sinn sé alls staðar hinn sami, að lækka skatta, selja ríkisfyrirtæki, auka frelsi til viðskipta, víkka út [[Eignarréttur|eignarrétt]]. Hann sé hlynntur [[lýðræði]] og virðingu fyrir almennum [[Mannréttindi|mannréttindum]], en bestu skilyrðin fyrir þessu felist í víðtæku atvinnufrelsi. Friedman kom til [[Ísland|Íslands]] í ágústlok [[1984]] og flutti fyrirlestur undir heitinu „Í sjálfheldu sérhagsmunanna“ (The Tyranny of the Status Quo), þar sem hann sagði, að einn meginvandinn af ríkisafskiptum væri, að gróðinn af þeim dreifðist á fáa, en tapið á marga, svo að hinir fáu, sem græddu á afskiptunum, berðust harðar en hinir mörgu, sem töpuðu, og sigruðu því ósjaldan. == Kenningar == === Peningamagnskenningin === Friedman stundaði einkum rannsóknir í [[peningamálahagfræði]]. Hann blés nýju lífi í hina fornu [[Peningamagnskenning|peningamagnskenningu]] sem kennd er við klassíska hagfræði en kenning hans er jafnan þekkt undir nafninu [[peningamagnshyggja]]. Hún segir að peningamagn sé mikilvægasti áhrifavaldur á verðlag og [[Hagsveifla|hagsveiflur]]. [[Verðbólga]] stafar samkvæmt henni af því, að peningamagn í umferð eykst hraðar en [[Verg landsframleiðsla|landsframleiðsla]]. Kenningin segir jafnframt að verðbólga sé alls staðar og að það sama gildi um peninga og aðrar vörur á markaði, ef framboðið minnkar þá hækkar verðið, sé eftirspurnin sú sama. Þess vegna er til einfalt ráð gegn verðbólgu, segir Friedman. Það er að stöðva peningaprentun og draga þannig úr framboðinu. Málið er þó miklu flóknara, eins og Friedman viðurkennir fyrstur manna, meðal annars vegna þess að erfitt er að skilgreina peningamagn í umferð og hafa fullkomna stjórn á því. En meginatriði kenningarinnar er að ríkið láti sér nægja að framleiða trausta peninga, halda uppi stöðugu verðlagi, en treysti að öðru leyti á sjálfstýringarmátt hins [[Frjáls markaður|frjálsa markaðar]]. Friedman lagði til að seðlabankinn væri bundinn ákveðnum reglum um peningamagn þannig að magnið væri aukið í takt við aukna þjóðarframleiðslu og hagvöxt. Þannig lagði hann áherslu á að efnahagsstefna stjórnvalda væri bundin föstum reglum en ekki sett saman af geðþótta og einungis notuð sem gildi og viðmið.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=60392|title=Hver var Milton Friedman og hvert var hans framlag til hagfræðinnar?|website=Vísindavefurinn|language=is|access-date=2021-10-30}}</ref> Áhersla Friedman á peningamálastefnu var talsvert á skjön við hugmyndir margra hagfræðinga á þessum tíma sem töldu að peningmálastefnur væru að miklu leyti gagnslausar við hagstjórn og töldu fjármálastefnur hins opinbera mun mikilvægari.<ref name=":0" /> Friedman birti fyrstu skrif sín um peningamagnshyggjuna árið [[1956]] í bókinni Rannsóknir á peningamagnskenningunni (e. ''[[The Quantity Theory of Money: A restatement]]'') en það var svo árið [[1963]] sem peningamagnshyggjan birtist í fullri mynd þegar hann gaf út bókina Saga peningamála í Bandaríkjunum,1867-1960 (e. ''[[A Monetary History of the United States,1867-1960]])'' ásamt [[Anna Schwartz|Önnu Schwartz]]. === A Theory of the Consumption Function === Eitt af áhrifamiklu ritum Friedmans er Kenningin um neyslufallið (e. ''[[A Theory of the Consumption Function]]'') sem kom út árið [[1957]]. Í ritinu setti hann fram nýjar kenningar og andmælti hefðbundnum [[Keynesískum]] sjónarmiðum um heimilishaldið, sem voru ríkjandi á þessum tíma. Friedman hélt því fram að neysla einstaklingsins sé ekki einungis háð núverandi tekjum heldur hafi væntanlegt tekjustig einnig áhrif á það hvernig neytandinn mun breyta neysluútgjöldum sínum. Kenningin endurskilgreindi sambandið á milli samanlagðrar neyslu/sparnaðar og heildartekna. Friedman þróaði jafnframt hugtakið [[varanlegar tekjur]] sem eru þær tekjur sem menn búast við að hafa að jafnaði yfir ævina. Þessi kenning hjálpaði til við að skýra til dæmis hvers vegna tímabundin skattahækkun getur ekki leitt til fyrirhugaðrar samdráttar í neyslu, í staðinn getur þessi skattahækkun verið fjármögnuð með sparnaði og neysla þannig haldist óbreytt.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Milton-Friedman|title=Milton Friedman {{!}} Biography & Facts|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2021-10-30}}</ref> Eftir Friedmann liggja margar kenningar og rit. Þegar ljóst varð upp úr [[1970]], að hagstjórnarhugmyndir [[John Maynard Keynes|Johns Maynards Keynes]] skiluðu ekki góðum árangri, hlutu kenningar Friedmans óvænt brautargengi, þótt þeim hafi reitt misjafnlega af í fræðilegum umræðum eftir það. == Verk == === Saga peningamála í Bandaríkjunum, 1867-1960 === Saga peningamála í Bandaríkjunum 1867-1960 (e. ''A Monetary History of the United States,1867-1960'') er bók eftir Friedman og Schwartz sem kom út árið 1963. Í bókinni setja höfundar fram ítarlega greiningu á peningamagni Bandaríkjanna allt frá lokum [[Þrælastríðið|borgarastyrjaldarinnar]] til seinni hluta [[20. öldin|20.aldar]]. Þau nota söguleg gögn og greiningar til að styðja kenningar um að peningastefna skipti gífurlegu máli í hagstjórn, sérstaklega þegar hagsveiflur eru miklar.<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/258805|title=A monetary history of the United States, 1867-1960|last=Friedman|first=Milton|date=1963|publisher=Princeton University Press|others=Anna J. Schwartz|isbn=0-691-04147-4|location=Princeton|oclc=258805}}</ref> Í ritinu gagnrýna þau meðal annars [[Seðlabanki Bandaríkjanna|bandaríska seðlabankann]] fyrir að hafa ekki komið í veg fyrir samdrátt í peningamagni í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] í [[Kreppan mikla|kreppunni miklu]] og segja að orsakir hennar megi beinlínis finna í rangri [[Peningamálastefna|peningamálastefnu]] seðlabankans.<ref>{{Cite journal|last=Eichengreen|first=Barry|date=1992|title=The Origins and Nature of the Great Slump Revisited|url=https://www.jstor.org/stable/2597621|journal=The Economic History Review|volume=45|issue=2|pages=213–239|doi=10.2307/2597621|issn=0013-0117}}</ref> Útgáfa bókarinnar hafði mikil áhrif á hagfræðina en Friedman og aðrir sem fylgdu peningamagnshyggjunni, höfðu þau áhrif að peningamálastefna varð talin aðalatriði hvað varðar hagsveiflur og hagstjórn sem er ólíkt fyrri Keynesískum viðhorfum. Bókin er almennt talin vera meðal áhrifamestu hagfræði rita sem hafa verið skrifuð.<ref name=":0" /> === Vinsælar bækur og greinar === * [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=1160805 ''Capitalism and Freedom'' ISBN 0-226-26401-7 (1962)] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20041120214458/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=55066803 ''Social Security: Universal or Selective?'' with Wilbur J. Cohen (1972)] * [https://web.archive.org/web/20041205062226/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=58556230 ''There's No Such Thing as a Free Lunch'' (1975)], columns from ''Newsweek'' * ''Free to Choose: A personal statement'', with Rose Friedman, (1980) * ''Economic Freedom, Human Freedom, Political Freedom'' ISBN 1-883969-00-X (1992), short pamphlet * ''Two Lucky People: Memoirs'' (with Rose Friedman) ISBN 0-226-26414-9 (1998) * ''Money Mischief: Episodes in Monetary History'' ISBN 0-15-162042-3 (1994) * "The Case for Free Trade" with Rose Friedman, 1997, Hoover Digest === Fræðibækur og -greinar === * [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=95881258 ''Income from Independent Professional Practice'' with Simon Kuznets (1945)] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, MF’s PhD thesis * "Utility Analysis of Choices Involving Risk" with L. Savage, 1948, Journal of Political Economy. * "A Monetary and Fiscal Framework for Economic Stability", 1948, ‘’American Economic Review’‘ [in JSTOR]. * "Some Comments on the Significance of Labor Unions for Economic Policy", 1951, in D. McC. Wright, editor, The Impact of the Union. New York: Harcourt Brace. * "Commodity-Reserve Currency", 1951, Journal of Political Economy * "The Expected-Utility Hypothesis and the Measurability of Utility", with L. Savage, 1952, Journal of Political Economy * [https://web.archive.org/web/20030426125710/http://www.lib.pku.edu.cn/webcourse/new_econ/readings/Methodology.pdf The Methodology of Positive Economics (1953)] * ''Essays in Positive Economics'' (1953) * "The Quantity Theory of Money: A restatement", 1956, in Friedman, editor, Studies in Quantity Theory. * ''A Theory of the Consumption Function'' (1957) * "The Supply of Money and Changes in Prices and Output", 1958, in Relationship of Prices to Economic Stability and Growth. * [https://web.archive.org/web/20111101070712/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=22831717 ''A Program for Monetary Stability'' (1960)] * [https://web.archive.org/web/20041110054915/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=4007165 "The Demand for Money: Some theoretical and empirical results", 1959, ‘’Journal of Political Economy’‘] [also in JSTOR] * [https://web.archive.org/web/20111101070712/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=22831717 ‘’A Program for Monetary Stability’‘ (1960)] * "The Lag in Effect of Monetary Policy", 1961, ‘’Journal of Political Economy’‘ [in JSTOR] * "Should There be an Independent Monetary Authority?", in L.B. Yeager, editor, In Search of a Monetary Constitution * Inflation: Causes and consequences, 1963. * A Monetary History of the United States, 1867-1960, with Anna J. Schwartz, 1963. * "Money and Business Cycles" with A.J. Schwartz, 1963, REStat. * "The Relative Stability of Monetary Velocity and the Investment Multiplier in the United States, 1898-1958", with D. Meiselman, 1963, in Stabilization Policies. * "A Reply to Donald Hester", with D. Meiselman, 1964, REStat * "Interest Rates and the Demand for Money", 1966, JlawE * [https://web.archive.org/web/20071114025549/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=34254696 ''The Balance of Payments: Free Versus Fixed Exchange Rates'' with Robert V. Roosa (1967)] * "What Price Guideposts?", in G.P. Schultz, R.Z. Aliber, editors, Guidelines * "The Role of Monetary Policy: Presidential Address to AEA", 1968, ‘’American Economic Review’‘ [in JSTOR] * "Money: the Quantity Theory", 1968, IESS * "The Definition of Money" with Anna J. Schwartz, 1969. * [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=98848905 ''Monetary vs. Fiscal Policy'' with Walter W. Heller (1969)] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * "Comment on Tobin", 1970, Quarterly Journal of Economics * Monetary Statistics of the United States: Sources, methods. with Anna J. Schwartz, 1970. * "A Theoretical Framework for Monetary Analysis", 1970, ‘’Journal of Political Economy’‘ [in JSTOR]. * The Counter-Revolution in Monetary Theory. 1970. * "A Monetary Theory of National Income", 1971, ''Journal of Political Economy'' [in JSTOR] * "Comments on the Critics", 1974, in Gordon, Milton Friedman and his Critics. * Monetary Correction: A proposal for escalation clauses to reduce the cost of ending inflation, 1974 * [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=61722575 ''The Optimum Quantity of Money: And Other Essays'' (1976)] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20071127055754/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=96344103 ''Price Theory'' (1976)] * [https://web.archive.org/web/20050105093619/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=34255071 ''Milton Friedman in Australia, 1975'' (1975)] * ''Milton Friedman's Monetary Framework: A Debate with His Critics'' (1975) * "Comments on Tobin and Buiter", 1976, in J. Stein, editor, Monetarism. * "Inflation and Unemployment: Nobel lecture", 1977, ‘’Journal of Political Economy’‘ [in JSTOR]. * "Interrelations between the United States and the United Kingdom, 1873-1975.", with A.J. Schwartz,, 1982, J Int Money and Finance * Monetary Trends in the United States and the United Kingdom: Their relations to income, prices and interest rates, 1876-1975. with Anna J. Schwartz, 1982 * "Monetary Policy: Tactics versus strategy", 1984, in Moore, editor, To Promote Prosperity. * "The Case for Overhauling the Federal Reserve", 1985, Challenge * "Has Government Any Role in Money?" with Anna J. Schwartz, 1986, JME * "Quantity Theory of Money", in J. Eatwell, M. Milgate, P. Newman, editors, The New Palgrave (1998) * "George J. Stigler, 1911-1991: Biographical Memoir", 1998, at National Academy of Science == Gagnrýni á Friedman == Friedmann hefur verið gagnrýndur fyrir samfélagssýn sína og að hún leggi of mikla áherslu á markað og viðskipti. Hann hefur jafnframt verið gagnrýndur fyrir það að forsendur frjálshyggjunnar gangi ekki upp, einstaklingur hugsi ekki alltaf um eigin hagsmuni og að í frjálshyggjunni sé ekki falið jafnrétti heldur hafi þeir það betra sem hafa meira á milli handanna.<ref name=":1">{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/694391055|title=Eilífðarvélin : uppgjör við nýfrjálshyggjuna|date=2010|publisher=Háskólaútgáfan|others=Kolbeinn Stefánsson, Giorgio Baruchello|isbn=978-9979-54-870-6|location=Reykjavík|oclc=694391055}}</ref> Margir telja Friedman hafa verið hagfræðilegan vísindahyggjumann sem neitaði að ræða siðferðileg álitamál og telja enn fremur að ef litið er fram hjá þeim málum sé hætta á að sýnin á atferli mannsins verði of einföld. Gagnrýnendur Friedmans telja mikilvægt að hafa sameiginleg markmið samfélagsins að leiðarljósi en ekki sérhagsmuni einstaklinga eins hann var gjarn á.<ref name=":1" /> Skrif hans og Schwartz í bókinni ''Saga peningamála í Bandaríkjunum, 1867-1960'' hafa verið mikið gagnrýnd þar sem þau kenna seðlabanka Bandaríkjana um kreppuna miklu. [[Paul Krugman]] heldur því fram að efnahagskreppan 2008 sanni það að á meðan samdrætti stendur geti seðlabanki ekki stjórnað peningamagni.<ref>{{Citation|title=Milton Friedman|date=2021-10-28|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Milton_Friedman&oldid=1052351239|work=Wikipedia|language=en|access-date=2021-10-30}}</ref> == Tengt efni == * [[Frjálshyggja]] * [[Frjálslyndisstefna]] * [[Markaðsvæðing]] * [[Nýfrjálshyggja]] === Gagnrýni hugmynda Friedman === * [http://www.questia.com/library/economics-and-business/economics/schools-of-economics/milton-friedman-and-monetarism.jsp Milton Friedman and Monetarism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060115063443/http://www.questia.com/library/economics-and-business/economics/schools-of-economics/milton-friedman-and-monetarism.jsp |date=2006-01-15 }} * [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=24670801 Rayack, Elton. ''Not So Free to Choose: The Political Economy of Milton Friedman and Ronald Reagan'' (1987)] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} == Tenglar == * [https://www.friedmanfoundation.org/ The Friedman Foundation] * [http://pricetheory.uchicago.edu The Initiative on Chicago Price Theory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050812015604/http://pricetheory.uchicago.edu/ |date=2005-08-12 }} === Ævisagnarit === * [http://www-hoover.stanford.edu/bios/friedman.html Home page of Milton Friedman] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060502191606/http://www-hoover.stanford.edu/bios/friedman.html |date=2006-05-02 }} * [http://www.nobel-winners.com/Economics/milton_friedman.html About Milton Friedman] * [https://www.pbs.org/wgbh/commandingheights/hi/people/pe_name.html PBS interview, profile and video] * [http://www.booktv.org/InDepth/archive_2000.asp Video of September 3, 2000 BookTV 'In Depth' interview] * [http://nobelprize.org/economics/laureates/1976/index.html 1976 Prize in Economics, from the official Nobel Prize website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080518093750/http://nobelprize.org/economics/laureates/1976/index.html |date=2008-05-18 }} === Greinar === * [http://hannesgi.blog.is/blog/hannesgi/entry/184843/ Minningabrot um Milton Friedman] Grein eftir Hannes H. Gissurarson í Þjóðmálum 2007 * [http://www.cato.org/pubs/policy_report/v21n2/friedman.html March/April 1999 - The Business Community's Suicidal Impulse] (talks about protectionism, bank regulation, privatized schooling, antitrust laws, bureaucracy, government burden) * [https://www.pbs.org/wgbh/commandingheights/shared/minitext/int_miltonfriedman.html#10 His view of the Chilean government] * [http://www-hoover.stanford.edu/publications/digest/974/bckr3.html Gary Becker on Friedman's influence in South America] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19980419024800/http://www-hoover.stanford.edu/publications/digest/974/bckr3.html |date=1998-04-19 }} * [http://www.dissidentvoice.org/April2004/Shirazi0413.htm "Two Ideas of Freedom" by Said Shirazi] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20050423130659/http://www.dissidentvoice.org/April2004/Shirazi0413.htm |date=2005-04-23 }} - A leftist critique of Friedman and Amartya Sen ==Tilvísanir== <references/> {{Nóbelsverðlaun í hagfræði}} {{fde|1912|2006|Friedman, Milton}} [[Flokkur:Frjálshyggjumenn|Friedman, Milton]] [[Flokkur:Félagar í Mont Pelerin Society|Friedman, Milton]] [[Flokkur:Þjóðhagfræði|Friedman, Milton]] [[Flokkur:Bandarískir hagfræðingar|Friedman, Milton]] [[Flokkur:Chicago-hagfræðingar|Friedman, Milton]] [[Flokkur:Nóbelsverðlaunahafar í hagfræði|Friedman, Milton]] 1erdxxkzwh6yv269fqsrf390pyqlifm 0 23293 1982821 1978481 2026-10-15T17:13:54Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982821 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Njarðvík | nafn_í_eignarfalli = Njarðvíkur | tegund_byggðar = [[Bær]] | mynd = Reykjanesbær_2023_(175757).jpg | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = Innri-Njarvík sést nær og Ytri-Njarðvík fjær | fáni = | innsigli = | skjaldarmerki = | viðurnefni = | kjörorð = | kort = {{Infobox mapframe|zoom=12|shape=none|stroke-width=0}} | kort_texti = | teiknibóla_kort = Ísland | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning Njarðvíkur | hnit = {{WikidataCoord|display=inline}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = [[Ísland]] | undirskipting_gerð1 = [[Landshlutar Íslands|Landshluti]] | undirskipting_nafn1 = [[Suðurnes]] | undirskipting_gerð2 = [[Kjördæmi Íslands|Kjördæmi]] | undirskipting_nafn2 = [[Suðurkjördæmi|Suður]] | undirskipting_gerð3 = [[Sveitarfélög Íslands|Sveitarfélag]] | undirskipting_nafn3 = [[Reykjanesbær]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = Njarðvík{{efn|Innri- og Ytri-Njarðvík.}} | flatarmál_neðan = | flatarmál_heild_km2 = | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref>{{Cite web|url=https://www.reykjanesbaer.is/is/stjornsysla/fjarmal-og-rekstur/gagnatorg|title=Gagnatorg – Íbúaþróun í Reykjanesbæ|website=reykjanesbaer.is|date=Janúar 2026|access-date=2025-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114233419/https://www.reykjanesbaer.is/is/stjornsysla/fjarmal-og-rekstur/gagnatorg|archive-date=2025-01-14|url-status=dead}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2026 | mannfjöldi_heild = 8865 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = | mannfjöldi_eyða1_titill = Njarðvík og [[Keflavík]]{{efn|[[Hagstofa Íslands|Hagstofan]] telur Keflavík og Njarðvík saman sem einn byggðarkjarna. Tölur frá {{Íbúafjöldi byggðarkjarna|ár}}.{{Íbúafjöldi byggðarkjarna|heimild}}}} | mannfjöldi_eyða1 = {{Íbúafjöldi byggðarkjarna|Keflavík og Njarðvík}} | mannfjöldi_heiti_íbúa = Njarðvíkingar<ref>{{Cite web|url=https://malfar.arnastofnun.is/grein/70692|title=Njarðvíkingar|website=Málfarsbankinn}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> | póstnúmer_gerð = [[Listi yfir íslensk póstnúmer|Póstnúmer]] | póstnúmer = 260 | vefsíða = {{URL|reykjanesbaer.is}} }} '''Njarðvík''' er bær við samnefnda [[vík]] á norðanverðum [[Reykjanesskagi|Reykjanesskaga]] austan megin við [[Miðnes]]ið, og heyrir undir sveitarfélagið [[Reykjanesbær|Reykjanesbæ]]. Bærinn skiptist í tvo þéttbýliskjarna, Innri-Njarðvík (austan megin við víkina) og Ytri-Njarðvík (vestan megin við víkina), og er því oft talað um „Njarðvíkur“ í fleirtölu. Njarðvíkurnar voru tvær bæjarþyrpingar eða [[hverfi]] svipað og aðrir staðir á [[Suðurnes]]jum þar til [[vélbátur|vélbátaútgerð]] hófst eftir aldamótin 1900. Á milli þessara bæjaþyrpinga voru leirur, [[Fitjar]], þar sem nú er þjónustu- og verslunarkjarni. Mikið nýtt byggingaland hefur verið tekið í notkun í vestur og austur frá Innri-Njarðvík frá því á [[1981-1990|9. áratug 20. aldar]] svo nú er orðin samfelld byggð umhverfis víkina og allt austur á [[Vogastapi|Vogastapa]]. Frá [[1971-1980|8. áratug 20. aldar]] byggðist Ytri-Njarðvík í norður að sveitarfélagsmörkum við Keflavík. Ytri-Njarðvík hefur líka byggst í vestur upp hlíðina að [[Grænás]]. Upphaflega voru Njarðvíkurbæirnir í [[Rosmhvalaneshreppur|Rosmhvalaneshreppi]], en voru færðir undir [[Vatnsleysustrandarhreppur|Vatnsleysustrandarhrepp]] 24. apríl 1596. Árið 1889 var stofnaður sérstakur [[hreppur]], Njarðvíkurhreppur, enda hafði byggð þá aukist mikið í landi Njarðvíkur. Njarðvíkurhreppur sameinaðist nágrannabænum [[Keflavík]] undir heitinu „Keflavíkurhreppur“ 15. júní 1908, en Keflavík sjálf hafði fram að því tilheyrt Rosmhvalaneshreppi. Njarðvíkurhreppur klauf sig aftur frá Keflavíkurhreppi 1. janúar 1942, aðallega vegna óánægju með [[rafveita|rafveitumál]] og [[Höfn (mannvirki)|hafnarmál]]. Njarðvík fékk kaupstaðarréttindi 1. janúar 1976. Þann 11. júní 1994 sameinaðist Njarðvík Keflavíkurkaupstað og [[Hafnahreppur|Hafnahreppi]] undir nafninu „Reykjanesbær“. == Athugasemdir == {{notelist}} == Tilvísanir == {{reflist}} {{Borgir og bæir á Íslandi}} {{Stubbur|Ísland|landafræði}} [[Flokkur:Reykjanesbær]] [[Flokkur:Þéttbýlisstaðir Íslands]] gkpqivvyt8hedcwkl94st62x1kgosrz 0 26030 1982887 1932569 2026-10-16T11:26:02Z Gunnsteinn Þór 110300 /* Sem leikari */ englar alheimsins bendir nú á myndinni frekar en bók 1982887 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Baltasar Kormákur | búseta = | mynd = Mynd:Baltasar Kormákur-68717.jpg | myndastærð = | myndatexti = | mynd_texti = Baltasar árið 2022. | fæðingarnafn = Baltasar Kormákur Baltasarsson | fæðingardagur = {{Fæðingardagur og aldur|1966|2|27}} | fæðingarstaður = [[Reykjavík]] á [[Ísland|Íslandi]] | dauðadagur = | dauðastaður = | orsök_dauða = | verðlaun = | þekkt_fyrir = | stjórnmálaflokkur = | menntun = [[Listaháskóli Íslands]] | starf = {{hlist|Leikari|Kvikmyndaleikstjóri|Handritshöfundur|Framleiðandi}} | ár = 1992 - í dag | trú = | maki = Sunneva Ása Weisshappel | börn = | foreldrar = | faðir = [[Baltasar Samper]] | undirskrift = }} '''Baltasar Kormákur Baltasarsson''' (f. 27. febrúar 1966) er íslenskur [[leikari]] og [[leikstjóri]]. Foreldrar hans eru Kristjana Guðnadóttir Samper og [[Spánn|spænski]] [[listir|listamálarinn]] [[Baltasar Samper]]. Baltasar útskrifaðist frá [[Leiklistarskóli Íslands|Leiklistarskóla Íslands]] árið [[1990]]. Baltasar Kormákur og fyrrum eiginkona hans, [[Lilja Pálmadóttir]] ráku saman framleiðslufyrirtækið [[RVK Studios]] sem er afsprengi Blueeyes Productions og Sagnar ehf.<ref>http://www.mbl.is/folk/frettir/2014/10/10/ansi_djusi_tilbod_komin_a_bordid/</ref> og hefur það framleitt ýmis sviðsverk, kvikmyndir og sjónvarpsefni. == Kvikmyndaskrá == === Kvikmyndir === {| class="wikitable" !Ár !Titill !Leikstjóri !Framleiðandi !Handritshöfundur !Athugasemdir |- |1996 |''[[Áfram Latibær! (leikrit)|Áfram Latibær]]'' |{{Já}} |{{Nei}} |{{Já}} | |- |2000 |[[101 Reykjavík (kvikmynd)|''101 Reykjavík'']] |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |Fyrsta sinn jafnframt sem leikari |- |2002 |[[Hafið (kvikmynd)|''Hafið'']] |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} | |- |2005 |[[Skroppið til himna|''Skroppið til himna'']] |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} | |- |2006 |[[Mýrin (kvikmynd)|''Mýrin'']] |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} | |- |2008 |''[[Brúðguminn]]'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} | |- |2010 |''[[Inhale]]'' |{{Já}} |{{Nei}} |{{Nei}} | |- | rowspan="2" |2012 |''[[Contraband]]'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} | |- |[[Djúpið (kvikmynd)|''Djúpið'']] |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} | |- |2013 |[[2 Guns|''2 Guns'']] |{{Já}} |{{Nei}} |{{Nei}} | |- |2015 |''[[Everest]]'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} | |- |2016 |''[[Eiðurinn]]'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} | |- |2018 |''[[Adrift]]'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} | |- |2022 |''[[Beast]]'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} | |- |2024 |''[[Snerting]]'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} | |- |{{TBA}} |''[[Apex]]'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} | |} ==== Aðeins framleiðandi ==== * ''[[Popp í Reykjavík]]'' (1998) (Heimildamynd) * ''[[Stormviðri]]'' (2003) * ''[[Dís (kvikmynd)|Dís]]'' (2004) * ''[[The Amazing Truth About Queen Raquela]]'' (2008) (Aðalframleiðandi) * ''[[Reykjavík - Rotterdam|Reykjavík-Rotterdam]]'' (2008) * ''[[Sumarlandið]]'' (2010) * [[Fúsi (kvikmynd)|''Fúsi'']] (2015) * [[Vargur (kvikmynd)|''Vargur'']] (2018) * ''[[Against the Ice]]'' (2022) ==== Sem leikari ==== {| class="wikitable" !Ár !! Titill !! Hlutverk !! Athugasemdir og verðlaun |- | rowspan="2" |1992||''[[Veggfóður: Erótísk ástarsaga]]''||Lass|| |- | ''[[Ævintýri á okkar tímum]]''|| {{N/a}} || Stuttmynd |- |1995||''[[Agnes (kvikmynd)|Agnes]]''||Natan|| |- | rowspan="2" |1996||''[[Draumadísir]]''||Gunnar|| |- | ''[[Djöflaeyjan (kvikmynd)|Djöflaeyjan]]''||Baddi|| |- | rowspan="2" |2000||''[[Englar alheimsins (kvikmynd)|Englar alheimsins]]''||Óli|| |- | ''[[101 Reykjavík (kvikmynd)|101 Reykjavík]]''||Þröstur|| Fyrsta sinn jafnframt sem leikstjóri |- | rowspan="3" |2001||''[[Skrímsli (kvikmynd)|Skrímsli]]''||Artaud|| |- |''[[Regína (kvikmynd)|Regína]]''|| Ivan || |- |''[[Minä ja Morrison]]''|| Askildsen || |- |2003||''[[Stormviðri]]''||Einar|| |- |2008||''[[Reykjavík-Rotterdam]]''||Kristófer|| |- |2016 |''[[Eiðurinn]]'' |Finnur | |- |} === Sjónvarp === {| class="wikitable" !Ár !Titill !Leikstjóri !Framleiðandi !Athugasemdir |- | rowspan="2" |2013 |''[[Hulli]]'' |{{Nei}} |{{Já|Aðalframleiðandi}} | |- |''[[The Missionary]]'' |{{Já}} |{{Nei}} |Sjónvarpsmynd |- |2015-2019 |''[[Ófærð]]'' |{{Já}} |{{Já}} |Einnig höfundur |- |2016 |''[[Borgarstjórinn]]'' |{{Nei}} |{{Já}} | |- |2021 |''[[Katla (sjónvarpsþættir)|Katla]]'' |{{Já}} |{{Já}} |Leikstýrði fjórum þáttum |- |2025 |''[[King & Conqueror]]'' |{{Já}} |{{Já}} | |} == Tilvísanir == <references/> == Tenglar == * {{imdb nafn|0466349}} * [http://rvkstudios.is/ Framleiðslufyrirtæki Baltasars, RVK Studios (Reykjavík Studios)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412144046/http://rvkstudios.is/ |date=2019-04-12 }} * [http://www.blueeyes.is Eldra framleiðslufyrirtæki Baltasars, Sögn ehf./Blueeyes Productions] {{stubbur|æviágrip|leikari|Ísland}} {{kvikmyndir eftir Baltasar Kormák}} [[Flokkur:Íslenskir leikarar]] [[Flokkur:Íslenskir kvikmyndaleikstjórar]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]] {{f|1966}} hkbj3rr60waez24oyd8jvdz4rgkigze 0 27883 1982768 1968104 2026-10-15T11:59:35Z Akigka 183 1982768 wikitext text/x-wiki [[File:Le Voyage dans la Lune (1902).webm|upright=1.35|thumb|thumbtime=6:15|''[[Tunglferðin (kvikmynd frá 1902)|Tunglferðin]]'' (1902) er gjarnan álitin fyrsta myndin með söguþræði og fyrsta vísindaskáldsögumyndin.]] '''Kvikmynd''' er [[sjónlist]]averk þar sem sögur, hugmyndir, reynsla, skynjun og tilfinningar eru tjáðar með [[hreyfimynd]]. Hefðbundin kvikmynd er gerð úr röð [[mynd]]a sem sýndar eru hratt svo persónur og hlutir á myndinni virðast hreyfast. Þetta stafar af [[sjóntregða|sjóntregðu]] mannsaugans þar sem myndir haldast stutta stund á sjónhimnunni.<ref>{{tímarit.is|3288467|Úr sögu kvikmyndanna|höfundur=Jóhann Hannesson|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=23.2.1964|bls=1}}</ref><ref>{{tímarit.is|8188758|Þróunarsaga kvikmyndanna í stuttu máli|blað=Sýningarmaðurinn|1.6.1959|bls=5}}</ref> Hefðbundnar kvikmyndir eru búnar til með [[kvikmyndavél]]um sem taka margar myndir upp á [[Kvikmyndafilma|filmu]] eða á [[Stafræn kvikmyndun|stafrænu formi]]. Hljóð er einnig tekið upp á [[hljóðrás]] sem er samhæfð við kvikmyndina svo áhorfandinn upplifir hljóðið í samhengi við myndirnar. [[Teiknimynd]]ir eru gerðar úr teiknuðum myndum eða með tölvubúnaði. Í kvikmyndagerð eru stundum notaðar [[tæknibrellur]] til að skapa atriði og áhrif sem ekki eiga sér stoð í veruleikanum. Áhorfandinn [[dómfrestun|frestar dómi]] um sanngildi þess sem hann sér og lifir sig inn í kvikmyndina. Kvikmyndir eru almennt álitnar mikilvægt [[list]]form sem hefur þann tilgang að skemmta, segja sögur, mennta og upplýsa áhorfendur, beita áróðri og veita innblástur. Áhorfendur þurfa yfirleitt ekki sérstaka kunnáttu til að njóta kvikmynda sem geta því höfðað til fólks um allan heim. [[Talrás]] kvikmynda er [[þýðing|þýdd]] ýmist með [[talsetning]]u eða [[skjátexti|skjátexta]]. Kvikmyndir eru mikilvægur hluti [[menning]]ar sem þær bæði endurspegla og skapa. == Saga == === Fyrstu kvikmyndirnar === {{Multiple image | image1 = Roundhay Garden Scene (1888) 7fps.webm | caption1 = [[Roundhay Garden Scene]], elsta kvikmynd heims sem hefur varðveist, eftir [[Louis Le Prince]], 1888. | image2 = Llegada del tren a la estaci n de La Ciotat C-416912632-large.jpg | caption2 = Rammi úr ''[[L'Arrivée d'un train en gare de La Ciotat]]'', einni fyrstu myndinni sem sýnd var í kvikmyndahúsi, 1896. | total_width = 450 }} Undir lok [[1881-1890|9. áratugar 19. aldar]] var fundin upp [[ljósmyndafilma]] úr [[tréningur|tréningi]] og [[kvikmyndatökuvél]]ar sem tóku ljósmyndir hratt upp á filmuna með því að opna ljósopið mörgum sinnum hratt um leið og filmunni var rennt framhjá því. Þannig varð til [[kvikmyndafilma]] sem var undin upp á spólu.<ref>{{Cite web |title=Celluloid Film {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/celluloid-film |access-date=2026-06-29 |website=EBSCO |language=en|date=2023|last=Sanders|first=Vicki A}}</ref><ref>{{Cite web |title=The cameras that brought photography to the people |url=https://museumsvictoria.com.au/article/the-cameras-that-brought-photography-to-the-people/ |access-date=2026-06-29 |website=Museums Victoria|last=French|first=Robert}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Early History of Motion Pictures {{!}} American Experience {{!}} PBS |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pickford-early-history-motion-pictures/ |access-date=2026-06-29 |website=www.pbs.org |language=en|last=Pickford|first=Mary}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lesso |first=Rosie |date=2024-08-12 |title=Who Invented the First Motion Picture Camera? |url=https://www.thecollector.com/who-invented-the-first-motion-picture-camera/ |access-date=2026-06-29 |website=TheCollector |language=en}}</ref> Fyrsta alvöru kvikmyndin kom út árið 1888, og fékk nafnið ''[[Roundhay Garden Scene]]''. Myndin er þrjár sekúndur og sýnir fólk, klætt í spariföt, dansandi um í garði. Leikstjóri myndarinnar var hinn franski [[Louis Le Prince]]. Alls komu fjórar myndir út það ár. Þrjár af þeim voru gerðar af Le Prince. Þær voru ''Roundhay Garden Scene'', ''Accordion Player'' og ''Traffic Crossing Leeds Bridge''. Sú fjórða var ''Horse and Rider Jumping Over an Obstacle'', gerð af hinum þýska [[Ottomar Anschütz]]. Til að horfa á þessar fyrstu myndir þurfti áhorfandinn að leggja augað að linsu sérstaks tækis, eins og [[Electrotachyscope]],<ref name=":5">{{Cite web |title=Ottomar Anschutz at Historic Camera |url=https://www.historiccamera.com/cgi-bin/librarium2/pm.cgi?action=app_display&app=datasheet&app_id=1572 |access-date=2026-06-28 |website=www.historiccamera.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ottomar Anschütz perfected the zootrope {{!}} Camera Museum |url=https://www.cameramuseum.ch/en/discover/permanent-exhibition/the-plate-era/ottomar-anschutz-perfected-the-zootrope/ |access-date=2026-06-28 |website=www.cameramuseum.ch}}</ref> [[Kinetoscope]],<ref name=":6">{{Cite web |date=2020-06-18 |title=A very short history of cinema |url=https://www.scienceandmediamuseum.org.uk/objects-and-stories/very-short-history-of-cinema |access-date=2026-06-29 |website=The National Science and Media Museum}}</ref> eða [[Mutoscope]].<ref>{{Cite web |last=Roos |first=Dave |date=2025-02-27 |title=How Movie Theaters Got Their Start in America |url=https://www.history.com/articles/movie-theaters-origins-america |access-date=2026-06-30 |website=HISTORY |language=en}}</ref> Undir lok [[1891-1900|10. áratugarins]] voru fundnar upp [[sýningarvél]]ar sem gátu varpað myndinni upp á [[kvikmyndatjald]] svo margir áhorfendur gátu horft á myndina í einu.<ref>{{Cite web |title=Early Movie Audiences |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pickford-early-movie-audiences/ |access-date=2026-06-29 |website=www.pbs.org |language=en|last=Pickford|first=Mary}}</ref> Myndin ''[[Tunglferðin]]'' sem franski sjónhverfingamaðurinn [[Georges Meliés]] gerði árið 1902, er talinn vera fyrsta myndin með alvöru handriti. Myndin sjálf er [[þögul kvikmynd|þögul]], en ákveðnir hlutir líkjast nútíma[[Handrit|kvikmyndahandriti]]. Árið 1927 kom fyrsta myndin með hljóði út. Hún fékk nafnið ''[[Djasssöngvarinn]]'' (''The Jazz Singer''), gerð af bandaríska leikaranum [[Alan Crosland]]. == Tilvísanir == {{reflist}} ==Tengt efni== * [[Kvikmyndagerð á Íslandi]] * [[Listi yfir íslenskar kvikmyndir]] {{stubbur|kvikmynd}} [[Flokkur:Kvikmyndir| ]] 94wxrd3jq11dgzqexaisyyrunoovovv 1982771 1982768 2026-10-15T12:00:59Z Akigka 183 /* Fyrstu kvikmyndirnar */ 1982771 wikitext text/x-wiki [[File:Le Voyage dans la Lune (1902).webm|upright=1.35|thumb|thumbtime=6:15|''[[Tunglferðin (kvikmynd frá 1902)|Tunglferðin]]'' (1902) er gjarnan álitin fyrsta myndin með söguþræði og fyrsta vísindaskáldsögumyndin.]] '''Kvikmynd''' er [[sjónlist]]averk þar sem sögur, hugmyndir, reynsla, skynjun og tilfinningar eru tjáðar með [[hreyfimynd]]. Hefðbundin kvikmynd er gerð úr röð [[mynd]]a sem sýndar eru hratt svo persónur og hlutir á myndinni virðast hreyfast. Þetta stafar af [[sjóntregða|sjóntregðu]] mannsaugans þar sem myndir haldast stutta stund á sjónhimnunni.<ref>{{tímarit.is|3288467|Úr sögu kvikmyndanna|höfundur=Jóhann Hannesson|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=23.2.1964|bls=1}}</ref><ref>{{tímarit.is|8188758|Þróunarsaga kvikmyndanna í stuttu máli|blað=Sýningarmaðurinn|1.6.1959|bls=5}}</ref> Hefðbundnar kvikmyndir eru búnar til með [[kvikmyndavél]]um sem taka margar myndir upp á [[Kvikmyndafilma|filmu]] eða á [[Stafræn kvikmyndun|stafrænu formi]]. Hljóð er einnig tekið upp á [[hljóðrás]] sem er samhæfð við kvikmyndina svo áhorfandinn upplifir hljóðið í samhengi við myndirnar. [[Teiknimynd]]ir eru gerðar úr teiknuðum myndum eða með tölvubúnaði. Í kvikmyndagerð eru stundum notaðar [[tæknibrellur]] til að skapa atriði og áhrif sem ekki eiga sér stoð í veruleikanum. Áhorfandinn [[dómfrestun|frestar dómi]] um sanngildi þess sem hann sér og lifir sig inn í kvikmyndina. Kvikmyndir eru almennt álitnar mikilvægt [[list]]form sem hefur þann tilgang að skemmta, segja sögur, mennta og upplýsa áhorfendur, beita áróðri og veita innblástur. Áhorfendur þurfa yfirleitt ekki sérstaka kunnáttu til að njóta kvikmynda sem geta því höfðað til fólks um allan heim. [[Talrás]] kvikmynda er [[þýðing|þýdd]] ýmist með [[talsetning]]u eða [[skjátexti|skjátexta]]. Kvikmyndir eru mikilvægur hluti [[menning]]ar sem þær bæði endurspegla og skapa. == Saga == === Fyrstu kvikmyndirnar === {{Multiple image | image1 = Roundhay Garden Scene (1888) 7fps.webm | caption1 = ''[[Roundhay Garden Scene]]'', elsta kvikmynd heims sem hefur varðveist, eftir [[Louis Le Prince]], 1888. | image2 = Llegada del tren a la estaci n de La Ciotat C-416912632-large.jpg | caption2 = Rammi úr ''[[L'Arrivée d'un train en gare de La Ciotat]]'', einni fyrstu myndinni sem sýnd var í kvikmyndahúsi, 1896. | total_width = 450 }} Undir lok [[1881-1890|9. áratugar 19. aldar]] var fundin upp [[ljósmyndafilma]] úr [[tréningur|tréningi]] og [[kvikmyndatökuvél]]ar sem tóku ljósmyndir hratt upp á filmuna með því að opna ljósopið mörgum sinnum hratt um leið og filmunni var rennt framhjá því. Þannig varð til [[kvikmyndafilma]] sem var undin upp á spólu.<ref>{{Cite web |title=Celluloid Film {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/celluloid-film |access-date=2026-06-29 |website=EBSCO |language=en|date=2023|last=Sanders|first=Vicki A}}</ref><ref>{{Cite web |title=The cameras that brought photography to the people |url=https://museumsvictoria.com.au/article/the-cameras-that-brought-photography-to-the-people/ |access-date=2026-06-29 |website=Museums Victoria|last=French|first=Robert}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Early History of Motion Pictures {{!}} American Experience {{!}} PBS |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pickford-early-history-motion-pictures/ |access-date=2026-06-29 |website=www.pbs.org |language=en|last=Pickford|first=Mary}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lesso |first=Rosie |date=2024-08-12 |title=Who Invented the First Motion Picture Camera? |url=https://www.thecollector.com/who-invented-the-first-motion-picture-camera/ |access-date=2026-06-29 |website=TheCollector |language=en}}</ref> Fyrsta alvöru kvikmyndin kom út árið 1888, og fékk nafnið ''[[Roundhay Garden Scene]]''. Myndin er þrjár sekúndur og sýnir fólk, klætt í spariföt, dansandi um í garði. Leikstjóri myndarinnar var hinn franski [[Louis Le Prince]]. Alls komu fjórar myndir út það ár. Þrjár af þeim voru gerðar af Le Prince. Þær voru ''Roundhay Garden Scene'', ''Accordion Player'' og ''Traffic Crossing Leeds Bridge''. Sú fjórða var ''Horse and Rider Jumping Over an Obstacle'', gerð af hinum þýska [[Ottomar Anschütz]]. Til að horfa á þessar fyrstu myndir þurfti áhorfandinn að leggja augað að linsu sérstaks tækis, eins og [[Electrotachyscope]],<ref name=":5">{{Cite web |title=Ottomar Anschutz at Historic Camera |url=https://www.historiccamera.com/cgi-bin/librarium2/pm.cgi?action=app_display&app=datasheet&app_id=1572 |access-date=2026-06-28 |website=www.historiccamera.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ottomar Anschütz perfected the zootrope {{!}} Camera Museum |url=https://www.cameramuseum.ch/en/discover/permanent-exhibition/the-plate-era/ottomar-anschutz-perfected-the-zootrope/ |access-date=2026-06-28 |website=www.cameramuseum.ch}}</ref> [[Kinetoscope]],<ref name=":6">{{Cite web |date=2020-06-18 |title=A very short history of cinema |url=https://www.scienceandmediamuseum.org.uk/objects-and-stories/very-short-history-of-cinema |access-date=2026-06-29 |website=The National Science and Media Museum}}</ref> eða [[Mutoscope]].<ref>{{Cite web |last=Roos |first=Dave |date=2025-02-27 |title=How Movie Theaters Got Their Start in America |url=https://www.history.com/articles/movie-theaters-origins-america |access-date=2026-06-30 |website=HISTORY |language=en}}</ref> Undir lok [[1891-1900|10. áratugarins]] voru fundnar upp [[sýningarvél]]ar sem gátu varpað myndinni upp á [[kvikmyndatjald]] svo margir áhorfendur gátu horft á myndina í einu.<ref>{{Cite web |title=Early Movie Audiences |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pickford-early-movie-audiences/ |access-date=2026-06-29 |website=www.pbs.org |language=en|last=Pickford|first=Mary}}</ref> Myndin ''[[Tunglferðin]]'' sem franski sjónhverfingamaðurinn [[Georges Meliés]] gerði árið 1902, er talinn vera fyrsta myndin með alvöru handriti. Myndin sjálf er [[þögul kvikmynd|þögul]], en ákveðnir hlutir líkjast nútíma[[Handrit|kvikmyndahandriti]]. Árið 1927 kom fyrsta myndin með hljóði út. Hún fékk nafnið ''[[Djasssöngvarinn]]'' (''The Jazz Singer''), gerð af bandaríska leikaranum [[Alan Crosland]]. == Tilvísanir == {{reflist}} ==Tengt efni== * [[Kvikmyndagerð á Íslandi]] * [[Listi yfir íslenskar kvikmyndir]] {{stubbur|kvikmynd}} [[Flokkur:Kvikmyndir| ]] biz8knuy9a78wsmq4etsfp687h1b9dq 1982772 1982771 2026-10-15T12:01:57Z Akigka 183 /* Fyrstu kvikmyndirnar */ 1982772 wikitext text/x-wiki [[File:Le Voyage dans la Lune (1902).webm|upright=1.35|thumb|thumbtime=6:15|''[[Tunglferðin (kvikmynd frá 1902)|Tunglferðin]]'' (1902) er gjarnan álitin fyrsta myndin með söguþræði og fyrsta vísindaskáldsögumyndin.]] '''Kvikmynd''' er [[sjónlist]]averk þar sem sögur, hugmyndir, reynsla, skynjun og tilfinningar eru tjáðar með [[hreyfimynd]]. Hefðbundin kvikmynd er gerð úr röð [[mynd]]a sem sýndar eru hratt svo persónur og hlutir á myndinni virðast hreyfast. Þetta stafar af [[sjóntregða|sjóntregðu]] mannsaugans þar sem myndir haldast stutta stund á sjónhimnunni.<ref>{{tímarit.is|3288467|Úr sögu kvikmyndanna|höfundur=Jóhann Hannesson|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=23.2.1964|bls=1}}</ref><ref>{{tímarit.is|8188758|Þróunarsaga kvikmyndanna í stuttu máli|blað=Sýningarmaðurinn|1.6.1959|bls=5}}</ref> Hefðbundnar kvikmyndir eru búnar til með [[kvikmyndavél]]um sem taka margar myndir upp á [[Kvikmyndafilma|filmu]] eða á [[Stafræn kvikmyndun|stafrænu formi]]. Hljóð er einnig tekið upp á [[hljóðrás]] sem er samhæfð við kvikmyndina svo áhorfandinn upplifir hljóðið í samhengi við myndirnar. [[Teiknimynd]]ir eru gerðar úr teiknuðum myndum eða með tölvubúnaði. Í kvikmyndagerð eru stundum notaðar [[tæknibrellur]] til að skapa atriði og áhrif sem ekki eiga sér stoð í veruleikanum. Áhorfandinn [[dómfrestun|frestar dómi]] um sanngildi þess sem hann sér og lifir sig inn í kvikmyndina. Kvikmyndir eru almennt álitnar mikilvægt [[list]]form sem hefur þann tilgang að skemmta, segja sögur, mennta og upplýsa áhorfendur, beita áróðri og veita innblástur. Áhorfendur þurfa yfirleitt ekki sérstaka kunnáttu til að njóta kvikmynda sem geta því höfðað til fólks um allan heim. [[Talrás]] kvikmynda er [[þýðing|þýdd]] ýmist með [[talsetning]]u eða [[skjátexti|skjátexta]]. Kvikmyndir eru mikilvægur hluti [[menning]]ar sem þær bæði endurspegla og skapa. == Saga == === Fyrstu kvikmyndirnar === {{Multiple image | image1 = Roundhay Garden Scene (1888) 7fps.webm | caption1 = ''[[Roundhay Garden Scene]]'', elsta kvikmynd heims sem hefur varðveist, eftir [[Louis Le Prince]], 1888. | image2 = Llegada del tren a la estaci n de La Ciotat C-416912632-large.jpg | caption2 = Rammi úr ''[[L'Arrivée d'un train en gare de La Ciotat]]'', einni fyrstu myndinni sem sýnd var í kvikmyndahúsi, 1896. | total_width = 450 }} Undir lok [[1881-1890|9. áratugar 19. aldar]] var fundin upp [[ljósmyndafilma]] úr [[tréningur|tréningi]] og [[kvikmyndatökuvél]]ar sem tóku ljósmyndir hratt upp á filmuna með því að opna ljósopið mörgum sinnum hratt um leið og filmunni var rennt framhjá því. Þannig varð til [[kvikmyndafilma]] sem var undin upp á spólu.<ref>{{Cite web |title=Celluloid Film {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/celluloid-film |access-date=2026-06-29 |website=EBSCO |language=en|date=2023|last=Sanders|first=Vicki A}}</ref><ref>{{Cite web |title=The cameras that brought photography to the people |url=https://museumsvictoria.com.au/article/the-cameras-that-brought-photography-to-the-people/ |access-date=2026-06-29 |website=Museums Victoria|last=French|first=Robert}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Early History of Motion Pictures {{!}} American Experience {{!}} PBS |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pickford-early-history-motion-pictures/ |access-date=2026-06-29 |website=www.pbs.org |language=en|last=Pickford|first=Mary}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lesso |first=Rosie |date=2024-08-12 |title=Who Invented the First Motion Picture Camera? |url=https://www.thecollector.com/who-invented-the-first-motion-picture-camera/ |access-date=2026-06-29 |website=TheCollector |language=en}}</ref> Elsta kvikmynd sem varðveist hefur er ''[[Roundhay Garden Scene]]'' frá 1888. Myndin er þrjár sekúndur og sýnir fólk, klætt í spariföt, dansandi um í garði. Leikstjóri myndarinnar var hinn franski [[Louis Le Prince]]. Alls komu fjórar myndir út það ár. Þrjár af þeim voru gerðar af Le Prince. Þær voru ''Roundhay Garden Scene'', ''Accordion Player'' og ''Traffic Crossing Leeds Bridge''. Sú fjórða var ''Horse and Rider Jumping Over an Obstacle'', gerð af hinum þýska [[Ottomar Anschütz]]. Til að horfa á þessar fyrstu myndir þurfti áhorfandinn að leggja augað að linsu sérstaks tækis, eins og [[Electrotachyscope]],<ref name=":5">{{Cite web |title=Ottomar Anschutz at Historic Camera |url=https://www.historiccamera.com/cgi-bin/librarium2/pm.cgi?action=app_display&app=datasheet&app_id=1572 |access-date=2026-06-28 |website=www.historiccamera.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ottomar Anschütz perfected the zootrope {{!}} Camera Museum |url=https://www.cameramuseum.ch/en/discover/permanent-exhibition/the-plate-era/ottomar-anschutz-perfected-the-zootrope/ |access-date=2026-06-28 |website=www.cameramuseum.ch}}</ref> [[Kinetoscope]],<ref name=":6">{{Cite web |date=2020-06-18 |title=A very short history of cinema |url=https://www.scienceandmediamuseum.org.uk/objects-and-stories/very-short-history-of-cinema |access-date=2026-06-29 |website=The National Science and Media Museum}}</ref> eða [[Mutoscope]].<ref>{{Cite web |last=Roos |first=Dave |date=2025-02-27 |title=How Movie Theaters Got Their Start in America |url=https://www.history.com/articles/movie-theaters-origins-america |access-date=2026-06-30 |website=HISTORY |language=en}}</ref> Undir lok [[1891-1900|10. áratugarins]] voru fundnar upp [[sýningarvél]]ar sem gátu varpað myndinni upp á [[kvikmyndatjald]] svo margir áhorfendur gátu horft á myndina í einu.<ref>{{Cite web |title=Early Movie Audiences |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pickford-early-movie-audiences/ |access-date=2026-06-29 |website=www.pbs.org |language=en|last=Pickford|first=Mary}}</ref> Myndin ''[[Tunglferðin]]'' sem franski sjónhverfingamaðurinn [[Georges Meliés]] gerði árið 1902, er talinn vera fyrsta myndin með alvöru handriti. Myndin sjálf er [[þögul kvikmynd|þögul]], en ákveðnir hlutir líkjast nútíma[[Handrit|kvikmyndahandriti]]. Árið 1927 kom fyrsta myndin með hljóði út. Hún fékk nafnið ''[[Djasssöngvarinn]]'' (''The Jazz Singer''), gerð af bandaríska leikaranum [[Alan Crosland]]. == Tilvísanir == {{reflist}} ==Tengt efni== * [[Kvikmyndagerð á Íslandi]] * [[Listi yfir íslenskar kvikmyndir]] {{stubbur|kvikmynd}} [[Flokkur:Kvikmyndir| ]] 6r5ztlk4kvkuhbvk71rw52uq8a619y1 1982777 1982772 2026-10-15T12:07:42Z Akigka 183 /* Fyrstu kvikmyndirnar */ 1982777 wikitext text/x-wiki [[File:Le Voyage dans la Lune (1902).webm|upright=1.35|thumb|thumbtime=6:15|''[[Tunglferðin (kvikmynd frá 1902)|Tunglferðin]]'' (1902) er gjarnan álitin fyrsta myndin með söguþræði og fyrsta vísindaskáldsögumyndin.]] '''Kvikmynd''' er [[sjónlist]]averk þar sem sögur, hugmyndir, reynsla, skynjun og tilfinningar eru tjáðar með [[hreyfimynd]]. Hefðbundin kvikmynd er gerð úr röð [[mynd]]a sem sýndar eru hratt svo persónur og hlutir á myndinni virðast hreyfast. Þetta stafar af [[sjóntregða|sjóntregðu]] mannsaugans þar sem myndir haldast stutta stund á sjónhimnunni.<ref>{{tímarit.is|3288467|Úr sögu kvikmyndanna|höfundur=Jóhann Hannesson|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=23.2.1964|bls=1}}</ref><ref>{{tímarit.is|8188758|Þróunarsaga kvikmyndanna í stuttu máli|blað=Sýningarmaðurinn|1.6.1959|bls=5}}</ref> Hefðbundnar kvikmyndir eru búnar til með [[kvikmyndavél]]um sem taka margar myndir upp á [[Kvikmyndafilma|filmu]] eða á [[Stafræn kvikmyndun|stafrænu formi]]. Hljóð er einnig tekið upp á [[hljóðrás]] sem er samhæfð við kvikmyndina svo áhorfandinn upplifir hljóðið í samhengi við myndirnar. [[Teiknimynd]]ir eru gerðar úr teiknuðum myndum eða með tölvubúnaði. Í kvikmyndagerð eru stundum notaðar [[tæknibrellur]] til að skapa atriði og áhrif sem ekki eiga sér stoð í veruleikanum. Áhorfandinn [[dómfrestun|frestar dómi]] um sanngildi þess sem hann sér og lifir sig inn í kvikmyndina. Kvikmyndir eru almennt álitnar mikilvægt [[list]]form sem hefur þann tilgang að skemmta, segja sögur, mennta og upplýsa áhorfendur, beita áróðri og veita innblástur. Áhorfendur þurfa yfirleitt ekki sérstaka kunnáttu til að njóta kvikmynda sem geta því höfðað til fólks um allan heim. [[Talrás]] kvikmynda er [[þýðing|þýdd]] ýmist með [[talsetning]]u eða [[skjátexti|skjátexta]]. Kvikmyndir eru mikilvægur hluti [[menning]]ar sem þær bæði endurspegla og skapa. == Saga == === Fyrstu kvikmyndirnar === {{Multiple image | image1 = Roundhay Garden Scene (1888) 7fps.webm | caption1 = ''[[Roundhay Garden Scene]]'', elsta kvikmynd heims sem hefur varðveist, eftir [[Louis Le Prince]], 1888. | image2 = Llegada del tren a la estaci n de La Ciotat C-416912632-large.jpg | caption2 = Rammi úr ''[[L'Arrivée d'un train en gare de La Ciotat]]'', einni fyrstu myndinni sem sýnd var í kvikmyndahúsi, 1896. | total_width = 450 }} Undir lok [[1881-1890|9. áratugar 19. aldar]] var fundin upp [[ljósmyndafilma]] úr [[tréningur|tréningi]] og [[kvikmyndatökuvél]]ar sem tóku ljósmyndir hratt upp á filmuna með því að opna ljósopið mörgum sinnum hratt um leið og filmunni var rennt framhjá því. Þannig varð til [[kvikmyndafilma]] sem var undin upp á spólu.<ref>{{Cite web |title=Celluloid Film {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/celluloid-film |access-date=2026-06-29 |website=EBSCO |language=en|date=2023|last=Sanders|first=Vicki A}}</ref><ref>{{Cite web |title=The cameras that brought photography to the people |url=https://museumsvictoria.com.au/article/the-cameras-that-brought-photography-to-the-people/ |access-date=2026-06-29 |website=Museums Victoria|last=French|first=Robert}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Early History of Motion Pictures {{!}} American Experience {{!}} PBS |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pickford-early-history-motion-pictures/ |access-date=2026-06-29 |website=www.pbs.org |language=en|last=Pickford|first=Mary}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lesso |first=Rosie |date=2024-08-12 |title=Who Invented the First Motion Picture Camera? |url=https://www.thecollector.com/who-invented-the-first-motion-picture-camera/ |access-date=2026-06-29 |website=TheCollector |language=en}}</ref> Elsta kvikmynd sem varðveist hefur er ''[[Roundhay Garden Scene]]'' frá 1888. Myndin er þrjár sekúndur og sýnir fólk, klætt í spariföt, dansandi um í garði. Leikstjóri myndarinnar var hinn franski [[Louis Le Prince]]. Alls komu fjórar myndir út það ár. Þrjár af þeim voru gerðar af Le Prince. Þær voru ''Roundhay Garden Scene'', ''Accordion Player'' og ''Traffic Crossing Leeds Bridge''. Sú fjórða var ''Horse and Rider Jumping Over an Obstacle'', gerð af hinum þýska [[Ottomar Anschütz]]. Til að horfa á þessar fyrstu myndir þurfti áhorfandinn að leggja augað að linsu sérstaks tækis, eins og [[Electrotachyscope]],<ref name=":5">{{Cite web |title=Ottomar Anschutz at Historic Camera |url=https://www.historiccamera.com/cgi-bin/librarium2/pm.cgi?action=app_display&app=datasheet&app_id=1572 |access-date=2026-06-28 |website=www.historiccamera.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ottomar Anschütz perfected the zootrope {{!}} Camera Museum |url=https://www.cameramuseum.ch/en/discover/permanent-exhibition/the-plate-era/ottomar-anschutz-perfected-the-zootrope/ |access-date=2026-06-28 |website=www.cameramuseum.ch}}</ref> [[Kinetoscope]],<ref name=":6">{{Cite web |date=2020-06-18 |title=A very short history of cinema |url=https://www.scienceandmediamuseum.org.uk/objects-and-stories/very-short-history-of-cinema |access-date=2026-06-29 |website=The National Science and Media Museum}}</ref> eða [[Mutoscope]].<ref>{{Cite web |last=Roos |first=Dave |date=2025-02-27 |title=How Movie Theaters Got Their Start in America |url=https://www.history.com/articles/movie-theaters-origins-america |access-date=2026-06-30 |website=HISTORY |language=en}}</ref> Undir lok [[1891-1900|10. áratugarins]] voru fundnar upp [[sýningarvél]]ar sem gátu varpað myndinni upp á [[kvikmyndatjald]] svo margir áhorfendur gátu horft á myndina í einu.<ref>{{Cite web |title=Early Movie Audiences |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pickford-early-movie-audiences/ |access-date=2026-06-29 |website=www.pbs.org |language=en|last=Pickford|first=Mary}}</ref> Myndin ''[[Tunglferðin (kvikmynd frá 1902)|Tunglferðin]]'' sem franski sjónhverfingamaðurinn [[Georges Meliés]] gerði árið 1902, er talinn vera fyrsta myndin með alvöru handriti. Myndin sjálf er [[þögul kvikmynd|þögul]], en ákveðnir hlutir líkjast nútíma[[Handrit|kvikmyndahandriti]]. Árið 1927 kom fyrsta myndin með hljóði út. Hún fékk nafnið ''[[Djasssöngvarinn]]'' (''The Jazz Singer''), gerð af bandaríska leikaranum [[Alan Crosland]]. == Tilvísanir == {{reflist}} ==Tengt efni== * [[Kvikmyndagerð á Íslandi]] * [[Listi yfir íslenskar kvikmyndir]] {{stubbur|kvikmynd}} [[Flokkur:Kvikmyndir| ]] o0evndu7lmrxpkema8zbfkymjqp0qur 1982778 1982777 2026-10-15T12:09:37Z Akigka 183 /* Fyrstu kvikmyndirnar */ 1982778 wikitext text/x-wiki [[File:Le Voyage dans la Lune (1902).webm|upright=1.35|thumb|thumbtime=6:15|''[[Tunglferðin (kvikmynd frá 1902)|Tunglferðin]]'' (1902) er gjarnan álitin fyrsta myndin með söguþræði og fyrsta vísindaskáldsögumyndin.]] '''Kvikmynd''' er [[sjónlist]]averk þar sem sögur, hugmyndir, reynsla, skynjun og tilfinningar eru tjáðar með [[hreyfimynd]]. Hefðbundin kvikmynd er gerð úr röð [[mynd]]a sem sýndar eru hratt svo persónur og hlutir á myndinni virðast hreyfast. Þetta stafar af [[sjóntregða|sjóntregðu]] mannsaugans þar sem myndir haldast stutta stund á sjónhimnunni.<ref>{{tímarit.is|3288467|Úr sögu kvikmyndanna|höfundur=Jóhann Hannesson|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=23.2.1964|bls=1}}</ref><ref>{{tímarit.is|8188758|Þróunarsaga kvikmyndanna í stuttu máli|blað=Sýningarmaðurinn|1.6.1959|bls=5}}</ref> Hefðbundnar kvikmyndir eru búnar til með [[kvikmyndavél]]um sem taka margar myndir upp á [[Kvikmyndafilma|filmu]] eða á [[Stafræn kvikmyndun|stafrænu formi]]. Hljóð er einnig tekið upp á [[hljóðrás]] sem er samhæfð við kvikmyndina svo áhorfandinn upplifir hljóðið í samhengi við myndirnar. [[Teiknimynd]]ir eru gerðar úr teiknuðum myndum eða með tölvubúnaði. Í kvikmyndagerð eru stundum notaðar [[tæknibrellur]] til að skapa atriði og áhrif sem ekki eiga sér stoð í veruleikanum. Áhorfandinn [[dómfrestun|frestar dómi]] um sanngildi þess sem hann sér og lifir sig inn í kvikmyndina. Kvikmyndir eru almennt álitnar mikilvægt [[list]]form sem hefur þann tilgang að skemmta, segja sögur, mennta og upplýsa áhorfendur, beita áróðri og veita innblástur. Áhorfendur þurfa yfirleitt ekki sérstaka kunnáttu til að njóta kvikmynda sem geta því höfðað til fólks um allan heim. [[Talrás]] kvikmynda er [[þýðing|þýdd]] ýmist með [[talsetning]]u eða [[skjátexti|skjátexta]]. Kvikmyndir eru mikilvægur hluti [[menning]]ar sem þær bæði endurspegla og skapa. == Saga == === Fyrstu kvikmyndirnar === {{Multiple image | image1 = Roundhay Garden Scene (1888) 7fps.webm | caption1 = ''[[Roundhay Garden Scene]]'', elsta kvikmynd heims sem hefur varðveist, eftir [[Louis Le Prince]], 1888. | image2 = Llegada del tren a la estaci n de La Ciotat C-416912632-large.jpg | caption2 = Rammi úr ''[[L'Arrivée d'un train en gare de La Ciotat]]'', einni fyrstu myndinni sem sýnd var í kvikmyndahúsi, 1896. | total_width = 450 }} Undir lok [[1881-1890|9. áratugar 19. aldar]] var fundin upp [[ljósmyndafilma]] úr [[tréningur|tréningi]] og [[kvikmyndatökuvél]]ar sem tóku ljósmyndir hratt upp á filmuna með því að opna ljósopið mörgum sinnum hratt um leið og filmunni var rennt framhjá því. Þannig varð til [[kvikmyndafilma]] sem var undin upp á spólu.<ref>{{Cite web |title=Celluloid Film {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/celluloid-film |access-date=2026-06-29 |website=EBSCO |language=en|date=2023|last=Sanders|first=Vicki A}}</ref><ref>{{Cite web |title=The cameras that brought photography to the people |url=https://museumsvictoria.com.au/article/the-cameras-that-brought-photography-to-the-people/ |access-date=2026-06-29 |website=Museums Victoria|last=French|first=Robert}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Early History of Motion Pictures {{!}} American Experience {{!}} PBS |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pickford-early-history-motion-pictures/ |access-date=2026-06-29 |website=www.pbs.org |language=en|last=Pickford|first=Mary}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lesso |first=Rosie |date=2024-08-12 |title=Who Invented the First Motion Picture Camera? |url=https://www.thecollector.com/who-invented-the-first-motion-picture-camera/ |access-date=2026-06-29 |website=TheCollector |language=en}}</ref> Elsta kvikmynd sem varðveist hefur er ''[[Roundhay Garden Scene]]'' frá 1888. Myndin er þrjár sekúndur og sýnir fólk, klætt í spariföt, dansandi um í garði. Leikstjóri myndarinnar var hinn franski [[Louis Le Prince]]. Alls komu fjórar myndir út það ár. Þrjár af þeim voru gerðar af Le Prince. Þær voru ''Roundhay Garden Scene'', ''Accordion Player'' og ''Traffic Crossing Leeds Bridge''. Sú fjórða var ''Horse and Rider Jumping Over an Obstacle'', gerð af hinum þýska [[Ottomar Anschütz]]. Til að horfa á þessar fyrstu myndir þurfti áhorfandinn að leggja augað að linsu sérstaks tækis, eins og [[Electrotachyscope]],<ref name=":5">{{Cite web |title=Ottomar Anschutz at Historic Camera |url=https://www.historiccamera.com/cgi-bin/librarium2/pm.cgi?action=app_display&app=datasheet&app_id=1572 |access-date=2026-06-28 |website=www.historiccamera.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ottomar Anschütz perfected the zootrope {{!}} Camera Museum |url=https://www.cameramuseum.ch/en/discover/permanent-exhibition/the-plate-era/ottomar-anschutz-perfected-the-zootrope/ |access-date=2026-06-28 |website=www.cameramuseum.ch}}</ref> [[Kinetoscope]],<ref name=":6">{{Cite web |date=2020-06-18 |title=A very short history of cinema |url=https://www.scienceandmediamuseum.org.uk/objects-and-stories/very-short-history-of-cinema |access-date=2026-06-29 |website=The National Science and Media Museum}}</ref> eða [[Mutoscope]].<ref>{{Cite web |last=Roos |first=Dave |date=2025-02-27 |title=How Movie Theaters Got Their Start in America |url=https://www.history.com/articles/movie-theaters-origins-america |access-date=2026-06-30 |website=HISTORY |language=en}}</ref> Undir lok [[1891-1900|10. áratugarins]] voru fundnar upp [[sýningarvél]]ar sem gátu varpað myndinni upp á [[kvikmyndatjald]] svo margir áhorfendur gátu horft á myndina í einu.<ref>{{Cite web |title=Early Movie Audiences |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pickford-early-movie-audiences/ |access-date=2026-06-29 |website=www.pbs.org |language=en|last=Pickford|first=Mary}}</ref> Myndin ''[[Tunglferðin (kvikmynd frá 1902)|Tunglferðin]]'' sem franski sjónhverfingamaðurinn [[Georges Meliés]] gerði árið 1902, er talinn vera fyrsta myndin með alvöru handriti. Myndin sjálf er [[þögul kvikmynd|þögul]], en ákveðnir hlutir líkjast nútíma[[Handrit|kvikmyndahandriti]]. Árið 1927 kom fyrsta talmyndin út. Hún fékk nafnið ''[[Djasssöngvarinn]]'' (''The Jazz Singer''), gerð af bandaríska leikaranum [[Alan Crosland]]. == Tilvísanir == {{reflist}} ==Tengt efni== * [[Kvikmyndagerð á Íslandi]] * [[Listi yfir íslenskar kvikmyndir]] {{stubbur|kvikmynd}} [[Flokkur:Kvikmyndir| ]] 818zeja1cmfc2mpqljlzckj9cweje00 1982782 1982778 2026-10-15T12:30:02Z Akigka 183 /* Fyrstu kvikmyndirnar */ 1982782 wikitext text/x-wiki [[File:Le Voyage dans la Lune (1902).webm|upright=1.35|thumb|thumbtime=6:15|''[[Tunglferðin (kvikmynd frá 1902)|Tunglferðin]]'' (1902) er gjarnan álitin fyrsta myndin með söguþræði og fyrsta vísindaskáldsögumyndin.]] '''Kvikmynd''' er [[sjónlist]]averk þar sem sögur, hugmyndir, reynsla, skynjun og tilfinningar eru tjáðar með [[hreyfimynd]]. Hefðbundin kvikmynd er gerð úr röð [[mynd]]a sem sýndar eru hratt svo persónur og hlutir á myndinni virðast hreyfast. Þetta stafar af [[sjóntregða|sjóntregðu]] mannsaugans þar sem myndir haldast stutta stund á sjónhimnunni.<ref>{{tímarit.is|3288467|Úr sögu kvikmyndanna|höfundur=Jóhann Hannesson|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=23.2.1964|bls=1}}</ref><ref>{{tímarit.is|8188758|Þróunarsaga kvikmyndanna í stuttu máli|blað=Sýningarmaðurinn|1.6.1959|bls=5}}</ref> Hefðbundnar kvikmyndir eru búnar til með [[kvikmyndavél]]um sem taka margar myndir upp á [[Kvikmyndafilma|filmu]] eða á [[Stafræn kvikmyndun|stafrænu formi]]. Hljóð er einnig tekið upp á [[hljóðrás]] sem er samhæfð við kvikmyndina svo áhorfandinn upplifir hljóðið í samhengi við myndirnar. [[Teiknimynd]]ir eru gerðar úr teiknuðum myndum eða með tölvubúnaði. Í kvikmyndagerð eru stundum notaðar [[tæknibrellur]] til að skapa atriði og áhrif sem ekki eiga sér stoð í veruleikanum. Áhorfandinn [[dómfrestun|frestar dómi]] um sanngildi þess sem hann sér og lifir sig inn í kvikmyndina. Kvikmyndir eru almennt álitnar mikilvægt [[list]]form sem hefur þann tilgang að skemmta, segja sögur, mennta og upplýsa áhorfendur, beita áróðri og veita innblástur. Áhorfendur þurfa yfirleitt ekki sérstaka kunnáttu til að njóta kvikmynda sem geta því höfðað til fólks um allan heim. [[Talrás]] kvikmynda er [[þýðing|þýdd]] ýmist með [[talsetning]]u eða [[skjátexti|skjátexta]]. Kvikmyndir eru mikilvægur hluti [[menning]]ar sem þær bæði endurspegla og skapa. == Saga == === Fyrstu kvikmyndirnar === {{Multiple image | image1 = Roundhay Garden Scene (1888) 7fps.webm | caption1 = ''[[Roundhay Garden Scene]]'', elsta kvikmynd heims sem hefur varðveist, eftir [[Louis Le Prince]], 1888. | image2 = Llegada del tren a la estaci n de La Ciotat C-416912632-large.jpg | caption2 = Rammi úr ''[[L'Arrivée d'un train en gare de La Ciotat]]'', einni fyrstu myndinni sem sýnd var í kvikmyndahúsi, 1896. | total_width = 450 }} Undir lok [[1881-1890|9. áratugar 19. aldar]] var fundin upp [[ljósmyndafilma]] úr [[tréningur|tréningi]] og [[kvikmyndatökuvél]]ar sem tóku ljósmyndir hratt upp á filmuna með því að opna ljósopið mörgum sinnum hratt um leið og filmunni var rennt framhjá því. Þannig varð til [[kvikmyndafilma]] sem var undin upp á spólu.<ref>{{Cite web |title=Celluloid Film {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/celluloid-film |access-date=2026-06-29 |website=EBSCO |language=en|date=2023|last=Sanders|first=Vicki A}}</ref><ref>{{Cite web |title=The cameras that brought photography to the people |url=https://museumsvictoria.com.au/article/the-cameras-that-brought-photography-to-the-people/ |access-date=2026-06-29 |website=Museums Victoria|last=French|first=Robert}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Early History of Motion Pictures {{!}} American Experience {{!}} PBS |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pickford-early-history-motion-pictures/ |access-date=2026-06-29 |website=www.pbs.org |language=en|last=Pickford|first=Mary}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lesso |first=Rosie |date=2024-08-12 |title=Who Invented the First Motion Picture Camera? |url=https://www.thecollector.com/who-invented-the-first-motion-picture-camera/ |access-date=2026-06-29 |website=TheCollector |language=en}}</ref> Elsta kvikmynd sem varðveist hefur er ''[[Roundhay Garden Scene]]'' frá 1888. Myndin er þrjár sekúndur og sýnir fólk, klætt í spariföt, dansandi um í garði. Leikstjóri myndarinnar var hinn franski [[Louis Le Prince]]. Alls komu fjórar myndir út það ár. Þrjár af þeim voru gerðar af Le Prince. Þær voru ''Roundhay Garden Scene'', ''Accordion Player'' og ''Traffic Crossing Leeds Bridge''. Sú fjórða var ''Horse and Rider Jumping Over an Obstacle'', gerð af hinum þýska [[Ottomar Anschütz]]. Til að horfa á þessar fyrstu myndir þurfti áhorfandinn að leggja augað að linsu sérstaks tækis, eins og [[Electrotachyscope]],<ref name=":5">{{Cite web |title=Ottomar Anschutz at Historic Camera |url=https://www.historiccamera.com/cgi-bin/librarium2/pm.cgi?action=app_display&app=datasheet&app_id=1572 |access-date=2026-06-28 |website=www.historiccamera.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ottomar Anschütz perfected the zootrope {{!}} Camera Museum |url=https://www.cameramuseum.ch/en/discover/permanent-exhibition/the-plate-era/ottomar-anschutz-perfected-the-zootrope/ |access-date=2026-06-28 |website=www.cameramuseum.ch}}</ref> [[Kinetoscope]],<ref name=":6">{{Cite web |date=2020-06-18 |title=A very short history of cinema |url=https://www.scienceandmediamuseum.org.uk/objects-and-stories/very-short-history-of-cinema |access-date=2026-06-29 |website=The National Science and Media Museum}}</ref> eða [[Mutoscope]].<ref>{{Cite web |last=Roos |first=Dave |date=2025-02-27 |title=How Movie Theaters Got Their Start in America |url=https://www.history.com/articles/movie-theaters-origins-america |access-date=2026-06-30 |website=HISTORY |language=en}}</ref> Undir lok [[1891-1900|10. áratugarins]] voru fundnar upp [[sýningarvél]]ar sem gátu varpað myndinni upp á [[kvikmyndatjald]] svo margir áhorfendur gátu horft á myndina í einu.<ref>{{Cite web |title=Early Movie Audiences |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pickford-early-movie-audiences/ |access-date=2026-06-29 |website=www.pbs.org |language=en|last=Pickford|first=Mary}}</ref> Myndin ''[[Tunglferðin (kvikmynd frá 1902)|Tunglferðin]]'' sem franski sjónhverfingamaðurinn [[Georges Meliés]] gerði árið 1902, er talinn vera fyrsta myndin með alvöru handriti. Myndin sjálf er [[þögul kvikmynd|þögul]], en ákveðnir hlutir líkjast nútíma[[Handrit|kvikmyndahandriti]]. === Hljóðmyndir === [[File:The_Jazz_Singer_(1927).webm|thumbtime=16|thumb|''[[Djasssöngvarinn]]'' (1927) var fyrsta talmyndin.]] Seint á [[1921-1930|3. áratug 20. aldar]] var tækni til að taka upp og fjölfalda hljóð komin á það stig að hægt var að skapa [[hljóðrás]] fyrir kvikmyndir með tónlist og tali, sem var samhæfð við myndina.<ref name=":8" /><ref>{{Cite web |last=admin |date=2021-11-08 |title=What Was The First Film With Sound? |url=https://macksennettstudios.net/what-was-the-first-film-with-sound/ |access-date=2026-07-05 |website=Mack Sennett Studios |language=en-US}}</ref> Þessar myndir voru kallaðar „talmyndir“ (''talkies'' á ensku).<ref>{{tímarit.is|4349290|Talmyndir|blað=Fálkinn|dags=6.7.1929|bls=6}}</ref><ref>{{Cite web |title=When did the Silent Film Era End? |url=https://kodakdigitizing.com/blogs/news/when-did-the-silent-film-era-end |access-date=2025-07-15 |website=Kodak Digitizing}}</ref><ref name=":8">{{Cite web |title=Experimentation with Sound {{!}} MoMA |url=https://www.moma.org/collection/terms/film/experimentation-with-sound |access-date=2025-07-15 |website=The Museum of Modern Art |language=en}}</ref> Eldri myndir voru þá kallaðar [[þögul mynd|þöglar myndir]], en þær þóttu fljótt úreltar og voru nær alveg horfnar af markaði í Bandaríkjunum um 1931.<ref name=":12">{{Cite web |title=The Silent Film Era |url=https://movingimage.org/collection/the-silent-film-era/ |access-date=2026-07-06 |website=Museum of the Moving Image |language=en-US}}</ref><ref name=":9" /> Árið 2013 var talið að aðeins um 14% af bandarískum kvikmyndum frá tíma þöglu myndanna hefðu varðveist á upprunalegu formi.<ref name=":9">{{Cite web |last=Barnes |first=Mike |date=2013-12-04 |title='Alarming' Study Shows Just How Few Silent Films Have Survived |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/alarming-study-shows-just-how-661810/ |access-date=2026-07-06 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Child |first=Ben |date=2013-12-04 |title=Vast majority of Hollywood silent films lost forever, study confirms |url=https://www.theguardian.com/film/2013/dec/04/american-silent-films-lost-forever |access-date=2026-07-06 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Árið 1927 kom fyrsta talmyndin út. Hún fékk nafnið ''[[Djasssöngvarinn]]'' (''The Jazz Singer''), gerð af bandaríska leikaranum [[Alan Crosland]]. Myndin notaðist við [[Vitaphone]]-kerfið frá [[Warner Bros]] þar sem hljóðrásin var sett á [[grammófónn|grammófónplötu]] sem var tengd við sýningarvélina til að samhæfa hljóð og mynd. Fyrsta myndin í fullri lengd sem notaðist við þetta kerfi var ''[[Don Juan (kvikmynd frá 1926)|Don Juan]]'' (líka eftir Alan Crosland), en í henni er ekkert talað. Á sama tíma fundu þrír þýskir uppfinningamenn upp [[Tri-Ergon]]-aðferðina til að taka hljóð upp á kvikmyndafilmuna með því að breikka hana úr 35 mm í 42 mm. Þýska kvikmyndafyrirtækið [[Tobis Film]] tók þessa aðferð upp 1928. Þessi aðferð var notuð við framleiðslu stórmynda á borð við ''[[King Kong (kvikmynd frá 1933)|King Kong]]'' (1933).<ref name=":0">{{Cite book |last=Sonnenschein |first=David |title=Sound Design: The Expressive Power of Music, Voice and Sound Effects in Cinema |year=2001}}</ref><ref name=":13">{{Cite web |title=A brief history of sound in film |url=https://blog.scienceandmediamuseum.org.uk/brief-history-of-sound-in-film/ |access-date=2023-03-23 |website=National Science and Media Museum blog |date=13 September 2021 |language=en-GB}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} ==Tengt efni== * [[Kvikmyndagerð á Íslandi]] * [[Listi yfir íslenskar kvikmyndir]] {{stubbur|kvikmynd}} [[Flokkur:Kvikmyndir| ]] d4oiz8cyu5bdi1w7uzetuy1k66o3uy4 1982783 1982782 2026-10-15T12:31:37Z Akigka 183 /* Hljóðmyndir */ 1982783 wikitext text/x-wiki [[File:Le Voyage dans la Lune (1902).webm|upright=1.35|thumb|thumbtime=6:15|''[[Tunglferðin (kvikmynd frá 1902)|Tunglferðin]]'' (1902) er gjarnan álitin fyrsta myndin með söguþræði og fyrsta vísindaskáldsögumyndin.]] '''Kvikmynd''' er [[sjónlist]]averk þar sem sögur, hugmyndir, reynsla, skynjun og tilfinningar eru tjáðar með [[hreyfimynd]]. Hefðbundin kvikmynd er gerð úr röð [[mynd]]a sem sýndar eru hratt svo persónur og hlutir á myndinni virðast hreyfast. Þetta stafar af [[sjóntregða|sjóntregðu]] mannsaugans þar sem myndir haldast stutta stund á sjónhimnunni.<ref>{{tímarit.is|3288467|Úr sögu kvikmyndanna|höfundur=Jóhann Hannesson|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=23.2.1964|bls=1}}</ref><ref>{{tímarit.is|8188758|Þróunarsaga kvikmyndanna í stuttu máli|blað=Sýningarmaðurinn|1.6.1959|bls=5}}</ref> Hefðbundnar kvikmyndir eru búnar til með [[kvikmyndavél]]um sem taka margar myndir upp á [[Kvikmyndafilma|filmu]] eða á [[Stafræn kvikmyndun|stafrænu formi]]. Hljóð er einnig tekið upp á [[hljóðrás]] sem er samhæfð við kvikmyndina svo áhorfandinn upplifir hljóðið í samhengi við myndirnar. [[Teiknimynd]]ir eru gerðar úr teiknuðum myndum eða með tölvubúnaði. Í kvikmyndagerð eru stundum notaðar [[tæknibrellur]] til að skapa atriði og áhrif sem ekki eiga sér stoð í veruleikanum. Áhorfandinn [[dómfrestun|frestar dómi]] um sanngildi þess sem hann sér og lifir sig inn í kvikmyndina. Kvikmyndir eru almennt álitnar mikilvægt [[list]]form sem hefur þann tilgang að skemmta, segja sögur, mennta og upplýsa áhorfendur, beita áróðri og veita innblástur. Áhorfendur þurfa yfirleitt ekki sérstaka kunnáttu til að njóta kvikmynda sem geta því höfðað til fólks um allan heim. [[Talrás]] kvikmynda er [[þýðing|þýdd]] ýmist með [[talsetning]]u eða [[skjátexti|skjátexta]]. Kvikmyndir eru mikilvægur hluti [[menning]]ar sem þær bæði endurspegla og skapa. == Saga == === Fyrstu kvikmyndirnar === {{Multiple image | image1 = Roundhay Garden Scene (1888) 7fps.webm | caption1 = ''[[Roundhay Garden Scene]]'', elsta kvikmynd heims sem hefur varðveist, eftir [[Louis Le Prince]], 1888. | image2 = Llegada del tren a la estaci n de La Ciotat C-416912632-large.jpg | caption2 = Rammi úr ''[[L'Arrivée d'un train en gare de La Ciotat]]'', einni fyrstu myndinni sem sýnd var í kvikmyndahúsi, 1896. | total_width = 450 }} Undir lok [[1881-1890|9. áratugar 19. aldar]] var fundin upp [[ljósmyndafilma]] úr [[tréningur|tréningi]] og [[kvikmyndatökuvél]]ar sem tóku ljósmyndir hratt upp á filmuna með því að opna ljósopið mörgum sinnum hratt um leið og filmunni var rennt framhjá því. Þannig varð til [[kvikmyndafilma]] sem var undin upp á spólu.<ref>{{Cite web |title=Celluloid Film {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/celluloid-film |access-date=2026-06-29 |website=EBSCO |language=en|date=2023|last=Sanders|first=Vicki A}}</ref><ref>{{Cite web |title=The cameras that brought photography to the people |url=https://museumsvictoria.com.au/article/the-cameras-that-brought-photography-to-the-people/ |access-date=2026-06-29 |website=Museums Victoria|last=French|first=Robert}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Early History of Motion Pictures {{!}} American Experience {{!}} PBS |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pickford-early-history-motion-pictures/ |access-date=2026-06-29 |website=www.pbs.org |language=en|last=Pickford|first=Mary}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lesso |first=Rosie |date=2024-08-12 |title=Who Invented the First Motion Picture Camera? |url=https://www.thecollector.com/who-invented-the-first-motion-picture-camera/ |access-date=2026-06-29 |website=TheCollector |language=en}}</ref> Elsta kvikmynd sem varðveist hefur er ''[[Roundhay Garden Scene]]'' frá 1888. Myndin er þrjár sekúndur og sýnir fólk, klætt í spariföt, dansandi um í garði. Leikstjóri myndarinnar var hinn franski [[Louis Le Prince]]. Alls komu fjórar myndir út það ár. Þrjár af þeim voru gerðar af Le Prince. Þær voru ''Roundhay Garden Scene'', ''Accordion Player'' og ''Traffic Crossing Leeds Bridge''. Sú fjórða var ''Horse and Rider Jumping Over an Obstacle'', gerð af hinum þýska [[Ottomar Anschütz]]. Til að horfa á þessar fyrstu myndir þurfti áhorfandinn að leggja augað að linsu sérstaks tækis, eins og [[Electrotachyscope]],<ref name=":5">{{Cite web |title=Ottomar Anschutz at Historic Camera |url=https://www.historiccamera.com/cgi-bin/librarium2/pm.cgi?action=app_display&app=datasheet&app_id=1572 |access-date=2026-06-28 |website=www.historiccamera.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ottomar Anschütz perfected the zootrope {{!}} Camera Museum |url=https://www.cameramuseum.ch/en/discover/permanent-exhibition/the-plate-era/ottomar-anschutz-perfected-the-zootrope/ |access-date=2026-06-28 |website=www.cameramuseum.ch}}</ref> [[Kinetoscope]],<ref name=":6">{{Cite web |date=2020-06-18 |title=A very short history of cinema |url=https://www.scienceandmediamuseum.org.uk/objects-and-stories/very-short-history-of-cinema |access-date=2026-06-29 |website=The National Science and Media Museum}}</ref> eða [[Mutoscope]].<ref>{{Cite web |last=Roos |first=Dave |date=2025-02-27 |title=How Movie Theaters Got Their Start in America |url=https://www.history.com/articles/movie-theaters-origins-america |access-date=2026-06-30 |website=HISTORY |language=en}}</ref> Undir lok [[1891-1900|10. áratugarins]] voru fundnar upp [[sýningarvél]]ar sem gátu varpað myndinni upp á [[kvikmyndatjald]] svo margir áhorfendur gátu horft á myndina í einu.<ref>{{Cite web |title=Early Movie Audiences |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pickford-early-movie-audiences/ |access-date=2026-06-29 |website=www.pbs.org |language=en|last=Pickford|first=Mary}}</ref> Myndin ''[[Tunglferðin (kvikmynd frá 1902)|Tunglferðin]]'' sem franski sjónhverfingamaðurinn [[Georges Meliés]] gerði árið 1902, er talinn vera fyrsta myndin með alvöru handriti. Myndin sjálf er [[þögul kvikmynd|þögul]], en ákveðnir hlutir líkjast nútíma[[Handrit|kvikmyndahandriti]]. === Hljóðmyndir === [[File:The_Jazz_Singer_(1927).webm|thumbtime=16|thumb|''[[Djasssöngvarinn]]'' (1927) var fyrsta talmyndin.]] Seint á [[1921-1930|3. áratug 20. aldar]] var tækni til að taka upp og fjölfalda hljóð komin á það stig að hægt var að skapa [[hljóðrás]] fyrir kvikmyndir með tónlist og tali, sem var samhæfð við myndina.<ref name=":8" /><ref>{{Cite web |last=admin |date=2021-11-08 |title=What Was The First Film With Sound? |url=https://macksennettstudios.net/what-was-the-first-film-with-sound/ |access-date=2026-07-05 |website=Mack Sennett Studios |language=en-US}}</ref> Þessar myndir voru kallaðar „talmyndir“ (''talkies'' á ensku).<ref>{{tímarit.is|4349290|Talmyndir|blað=Fálkinn|dags=6.7.1929|bls=6}}</ref><ref>{{Cite web |title=When did the Silent Film Era End? |url=https://kodakdigitizing.com/blogs/news/when-did-the-silent-film-era-end |access-date=2025-07-15 |website=Kodak Digitizing}}</ref><ref name=":8">{{Cite web |title=Experimentation with Sound {{!}} MoMA |url=https://www.moma.org/collection/terms/film/experimentation-with-sound |access-date=2025-07-15 |website=The Museum of Modern Art |language=en}}</ref> Eldri myndir voru þá kallaðar [[þögul mynd|þöglar myndir]], en þær þóttu fljótt úreltar og voru nær alveg horfnar af markaði í Bandaríkjunum um 1931.<ref name=":12">{{Cite web |title=The Silent Film Era |url=https://movingimage.org/collection/the-silent-film-era/ |access-date=2026-07-06 |website=Museum of the Moving Image |language=en-US}}</ref><ref name=":9" /> Árið 2013 var talið að aðeins um 14% af bandarískum kvikmyndum frá tíma þöglu myndanna hefðu varðveist á upprunalegu formi.<ref name=":9">{{Cite web |last=Barnes |first=Mike |date=2013-12-04 |title='Alarming' Study Shows Just How Few Silent Films Have Survived |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/alarming-study-shows-just-how-661810/ |access-date=2026-07-06 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Child |first=Ben |date=2013-12-04 |title=Vast majority of Hollywood silent films lost forever, study confirms |url=https://www.theguardian.com/film/2013/dec/04/american-silent-films-lost-forever |access-date=2026-07-06 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Árið 1927 kom fyrsta talmyndin út. Hún fékk nafnið ''[[Djasssöngvarinn]]'' (''The Jazz Singer''), gerð af bandaríska leikaranum [[Alan Crosland]]. Myndin notaðist við [[Vitaphone]]-kerfið frá [[Warner Bros]] þar sem hljóðrásin var sett á [[grammófónn|grammófónplötu]] sem var tengd við sýningarvélina til að samhæfa hljóð og mynd.<ref name=":13">{{Cite web |title=A brief history of sound in film |url=https://blog.scienceandmediamuseum.org.uk/brief-history-of-sound-in-film/ |access-date=2023-03-23 |website=National Science and Media Museum blog |date=13 September 2021 |language=en-GB}}</ref><ref name=":8">{{Cite web |title=Experimentation with Sound {{!}} MoMA |url=https://www.moma.org/collection/terms/film/experimentation-with-sound |access-date=2025-07-15 |website=The Museum of Modern Art |language=en}}</ref> Fyrsta myndin í fullri lengd sem notaðist við þetta kerfi var ''[[Don Juan (kvikmynd frá 1926)|Don Juan]]'' (líka eftir Alan Crosland), en í henni er ekkert talað. Á sama tíma fundu þrír þýskir uppfinningamenn upp [[Tri-Ergon]]-aðferðina til að taka hljóð upp á kvikmyndafilmuna með því að breikka hana úr 35 mm í 42 mm. Þýska kvikmyndafyrirtækið [[Tobis Film]] tók þessa aðferð upp 1928. Þessi aðferð var notuð við framleiðslu stórmynda á borð við ''[[King Kong (kvikmynd frá 1933)|King Kong]]'' (1933).<ref name=":0">{{Cite book |last=Sonnenschein |first=David |title=Sound Design: The Expressive Power of Music, Voice and Sound Effects in Cinema |year=2001}}</ref><ref name=":13">{{Cite web |title=A brief history of sound in film |url=https://blog.scienceandmediamuseum.org.uk/brief-history-of-sound-in-film/ |access-date=2023-03-23 |website=National Science and Media Museum blog |date=13 September 2021 |language=en-GB}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} ==Tengt efni== * [[Kvikmyndagerð á Íslandi]] * [[Listi yfir íslenskar kvikmyndir]] {{stubbur|kvikmynd}} [[Flokkur:Kvikmyndir| ]] 7j706exujnr7020u7w7rho84mfod8xr 1982785 1982783 2026-10-15T12:32:57Z Akigka 183 /* Hljóðmyndir */ 1982785 wikitext text/x-wiki [[File:Le Voyage dans la Lune (1902).webm|upright=1.35|thumb|thumbtime=6:15|''[[Tunglferðin (kvikmynd frá 1902)|Tunglferðin]]'' (1902) er gjarnan álitin fyrsta myndin með söguþræði og fyrsta vísindaskáldsögumyndin.]] '''Kvikmynd''' er [[sjónlist]]averk þar sem sögur, hugmyndir, reynsla, skynjun og tilfinningar eru tjáðar með [[hreyfimynd]]. Hefðbundin kvikmynd er gerð úr röð [[mynd]]a sem sýndar eru hratt svo persónur og hlutir á myndinni virðast hreyfast. Þetta stafar af [[sjóntregða|sjóntregðu]] mannsaugans þar sem myndir haldast stutta stund á sjónhimnunni.<ref>{{tímarit.is|3288467|Úr sögu kvikmyndanna|höfundur=Jóhann Hannesson|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=23.2.1964|bls=1}}</ref><ref>{{tímarit.is|8188758|Þróunarsaga kvikmyndanna í stuttu máli|blað=Sýningarmaðurinn|1.6.1959|bls=5}}</ref> Hefðbundnar kvikmyndir eru búnar til með [[kvikmyndavél]]um sem taka margar myndir upp á [[Kvikmyndafilma|filmu]] eða á [[Stafræn kvikmyndun|stafrænu formi]]. Hljóð er einnig tekið upp á [[hljóðrás]] sem er samhæfð við kvikmyndina svo áhorfandinn upplifir hljóðið í samhengi við myndirnar. [[Teiknimynd]]ir eru gerðar úr teiknuðum myndum eða með tölvubúnaði. Í kvikmyndagerð eru stundum notaðar [[tæknibrellur]] til að skapa atriði og áhrif sem ekki eiga sér stoð í veruleikanum. Áhorfandinn [[dómfrestun|frestar dómi]] um sanngildi þess sem hann sér og lifir sig inn í kvikmyndina. Kvikmyndir eru almennt álitnar mikilvægt [[list]]form sem hefur þann tilgang að skemmta, segja sögur, mennta og upplýsa áhorfendur, beita áróðri og veita innblástur. Áhorfendur þurfa yfirleitt ekki sérstaka kunnáttu til að njóta kvikmynda sem geta því höfðað til fólks um allan heim. [[Talrás]] kvikmynda er [[þýðing|þýdd]] ýmist með [[talsetning]]u eða [[skjátexti|skjátexta]]. Kvikmyndir eru mikilvægur hluti [[menning]]ar sem þær bæði endurspegla og skapa. == Saga == === Fyrstu kvikmyndirnar === {{Multiple image | image1 = Roundhay Garden Scene (1888) 7fps.webm | caption1 = ''[[Roundhay Garden Scene]]'', elsta kvikmynd heims sem hefur varðveist, eftir [[Louis Le Prince]], 1888. | image2 = Llegada del tren a la estaci n de La Ciotat C-416912632-large.jpg | caption2 = Rammi úr ''[[L'Arrivée d'un train en gare de La Ciotat]]'', einni fyrstu myndinni sem sýnd var í kvikmyndahúsi, 1896. | total_width = 450 }} Undir lok [[1881-1890|9. áratugar 19. aldar]] var fundin upp [[ljósmyndafilma]] úr [[tréningur|tréningi]] og [[kvikmyndatökuvél]]ar sem tóku ljósmyndir hratt upp á filmuna með því að opna ljósopið mörgum sinnum hratt um leið og filmunni var rennt framhjá því. Þannig varð til [[kvikmyndafilma]] sem var undin upp á spólu.<ref>{{Cite web |title=Celluloid Film {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/celluloid-film |access-date=2026-06-29 |website=EBSCO |language=en|date=2023|last=Sanders|first=Vicki A}}</ref><ref>{{Cite web |title=The cameras that brought photography to the people |url=https://museumsvictoria.com.au/article/the-cameras-that-brought-photography-to-the-people/ |access-date=2026-06-29 |website=Museums Victoria|last=French|first=Robert}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Early History of Motion Pictures {{!}} American Experience {{!}} PBS |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pickford-early-history-motion-pictures/ |access-date=2026-06-29 |website=www.pbs.org |language=en|last=Pickford|first=Mary}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lesso |first=Rosie |date=2024-08-12 |title=Who Invented the First Motion Picture Camera? |url=https://www.thecollector.com/who-invented-the-first-motion-picture-camera/ |access-date=2026-06-29 |website=TheCollector |language=en}}</ref> Elsta kvikmynd sem varðveist hefur er ''[[Roundhay Garden Scene]]'' frá 1888. Myndin er þrjár sekúndur og sýnir fólk, klætt í spariföt, dansandi um í garði. Leikstjóri myndarinnar var hinn franski [[Louis Le Prince]]. Alls komu fjórar myndir út það ár. Þrjár af þeim voru gerðar af Le Prince. Þær voru ''Roundhay Garden Scene'', ''Accordion Player'' og ''Traffic Crossing Leeds Bridge''. Sú fjórða var ''Horse and Rider Jumping Over an Obstacle'', gerð af hinum þýska [[Ottomar Anschütz]]. Til að horfa á þessar fyrstu myndir þurfti áhorfandinn að leggja augað að linsu sérstaks tækis, eins og [[Electrotachyscope]],<ref name=":5">{{Cite web |title=Ottomar Anschutz at Historic Camera |url=https://www.historiccamera.com/cgi-bin/librarium2/pm.cgi?action=app_display&app=datasheet&app_id=1572 |access-date=2026-06-28 |website=www.historiccamera.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ottomar Anschütz perfected the zootrope {{!}} Camera Museum |url=https://www.cameramuseum.ch/en/discover/permanent-exhibition/the-plate-era/ottomar-anschutz-perfected-the-zootrope/ |access-date=2026-06-28 |website=www.cameramuseum.ch}}</ref> [[Kinetoscope]],<ref name=":6">{{Cite web |date=2020-06-18 |title=A very short history of cinema |url=https://www.scienceandmediamuseum.org.uk/objects-and-stories/very-short-history-of-cinema |access-date=2026-06-29 |website=The National Science and Media Museum}}</ref> eða [[Mutoscope]].<ref>{{Cite web |last=Roos |first=Dave |date=2025-02-27 |title=How Movie Theaters Got Their Start in America |url=https://www.history.com/articles/movie-theaters-origins-america |access-date=2026-06-30 |website=HISTORY |language=en}}</ref> Undir lok [[1891-1900|10. áratugarins]] voru fundnar upp [[sýningarvél]]ar sem gátu varpað myndinni upp á [[kvikmyndatjald]] svo margir áhorfendur gátu horft á myndina í einu.<ref>{{Cite web |title=Early Movie Audiences |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pickford-early-movie-audiences/ |access-date=2026-06-29 |website=www.pbs.org |language=en|last=Pickford|first=Mary}}</ref> Myndin ''[[Tunglferðin (kvikmynd frá 1902)|Tunglferðin]]'' sem franski sjónhverfingamaðurinn [[Georges Meliés]] gerði árið 1902, er talinn vera fyrsta myndin með alvöru handriti. Myndin sjálf er [[þögul kvikmynd|þögul]], en ákveðnir hlutir líkjast nútíma[[Handrit|kvikmyndahandriti]]. === Hljóðmyndir === [[File:The_Jazz_Singer_(1927).webm|thumbtime=16|thumb|''[[Djasssöngvarinn]]'' (1927) var fyrsta talmyndin.]] Seint á [[1921-1930|3. áratug 20. aldar]] var tækni til að taka upp og fjölfalda hljóð komin á það stig að hægt var að skapa [[hljóðrás]] fyrir kvikmyndir með tónlist og tali, sem var samhæfð við myndina.<ref name=":8" /><ref>{{Cite web |last=admin |date=2021-11-08 |title=What Was The First Film With Sound? |url=https://macksennettstudios.net/what-was-the-first-film-with-sound/ |access-date=2026-07-05 |website=Mack Sennett Studios |language=en-US}}</ref> Þessar myndir voru kallaðar „talmyndir“ (''talkies'' á ensku).<ref>{{tímarit.is|4349290|Talmyndir|blað=Fálkinn|dags=6.7.1929|bls=6}}</ref><ref>{{Cite web |title=When did the Silent Film Era End? |url=https://kodakdigitizing.com/blogs/news/when-did-the-silent-film-era-end |access-date=2025-07-15 |website=Kodak Digitizing}}</ref><ref name=":8">{{Cite web |title=Experimentation with Sound {{!}} MoMA |url=https://www.moma.org/collection/terms/film/experimentation-with-sound |access-date=2025-07-15 |website=The Museum of Modern Art |language=en}}</ref> Eldri myndir voru þá kallaðar [[þögul mynd|þöglar myndir]], en þær þóttu fljótt úreltar og voru nær alveg horfnar af markaði í Bandaríkjunum um 1931.<ref name=":12">{{Cite web |title=The Silent Film Era |url=https://movingimage.org/collection/the-silent-film-era/ |access-date=2026-07-06 |website=Museum of the Moving Image |language=en-US}}</ref><ref name=":9" /> Árið 2013 var talið að aðeins um 14% af bandarískum kvikmyndum frá tíma þöglu myndanna hefðu varðveist á upprunalegu formi.<ref name=":9">{{Cite web |last=Barnes |first=Mike |date=2013-12-04 |title='Alarming' Study Shows Just How Few Silent Films Have Survived |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/alarming-study-shows-just-how-661810/ |access-date=2026-07-06 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Child |first=Ben |date=2013-12-04 |title=Vast majority of Hollywood silent films lost forever, study confirms |url=https://www.theguardian.com/film/2013/dec/04/american-silent-films-lost-forever |access-date=2026-07-06 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Árið 1927 kom fyrsta talmyndin út. Hún fékk nafnið ''[[Djasssöngvarinn]]'' (''The Jazz Singer''), gerð af bandaríska leikaranum [[Alan Crosland]]. Myndin notaðist við [[Vitaphone]]-kerfið frá [[Warner Bros]] þar sem hljóðrásin var sett á [[grammófónn|grammófónplötu]] sem var tengd við sýningarvélina til að samhæfa hljóð og mynd.<ref name=":13">{{Cite web |title=A brief history of sound in film |url=https://blog.scienceandmediamuseum.org.uk/brief-history-of-sound-in-film/ |access-date=2023-03-23 |website=National Science and Media Museum blog |date=13 September 2021 |language=en-GB}}</ref><ref name=":8" /> Fyrsta myndin í fullri lengd sem notaðist við þetta kerfi var ''[[Don Juan (kvikmynd frá 1926)|Don Juan]]'' (líka eftir Alan Crosland), en í henni er ekkert talað. Á sama tíma fundu þrír þýskir uppfinningamenn upp [[Tri-Ergon]]-aðferðina til að taka hljóð upp á kvikmyndafilmuna með því að breikka hana úr 35 mm í 42 mm. Þýska kvikmyndafyrirtækið [[Tobis Film]] tók þessa aðferð upp 1928. Þessi aðferð var notuð við framleiðslu stórmynda á borð við ''[[King Kong (kvikmynd frá 1933)|King Kong]]'' (1933).<ref name=":0">{{Cite book |last=Sonnenschein |first=David |title=Sound Design: The Expressive Power of Music, Voice and Sound Effects in Cinema |year=2001}}</ref><ref name=":13" /> == Tilvísanir == {{reflist}} ==Tengt efni== * [[Kvikmyndagerð á Íslandi]] * [[Listi yfir íslenskar kvikmyndir]] {{stubbur|kvikmynd}} [[Flokkur:Kvikmyndir| ]] akl9t8wv4gew3qan7t4t7c7mzswp88i 1982790 1982785 2026-10-15T13:12:07Z Akigka 183 1982790 wikitext text/x-wiki [[File:Le Voyage dans la Lune (1902).webm|upright=1.35|thumb|thumbtime=6:15|''[[Tunglferðin (kvikmynd frá 1902)|Tunglferðin]]'' (1902) er gjarnan álitin fyrsta myndin með söguþræði og fyrsta vísindaskáldsögumyndin.]] '''Kvikmynd''' er [[sjónlist]]averk þar sem sögur, hugmyndir, reynsla, skynjun og tilfinningar eru tjáðar með [[hreyfimynd]]. Hefðbundin kvikmynd er gerð úr röð [[mynd]]a sem sýndar eru hratt svo persónur og hlutir á myndinni virðast hreyfast. Þetta stafar af [[sjóntregða|sjóntregðu]] mannsaugans þar sem myndir haldast stutta stund á sjónhimnunni.<ref>{{tímarit.is|3288467|Úr sögu kvikmyndanna|höfundur=Jóhann Hannesson|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=23.2.1964|bls=1}}</ref><ref>{{tímarit.is|8188758|Þróunarsaga kvikmyndanna í stuttu máli|blað=Sýningarmaðurinn|1.6.1959|bls=5}}</ref> Hefðbundnar kvikmyndir eru búnar til með [[kvikmyndavél]]um sem taka margar myndir upp á [[Kvikmyndafilma|filmu]] eða á [[Stafræn kvikmyndun|stafrænu formi]]. Hljóð er einnig tekið upp á [[hljóðrás]] sem er samhæfð við kvikmyndina svo áhorfandinn upplifir hljóðið í samhengi við myndirnar. [[Teiknimynd]]ir eru gerðar úr teiknuðum myndum eða með tölvubúnaði. Í kvikmyndagerð eru stundum notaðar [[tæknibrellur]] til að skapa atriði og áhrif sem ekki eiga sér stoð í veruleikanum. Áhorfandinn [[dómfrestun|frestar dómi]] um sanngildi þess sem hann sér og lifir sig inn í kvikmyndina. Kvikmyndir eru almennt álitnar mikilvægt [[list]]form sem hefur þann tilgang að skemmta, segja sögur, mennta og upplýsa áhorfendur, beita áróðri og veita innblástur. Áhorfendur þurfa yfirleitt ekki sérstaka kunnáttu til að njóta kvikmynda sem geta því höfðað til fólks um allan heim. [[Talrás]] kvikmynda er [[þýðing|þýdd]] ýmist með [[talsetning]]u eða [[skjáþýðing]]u. Kvikmyndir eru mikilvægur hluti [[menning]]ar sem þær bæði endurspegla og skapa. == Saga == === Fyrstu kvikmyndirnar === {{Multiple image | image1 = Roundhay Garden Scene (1888) 7fps.webm | caption1 = ''[[Roundhay Garden Scene]]'', elsta kvikmynd heims sem hefur varðveist, eftir [[Louis Le Prince]], 1888. | image2 = Llegada del tren a la estaci n de La Ciotat C-416912632-large.jpg | caption2 = Rammi úr ''[[L'Arrivée d'un train en gare de La Ciotat]]'', einni fyrstu myndinni sem sýnd var í kvikmyndahúsi, 1896. | total_width = 450 }} Undir lok [[1881-1890|9. áratugar 19. aldar]] var fundin upp [[ljósmyndafilma]] úr [[tréningur|tréningi]] og [[kvikmyndatökuvél]]ar sem tóku ljósmyndir hratt upp á filmuna með því að opna ljósopið mörgum sinnum hratt um leið og filmunni var rennt framhjá því. Þannig varð til [[kvikmyndafilma]] sem var undin upp á spólu.<ref>{{Cite web |title=Celluloid Film {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/celluloid-film |access-date=2026-06-29 |website=EBSCO |language=en|date=2023|last=Sanders|first=Vicki A}}</ref><ref>{{Cite web |title=The cameras that brought photography to the people |url=https://museumsvictoria.com.au/article/the-cameras-that-brought-photography-to-the-people/ |access-date=2026-06-29 |website=Museums Victoria|last=French|first=Robert}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Early History of Motion Pictures {{!}} American Experience {{!}} PBS |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pickford-early-history-motion-pictures/ |access-date=2026-06-29 |website=www.pbs.org |language=en|last=Pickford|first=Mary}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lesso |first=Rosie |date=2024-08-12 |title=Who Invented the First Motion Picture Camera? |url=https://www.thecollector.com/who-invented-the-first-motion-picture-camera/ |access-date=2026-06-29 |website=TheCollector |language=en}}</ref> Elsta kvikmynd sem varðveist hefur er ''[[Roundhay Garden Scene]]'' frá 1888. Myndin er þrjár sekúndur og sýnir fólk, klætt í spariföt, dansandi um í garði. Leikstjóri myndarinnar var hinn franski [[Louis Le Prince]]. Alls komu fjórar myndir út það ár. Þrjár af þeim voru gerðar af Le Prince. Þær voru ''Roundhay Garden Scene'', ''Accordion Player'' og ''Traffic Crossing Leeds Bridge''. Sú fjórða var ''Horse and Rider Jumping Over an Obstacle'', gerð af hinum þýska [[Ottomar Anschütz]]. Til að horfa á þessar fyrstu myndir þurfti áhorfandinn að leggja augað að linsu sérstaks tækis, eins og [[Electrotachyscope]],<ref name=":5">{{Cite web |title=Ottomar Anschutz at Historic Camera |url=https://www.historiccamera.com/cgi-bin/librarium2/pm.cgi?action=app_display&app=datasheet&app_id=1572 |access-date=2026-06-28 |website=www.historiccamera.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ottomar Anschütz perfected the zootrope {{!}} Camera Museum |url=https://www.cameramuseum.ch/en/discover/permanent-exhibition/the-plate-era/ottomar-anschutz-perfected-the-zootrope/ |access-date=2026-06-28 |website=www.cameramuseum.ch}}</ref> [[Kinetoscope]],<ref name=":6">{{Cite web |date=2020-06-18 |title=A very short history of cinema |url=https://www.scienceandmediamuseum.org.uk/objects-and-stories/very-short-history-of-cinema |access-date=2026-06-29 |website=The National Science and Media Museum}}</ref> eða [[Mutoscope]].<ref>{{Cite web |last=Roos |first=Dave |date=2025-02-27 |title=How Movie Theaters Got Their Start in America |url=https://www.history.com/articles/movie-theaters-origins-america |access-date=2026-06-30 |website=HISTORY |language=en}}</ref> Undir lok [[1891-1900|10. áratugarins]] voru fundnar upp [[sýningarvél]]ar sem gátu varpað myndinni upp á [[kvikmyndatjald]] svo margir áhorfendur gátu horft á myndina í einu.<ref>{{Cite web |title=Early Movie Audiences |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pickford-early-movie-audiences/ |access-date=2026-06-29 |website=www.pbs.org |language=en|last=Pickford|first=Mary}}</ref> Myndin ''[[Tunglferðin (kvikmynd frá 1902)|Tunglferðin]]'' sem franski sjónhverfingamaðurinn [[Georges Meliés]] gerði árið 1902, er talinn vera fyrsta myndin með alvöru handriti. Myndin sjálf er [[þögul kvikmynd|þögul]], en ákveðnir hlutir líkjast nútíma[[Handrit|kvikmyndahandriti]]. === Hljóðmyndir === [[File:The_Jazz_Singer_(1927).webm|thumbtime=16|thumb|''[[Djasssöngvarinn]]'' (1927) var fyrsta talmyndin.]] Seint á [[1921-1930|3. áratug 20. aldar]] var tækni til að taka upp og fjölfalda hljóð komin á það stig að hægt var að skapa [[hljóðrás]] fyrir kvikmyndir með tónlist og tali, sem var samhæfð við myndina.<ref name=":8" /><ref>{{Cite web |last=admin |date=2021-11-08 |title=What Was The First Film With Sound? |url=https://macksennettstudios.net/what-was-the-first-film-with-sound/ |access-date=2026-07-05 |website=Mack Sennett Studios |language=en-US}}</ref> Þessar myndir voru kallaðar „talmyndir“ (''talkies'' á ensku).<ref>{{tímarit.is|4349290|Talmyndir|blað=Fálkinn|dags=6.7.1929|bls=6}}</ref><ref>{{Cite web |title=When did the Silent Film Era End? |url=https://kodakdigitizing.com/blogs/news/when-did-the-silent-film-era-end |access-date=2025-07-15 |website=Kodak Digitizing}}</ref><ref name=":8">{{Cite web |title=Experimentation with Sound {{!}} MoMA |url=https://www.moma.org/collection/terms/film/experimentation-with-sound |access-date=2025-07-15 |website=The Museum of Modern Art |language=en}}</ref> Eldri myndir voru þá kallaðar [[þögul mynd|þöglar myndir]], en þær þóttu fljótt úreltar og voru nær alveg horfnar af markaði í Bandaríkjunum um 1931.<ref name=":12">{{Cite web |title=The Silent Film Era |url=https://movingimage.org/collection/the-silent-film-era/ |access-date=2026-07-06 |website=Museum of the Moving Image |language=en-US}}</ref><ref name=":9" /> Árið 2013 var talið að aðeins um 14% af bandarískum kvikmyndum frá tíma þöglu myndanna hefðu varðveist á upprunalegu formi.<ref name=":9">{{Cite web |last=Barnes |first=Mike |date=2013-12-04 |title='Alarming' Study Shows Just How Few Silent Films Have Survived |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/alarming-study-shows-just-how-661810/ |access-date=2026-07-06 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Child |first=Ben |date=2013-12-04 |title=Vast majority of Hollywood silent films lost forever, study confirms |url=https://www.theguardian.com/film/2013/dec/04/american-silent-films-lost-forever |access-date=2026-07-06 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Árið 1927 kom fyrsta talmyndin út. Hún fékk nafnið ''[[Djasssöngvarinn]]'' (''The Jazz Singer''), gerð af bandaríska leikaranum [[Alan Crosland]]. Myndin notaðist við [[Vitaphone]]-kerfið frá [[Warner Bros]] þar sem hljóðrásin var sett á [[grammófónn|grammófónplötu]] sem var tengd við sýningarvélina til að samhæfa hljóð og mynd.<ref name=":13">{{Cite web |title=A brief history of sound in film |url=https://blog.scienceandmediamuseum.org.uk/brief-history-of-sound-in-film/ |access-date=2023-03-23 |website=National Science and Media Museum blog |date=13 September 2021 |language=en-GB}}</ref><ref name=":8" /> Fyrsta myndin í fullri lengd sem notaðist við þetta kerfi var ''[[Don Juan (kvikmynd frá 1926)|Don Juan]]'' (líka eftir Alan Crosland), en í henni er ekkert talað. Á sama tíma fundu þrír þýskir uppfinningamenn upp [[Tri-Ergon]]-aðferðina til að taka hljóð upp á kvikmyndafilmuna með því að breikka hana úr 35 mm í 42 mm. Þýska kvikmyndafyrirtækið [[Tobis Film]] tók þessa aðferð upp 1928. Þessi aðferð var notuð við framleiðslu stórmynda á borð við ''[[King Kong (kvikmynd frá 1933)|King Kong]]'' (1933).<ref name=":0">{{Cite book |last=Sonnenschein |first=David |title=Sound Design: The Expressive Power of Music, Voice and Sound Effects in Cinema |year=2001}}</ref><ref name=":13" /> == Tilvísanir == {{reflist}} ==Tengt efni== * [[Kvikmyndagerð á Íslandi]] * [[Listi yfir íslenskar kvikmyndir]] {{stubbur|kvikmynd}} [[Flokkur:Kvikmyndir| ]] ci499yf6vjl8md4f587nahz6j8o4ohm 1982875 1982790 2026-10-16T08:53:04Z Akigka 183 /* Fyrstu kvikmyndirnar */ 1982875 wikitext text/x-wiki [[File:Le Voyage dans la Lune (1902).webm|upright=1.35|thumb|thumbtime=6:15|''[[Tunglferðin (kvikmynd frá 1902)|Tunglferðin]]'' (1902) er gjarnan álitin fyrsta myndin með söguþræði og fyrsta vísindaskáldsögumyndin.]] '''Kvikmynd''' er [[sjónlist]]averk þar sem sögur, hugmyndir, reynsla, skynjun og tilfinningar eru tjáðar með [[hreyfimynd]]. Hefðbundin kvikmynd er gerð úr röð [[mynd]]a sem sýndar eru hratt svo persónur og hlutir á myndinni virðast hreyfast. Þetta stafar af [[sjóntregða|sjóntregðu]] mannsaugans þar sem myndir haldast stutta stund á sjónhimnunni.<ref>{{tímarit.is|3288467|Úr sögu kvikmyndanna|höfundur=Jóhann Hannesson|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=23.2.1964|bls=1}}</ref><ref>{{tímarit.is|8188758|Þróunarsaga kvikmyndanna í stuttu máli|blað=Sýningarmaðurinn|1.6.1959|bls=5}}</ref> Hefðbundnar kvikmyndir eru búnar til með [[kvikmyndavél]]um sem taka margar myndir upp á [[Kvikmyndafilma|filmu]] eða á [[Stafræn kvikmyndun|stafrænu formi]]. Hljóð er einnig tekið upp á [[hljóðrás]] sem er samhæfð við kvikmyndina svo áhorfandinn upplifir hljóðið í samhengi við myndirnar. [[Teiknimynd]]ir eru gerðar úr teiknuðum myndum eða með tölvubúnaði. Í kvikmyndagerð eru stundum notaðar [[tæknibrellur]] til að skapa atriði og áhrif sem ekki eiga sér stoð í veruleikanum. Áhorfandinn [[dómfrestun|frestar dómi]] um sanngildi þess sem hann sér og lifir sig inn í kvikmyndina. Kvikmyndir eru almennt álitnar mikilvægt [[list]]form sem hefur þann tilgang að skemmta, segja sögur, mennta og upplýsa áhorfendur, beita áróðri og veita innblástur. Áhorfendur þurfa yfirleitt ekki sérstaka kunnáttu til að njóta kvikmynda sem geta því höfðað til fólks um allan heim. [[Talrás]] kvikmynda er [[þýðing|þýdd]] ýmist með [[talsetning]]u eða [[skjáþýðing]]u. Kvikmyndir eru mikilvægur hluti [[menning]]ar sem þær bæði endurspegla og skapa. == Saga == === Fyrstu kvikmyndirnar === {{Multiple image | image1 = Roundhay Garden Scene (1888) 7fps.webm | caption1 = ''[[Roundhay Garden Scene]]'', elsta kvikmynd heims sem hefur varðveist, eftir [[Louis Le Prince]], 1888. | image2 = Llegada del tren a la estaci n de La Ciotat C-416912632-large.jpg | caption2 = Rammi úr ''[[L'Arrivée d'un train en gare de La Ciotat]]'', einni fyrstu myndinni sem sýnd var í kvikmyndahúsi, 1896. | total_width = 450 }} Undir lok [[1881-1890|9. áratugar 19. aldar]] var fundin upp [[ljósmyndafilma]] úr [[tréningur|tréningi]] og [[kvikmyndatökuvél]]ar sem tóku ljósmyndir hratt upp á filmuna með því að opna ljósopið mörgum sinnum hratt um leið og filmunni var rennt framhjá því. Þannig varð til [[kvikmyndafilma]] sem var undin upp á spólu.<ref>{{Cite web |title=Celluloid Film {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/celluloid-film |access-date=2026-06-29 |website=EBSCO |language=en|date=2023|last=Sanders|first=Vicki A}}</ref><ref>{{Cite web |title=The cameras that brought photography to the people |url=https://museumsvictoria.com.au/article/the-cameras-that-brought-photography-to-the-people/ |access-date=2026-06-29 |website=Museums Victoria|last=French|first=Robert}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Early History of Motion Pictures {{!}} American Experience {{!}} PBS |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pickford-early-history-motion-pictures/ |access-date=2026-06-29 |website=www.pbs.org |language=en|last=Pickford|first=Mary}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lesso |first=Rosie |date=2024-08-12 |title=Who Invented the First Motion Picture Camera? |url=https://www.thecollector.com/who-invented-the-first-motion-picture-camera/ |access-date=2026-06-29 |website=TheCollector |language=en}}</ref> Elsta kvikmynd sem varðveist hefur er ''[[Roundhay Garden Scene]]'' frá 1888. Myndin er þrjár sekúndur og sýnir fólk, klætt í spariföt, dansandi um í garði. Leikstjóri myndarinnar var hinn franski [[Louis Le Prince]]. Alls komu fjórar myndir út það ár. Þrjár af þeim voru gerðar af Le Prince. Þær voru ''Roundhay Garden Scene'', ''Accordion Player'' og ''Traffic Crossing Leeds Bridge''. Sú fjórða var ''Horse and Rider Jumping Over an Obstacle'', gerð af hinum þýska [[Ottomar Anschütz]]. Til að horfa á þessar fyrstu myndir þurfti áhorfandinn að leggja augað að linsu sérstaks tækis, eins og [[Electrotachyscope]],<ref name=":5">{{Cite web |title=Ottomar Anschutz at Historic Camera |url=https://www.historiccamera.com/cgi-bin/librarium2/pm.cgi?action=app_display&app=datasheet&app_id=1572 |access-date=2026-06-28 |website=www.historiccamera.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ottomar Anschütz perfected the zootrope {{!}} Camera Museum |url=https://www.cameramuseum.ch/en/discover/permanent-exhibition/the-plate-era/ottomar-anschutz-perfected-the-zootrope/ |access-date=2026-06-28 |website=www.cameramuseum.ch}}</ref> [[Kinetoscope]],<ref name=":6">{{Cite web |date=2020-06-18 |title=A very short history of cinema |url=https://www.scienceandmediamuseum.org.uk/objects-and-stories/very-short-history-of-cinema |access-date=2026-06-29 |website=The National Science and Media Museum}}</ref> eða [[Mutoscope]].<ref>{{Cite web |last=Roos |first=Dave |date=2025-02-27 |title=How Movie Theaters Got Their Start in America |url=https://www.history.com/articles/movie-theaters-origins-america |access-date=2026-06-30 |website=HISTORY |language=en}}</ref> Undir lok [[1891-1900|10. áratugarins]] voru fundnar upp [[sýningarvél]]ar sem gátu varpað myndinni upp á [[kvikmyndatjald]] svo margir áhorfendur gátu horft á myndina í einu.<ref>{{Cite web |title=Early Movie Audiences |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pickford-early-movie-audiences/ |access-date=2026-06-29 |website=www.pbs.org |language=en|last=Pickford|first=Mary}}</ref> === Þróun === Fyrstu kviimyndirnar voru mjög stuttar og sýndu eitt atvik með einni samfelldri óhreyfðri töku.<ref name=":6" /> [[Klipping (kvikmyndagerð)|Klippingar]] eða önnur tækni [[kvikmyndalist]]ar voru ekki komnar til sögunnar. Mynd af verkafólki á leið úr verksmiðju Lumière í Lyon er dæmi um slíka mynd. Sjónarhornið er beint á dyr verksmiðjunnar og fólkið fer út og beygir svo til hægri eða vinstri.<ref>{{Cite web |last=Lattanzio |first=Ryan |date=2020-03-22 |title=On This Day in 1895, the Lumière Brothers Debuted Their First Film and Changed the World |url=https://www.indiewire.com/features/general/lumiere-brothers-workers-leaving-factory-anniversary-1202219698/ |access-date=2026-06-30 |website=IndieWire |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Louis Lumière. Sortie d'usine (Workers Leaving the Lumière Factory). 1895 {{!}} MoMA |url=https://www.moma.org/collection/works/307155 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241218235859/https://www.moma.org/collection/works/307155 |archive-date=2024-12-18 |access-date=2026-06-30 |website=The Museum of Modern Art |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2013-12-03 |title=Sortie d'usine, [IV] |url=https://catalogue-lumiere.com/sortie-dusine-iv/ |access-date=2026-06-30 |website=Catalogue Lumière |language=fr-FR}}</ref> Í bandarísku myndinni ''[[A Trip Down Market Street]]'' var myndavélin staðsett á [[kláfvagn]]i í [[San Francisco]] og hreyfðist því eftir teinum.<ref>{{Cite news |last=Chokshi |first=Niraj |date=2018-04-14 |title=Found Footage Offers a New Glimpse at 1906 San Francisco Earthquake |url=https://www.nytimes.com/2018/04/14/us/san-francisco-earthquake-film.html |access-date=2026-06-30 |work=The New York Times}}</ref> Í byrjun 20. aldar tók kvikmyndagerðarfólk að setja nokkur atriði saman til að segja sögu. Með því að setja atriðin saman í eina samfellda kvikmynd verður til samfella í hugum áhorfenda sem er forsenda allrar sagnamennsku í kvikmyndagerð. Ef ein mynd sýnir til dæmis konu horfa út um glugga, mun áhorfandi túlka næsta atriði (hvað sem það er) sem það sem konan var að horfa á. Í fyrstu voru þetta stöðugar tökur frá einu sjónarhorni, en seinna hóf fólk að taka atriði upp út frá fleiri sjónarhornum.<ref>{{Cite web |title=Changes in Film Style in the 1910s |url=https://wcftr.commarts.wisc.edu/index.php/exhibits/the-harry-roy-aitken-papers/changes-in-film-style-in-the-1910s/ |access-date=2026-06-30 |website=University of Wisconsin–Madison}}</ref> Myndin ''[[Tunglferðin (kvikmynd frá 1902)|Tunglferðin]]'' sem franski sjónhverfingamaðurinn [[Georges Meliés]] gerði árið 1902, er talinn vera fyrsta myndin með alvöru handriti. Myndin sjálf er [[þögul kvikmynd|þögul]], en ákveðnir hlutir líkjast nútíma[[Handrit|kvikmyndahandriti]]. Þegar þessar fyrstu þöglu myndir voru sýndar í [[kvikmyndahús]]um var gjarnan fenginn [[píanó]]leikari eða [[organisti]] til að leika undir og byggja með því undir andrúmsloftið í myndinni.<ref name=":7">{{Cite web |last=Nguyen |first=Sophia |date=2018-06-11 |title=Not "Mickey Mousing": the rigors of accompanying silent films |url=https://www.harvardmagazine.com/2018/06/silent-films |access-date=2026-06-30 |website=Harvard Magazine |language=en}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Ross |first=Alex |date=2025-12-22 |title=The Organists Improvising Soundtracks to Silent Films |url=https://www.newyorker.com/magazine/2025/12/29/the-organists-improvising-soundtracks-to-silent-films |access-date=2026-06-30 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X}}</ref> Þegar kom fram á 3. áratuginn fylgdu myndinni nótur með undirleik.<ref>{{Cite web |last=Pruitt |first=John |date=1993-12-19 |title=Between Theater and Cinema: Silent Film Accompaniment in the 1920s |url=https://americansymphony.org/concert-notes/between-theater-and-cinema-silent-film-accompaniment-in-the-1920s/ |access-date=2026-06-30 |website=American Symphony Orchestra |language=en-US}}</ref> [[File:GIF of Buster Keaton in "Steamboat Bill Jr" 1928.gif|thumb|Buster Keaton lék sjálfur í fjölmörgum áhættuatriðum eins og í myndinni ''[[Steamboat Bill, Jr.]]'' (1928).]] Þegar [[fyrri heimsstyrjöld]] braust út stöðvaðist kvikmyndagerð til afþreyingar í Evrópu, meðan hún blómstraði á sama tíma í Bandaríkjunum, sérstaklega með uppgangi [[Hollywood]] í Kaliforníu. Á þessum tíma gerði [[D. W. Griffith]] myndirnar ''[[Fæðing þjóðar]]'' (1915) og ''[[Umburðarleysi]]'' (1916).<ref>{{Cite web |last=Kizirian |first=Shari |date=2020-01-20 |title=1917: The Year That Changed the Movies |url=https://silentfilm.org/1917-the-year-that-changed-the-movies/ |access-date=2026-07-01 |website=San Francisco Silent Film Festival |language=en-US}}</ref> ''Fæðing þjóðar'' var fyrsta „stórmynd“ bandarískrar sögu, þar sem ein saga er sögð í langri kvikmynd (myndin var allt að þrír tímar í sýningu og fyllti 12 spólur).<ref>{{Cite book|last=Hubbert|first=Julie|title=Celluloid Symphonies: Texts and Contexts in Film Music History|date=2011|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-94743-6|pages=12}}</ref> Eftir að styrjöldinni lauk komu fram evrópskir kvikmyndagerðarmenn á borð við [[Sergei Eisenstein]],<ref>{{Cite web |date=2017-11-27 |title=Sergei Eisenstein: Films That Shook the World |url=https://bampfa.org/program/sergei-eisenstein-films-shook-world |access-date=2026-07-05 |website=BAMPFA |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ashley |date=2024-12-13 |title=The Lost Films of Sergei Eisenstein: A Window into Cinema's Alternative History |url=https://cornellpress.cornell.edu/lost-films-of-eisensteinan-imaginary-cinema-dustin-condren-12-13-2024/ |access-date=2026-07-05 |website=Cornell University Press |language=en-US}}</ref> [[Friedrich Wilhelm Murnau]]<ref>{{Cite web |date=2021-11-12 |title=F. W. Murnau: Voyages into the Imaginary |url=https://bampfa.org/program/f-w-murnau-voyages-imaginary |access-date=2026-07-05 |website=BAMPFA |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |title=Friedrich Wilhelm Murnau 1888-1931 |url=https://www.dhm.de/lemo/biografie/wilhelm-friedrich-murnau |access-date=2026-07-05 |website=www.dhm.de |language=de}}</ref> og [[Fritz Lang]].<ref>{{Cite web |date=2018-10-25 |title=Fritz Lang & German Expressionism |url=https://bampfa.org/program/fritz-lang-german-expressionism |access-date=2026-07-05 |website=BAMPFA |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2015-12-04 |title=Fritz Lang: 10 essential films |url=https://www.bfi.org.uk/lists/fritz-lang-10-essential-films |access-date=2026-07-05 |website=BFI |language=en}}</ref> Þeir mótuðu listformið sem naut ört vaxandi vinsælda meðal almennings. Gamanleikarar sem hófu feril sinn í [[revía|revíum]] á sviði, eins og [[Charlie Chaplin]] og [[Buster Keaton]], áttu líka stóran þátt í þróun kvikmyndagerðarinnar og kvikmyndaiðnaðarins.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2009-11-13 |title=United Artists created |url=https://www.history.com/this-day-in-history/february-5/united-artists-created |access-date=2026-07-05 |website=HISTORY |language=en}}</ref><ref name=":10">{{Cite web |last=Ferrier |first=Aimee |date=2023-02-27 |title=Was 1927 the most revolutionary year for cinema? |url=https://faroutmagazine.co.uk/1927-revolutionary-year-for-cinema/ |access-date=2026-07-06 |website=faroutmagazine.co.uk |language=en-US}}</ref> === Hljóðmyndir === [[File:The_Jazz_Singer_(1927).webm|thumbtime=16|thumb|''[[Djasssöngvarinn]]'' (1927) var fyrsta talmyndin.]] Seint á [[1921-1930|3. áratug 20. aldar]] var tækni til að taka upp og fjölfalda hljóð komin á það stig að hægt var að skapa [[hljóðrás]] fyrir kvikmyndir með tónlist og tali, sem var samhæfð við myndina.<ref name=":8" /><ref>{{Cite web |last=admin |date=2021-11-08 |title=What Was The First Film With Sound? |url=https://macksennettstudios.net/what-was-the-first-film-with-sound/ |access-date=2026-07-05 |website=Mack Sennett Studios |language=en-US}}</ref> Þessar myndir voru kallaðar „talmyndir“ (''talkies'' á ensku).<ref>{{tímarit.is|4349290|Talmyndir|blað=Fálkinn|dags=6.7.1929|bls=6}}</ref><ref>{{Cite web |title=When did the Silent Film Era End? |url=https://kodakdigitizing.com/blogs/news/when-did-the-silent-film-era-end |access-date=2025-07-15 |website=Kodak Digitizing}}</ref><ref name=":8">{{Cite web |title=Experimentation with Sound {{!}} MoMA |url=https://www.moma.org/collection/terms/film/experimentation-with-sound |access-date=2025-07-15 |website=The Museum of Modern Art |language=en}}</ref> Eldri myndir voru þá kallaðar [[þögul mynd|þöglar myndir]], en þær þóttu fljótt úreltar og voru nær alveg horfnar af markaði í Bandaríkjunum um 1931.<ref name=":12">{{Cite web |title=The Silent Film Era |url=https://movingimage.org/collection/the-silent-film-era/ |access-date=2026-07-06 |website=Museum of the Moving Image |language=en-US}}</ref><ref name=":9" /> Árið 2013 var talið að aðeins um 14% af bandarískum kvikmyndum frá tíma þöglu myndanna hefðu varðveist á upprunalegu formi.<ref name=":9">{{Cite web |last=Barnes |first=Mike |date=2013-12-04 |title='Alarming' Study Shows Just How Few Silent Films Have Survived |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/alarming-study-shows-just-how-661810/ |access-date=2026-07-06 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Child |first=Ben |date=2013-12-04 |title=Vast majority of Hollywood silent films lost forever, study confirms |url=https://www.theguardian.com/film/2013/dec/04/american-silent-films-lost-forever |access-date=2026-07-06 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Árið 1927 kom fyrsta talmyndin út. Hún fékk nafnið ''[[Djasssöngvarinn]]'' (''The Jazz Singer''), gerð af bandaríska leikaranum [[Alan Crosland]]. Myndin notaðist við [[Vitaphone]]-kerfið frá [[Warner Bros]] þar sem hljóðrásin var sett á [[grammófónn|grammófónplötu]] sem var tengd við sýningarvélina til að samhæfa hljóð og mynd.<ref name=":13">{{Cite web |title=A brief history of sound in film |url=https://blog.scienceandmediamuseum.org.uk/brief-history-of-sound-in-film/ |access-date=2023-03-23 |website=National Science and Media Museum blog |date=13 September 2021 |language=en-GB}}</ref><ref name=":8" /> Fyrsta myndin í fullri lengd sem notaðist við þetta kerfi var ''[[Don Juan (kvikmynd frá 1926)|Don Juan]]'' (líka eftir Alan Crosland), en í henni er ekkert talað. Á sama tíma fundu þrír þýskir uppfinningamenn upp [[Tri-Ergon]]-aðferðina til að taka hljóð upp á kvikmyndafilmuna með því að breikka hana úr 35 mm í 42 mm. Þýska kvikmyndafyrirtækið [[Tobis Film]] tók þessa aðferð upp 1928. Þessi aðferð var notuð við framleiðslu stórmynda á borð við ''[[King Kong (kvikmynd frá 1933)|King Kong]]'' (1933).<ref name=":0">{{Cite book |last=Sonnenschein |first=David |title=Sound Design: The Expressive Power of Music, Voice and Sound Effects in Cinema |year=2001}}</ref><ref name=":13" /> == Tilvísanir == {{reflist}} ==Tengt efni== * [[Kvikmyndagerð á Íslandi]] * [[Listi yfir íslenskar kvikmyndir]] {{stubbur|kvikmynd}} [[Flokkur:Kvikmyndir| ]] nt6vnnb6mal6i5zkx05dts9qn3pawcw 1982876 1982875 2026-10-16T09:05:06Z Akigka 183 /* Þróun */ 1982876 wikitext text/x-wiki [[File:Le Voyage dans la Lune (1902).webm|upright=1.35|thumb|thumbtime=6:15|''[[Tunglferðin (kvikmynd frá 1902)|Tunglferðin]]'' (1902) er gjarnan álitin fyrsta myndin með söguþræði og fyrsta vísindaskáldsögumyndin.]] '''Kvikmynd''' er [[sjónlist]]averk þar sem sögur, hugmyndir, reynsla, skynjun og tilfinningar eru tjáðar með [[hreyfimynd]]. Hefðbundin kvikmynd er gerð úr röð [[mynd]]a sem sýndar eru hratt svo persónur og hlutir á myndinni virðast hreyfast. Þetta stafar af [[sjóntregða|sjóntregðu]] mannsaugans þar sem myndir haldast stutta stund á sjónhimnunni.<ref>{{tímarit.is|3288467|Úr sögu kvikmyndanna|höfundur=Jóhann Hannesson|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=23.2.1964|bls=1}}</ref><ref>{{tímarit.is|8188758|Þróunarsaga kvikmyndanna í stuttu máli|blað=Sýningarmaðurinn|1.6.1959|bls=5}}</ref> Hefðbundnar kvikmyndir eru búnar til með [[kvikmyndavél]]um sem taka margar myndir upp á [[Kvikmyndafilma|filmu]] eða á [[Stafræn kvikmyndun|stafrænu formi]]. Hljóð er einnig tekið upp á [[hljóðrás]] sem er samhæfð við kvikmyndina svo áhorfandinn upplifir hljóðið í samhengi við myndirnar. [[Teiknimynd]]ir eru gerðar úr teiknuðum myndum eða með tölvubúnaði. Í kvikmyndagerð eru stundum notaðar [[tæknibrellur]] til að skapa atriði og áhrif sem ekki eiga sér stoð í veruleikanum. Áhorfandinn [[dómfrestun|frestar dómi]] um sanngildi þess sem hann sér og lifir sig inn í kvikmyndina. Kvikmyndir eru almennt álitnar mikilvægt [[list]]form sem hefur þann tilgang að skemmta, segja sögur, mennta og upplýsa áhorfendur, beita áróðri og veita innblástur. Áhorfendur þurfa yfirleitt ekki sérstaka kunnáttu til að njóta kvikmynda sem geta því höfðað til fólks um allan heim. [[Talrás]] kvikmynda er [[þýðing|þýdd]] ýmist með [[talsetning]]u eða [[skjáþýðing]]u. Kvikmyndir eru mikilvægur hluti [[menning]]ar sem þær bæði endurspegla og skapa. == Saga == === Fyrstu kvikmyndirnar === {{Multiple image | image1 = Roundhay Garden Scene (1888) 7fps.webm | caption1 = ''[[Roundhay Garden Scene]]'', elsta kvikmynd heims sem hefur varðveist, eftir [[Louis Le Prince]], 1888. | image2 = Llegada del tren a la estaci n de La Ciotat C-416912632-large.jpg | caption2 = Rammi úr ''[[L'Arrivée d'un train en gare de La Ciotat]]'', einni fyrstu myndinni sem sýnd var í kvikmyndahúsi, 1896. | total_width = 450 }} Undir lok [[1881-1890|9. áratugar 19. aldar]] var fundin upp [[ljósmyndafilma]] úr [[tréningur|tréningi]] og [[kvikmyndatökuvél]]ar sem tóku ljósmyndir hratt upp á filmuna með því að opna ljósopið mörgum sinnum hratt um leið og filmunni var rennt framhjá því. Þannig varð til [[kvikmyndafilma]] sem var undin upp á spólu.<ref>{{Cite web |title=Celluloid Film {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/celluloid-film |access-date=2026-06-29 |website=EBSCO |language=en|date=2023|last=Sanders|first=Vicki A}}</ref><ref>{{Cite web |title=The cameras that brought photography to the people |url=https://museumsvictoria.com.au/article/the-cameras-that-brought-photography-to-the-people/ |access-date=2026-06-29 |website=Museums Victoria|last=French|first=Robert}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Early History of Motion Pictures {{!}} American Experience {{!}} PBS |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pickford-early-history-motion-pictures/ |access-date=2026-06-29 |website=www.pbs.org |language=en|last=Pickford|first=Mary}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lesso |first=Rosie |date=2024-08-12 |title=Who Invented the First Motion Picture Camera? |url=https://www.thecollector.com/who-invented-the-first-motion-picture-camera/ |access-date=2026-06-29 |website=TheCollector |language=en}}</ref> Elsta kvikmynd sem varðveist hefur er ''[[Roundhay Garden Scene]]'' frá 1888. Myndin er þrjár sekúndur og sýnir fólk, klætt í spariföt, dansandi um í garði. Leikstjóri myndarinnar var hinn franski [[Louis Le Prince]]. Alls komu fjórar myndir út það ár. Þrjár af þeim voru gerðar af Le Prince. Þær voru ''Roundhay Garden Scene'', ''Accordion Player'' og ''Traffic Crossing Leeds Bridge''. Sú fjórða var ''Horse and Rider Jumping Over an Obstacle'', gerð af hinum þýska [[Ottomar Anschütz]]. Til að horfa á þessar fyrstu myndir þurfti áhorfandinn að leggja augað að linsu sérstaks tækis, eins og [[Electrotachyscope]],<ref name=":5">{{Cite web |title=Ottomar Anschutz at Historic Camera |url=https://www.historiccamera.com/cgi-bin/librarium2/pm.cgi?action=app_display&app=datasheet&app_id=1572 |access-date=2026-06-28 |website=www.historiccamera.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ottomar Anschütz perfected the zootrope {{!}} Camera Museum |url=https://www.cameramuseum.ch/en/discover/permanent-exhibition/the-plate-era/ottomar-anschutz-perfected-the-zootrope/ |access-date=2026-06-28 |website=www.cameramuseum.ch}}</ref> [[Kinetoscope]],<ref name=":6">{{Cite web |date=2020-06-18 |title=A very short history of cinema |url=https://www.scienceandmediamuseum.org.uk/objects-and-stories/very-short-history-of-cinema |access-date=2026-06-29 |website=The National Science and Media Museum}}</ref> eða [[Mutoscope]].<ref>{{Cite web |last=Roos |first=Dave |date=2025-02-27 |title=How Movie Theaters Got Their Start in America |url=https://www.history.com/articles/movie-theaters-origins-america |access-date=2026-06-30 |website=HISTORY |language=en}}</ref> Undir lok [[1891-1900|10. áratugarins]] voru fundnar upp [[sýningarvél]]ar sem gátu varpað myndinni upp á [[kvikmyndatjald]] svo margir áhorfendur gátu horft á myndina í einu.<ref>{{Cite web |title=Early Movie Audiences |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pickford-early-movie-audiences/ |access-date=2026-06-29 |website=www.pbs.org |language=en|last=Pickford|first=Mary}}</ref> === Þróun listformsins === Fyrstu kviimyndirnar voru mjög stuttar og sýndu eitt atvik með einni samfelldri óhreyfðri töku.<ref name=":6" /> [[Klipping (kvikmyndagerð)|Klippingar]] eða önnur tækni [[kvikmyndalist]]ar voru ekki komnar til sögunnar. Mynd af verkafólki á leið úr verksmiðju Lumière í Lyon er dæmi um slíka mynd. Sjónarhornið er beint á dyr verksmiðjunnar og fólkið fer út og beygir svo til hægri eða vinstri.<ref>{{Cite web |last=Lattanzio |first=Ryan |date=2020-03-22 |title=On This Day in 1895, the Lumière Brothers Debuted Their First Film and Changed the World |url=https://www.indiewire.com/features/general/lumiere-brothers-workers-leaving-factory-anniversary-1202219698/ |access-date=2026-06-30 |website=IndieWire |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Louis Lumière. Sortie d'usine (Workers Leaving the Lumière Factory). 1895 {{!}} MoMA |url=https://www.moma.org/collection/works/307155 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241218235859/https://www.moma.org/collection/works/307155 |archive-date=2024-12-18 |access-date=2026-06-30 |website=The Museum of Modern Art |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2013-12-03 |title=Sortie d'usine, [IV] |url=https://catalogue-lumiere.com/sortie-dusine-iv/ |access-date=2026-06-30 |website=Catalogue Lumière |language=fr-FR}}</ref> Í bandarísku myndinni ''[[A Trip Down Market Street]]'' var myndavélin staðsett á [[kláfvagn]]i í [[San Francisco]] og hreyfðist því eftir teinum.<ref>{{Cite news |last=Chokshi |first=Niraj |date=2018-04-14 |title=Found Footage Offers a New Glimpse at 1906 San Francisco Earthquake |url=https://www.nytimes.com/2018/04/14/us/san-francisco-earthquake-film.html |access-date=2026-06-30 |work=The New York Times}}</ref> Í byrjun 20. aldar tók kvikmyndagerðarfólk að setja nokkur atriði saman til að segja sögu. Með því að setja atriðin saman í eina samfellda kvikmynd verður til samfella í hugum áhorfenda sem er forsenda allrar sagnamennsku í kvikmyndagerð. Ef ein mynd sýnir til dæmis konu horfa út um glugga, mun áhorfandi túlka næsta atriði (hvað sem það er) sem það sem konan var að horfa á. Í fyrstu voru þetta stöðugar tökur frá einu sjónarhorni, en seinna hóf fólk að taka atriði upp út frá fleiri sjónarhornum.<ref>{{Cite web |title=Changes in Film Style in the 1910s |url=https://wcftr.commarts.wisc.edu/index.php/exhibits/the-harry-roy-aitken-papers/changes-in-film-style-in-the-1910s/ |access-date=2026-06-30 |website=University of Wisconsin–Madison}}</ref> Myndin ''[[Tunglferðin (kvikmynd frá 1902)|Tunglferðin]]'' sem franski sjónhverfingamaðurinn [[Georges Meliés]] gerði árið 1902, er talinn vera fyrsta myndin með alvöru handriti. Myndin sjálf er [[þögul kvikmynd|þögul]], en ákveðnir hlutir líkjast nútíma[[Handrit|kvikmyndahandriti]]. Þegar þessar fyrstu þöglu myndir voru sýndar í [[kvikmyndahús]]um var gjarnan fenginn [[píanó]]leikari eða [[organisti]] til að leika undir og byggja með því undir andrúmsloftið í myndinni.<ref name=":7">{{Cite web |last=Nguyen |first=Sophia |date=2018-06-11 |title=Not "Mickey Mousing": the rigors of accompanying silent films |url=https://www.harvardmagazine.com/2018/06/silent-films |access-date=2026-06-30 |website=Harvard Magazine |language=en}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Ross |first=Alex |date=2025-12-22 |title=The Organists Improvising Soundtracks to Silent Films |url=https://www.newyorker.com/magazine/2025/12/29/the-organists-improvising-soundtracks-to-silent-films |access-date=2026-06-30 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X}}</ref> Þegar kom fram á 3. áratuginn fylgdu myndinni nótur með undirleik.<ref>{{Cite web |last=Pruitt |first=John |date=1993-12-19 |title=Between Theater and Cinema: Silent Film Accompaniment in the 1920s |url=https://americansymphony.org/concert-notes/between-theater-and-cinema-silent-film-accompaniment-in-the-1920s/ |access-date=2026-06-30 |website=American Symphony Orchestra |language=en-US}}</ref> [[File:GIF of Buster Keaton in "Steamboat Bill Jr" 1928.gif|thumb|Buster Keaton lék sjálfur í fjölmörgum áhættuatriðum eins og í myndinni ''[[Steamboat Bill, Jr.]]'' (1928).]] Þegar [[fyrri heimsstyrjöld]] braust út stöðvaðist kvikmyndagerð til afþreyingar í Evrópu, meðan hún blómstraði á sama tíma í Bandaríkjunum, sérstaklega með uppgangi [[Hollywood]] í Kaliforníu. Á þessum tíma gerði [[D. W. Griffith]] myndirnar ''[[Fæðing þjóðar]]'' (1915) og ''[[Umburðarleysi]]'' (1916).<ref>{{Cite web |last=Kizirian |first=Shari |date=2020-01-20 |title=1917: The Year That Changed the Movies |url=https://silentfilm.org/1917-the-year-that-changed-the-movies/ |access-date=2026-07-01 |website=San Francisco Silent Film Festival |language=en-US}}</ref> ''Fæðing þjóðar'' var fyrsta „stórmynd“ bandarískrar sögu, þar sem ein saga er sögð í langri kvikmynd (myndin var allt að þrír tímar í sýningu og fyllti 12 spólur).<ref>{{Cite book|last=Hubbert|first=Julie|title=Celluloid Symphonies: Texts and Contexts in Film Music History|date=2011|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-94743-6|pages=12}}</ref> Eftir að styrjöldinni lauk komu fram evrópskir kvikmyndagerðarmenn á borð við [[Sergei Eisenstein]],<ref>{{Cite web |date=2017-11-27 |title=Sergei Eisenstein: Films That Shook the World |url=https://bampfa.org/program/sergei-eisenstein-films-shook-world |access-date=2026-07-05 |website=BAMPFA |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ashley |date=2024-12-13 |title=The Lost Films of Sergei Eisenstein: A Window into Cinema's Alternative History |url=https://cornellpress.cornell.edu/lost-films-of-eisensteinan-imaginary-cinema-dustin-condren-12-13-2024/ |access-date=2026-07-05 |website=Cornell University Press |language=en-US}}</ref> [[Friedrich Wilhelm Murnau]]<ref>{{Cite web |date=2021-11-12 |title=F. W. Murnau: Voyages into the Imaginary |url=https://bampfa.org/program/f-w-murnau-voyages-imaginary |access-date=2026-07-05 |website=BAMPFA |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |title=Friedrich Wilhelm Murnau 1888-1931 |url=https://www.dhm.de/lemo/biografie/wilhelm-friedrich-murnau |access-date=2026-07-05 |website=www.dhm.de |language=de}}</ref> og [[Fritz Lang]].<ref>{{Cite web |date=2018-10-25 |title=Fritz Lang & German Expressionism |url=https://bampfa.org/program/fritz-lang-german-expressionism |access-date=2026-07-05 |website=BAMPFA |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2015-12-04 |title=Fritz Lang: 10 essential films |url=https://www.bfi.org.uk/lists/fritz-lang-10-essential-films |access-date=2026-07-05 |website=BFI |language=en}}</ref> Þeir mótuðu listformið sem naut ört vaxandi vinsælda meðal almennings. Gamanleikarar sem hófu feril sinn í [[revía|revíum]] á sviði, eins og [[Charlie Chaplin]] og [[Buster Keaton]], áttu líka stóran þátt í þróun kvikmyndagerðarinnar og kvikmyndaiðnaðarins.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2009-11-13 |title=United Artists created |url=https://www.history.com/this-day-in-history/february-5/united-artists-created |access-date=2026-07-05 |website=HISTORY |language=en}}</ref><ref name=":10">{{Cite web |last=Ferrier |first=Aimee |date=2023-02-27 |title=Was 1927 the most revolutionary year for cinema? |url=https://faroutmagazine.co.uk/1927-revolutionary-year-for-cinema/ |access-date=2026-07-06 |website=faroutmagazine.co.uk |language=en-US}}</ref> === Hljóðmyndir === [[File:The_Jazz_Singer_(1927).webm|thumbtime=16|thumb|''[[Djasssöngvarinn]]'' (1927) var fyrsta talmyndin.]] Seint á [[1921-1930|3. áratug 20. aldar]] var tækni til að taka upp og fjölfalda hljóð komin á það stig að hægt var að skapa [[hljóðrás]] fyrir kvikmyndir með tónlist og tali, sem var samhæfð við myndina.<ref name=":8" /><ref>{{Cite web |last=admin |date=2021-11-08 |title=What Was The First Film With Sound? |url=https://macksennettstudios.net/what-was-the-first-film-with-sound/ |access-date=2026-07-05 |website=Mack Sennett Studios |language=en-US}}</ref> Þessar myndir voru kallaðar „talmyndir“ (''talkies'' á ensku).<ref>{{tímarit.is|4349290|Talmyndir|blað=Fálkinn|dags=6.7.1929|bls=6}}</ref><ref>{{Cite web |title=When did the Silent Film Era End? |url=https://kodakdigitizing.com/blogs/news/when-did-the-silent-film-era-end |access-date=2025-07-15 |website=Kodak Digitizing}}</ref><ref name=":8">{{Cite web |title=Experimentation with Sound {{!}} MoMA |url=https://www.moma.org/collection/terms/film/experimentation-with-sound |access-date=2025-07-15 |website=The Museum of Modern Art |language=en}}</ref> Eldri myndir voru þá kallaðar [[þögul mynd|þöglar myndir]], en þær þóttu fljótt úreltar og voru nær alveg horfnar af markaði í Bandaríkjunum um 1931.<ref name=":12">{{Cite web |title=The Silent Film Era |url=https://movingimage.org/collection/the-silent-film-era/ |access-date=2026-07-06 |website=Museum of the Moving Image |language=en-US}}</ref><ref name=":9" /> Árið 2013 var talið að aðeins um 14% af bandarískum kvikmyndum frá tíma þöglu myndanna hefðu varðveist á upprunalegu formi.<ref name=":9">{{Cite web |last=Barnes |first=Mike |date=2013-12-04 |title='Alarming' Study Shows Just How Few Silent Films Have Survived |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/alarming-study-shows-just-how-661810/ |access-date=2026-07-06 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Child |first=Ben |date=2013-12-04 |title=Vast majority of Hollywood silent films lost forever, study confirms |url=https://www.theguardian.com/film/2013/dec/04/american-silent-films-lost-forever |access-date=2026-07-06 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Árið 1927 kom fyrsta talmyndin út. Hún fékk nafnið ''[[Djasssöngvarinn]]'' (''The Jazz Singer''), gerð af bandaríska leikaranum [[Alan Crosland]]. Myndin notaðist við [[Vitaphone]]-kerfið frá [[Warner Bros]] þar sem hljóðrásin var sett á [[grammófónn|grammófónplötu]] sem var tengd við sýningarvélina til að samhæfa hljóð og mynd.<ref name=":13">{{Cite web |title=A brief history of sound in film |url=https://blog.scienceandmediamuseum.org.uk/brief-history-of-sound-in-film/ |access-date=2023-03-23 |website=National Science and Media Museum blog |date=13 September 2021 |language=en-GB}}</ref><ref name=":8" /> Fyrsta myndin í fullri lengd sem notaðist við þetta kerfi var ''[[Don Juan (kvikmynd frá 1926)|Don Juan]]'' (líka eftir Alan Crosland), en í henni er ekkert talað. Á sama tíma fundu þrír þýskir uppfinningamenn upp [[Tri-Ergon]]-aðferðina til að taka hljóð upp á kvikmyndafilmuna með því að breikka hana úr 35 mm í 42 mm. Þýska kvikmyndafyrirtækið [[Tobis Film]] tók þessa aðferð upp 1928. Þessi aðferð var notuð við framleiðslu stórmynda á borð við ''[[King Kong (kvikmynd frá 1933)|King Kong]]'' (1933).<ref name=":0">{{Cite book |last=Sonnenschein |first=David |title=Sound Design: The Expressive Power of Music, Voice and Sound Effects in Cinema |year=2001}}</ref><ref name=":13" /> == Tilvísanir == {{reflist}} ==Tengt efni== * [[Kvikmyndagerð á Íslandi]] * [[Listi yfir íslenskar kvikmyndir]] {{stubbur|kvikmynd}} [[Flokkur:Kvikmyndir| ]] sj7ertu8fugyln2zw8wzutt4ak7b83v 1982880 1982876 2026-10-16T10:41:42Z Akigka 183 /* Hljóðmyndir */ 1982880 wikitext text/x-wiki [[File:Le Voyage dans la Lune (1902).webm|upright=1.35|thumb|thumbtime=6:15|''[[Tunglferðin (kvikmynd frá 1902)|Tunglferðin]]'' (1902) er gjarnan álitin fyrsta myndin með söguþræði og fyrsta vísindaskáldsögumyndin.]] '''Kvikmynd''' er [[sjónlist]]averk þar sem sögur, hugmyndir, reynsla, skynjun og tilfinningar eru tjáðar með [[hreyfimynd]]. Hefðbundin kvikmynd er gerð úr röð [[mynd]]a sem sýndar eru hratt svo persónur og hlutir á myndinni virðast hreyfast. Þetta stafar af [[sjóntregða|sjóntregðu]] mannsaugans þar sem myndir haldast stutta stund á sjónhimnunni.<ref>{{tímarit.is|3288467|Úr sögu kvikmyndanna|höfundur=Jóhann Hannesson|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=23.2.1964|bls=1}}</ref><ref>{{tímarit.is|8188758|Þróunarsaga kvikmyndanna í stuttu máli|blað=Sýningarmaðurinn|1.6.1959|bls=5}}</ref> Hefðbundnar kvikmyndir eru búnar til með [[kvikmyndavél]]um sem taka margar myndir upp á [[Kvikmyndafilma|filmu]] eða á [[Stafræn kvikmyndun|stafrænu formi]]. Hljóð er einnig tekið upp á [[hljóðrás]] sem er samhæfð við kvikmyndina svo áhorfandinn upplifir hljóðið í samhengi við myndirnar. [[Teiknimynd]]ir eru gerðar úr teiknuðum myndum eða með tölvubúnaði. Í kvikmyndagerð eru stundum notaðar [[tæknibrellur]] til að skapa atriði og áhrif sem ekki eiga sér stoð í veruleikanum. Áhorfandinn [[dómfrestun|frestar dómi]] um sanngildi þess sem hann sér og lifir sig inn í kvikmyndina. Kvikmyndir eru almennt álitnar mikilvægt [[list]]form sem hefur þann tilgang að skemmta, segja sögur, mennta og upplýsa áhorfendur, beita áróðri og veita innblástur. Áhorfendur þurfa yfirleitt ekki sérstaka kunnáttu til að njóta kvikmynda sem geta því höfðað til fólks um allan heim. [[Talrás]] kvikmynda er [[þýðing|þýdd]] ýmist með [[talsetning]]u eða [[skjáþýðing]]u. Kvikmyndir eru mikilvægur hluti [[menning]]ar sem þær bæði endurspegla og skapa. == Saga == === Fyrstu kvikmyndirnar === {{Multiple image | image1 = Roundhay Garden Scene (1888) 7fps.webm | caption1 = ''[[Roundhay Garden Scene]]'', elsta kvikmynd heims sem hefur varðveist, eftir [[Louis Le Prince]], 1888. | image2 = Llegada del tren a la estaci n de La Ciotat C-416912632-large.jpg | caption2 = Rammi úr ''[[L'Arrivée d'un train en gare de La Ciotat]]'', einni fyrstu myndinni sem sýnd var í kvikmyndahúsi, 1896. | total_width = 450 }} Undir lok [[1881-1890|9. áratugar 19. aldar]] var fundin upp [[ljósmyndafilma]] úr [[tréningur|tréningi]] og [[kvikmyndatökuvél]]ar sem tóku ljósmyndir hratt upp á filmuna með því að opna ljósopið mörgum sinnum hratt um leið og filmunni var rennt framhjá því. Þannig varð til [[kvikmyndafilma]] sem var undin upp á spólu.<ref>{{Cite web |title=Celluloid Film {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/celluloid-film |access-date=2026-06-29 |website=EBSCO |language=en|date=2023|last=Sanders|first=Vicki A}}</ref><ref>{{Cite web |title=The cameras that brought photography to the people |url=https://museumsvictoria.com.au/article/the-cameras-that-brought-photography-to-the-people/ |access-date=2026-06-29 |website=Museums Victoria|last=French|first=Robert}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Early History of Motion Pictures {{!}} American Experience {{!}} PBS |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pickford-early-history-motion-pictures/ |access-date=2026-06-29 |website=www.pbs.org |language=en|last=Pickford|first=Mary}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lesso |first=Rosie |date=2024-08-12 |title=Who Invented the First Motion Picture Camera? |url=https://www.thecollector.com/who-invented-the-first-motion-picture-camera/ |access-date=2026-06-29 |website=TheCollector |language=en}}</ref> Elsta kvikmynd sem varðveist hefur er ''[[Roundhay Garden Scene]]'' frá 1888. Myndin er þrjár sekúndur og sýnir fólk, klætt í spariföt, dansandi um í garði. Leikstjóri myndarinnar var hinn franski [[Louis Le Prince]]. Alls komu fjórar myndir út það ár. Þrjár af þeim voru gerðar af Le Prince. Þær voru ''Roundhay Garden Scene'', ''Accordion Player'' og ''Traffic Crossing Leeds Bridge''. Sú fjórða var ''Horse and Rider Jumping Over an Obstacle'', gerð af hinum þýska [[Ottomar Anschütz]]. Til að horfa á þessar fyrstu myndir þurfti áhorfandinn að leggja augað að linsu sérstaks tækis, eins og [[Electrotachyscope]],<ref name=":5">{{Cite web |title=Ottomar Anschutz at Historic Camera |url=https://www.historiccamera.com/cgi-bin/librarium2/pm.cgi?action=app_display&app=datasheet&app_id=1572 |access-date=2026-06-28 |website=www.historiccamera.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ottomar Anschütz perfected the zootrope {{!}} Camera Museum |url=https://www.cameramuseum.ch/en/discover/permanent-exhibition/the-plate-era/ottomar-anschutz-perfected-the-zootrope/ |access-date=2026-06-28 |website=www.cameramuseum.ch}}</ref> [[Kinetoscope]],<ref name=":6">{{Cite web |date=2020-06-18 |title=A very short history of cinema |url=https://www.scienceandmediamuseum.org.uk/objects-and-stories/very-short-history-of-cinema |access-date=2026-06-29 |website=The National Science and Media Museum}}</ref> eða [[Mutoscope]].<ref>{{Cite web |last=Roos |first=Dave |date=2025-02-27 |title=How Movie Theaters Got Their Start in America |url=https://www.history.com/articles/movie-theaters-origins-america |access-date=2026-06-30 |website=HISTORY |language=en}}</ref> Undir lok [[1891-1900|10. áratugarins]] voru fundnar upp [[sýningarvél]]ar sem gátu varpað myndinni upp á [[kvikmyndatjald]] svo margir áhorfendur gátu horft á myndina í einu.<ref>{{Cite web |title=Early Movie Audiences |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pickford-early-movie-audiences/ |access-date=2026-06-29 |website=www.pbs.org |language=en|last=Pickford|first=Mary}}</ref> === Þróun listformsins === Fyrstu kviimyndirnar voru mjög stuttar og sýndu eitt atvik með einni samfelldri óhreyfðri töku.<ref name=":6" /> [[Klipping (kvikmyndagerð)|Klippingar]] eða önnur tækni [[kvikmyndalist]]ar voru ekki komnar til sögunnar. Mynd af verkafólki á leið úr verksmiðju Lumière í Lyon er dæmi um slíka mynd. Sjónarhornið er beint á dyr verksmiðjunnar og fólkið fer út og beygir svo til hægri eða vinstri.<ref>{{Cite web |last=Lattanzio |first=Ryan |date=2020-03-22 |title=On This Day in 1895, the Lumière Brothers Debuted Their First Film and Changed the World |url=https://www.indiewire.com/features/general/lumiere-brothers-workers-leaving-factory-anniversary-1202219698/ |access-date=2026-06-30 |website=IndieWire |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Louis Lumière. Sortie d'usine (Workers Leaving the Lumière Factory). 1895 {{!}} MoMA |url=https://www.moma.org/collection/works/307155 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241218235859/https://www.moma.org/collection/works/307155 |archive-date=2024-12-18 |access-date=2026-06-30 |website=The Museum of Modern Art |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2013-12-03 |title=Sortie d'usine, [IV] |url=https://catalogue-lumiere.com/sortie-dusine-iv/ |access-date=2026-06-30 |website=Catalogue Lumière |language=fr-FR}}</ref> Í bandarísku myndinni ''[[A Trip Down Market Street]]'' var myndavélin staðsett á [[kláfvagn]]i í [[San Francisco]] og hreyfðist því eftir teinum.<ref>{{Cite news |last=Chokshi |first=Niraj |date=2018-04-14 |title=Found Footage Offers a New Glimpse at 1906 San Francisco Earthquake |url=https://www.nytimes.com/2018/04/14/us/san-francisco-earthquake-film.html |access-date=2026-06-30 |work=The New York Times}}</ref> Í byrjun 20. aldar tók kvikmyndagerðarfólk að setja nokkur atriði saman til að segja sögu. Með því að setja atriðin saman í eina samfellda kvikmynd verður til samfella í hugum áhorfenda sem er forsenda allrar sagnamennsku í kvikmyndagerð. Ef ein mynd sýnir til dæmis konu horfa út um glugga, mun áhorfandi túlka næsta atriði (hvað sem það er) sem það sem konan var að horfa á. Í fyrstu voru þetta stöðugar tökur frá einu sjónarhorni, en seinna hóf fólk að taka atriði upp út frá fleiri sjónarhornum.<ref>{{Cite web |title=Changes in Film Style in the 1910s |url=https://wcftr.commarts.wisc.edu/index.php/exhibits/the-harry-roy-aitken-papers/changes-in-film-style-in-the-1910s/ |access-date=2026-06-30 |website=University of Wisconsin–Madison}}</ref> Myndin ''[[Tunglferðin (kvikmynd frá 1902)|Tunglferðin]]'' sem franski sjónhverfingamaðurinn [[Georges Meliés]] gerði árið 1902, er talinn vera fyrsta myndin með alvöru handriti. Myndin sjálf er [[þögul kvikmynd|þögul]], en ákveðnir hlutir líkjast nútíma[[Handrit|kvikmyndahandriti]]. Þegar þessar fyrstu þöglu myndir voru sýndar í [[kvikmyndahús]]um var gjarnan fenginn [[píanó]]leikari eða [[organisti]] til að leika undir og byggja með því undir andrúmsloftið í myndinni.<ref name=":7">{{Cite web |last=Nguyen |first=Sophia |date=2018-06-11 |title=Not "Mickey Mousing": the rigors of accompanying silent films |url=https://www.harvardmagazine.com/2018/06/silent-films |access-date=2026-06-30 |website=Harvard Magazine |language=en}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Ross |first=Alex |date=2025-12-22 |title=The Organists Improvising Soundtracks to Silent Films |url=https://www.newyorker.com/magazine/2025/12/29/the-organists-improvising-soundtracks-to-silent-films |access-date=2026-06-30 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X}}</ref> Þegar kom fram á 3. áratuginn fylgdu myndinni nótur með undirleik.<ref>{{Cite web |last=Pruitt |first=John |date=1993-12-19 |title=Between Theater and Cinema: Silent Film Accompaniment in the 1920s |url=https://americansymphony.org/concert-notes/between-theater-and-cinema-silent-film-accompaniment-in-the-1920s/ |access-date=2026-06-30 |website=American Symphony Orchestra |language=en-US}}</ref> [[File:GIF of Buster Keaton in "Steamboat Bill Jr" 1928.gif|thumb|Buster Keaton lék sjálfur í fjölmörgum áhættuatriðum eins og í myndinni ''[[Steamboat Bill, Jr.]]'' (1928).]] Þegar [[fyrri heimsstyrjöld]] braust út stöðvaðist kvikmyndagerð til afþreyingar í Evrópu, meðan hún blómstraði á sama tíma í Bandaríkjunum, sérstaklega með uppgangi [[Hollywood]] í Kaliforníu. Á þessum tíma gerði [[D. W. Griffith]] myndirnar ''[[Fæðing þjóðar]]'' (1915) og ''[[Umburðarleysi]]'' (1916).<ref>{{Cite web |last=Kizirian |first=Shari |date=2020-01-20 |title=1917: The Year That Changed the Movies |url=https://silentfilm.org/1917-the-year-that-changed-the-movies/ |access-date=2026-07-01 |website=San Francisco Silent Film Festival |language=en-US}}</ref> ''Fæðing þjóðar'' var fyrsta „stórmynd“ bandarískrar sögu, þar sem ein saga er sögð í langri kvikmynd (myndin var allt að þrír tímar í sýningu og fyllti 12 spólur).<ref>{{Cite book|last=Hubbert|first=Julie|title=Celluloid Symphonies: Texts and Contexts in Film Music History|date=2011|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-94743-6|pages=12}}</ref> Eftir að styrjöldinni lauk komu fram evrópskir kvikmyndagerðarmenn á borð við [[Sergei Eisenstein]],<ref>{{Cite web |date=2017-11-27 |title=Sergei Eisenstein: Films That Shook the World |url=https://bampfa.org/program/sergei-eisenstein-films-shook-world |access-date=2026-07-05 |website=BAMPFA |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ashley |date=2024-12-13 |title=The Lost Films of Sergei Eisenstein: A Window into Cinema's Alternative History |url=https://cornellpress.cornell.edu/lost-films-of-eisensteinan-imaginary-cinema-dustin-condren-12-13-2024/ |access-date=2026-07-05 |website=Cornell University Press |language=en-US}}</ref> [[Friedrich Wilhelm Murnau]]<ref>{{Cite web |date=2021-11-12 |title=F. W. Murnau: Voyages into the Imaginary |url=https://bampfa.org/program/f-w-murnau-voyages-imaginary |access-date=2026-07-05 |website=BAMPFA |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |title=Friedrich Wilhelm Murnau 1888-1931 |url=https://www.dhm.de/lemo/biografie/wilhelm-friedrich-murnau |access-date=2026-07-05 |website=www.dhm.de |language=de}}</ref> og [[Fritz Lang]].<ref>{{Cite web |date=2018-10-25 |title=Fritz Lang & German Expressionism |url=https://bampfa.org/program/fritz-lang-german-expressionism |access-date=2026-07-05 |website=BAMPFA |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2015-12-04 |title=Fritz Lang: 10 essential films |url=https://www.bfi.org.uk/lists/fritz-lang-10-essential-films |access-date=2026-07-05 |website=BFI |language=en}}</ref> Þeir mótuðu listformið sem naut ört vaxandi vinsælda meðal almennings. Gamanleikarar sem hófu feril sinn í [[revía|revíum]] á sviði, eins og [[Charlie Chaplin]] og [[Buster Keaton]], áttu líka stóran þátt í þróun kvikmyndagerðarinnar og kvikmyndaiðnaðarins.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2009-11-13 |title=United Artists created |url=https://www.history.com/this-day-in-history/february-5/united-artists-created |access-date=2026-07-05 |website=HISTORY |language=en}}</ref><ref name=":10">{{Cite web |last=Ferrier |first=Aimee |date=2023-02-27 |title=Was 1927 the most revolutionary year for cinema? |url=https://faroutmagazine.co.uk/1927-revolutionary-year-for-cinema/ |access-date=2026-07-06 |website=faroutmagazine.co.uk |language=en-US}}</ref> === Hljóðmyndir === [[File:The_Jazz_Singer_(1927).webm|thumbtime=16|thumb|''[[Djasssöngvarinn]]'' (1927) var fyrsta talmyndin.]] Seint á [[1921-1930|3. áratug 20. aldar]] var tækni til að taka upp og fjölfalda hljóð komin á það stig að hægt var að skapa [[hljóðrás]] fyrir kvikmyndir með tónlist og tali, sem var samhæfð við myndina.<ref name=":8" /><ref>{{Cite web |last=admin |date=2021-11-08 |title=What Was The First Film With Sound? |url=https://macksennettstudios.net/what-was-the-first-film-with-sound/ |access-date=2026-07-05 |website=Mack Sennett Studios |language=en-US}}</ref> Þessar myndir voru kallaðar „talmyndir“ (''talkies'' á ensku).<ref>{{tímarit.is|4349290|Talmyndir|blað=Fálkinn|dags=6.7.1929|bls=6}}</ref><ref>{{Cite web |title=When did the Silent Film Era End? |url=https://kodakdigitizing.com/blogs/news/when-did-the-silent-film-era-end |access-date=2025-07-15 |website=Kodak Digitizing}}</ref><ref name=":8">{{Cite web |title=Experimentation with Sound {{!}} MoMA |url=https://www.moma.org/collection/terms/film/experimentation-with-sound |access-date=2025-07-15 |website=The Museum of Modern Art |language=en}}</ref> Eldri myndir voru þá kallaðar [[þögul mynd|þöglar myndir]], en þær þóttu fljótt úreltar og voru nær alveg horfnar af markaði í Bandaríkjunum um 1931.<ref name=":12">{{Cite web |title=The Silent Film Era |url=https://movingimage.org/collection/the-silent-film-era/ |access-date=2026-07-06 |website=Museum of the Moving Image |language=en-US}}</ref><ref name=":9" /> Árið 2013 var talið að aðeins um 14% af bandarískum kvikmyndum frá tíma þöglu myndanna hefðu varðveist á upprunalegu formi.<ref name=":9">{{Cite web |last=Barnes |first=Mike |date=2013-12-04 |title='Alarming' Study Shows Just How Few Silent Films Have Survived |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/alarming-study-shows-just-how-661810/ |access-date=2026-07-06 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Child |first=Ben |date=2013-12-04 |title=Vast majority of Hollywood silent films lost forever, study confirms |url=https://www.theguardian.com/film/2013/dec/04/american-silent-films-lost-forever |access-date=2026-07-06 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Árið 1927 kom fyrsta talmyndin út. Hún fékk nafnið ''[[Djasssöngvarinn]]'' (''The Jazz Singer''), gerð af bandaríska leikaranum [[Alan Crosland]]. Myndin notaðist við [[Vitaphone]]-kerfið frá [[Warner Bros]] þar sem hljóðrásin var sett á [[grammófónn|grammófónplötu]] sem var tengd við sýningarvélina til að samhæfa hljóð og mynd.<ref name=":13">{{Cite web |title=A brief history of sound in film |url=https://blog.scienceandmediamuseum.org.uk/brief-history-of-sound-in-film/ |access-date=2023-03-23 |website=National Science and Media Museum blog |date=13 September 2021 |language=en-GB}}</ref><ref name=":8" /> Fyrsta myndin í fullri lengd sem notaðist við þetta kerfi var ''[[Don Juan (kvikmynd frá 1926)|Don Juan]]'' (líka eftir Alan Crosland), en í henni er ekkert talað. Á sama tíma fundu þrír þýskir uppfinningamenn upp [[Tri-Ergon]]-aðferðina til að taka hljóð upp á kvikmyndafilmuna með því að breikka hana úr 35 mm í 42 mm til að koma þar fyrir [[ljóstónræma|ljóstónræmu]]. Þýska kvikmyndafyrirtækið [[Tobis Film]] tók þessa aðferð upp 1928. Þessi aðferð var notuð við framleiðslu stórmynda á borð við ''[[King Kong (kvikmynd frá 1933)|King Kong]]'' (1933).<ref name=":0">{{Cite book |last=Sonnenschein |first=David |title=Sound Design: The Expressive Power of Music, Voice and Sound Effects in Cinema |year=2001}}</ref><ref name=":13" /> Hljóðið hafði mikil áhrif á allar hliðar kvikmyndagerðar. Háværir [[ljósbogalampi|ljósbogalampar]] sem áður voru notaðir til að lýsa upp tökustaði viku fyrir [[ljósapera|glóperum]],<ref name=Allen15>{{cite web|author=Allen, Bob|url=http://www.amps.net/newsletters/issue15/15_lets_.htm|title=Let's Hear It For Sound|work=AMPS Newsletter|publisher=Association of Motion Picture Sound|date=Autumn 1995|access-date=December 13, 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20000108115255/http://www.amps.net/newsletters/issue15/15_lets_.htm|archive-date=January 8, 2000|df=mdy-all}}</ref> staðla þurfti hraða afspilunar í kvikmyndahúsum við 24 ramma á sekúndu, auk þess sem [[leikari|leikarar]] urðu að breyta um leikstíl og aðlagast hljóðupptökutækjum. Sumar stjörnur þöglu myndanna áttu erfitt með að aðlagast nýjum miðli og hurfu úr sviðsljósinu.<ref>{{cite web|url=https://movieweb.com/silent-movie-stars-who-didnt-make-it-in-the-talkies/|title=10 Silent Movie Stars Who Didn't Make It in the Talkies|author=Taryn Flaherty|date=16. nóvember 2023|website=Movieweb}}</ref> Sjóntónrásin varð brátt ríkjandi aðferð við fjölföldun og afspilun hljóðs, en hún var af lágum gæðum, einrása og veik fyrir truflunum vegna rispa og ryks á filmunni. Aðferðir til að draga úr truflunum fólu í sér að takmarka tíðnisvið afspilunar sem leiddi til þess að myndirnar fengu „holan hljóm“. Þegar [[sjónvarp]]ið kom til sögunnar reyndu kvikmyndahúsin að endurnýja afspilunartækni kvikmynda til að halda stöðu sinni. Árið 1951 kom [[Cinerama]] [[breiðtjald]]stæknin til sögunnar með þremur sýningarvélum og allt að sjö rása hljóðtækni með hágæða hljóði af [[segulband|segulböndum]]. Þessi tækni var mjög mannaflsfrek og því ekki á færi nema stærstu kvikmyndahúsa. Árið 1976 komu [[Dolby Laboratories]] fram með tækni til að prenta tvíóma ljóshljóðrás á filmur fyrir kvikmyndahús ([[Dolby Stereo]])<ref name=":0">{{Cite book |last=Beck |first=Jay |title=Designing sound: audiovisual aesthetics in 1970s American cinema |date=2016 |isbn=978-0-8135-6415-9 |location=[[New Brunswick, New Jersey]] |oclc=945447753}}</ref> og með sérstakri tækni var hægt að ná allt að 4 rásum úr þeim.<ref>{{cite web|url=http://margo.student.utwente.nl/el/audio/dolby1.html |title=Dolby Surround Sound |publisher=Margo.student.utwente.nl |access-date=July 23, 2015}}</ref> Kvikmyndir á borð við ''[[Stjörnustríð]]'' (1977) og ''[[Hárið (kvikmynd frá 1979)|Hárið]]'' nýttu sér þessa tækni. Á sama tíma komu fram filmur með segulræmu fyrir hljóðupptöku ([[Super 8]]) sem urðu vinsælar í upptökutækjum til heimilisnota.<ref>{{cite journal |url=https://books.google.com/books?id=hOIDAAAAMBAJ&pg=PA64 |title=Home-movie sound gets easier—and more professional |journal=Popular Mechanics |volume=144 |number=4 |page=64 |date=October 1975 |publisher=Hearst Magazines |access-date=2012-07-24}}</ref> Til að draga úr vandamálum með hljómgæði í ólíkum kvikmyndahúsum var [[THX]]-staðallinn mótaður af [[Lucasfilm]] fyrir sýningar á myndinni ''[[Jedinn snýr aftur]]'' 1983.<ref>{{cite book |last1=Rinzler |first1=J.W. |title=The Sounds of Star Wars |year=2010 |publisher=Chronicle Books |location=San Francisco |isbn=978-0-8118-7546-2 |page=146}}</ref> Snemma á 10. áratug 20. aldar tóku svo stafræn hljóðkerfi eins og [[Dolby Digital]] við. == Tilvísanir == {{reflist}} ==Tengt efni== * [[Kvikmyndagerð á Íslandi]] * [[Listi yfir íslenskar kvikmyndir]] {{stubbur|kvikmynd}} [[Flokkur:Kvikmyndir| ]] 3u02nz0vnswsl3lskjb8c6ia599bie1 1982881 1982880 2026-10-16T10:45:30Z Akigka 183 /* Hljóðmyndir */ 1982881 wikitext text/x-wiki [[File:Le Voyage dans la Lune (1902).webm|upright=1.35|thumb|thumbtime=6:15|''[[Tunglferðin (kvikmynd frá 1902)|Tunglferðin]]'' (1902) er gjarnan álitin fyrsta myndin með söguþræði og fyrsta vísindaskáldsögumyndin.]] '''Kvikmynd''' er [[sjónlist]]averk þar sem sögur, hugmyndir, reynsla, skynjun og tilfinningar eru tjáðar með [[hreyfimynd]]. Hefðbundin kvikmynd er gerð úr röð [[mynd]]a sem sýndar eru hratt svo persónur og hlutir á myndinni virðast hreyfast. Þetta stafar af [[sjóntregða|sjóntregðu]] mannsaugans þar sem myndir haldast stutta stund á sjónhimnunni.<ref>{{tímarit.is|3288467|Úr sögu kvikmyndanna|höfundur=Jóhann Hannesson|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=23.2.1964|bls=1}}</ref><ref>{{tímarit.is|8188758|Þróunarsaga kvikmyndanna í stuttu máli|blað=Sýningarmaðurinn|1.6.1959|bls=5}}</ref> Hefðbundnar kvikmyndir eru búnar til með [[kvikmyndavél]]um sem taka margar myndir upp á [[Kvikmyndafilma|filmu]] eða á [[Stafræn kvikmyndun|stafrænu formi]]. Hljóð er einnig tekið upp á [[hljóðrás]] sem er samhæfð við kvikmyndina svo áhorfandinn upplifir hljóðið í samhengi við myndirnar. [[Teiknimynd]]ir eru gerðar úr teiknuðum myndum eða með tölvubúnaði. Í kvikmyndagerð eru stundum notaðar [[tæknibrellur]] til að skapa atriði og áhrif sem ekki eiga sér stoð í veruleikanum. Áhorfandinn [[dómfrestun|frestar dómi]] um sanngildi þess sem hann sér og lifir sig inn í kvikmyndina. Kvikmyndir eru almennt álitnar mikilvægt [[list]]form sem hefur þann tilgang að skemmta, segja sögur, mennta og upplýsa áhorfendur, beita áróðri og veita innblástur. Áhorfendur þurfa yfirleitt ekki sérstaka kunnáttu til að njóta kvikmynda sem geta því höfðað til fólks um allan heim. [[Talrás]] kvikmynda er [[þýðing|þýdd]] ýmist með [[talsetning]]u eða [[skjáþýðing]]u. Kvikmyndir eru mikilvægur hluti [[menning]]ar sem þær bæði endurspegla og skapa. == Saga == === Fyrstu kvikmyndirnar === {{Multiple image | image1 = Roundhay Garden Scene (1888) 7fps.webm | caption1 = ''[[Roundhay Garden Scene]]'', elsta kvikmynd heims sem hefur varðveist, eftir [[Louis Le Prince]], 1888. | image2 = Llegada del tren a la estaci n de La Ciotat C-416912632-large.jpg | caption2 = Rammi úr ''[[L'Arrivée d'un train en gare de La Ciotat]]'', einni fyrstu myndinni sem sýnd var í kvikmyndahúsi, 1896. | total_width = 450 }} Undir lok [[1881-1890|9. áratugar 19. aldar]] var fundin upp [[ljósmyndafilma]] úr [[tréningur|tréningi]] og [[kvikmyndatökuvél]]ar sem tóku ljósmyndir hratt upp á filmuna með því að opna ljósopið mörgum sinnum hratt um leið og filmunni var rennt framhjá því. Þannig varð til [[kvikmyndafilma]] sem var undin upp á spólu.<ref>{{Cite web |title=Celluloid Film {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/celluloid-film |access-date=2026-06-29 |website=EBSCO |language=en|date=2023|last=Sanders|first=Vicki A}}</ref><ref>{{Cite web |title=The cameras that brought photography to the people |url=https://museumsvictoria.com.au/article/the-cameras-that-brought-photography-to-the-people/ |access-date=2026-06-29 |website=Museums Victoria|last=French|first=Robert}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Early History of Motion Pictures {{!}} American Experience {{!}} PBS |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pickford-early-history-motion-pictures/ |access-date=2026-06-29 |website=www.pbs.org |language=en|last=Pickford|first=Mary}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lesso |first=Rosie |date=2024-08-12 |title=Who Invented the First Motion Picture Camera? |url=https://www.thecollector.com/who-invented-the-first-motion-picture-camera/ |access-date=2026-06-29 |website=TheCollector |language=en}}</ref> Elsta kvikmynd sem varðveist hefur er ''[[Roundhay Garden Scene]]'' frá 1888. Myndin er þrjár sekúndur og sýnir fólk, klætt í spariföt, dansandi um í garði. Leikstjóri myndarinnar var hinn franski [[Louis Le Prince]]. Alls komu fjórar myndir út það ár. Þrjár af þeim voru gerðar af Le Prince. Þær voru ''Roundhay Garden Scene'', ''Accordion Player'' og ''Traffic Crossing Leeds Bridge''. Sú fjórða var ''Horse and Rider Jumping Over an Obstacle'', gerð af hinum þýska [[Ottomar Anschütz]]. Til að horfa á þessar fyrstu myndir þurfti áhorfandinn að leggja augað að linsu sérstaks tækis, eins og [[Electrotachyscope]],<ref name=":5">{{Cite web |title=Ottomar Anschutz at Historic Camera |url=https://www.historiccamera.com/cgi-bin/librarium2/pm.cgi?action=app_display&app=datasheet&app_id=1572 |access-date=2026-06-28 |website=www.historiccamera.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ottomar Anschütz perfected the zootrope {{!}} Camera Museum |url=https://www.cameramuseum.ch/en/discover/permanent-exhibition/the-plate-era/ottomar-anschutz-perfected-the-zootrope/ |access-date=2026-06-28 |website=www.cameramuseum.ch}}</ref> [[Kinetoscope]],<ref name=":6">{{Cite web |date=2020-06-18 |title=A very short history of cinema |url=https://www.scienceandmediamuseum.org.uk/objects-and-stories/very-short-history-of-cinema |access-date=2026-06-29 |website=The National Science and Media Museum}}</ref> eða [[Mutoscope]].<ref>{{Cite web |last=Roos |first=Dave |date=2025-02-27 |title=How Movie Theaters Got Their Start in America |url=https://www.history.com/articles/movie-theaters-origins-america |access-date=2026-06-30 |website=HISTORY |language=en}}</ref> Undir lok [[1891-1900|10. áratugarins]] voru fundnar upp [[sýningarvél]]ar sem gátu varpað myndinni upp á [[kvikmyndatjald]] svo margir áhorfendur gátu horft á myndina í einu.<ref>{{Cite web |title=Early Movie Audiences |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pickford-early-movie-audiences/ |access-date=2026-06-29 |website=www.pbs.org |language=en|last=Pickford|first=Mary}}</ref> === Þróun listformsins === Fyrstu kviimyndirnar voru mjög stuttar og sýndu eitt atvik með einni samfelldri óhreyfðri töku.<ref name=":6" /> [[Klipping (kvikmyndagerð)|Klippingar]] eða önnur tækni [[kvikmyndalist]]ar voru ekki komnar til sögunnar. Mynd af verkafólki á leið úr verksmiðju Lumière í Lyon er dæmi um slíka mynd. Sjónarhornið er beint á dyr verksmiðjunnar og fólkið fer út og beygir svo til hægri eða vinstri.<ref>{{Cite web |last=Lattanzio |first=Ryan |date=2020-03-22 |title=On This Day in 1895, the Lumière Brothers Debuted Their First Film and Changed the World |url=https://www.indiewire.com/features/general/lumiere-brothers-workers-leaving-factory-anniversary-1202219698/ |access-date=2026-06-30 |website=IndieWire |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Louis Lumière. Sortie d'usine (Workers Leaving the Lumière Factory). 1895 {{!}} MoMA |url=https://www.moma.org/collection/works/307155 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241218235859/https://www.moma.org/collection/works/307155 |archive-date=2024-12-18 |access-date=2026-06-30 |website=The Museum of Modern Art |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2013-12-03 |title=Sortie d'usine, [IV] |url=https://catalogue-lumiere.com/sortie-dusine-iv/ |access-date=2026-06-30 |website=Catalogue Lumière |language=fr-FR}}</ref> Í bandarísku myndinni ''[[A Trip Down Market Street]]'' var myndavélin staðsett á [[kláfvagn]]i í [[San Francisco]] og hreyfðist því eftir teinum.<ref>{{Cite news |last=Chokshi |first=Niraj |date=2018-04-14 |title=Found Footage Offers a New Glimpse at 1906 San Francisco Earthquake |url=https://www.nytimes.com/2018/04/14/us/san-francisco-earthquake-film.html |access-date=2026-06-30 |work=The New York Times}}</ref> Í byrjun 20. aldar tók kvikmyndagerðarfólk að setja nokkur atriði saman til að segja sögu. Með því að setja atriðin saman í eina samfellda kvikmynd verður til samfella í hugum áhorfenda sem er forsenda allrar sagnamennsku í kvikmyndagerð. Ef ein mynd sýnir til dæmis konu horfa út um glugga, mun áhorfandi túlka næsta atriði (hvað sem það er) sem það sem konan var að horfa á. Í fyrstu voru þetta stöðugar tökur frá einu sjónarhorni, en seinna hóf fólk að taka atriði upp út frá fleiri sjónarhornum.<ref>{{Cite web |title=Changes in Film Style in the 1910s |url=https://wcftr.commarts.wisc.edu/index.php/exhibits/the-harry-roy-aitken-papers/changes-in-film-style-in-the-1910s/ |access-date=2026-06-30 |website=University of Wisconsin–Madison}}</ref> Myndin ''[[Tunglferðin (kvikmynd frá 1902)|Tunglferðin]]'' sem franski sjónhverfingamaðurinn [[Georges Meliés]] gerði árið 1902, er talinn vera fyrsta myndin með alvöru handriti. Myndin sjálf er [[þögul kvikmynd|þögul]], en ákveðnir hlutir líkjast nútíma[[Handrit|kvikmyndahandriti]]. Þegar þessar fyrstu þöglu myndir voru sýndar í [[kvikmyndahús]]um var gjarnan fenginn [[píanó]]leikari eða [[organisti]] til að leika undir og byggja með því undir andrúmsloftið í myndinni.<ref name=":7">{{Cite web |last=Nguyen |first=Sophia |date=2018-06-11 |title=Not "Mickey Mousing": the rigors of accompanying silent films |url=https://www.harvardmagazine.com/2018/06/silent-films |access-date=2026-06-30 |website=Harvard Magazine |language=en}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Ross |first=Alex |date=2025-12-22 |title=The Organists Improvising Soundtracks to Silent Films |url=https://www.newyorker.com/magazine/2025/12/29/the-organists-improvising-soundtracks-to-silent-films |access-date=2026-06-30 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X}}</ref> Þegar kom fram á 3. áratuginn fylgdu myndinni nótur með undirleik.<ref>{{Cite web |last=Pruitt |first=John |date=1993-12-19 |title=Between Theater and Cinema: Silent Film Accompaniment in the 1920s |url=https://americansymphony.org/concert-notes/between-theater-and-cinema-silent-film-accompaniment-in-the-1920s/ |access-date=2026-06-30 |website=American Symphony Orchestra |language=en-US}}</ref> [[File:GIF of Buster Keaton in "Steamboat Bill Jr" 1928.gif|thumb|Buster Keaton lék sjálfur í fjölmörgum áhættuatriðum eins og í myndinni ''[[Steamboat Bill, Jr.]]'' (1928).]] Þegar [[fyrri heimsstyrjöld]] braust út stöðvaðist kvikmyndagerð til afþreyingar í Evrópu, meðan hún blómstraði á sama tíma í Bandaríkjunum, sérstaklega með uppgangi [[Hollywood]] í Kaliforníu. Á þessum tíma gerði [[D. W. Griffith]] myndirnar ''[[Fæðing þjóðar]]'' (1915) og ''[[Umburðarleysi]]'' (1916).<ref>{{Cite web |last=Kizirian |first=Shari |date=2020-01-20 |title=1917: The Year That Changed the Movies |url=https://silentfilm.org/1917-the-year-that-changed-the-movies/ |access-date=2026-07-01 |website=San Francisco Silent Film Festival |language=en-US}}</ref> ''Fæðing þjóðar'' var fyrsta „stórmynd“ bandarískrar sögu, þar sem ein saga er sögð í langri kvikmynd (myndin var allt að þrír tímar í sýningu og fyllti 12 spólur).<ref>{{Cite book|last=Hubbert|first=Julie|title=Celluloid Symphonies: Texts and Contexts in Film Music History|date=2011|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-94743-6|pages=12}}</ref> Eftir að styrjöldinni lauk komu fram evrópskir kvikmyndagerðarmenn á borð við [[Sergei Eisenstein]],<ref>{{Cite web |date=2017-11-27 |title=Sergei Eisenstein: Films That Shook the World |url=https://bampfa.org/program/sergei-eisenstein-films-shook-world |access-date=2026-07-05 |website=BAMPFA |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ashley |date=2024-12-13 |title=The Lost Films of Sergei Eisenstein: A Window into Cinema's Alternative History |url=https://cornellpress.cornell.edu/lost-films-of-eisensteinan-imaginary-cinema-dustin-condren-12-13-2024/ |access-date=2026-07-05 |website=Cornell University Press |language=en-US}}</ref> [[Friedrich Wilhelm Murnau]]<ref>{{Cite web |date=2021-11-12 |title=F. W. Murnau: Voyages into the Imaginary |url=https://bampfa.org/program/f-w-murnau-voyages-imaginary |access-date=2026-07-05 |website=BAMPFA |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |title=Friedrich Wilhelm Murnau 1888-1931 |url=https://www.dhm.de/lemo/biografie/wilhelm-friedrich-murnau |access-date=2026-07-05 |website=www.dhm.de |language=de}}</ref> og [[Fritz Lang]].<ref>{{Cite web |date=2018-10-25 |title=Fritz Lang & German Expressionism |url=https://bampfa.org/program/fritz-lang-german-expressionism |access-date=2026-07-05 |website=BAMPFA |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2015-12-04 |title=Fritz Lang: 10 essential films |url=https://www.bfi.org.uk/lists/fritz-lang-10-essential-films |access-date=2026-07-05 |website=BFI |language=en}}</ref> Þeir mótuðu listformið sem naut ört vaxandi vinsælda meðal almennings. Gamanleikarar sem hófu feril sinn í [[revía|revíum]] á sviði, eins og [[Charlie Chaplin]] og [[Buster Keaton]], áttu líka stóran þátt í þróun kvikmyndagerðarinnar og kvikmyndaiðnaðarins.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2009-11-13 |title=United Artists created |url=https://www.history.com/this-day-in-history/february-5/united-artists-created |access-date=2026-07-05 |website=HISTORY |language=en}}</ref><ref name=":10">{{Cite web |last=Ferrier |first=Aimee |date=2023-02-27 |title=Was 1927 the most revolutionary year for cinema? |url=https://faroutmagazine.co.uk/1927-revolutionary-year-for-cinema/ |access-date=2026-07-06 |website=faroutmagazine.co.uk |language=en-US}}</ref> === Hljóðmyndir === [[File:The_Jazz_Singer_(1927).webm|thumbtime=16|thumb|''[[Djasssöngvarinn]]'' (1927) var fyrsta talmyndin.]] Seint á [[1921-1930|3. áratug 20. aldar]] var tækni til að taka upp og fjölfalda hljóð komin á það stig að hægt var að skapa [[hljóðrás]] fyrir kvikmyndir með tónlist og tali, sem var samhæfð við myndina.<ref name=":8" /><ref>{{Cite web |last=admin |date=2021-11-08 |title=What Was The First Film With Sound? |url=https://macksennettstudios.net/what-was-the-first-film-with-sound/ |access-date=2026-07-05 |website=Mack Sennett Studios |language=en-US}}</ref> Þessar myndir voru kallaðar „talmyndir“ (''talkies'' á ensku).<ref>{{tímarit.is|4349290|Talmyndir|blað=Fálkinn|dags=6.7.1929|bls=6}}</ref><ref>{{Cite web |title=When did the Silent Film Era End? |url=https://kodakdigitizing.com/blogs/news/when-did-the-silent-film-era-end |access-date=2025-07-15 |website=Kodak Digitizing}}</ref><ref name=":8">{{Cite web |title=Experimentation with Sound {{!}} MoMA |url=https://www.moma.org/collection/terms/film/experimentation-with-sound |access-date=2025-07-15 |website=The Museum of Modern Art |language=en}}</ref> Eldri myndir voru þá kallaðar [[þögul mynd|þöglar myndir]], en þær þóttu fljótt úreltar og voru nær alveg horfnar af markaði í Bandaríkjunum um 1931.<ref name=":12">{{Cite web |title=The Silent Film Era |url=https://movingimage.org/collection/the-silent-film-era/ |access-date=2026-07-06 |website=Museum of the Moving Image |language=en-US}}</ref><ref name=":9" /> Árið 2013 var talið að aðeins um 14% af bandarískum kvikmyndum frá tíma þöglu myndanna hefðu varðveist á upprunalegu formi.<ref name=":9">{{Cite web |last=Barnes |first=Mike |date=2013-12-04 |title='Alarming' Study Shows Just How Few Silent Films Have Survived |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/alarming-study-shows-just-how-661810/ |access-date=2026-07-06 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Child |first=Ben |date=2013-12-04 |title=Vast majority of Hollywood silent films lost forever, study confirms |url=https://www.theguardian.com/film/2013/dec/04/american-silent-films-lost-forever |access-date=2026-07-06 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Árið 1927 kom fyrsta talmyndin út. Hún fékk nafnið ''[[Djasssöngvarinn]]'' (''The Jazz Singer''), gerð af bandaríska leikaranum [[Alan Crosland]]. Myndin notaðist við [[Vitaphone]]-kerfið frá [[Warner Bros]] þar sem hljóðrásin var sett á [[grammófónn|grammófónplötu]] sem var tengd við sýningarvélina til að samhæfa hljóð og mynd.<ref name=":13">{{Cite web |title=A brief history of sound in film |url=https://blog.scienceandmediamuseum.org.uk/brief-history-of-sound-in-film/ |access-date=2023-03-23 |website=National Science and Media Museum blog |date=13 September 2021 |language=en-GB}}</ref><ref name=":8" /> Fyrsta myndin í fullri lengd sem notaðist við þetta kerfi var ''[[Don Juan (kvikmynd frá 1926)|Don Juan]]'' (líka eftir Alan Crosland), en í henni er ekkert talað. Á sama tíma fundu þrír þýskir uppfinningamenn upp [[Tri-Ergon]]-aðferðina til að taka hljóð upp á kvikmyndafilmuna með því að breikka hana úr 35 mm í 42 mm til að koma þar fyrir [[ljóstónræma|ljóstónræmu]]. Þýska kvikmyndafyrirtækið [[Tobis Film]] tók þessa aðferð upp 1928. Þessi aðferð var notuð við framleiðslu stórmynda á borð við ''[[King Kong (kvikmynd frá 1933)|King Kong]]'' (1933).<ref name=":0">{{Cite book |last=Sonnenschein |first=David |title=Sound Design: The Expressive Power of Music, Voice and Sound Effects in Cinema |year=2001}}</ref><ref name=":13" /> Hljóðið hafði mikil áhrif á allar hliðar kvikmyndagerðar. Háværir [[ljósbogalampi|ljósbogalampar]] sem áður voru notaðir til að lýsa upp tökustaði viku fyrir [[ljósapera|glóperum]],<ref name=Allen15>{{cite web|author=Allen, Bob|url=http://www.amps.net/newsletters/issue15/15_lets_.htm|title=Let's Hear It For Sound|work=AMPS Newsletter|publisher=Association of Motion Picture Sound|date=Autumn 1995|access-date=December 13, 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20000108115255/http://www.amps.net/newsletters/issue15/15_lets_.htm|archive-date=January 8, 2000|df=mdy-all}}</ref> staðla þurfti hraða afspilunar í kvikmyndahúsum við 24 ramma á sekúndu, auk þess sem [[leikari|leikarar]] urðu að breyta um leikstíl og aðlagast hljóðupptökutækjum. Sumar stjörnur þöglu myndanna áttu erfitt með að aðlagast nýjum miðli og hurfu úr sviðsljósinu.<ref>{{cite web|url=https://movieweb.com/silent-movie-stars-who-didnt-make-it-in-the-talkies/|title=10 Silent Movie Stars Who Didn't Make It in the Talkies|author=Taryn Flaherty|date=16. nóvember 2023|website=Movieweb}}</ref> Ljóstónrásin varð brátt ríkjandi aðferð við fjölföldun og afspilun hljóðs, en hún var af lágum gæðum, einrása og veik fyrir truflunum vegna rispa og ryks á filmunni. Aðferðir til að draga úr truflunum fólu í sér að takmarka tíðnisvið afspilunar sem leiddi til þess að myndirnar fengu „holan hljóm“. Þegar [[sjónvarp]]ið kom til sögunnar reyndu kvikmyndahúsin að endurnýja afspilunartækni kvikmynda til að halda stöðu sinni. Árið 1951 kom [[Cinerama]] [[breiðtjald]]stæknin til sögunnar með þremur sýningarvélum og allt að sjö rása hljóðtækni með hágæða hljóði af [[segulband|segulböndum]]. Þessi tækni var mjög mannaflsfrek og því ekki á færi nema stærstu kvikmyndahúsa. Árið 1976 komu [[Dolby Laboratories]] fram með tækni til að prenta tvær ljóstónrásir á 35 mm filmur ([[Dolby Stereo]])<ref name=":0">{{Cite book |last=Beck |first=Jay |title=Designing sound: audiovisual aesthetics in 1970s American cinema |date=2016 |isbn=978-0-8135-6415-9 |location=[[New Brunswick, New Jersey]] |oclc=945447753}}</ref> og með sérstakri tækni var hægt að ná allt að 4 rásum úr þeim.<ref>{{cite web|url=http://margo.student.utwente.nl/el/audio/dolby1.html |title=Dolby Surround Sound |publisher=Margo.student.utwente.nl |access-date=July 23, 2015}}</ref> Kvikmyndir á borð við ''[[Stjörnustríð]]'' (1977) og ''[[Hárið (kvikmynd frá 1979)|Hárið]]'' nýttu sér þessa tækni. Á sama tíma komu fram filmur með segulræmu fyrir hljóðupptöku ([[Super 8]]) sem urðu vinsælar í upptökutækjum til heimilisnota.<ref>{{cite journal |url=https://books.google.com/books?id=hOIDAAAAMBAJ&pg=PA64 |title=Home-movie sound gets easier—and more professional |journal=Popular Mechanics |volume=144 |number=4 |page=64 |date=October 1975 |publisher=Hearst Magazines |access-date=2012-07-24}}</ref> Til að draga úr vandamálum með hljómgæði í ólíkum kvikmyndahúsum var [[THX]]-staðallinn mótaður af [[Lucasfilm]] fyrir sýningar á myndinni ''[[Jedinn snýr aftur]]'' 1983.<ref>{{cite book |last1=Rinzler |first1=J.W. |title=The Sounds of Star Wars |year=2010 |publisher=Chronicle Books |location=San Francisco |isbn=978-0-8118-7546-2 |page=146}}</ref> Snemma á 10. áratug 20. aldar tóku svo stafræn hljóðkerfi eins og [[Dolby Digital]] við. == Tilvísanir == {{reflist}} ==Tengt efni== * [[Kvikmyndagerð á Íslandi]] * [[Listi yfir íslenskar kvikmyndir]] {{stubbur|kvikmynd}} [[Flokkur:Kvikmyndir| ]] h8vlig5cn8ukcmpirpr9aw27o1c8466 1982882 1982881 2026-10-16T10:46:28Z Akigka 183 /* Hljóðmyndir */ 1982882 wikitext text/x-wiki [[File:Le Voyage dans la Lune (1902).webm|upright=1.35|thumb|thumbtime=6:15|''[[Tunglferðin (kvikmynd frá 1902)|Tunglferðin]]'' (1902) er gjarnan álitin fyrsta myndin með söguþræði og fyrsta vísindaskáldsögumyndin.]] '''Kvikmynd''' er [[sjónlist]]averk þar sem sögur, hugmyndir, reynsla, skynjun og tilfinningar eru tjáðar með [[hreyfimynd]]. Hefðbundin kvikmynd er gerð úr röð [[mynd]]a sem sýndar eru hratt svo persónur og hlutir á myndinni virðast hreyfast. Þetta stafar af [[sjóntregða|sjóntregðu]] mannsaugans þar sem myndir haldast stutta stund á sjónhimnunni.<ref>{{tímarit.is|3288467|Úr sögu kvikmyndanna|höfundur=Jóhann Hannesson|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=23.2.1964|bls=1}}</ref><ref>{{tímarit.is|8188758|Þróunarsaga kvikmyndanna í stuttu máli|blað=Sýningarmaðurinn|1.6.1959|bls=5}}</ref> Hefðbundnar kvikmyndir eru búnar til með [[kvikmyndavél]]um sem taka margar myndir upp á [[Kvikmyndafilma|filmu]] eða á [[Stafræn kvikmyndun|stafrænu formi]]. Hljóð er einnig tekið upp á [[hljóðrás]] sem er samhæfð við kvikmyndina svo áhorfandinn upplifir hljóðið í samhengi við myndirnar. [[Teiknimynd]]ir eru gerðar úr teiknuðum myndum eða með tölvubúnaði. Í kvikmyndagerð eru stundum notaðar [[tæknibrellur]] til að skapa atriði og áhrif sem ekki eiga sér stoð í veruleikanum. Áhorfandinn [[dómfrestun|frestar dómi]] um sanngildi þess sem hann sér og lifir sig inn í kvikmyndina. Kvikmyndir eru almennt álitnar mikilvægt [[list]]form sem hefur þann tilgang að skemmta, segja sögur, mennta og upplýsa áhorfendur, beita áróðri og veita innblástur. Áhorfendur þurfa yfirleitt ekki sérstaka kunnáttu til að njóta kvikmynda sem geta því höfðað til fólks um allan heim. [[Talrás]] kvikmynda er [[þýðing|þýdd]] ýmist með [[talsetning]]u eða [[skjáþýðing]]u. Kvikmyndir eru mikilvægur hluti [[menning]]ar sem þær bæði endurspegla og skapa. == Saga == === Fyrstu kvikmyndirnar === {{Multiple image | image1 = Roundhay Garden Scene (1888) 7fps.webm | caption1 = ''[[Roundhay Garden Scene]]'', elsta kvikmynd heims sem hefur varðveist, eftir [[Louis Le Prince]], 1888. | image2 = Llegada del tren a la estaci n de La Ciotat C-416912632-large.jpg | caption2 = Rammi úr ''[[L'Arrivée d'un train en gare de La Ciotat]]'', einni fyrstu myndinni sem sýnd var í kvikmyndahúsi, 1896. | total_width = 450 }} Undir lok [[1881-1890|9. áratugar 19. aldar]] var fundin upp [[ljósmyndafilma]] úr [[tréningur|tréningi]] og [[kvikmyndatökuvél]]ar sem tóku ljósmyndir hratt upp á filmuna með því að opna ljósopið mörgum sinnum hratt um leið og filmunni var rennt framhjá því. Þannig varð til [[kvikmyndafilma]] sem var undin upp á spólu.<ref>{{Cite web |title=Celluloid Film {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/celluloid-film |access-date=2026-06-29 |website=EBSCO |language=en|date=2023|last=Sanders|first=Vicki A}}</ref><ref>{{Cite web |title=The cameras that brought photography to the people |url=https://museumsvictoria.com.au/article/the-cameras-that-brought-photography-to-the-people/ |access-date=2026-06-29 |website=Museums Victoria|last=French|first=Robert}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Early History of Motion Pictures {{!}} American Experience {{!}} PBS |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pickford-early-history-motion-pictures/ |access-date=2026-06-29 |website=www.pbs.org |language=en|last=Pickford|first=Mary}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lesso |first=Rosie |date=2024-08-12 |title=Who Invented the First Motion Picture Camera? |url=https://www.thecollector.com/who-invented-the-first-motion-picture-camera/ |access-date=2026-06-29 |website=TheCollector |language=en}}</ref> Elsta kvikmynd sem varðveist hefur er ''[[Roundhay Garden Scene]]'' frá 1888. Myndin er þrjár sekúndur og sýnir fólk, klætt í spariföt, dansandi um í garði. Leikstjóri myndarinnar var hinn franski [[Louis Le Prince]]. Alls komu fjórar myndir út það ár. Þrjár af þeim voru gerðar af Le Prince. Þær voru ''Roundhay Garden Scene'', ''Accordion Player'' og ''Traffic Crossing Leeds Bridge''. Sú fjórða var ''Horse and Rider Jumping Over an Obstacle'', gerð af hinum þýska [[Ottomar Anschütz]]. Til að horfa á þessar fyrstu myndir þurfti áhorfandinn að leggja augað að linsu sérstaks tækis, eins og [[Electrotachyscope]],<ref name=":5">{{Cite web |title=Ottomar Anschutz at Historic Camera |url=https://www.historiccamera.com/cgi-bin/librarium2/pm.cgi?action=app_display&app=datasheet&app_id=1572 |access-date=2026-06-28 |website=www.historiccamera.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ottomar Anschütz perfected the zootrope {{!}} Camera Museum |url=https://www.cameramuseum.ch/en/discover/permanent-exhibition/the-plate-era/ottomar-anschutz-perfected-the-zootrope/ |access-date=2026-06-28 |website=www.cameramuseum.ch}}</ref> [[Kinetoscope]],<ref name=":6">{{Cite web |date=2020-06-18 |title=A very short history of cinema |url=https://www.scienceandmediamuseum.org.uk/objects-and-stories/very-short-history-of-cinema |access-date=2026-06-29 |website=The National Science and Media Museum}}</ref> eða [[Mutoscope]].<ref>{{Cite web |last=Roos |first=Dave |date=2025-02-27 |title=How Movie Theaters Got Their Start in America |url=https://www.history.com/articles/movie-theaters-origins-america |access-date=2026-06-30 |website=HISTORY |language=en}}</ref> Undir lok [[1891-1900|10. áratugarins]] voru fundnar upp [[sýningarvél]]ar sem gátu varpað myndinni upp á [[kvikmyndatjald]] svo margir áhorfendur gátu horft á myndina í einu.<ref>{{Cite web |title=Early Movie Audiences |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pickford-early-movie-audiences/ |access-date=2026-06-29 |website=www.pbs.org |language=en|last=Pickford|first=Mary}}</ref> === Þróun listformsins === Fyrstu kviimyndirnar voru mjög stuttar og sýndu eitt atvik með einni samfelldri óhreyfðri töku.<ref name=":6" /> [[Klipping (kvikmyndagerð)|Klippingar]] eða önnur tækni [[kvikmyndalist]]ar voru ekki komnar til sögunnar. Mynd af verkafólki á leið úr verksmiðju Lumière í Lyon er dæmi um slíka mynd. Sjónarhornið er beint á dyr verksmiðjunnar og fólkið fer út og beygir svo til hægri eða vinstri.<ref>{{Cite web |last=Lattanzio |first=Ryan |date=2020-03-22 |title=On This Day in 1895, the Lumière Brothers Debuted Their First Film and Changed the World |url=https://www.indiewire.com/features/general/lumiere-brothers-workers-leaving-factory-anniversary-1202219698/ |access-date=2026-06-30 |website=IndieWire |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Louis Lumière. Sortie d'usine (Workers Leaving the Lumière Factory). 1895 {{!}} MoMA |url=https://www.moma.org/collection/works/307155 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241218235859/https://www.moma.org/collection/works/307155 |archive-date=2024-12-18 |access-date=2026-06-30 |website=The Museum of Modern Art |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2013-12-03 |title=Sortie d'usine, [IV] |url=https://catalogue-lumiere.com/sortie-dusine-iv/ |access-date=2026-06-30 |website=Catalogue Lumière |language=fr-FR}}</ref> Í bandarísku myndinni ''[[A Trip Down Market Street]]'' var myndavélin staðsett á [[kláfvagn]]i í [[San Francisco]] og hreyfðist því eftir teinum.<ref>{{Cite news |last=Chokshi |first=Niraj |date=2018-04-14 |title=Found Footage Offers a New Glimpse at 1906 San Francisco Earthquake |url=https://www.nytimes.com/2018/04/14/us/san-francisco-earthquake-film.html |access-date=2026-06-30 |work=The New York Times}}</ref> Í byrjun 20. aldar tók kvikmyndagerðarfólk að setja nokkur atriði saman til að segja sögu. Með því að setja atriðin saman í eina samfellda kvikmynd verður til samfella í hugum áhorfenda sem er forsenda allrar sagnamennsku í kvikmyndagerð. Ef ein mynd sýnir til dæmis konu horfa út um glugga, mun áhorfandi túlka næsta atriði (hvað sem það er) sem það sem konan var að horfa á. Í fyrstu voru þetta stöðugar tökur frá einu sjónarhorni, en seinna hóf fólk að taka atriði upp út frá fleiri sjónarhornum.<ref>{{Cite web |title=Changes in Film Style in the 1910s |url=https://wcftr.commarts.wisc.edu/index.php/exhibits/the-harry-roy-aitken-papers/changes-in-film-style-in-the-1910s/ |access-date=2026-06-30 |website=University of Wisconsin–Madison}}</ref> Myndin ''[[Tunglferðin (kvikmynd frá 1902)|Tunglferðin]]'' sem franski sjónhverfingamaðurinn [[Georges Meliés]] gerði árið 1902, er talinn vera fyrsta myndin með alvöru handriti. Myndin sjálf er [[þögul kvikmynd|þögul]], en ákveðnir hlutir líkjast nútíma[[Handrit|kvikmyndahandriti]]. Þegar þessar fyrstu þöglu myndir voru sýndar í [[kvikmyndahús]]um var gjarnan fenginn [[píanó]]leikari eða [[organisti]] til að leika undir og byggja með því undir andrúmsloftið í myndinni.<ref name=":7">{{Cite web |last=Nguyen |first=Sophia |date=2018-06-11 |title=Not "Mickey Mousing": the rigors of accompanying silent films |url=https://www.harvardmagazine.com/2018/06/silent-films |access-date=2026-06-30 |website=Harvard Magazine |language=en}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Ross |first=Alex |date=2025-12-22 |title=The Organists Improvising Soundtracks to Silent Films |url=https://www.newyorker.com/magazine/2025/12/29/the-organists-improvising-soundtracks-to-silent-films |access-date=2026-06-30 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X}}</ref> Þegar kom fram á 3. áratuginn fylgdu myndinni nótur með undirleik.<ref>{{Cite web |last=Pruitt |first=John |date=1993-12-19 |title=Between Theater and Cinema: Silent Film Accompaniment in the 1920s |url=https://americansymphony.org/concert-notes/between-theater-and-cinema-silent-film-accompaniment-in-the-1920s/ |access-date=2026-06-30 |website=American Symphony Orchestra |language=en-US}}</ref> [[File:GIF of Buster Keaton in "Steamboat Bill Jr" 1928.gif|thumb|Buster Keaton lék sjálfur í fjölmörgum áhættuatriðum eins og í myndinni ''[[Steamboat Bill, Jr.]]'' (1928).]] Þegar [[fyrri heimsstyrjöld]] braust út stöðvaðist kvikmyndagerð til afþreyingar í Evrópu, meðan hún blómstraði á sama tíma í Bandaríkjunum, sérstaklega með uppgangi [[Hollywood]] í Kaliforníu. Á þessum tíma gerði [[D. W. Griffith]] myndirnar ''[[Fæðing þjóðar]]'' (1915) og ''[[Umburðarleysi]]'' (1916).<ref>{{Cite web |last=Kizirian |first=Shari |date=2020-01-20 |title=1917: The Year That Changed the Movies |url=https://silentfilm.org/1917-the-year-that-changed-the-movies/ |access-date=2026-07-01 |website=San Francisco Silent Film Festival |language=en-US}}</ref> ''Fæðing þjóðar'' var fyrsta „stórmynd“ bandarískrar sögu, þar sem ein saga er sögð í langri kvikmynd (myndin var allt að þrír tímar í sýningu og fyllti 12 spólur).<ref>{{Cite book|last=Hubbert|first=Julie|title=Celluloid Symphonies: Texts and Contexts in Film Music History|date=2011|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-94743-6|pages=12}}</ref> Eftir að styrjöldinni lauk komu fram evrópskir kvikmyndagerðarmenn á borð við [[Sergei Eisenstein]],<ref>{{Cite web |date=2017-11-27 |title=Sergei Eisenstein: Films That Shook the World |url=https://bampfa.org/program/sergei-eisenstein-films-shook-world |access-date=2026-07-05 |website=BAMPFA |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ashley |date=2024-12-13 |title=The Lost Films of Sergei Eisenstein: A Window into Cinema's Alternative History |url=https://cornellpress.cornell.edu/lost-films-of-eisensteinan-imaginary-cinema-dustin-condren-12-13-2024/ |access-date=2026-07-05 |website=Cornell University Press |language=en-US}}</ref> [[Friedrich Wilhelm Murnau]]<ref>{{Cite web |date=2021-11-12 |title=F. W. Murnau: Voyages into the Imaginary |url=https://bampfa.org/program/f-w-murnau-voyages-imaginary |access-date=2026-07-05 |website=BAMPFA |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |title=Friedrich Wilhelm Murnau 1888-1931 |url=https://www.dhm.de/lemo/biografie/wilhelm-friedrich-murnau |access-date=2026-07-05 |website=www.dhm.de |language=de}}</ref> og [[Fritz Lang]].<ref>{{Cite web |date=2018-10-25 |title=Fritz Lang & German Expressionism |url=https://bampfa.org/program/fritz-lang-german-expressionism |access-date=2026-07-05 |website=BAMPFA |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2015-12-04 |title=Fritz Lang: 10 essential films |url=https://www.bfi.org.uk/lists/fritz-lang-10-essential-films |access-date=2026-07-05 |website=BFI |language=en}}</ref> Þeir mótuðu listformið sem naut ört vaxandi vinsælda meðal almennings. Gamanleikarar sem hófu feril sinn í [[revía|revíum]] á sviði, eins og [[Charlie Chaplin]] og [[Buster Keaton]], áttu líka stóran þátt í þróun kvikmyndagerðarinnar og kvikmyndaiðnaðarins.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2009-11-13 |title=United Artists created |url=https://www.history.com/this-day-in-history/february-5/united-artists-created |access-date=2026-07-05 |website=HISTORY |language=en}}</ref><ref name=":10">{{Cite web |last=Ferrier |first=Aimee |date=2023-02-27 |title=Was 1927 the most revolutionary year for cinema? |url=https://faroutmagazine.co.uk/1927-revolutionary-year-for-cinema/ |access-date=2026-07-06 |website=faroutmagazine.co.uk |language=en-US}}</ref> === Hljóðmyndir === [[File:The_Jazz_Singer_(1927).webm|thumbtime=16|thumb|''[[Djasssöngvarinn]]'' (1927) var fyrsta talmyndin.]] Seint á [[1921-1930|3. áratug 20. aldar]] var tækni til að taka upp og fjölfalda hljóð komin á það stig að hægt var að skapa [[hljóðrás]] fyrir kvikmyndir með tónlist og tali, sem var samhæfð við myndina.<ref name=":8" /><ref>{{Cite web |last=admin |date=2021-11-08 |title=What Was The First Film With Sound? |url=https://macksennettstudios.net/what-was-the-first-film-with-sound/ |access-date=2026-07-05 |website=Mack Sennett Studios |language=en-US}}</ref> Þessar myndir voru kallaðar „talmyndir“ (''talkies'' á ensku).<ref>{{tímarit.is|4349290|Talmyndir|blað=Fálkinn|dags=6.7.1929|bls=6}}</ref><ref>{{Cite web |title=When did the Silent Film Era End? |url=https://kodakdigitizing.com/blogs/news/when-did-the-silent-film-era-end |access-date=2025-07-15 |website=Kodak Digitizing}}</ref><ref name=":8">{{Cite web |title=Experimentation with Sound {{!}} MoMA |url=https://www.moma.org/collection/terms/film/experimentation-with-sound |access-date=2025-07-15 |website=The Museum of Modern Art |language=en}}</ref> Eldri myndir voru þá kallaðar [[þögul mynd|þöglar myndir]], en þær þóttu fljótt úreltar og voru nær alveg horfnar af markaði í Bandaríkjunum um 1931.<ref name=":12">{{Cite web |title=The Silent Film Era |url=https://movingimage.org/collection/the-silent-film-era/ |access-date=2026-07-06 |website=Museum of the Moving Image |language=en-US}}</ref><ref name=":9" /> Árið 2013 var talið að aðeins um 14% af bandarískum kvikmyndum frá tíma þöglu myndanna hefðu varðveist á upprunalegu formi.<ref name=":9">{{Cite web |last=Barnes |first=Mike |date=2013-12-04 |title='Alarming' Study Shows Just How Few Silent Films Have Survived |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/alarming-study-shows-just-how-661810/ |access-date=2026-07-06 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Child |first=Ben |date=2013-12-04 |title=Vast majority of Hollywood silent films lost forever, study confirms |url=https://www.theguardian.com/film/2013/dec/04/american-silent-films-lost-forever |access-date=2026-07-06 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Árið 1927 kom fyrsta talmyndin út. Hún fékk nafnið ''[[Djasssöngvarinn]]'' (''The Jazz Singer''), gerð af bandaríska leikaranum [[Alan Crosland]]. Myndin notaðist við [[Vitaphone]]-kerfið frá [[Warner Bros]] þar sem hljóðrásin var sett á [[grammófónn|grammófónplötu]] sem var tengd við sýningarvélina til að samhæfa hljóð og mynd.<ref name=":13">{{Cite web |title=A brief history of sound in film |url=https://blog.scienceandmediamuseum.org.uk/brief-history-of-sound-in-film/ |access-date=2023-03-23 |website=National Science and Media Museum blog |date=13 September 2021 |language=en-GB}}</ref><ref name=":8" /> Fyrsta myndin í fullri lengd sem notaðist við þetta kerfi var ''[[Don Juan (kvikmynd frá 1926)|Don Juan]]'' (líka eftir Alan Crosland), en í henni er ekkert talað. Á sama tíma fundu þrír þýskir uppfinningamenn upp [[Tri-Ergon]]-aðferðina til að taka hljóð upp á kvikmyndafilmuna með því að breikka hana úr 35 mm í 42 mm til að koma þar fyrir [[ljóstónræma|ljóstónræmu]]. Þýska kvikmyndafyrirtækið [[Tobis Film]] tók þessa aðferð upp 1928. Þessi aðferð var notuð við framleiðslu stórmynda á borð við ''[[King Kong (kvikmynd frá 1933)|King Kong]]'' (1933).<ref name=":0">{{Cite book |last=Sonnenschein |first=David |title=Sound Design: The Expressive Power of Music, Voice and Sound Effects in Cinema |year=2001}}</ref><ref name=":13" /> Hljóðið hafði mikil áhrif á allar hliðar kvikmyndagerðar. Háværir [[ljósbogalampi|ljósbogalampar]] sem áður voru notaðir til að lýsa upp tökustaði viku fyrir [[ljósapera|glóperum]],<ref name=Allen15>{{cite web|author=Allen, Bob|url=http://www.amps.net/newsletters/issue15/15_lets_.htm|title=Let's Hear It For Sound|work=AMPS Newsletter|publisher=Association of Motion Picture Sound|date=Autumn 1995|access-date=December 13, 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20000108115255/http://www.amps.net/newsletters/issue15/15_lets_.htm|archive-date=January 8, 2000|df=mdy-all}}</ref> staðla þurfti hraða afspilunar í kvikmyndahúsum við 24 ramma á sekúndu, auk þess sem [[leikari|leikarar]] urðu að breyta um leikstíl og aðlagast hljóðupptökutækjum. Sumar stjörnur þöglu myndanna áttu erfitt með að aðlagast nýjum miðli og hurfu úr sviðsljósinu.<ref>{{cite web|url=https://movieweb.com/silent-movie-stars-who-didnt-make-it-in-the-talkies/|title=10 Silent Movie Stars Who Didn't Make It in the Talkies|author=Taryn Flaherty|date=16. nóvember 2023|website=Movieweb}}</ref> Ljóstónrásin varð brátt ríkjandi aðferð við fjölföldun og afspilun hljóðs, en hún var af lágum gæðum, einrása og veik fyrir truflunum vegna rispa og ryks á filmunni. Aðferðir til að draga úr truflunum fólu í sér að takmarka tíðnisvið afspilunar sem leiddi til þess að myndirnar fengu „holan hljóm“. Þegar [[sjónvarp]]ið kom til sögunnar reyndu kvikmyndahúsin að endurnýja afspilunartækni kvikmynda til að halda stöðu sinni. Árið 1951 kom [[Cinerama]] [[breiðtjald]]stæknin til sögunnar með þremur sýningarvélum og allt að sjö rása hljóðtækni með hágæða hljóði af [[segulband|segulböndum]]. Þessi tækni var mjög mannaflsfrek og því ekki á færi nema stærstu kvikmyndahúsa. Árið 1976 komu [[Dolby Laboratories]] fram með tækni til að prenta tvær ljóstónrásir á 35 mm filmur ([[Dolby Stereo]])<ref name=":0">{{Cite book |last=Beck |first=Jay |title=Designing sound: audiovisual aesthetics in 1970s American cinema |date=2016 |isbn=978-0-8135-6415-9 |location=[[New Brunswick, New Jersey]] |oclc=945447753}}</ref> og með sérstakri tækni var hægt að ná allt að 4 rásum úr þeim.<ref>{{cite web|url=http://margo.student.utwente.nl/el/audio/dolby1.html |title=Dolby Surround Sound |publisher=Margo.student.utwente.nl |access-date=July 23, 2015}}</ref> Kvikmyndir á borð við ''[[Stjörnustríð]]'' (1977) og ''[[Hárið (kvikmynd)|Hárið]]'' (1979) nýttu sér þessa tækni. Á sama tíma komu fram filmur með segulræmu fyrir hljóðupptöku ([[Super 8]]) sem urðu vinsælar í upptökutækjum til heimilisnota.<ref>{{cite journal |url=https://books.google.com/books?id=hOIDAAAAMBAJ&pg=PA64 |title=Home-movie sound gets easier—and more professional |journal=Popular Mechanics |volume=144 |number=4 |page=64 |date=October 1975 |publisher=Hearst Magazines |access-date=2012-07-24}}</ref> Til að draga úr vandamálum með hljómgæði í ólíkum kvikmyndahúsum var [[THX]]-staðallinn mótaður af [[Lucasfilm]] fyrir sýningar á myndinni ''[[Jedinn snýr aftur]]'' 1983.<ref>{{cite book |last1=Rinzler |first1=J.W. |title=The Sounds of Star Wars |year=2010 |publisher=Chronicle Books |location=San Francisco |isbn=978-0-8118-7546-2 |page=146}}</ref> Snemma á 10. áratug 20. aldar tóku svo stafræn hljóðkerfi eins og [[Dolby Digital]] við. == Tilvísanir == {{reflist}} ==Tengt efni== * [[Kvikmyndagerð á Íslandi]] * [[Listi yfir íslenskar kvikmyndir]] {{stubbur|kvikmynd}} [[Flokkur:Kvikmyndir| ]] 7rhjtlv0wxbtep0pb9eyqplxf2qto3d 1982885 1982882 2026-10-16T10:54:54Z Akigka 183 /* Hljóðmyndir */ 1982885 wikitext text/x-wiki [[File:Le Voyage dans la Lune (1902).webm|upright=1.35|thumb|thumbtime=6:15|''[[Tunglferðin (kvikmynd frá 1902)|Tunglferðin]]'' (1902) er gjarnan álitin fyrsta myndin með söguþræði og fyrsta vísindaskáldsögumyndin.]] '''Kvikmynd''' er [[sjónlist]]averk þar sem sögur, hugmyndir, reynsla, skynjun og tilfinningar eru tjáðar með [[hreyfimynd]]. Hefðbundin kvikmynd er gerð úr röð [[mynd]]a sem sýndar eru hratt svo persónur og hlutir á myndinni virðast hreyfast. Þetta stafar af [[sjóntregða|sjóntregðu]] mannsaugans þar sem myndir haldast stutta stund á sjónhimnunni.<ref>{{tímarit.is|3288467|Úr sögu kvikmyndanna|höfundur=Jóhann Hannesson|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=23.2.1964|bls=1}}</ref><ref>{{tímarit.is|8188758|Þróunarsaga kvikmyndanna í stuttu máli|blað=Sýningarmaðurinn|1.6.1959|bls=5}}</ref> Hefðbundnar kvikmyndir eru búnar til með [[kvikmyndavél]]um sem taka margar myndir upp á [[Kvikmyndafilma|filmu]] eða á [[Stafræn kvikmyndun|stafrænu formi]]. Hljóð er einnig tekið upp á [[hljóðrás]] sem er samhæfð við kvikmyndina svo áhorfandinn upplifir hljóðið í samhengi við myndirnar. [[Teiknimynd]]ir eru gerðar úr teiknuðum myndum eða með tölvubúnaði. Í kvikmyndagerð eru stundum notaðar [[tæknibrellur]] til að skapa atriði og áhrif sem ekki eiga sér stoð í veruleikanum. Áhorfandinn [[dómfrestun|frestar dómi]] um sanngildi þess sem hann sér og lifir sig inn í kvikmyndina. Kvikmyndir eru almennt álitnar mikilvægt [[list]]form sem hefur þann tilgang að skemmta, segja sögur, mennta og upplýsa áhorfendur, beita áróðri og veita innblástur. Áhorfendur þurfa yfirleitt ekki sérstaka kunnáttu til að njóta kvikmynda sem geta því höfðað til fólks um allan heim. [[Talrás]] kvikmynda er [[þýðing|þýdd]] ýmist með [[talsetning]]u eða [[skjáþýðing]]u. Kvikmyndir eru mikilvægur hluti [[menning]]ar sem þær bæði endurspegla og skapa. == Saga == === Fyrstu kvikmyndirnar === {{Multiple image | image1 = Roundhay Garden Scene (1888) 7fps.webm | caption1 = ''[[Roundhay Garden Scene]]'', elsta kvikmynd heims sem hefur varðveist, eftir [[Louis Le Prince]], 1888. | image2 = Llegada del tren a la estaci n de La Ciotat C-416912632-large.jpg | caption2 = Rammi úr ''[[L'Arrivée d'un train en gare de La Ciotat]]'', einni fyrstu myndinni sem sýnd var í kvikmyndahúsi, 1896. | total_width = 450 }} Undir lok [[1881-1890|9. áratugar 19. aldar]] var fundin upp [[ljósmyndafilma]] úr [[tréningur|tréningi]] og [[kvikmyndatökuvél]]ar sem tóku ljósmyndir hratt upp á filmuna með því að opna ljósopið mörgum sinnum hratt um leið og filmunni var rennt framhjá því. Þannig varð til [[kvikmyndafilma]] sem var undin upp á spólu.<ref>{{Cite web |title=Celluloid Film {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/celluloid-film |access-date=2026-06-29 |website=EBSCO |language=en|date=2023|last=Sanders|first=Vicki A}}</ref><ref>{{Cite web |title=The cameras that brought photography to the people |url=https://museumsvictoria.com.au/article/the-cameras-that-brought-photography-to-the-people/ |access-date=2026-06-29 |website=Museums Victoria|last=French|first=Robert}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Early History of Motion Pictures {{!}} American Experience {{!}} PBS |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pickford-early-history-motion-pictures/ |access-date=2026-06-29 |website=www.pbs.org |language=en|last=Pickford|first=Mary}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lesso |first=Rosie |date=2024-08-12 |title=Who Invented the First Motion Picture Camera? |url=https://www.thecollector.com/who-invented-the-first-motion-picture-camera/ |access-date=2026-06-29 |website=TheCollector |language=en}}</ref> Elsta kvikmynd sem varðveist hefur er ''[[Roundhay Garden Scene]]'' frá 1888. Myndin er þrjár sekúndur og sýnir fólk, klætt í spariföt, dansandi um í garði. Leikstjóri myndarinnar var hinn franski [[Louis Le Prince]]. Alls komu fjórar myndir út það ár. Þrjár af þeim voru gerðar af Le Prince. Þær voru ''Roundhay Garden Scene'', ''Accordion Player'' og ''Traffic Crossing Leeds Bridge''. Sú fjórða var ''Horse and Rider Jumping Over an Obstacle'', gerð af hinum þýska [[Ottomar Anschütz]]. Til að horfa á þessar fyrstu myndir þurfti áhorfandinn að leggja augað að linsu sérstaks tækis, eins og [[Electrotachyscope]],<ref name=":5">{{Cite web |title=Ottomar Anschutz at Historic Camera |url=https://www.historiccamera.com/cgi-bin/librarium2/pm.cgi?action=app_display&app=datasheet&app_id=1572 |access-date=2026-06-28 |website=www.historiccamera.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ottomar Anschütz perfected the zootrope {{!}} Camera Museum |url=https://www.cameramuseum.ch/en/discover/permanent-exhibition/the-plate-era/ottomar-anschutz-perfected-the-zootrope/ |access-date=2026-06-28 |website=www.cameramuseum.ch}}</ref> [[Kinetoscope]],<ref name=":6">{{Cite web |date=2020-06-18 |title=A very short history of cinema |url=https://www.scienceandmediamuseum.org.uk/objects-and-stories/very-short-history-of-cinema |access-date=2026-06-29 |website=The National Science and Media Museum}}</ref> eða [[Mutoscope]].<ref>{{Cite web |last=Roos |first=Dave |date=2025-02-27 |title=How Movie Theaters Got Their Start in America |url=https://www.history.com/articles/movie-theaters-origins-america |access-date=2026-06-30 |website=HISTORY |language=en}}</ref> Undir lok [[1891-1900|10. áratugarins]] voru fundnar upp [[sýningarvél]]ar sem gátu varpað myndinni upp á [[kvikmyndatjald]] svo margir áhorfendur gátu horft á myndina í einu.<ref>{{Cite web |title=Early Movie Audiences |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pickford-early-movie-audiences/ |access-date=2026-06-29 |website=www.pbs.org |language=en|last=Pickford|first=Mary}}</ref> === Þróun listformsins === Fyrstu kviimyndirnar voru mjög stuttar og sýndu eitt atvik með einni samfelldri óhreyfðri töku.<ref name=":6" /> [[Klipping (kvikmyndagerð)|Klippingar]] eða önnur tækni [[kvikmyndalist]]ar voru ekki komnar til sögunnar. Mynd af verkafólki á leið úr verksmiðju Lumière í Lyon er dæmi um slíka mynd. Sjónarhornið er beint á dyr verksmiðjunnar og fólkið fer út og beygir svo til hægri eða vinstri.<ref>{{Cite web |last=Lattanzio |first=Ryan |date=2020-03-22 |title=On This Day in 1895, the Lumière Brothers Debuted Their First Film and Changed the World |url=https://www.indiewire.com/features/general/lumiere-brothers-workers-leaving-factory-anniversary-1202219698/ |access-date=2026-06-30 |website=IndieWire |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Louis Lumière. Sortie d'usine (Workers Leaving the Lumière Factory). 1895 {{!}} MoMA |url=https://www.moma.org/collection/works/307155 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241218235859/https://www.moma.org/collection/works/307155 |archive-date=2024-12-18 |access-date=2026-06-30 |website=The Museum of Modern Art |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2013-12-03 |title=Sortie d'usine, [IV] |url=https://catalogue-lumiere.com/sortie-dusine-iv/ |access-date=2026-06-30 |website=Catalogue Lumière |language=fr-FR}}</ref> Í bandarísku myndinni ''[[A Trip Down Market Street]]'' var myndavélin staðsett á [[kláfvagn]]i í [[San Francisco]] og hreyfðist því eftir teinum.<ref>{{Cite news |last=Chokshi |first=Niraj |date=2018-04-14 |title=Found Footage Offers a New Glimpse at 1906 San Francisco Earthquake |url=https://www.nytimes.com/2018/04/14/us/san-francisco-earthquake-film.html |access-date=2026-06-30 |work=The New York Times}}</ref> Í byrjun 20. aldar tók kvikmyndagerðarfólk að setja nokkur atriði saman til að segja sögu. Með því að setja atriðin saman í eina samfellda kvikmynd verður til samfella í hugum áhorfenda sem er forsenda allrar sagnamennsku í kvikmyndagerð. Ef ein mynd sýnir til dæmis konu horfa út um glugga, mun áhorfandi túlka næsta atriði (hvað sem það er) sem það sem konan var að horfa á. Í fyrstu voru þetta stöðugar tökur frá einu sjónarhorni, en seinna hóf fólk að taka atriði upp út frá fleiri sjónarhornum.<ref>{{Cite web |title=Changes in Film Style in the 1910s |url=https://wcftr.commarts.wisc.edu/index.php/exhibits/the-harry-roy-aitken-papers/changes-in-film-style-in-the-1910s/ |access-date=2026-06-30 |website=University of Wisconsin–Madison}}</ref> Myndin ''[[Tunglferðin (kvikmynd frá 1902)|Tunglferðin]]'' sem franski sjónhverfingamaðurinn [[Georges Meliés]] gerði árið 1902, er talinn vera fyrsta myndin með alvöru handriti. Myndin sjálf er [[þögul kvikmynd|þögul]], en ákveðnir hlutir líkjast nútíma[[Handrit|kvikmyndahandriti]]. Þegar þessar fyrstu þöglu myndir voru sýndar í [[kvikmyndahús]]um var gjarnan fenginn [[píanó]]leikari eða [[organisti]] til að leika undir og byggja með því undir andrúmsloftið í myndinni.<ref name=":7">{{Cite web |last=Nguyen |first=Sophia |date=2018-06-11 |title=Not "Mickey Mousing": the rigors of accompanying silent films |url=https://www.harvardmagazine.com/2018/06/silent-films |access-date=2026-06-30 |website=Harvard Magazine |language=en}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Ross |first=Alex |date=2025-12-22 |title=The Organists Improvising Soundtracks to Silent Films |url=https://www.newyorker.com/magazine/2025/12/29/the-organists-improvising-soundtracks-to-silent-films |access-date=2026-06-30 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X}}</ref> Þegar kom fram á 3. áratuginn fylgdu myndinni nótur með undirleik.<ref>{{Cite web |last=Pruitt |first=John |date=1993-12-19 |title=Between Theater and Cinema: Silent Film Accompaniment in the 1920s |url=https://americansymphony.org/concert-notes/between-theater-and-cinema-silent-film-accompaniment-in-the-1920s/ |access-date=2026-06-30 |website=American Symphony Orchestra |language=en-US}}</ref> [[File:GIF of Buster Keaton in "Steamboat Bill Jr" 1928.gif|thumb|Buster Keaton lék sjálfur í fjölmörgum áhættuatriðum eins og í myndinni ''[[Steamboat Bill, Jr.]]'' (1928).]] Þegar [[fyrri heimsstyrjöld]] braust út stöðvaðist kvikmyndagerð til afþreyingar í Evrópu, meðan hún blómstraði á sama tíma í Bandaríkjunum, sérstaklega með uppgangi [[Hollywood]] í Kaliforníu. Á þessum tíma gerði [[D. W. Griffith]] myndirnar ''[[Fæðing þjóðar]]'' (1915) og ''[[Umburðarleysi]]'' (1916).<ref>{{Cite web |last=Kizirian |first=Shari |date=2020-01-20 |title=1917: The Year That Changed the Movies |url=https://silentfilm.org/1917-the-year-that-changed-the-movies/ |access-date=2026-07-01 |website=San Francisco Silent Film Festival |language=en-US}}</ref> ''Fæðing þjóðar'' var fyrsta „stórmynd“ bandarískrar sögu, þar sem ein saga er sögð í langri kvikmynd (myndin var allt að þrír tímar í sýningu og fyllti 12 spólur).<ref>{{Cite book|last=Hubbert|first=Julie|title=Celluloid Symphonies: Texts and Contexts in Film Music History|date=2011|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-94743-6|pages=12}}</ref> Eftir að styrjöldinni lauk komu fram evrópskir kvikmyndagerðarmenn á borð við [[Sergei Eisenstein]],<ref>{{Cite web |date=2017-11-27 |title=Sergei Eisenstein: Films That Shook the World |url=https://bampfa.org/program/sergei-eisenstein-films-shook-world |access-date=2026-07-05 |website=BAMPFA |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ashley |date=2024-12-13 |title=The Lost Films of Sergei Eisenstein: A Window into Cinema's Alternative History |url=https://cornellpress.cornell.edu/lost-films-of-eisensteinan-imaginary-cinema-dustin-condren-12-13-2024/ |access-date=2026-07-05 |website=Cornell University Press |language=en-US}}</ref> [[Friedrich Wilhelm Murnau]]<ref>{{Cite web |date=2021-11-12 |title=F. W. Murnau: Voyages into the Imaginary |url=https://bampfa.org/program/f-w-murnau-voyages-imaginary |access-date=2026-07-05 |website=BAMPFA |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |title=Friedrich Wilhelm Murnau 1888-1931 |url=https://www.dhm.de/lemo/biografie/wilhelm-friedrich-murnau |access-date=2026-07-05 |website=www.dhm.de |language=de}}</ref> og [[Fritz Lang]].<ref>{{Cite web |date=2018-10-25 |title=Fritz Lang & German Expressionism |url=https://bampfa.org/program/fritz-lang-german-expressionism |access-date=2026-07-05 |website=BAMPFA |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2015-12-04 |title=Fritz Lang: 10 essential films |url=https://www.bfi.org.uk/lists/fritz-lang-10-essential-films |access-date=2026-07-05 |website=BFI |language=en}}</ref> Þeir mótuðu listformið sem naut ört vaxandi vinsælda meðal almennings. Gamanleikarar sem hófu feril sinn í [[revía|revíum]] á sviði, eins og [[Charlie Chaplin]] og [[Buster Keaton]], áttu líka stóran þátt í þróun kvikmyndagerðarinnar og kvikmyndaiðnaðarins.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2009-11-13 |title=United Artists created |url=https://www.history.com/this-day-in-history/february-5/united-artists-created |access-date=2026-07-05 |website=HISTORY |language=en}}</ref><ref name=":10">{{Cite web |last=Ferrier |first=Aimee |date=2023-02-27 |title=Was 1927 the most revolutionary year for cinema? |url=https://faroutmagazine.co.uk/1927-revolutionary-year-for-cinema/ |access-date=2026-07-06 |website=faroutmagazine.co.uk |language=en-US}}</ref> === Hljóðmyndir === [[File:The_Jazz_Singer_(1927).webm|thumbtime=16|thumb|''[[Djasssöngvarinn]]'' (1927) var fyrsta talmyndin.]] Seint á [[1921-1930|3. áratug 20. aldar]] var tækni til að taka upp og fjölfalda hljóð komin á það stig að hægt var að skapa [[hljóðrás]] fyrir kvikmyndir með tónlist og tali, sem var samhæfð við myndina.<ref name=":8" /><ref>{{Cite web |last=admin |date=2021-11-08 |title=What Was The First Film With Sound? |url=https://macksennettstudios.net/what-was-the-first-film-with-sound/ |access-date=2026-07-05 |website=Mack Sennett Studios |language=en-US}}</ref> Þessar myndir voru kallaðar „talmyndir“ (''talkies'' á ensku).<ref>{{tímarit.is|4349290|Talmyndir|blað=Fálkinn|dags=6.7.1929|bls=6}}</ref><ref>{{Cite web |title=When did the Silent Film Era End? |url=https://kodakdigitizing.com/blogs/news/when-did-the-silent-film-era-end |access-date=2025-07-15 |website=Kodak Digitizing}}</ref><ref name=":8">{{Cite web |title=Experimentation with Sound {{!}} MoMA |url=https://www.moma.org/collection/terms/film/experimentation-with-sound |access-date=2025-07-15 |website=The Museum of Modern Art |language=en}}</ref> Eldri myndir voru þá kallaðar [[þögul mynd|þöglar myndir]], en þær þóttu fljótt úreltar og voru nær alveg horfnar af markaði í Bandaríkjunum um 1931.<ref name=":12">{{Cite web |title=The Silent Film Era |url=https://movingimage.org/collection/the-silent-film-era/ |access-date=2026-07-06 |website=Museum of the Moving Image |language=en-US}}</ref><ref name=":9" /> Árið 2013 var talið að aðeins um 14% af bandarískum kvikmyndum frá tíma þöglu myndanna hefðu varðveist á upprunalegu formi.<ref name=":9">{{Cite web |last=Barnes |first=Mike |date=2013-12-04 |title='Alarming' Study Shows Just How Few Silent Films Have Survived |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/alarming-study-shows-just-how-661810/ |access-date=2026-07-06 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Child |first=Ben |date=2013-12-04 |title=Vast majority of Hollywood silent films lost forever, study confirms |url=https://www.theguardian.com/film/2013/dec/04/american-silent-films-lost-forever |access-date=2026-07-06 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Árið 1927 kom fyrsta talmyndin út. Hún fékk nafnið ''[[Djasssöngvarinn]]'' (''The Jazz Singer''), gerð af bandaríska leikaranum [[Alan Crosland]]. Myndin notaðist við [[Vitaphone]]-kerfið frá [[Warner Bros]] þar sem hljóðrásin var sett á [[grammófónn|grammófónplötu]] sem var tengd við sýningarvélina til að samhæfa hljóð og mynd.<ref name=":13">{{Cite web |title=A brief history of sound in film |url=https://blog.scienceandmediamuseum.org.uk/brief-history-of-sound-in-film/ |access-date=2023-03-23 |website=National Science and Media Museum blog |date=13 September 2021 |language=en-GB}}</ref><ref name=":8" /> Fyrsta myndin í fullri lengd sem notaðist við þetta kerfi var ''[[Don Juan (kvikmynd frá 1926)|Don Juan]]'' (líka eftir Alan Crosland), en í henni er ekkert talað. Á sama tíma fundu þrír þýskir uppfinningamenn upp [[Tri-Ergon]]-aðferðina til að taka hljóð upp á kvikmyndafilmuna með því að breikka hana úr 35 mm í 42 mm til að koma þar fyrir [[ljóstónræma|ljóstónræmu]]. Þýska kvikmyndafyrirtækið [[Tobis Film]] tók þessa aðferð upp 1928. Þessi aðferð var notuð við framleiðslu stórmynda á borð við ''[[King Kong (kvikmynd frá 1933)|King Kong]]'' (1933).<ref name=":0">{{Cite book |last=Sonnenschein |first=David |title=Sound Design: The Expressive Power of Music, Voice and Sound Effects in Cinema |year=2001}}</ref><ref name=":13" /> Hljóðið hafði mikil áhrif á allar hliðar kvikmyndagerðar. Háværir [[ljósbogalampi|ljósbogalampar]] sem áður voru notaðir til að lýsa upp tökustaði viku fyrir [[ljósapera|glóperum]],<ref name=Allen15>{{cite web|author=Allen, Bob|url=http://www.amps.net/newsletters/issue15/15_lets_.htm|title=Let's Hear It For Sound|work=AMPS Newsletter|publisher=Association of Motion Picture Sound|date=Autumn 1995|access-date=December 13, 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20000108115255/http://www.amps.net/newsletters/issue15/15_lets_.htm|archive-date=January 8, 2000|df=mdy-all}}</ref> staðla þurfti hraða afspilunar í kvikmyndahúsum við 24 ramma á sekúndu, auk þess sem [[leikari|leikarar]] urðu að breyta um leikstíl og aðlagast hljóðupptökutækjum. Sumar stjörnur þöglu myndanna áttu erfitt með að aðlagast nýjum miðli og hurfu úr sviðsljósinu.<ref>{{cite web|url=https://movieweb.com/silent-movie-stars-who-didnt-make-it-in-the-talkies/|title=10 Silent Movie Stars Who Didn't Make It in the Talkies|author=Taryn Flaherty|date=16. nóvember 2023|website=Movieweb}}</ref> Ljóstónrásin varð brátt ríkjandi aðferð við fjölföldun og afspilun hljóðs, en hún var af lágum gæðum, einrása og veik fyrir truflunum vegna rispa og ryks á filmunni. Aðferðir til að draga úr truflunum fólu í sér að takmarka tíðnisvið afspilunar sem leiddi til þess að myndirnar fengu „holan hljóm“. Þegar [[sjónvarp]]ið kom til sögunnar reyndu kvikmyndahúsin að endurnýja afspilunartækni kvikmynda til að halda stöðu sinni. Árið 1952 kom [[Cinerama]] [[breiðtjald]]stæknin til sögunnar með þremur sýningarvélum og allt að sjö rása hljóðtækni með hágæða hljóði af [[segulband|segulböndum]].<ref>{{cite web |last=Hart |first=Martin B. |title=Cinerama |url=https://www.widescreenmuseum.com/widescreen/wingcr1.htm |publisher=The American WideScreen Museum |access-date=6 October 2012}}</ref> Þessi tækni var mjög mannaflsfrek og því ekki á færi nema stærstu kvikmyndahúsa. Árið 1976 komu [[Dolby Laboratories]] fram með tækni til að prenta tvær ljóstónrásir á 35 mm filmur ([[Dolby Stereo]])<ref name=":0">{{Cite book |last=Beck |first=Jay |title=Designing sound: audiovisual aesthetics in 1970s American cinema |date=2016 |isbn=978-0-8135-6415-9 |location=[[New Brunswick, New Jersey]] |oclc=945447753}}</ref> og með sérstakri tækni var hægt að ná allt að 4 rásum úr þeim.<ref>{{cite web|url=http://margo.student.utwente.nl/el/audio/dolby1.html |title=Dolby Surround Sound |publisher=Margo.student.utwente.nl |access-date=July 23, 2015}}</ref> Kvikmyndir á borð við ''[[Stjörnustríð]]'' (1977) og ''[[Hárið (kvikmynd)|Hárið]]'' (1979) nýttu sér þessa tækni. Á sama tíma komu fram filmur með segulræmu fyrir hljóðupptöku ([[Super 8]]) sem urðu vinsælar í upptökutækjum til heimilisnota.<ref>{{cite journal |url=https://books.google.com/books?id=hOIDAAAAMBAJ&pg=PA64 |title=Home-movie sound gets easier—and more professional |journal=Popular Mechanics |volume=144 |number=4 |page=64 |date=October 1975 |publisher=Hearst Magazines |access-date=2012-07-24}}</ref> Til að draga úr vandamálum með hljómgæði í ólíkum kvikmyndahúsum var [[THX]]-staðallinn mótaður af [[Lucasfilm]] fyrir sýningar á myndinni ''[[Jedinn snýr aftur]]'' 1983.<ref>{{cite book |last1=Rinzler |first1=J.W. |title=The Sounds of Star Wars |year=2010 |publisher=Chronicle Books |location=San Francisco |isbn=978-0-8118-7546-2 |page=146}}</ref> Snemma á 10. áratug 20. aldar tóku svo stafræn hljóðkerfi eins og [[Dolby Digital]] við. == Tilvísanir == {{reflist}} ==Tengt efni== * [[Kvikmyndagerð á Íslandi]] * [[Listi yfir íslenskar kvikmyndir]] {{stubbur|kvikmynd}} [[Flokkur:Kvikmyndir| ]] 2pd18bfpvwewfx1fs0zsycp890lc7mq 1982886 1982885 2026-10-16T11:00:44Z Akigka 183 /* Hljóðmyndir */ 1982886 wikitext text/x-wiki [[File:Le Voyage dans la Lune (1902).webm|upright=1.35|thumb|thumbtime=6:15|''[[Tunglferðin (kvikmynd frá 1902)|Tunglferðin]]'' (1902) er gjarnan álitin fyrsta myndin með söguþræði og fyrsta vísindaskáldsögumyndin.]] '''Kvikmynd''' er [[sjónlist]]averk þar sem sögur, hugmyndir, reynsla, skynjun og tilfinningar eru tjáðar með [[hreyfimynd]]. Hefðbundin kvikmynd er gerð úr röð [[mynd]]a sem sýndar eru hratt svo persónur og hlutir á myndinni virðast hreyfast. Þetta stafar af [[sjóntregða|sjóntregðu]] mannsaugans þar sem myndir haldast stutta stund á sjónhimnunni.<ref>{{tímarit.is|3288467|Úr sögu kvikmyndanna|höfundur=Jóhann Hannesson|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=23.2.1964|bls=1}}</ref><ref>{{tímarit.is|8188758|Þróunarsaga kvikmyndanna í stuttu máli|blað=Sýningarmaðurinn|1.6.1959|bls=5}}</ref> Hefðbundnar kvikmyndir eru búnar til með [[kvikmyndavél]]um sem taka margar myndir upp á [[Kvikmyndafilma|filmu]] eða á [[Stafræn kvikmyndun|stafrænu formi]]. Hljóð er einnig tekið upp á [[hljóðrás]] sem er samhæfð við kvikmyndina svo áhorfandinn upplifir hljóðið í samhengi við myndirnar. [[Teiknimynd]]ir eru gerðar úr teiknuðum myndum eða með tölvubúnaði. Í kvikmyndagerð eru stundum notaðar [[tæknibrellur]] til að skapa atriði og áhrif sem ekki eiga sér stoð í veruleikanum. Áhorfandinn [[dómfrestun|frestar dómi]] um sanngildi þess sem hann sér og lifir sig inn í kvikmyndina. Kvikmyndir eru almennt álitnar mikilvægt [[list]]form sem hefur þann tilgang að skemmta, segja sögur, mennta og upplýsa áhorfendur, beita áróðri og veita innblástur. Áhorfendur þurfa yfirleitt ekki sérstaka kunnáttu til að njóta kvikmynda sem geta því höfðað til fólks um allan heim. [[Talrás]] kvikmynda er [[þýðing|þýdd]] ýmist með [[talsetning]]u eða [[skjáþýðing]]u. Kvikmyndir eru mikilvægur hluti [[menning]]ar sem þær bæði endurspegla og skapa. == Saga == === Fyrstu kvikmyndirnar === {{Multiple image | image1 = Roundhay Garden Scene (1888) 7fps.webm | caption1 = ''[[Roundhay Garden Scene]]'', elsta kvikmynd heims sem hefur varðveist, eftir [[Louis Le Prince]], 1888. | image2 = Llegada del tren a la estaci n de La Ciotat C-416912632-large.jpg | caption2 = Rammi úr ''[[L'Arrivée d'un train en gare de La Ciotat]]'', einni fyrstu myndinni sem sýnd var í kvikmyndahúsi, 1896. | total_width = 450 }} Undir lok [[1881-1890|9. áratugar 19. aldar]] var fundin upp [[ljósmyndafilma]] úr [[tréningur|tréningi]] og [[kvikmyndatökuvél]]ar sem tóku ljósmyndir hratt upp á filmuna með því að opna ljósopið mörgum sinnum hratt um leið og filmunni var rennt framhjá því. Þannig varð til [[kvikmyndafilma]] sem var undin upp á spólu.<ref>{{Cite web |title=Celluloid Film {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/celluloid-film |access-date=2026-06-29 |website=EBSCO |language=en|date=2023|last=Sanders|first=Vicki A}}</ref><ref>{{Cite web |title=The cameras that brought photography to the people |url=https://museumsvictoria.com.au/article/the-cameras-that-brought-photography-to-the-people/ |access-date=2026-06-29 |website=Museums Victoria|last=French|first=Robert}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Early History of Motion Pictures {{!}} American Experience {{!}} PBS |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pickford-early-history-motion-pictures/ |access-date=2026-06-29 |website=www.pbs.org |language=en|last=Pickford|first=Mary}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lesso |first=Rosie |date=2024-08-12 |title=Who Invented the First Motion Picture Camera? |url=https://www.thecollector.com/who-invented-the-first-motion-picture-camera/ |access-date=2026-06-29 |website=TheCollector |language=en}}</ref> Elsta kvikmynd sem varðveist hefur er ''[[Roundhay Garden Scene]]'' frá 1888. Myndin er þrjár sekúndur og sýnir fólk, klætt í spariföt, dansandi um í garði. Leikstjóri myndarinnar var hinn franski [[Louis Le Prince]]. Alls komu fjórar myndir út það ár. Þrjár af þeim voru gerðar af Le Prince. Þær voru ''Roundhay Garden Scene'', ''Accordion Player'' og ''Traffic Crossing Leeds Bridge''. Sú fjórða var ''Horse and Rider Jumping Over an Obstacle'', gerð af hinum þýska [[Ottomar Anschütz]]. Til að horfa á þessar fyrstu myndir þurfti áhorfandinn að leggja augað að linsu sérstaks tækis, eins og [[Electrotachyscope]],<ref name=":5">{{Cite web |title=Ottomar Anschutz at Historic Camera |url=https://www.historiccamera.com/cgi-bin/librarium2/pm.cgi?action=app_display&app=datasheet&app_id=1572 |access-date=2026-06-28 |website=www.historiccamera.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ottomar Anschütz perfected the zootrope {{!}} Camera Museum |url=https://www.cameramuseum.ch/en/discover/permanent-exhibition/the-plate-era/ottomar-anschutz-perfected-the-zootrope/ |access-date=2026-06-28 |website=www.cameramuseum.ch}}</ref> [[Kinetoscope]],<ref name=":6">{{Cite web |date=2020-06-18 |title=A very short history of cinema |url=https://www.scienceandmediamuseum.org.uk/objects-and-stories/very-short-history-of-cinema |access-date=2026-06-29 |website=The National Science and Media Museum}}</ref> eða [[Mutoscope]].<ref>{{Cite web |last=Roos |first=Dave |date=2025-02-27 |title=How Movie Theaters Got Their Start in America |url=https://www.history.com/articles/movie-theaters-origins-america |access-date=2026-06-30 |website=HISTORY |language=en}}</ref> Undir lok [[1891-1900|10. áratugarins]] voru fundnar upp [[sýningarvél]]ar sem gátu varpað myndinni upp á [[kvikmyndatjald]] svo margir áhorfendur gátu horft á myndina í einu.<ref>{{Cite web |title=Early Movie Audiences |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pickford-early-movie-audiences/ |access-date=2026-06-29 |website=www.pbs.org |language=en|last=Pickford|first=Mary}}</ref> === Þróun listformsins === Fyrstu kviimyndirnar voru mjög stuttar og sýndu eitt atvik með einni samfelldri óhreyfðri töku.<ref name=":6" /> [[Klipping (kvikmyndagerð)|Klippingar]] eða önnur tækni [[kvikmyndalist]]ar voru ekki komnar til sögunnar. Mynd af verkafólki á leið úr verksmiðju Lumière í Lyon er dæmi um slíka mynd. Sjónarhornið er beint á dyr verksmiðjunnar og fólkið fer út og beygir svo til hægri eða vinstri.<ref>{{Cite web |last=Lattanzio |first=Ryan |date=2020-03-22 |title=On This Day in 1895, the Lumière Brothers Debuted Their First Film and Changed the World |url=https://www.indiewire.com/features/general/lumiere-brothers-workers-leaving-factory-anniversary-1202219698/ |access-date=2026-06-30 |website=IndieWire |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Louis Lumière. Sortie d'usine (Workers Leaving the Lumière Factory). 1895 {{!}} MoMA |url=https://www.moma.org/collection/works/307155 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241218235859/https://www.moma.org/collection/works/307155 |archive-date=2024-12-18 |access-date=2026-06-30 |website=The Museum of Modern Art |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2013-12-03 |title=Sortie d'usine, [IV] |url=https://catalogue-lumiere.com/sortie-dusine-iv/ |access-date=2026-06-30 |website=Catalogue Lumière |language=fr-FR}}</ref> Í bandarísku myndinni ''[[A Trip Down Market Street]]'' var myndavélin staðsett á [[kláfvagn]]i í [[San Francisco]] og hreyfðist því eftir teinum.<ref>{{Cite news |last=Chokshi |first=Niraj |date=2018-04-14 |title=Found Footage Offers a New Glimpse at 1906 San Francisco Earthquake |url=https://www.nytimes.com/2018/04/14/us/san-francisco-earthquake-film.html |access-date=2026-06-30 |work=The New York Times}}</ref> Í byrjun 20. aldar tók kvikmyndagerðarfólk að setja nokkur atriði saman til að segja sögu. Með því að setja atriðin saman í eina samfellda kvikmynd verður til samfella í hugum áhorfenda sem er forsenda allrar sagnamennsku í kvikmyndagerð. Ef ein mynd sýnir til dæmis konu horfa út um glugga, mun áhorfandi túlka næsta atriði (hvað sem það er) sem það sem konan var að horfa á. Í fyrstu voru þetta stöðugar tökur frá einu sjónarhorni, en seinna hóf fólk að taka atriði upp út frá fleiri sjónarhornum.<ref>{{Cite web |title=Changes in Film Style in the 1910s |url=https://wcftr.commarts.wisc.edu/index.php/exhibits/the-harry-roy-aitken-papers/changes-in-film-style-in-the-1910s/ |access-date=2026-06-30 |website=University of Wisconsin–Madison}}</ref> Myndin ''[[Tunglferðin (kvikmynd frá 1902)|Tunglferðin]]'' sem franski sjónhverfingamaðurinn [[Georges Meliés]] gerði árið 1902, er talinn vera fyrsta myndin með alvöru handriti. Myndin sjálf er [[þögul kvikmynd|þögul]], en ákveðnir hlutir líkjast nútíma[[Handrit|kvikmyndahandriti]]. Þegar þessar fyrstu þöglu myndir voru sýndar í [[kvikmyndahús]]um var gjarnan fenginn [[píanó]]leikari eða [[organisti]] til að leika undir og byggja með því undir andrúmsloftið í myndinni.<ref name=":7">{{Cite web |last=Nguyen |first=Sophia |date=2018-06-11 |title=Not "Mickey Mousing": the rigors of accompanying silent films |url=https://www.harvardmagazine.com/2018/06/silent-films |access-date=2026-06-30 |website=Harvard Magazine |language=en}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Ross |first=Alex |date=2025-12-22 |title=The Organists Improvising Soundtracks to Silent Films |url=https://www.newyorker.com/magazine/2025/12/29/the-organists-improvising-soundtracks-to-silent-films |access-date=2026-06-30 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X}}</ref> Þegar kom fram á 3. áratuginn fylgdu myndinni nótur með undirleik.<ref>{{Cite web |last=Pruitt |first=John |date=1993-12-19 |title=Between Theater and Cinema: Silent Film Accompaniment in the 1920s |url=https://americansymphony.org/concert-notes/between-theater-and-cinema-silent-film-accompaniment-in-the-1920s/ |access-date=2026-06-30 |website=American Symphony Orchestra |language=en-US}}</ref> [[File:GIF of Buster Keaton in "Steamboat Bill Jr" 1928.gif|thumb|Buster Keaton lék sjálfur í fjölmörgum áhættuatriðum eins og í myndinni ''[[Steamboat Bill, Jr.]]'' (1928).]] Þegar [[fyrri heimsstyrjöld]] braust út stöðvaðist kvikmyndagerð til afþreyingar í Evrópu, meðan hún blómstraði á sama tíma í Bandaríkjunum, sérstaklega með uppgangi [[Hollywood]] í Kaliforníu. Á þessum tíma gerði [[D. W. Griffith]] myndirnar ''[[Fæðing þjóðar]]'' (1915) og ''[[Umburðarleysi]]'' (1916).<ref>{{Cite web |last=Kizirian |first=Shari |date=2020-01-20 |title=1917: The Year That Changed the Movies |url=https://silentfilm.org/1917-the-year-that-changed-the-movies/ |access-date=2026-07-01 |website=San Francisco Silent Film Festival |language=en-US}}</ref> ''Fæðing þjóðar'' var fyrsta „stórmynd“ bandarískrar sögu, þar sem ein saga er sögð í langri kvikmynd (myndin var allt að þrír tímar í sýningu og fyllti 12 spólur).<ref>{{Cite book|last=Hubbert|first=Julie|title=Celluloid Symphonies: Texts and Contexts in Film Music History|date=2011|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-94743-6|pages=12}}</ref> Eftir að styrjöldinni lauk komu fram evrópskir kvikmyndagerðarmenn á borð við [[Sergei Eisenstein]],<ref>{{Cite web |date=2017-11-27 |title=Sergei Eisenstein: Films That Shook the World |url=https://bampfa.org/program/sergei-eisenstein-films-shook-world |access-date=2026-07-05 |website=BAMPFA |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ashley |date=2024-12-13 |title=The Lost Films of Sergei Eisenstein: A Window into Cinema's Alternative History |url=https://cornellpress.cornell.edu/lost-films-of-eisensteinan-imaginary-cinema-dustin-condren-12-13-2024/ |access-date=2026-07-05 |website=Cornell University Press |language=en-US}}</ref> [[Friedrich Wilhelm Murnau]]<ref>{{Cite web |date=2021-11-12 |title=F. W. Murnau: Voyages into the Imaginary |url=https://bampfa.org/program/f-w-murnau-voyages-imaginary |access-date=2026-07-05 |website=BAMPFA |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |title=Friedrich Wilhelm Murnau 1888-1931 |url=https://www.dhm.de/lemo/biografie/wilhelm-friedrich-murnau |access-date=2026-07-05 |website=www.dhm.de |language=de}}</ref> og [[Fritz Lang]].<ref>{{Cite web |date=2018-10-25 |title=Fritz Lang & German Expressionism |url=https://bampfa.org/program/fritz-lang-german-expressionism |access-date=2026-07-05 |website=BAMPFA |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2015-12-04 |title=Fritz Lang: 10 essential films |url=https://www.bfi.org.uk/lists/fritz-lang-10-essential-films |access-date=2026-07-05 |website=BFI |language=en}}</ref> Þeir mótuðu listformið sem naut ört vaxandi vinsælda meðal almennings. Gamanleikarar sem hófu feril sinn í [[revía|revíum]] á sviði, eins og [[Charlie Chaplin]] og [[Buster Keaton]], áttu líka stóran þátt í þróun kvikmyndagerðarinnar og kvikmyndaiðnaðarins.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2009-11-13 |title=United Artists created |url=https://www.history.com/this-day-in-history/february-5/united-artists-created |access-date=2026-07-05 |website=HISTORY |language=en}}</ref><ref name=":10">{{Cite web |last=Ferrier |first=Aimee |date=2023-02-27 |title=Was 1927 the most revolutionary year for cinema? |url=https://faroutmagazine.co.uk/1927-revolutionary-year-for-cinema/ |access-date=2026-07-06 |website=faroutmagazine.co.uk |language=en-US}}</ref> === Hljóðmyndir === [[File:The_Jazz_Singer_(1927).webm|thumbtime=16|thumb|''[[Djasssöngvarinn]]'' (1927) var fyrsta talmyndin.]] Seint á [[1921-1930|3. áratug 20. aldar]] var tækni til að taka upp og fjölfalda hljóð komin á það stig að hægt var að skapa [[hljóðrás]] fyrir kvikmyndir með tónlist og tali, sem var samhæfð við myndina.<ref name=":8" /><ref>{{Cite web |last=admin |date=2021-11-08 |title=What Was The First Film With Sound? |url=https://macksennettstudios.net/what-was-the-first-film-with-sound/ |access-date=2026-07-05 |website=Mack Sennett Studios |language=en-US}}</ref> Þessar myndir voru kallaðar „talmyndir“ (''talkies'' á ensku).<ref>{{tímarit.is|4349290|Talmyndir|blað=Fálkinn|dags=6.7.1929|bls=6}}</ref><ref>{{Cite web |title=When did the Silent Film Era End? |url=https://kodakdigitizing.com/blogs/news/when-did-the-silent-film-era-end |access-date=2025-07-15 |website=Kodak Digitizing}}</ref><ref name=":8">{{Cite web |title=Experimentation with Sound {{!}} MoMA |url=https://www.moma.org/collection/terms/film/experimentation-with-sound |access-date=2025-07-15 |website=The Museum of Modern Art |language=en}}</ref> Eldri myndir voru þá kallaðar [[þögul mynd|þöglar myndir]], en þær þóttu fljótt úreltar og voru nær alveg horfnar af markaði í Bandaríkjunum um 1931.<ref name=":12">{{Cite web |title=The Silent Film Era |url=https://movingimage.org/collection/the-silent-film-era/ |access-date=2026-07-06 |website=Museum of the Moving Image |language=en-US}}</ref><ref name=":9" /> Árið 2013 var talið að aðeins um 14% af bandarískum kvikmyndum frá tíma þöglu myndanna hefðu varðveist á upprunalegu formi.<ref name=":9">{{Cite web |last=Barnes |first=Mike |date=2013-12-04 |title='Alarming' Study Shows Just How Few Silent Films Have Survived |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/alarming-study-shows-just-how-661810/ |access-date=2026-07-06 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Child |first=Ben |date=2013-12-04 |title=Vast majority of Hollywood silent films lost forever, study confirms |url=https://www.theguardian.com/film/2013/dec/04/american-silent-films-lost-forever |access-date=2026-07-06 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Árið 1927 kom fyrsta talmyndin út. Hún fékk nafnið ''[[Djasssöngvarinn]]'' (''The Jazz Singer''), gerð af bandaríska leikaranum [[Alan Crosland]]. Myndin notaðist við [[Vitaphone]]-kerfið frá [[Warner Bros]] þar sem hljóðrásin var sett á [[grammófónn|grammófónplötu]] sem var tengd við sýningarvélina til að samhæfa hljóð og mynd.<ref name=":13">{{Cite web |title=A brief history of sound in film |url=https://blog.scienceandmediamuseum.org.uk/brief-history-of-sound-in-film/ |access-date=2023-03-23 |website=National Science and Media Museum blog |date=13 September 2021 |language=en-GB}}</ref><ref name=":8" /> Fyrsta myndin í fullri lengd sem notaðist við þetta kerfi var ''[[Don Juan (kvikmynd frá 1926)|Don Juan]]'' (líka eftir Alan Crosland), en í henni er ekkert talað. Á sama tíma fundu þrír þýskir uppfinningamenn upp [[Tri-Ergon]]-aðferðina til að taka hljóð upp á kvikmyndafilmuna með því að breikka hana úr 35 mm í 42 mm til að koma þar fyrir [[ljóstónræma|ljóstónræmu]]. Þýska kvikmyndafyrirtækið [[Tobis Film]] tók þessa aðferð upp 1928. Þessi aðferð var notuð við framleiðslu stórmynda á borð við ''[[King Kong (kvikmynd frá 1933)|King Kong]]'' (1933).<ref name=":0">{{Cite book |last=Sonnenschein |first=David |title=Sound Design: The Expressive Power of Music, Voice and Sound Effects in Cinema |year=2001}}</ref><ref name=":13" /> Hljóðið hafði mikil áhrif á allar hliðar kvikmyndagerðar. Háværir [[ljósbogalampi|ljósbogalampar]] sem áður voru notaðir til að lýsa upp tökustaði viku fyrir [[ljósapera|glóperum]],<ref name=Allen15>{{cite web|author=Allen, Bob|url=http://www.amps.net/newsletters/issue15/15_lets_.htm|title=Let's Hear It For Sound|work=AMPS Newsletter|publisher=Association of Motion Picture Sound|date=Autumn 1995|access-date=December 13, 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20000108115255/http://www.amps.net/newsletters/issue15/15_lets_.htm|archive-date=January 8, 2000|df=mdy-all}}</ref> staðla þurfti hraða afspilunar í kvikmyndahúsum við 24 ramma á sekúndu, auk þess sem [[leikari|leikarar]] urðu að breyta um leikstíl og aðlagast hljóðupptökutækjum. Sumar stjörnur þöglu myndanna áttu erfitt með að aðlagast nýjum miðli og hurfu úr sviðsljósinu.<ref>{{cite web|url=https://movieweb.com/silent-movie-stars-who-didnt-make-it-in-the-talkies/|title=10 Silent Movie Stars Who Didn't Make It in the Talkies|author=Taryn Flaherty|date=16. nóvember 2023|website=Movieweb}}</ref> Ljóstónrásin varð brátt ríkjandi aðferð við fjölföldun og afspilun hljóðs, en hún var af lágum gæðum, einrása og veik fyrir truflunum vegna rispa og ryks á filmunni. Aðferðir til að draga úr truflunum fólu í sér að takmarka tíðnisvið afspilunar sem leiddi til þess að myndirnar fengu „holan hljóm“. Þegar [[sjónvarp]]ið kom til sögunnar reyndu kvikmyndahúsin að endurnýja afspilunartækni kvikmynda til að halda stöðu sinni. Árið 1952 kom [[Cinerama]] [[breiðtjald]]stæknin til sögunnar með þremur sýningarvélum og allt að sjö rása hljóðtækni með hágæða hljóði af [[segulband|segulböndum]].<ref>{{cite web |last=Hart |first=Martin B. |title=Cinerama |url=https://www.widescreenmuseum.com/widescreen/wingcr1.htm |publisher=The American WideScreen Museum |access-date=6 October 2012}}</ref> Þessi tækni var mjög mannaflsfrek og því ekki á færi nema stærstu kvikmyndahúsa. Breiðtjaldstæknin fyrir kvikmyndir ([[CinemaScope]] og [[Panavision]]) var þó komin til að vera og breiddist hratt út um heiminn á 6. áratugnum. Árið 1976 komu [[Dolby Laboratories]] fram með tækni til að prenta tvær ljóstónrásir á 35 mm filmur ([[Dolby Stereo]])<ref name=":0">{{Cite book |last=Beck |first=Jay |title=Designing sound: audiovisual aesthetics in 1970s American cinema |date=2016 |isbn=978-0-8135-6415-9 |location=[[New Brunswick, New Jersey]] |oclc=945447753}}</ref> og með sérstakri tækni var hægt að ná allt að 4 rásum úr þeim.<ref>{{cite web|url=http://margo.student.utwente.nl/el/audio/dolby1.html |title=Dolby Surround Sound |publisher=Margo.student.utwente.nl |access-date=July 23, 2015}}</ref> Kvikmyndir á borð við ''[[Stjörnustríð]]'' (1977) og ''[[Hárið (kvikmynd)|Hárið]]'' (1979) nýttu sér þessa tækni. Á sama tíma komu fram filmur með segulræmu fyrir hljóðupptöku ([[Super 8]]) sem urðu vinsælar í upptökutækjum til heimilisnota.<ref>{{cite journal |url=https://books.google.com/books?id=hOIDAAAAMBAJ&pg=PA64 |title=Home-movie sound gets easier—and more professional |journal=Popular Mechanics |volume=144 |number=4 |page=64 |date=October 1975 |publisher=Hearst Magazines |access-date=2012-07-24}}</ref> Til að draga úr vandamálum með hljómgæði í ólíkum kvikmyndahúsum var [[THX]]-staðallinn mótaður af [[Lucasfilm]] fyrir sýningar á myndinni ''[[Jedinn snýr aftur]]'' 1983.<ref>{{cite book |last1=Rinzler |first1=J.W. |title=The Sounds of Star Wars |year=2010 |publisher=Chronicle Books |location=San Francisco |isbn=978-0-8118-7546-2 |page=146}}</ref> Snemma á 10. áratug 20. aldar tóku svo stafræn hljóðkerfi eins og [[Dolby Digital]] við. == Tilvísanir == {{reflist}} ==Tengt efni== * [[Kvikmyndagerð á Íslandi]] * [[Listi yfir íslenskar kvikmyndir]] {{stubbur|kvikmynd}} [[Flokkur:Kvikmyndir| ]] knjzar85zhpgncj1mpwi1gnai873wr5 1982888 1982886 2026-10-16T11:27:50Z Akigka 183 1982888 wikitext text/x-wiki [[File:Le Voyage dans la Lune (1902).webm|upright=1.35|thumb|thumbtime=6:15|''[[Tunglferðin (kvikmynd frá 1902)|Tunglferðin]]'' (1902) er gjarnan álitin fyrsta myndin með söguþræði og fyrsta vísindaskáldsögumyndin.]] '''Kvikmynd''' er [[sjónlist]]averk þar sem sögur, hugmyndir, reynsla, skynjun og tilfinningar eru tjáðar með [[hreyfimynd]]. Hefðbundin kvikmynd er gerð úr röð [[mynd]]a sem sýndar eru hratt svo persónur og hlutir á myndinni virðast hreyfast. Þetta stafar af [[sjóntregða|sjóntregðu]] mannsaugans þar sem myndir haldast stutta stund á sjónhimnunni.<ref>{{tímarit.is|3288467|Úr sögu kvikmyndanna|höfundur=Jóhann Hannesson|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=23.2.1964|bls=1}}</ref><ref>{{tímarit.is|8188758|Þróunarsaga kvikmyndanna í stuttu máli|blað=Sýningarmaðurinn|1.6.1959|bls=5}}</ref> Hefðbundnar kvikmyndir eru búnar til með [[kvikmyndavél]]um sem taka margar myndir upp á [[Kvikmyndafilma|filmu]] eða á [[Stafræn kvikmyndun|stafrænu formi]]. Hljóð er einnig tekið upp á [[hljóðrás]] sem er samhæfð við kvikmyndina svo áhorfandinn upplifir hljóðið í samhengi við myndirnar. [[Teiknimynd]]ir eru gerðar úr teiknuðum myndum eða með tölvubúnaði. Í kvikmyndagerð eru stundum notaðar [[tæknibrellur]] til að skapa atriði og áhrif sem ekki eiga sér stoð í veruleikanum. Áhorfandinn [[dómfrestun|frestar dómi]] um sanngildi þess sem hann sér og lifir sig inn í kvikmyndina. Kvikmyndir eru almennt álitnar mikilvægt [[list]]form sem hefur þann tilgang að skemmta, segja sögur, mennta og upplýsa áhorfendur, beita áróðri og veita innblástur. Áhorfendur þurfa yfirleitt ekki sérstaka kunnáttu til að njóta kvikmynda sem geta því höfðað til fólks um allan heim. [[Talrás]] kvikmynda er [[þýðing|þýdd]] ýmist með [[talsetning]]u eða [[skjáþýðing]]u. Kvikmyndir eru mikilvægur hluti [[menning]]ar sem þær bæði endurspegla og skapa. == Saga == === Fyrstu kvikmyndirnar === {{Multiple image | image1 = Roundhay Garden Scene (1888) 7fps.webm | caption1 = ''[[Roundhay Garden Scene]]'', elsta kvikmynd heims sem hefur varðveist, eftir [[Louis Le Prince]], 1888. | image2 = Llegada del tren a la estaci n de La Ciotat C-416912632-large.jpg | caption2 = Rammi úr ''[[L'Arrivée d'un train en gare de La Ciotat]]'', einni fyrstu myndinni sem sýnd var í kvikmyndahúsi, 1896. | total_width = 450 }} Undir lok [[1881-1890|9. áratugar 19. aldar]] var fundin upp [[ljósmyndafilma]] úr [[tréningur|tréningi]] og [[kvikmyndatökuvél]]ar sem tóku ljósmyndir hratt upp á filmuna með því að opna ljósopið mörgum sinnum hratt um leið og filmunni var rennt framhjá því. Þannig varð til [[kvikmyndafilma]] sem var undin upp á spólu.<ref>{{Cite web |title=Celluloid Film {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/celluloid-film |access-date=2026-06-29 |website=EBSCO |language=en|date=2023|last=Sanders|first=Vicki A}}</ref><ref>{{Cite web |title=The cameras that brought photography to the people |url=https://museumsvictoria.com.au/article/the-cameras-that-brought-photography-to-the-people/ |access-date=2026-06-29 |website=Museums Victoria|last=French|first=Robert}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Early History of Motion Pictures {{!}} American Experience {{!}} PBS |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pickford-early-history-motion-pictures/ |access-date=2026-06-29 |website=www.pbs.org |language=en|last=Pickford|first=Mary}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lesso |first=Rosie |date=2024-08-12 |title=Who Invented the First Motion Picture Camera? |url=https://www.thecollector.com/who-invented-the-first-motion-picture-camera/ |access-date=2026-06-29 |website=TheCollector |language=en}}</ref> Elsta kvikmynd sem varðveist hefur er ''[[Roundhay Garden Scene]]'' frá 1888. Myndin er þrjár sekúndur og sýnir fólk, klætt í spariföt, dansandi um í garði. Leikstjóri myndarinnar var hinn franski [[Louis Le Prince]]. Alls komu fjórar myndir út það ár. Þrjár af þeim voru gerðar af Le Prince. Þær voru ''Roundhay Garden Scene'', ''Accordion Player'' og ''Traffic Crossing Leeds Bridge''. Sú fjórða var ''Horse and Rider Jumping Over an Obstacle'', gerð af hinum þýska [[Ottomar Anschütz]]. Til að horfa á þessar fyrstu myndir þurfti áhorfandinn að leggja augað að linsu sérstaks tækis, eins og [[Electrotachyscope]],<ref name=":5">{{Cite web |title=Ottomar Anschutz at Historic Camera |url=https://www.historiccamera.com/cgi-bin/librarium2/pm.cgi?action=app_display&app=datasheet&app_id=1572 |access-date=2026-06-28 |website=www.historiccamera.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ottomar Anschütz perfected the zootrope {{!}} Camera Museum |url=https://www.cameramuseum.ch/en/discover/permanent-exhibition/the-plate-era/ottomar-anschutz-perfected-the-zootrope/ |access-date=2026-06-28 |website=www.cameramuseum.ch}}</ref> [[Kinetoscope]],<ref name=":6">{{Cite web |date=2020-06-18 |title=A very short history of cinema |url=https://www.scienceandmediamuseum.org.uk/objects-and-stories/very-short-history-of-cinema |access-date=2026-06-29 |website=The National Science and Media Museum}}</ref> eða [[Mutoscope]].<ref>{{Cite web |last=Roos |first=Dave |date=2025-02-27 |title=How Movie Theaters Got Their Start in America |url=https://www.history.com/articles/movie-theaters-origins-america |access-date=2026-06-30 |website=HISTORY |language=en}}</ref> Undir lok [[1891-1900|10. áratugarins]] voru fundnar upp [[sýningarvél]]ar sem gátu varpað myndinni upp á [[kvikmyndatjald]] svo margir áhorfendur gátu horft á myndina í einu.<ref>{{Cite web |title=Early Movie Audiences |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pickford-early-movie-audiences/ |access-date=2026-06-29 |website=www.pbs.org |language=en|last=Pickford|first=Mary}}</ref> === Þróun listformsins === Fyrstu kviimyndirnar voru mjög stuttar og sýndu eitt atvik með einni samfelldri óhreyfðri töku.<ref name=":6" /> [[Klipping (kvikmyndagerð)|Klippingar]] eða önnur tækni [[kvikmyndalist]]ar voru ekki komnar til sögunnar. Mynd af verkafólki á leið úr verksmiðju Lumière í Lyon er dæmi um slíka mynd. Sjónarhornið er beint á dyr verksmiðjunnar og fólkið fer út og beygir svo til hægri eða vinstri.<ref>{{Cite web |last=Lattanzio |first=Ryan |date=2020-03-22 |title=On This Day in 1895, the Lumière Brothers Debuted Their First Film and Changed the World |url=https://www.indiewire.com/features/general/lumiere-brothers-workers-leaving-factory-anniversary-1202219698/ |access-date=2026-06-30 |website=IndieWire |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Louis Lumière. Sortie d'usine (Workers Leaving the Lumière Factory). 1895 {{!}} MoMA |url=https://www.moma.org/collection/works/307155 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241218235859/https://www.moma.org/collection/works/307155 |archive-date=2024-12-18 |access-date=2026-06-30 |website=The Museum of Modern Art |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2013-12-03 |title=Sortie d'usine, [IV] |url=https://catalogue-lumiere.com/sortie-dusine-iv/ |access-date=2026-06-30 |website=Catalogue Lumière |language=fr-FR}}</ref> Í bandarísku myndinni ''[[A Trip Down Market Street]]'' var myndavélin staðsett á [[kláfvagn]]i í [[San Francisco]] og hreyfðist því eftir teinum.<ref>{{Cite news |last=Chokshi |first=Niraj |date=2018-04-14 |title=Found Footage Offers a New Glimpse at 1906 San Francisco Earthquake |url=https://www.nytimes.com/2018/04/14/us/san-francisco-earthquake-film.html |access-date=2026-06-30 |work=The New York Times}}</ref> Í byrjun 20. aldar tók kvikmyndagerðarfólk að setja nokkur atriði saman til að segja sögu. Með því að setja atriðin saman í eina samfellda kvikmynd verður til samfella í hugum áhorfenda sem er forsenda allrar sagnamennsku í kvikmyndagerð. Ef ein mynd sýnir til dæmis konu horfa út um glugga, mun áhorfandi túlka næsta atriði (hvað sem það er) sem það sem konan var að horfa á. Í fyrstu voru þetta stöðugar tökur frá einu sjónarhorni, en seinna hóf fólk að taka atriði upp út frá fleiri sjónarhornum.<ref>{{Cite web |title=Changes in Film Style in the 1910s |url=https://wcftr.commarts.wisc.edu/index.php/exhibits/the-harry-roy-aitken-papers/changes-in-film-style-in-the-1910s/ |access-date=2026-06-30 |website=University of Wisconsin–Madison}}</ref> Myndin ''[[Tunglferðin (kvikmynd frá 1902)|Tunglferðin]]'' sem franski sjónhverfingamaðurinn [[Georges Meliés]] gerði árið 1902, er talinn vera fyrsta myndin með alvöru handriti. Myndin sjálf er [[þögul kvikmynd|þögul]], en ákveðnir hlutir líkjast nútíma[[Handrit|kvikmyndahandriti]]. Þegar þessar fyrstu þöglu myndir voru sýndar í [[kvikmyndahús]]um var gjarnan fenginn [[píanó]]leikari eða [[organisti]] til að leika undir og byggja með því undir andrúmsloftið í myndinni.<ref name=":7">{{Cite web |last=Nguyen |first=Sophia |date=2018-06-11 |title=Not "Mickey Mousing": the rigors of accompanying silent films |url=https://www.harvardmagazine.com/2018/06/silent-films |access-date=2026-06-30 |website=Harvard Magazine |language=en}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Ross |first=Alex |date=2025-12-22 |title=The Organists Improvising Soundtracks to Silent Films |url=https://www.newyorker.com/magazine/2025/12/29/the-organists-improvising-soundtracks-to-silent-films |access-date=2026-06-30 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X}}</ref> Þegar kom fram á 3. áratuginn fylgdu myndinni nótur með undirleik.<ref>{{Cite web |last=Pruitt |first=John |date=1993-12-19 |title=Between Theater and Cinema: Silent Film Accompaniment in the 1920s |url=https://americansymphony.org/concert-notes/between-theater-and-cinema-silent-film-accompaniment-in-the-1920s/ |access-date=2026-06-30 |website=American Symphony Orchestra |language=en-US}}</ref> [[File:GIF of Buster Keaton in "Steamboat Bill Jr" 1928.gif|thumb|Buster Keaton lék sjálfur í fjölmörgum áhættuatriðum eins og í myndinni ''[[Steamboat Bill, Jr.]]'' (1928).]] Þegar [[fyrri heimsstyrjöld]] braust út stöðvaðist kvikmyndagerð til afþreyingar í Evrópu, meðan hún blómstraði á sama tíma í Bandaríkjunum, sérstaklega með uppgangi [[Hollywood]] í Kaliforníu. Á þessum tíma gerði [[D. W. Griffith]] myndirnar ''[[Fæðing þjóðar]]'' (1915) og ''[[Umburðarleysi]]'' (1916).<ref>{{Cite web |last=Kizirian |first=Shari |date=2020-01-20 |title=1917: The Year That Changed the Movies |url=https://silentfilm.org/1917-the-year-that-changed-the-movies/ |access-date=2026-07-01 |website=San Francisco Silent Film Festival |language=en-US}}</ref> ''Fæðing þjóðar'' var fyrsta „stórmynd“ bandarískrar sögu, þar sem ein saga er sögð í langri kvikmynd (myndin var allt að þrír tímar í sýningu og fyllti 12 spólur).<ref>{{Cite book|last=Hubbert|first=Julie|title=Celluloid Symphonies: Texts and Contexts in Film Music History|date=2011|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-94743-6|pages=12}}</ref> Eftir að styrjöldinni lauk komu fram evrópskir kvikmyndagerðarmenn á borð við [[Sergei Eisenstein]],<ref>{{Cite web |date=2017-11-27 |title=Sergei Eisenstein: Films That Shook the World |url=https://bampfa.org/program/sergei-eisenstein-films-shook-world |access-date=2026-07-05 |website=BAMPFA |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ashley |date=2024-12-13 |title=The Lost Films of Sergei Eisenstein: A Window into Cinema's Alternative History |url=https://cornellpress.cornell.edu/lost-films-of-eisensteinan-imaginary-cinema-dustin-condren-12-13-2024/ |access-date=2026-07-05 |website=Cornell University Press |language=en-US}}</ref> [[Friedrich Wilhelm Murnau]]<ref>{{Cite web |date=2021-11-12 |title=F. W. Murnau: Voyages into the Imaginary |url=https://bampfa.org/program/f-w-murnau-voyages-imaginary |access-date=2026-07-05 |website=BAMPFA |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |title=Friedrich Wilhelm Murnau 1888-1931 |url=https://www.dhm.de/lemo/biografie/wilhelm-friedrich-murnau |access-date=2026-07-05 |website=www.dhm.de |language=de}}</ref> og [[Fritz Lang]].<ref>{{Cite web |date=2018-10-25 |title=Fritz Lang & German Expressionism |url=https://bampfa.org/program/fritz-lang-german-expressionism |access-date=2026-07-05 |website=BAMPFA |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2015-12-04 |title=Fritz Lang: 10 essential films |url=https://www.bfi.org.uk/lists/fritz-lang-10-essential-films |access-date=2026-07-05 |website=BFI |language=en}}</ref> Þeir mótuðu listformið sem naut ört vaxandi vinsælda meðal almennings. Gamanleikarar sem hófu feril sinn í [[revía|revíum]] á sviði, eins og [[Charlie Chaplin]] og [[Buster Keaton]], áttu líka stóran þátt í þróun kvikmyndagerðarinnar og kvikmyndaiðnaðarins.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2009-11-13 |title=United Artists created |url=https://www.history.com/this-day-in-history/february-5/united-artists-created |access-date=2026-07-05 |website=HISTORY |language=en}}</ref><ref name=":10">{{Cite web |last=Ferrier |first=Aimee |date=2023-02-27 |title=Was 1927 the most revolutionary year for cinema? |url=https://faroutmagazine.co.uk/1927-revolutionary-year-for-cinema/ |access-date=2026-07-06 |website=faroutmagazine.co.uk |language=en-US}}</ref> === Hljóðmyndir === [[File:The_Jazz_Singer_(1927).webm|thumbtime=16|thumb|''[[Djasssöngvarinn]]'' (1927) var fyrsta talmyndin.]] Seint á [[1921-1930|3. áratug 20. aldar]] var tækni til að taka upp og fjölfalda hljóð komin á það stig að hægt var að skapa [[hljóðrás]] fyrir kvikmyndir með tónlist og tali, sem var samhæfð við myndina.<ref name=":8" /><ref>{{Cite web |last=admin |date=2021-11-08 |title=What Was The First Film With Sound? |url=https://macksennettstudios.net/what-was-the-first-film-with-sound/ |access-date=2026-07-05 |website=Mack Sennett Studios |language=en-US}}</ref> Þessar myndir voru kallaðar „talmyndir“ (''talkies'' á ensku).<ref>{{tímarit.is|4349290|Talmyndir|blað=Fálkinn|dags=6.7.1929|bls=6}}</ref><ref>{{Cite web |title=When did the Silent Film Era End? |url=https://kodakdigitizing.com/blogs/news/when-did-the-silent-film-era-end |access-date=2025-07-15 |website=Kodak Digitizing}}</ref><ref name=":8">{{Cite web |title=Experimentation with Sound {{!}} MoMA |url=https://www.moma.org/collection/terms/film/experimentation-with-sound |access-date=2025-07-15 |website=The Museum of Modern Art |language=en}}</ref> Eldri myndir voru þá kallaðar [[þögul mynd|þöglar myndir]], en þær þóttu fljótt úreltar og voru nær alveg horfnar af markaði í Bandaríkjunum um 1931.<ref name=":12">{{Cite web |title=The Silent Film Era |url=https://movingimage.org/collection/the-silent-film-era/ |access-date=2026-07-06 |website=Museum of the Moving Image |language=en-US}}</ref><ref name=":9" /> Árið 2013 var talið að aðeins um 14% af bandarískum kvikmyndum frá tíma þöglu myndanna hefðu varðveist á upprunalegu formi.<ref name=":9">{{Cite web |last=Barnes |first=Mike |date=2013-12-04 |title='Alarming' Study Shows Just How Few Silent Films Have Survived |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/alarming-study-shows-just-how-661810/ |access-date=2026-07-06 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Child |first=Ben |date=2013-12-04 |title=Vast majority of Hollywood silent films lost forever, study confirms |url=https://www.theguardian.com/film/2013/dec/04/american-silent-films-lost-forever |access-date=2026-07-06 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Árið 1927 kom fyrsta talmyndin út. Hún fékk nafnið ''[[Djasssöngvarinn]]'' (''The Jazz Singer''), gerð af bandaríska leikaranum [[Alan Crosland]]. Myndin notaðist við [[Vitaphone]]-kerfið frá [[Warner Bros]] þar sem hljóðrásin var sett á [[grammófónn|grammófónplötu]] sem var tengd við sýningarvélina til að samhæfa hljóð og mynd.<ref name=":13">{{Cite web |title=A brief history of sound in film |url=https://blog.scienceandmediamuseum.org.uk/brief-history-of-sound-in-film/ |access-date=2023-03-23 |website=National Science and Media Museum blog |date=13 September 2021 |language=en-GB}}</ref><ref name=":8" /> Fyrsta myndin í fullri lengd sem notaðist við þetta kerfi var ''[[Don Juan (kvikmynd frá 1926)|Don Juan]]'' (líka eftir Alan Crosland), en í henni er ekkert talað. Á sama tíma fundu þrír þýskir uppfinningamenn upp [[Tri-Ergon]]-aðferðina til að taka hljóð upp á kvikmyndafilmuna með því að breikka hana úr 35 mm í 42 mm til að koma þar fyrir [[ljóstónræma|ljóstónræmu]]. Þýska kvikmyndafyrirtækið [[Tobis Film]] tók þessa aðferð upp 1928. Þessi aðferð var notuð við framleiðslu stórmynda á borð við ''[[King Kong (kvikmynd frá 1933)|King Kong]]'' (1933).<ref name=":0">{{Cite book |last=Sonnenschein |first=David |title=Sound Design: The Expressive Power of Music, Voice and Sound Effects in Cinema |year=2001}}</ref><ref name=":13" /> Hljóðið hafði mikil áhrif á allar hliðar kvikmyndagerðar. Háværir [[ljósbogalampi|ljósbogalampar]] sem áður voru notaðir til að lýsa upp tökustaði viku fyrir [[ljósapera|glóperum]],<ref name=Allen15>{{cite web|author=Allen, Bob|url=http://www.amps.net/newsletters/issue15/15_lets_.htm|title=Let's Hear It For Sound|work=AMPS Newsletter|publisher=Association of Motion Picture Sound|date=Autumn 1995|access-date=December 13, 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20000108115255/http://www.amps.net/newsletters/issue15/15_lets_.htm|archive-date=January 8, 2000|df=mdy-all}}</ref> staðla þurfti hraða afspilunar í kvikmyndahúsum við 24 ramma á sekúndu, auk þess sem [[leikari|leikarar]] urðu að breyta um leikstíl og aðlagast hljóðupptökutækjum. Sumar stjörnur þöglu myndanna áttu erfitt með að aðlagast nýjum miðli og hurfu úr sviðsljósinu.<ref>{{cite web|url=https://movieweb.com/silent-movie-stars-who-didnt-make-it-in-the-talkies/|title=10 Silent Movie Stars Who Didn't Make It in the Talkies|author=Taryn Flaherty|date=16. nóvember 2023|website=Movieweb}}</ref> Ljóstónrásin varð brátt ríkjandi aðferð við fjölföldun og afspilun hljóðs, en hún var af lágum gæðum, einrása og veik fyrir truflunum vegna rispa og ryks á filmunni. Aðferðir til að draga úr truflunum fólu í sér að takmarka tíðnisvið afspilunar sem leiddi til þess að myndirnar fengu „holan hljóm“. Þegar [[sjónvarp]]ið kom til sögunnar reyndu kvikmyndahúsin að endurnýja afspilunartækni kvikmynda til að halda stöðu sinni. Árið 1952 kom [[Cinerama]] [[breiðtjald]]stæknin til sögunnar með þremur sýningarvélum og allt að sjö rása hljóðtækni með hágæða hljóði af [[segulband|segulböndum]].<ref>{{cite web |last=Hart |first=Martin B. |title=Cinerama |url=https://www.widescreenmuseum.com/widescreen/wingcr1.htm |publisher=The American WideScreen Museum |access-date=6 October 2012}}</ref> Þessi tækni var mjög mannaflsfrek og því ekki á færi nema stærstu kvikmyndahúsa. Breiðtjaldstæknin fyrir kvikmyndir ([[CinemaScope]] og [[Panavision]]) var þó komin til að vera og breiddist hratt út um heiminn á 6. áratugnum. Árið 1976 komu [[Dolby Laboratories]] fram með tækni til að prenta tvær ljóstónrásir á 35 mm filmur ([[Dolby Stereo]])<ref>{{Cite book |last=Beck |first=Jay |title=Designing sound: audiovisual aesthetics in 1970s American cinema |date=2016 |isbn=978-0-8135-6415-9 |location=[[New Brunswick, New Jersey]] |oclc=945447753}}</ref> og með sérstakri tækni var hægt að ná allt að 4 rásum úr þeim.<ref>{{cite web|url=http://margo.student.utwente.nl/el/audio/dolby1.html |title=Dolby Surround Sound |publisher=Margo.student.utwente.nl |access-date=July 23, 2015}}</ref> Kvikmyndir á borð við ''[[Stjörnustríð]]'' (1977) og ''[[Hárið (kvikmynd)|Hárið]]'' (1979) nýttu sér þessa tækni. Á sama tíma komu fram filmur með segulræmu fyrir hljóðupptöku ([[Super 8]]) sem urðu vinsælar í upptökutækjum til heimilisnota.<ref>{{cite journal |url=https://books.google.com/books?id=hOIDAAAAMBAJ&pg=PA64 |title=Home-movie sound gets easier—and more professional |journal=Popular Mechanics |volume=144 |number=4 |page=64 |date=October 1975 |publisher=Hearst Magazines |access-date=2012-07-24}}</ref> Til að draga úr vandamálum með hljómgæði í ólíkum kvikmyndahúsum var [[THX]]-staðallinn mótaður af [[Lucasfilm]] fyrir sýningar á myndinni ''[[Jedinn snýr aftur]]'' 1983.<ref>{{cite book |last1=Rinzler |first1=J.W. |title=The Sounds of Star Wars |year=2010 |publisher=Chronicle Books |location=San Francisco |isbn=978-0-8118-7546-2 |page=146}}</ref> Snemma á 10. áratug 20. aldar tóku svo stafræn hljóðkerfi eins og [[Dolby Digital]] við. == Tilvísanir == {{reflist}} ==Tengt efni== * [[Kvikmyndagerð á Íslandi]] * [[Listi yfir íslenskar kvikmyndir]] {{stubbur|kvikmynd}} [[Flokkur:Kvikmyndir| ]] a2vog6sf4wacv0xf6lsjvhtvxen62nd 0 29014 1982779 1963142 2026-10-15T12:22:34Z TKSnaevarr 53243 /* Morðið á Lincoln */ 1982779 wikitext text/x-wiki {{Forseti | nafn = Abraham Lincoln | mynd = Abraham Lincoln O-77 matte collodion print.jpg | myndatexti1 = Lincoln í nóvember árið 1863. | titill= [[Forseti Bandaríkjanna]] | stjórnartíð_start = [[4. mars]] [[1861]] | stjórnartíð_end = [[15. apríl]] [[1865]] | vara_forseti =[[Hannibal Hamlin]] (1861–1865)<br>[[Andrew Johnson]] (mars–apríl 1865) | forveri = [[James Buchanan]] | eftirmaður = Andrew Johnson | titill2= [[Fulltrúadeild Bandaríkjaþings|Fulltrúadeildarþingmaður]] fyrir 7. kjördæmi [[Illinois]] | stjórnartíð_start2 = [[4. mars]] [[1847]] | stjórnartíð_end2 = [[3. mars]] [[1849]] | forveri2 = [[John Henry]] | eftirmaður2 = [[Thomas L. Harris]] | fæddur = [[12. febrúar]] [[1809]] | fæðingarstaður = Sinking Spring-býlinu nærri [[Hodgenville]], [[Kentucky]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1865|4|15|1809|2|12}} | dánarstaður = [[Washington (borg)|Washington, D.C.]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | orsök_dauða = [[Morðið á Abraham Lincoln|Myrtur]] | þjóderni = [[Bandaríkin|Bandarískur]] | maki = [[Mary Todd Lincoln]] (g. 1842) | stjórnmálaflokkur = [[Repúblikanaflokkurinn]] | börn = Robert, Edward, Willie og Tad | bústaður = | atvinna = | trúarbrögð = | háskóli = | starf = Lögfræðingur, stjórnmálamaður |undirskrift =Abraham Lincoln 1862 signature.svg }} '''Abraham Lincoln''' ([[12. febrúar]] [[1809]] – [[15. apríl]] [[1865]]) var [[BNA|bandarískur]] stjórnmálamaður og sextándi [[forseti Bandaríkjanna]] á tímum [[Þrælastríðið|þrælastríðsins]] frá [[1861]] til [[1865]]. Lincoln var meðlimur [[Repúblikanaflokkurinn|Repúblikanaflokksins]]. Lincoln giftist Mary Ann (áður Todd) Lincoln árið 1842 og átti með henni fjóra syni.<ref>White, Jr., Ronald C. (2009). A. Lincoln: A Biography. Random House, Inc.</ref> Lincoln hlaut litla sem enga formlega menntun og var að mestu sjálfmenntaður. Hann er þekktur fyrir stjórnkænsku sína og ræðusnilli en ein frægasta ræða hans er [[Gettysborgarávarpið]].<ref>{{cite web |url=http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/man-of-his-words.html |access-date=2010-09-23 |archive-date=2010-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100404123705/http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/man-of-his-words.html |url-status=dead |title=Abraham Lincoln}}</ref> Sú tveggja mínútna ræða sem hann hélt til heiðurs föllnum hermönnum við vígslu hermannagrafreitsins í Gettysburg var deilumál fyrst um sinn meðal fjölmiðla en í dag þykir hún hin mesta snilli.<ref>{{Tímarit.is|3304281|„Hvar sem tveir á fjalli fundust ...“|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=13. febrúar 1966|blaðsíða=3|höfundur=Leifur Sveinsson}}</ref> Önnur frægasta ræða Lincolns var innsetningarræða hans sem hann hélt þegar hann var svarinn í embætti forseta í annað sinn árið 1865. Í lok þeirrar ræðu lét hann þessi fleygu orð falla: :„Engum hatur, öllum góðvild.“{{sfn|Thorolf Smith|1959|p=291}} Eitt helsta baráttumál Lincolns var að binda enda á þrælahald og varð það stór þáttur í sigri hans í forsetakosningunum árið 1860. Þegar Lincoln tók við embætti í mars 1861 voru sjö suðurríkjanna sem vildu halda áfram þrælahaldi búin að segja sig úr lögum við Bandaríkin og stofnað með sér [[Suðurríkjasambandið]]. [[Þrælastríðið]] hófst 12. apríl 1861 og lauk 3. apríl 1865 með ósigri suðurríkjanna. Þótt rétturinn til að stunda þrælahald hafi verið deiluefnið sem leiddi til stríðsins var það þó ekki ástæða þess að þrælastríðið var háð, því eining ríkisins var Lincoln alla tíð efst í huga. Árið 1863 gaf Lincoln þrælum í suðurríkjunum frelsi með frelsisveitingunni (e: ''emancipation proclamation'').<ref name="thinkquest">{{cite web |url=http://library.thinkquest.org/3055/netscape/people/lincoln.html |title=Abraham Lincoln |access-date=2011-07-26 |archive-date=2011-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111126034025/http://library.thinkquest.org/3055/netscape/people/lincoln.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=The 'Great Emancipator' and the Issue of Race|url=https://www.ihr.org/jhr/v13/v13n5p-4_Morgan.html|höfundur=Robert Morgan|útgefandi=''The Journal of Historical Review''|tungumál= enska|ár=1993|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=9. janúar}}</ref> Árið 1864, meðan stríðið var enn ekki útkljáð var Lincoln endurkjörinn forseti með miklum yfirburðum. Sex dögum eftir að herir suðurríkjanna gáfust upp var Lincoln hins vegar myrtur af leikaranum [[John Wilkes Booth]] en hann stóð með suðurríkjunum í þrælastríðinu.<ref name="thinkquest" /> Lincoln er einn fjögurra forseta Bandaríkjanna sem hafa verið ráðnir af dögum meðan þeir sátu í embætti. Bandarískir sagnfræðingar eru almennt þeirrar skoðunar að Lincoln sé einn áhrifamesti og mikilvægasti forsetinn í sögu Bandaríkjanna. ==Æviágrip== Abraham Lincoln fæddist í bjálkakofa á nýbýli foreldra sinna nálægt héraðinu Harden í bandaríska fylkinu [[Kentucky]]. Þegar Abraham var 7 ára flutti faðir hans með fjölskyldu þeirra vestur til [[Indiana]] og settist að við læk sem hét Pigeon Creek. Abraham Lincoln hlaut aðeins takmarkaða grunnmenntun en bætti upp fyrir það með eigin bókalestri. Meðal annars kynnti Lincoln sér lög Indiana-fylkis og var orðinn áhugasamur um bandarísk stjórnmál þegar hann komst á þrítugsaldur. Árið 1830 ákvað faðir Abrahams að flytja til [[Illinois]] með fjölskylduna og var það þar sem Abraham átti eftir að hefja stjórnmálaferil sinn.<ref name=almanak>{{Tímarit.is|4661937|Abraham Lincoln|höfundur=Sigtryggur Jónasson|blað=[[Almanak Ólafs S. Thorgeirssonar]]|útgáfudagsetning=1. janúar 1909|blaðsíða=65-79}}</ref> Árið 1831 fékk Lincoln vinnu sem verslunarþjónn í bænum [[New Salem]]. Lincoln varð virtur í samfélagi New Salem og þegar kom til ófriðar við Indíanahöfðingjann [[Svarti haukur|Svarta hauk]] vorið 1831 var Lincoln kjörinn foringi sjálfboðaliðs New Salem í Bandaríkjaher. Eftir ófriðinn bauð Lincoln sig fram sem þingmann á neðri deild ríkisþings Illinois en náði ekki kjöri. Lincoln bauð sig fram að nýju í sama embætti í þingkosningum árið 1834 og náði í þetta sinn kjöri. Hann var ekki mikill skörungur á þinginu þar sem hann hafði hugann allan við sjálfsmenntun sína í [[lögfræði]]. Lincoln tók próf og fékk lögmannsleyfi fyrir Illinois árið 1837 og málafærsluréttindi á réttum bandaríska alríkisins árið 1839.<ref name=almanak/> Lincoln vann næstu árin sem lögfræðingur í Illinois. Árið 1839 kynntist Lincoln konu að nafni [[Mary Todd Lincoln|Mary Todd]] og giftist henni árið 1842. Hjónin eignuðust fjóra syni. Abraham Lincoln var þekktur fyrir [[Frjálslyndi|frjálslyndar]] stjórnmálaskoðanir og var því meðlimur í stjórnmálaflokki [[Viggar (Bandaríkin)|Vigga]] á fyrstu árum sínum í stjórnmálum. Lincoln var mótfallinn því að [[þrælahald]] yrði lögleitt á nýjum landsvæðum Bandaríkjanna í vestanverðri Norður-Ameríku og árið 1839 vakti Lincoln athygli landsmanna í frægum kappræðum þar sem hann rökræddi málið við keppinaut sinn, [[Stephen A. Douglas]]. Árið 1846 náði Lincoln kjöri fyrir Vigga á [[fulltrúadeild Bandaríkjaþings]]. Lincoln bauð sig ekki fram á ný árið 1850.<ref name=almanak/> Fylkisdeild [[Repúblikanaflokkurinn|Repúblikanaflokksins]] í Illinois var stofnuð árið 1854 og var Lincoln einn af fyrstu meðlimum flokksins. Lincoln bauð sig fram til [[Öldungadeild Bandaríkjaþings|öldungadeildar Bandaríkjaþings]] fyrir Illinois árið 1858 en tapaði fyrir Stephen A. Douglas. Þrátt fyrir ósigurinn vakti Lincoln mikla athygli með ræðum sínum um siðferði þrælahalds í kosningunum og greiddi þannig veginn fyrir forsetakjör sitt.<ref name=almanak/>{{sfn|Jón Þ. Þór|2016|p=157}} ===Forsetatíð (1861 – 1865)=== Repúblikanar útnefndu Lincoln sem forsetaefni sitt fyrir forsetakosningar Bandaríkjanna árið 1860. Repúblikanar unnu auðveldan sigur í kosningunum þar sem [[Demókrataflokkurinn]] var þríklofinn. Repúblikanar hlutu um 180 kjörmenn af 303.{{sfn|Jón Þ. Þór|2016|p=157}} Lincoln var orðinn þjóðkunnur fyrir andstöðu sína gegn útbreiðslu þrælahalds og því sættu þrælaeigendur í suðurríkjum Bandaríkjanna sig illa við að hann yrði næsti forseti þeirra. Áður en Lincoln tók formlega við embætti sögðu sjö fylki sig úr bandaríska alríkinu og stofnuðu nýtt ríki, [[Suðurríkjasambandið]]. Stuttu eftir að Lincoln tók við embætti forseta brutust út stríðsátök milli bandaríska alríkisins og Suðurríkjasambandsins og [[þrælastríðið]] byrjaði. Forystu Lincolns er gjarnan þakkað fyrir að hafa unnið bug á uppreisn Suðurríkjanna og haldið bandaríska alríkinu saman. Þann 1. janúar árið 1863 gaf Lincoln út svokallaða „[[Frelsisyfirlýsingin|frelsisyfirlýsingu]]“ (enska: ''Emancipation Proclamation'') þar sem því var lýst yfir að allir þrælar á yfirráðasvæði suðurríkjanna skyldu látnir lausir og þrælahald bannað.<ref name=sagnir>{{Vísindavefurinn|16734|Hvað getur þú sagt mér um Abraham Lincoln og af hverju var hann svona frægur?|höfundur=Reinar Ágúst Foreman|höfundur2=Emilía Dagný Sveinbjörnsdóttir|dags=24. júní 2008|skoðað=29. apríl 2024}}</ref><ref>{{Tímarit.is|5954271|Hvers vegna var þrælahald afnumið í Bandaríkjunum?|höfundur=Lára Magnúsdóttir|blað=[[Sagnir]]|útgáfudagsetning=1. júní 1993|blaðsíða=104-112}}</ref> Yfirlýsing Lincoln hlaut fyrst um sinn slæmar undirtektir og herti mjög sókn suðurríkjamanna gegn sambandshernum. Ekki tókst að snúa taflinu við fyrr en eftir [[Orrustan við Gettysburg|orrustuna við Gettysburg]] árið 1863, þar sem sambandshermenn unnu sigur eftir hörð átök.<ref>{{Tímarit.is|1588098|Abraham Lincoln - alþýðuforseti í Hvíta húsinu|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=12. febrúar 1984|blaðsíða=20–21}}</ref> Tilskipun Lincolns var réttlætt með vísun til stríðsástandsins sem þá ríkti, en til lengri tíma var hún ekki reist á traustum lagalegum grunni. Lincoln var því mjög í mun að koma á stjórnarskrárbreytingu sem skyldi banna þrælahald fyrir fullt og allt áður en styrjöldinni lyki. Stjórn Lincolns tókst að koma því til leiðar að [[þrettándi viðauki stjórnarskrár Bandaríkjanna]] var samþykktur á fulltrúadeildinni í apríl 1864 og á öldungadeildinni í janúar 1865.{{sfn|Jón Þ. Þór|2016|p=159}} Með þessum viðauka var þrælahald formlega bannað með lögum í Bandaríkjunum.<ref name=sagnir/> Lincoln var endurkjörinn til annars kjörtímabils árið 1864 og hóf annað kjörtímabil sitt árið 1865, á meðan stríðið geisaði enn.{{sfn|Jón Þ. Þór|2016|p=168}} Stríðið hafði snúist alríkismönnunum í vil árið 1863 og flestum var ljóst að uppreisnin yrði barin niður. Þann 5. apríl árið 1865 gafst [[Robert E. Lee]], æðsti herforingi Suðurríkjasambandsins, formlega upp fyrir [[Ulysses S. Grant]] yfirhershöfðingja Bandaríkjamanna. Lincoln forseti lýsti yfir lokum styrjaldarinnar þann 11. apríl.{{sfn|Jón Þ. Þór|2016|p=158}} ===Morðið á Lincoln=== {{aðalgrein|Morðið á Abraham Lincoln}} [[Mynd:Lincoln assassination slide c1900.png|thumb|right|Teikning af morðinu á Abraham Lincoln.]] Þann 14. apríl árið 1865, fáeinum dögum eftir lok þrælastríðsins, fór Lincoln ásamt konu sinni í Ford-leikhúsið í Washington til þess að horfa á gamanleikinn ''Our American Cousin''. Klukkan tíu um kvöldið læddist [[John Wilkes Booth]], frægur leikari og öfgafullur stuðningsmaður þrælahalds, inn í stúku forsetahjónanna og skaut Lincoln í hausinn.<ref>{{Tímarit.is|1354350|Þegar Lincoln var myrtur|blað=[[Morgunblaðið]]|höfundur=Thorolf Smith|útgáfudagsetning=26. nóvember 1963|blaðsíða=17; 19}}</ref> Booth stökk síðan niður á sviðið og hrópaði: „Sic semper tyrannis!“ („Svona fer alltaf fyrir harðstjórum!“).{{sfn|Jón Þ. Þór|2016|p=161}} Lincoln lést úr sárinu síðar sama kvöld.{{sfn|Thorolf Smith|1959|p=286}} ==Heimildir== * {{Cite book|title=Bandaríkjaforsetar|author=Jón Þ. Þór|year=2016|publisher=Urður bókafélag|p=152-161|isbn=978-9935-9194-5-8|place=Hafnarfjörður|chapter=Abraham Lincoln}} * {{Cite book|title=Abraham Lincoln: ævisaga|author=Thorolf Smith|year=1959|publisher=Setberg|place=Reykjavík|isbn=9789935210197}} == Tilvísanir == <references/> {{Wikivitnun}} == Tenglar == * {{Tímarit.is|3289803|Heimferð Lincolns|blað=Lesbók Morgunblaðsins|útgáfudagsetning=13. febrúar 1966|blaðsíða=1; 12}} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Forseti Bandaríkjanna]] | frá = 1861 | til = 1865 | fyrir = [[James Buchanan]] | eftir = [[Andrew Johnson]] }} {{Töfluendir}} {{Forsetar Bandaríkjanna}} {{fde|1809|1865|Lincoln, Abraham}} {{DEFAULTSORT:Lincoln, Abraham}} [[Flokkur:Abraham Lincoln| ]] [[Flokkur:Bandarískir afnámssinnar]] [[Flokkur:Bandarískir fulltrúadeildarþingmenn]] [[Flokkur:Forsetar Bandaríkjanna|Lincoln, Abraham]] [[Flokkur:Fólk tengt þrælastríðinu]] [[Flokkur:Myrtir ríkisstjórnarleiðtogar]] [[Flokkur:Myrtir þjóðhöfðingjar]] [[Flokkur:Repúblikanar|Lincoln, Abraham]] 53cxpt52tc5ydd1xjk7kqflthyt91cy 4 29272 1982804 1936999 2026-10-15T14:25:42Z Akigka 183 /* Heimspekingar */ 1982804 wikitext text/x-wiki Listar yfir helstu greinar sem ættu að vera til eru eðli málsins samkvæmt takmarkaðir og geta engan veginn gefið tæmandi yfirlit yfir allar þær greinar sem gott alfræðirit þarf að hafa um hin ýmsu málefni. Þessi listi er hugsaður sem ''útvíkkun á köflum um heimspeki'' í [[Wikipedia: Greinar sem ættu að vera til|öðrum almennari listum]] og er ætlað að vera áhugafólki um heimspeki hvatning til skrifa. Þar eð hér er á ferðinni útvíkkaður listi fyrir eitt tiltekið svið er honum ekki sniðinn jafn þröngur stakkur og samsvarandi kafla á almennari listum. Hér er því yfirlit yfir u.þ.b. 250 greinar um [[heimspeki]] sem Wikipedia ætti að innihalda. Aftur á móti liggur í hlutarins eðli að allir listar af þessu tagi gefa einungis yfirlit yfir það ''helsta'' sem ætti að vera að til í góðu alfræðiriti og enginn þeirra er tæmandi, enda er þessum lista ekki ætlað að vera það. '''Feitletrun''' gefur til kynna mikilvægari atriði. {{Greinar sem ættu að vera til}} == Almennt um heimspeki == *'''[[Heimspeki]]''' **[[Austræn heimspeki]] **[[Vestræn heimspeki]] *'''[[Meginlandsheimspeki]]''' *'''[[Rökgreiningarheimspeki]]''' == Heimspekingar == *[[Anaxagóras]] *[[Anaxímandros]] *[[Anaxímenes]] *[[G.E.M. Anscombe|Anscombe, G.E.M.]] *[[John L. Austin|Austin, John L.]] *[[Averroes]] *[[Alfred Jules Ayer|Ayer, Alfred Jules]] *'''[[Aristóteles]]''' *[[Ágústínus]] *[[Simone de Beauvoir|Beauvoir, Simone de]] *[[George Berkeley|Berkeley, George]] *[[Boethíus]] *[[Rudolf Carnap|Carnap, Rudolf]] *[[Cíceró]] *[[Donald Davidson|Davidson, Donald]] *'''[[Demókrítos]]''' *[[Daniel Dennett|Dennett, Daniel]] *'''[[René Descartes|Descartes, René]]''' *[[John Dewey|Dewey, John]] *[[Díogenes Laertíos]] *[[Michael Dummett|Dummett, Michael]] *[[Empedókles]] *[[Epiktetos]] *'''[[Epikúros]]''' *[[Philippa Foot|Foot, Philippa]] *[[Michel Foucault|Foucault, Michel]] *[[Gottlob Frege|Frege, Gottlob]] *[[Hans-Georg Gadamer|Gadamer, Hans-Georg]] *[[Nelson Goodman|Goodman, Nelson]] *[[Gorgías]] *[[H.P. Grice|Grice, Paul]] *'''[[Jürgen Habermas|Habermas, Jürgen]]''' *[[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel, Georg Wilhelm Friedrich]] *[[Martin Heidegger|Heidegger, Martin]] *[[Carl Hempel|Hempel, Carl]] *[[Herakleitos]] *[[Hippías]] *[[Thomas Hobbes|Hobbes, Thomas]] *'''[[David Hume|Hume, David]]''' *[[Edmund Husserl|Husserl, Edmund]] *[[William James|James, William]] *'''[[Immanuel Kant|Kant, Immanuel]]''' *[[Karneades]] *'''[[Søren Kierkegaard|Kierkegaard, Søren]]''' *[[Kratýlos]] *'''[[Saul Kripke|Kripke, Saul]]''' *[[Krýsippos]] *'''[[Thomas Kuhn|Kuhn, Thomas]]''' *'''[[Gottfried Wilhelm von Leibniz|Leibniz, Gottfried Wilhelm von]]''' *[[Levkippos]] *[[David Lewis|Lewis, David]] *'''[[John Locke|Locke, John]]''' *'''[[Lúcretíus]]''' *[[John McDowell|McDowell, John]] *'''[[John Stuart Mill|Mill, John Stuart]]''' *[[Michel de Montaigne|Montaigne, Michel de]] *[[G.E. Moore|Moore, G.E.]] *'''[[Friedrich Nietzsche|Nietzsche, Friedrich]]''' *[[Robert Nozick|Nozick, Robert]] *[[Panætíos]] *'''[[Parmenídes]]''' *[[Charles Sanders Peirce|Peirce, Charles Sanders]] *'''[[Platon]]''' *'''[[Plótínos]]''' *'''[[Karl Popper|Popper, Karl]]''' *[[Porfyríos]] *[[Póseidóníos]] *[[Pródíkos]] *[[Próklos]] *[[Prótagóras]] *[[Pyrrhon]] *[[Pýþagóras]] *'''[[Willard Van Orman Quine|Quine, Willard Van Orman]]''' *[[Frank Plumpton Ramsey|Ramsey, Frank Plumpton]] *'''[[John Rawls|Rawls, John]]''' *[[Paul Ricœur|Ricœur, Paul]] *[[Richard Rorty|Rorty, Richard]] *[[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau, Jean-Jacques]] *'''[[Bertrand Russell|Russell, Bertrand]]''' *[[Gilbert Ryle|Ryle, Gilbert]] *[[Jean-Paul Sartre|Sartre, Jean-Paul]] *[[Arthur Schopenhauer|Schopenhauer, Arthur]] *[[John Searle|Searle, John]] *[[Wilfrid Sellars|Sellars, Wilfrid]] *[[Lucius Annaeus Seneca|Seneca, Lucius Annaeus]] *[[Sextos Empeirikos]] *'''[[Sókrates]]''' *[[Baruch Spinoza|Spinoza, Baruch]] *[[P.F. Strawson|Strawson, P.F.]] *[[Alfred Tarski|Tarski, Alfred]] *[[Tómas af Aquino]] *'''[[Ludwig Wittgenstein|Wittgenstein, Ludwig]]''' *[[Xenófanes]] *[[Zenon frá Eleu]] *[[Zenon frá Kítíon]] *'''[[Þales]]''' *[[Þeófrastos]] *[[Ænesidemos]] === Íslenskir heimspekingar === * [[Arnór Hannibalsson]] * [[Atli Harðarson]] * [[Ágúst H. Bjarnason]] * [[Ásta Kristjana Sveinsdóttir]] * [[Björn Þorsteinsson]] * [[Brynjólfur Bjarnason]] * [[Brynjúlfur Jónsson]] * [[Erlendur Jónsson]] * [[Eyja Margrét Brynjarsdóttir]] * [[Eyjólfur Kjalar Emilsson]] * [[Garðar Árnason]] * [[Gígja Gísladóttir]] * [[Geir Sigurðsson]] * [[Guðmundur Heiðar Frímansson]] * [[Gunnar Björnsson (heimspekingur)|Gunnar Björnsson]] * [[Gunnar Dal]] * [[Gunnar Harðarson]] * [[Gunnar Ragnarsson]] * [[Heimir Geirsson]] * [[Henry Alexander Henrysson]] * [[Hreinn Pálsson]] * [[Jóhann Páll Árnason]] * [[Jón Ólafsson (heimspekingur)|Jón Ólafsson]] * [[Kristján G. Arngrímsson]] * [[Kristján Guðmundsson]] * [[Kristján Kristjánsson (heimspekingur)|Kristján Kristjánsson]] * [[Logi Gunnarsson]] * [[Mikael M. Karlsson]] * [[Ólafur Páll Jónsson]] * [[Páll S. Árdal]] * [[Páll Skúlason]] * [[Róbert H. Haraldsson]] * [[Rögnvaldur D. Ingþórsson]] * [[Salvör Nordal]] * [[Sigríður Þorgeirsdóttir]] * [[Sigrún Svavarsdóttir]] * [[Sigurður Kristinsson]] * [[Stefán Snævarr]] * [[Svavar Hrafn Svavarsson]] * [[Vilhjálmur Árnason (heimspekingur)|Vilhjálmur Árnason]] * [[Þorsteinn Gylfason]] * [[Þorvarður Árnason]] == Tímabil heimspekinnar == *'''[[Fornaldarheimspeki]]''' **'''[[Forverar Sókratesar]]''' **'''[[Hellenísk heimspeki]]''' **[[Heimspeki síðfornaldar]] *[[Miðaldaheimspeki]] *[[Heimspeki endurreisnartímans]] *'''[[Nýaldarheimspeki]]''' **[[Heimspeki 16. aldar]] **[[Heimspeki 17. aldar]] **[[Heimspeki 18. aldar]] **[[Heimspeki 19. aldar]] *'''[[Heimspeki 20. aldar]]''' == Undirgreinar heimspekinnar == *[[Athafnafræði]] *[[Fagurfræði]] *[[Félagsleg heimspeki]] *'''[[Frumspeki]]''' *[[Hagnýtt siðfræði]] *[[Háttarökfræði]] *[[Heimspeki stærðfræðinnar]] *'''[[Hugspeki]]''' *'''[[Málspeki]]''' *[[Réttarheimspeki]] *'''[[Rökfræði]]''' *'''[[Siðfræði]]''' *[[Siðspeki]] *'''[[Stjórnspeki]]''' *[[Söguspeki]] *[[Trúarheimspeki]] *'''[[Verufræði]]''' *'''[[Vísindaheimspeki]]''' *'''[[Þekkingarfræði]]''' ==== Hugtök, kenningar og stefnur ==== *[[Afleiðing]] *'''[[Afstæðishyggja]]''' *[[Altak]] *[[Atburður]] *[[Atferlishyggja]] *[[Athöfn]] *[[Aukageta]] *[[Ákveðin lýsing]] *[[Ástæða]] *[[Bjarghyggja]] *[[Brygðhyggja]] *[[Dygð]] *[[Dygðasiðfræði]] *[[Eðli]] *[[Eðlishyggja]] *'''[[Efahyggja]]''' *'''[[Efnishyggja]]''' *[[Eignarréttur]] *[[Eilífðarhyggja]] *[[Eindahyggja]] *[[Einhyggja]] *[[Endingarhyggja]] *[[Fegurð]] *'''[[Félagshyggja]]''' *[[Finning]] *[[Fjölhyggja]] *[[Formhyggja]] *[[Forræðishyggja]] *'''[[Frelsi]]''' *'''[[Frelsi viljans]]''' *'''[[Frjálshyggja]]''' *'''[[Fyrirbærafræði]]''' *[[Gagnhyggja]] *'''[[Gagnrýnin hugsun]]''' *[[Geðshræring]] *[[Gettier-vandinn]] *'''[[Gild röksemdafærsla]]''' *'''[[Hluthyggja]]''' *'''[[Hlutlægni]]''' *[[Hrekjanleiki]] *'''[[Hughyggja]]''' *'''[[Huglægni]]''' *'''[[Hugtak]]''' *[[Hugtakakerfi]] *'''[[Íbyggni]]''' *'''[[Íbyggið viðhorf]]''' *[[Kínverska herbergið]] *[[Kvenhyggja]] *[[Lágmarksríki]] *[[Lýsingarhyggja]] *[[Lögmálið um óaðgreinanleika sömu hluta]] *'''[[Leikslokasiðfræði]]''' *[[Lögmál hugsunarinnar]] *[[Lögmálið um samsemd óaðgreinanlegra hluta]] *[[Markhyggja]] *[[Málgjörð]] **[[Talfólgin athöfn]] **[[Talvaldandi athöfn]] *'''[[Merking]]''' **'''[[Skilningur og merking]]''' *[[Mögulegur heimur]] *[[Nafnhyggja]] *[[Nauðhyggja]] *[[Nauðsyn]] *[[Nauðsynleg og nægjanleg skilyrði]] *[[Náttúruhyggja]] *[[Náttúruréttur]] *[[Nútíðarhyggja]] *'''[[Nytjastefna]]''' *'''[[Orsök]]''' *'''[[Raunhyggja]]''' *[[Raunhæfing]] *[[Raunveruleiki]] *[[Réttindi]] *[[Réttlæti]] *[[Rökfræðileg raunhyggja]] *'''[[Rökhyggja]]''' *[[Rökhæfing]] *'''[[Rökvilla]]''' *'''[[Samfélagssáttmálinn]]''' *[[Samræðusiðfræði]] *[[Samsemd (heimspeki)|Samsemd]] *[[Samsvörunarkenning um sannleikann]] *[[Sannberi]] *[[Sanngildi]] *[[Sannkjör]] *'''[[Sannleikur]]''' *[[Sannreynsluhyggja]] *'''[[Siðferði]]''' *[[Sjálfræði]] *[[Skólaspeki]] *[[Skylda]] *[[Skyldusiðfræði]] *[[Skynreynd]] *[[Skynsemi]] *[[Smættarefnishyggja]] *[[Smættun]] *[[Sneiðhyggja]] *[[Sófisti]] *[[Staðhæfing]] *'''[[Stóuspeki]]''' *'''[[Tilleiðsla]]''' *'''[[Tilleiðsluvandinn]]''' *'''[[Tilvistarspeki]]''' *[[Tilvísun (málspeki)|tilvísun]] *[[Tómhyggja]] *[[Túlkun]] *[[Túlkunarfræði]] *[[Túlkun frá rótum]] *[[Tvígildislögmálið]] *'''[[Tvíhyggja]]''' *[[Verkhyggja (heimspeki)|Verkhyggja]] *[[Vinátta]] *[[Vínarhringurinn]] *'''[[Þekking]]''' **[[A priori]] **[[A posteriori]] *[[Þýðingabrigði]] *[[Þverstæða]] *[[Þverstæður Zenons]] [[Flokkur:Wikipedia:Greinar sem ættu að vera til]] e54uk3knpc9bis7drudd1h8s66ac08k 0 29536 1982823 1958198 2026-10-15T17:34:10Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982823 wikitext text/x-wiki '''Náttúrustofa''' er rannsóknarstofnun og fræðasetur sem sinnir þjónustu og rannsóknum í náttúrufræðum í heimabyggð. Frá árinu 1995 hafa átta náttúrustofur verið stofnsettar á landsbyggðinni. Þær eru staðsettar í [[Bolungarvík]], [[Sauðárkrókur|Sauðárkróki]], [[Húsavík (Skjálfanda)|Húsavík]], [[Neskaupstaður|Neskaupstað]], [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]], [[Sandgerði]], [[Stykkishólmur|Stykkishólmi]] og [[Höfn í Hornafirði|Höfn í Hornafirði.]] Náttúrustofur starfa eftir lögum frá 1992 um [[Náttúrufræðistofnun Íslands]] og náttúrustofur. Hlutverk náttúrustofa er: * að safna gögnum, varðveita heimildir um náttúrufar og stunda vísindalegar náttúrurannsóknir * að stuðla að æskilegri [[landnýting]]u og [[náttúruvernd]] og veita fræðslu um umhverfismál og náttúrufræði og aðstoða við gerð náttúrusýninga * að veita náttúruverndarnefndum upplýsingar og ráðgjöf * að veita ráðgjöf, sinna rannsóknum og sjá um vöktun * að annast almennt eftirlit með náttúru landsins == Náttúrustofur á Íslandi == * [https://www.nave.is/ Náttúrustofa Vestfjarða] * [http://www.nnv.is Náttúrustofa Norðurlands vestra] * [https://www.nna.is/ Náttúrustofa Norðausturlands] * [https://www.na.is/ Náttúrustofa Austurlands] *[https://nattsa.is/ Náttúrustofa Suðausturlands] * [https://www.nattsud.is/ Náttúrustofa Suðurlands] *[http://www.natturustofa.is Náttúrustofa Suðvesturlands] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [https://www.nsv.is/ Náttúrustofa Vesturlands] == Tenglar == * [https://www.sns.is Samtök náttúrustofa] * [http://www.ni.is/ Náttúrufræðistofnun Íslands] * [https://www.althingi.is/lagas/127b/1992060.html Lög um Náttúrufræðistofnun Íslands og náttúrustofur frá 1992 nr. 60] [[flokkur: Rannsóknarstofnanir]] 055jvsd40i9t0quwp6azn1k83a6e6rg 0 34770 1982825 1952767 2026-10-15T17:55:10Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982825 wikitext text/x-wiki {{fyrirtæki | nafn = Orkuveita Reykjavíkur | merki = | gerð = Sameignarfyrirtæki | starfsemi = Hitaveita, vatnsveita, raforka, fráveita og gagnaflutningar | staðsetning = [[Reykjavík]], [[Ísland]]i | lykilmenn = [[Sævar Freyr Þráinsson]] (forstjóri) [[Gylfi Magnússon]] (stjórnarformaður) | stofnað= {{ISL}} [[Reykjavík]], [[Ísland]]i (1999) | starfsmenn = 533 (fastráðin í árslok 2022) | vefur = https://orkuveitan.is }} '''Orkuveita Reykjavíkur''' er [[Ísland|íslenskt]] sameignarfyrirtæki í eigu [[Reykjavík]]urborgar, [[Akranes]]bæjar og [[Borgarbyggð]]ar. Orkuveitan var stofnuð með lögum nr. 139/2001 um stofnun sameignarfyrirtækis um Orkuveitu Reykjavíkur og starfar nú á grundvelli laga nr. 136/2013<ref>{{Cite web|url=https://www.althingi.is/lagas/nuna/2013136.html|title=136/2013: Lög um Orkuveitu Reykjavíkur|website=Alþingi|language=is|access-date=2023-04-04}}</ref> um Orkuveitu Reykjavíkur. Kjarnastarfsemi Orkuveitunnar felst í rekstri [[rafmagn|rafveitu]], [[jarðhiti|hitaveitu]], [[vatn]]sveitu og [[skólphreinsun|fráveitu]] auk framleiðslu og sölu á rafmagni og heitu vatni og köldu<ref>{{Cite web|url=https://www.or.is/um-or/skipulag-og-stjornhaettir/eigendastefna/|title=Eigendastefna OR|website=www.or.is|language=is|access-date=2023-04-04|archive-date=2023-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404171545/https://www.or.is/um-or/skipulag-og-stjornhaettir/eigendastefna/|url-status=dead}}</ref>. Auk þess annast dótturfélög rekstur ljósleiðara (Ljósleiðarinn ehf.) og föngur og förgun koldioxíðs (Carbfix hf.) ==Skipulag== OR er sameignarfyrirtæki í eigu þriggja sveitarfélaga; Reykjavíkurborgar (94%), Akraneskaupstaðar (5%) og Borgarbyggðar (1%). Framkvæmdastjórar sveitarfélaganna; borgarstjórinn í Reykjavík, bæjarstjórinn á Akranesi og sveitarstjóri Borgarbyggðar, fara með atkvæði þeirra á aðalfundi. Gylfi Magnússon er stjórnarformaður Orkuveitu Reykjavíkur. Aðrir stjórnarmenn eru Vala Valtýsdóttir varaformaður, Ragnhildur Alda María Vilhjálmsdóttir, Skúli Helgason, Þórður Gunnarsson og Valgarður Lyngdal Jónsson. Guðveig Lind Eyglóardóttir er áheyrnarfulltrúi Borgarbyggðar og Unnur Líndal Karlsdóttir áheyrnarfulltrúi starfsfólks. Forstjóri Orkuveitunnar er Sævar Freyr Þráinsson og framkvæmdastjórar innan móðurfélagsins eru þrír: Snorri Þorkelsson, framkvæmdastjóri fjármála, Ellen Ýr Aðalsteinsdóttir, framkvæmdastjóri mannauðs og tækni, og Hera Grímsdóttir, framkvæmdastjóri rannsókna og nýsköpunar. === Forstjórar Orkuveitunnar frá upphafi: === * Guðmundur Þóroddsson, 1999-2008 (en í leyfi vegna starfa fyrir Reykjavík Energy Invest frá hausti 2007). * Hjörleifur Kvaran 2008-2010 (og leysti áður Guðmund Þóroddsson af frá 2007). * Helgi Þór Ingason, ágúst 2010-febrúar 2011 (ráðinn til bráðabirgða). * Bjarni Bjarnason, febrúar 2011-apríl 2023. * Sævar Freyr Þráinsson, frá apríl 2023. == Starfsemi == === Hitaveita === Á höfuðborgarsvæðinu rekur Orkuveitan stærstu jarðhitaveitu í heimi auk smærri veitna á sunnan- og vestanverðu landinu. Stærsta uppspretta vatns í hitaveiturnar er Nesjavallavirkjun, sem hefur 300 MW varmaafl. Í fjölda lághitasvæða, þar sem Reykjadalur í Mosfellsbæ telur mest, eru sótt 600 MW afls og í Hellisheiðarvirkjun eru framleidd 133 MW af heitu vatni. === Rafveita === Raforkudreifing Orkuveitunnar nær til liðlega helmings landsmanna í fimm sveitarfélögum við Faxaflóa; Reykjavík, Kópavogi, Mosfellsbæ, Akranesi og Garðabæ. === Vatnsveita === Orkuveita Reykjavíkur rekur 13 vatnsveitur á starfssvæði sínu auk þess að selja neysluvatn í heildsölu til tveggja að auki, samtals til meira en helmings þjóðarinnar. === Fráveita === Orkuveitan á fráveitur í sex byggðarlögum og rekur dælustöðvar fyrir tvö sveitarfélög til viðbótar. Alls þjónar Orkuveitan liðlega helmingi þjóðarinnar í fráveitumálum. ==Saga== Orkuveita Reykjavíkur var stofnuð [[1. janúar]] [[1999]], með sameiningu [[Rafmagnsveita Reykjavíkur|Rafmagnsveitu Reykjavíkur]] og [[Hitaveita Reykjavíkur|Hitaveitu Reykjavíkur]]. Rafmagnsveita Reykjavíkur var stofnuð árið [[1921]], en Hitaveita Reykjavíkur varð að sjálfstæðu fyrirtæki árið [[1946]]. Árið 2000 sameinaðist [[Vatnsveita Reykjavíkur]] Orkuveitunni, en vatnsveitan tók til starfa [[16. júní]] [[1909]]. [[Guðmundur Þóroddsson]], fyrrverandi vatnsveitustjóri, var ráðinn fyrsti forstjóri Orkuveitunnar. Þann [[1. maí]] [[2000]] tók Orkuveitan við rekstri Hitaveitu [[Þorlákshöfn|Þorlákshafnar]]. Um áramótin 2001-2002 sameinuðust veiturnar á [[Akranes]]i og hitaveiturnar í [[Borgarbyggð]] og [[Borgarfjarðarsveit]] Orkuveitu Reykjavíkur. Þá bættist hitaveitan á [[Bifröst (þorp)|Bifröst]] við fyrirtækið. Jafnframt var Orkuveitunni breytt úr borgarfyrirtæki í sameignarfyrirtæki og voru eigendurnir Reykjavíkurborg, Akraneskaupstaður, [[Hafnarfjörður]], [[Garðabær]], Borgarbyggð og Borgarfjarðarsveit. Garðabær seldi sinn hlut í fyrirtækinu í árslok 2002. Á árinu 2004 sameinuðust Austurveita, Hitaveita [[Hveragerði]]s og Ölfusveita Orkuveitunni. Í byrjun ársins 2006 sameinuðust fráveitur Reykjavíkur, Akraness, Borgarbyggðar og Borgarfjarðarsveitar Orkuveitu Reykjavíkur. ===Deilur í október 2007=== {{Aðalgrein|Deilur um Orkuveitu Reykjavíkur, október 2007}} Í október 2007 spunnust miklar deilur um fyrirhugaða sölu á eignarhlut Orkuveitunnar í [[Reykjavik Energy Invest]], og lyktaði þeim með því að borgarstjórnarmeirihluti [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokks]] og [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]] féll. == Dótturfélög == Dótturfélög Orkuveitunnar eru sjö: Veitur, OR-Vatns- og fráveita, Orka náttúrunnar, ON Power, Ljósleiðarinn, Carbfix og OR-Eignir. Í ársbyrjun 2014 komu til framkvæmda ákvæði raforkulaga nr. 65/2003 sem kveða á um fyrirtækjaaðskilnað sérleyfis- og samkeppnistarfsemi. Samstæðu Orkuveitu Reykjavíkur var breytt í kjölfarið og stofnuð voru dótturfélög um einstaka starfsþætti Orkuveitunnar. === Veitur ohf. === Uppbygging og rekstur veitukerfa. Framkvæmdastjóri er Sólrún Kristjánsdóttir. === Orkuveita Reykjavíkur - Vatns- og fráveita sf. === Uppbygging og rekstur lögbundinnar veituþjónustu sveitarfélaga. Veitur sjá um alla starfsemi félagsins. === Orka náttúrunnar ohf. === Eignarhald og rekstur jarðvarmavirkjunar á Nesjavöllum og vatnsaflsvirkjunar í Andakílsá. Auk rafmagnsframleiðslu sjá jarðvarmavirkjanirnar höfuðborgarbúum fyrir heitu vatni. Framkvæmdastjóri er Árni Hrannar Haraldsson. ====ON Power ohf.==== Fyrirtæki stofnað í áhættuvarnarskyni um starfsemi Hellisheiðarvirkjunar en starfsrækslugjaldmiðill þess er USD. Orka náttúrunnar sér um alla starfsemi. === Ljósleiðarinn ehf. === Uppbygging og rekstur Ljósleiðarans, háhraða gagnaflutningskerfis. Framkvæmdastjóri er Einar Þórarinsson. ===Carbfix hf.=== Rannsókna-, nýsköpunar- og ráðgjafarfyrirtæki á sviði kolefnisbindingar. Framkvæmdastýra er Edda Sif Pind Aradóttir. ==Höfuðstöðvar== Höfuðstöðvar Orkuveitu Reykjavíkur eru að Bæjarhálsi 1 í Reykjavíki og fluttust þangað 23. apríl 2003 frá Suðurlandsbraut 34. Samkeppni var haldin um hönnun nýju höfuðstöðvanna og hlutu Hornsteinar og Teiknistofa Ingimundar Sveinssonar þar fyrstu verðlaun. Kostnaður við byggingu höfuðstöðvanna fór talsvert fram úr áætlun og nam heildarkostnaður um 5.800 milljónum króna samkvæmt [[Morgunblaðið|Morgunblaðinu]], en 1.800 milljónir fengust fyrir sölu fyrri höfuðstöðva fyrirtækjanna sem voru sameinuð í Orkuveitunni. ==Heimildir== <div class="references-small"><references/></div> ==Tengill== * [https://web.archive.org/web/20061205192048/http://www.or.is/ Vefur Orkuveitu Reykjarvíkur] * [http://www.althingi.is/lagas/144b/2013136.html Lög nr. 136/2013 um Orkuveitu Reykjarvíkur] * [http://www.althingi.is/lagas/nuna/2001139.html Lög um stofnun sameignarfyrirtækis um Orkuveitu Reykjavíkur] * [http://www.althingi.is/lagas/126b/1940038.html Lög um hitaveitu Reykjavíkur. 1940 nr. 38 12. febrúar] * [http://www.timarit.is/?issueID=416648&pageSelected=0&lang=0 ''Hitaveita Reykjavíkur''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1936]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1069096 ''Heita vatninu hleypt í bæinn''; frétt í Alþýðublaðinu 1943] {{Reykjavík}} [[Flokkur:Reykjavík]] [[Flokkur:Opinber fyrirtæki]] [[Flokkur:Íslensk orkufyrirtæki]] {{s|1999}} 7zmw913zs5te0fqcuc84f7y6pishsro 0 41410 1982870 1970107 2026-10-16T03:43:56Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982870 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = Keisari Þýskalands | ætt = [[Hohenzollern-ætt]] | skjaldarmerki = Greater imperial coat of arms of Germany.svg | nafn = Vilhjálmur 2. | mynd = Kaiser Wilhelm II of Germany - 1902.jpg | skírnarnafn = Friedrich Wilhelm Albert Viktor | fæðingardagur = [[27. janúar]] [[1859]] | fæðingarstaður = [[Berlín]], [[Prússland]]i, [[Þýska ríkjasambandið|þýska ríkjasambandinu]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1941|6|4|1859|1|27}} | dánarstaður = [[Huis Doorn]], [[Holland]]i | grafinn = Huis Doorn-grafhýsi | ríkisár = 15. júní 1888 – 9. nóvember 1918 | undirskrift = Wilhelm II, German Emperor Signature-.svg | faðir = [[Friðrik 3. Þýskalandskeisari]] | móðir = [[Viktoría Aðalheiður keisaraynja]] | maki = [[Ágústa Viktoría, prinsessa af Schleswig-Holstein]] | titill_maka = Keisaraynja | börn = {{plainlist| * [[Vilhjálmur Þýskalandskrónprins|Vilhjálmur krónprins]] * [[Eitel Friðrik prins]] * [[Aðalbert prins]] * [[Ágúst Vilhjálmur prins]] * [[Óskar Þýskalandsprins|Óskar prins]] * [[Jóakim Þýskalandsprins|Jóakim prins]] * [[Viktoría Lovísa prinsessa]]}} }} '''Vilhjálmur 2.''' (''Friedrich '''Wilhelm''' Albert Viktor'') (27. janúar 1859 – 4. júní 1941) var seinasti keisari [[Þýska keisaradæmið|Þýskalands]] og konungur [[Prússland]]s, frá árinu [[1888]] til [[1918]]. Vilhjálmur var sonur [[Friðrik 3. Þýskalandskeisari|Friðriks III Þýskalandskeisara]] og [[Viktoría Aðalheiður keisaraynja|Viktoríu Aðalheiðar keisaraynju]], en hún var elsta barn [[Viktoría Bretadrottning|Viktoríu Bretadrottningar]] og Alberts prins. Þess má geta að Vilhjálmur var fyrsta barnabarn Viktoríu ömmu sinnar. Vilhjálmur var krýndur keisari árið 1888. Hann leysti [[Otto von Bismarck]] kanslara frá störfum árið 1890 og rak mun herskárri utanríkisstefnu en forverar hans höfðu gert undir leiðsögn Bismarcks. Þegar [[Frans Ferdinand erkihertogi]] var myrtur í Sarajevo árið 1914 lofaði Vilhjálmur [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]] skilyrðislausum stuðningi Þjóðverja í átökum sem kynnu að brjótast út ef ráðist yrði inn í Serbíu. Þetta leiddi á fáeinum dögum til upphafs [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldarinnar]].<ref>{{Tímarit.is|4717704|Vilhjálmur II. Þýzkalandskeisari og tildrög ófriðarins mikla|höfundur=Þorleifur H. Bjarnason|blað=Iðunn: nýr flokkur|útgáfudagsetning=1. apríl 1918|blaðsíða=256–286}}</ref> Vilhjálmur þótti alla tíð stórlátur og hvatvís og átti til að gefa frá sér illa ígrundaðar staðhæfingar um viðkvæm málefni án þess að bera nokkuð undir ráðherra sína. Það mátti sjá í viðtali sem hann gaf við breska tímaritið ''[[Daily Telegraph]]'' árið 1908, þar sem hann móðgaði bresku þjóðina.<ref>Cecil, Lamar. [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=23057779 Wilhelm II: Prince and Emperor, 1859–1900] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110914151923/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=23057779 |date=2011-09-14 }}. Chapel Hill. [[University of North Carolina Press]]. 1989. 2. bindi, bls. 138–41</ref> Yfirhershöfðingjar Vilhjálms, [[Paul von Hindenburg]] og [[Erich Ludendorff]], réðu stefnumálum Þýskalands á stríðsárunum án þess að láta sig ákvarðanir ríkisstjórnarinnar miklu varða. Vilhjálmur reyndist lélegur stríðsforingi og glataði fljótt stuðningi hersins. Hann sagði af sér í nóvember 1918 þegar Þýskaland var í reynd sigrað og flúði í útlegð til Hollands, þar sem hann bjó til dauðadags árið 1941. == Fjölskylda == Vilhjálmur kvæntist tvisvar. Hann giftist fyrri eiginkonu sinni, [[Ágústa Viktoría, prinsessa af Schleswig-Holstein|Ágústu Viktoríu, prinsessu af Schleswig-Holstein]] árið 1881. Saman eignuðust þau sjö börn: * [[Vilhjálmur Þýskalandskrónprins|Vilhjálm krónprins]] ([[1882]]-[[1951]]) * [[Eitel Friðrik prins]] ([[1883]]-[[1942]]) * [[Aðalbert prins]] ([[1884]]-[[1948]]) * [[Ágúst Vilhjálmur prins]] ([[1887]]-[[1949]]) * [[Óskar Þýskalandsprins|Óskar prins]] ([[1888]]-[[1958]]) * [[Jóakim Þýskalandsprins|Jóakim prins]] ([[1890]]-[[1920]]) * [[Viktoría Lovísa prinsessa]] ([[1892]]-[[1980]]) ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Þýska keisaraveldið|Keisari Þýskalands]] | frá = [[15. júní]] [[1888]]| til = [[9. nóvember]] [[1918]]| fyrir = [[Friðrik 3. Þýskalandskeisari|Friðrik 3.]] | eftir = Keisaraveldið leyst upp<br><small>'''[[Friedrich Ebert]] sem [[forseti Þýskalands]]'''</small> | }} {{Töfluendir}} {{Þjóðhöfðingjar Prússlands}} {{fd|1859|1941}} [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í fyrri heimsstyrjöldinni]] [[Flokkur:Þýskalandskeisarar]] [[Flokkur:Konungar Prússlands]] [[Flokkur:Hohenzollern-ætt]] mkvwigdwwdp1suqeolhsbreblspbp6w 0 44072 1982872 1702311 2026-10-16T08:43:59Z MáneyMánadóttir 103358 Samkvæmt hverjum? 1982872 wikitext text/x-wiki '''Einnar nætur gaman''' kallast það þegar tveir eða fleiri einstaklingar stunda saman [[kynlíf]] í eitt skipti án þess að nokkur ásetningur sé uppi um að stofna til langtímasambands. Önnur orð sem höfð eru um slíka pörun eru: ''[[Skyndikynni]]'' (þ.e.a.s. holdleg kynni sem vara stutt), ''typpatrúlofun'' og stundum er talað um að eitthvert samband hafi verið: {{skammst|r.b.b.}} (ríða, búið, bless<ref>http://www.doktor.is/umraedur/spjall_showall.asp?id=105404&id_flokkur=8{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref>). Sé farið lengra aftur í tímann var talað um að ''gera skyndibrúðkaup til einhverjar konu'', og þá átt við að maður sængaði hjá einhverri konu án þess að brúðkaup færi á undan. Oft var þá aðeins um holdlegt samræði að ræða. == Heimildir == <references/> {{Stubbur|kynlíf}} [[Flokkur:Kynlíf]] qmgsuh0kwlv3xfm5wd65opm2wke4f2e 0 55284 1982832 1955157 2026-10-15T19:27:02Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982832 wikitext text/x-wiki Deilur um sölu og kaup á orkufyrirtækinu [[Reykjavik Energy Invest]] (REI) sem stóðu í október 2007 nefndust '''REI-málið''' og leiddu til þess að [[borgarstjórn Reykjavíkur|borgarstjórnarmeirihluti]] [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]] og [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]] féll. Deilurnar snerust um [[Orkuveita Reykjavíkur|Orkuveitu Reykjavíkur]] (OR), dótturfélag hennar REI og félagið [[Geysir Green Energy]] (GGE), sem fjárfestingarfélagið [[FL Group]] og [[Glitnir banki hf.]] áttu meirihluta í. Til stóð að sameina REI og GGE, með það að markmiði að sameina krafta þeirra í útrás erlendis. Þann 1. október var haldinn stjórnarfundur í REI, þar sem ákveðnir voru kaupréttarsamningar og grunnur lagður að sameiningu við GGE. Áttu starfsmenn OR að fá að kaupa [[hlutabréf]] í REI áður en félagið yrði selt. 569 skráðu sig fyrir kaupum áður en fresturinn rann út 10. október),<ref>„569 vilja kaupa hlutafé í REI“, ''Morgunblaðið'' 11. október 2007, s. 4.</ref> en hópur manna, sem þóttu sérlega mikilvægir fyrir fyrirtækin, átti að fá að kaupa margra milljóna króna virði í bréfunum á lágu gengi. Menn eru ekki á einu máli um hvernig valið var í þann hóp, og er það einn ásteytingssteinninn í deilunum. Reiknað var með að eftir sölu og sameiningu mundu bréf hins nýja félags snarhækka í verði. Snarpar deilur hófust um þessar fyrirætlanir. Eftir samrunann við GGE, var áætlað að verðmæti REI yrði um 65 milljarðar króna, og samanstæði m.a. af fyrirtækinu Jarðborunum, 600 milljóna króna hlut í Enex, rúmlega 48% hlut í [[Hitaveita Suðurnesja|Hitaveitu Suðurnesja]] (HS) (16,58% frá OR + 32% frá GGE), auk 4,6 milljarða í reiðufé frá OR og fleiru. Þá væri drjúgur hluti verðmætanna (giskað á 10-11 milljarða) fólginn í óefnislegum verðmætum, á borð við rannsóknarleyfi, [[viðskiptavild]], verkefni sem þegar væru í gangi o.fl. <ref>Guðmundur Sverrir Þór: „Efnislegar eignir REI um 54 milljarðar“, ''Morgunblaðið'' 10. október 2007, s. 8.</ref> Á minnisblaði forstjóra OR til borgarstjóra, dagsettu 7. október, kemur fram að miðað við sölugengi 3-4 gæti hlutur OR reiknast frá tæpum 25 milljörðum til rúmra 33 milljarða.<ref>„Söluverð REI gæti verið 9-20 milljörðum meira“, ''Morgunblaðið'' 16. október 2007, s. 6.</ref> Það má líta á [[11. október]] [[2007]] sem ákveðin vatnaskil í málinu, þar sem [[Borgarstjórn Reykjavíkur|borgarstjórn]] féll þann dag og ný var mynduð. == Atburðarásin fram til 11. október == === Fundurinn 3. október === Að kvöldi 2. október var boðaður eigendafundur í OR sem átti að fara fram seinni partinn þann 3. október. Í fundarboði kom fram að REI yrði til umræðu, en dagskrá ekki kynnt að öðru leyti. Minnihlutinn mótmælti því á fundinum, að það væri ólöglega til hans boðað. Á fundi þessum var tilkynnt að REI og GGE yrðu sameinuð, og voru kaupréttarsamningarnir svo lagðir fram, og gerðar á þeim breytingar eftir athugasemdir, m.a. af hálfu minnihlutans. [[Vilhjálmur Þ. Vilhjálmsson|Vilhjálmur]] borgarstjóri sagðist seinna aldrei hafa séð neinn lista yfir þá starfsmenn og aðra, sem áttu að hafa kauprétt á sérstökum kjörum, en [[Guðmundur Þóroddsson]] forstjóri REI, og [[Svandís Svavarsdóttir]] oddviti [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri-grænna]] sögðu bæði að hann hefði verið lagður fram á þessum fundi, sem þau sátu öll þrjú. Þótt Vilhjálmur neitaði að hafa séð lista með nöfnum umræddra starfsmanna, sagði hann að Haukur Leósson, stjórnarformaður OR, hefði sagt sér „mjög rækilega“ að „ákveðnir starfsmenn REI fengju að fjárfesta í félaginu“. Svandís Svavarsdóttir sagðist hins vegar hafa fengið þann lista í hendurnar á eigendafundinum. Því svaraði Vilhjálmur, að þótt minnihlutinn í stjórn OR hefði fengið að sjá hann, þá hefði hann sjálfur ekki beðið um hann, og ætlaði sér ekki að sjá hann.<ref>Andri Karl: „Vissi um kauprétt starfsmanna“, ''Morgunblaðið'' 10. október 2007, s. 2.</ref> Þó fór Vilhjálmur fram á það að ef einhverjir starfsmenn fengju kauprétt skyldu það ekki bara vera „lykilstarfsmenn“, heldur allir starfsmenn OR, á sömu kjörum. Á stjórnarfundi REI þann 6. október var samþykkt að bjóða þeim það. Undanþegnir voru [[Bjarni Ármannsson]] og Jón Diðrik Jónsson. === Trúnaðarbrestur? === Guðmundur Þóroddsson, forstjóri REI, sagði ekkert óeðlilegt við kaupréttarsamningana; hann vildi binda hagsmuni hlutaðeigandi aðila við félagið og að „svona gerðust kaupin á eyrinni“. Vilhjálmur Þ. Vilhjálmsson borgarstjóri sætti gagnrýni úr borgarstjórnarflokki [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]], sem taldi hann hafa samið um málið án umboðs þeirra, en Vilhjálmur taldi hins vegar að þau hefðu farið á bak við sig þann 5. október með því að funda með [[Geir H. Haarde]], formanni Sjálfstæðisflokksins og [[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir|Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur]] varaformanni án þess að tala við sig fyrst. [[Björn Ingi Hrafnsson]], varaformaður stjórnar OR og borgarfulltrúi [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]], sagðist telja að það ætti ekki að selja hlut Reykjavíkurborgar í OR strax, heldur bíða með söluna. Eftir langan fund hjá borgarstjórnarflokki Sjálfstæðismanna þann 8. október, var tilkynnt að hlutur OR í REI yrði seldur og Hauki Leóssyni yrði vikið úr stjórn OR. Borgarfulltrúi tæki sæti hans í stjórninni, en [[Hjörleifur B. Kvaran]] yrði forstjóri. Björn Ingi var sem fyrr andvígur sölunni. Sama dag sagðist Vilhjálmur ekki vita um aðra kaupréttarsamninga en þann við Bjarna, en daginn eftir kvað Guðmundur Þóroddsson það koma sér á óvart. Vilhjálmur sagðist þá hafa vitað nákvæmlega um samning Bjarna, en ekki „nákvæmlega um aðra samninga“. [[Dagur B. Eggertsson]], borgarfulltrúi [[Samfylkingin|Samfylkingarinnar]], sagði að þótt borgin fengi 10 milljarða króna í sinn hlut, þá tapaði hún kannski öðrum fjörutíu milljörðum á því að selja strax. Björn Ingi Hrafnsson sagði Morgunblaðinu þann 9. október að það yrði „að ná lendingu í málinu“ milli flokkanna í meirihluta borgarstjórnar.<ref>Andri Karl: „Vissi um kauprétt starfsmanna“, ''Morgunblaðið'' 10. október 2007, s. 2.</ref> á fundi borgarstjórnar þann 10. október bauð minnihlutinn Birni bandalag um að stöðva söluna á hlut OR í REI. Björn svaraði því ekki þá, en viðbrögð hans áttu eftir að koma í ljós síðar. === Fleiri tjá sig um málið === OR átti 16,58% hlut í HS, sem hafði verið lagður inn í REI og stóð til að selja með fyrirtækinu. Aðrir stórir hluthafar í HS, og líka [[Árni Sigfússon]], bæjarstjóri [[Reykjanesbær|Reykjanesbæjar]], og [[Lúðvík Geirsson]], bæjarstjóri Hafnarfjarðarbæjar, sögðu að bæjarfélög þeirra ættu því að krefjast forkaupsréttar að hlutabréfum OR í REI þegar hún seldi hlut sinn, auk þess sem GGE hlyti að eiga kröfu um forkaupsrétt.<ref>Egill Ólafson: „Reykjanesbær og Hafnarfjörður gera kröfu um forkaupsrétt í REI“, ''Morgunblaðið'' 10. október 2007, s. 8.</ref> Í Morgunblaðinu 11. október birtust þrjár yfirlýsingar, þar sem stjórn [[Heimdallur (félag)|Heimdallar]] kvaðst „fagna þeirri sátt og samstöðu“ sem hefði náðst innan meirihluta borgarstjórnar um að stefna að sölu á hlut OR í REI (yfirlýsingin dagsett 8. október).<ref>„Heimdallur fagnar sátt“, ''Morgunblaðið'' 11. október 2007, s. 49.</ref> Í ályktun Ungra jafnaðarmanna í Reykjavík kváðust þeir telja það „afleita hugmynd“ að selja hlut OR strax, að fyrir því væru engar málefnalegar ástæður og að það væri „augljóst“ að verið væri að „breiða yfir trúnaðarbrest innan meirihluta borgarstjórnar“.<ref>„Mótmæla flýtisölu á REI“, ''Morgunblaðið'' 11. október 2007, s. 49.</ref> Loks mótmælti bæjarmálaráð Vinstrihreyfingarinnar - græns framboðs á [[Akranes]]i „ólýðræðislegum vinnubrögðum“ og kenndu flýtinum um að ekki gæfist ráðrúm til þeirra.<ref>„Mótmæla ólýðræðislegum vinnubrögðum“, ''Morgunblaðið'' 11. október 2007, s. 49.</ref> === Spurningar umboðsmanns Alþingis === Á aukafundi borgarstjórnar Reykjavíkur þann 10. október var hart tekist á um málefni OR og REI. Borgarstjóri sagði „fulla einingu“ vera innan meirihlutans um að ljúka samrunaferli REI og GGE á 6-7 vikum, og fá síðan ráðgjöf um söluna á hlut OR í REI. Björn Ingi kvaðst telja það „óráð“ að selja strax. Dagur B. Eggertsson varaði við því að salan færi strax fram. Á fundinum kom fram að Tryggvi Gunnarsson, [[umboðsmaður Alþingis]], hefði sent eigendum OR tólf spurningar, aðallega um sameininguna<ref>„Hart tekist á um sölu Orkuveitunnar í REI“, ''Morgunblaðið'' 11. október 2007, forsíða.</ref> Spurningar Tryggva voru í stuttu máli þessar: #Var stofnun REI samþykkt á eigendafundi OR? Hvenær? #Hvaða eignir OR runnu inn í REI? #Var 500 milljóna hluturinn sem Bjarni Ármannsson keypti í ágúst og september áður í eigu OR? Voru þau samþykkt á eigendafundi? #Hver fór með atkvæðarétt um sameiningu REI og GGE á eigendafundi OR 3. október? #Óskað eftir afriti af fundargerð eigendafundar OR, þar sem kaup einstaklinga á hlutum í REI voru samþykkt. #Óskað eftir rökstuddri afstöðu sveitarstjórna sem eiga hlut í OR, til umboðs borgar/bæjarstjóra til að selja einkaaðilum hlutina. #Á hvaða fundum viðkomandi sveitarstjórna var samþykkt að heimila það sem spurt var um í sp. 1, 2, 3 og 5, ef það var þá gert. #Óskað eftir að sveitarstjórnir skýri frá því með rökum hvort jafnræðisregla hafi gilt við sölu á hlutum til einkaaðila. #Óskað eftir skýringum sveitarstjórna á því hvort fulltrúar þeirra hafi gætt jafnræðisreglu þar sem það átti við. #Var verðmæti þeirra eigna OR sem runnu til REI aðeins metnar af starfsmönnum og stjórnendum OR og REI, eða líka óháðum aðilum? Hverjum þá? #Hvaða reglur gilda um hæfi bæjar- og borgarstjóra (fulltrúa sveitarstjórnanna) til að taka einstakar ákvarðanir í málefnum OR. #Hvaða reglur gilda um hæfi sveitarstjórnarmanna til að sitja jafnframt í stjórn OR.<ref>„Umboðsmaður spyr hvasst um REI“, ''Morgunblaðið'' 11. október 2007, s. 4.</ref> == Atburðarásin frá og með 11. október == Að morgni 11. október var haldinn leynilegur fundur á heimili tengdaforeldra Björns Inga Hrafnssonar, þangað sem mættu, auk hans, þau Dagur B. Eggertsson og Svandís Svavarsdóttir, oddvitar Samfylkingar og VG. Fyrir hönd Frjálslynda flokksins og óháðra mælti [[Ólafur F. Magnússon]]. Á sama tíma bólaði ekkert á Birni á fundi með Sjálfstæðismönnum, sem hann hafði verið boðaður á í [[Höfði|Höfða]] kl. 13. Áhyggjur Sjálfstæðismanna voru ekki ástæðulausar,<ref>„Vilhjálmur borgarstjóri og Björn Ingi féllust í faðma“, ''Morgunblaðið'' 12. október 2007, s. 2.</ref> því Björn Ingi og hinir flokkarnir voru þá enn á fundi og handsöluðu með sér samkomulag klukkan 14. === Blaðamannafundurinn === Björn sagði Vilhjálmi frá stjórnarslitunum, og svo var boðað til blaðamannafundar í síðdeginu á bakka [[Tjörnin|Reykjavíkurtjarnar]]. Þar var tilkynnt um að samstarfi Framsóknarflokks við Sjálfstæðisflokkinn væri lokið og að Björn Ingi mundi mynda nýjan meirihluta með borgarfulltrúum [[Samfylkingin|Samfylkingarinnar]] og [[Vinstrihreyfingin - grænt framboð|Vinstri-grænna]], og hinni óháðu Margréti Sverrisdóttur. Voru [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðismenn]] ósáttir við það og notuðu sumir stór orð til að lýsa vanþóknun sinni.<ref>„Borgarstjórn bylt“, ''Morgunblaðið'' 12. október 2007, forsíða.</ref> Nýi meirihlutinn ákvað að [[Dagur B. Eggertsson]], oddviti Samfylkingar, yrði nýr borgarstjóri, Björn Ingi sinnti áfram formennsku í borgarráði, Margrét yrði forseti borgarstjórnar og Svandís Svavarsdóttir, oddviti Vinstri-grænna, yrði formaður sameiginlegs borgarstjórnarflokks nýs meirihluta og staðgengill borgarstjóra.<ref>„[http://mbl.is/mm/frettir/frett.html?nid=1296430 Samkomulag um nýjan meirihluta handsalað klukkan 14]“, Mbl.is 11. október (skoðað 28. október).</ref> Daginn eftir borgarstjórnarskiptin héldu Framsóknarflokkurinn, Samfylkingin og Vinstri-græn hvert sinn fund í sínu flokksfélagi í borginni og fóru yfir stöðuna með flokksmönnum. Dagana á eftir fóru stjórnmálamenn, álitsgjafar, bloggarar og aðrir mikinn. Skömmuðu margir Björn Inga með stórum orðum fyrir svik eða spillingu, aðrir Vilhjálm fyrir vanrækslu eða spillingu, enn aðrir hina borgarfulltrúa Sjálfstæðisflokksins fyrir trúnaðarbrest, og loks voru þeir sem skömmuðu nýja meirihlutann fyrir tækifærismennsku og málefnaleysi. Töldu margir að [[Alfreð Þorsteinsson]], fyrrum borgarfulltrúi Framsóknarflokksins í [[Reykjavíkurlistinn|R-listanum]], hefði haft hönd í bagga með hvernig fór fyrir gamla meirihlutanum. === Einkaréttarsamningur? === Þann 13. október greindi ''Morgunblaðið'' frá því að OR hefði skuldbundið sig til þess að veita engum nema REI sérfræðiþjónustu um [[jarðhiti|jarðhita]], rannsóknir, markaðsmál og ýmsar áætlanir, samkvæmt þjónustusamningi til 20 ára sem undirritaður hefði verið þann 3. október. Fleiri hlunnindi átti REI að hljóta samkvæmt samningi þessum, einkum hvað snerti umsvif erlendis og aðgengi að sérfræðingum OR.<ref>„Víðtækar skyldur Orkuveitunnar við REI í 20 ár“, ''Morgunblaðið'' 13. október 2007, forsíða.</ref> Hjörleifur B. Kvaran sagði þjónustusamninginn vera grundvöllinn að þeim 10 milljörðum sem Orkuveitunni hefðu verið reiknaðir sem innlögðum í REI í óefnislegum verðmætum. Í fréttatilkynningu um samrunann þ. 3. október kom ekkert fram um þennan þjónustusamning, og flutti [[Ríkisútvarpið]] fyrstu fréttirnar af honum þann 12. október. Hjörleifur kvaðst ekki vita hvers vegna hans hefði ekki verið getið í fréttatilkynningunni, en að þeir sem voru á fundinum 3. október hefðu vitað af honum. Samningurinn hefði að vísu aðeins verið til á ensku þá. Sagði Hjörleifur að ef fundurinn 3. október yrði úrskurðaður ólögmætur, þá gilti það einnig um þennan samning.<ref>„20 ára forgangsréttur að OR“, ''Morgunblaðið'' 13. október 2007, s. 4.</ref> Vilhjálmur Þ. Vilhjálmsson sagði í viðtali að samningurinn hefði ekki verið ræddur á fundinum 3. október og væri auk þess mun víðtækari en sagt hefði verið. Þá sagði hann: „Ég held að ekki hafi margir stjórnarmenn gert sér grein fyrir að þetta væri einkaréttarsamningur til tuttugu ára sem útilokaði í raun Orkuveituna frá því að veita öðrum fyrirtækjum sérfræðiaðstoð á erlendri grundu án þess að fara í gegnum REI. Það er ekki í tillögunni að um sé að ræða einkaréttarsamning.“ Vilhjálmur sagði einnig að hann hefði ekki vitað að OR hefði heimilað REI að nota erlent nafn OR, Reykjavik Energy, erlendis. Hann sagðist ekki hafa lesið allt sem hann skrifaði undir, til þess treysti hann Birni Inga og Hauki Leóssyni, og svo starfsfólkinu sem sæi um málið fyrir hönd borgarinnar, en þetta orkaði „tvímælis“. Hann viðurkenndi fúslega að fundinn 3. október hefði mátt boða með meiri fyrirvara. Hann staðhæfði að Sjálfstæðisflokkurinn hefði verið „í samstarfi af fullum heilindum“ og ekki rætt við aðra flokka á meðan um hugsanlega myndun nýs meirihluta, eins og Björn Ingi gerði. Í viðtalinu bar blaðamaður kaupréttarlistann undir Vilhjálm, þann sem var lagður fram á hinum afdrifaríka fundi 3. október. Hann sagði þá -- og vísaði í nýlegt minnisblað frá Hjörleifi B. Kvaran, sem hann hafði handbært -- að á þessum fundi hefði enginn fengið þennan lista nema Svandís Svavarsdóttir og Sigrún Elsa Smáradóttir. Aðrir hefðu ekki séð hann, því hann hefði ekki verið á dagskrá fundarins. Svandís hefði því farið með rangt mál í frétt á Visir.is, þegar hún hefði sagt hann ljúga því að hann hefði ekki séð listann, eins og hún leiðrétti síðan í borgarstjórn.<ref>Pétur Blöndal: „Sameining og sundrung“, ''Morgunblaðið'' 14. október 2007, s. 30-33.</ref> Bjarni, Haukur og Hjörleifur sögðu, í greinargerð um atburðarásina, að Vilhjálmur hefði vitað um þjónustusamninginn heilum tíu dögum fyrir stjórnarfundinn, eða þann 23. september. Þá hafi þeir hist, Vilhjálmur, Haukur og Bjarni, á fundi heima hjá Vilhjálmi og farið yfir minnisblað sem hefði verið á íslensku, setið yfir því í nokkra klukkutíma „og það á ekki að leika nokkur vafi á því hvað var við átt,“ sagði Bjarni og bætti því við að hann hefði skilið eintak af blaðinu eftir hjá borgarstjóra. Vilhjálmur harðneitaði þessu hins vegar þegar það var borið undir hann.<ref>„Borgarstjóri þverneitar frásögn formanns REI“, ''Fréttablaðið'' 16. október 2007, s. 2.</ref> og sagði að sú lýsing á samningnum sem honum var sýnd 23. september hafi verið áþekk tillögunni á fundinum 3. október, og ekki verið kennt sem einkaréttarsamningur.<ref>Gunnar Páll Baldvinsson: „Orð gegn orði“, ''Morgunblaðið'' 16. október 2007, forsíða.</ref> Björn Ársæll Pétursson, fyrrum stjórnarformaður REI, greindi frá því að fyrstu hugmyndir um þjónustusamning OR og REI hefðu komið fram á fundi 23. ágúst, og snúist um uppsegjanlegan samning til 5-10 ára. Óuppsegjanlegur 20 ára samningur hafi aldrei verið á borðinu þá.<ref>Andri Karl: „Vildi bíða með viðræður við fjárfesta um aðkomu að REI“, ''Morgunblaðið'' 17. október 2007, s. 2.</ref> === Ógilding? === [[Þorbjörg Helga Vigfúsdóttir]] borgarfulltrúi Sjálfstæðisflokksins sagði að þjónustusamningurinn milli REI og OR gerbreytti stöðunni, og að í ljósi hans kæmi til greina að hennar mati að ógilda samrunann, í kvöldfréttum Ríkisútvarpsins 14. október. Svandís Svavarsdóttir og Margrét Sverrisdóttir tóku í sama streng.<ref>Gunnar Páll Baldvinsson og Helgi Bjarnason: „Ógilding samruna kemur til greina“, ''Morgunblaðið'' 15. október 2007, forsíða.</ref> Bjarni Ármannsson stjórnarformaður REI og [[Hannes Smárason]] stjórnarformaður GGE sögðust hins vegar reikna með því að samruninn stæði. Bjarni sagði að annars mundu allir málsaðilar verða af tækifærum sem þá færu til spillis.<ref>„REI gæti orðið af tækifærum“, ''Fréttablaðið'' 16. október 2007, forsíða.</ref> 15. október var hluthafafundur í Hitaveitu Suðurnesja, þar sem samþykkt var að veita nýja borgarstjórnarmeirihlutanum svigrúm til að fara yfir málið, en vildi að hann mótaði sér samt stefnu sem fyrst. Árni Sigfússon sagði, fyrir hönd Reykjanesbæjar, að forkaupsréttur REI á hlut Hafnarfjarðarbæjar í HS stæðist ekki samkomulag frá því í sumar.<ref>„Borgarmeirihlutinn skapi sér stefnu sem fyrst“, ''Fréttablaðið'' 16. október 2007 s. 4.</ref> Sama dag þingfesti [[Héraðsdómur Reykjavíkur]] stefnu Svandísar Svavarsdóttur gegn Orkuveitu Reykjavíkur, þar sem hún vildi fá úrskurð um lögmæti eigendafundarins 3. október. Ragnar H. Hall sótti málið, en sagðist aðspurður ekki vita hvað það yrði lengi í meðferð; hann vonaði að það yrðu bara nokkrar vikur.<ref>„Þingfest í gær“, ''Fréttablaðið'' 16. október 2007, s. 2.</ref> Ef Svandís tapar málinu og borgarstjórn unir ekki dómnum, geta stjórnendur borgarinnar og OR boðað aðra eigendur REI til fundar og óskað eftir að samningnum verði breytt eða hann ógiltur vegna þess að forsendurnar fyrir honum séu brostnar, m.a. vegna hlutarins í hitaveitu Suðurnesja.<ref>Egill Ólafsson: „Er hægt að ógilda?“ ''Morgunblaðið'' 16. október 2007, forsíða.</ref> Þann 16. október greindi svo Eftirlitsstofnun [[EFTA]] frá því að sér hefði borist kvörtun vegna málefna Orkuveitunnar, sem yrði tekin til gaumgæfilegrar skoðunar.<ref>„Málefni Orkuveitunnar á borð EFTA“, ''Morgunblaðið'' 17. október 2007, forsíða.</ref> Á fundi borgarstjórnar þann 16. október lagði Vilhjálmur Þ. Vilhjálmsson fram tillögu borgarfulltrúa Sjálfstæðisflokksins, um að taka undir bókun Svandísar Svavarsdóttur á eigendafundi OR þann 3. október um lögmæti hans og þeirra ákvarðana sem voru teknar á honum um einkaréttarsamning og fleira.<ref>„Tillaga til stuðnings bókun“, ''Morgunblaðið'' 17. október 2007, s. 23.</ref> Í frétt Morgunblaðsins 30. janúar 2008 var sagt frá könnun sem Gallup Capacent gerði fyrir Creditinfo, um mat almennings á fyrirferð einstakra mála í fjölmiðlum. <ref>[http://mbl.is/mm/frettir/innlent/2008/01/30/rei_malid_staersta_frettamalid_a_sidasta_ari_2/ REI-málið stærsta fréttamálið á síðasta ári], Mbl.is 30. janúar 2008, skoðað 31. janúar 2008).</ref> == Heimildir == <div class="references-small"><references/></div> == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20240318233726/https://www.or.is/ Heimasíða Orkuveitu Reykjavíkur] * [http://www.geysirgreenenergy.is/ Heimasíða Geysis Green Energy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080115075817/http://www.geysirgreenenergy.is/ |date=2008-01-15 }} * [http://www.rei.is/ Heimasíða Reykjavík Energy Invest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080115181653/http://www.rei.is/ |date=2008-01-15 }} * [http://www.deiglan.com/index.php?itemid=11551 Viðtal við Bjarna Ármannsson] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080502235539/http://deiglan.com/index.php?itemid=11551 |date=2008-05-02 }}, á Deiglan.com [[Flokkur:Íslensk stjórnmálahneyksli]] [[Flokkur:Efnahagur Íslands]] [[Flokkur:Reykjavík]] 1d5wcj9dnto7enp3jtpgd3qhd6gp2a8 0 61125 1982776 1978550 2026-10-15T12:06:05Z TKSnaevarr 53243 /* Frægustu börn borgarinnar */ 1982776 wikitext text/x-wiki {{Borg |Nafn=St. Pölten |Mynd=Sankt Poelten.jpg |Skjaldarmerki=AUT Sankt Poelten COA.svg |Land=Austurríki |lat_dir=N | lat_deg=48 | lat_min= 12 |lon_dir=E | lon_deg=15 | lon_min=38 |Hérað=Neðra-Austurríki |Flatarmál=108,48 |Íbúafjöldi=52.716 <small>(1. jan 2015)</small> |Íbúar/km2=478 |Hæð=267 |Vefslóð=https://www.st-poelten.gv.at }} '''Sankt Pölten''' (oft skammstafað '''St. Pölten''') er borg í [[Austurríki]] og höfuðborg sambandslandsins [[Neðra-Austurríki]]s. Íbúar eru tæp 53 þús ([[1. janúar]] [[2015]]). St. Pölten gerir tilkall til að vera elsta borgin í Austurríki, en það er ákaflega umdeilt. == Lega og lýsing == St. Pölten er mjög austarlega í Austurríki og rétt vestan við [[Vín]]. Borgin liggur við norðurjaðar [[Alpafjöll|Alpafjalla]] og steinsnar fyrir sunnan [[Dóná]]. Áin [[Traisen]] rennur í gegnum borgina, sem hefur risið meðfram rennsli hennar. Því er St. Pölten mjög ílöng í norður/suður stefnu. Mikið landbúnaðarsvæði er allt í kring. Næstu stærri borgir eru [[Krems an der Donau]] til norðurs (30 km), Vín til austurs (60 km), [[Wiener Neustadt]] til suðausturs (85 km) og [[Linz]] til vesturs (120 km). == Skjaldarmerki == [[Skjaldarmerki]] St. Pölten er tvískiptur skjöldur. Til hægri er silfurlitaður úlfur á bláum fleti. Tungan er rauð og reðurinn gulur. Úlfurinn er tákn biskupsdæmisins í [[Passau]], en hann hélt áður fyrr á bagli sem nú er horfinn úr merkinu. Til vinstri eru þrjár láréttar rendur: Hvít, rauð og hvít. Litirnir eru litir Habsborgarættarinnar og Austurríkis, nema hvað þeim hefur verið raðað öfugt upp. Skjaldarmerki þetta var veitt borginni [[3. nóvember]] [[1538]] af [[Ferdinand III (HRR)|Ferdinand III]] konungi (síðar keisara) og hefur lítið breyst síðan. == Orðsifjar == St. Pölten dregur nafn sitt af heilögum [[Hippolýtus]]i frá [[Róm]] sem lifði á 3. öld e.Kr. Þýskt nafn dýrlingsins varð St. Pilt, sem síðar breyttist í St. Pölten. == Söguágrip == === Upphaf === [[Mynd:Dom St. Pölten 1653.jpg|thumb|Munkaklaustrið 1653. Áfast klaustrinu til hægri er Maríukirkjan, núverandi dómkirkja St. Pölten.]] Á tímum [[Rómaveldi|Rómverja]] stóð borgin Cetium á núverandi borgarstæði St. Pölten. Á 5. öld missti borgin hins vegar vægi sökum samkeppni nágrannaborga og hvarf loks úr rituðum heimildum. St. Pölten kom fyrst við skjöl árið [[799]] en var bara smábær næstu aldir. [[1081]] var munkaklaustur stofnað þar, en biskuparnir í Passau réðu yfir landsvæðinu. [[1159]] hlaut St. Pölten borgarréttindi af Konráði biskupi frá Passau. Þar með er St. Pölten ein elsta borg Austurríkis ásamt Vín og Enns. Þetta er þó umdeilt. Íbúar á þessum árum voru ekki nema um 4.000 allt fram á miðja [[19. öld]]. Biskuparnir í Passau réðu borginni allt til [[15. öldin|15. aldar]], er [[Matthías Corvinus]] konungur [[Ungverjaland]]s hlaut borgina að léni. St. Pölten var að mikilvægri herstöð fyrir konung í baráttu sinni gegn [[Friðrik III (HRR)|Friðrik III]] keisara í Vín. Ungverjar voru hins vegar hraktir í burtu og krafðist [[Maximilian I (HRR)|Maximilian I]] keisari þá borgarinnar í herfang [[1491]]. Síðan þá hefur St. Pölten verið austurrísk. Tyrkir réðust tvisvar inn í Austurríki, [[1529]] og [[1683]]. Í bæði skiptin réðust þeir á St. Pölten, en borgin náði að verjast. === Nýrri tímar === Á [[18. öldin|18. öld]] voru fleiri klaustur stofnuð í borginni og urðu þau 6 í allt. [[1785]] var biskupsstóllinn færður úr Wiener Neustadt til St. Pölten, sem við það varð að einu mesta vígi kaþólsku kirkjunnar í Austurríki. Á þeim tíma voru íbúar enn tæp 4.000. [[11. nóvember]] [[1805]] sótti [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] St. Pölten heim. [[1809]] var hún hernumin af [[Frakkland|Frökkum]], sem voru þar með herdeild. [[1858]] hlaut St. Pölten [[járnbraut]]artengingu. Í framhaldi af því hófst iðnvæðing borgarinnar, sem brátt varð að iðnaðarborg. Íbúum fjölgaði í fyrsta skipti að ráði síðan á [[14. öldin|14. öld]]. [[1869]] voru þeir orðnir 14 þús. Þungaiðnaður festi einnig rætur. En í [[Heimskreppan|heimskreppunni]] á fjórða áratugnum varð gífurlegt atvinnuleysi í St. Pölten. Þetta leystist ekki að ráði fyrr en með innlimun Austurríkis í [[Þýskaland]]. Þá var mörgum verksmiðjum breytt fyrir hergagnaframleiðslu. Fyrir vikið varð St. Pölten fyrir miklum loftárásum í [[Heimstyrjöldin síðari|heimstyrjöldinni síðari]], þrátt fyrir smæðina. Tæp 40% borgarinnar eyðilögðust. Frá stríðslokum til [[1955]] var St. Pölten á [[Sovétríkin|sovéska]] hernámssvæðinu. === Höfuðborg === [[1920]] var sambandslandið Vín stofnað, er höfuðborgin skildi sig frá Neðra-Austurríki. Höfuðborg Neðra-Austurríkis var þó áfram Vín næstu áratugi, en [[1986]] var ákveðið að Neðra-Austurríki skyldi hljóta eigin höfuðborg. Íbúar fengu sjálfir að velja milli hinna ýmsu borga og hlaut St. Pölten flest atkvæði (45%). [[10. júlí]] 1986 varð St. Pölten því að höfuðborg Neðra-Austurríkis og er hún yngsta sambandshöfuðborg landsins. == Viðburðir == St. Pölten er þekkt fyrir ýmsa tónlistarviðburði. Þrjár stærstu tónlistarhátíðirnar eru ''Nuke Musikfestival'', ''Lovely Days'' og ''Frequency''. == Vinabæir == St. Pölten viðheldur vinabæjartengslum við eftirfarandi borgir: {| |- | valign="top" | * {{JPN}} [[Kurashiki]] í [[Japan]], síðan [[1957]] * {{DEU}} [[Heidenheim]] í [[Þýskalandi]], síðan [[1967]] * {{FRA}} [[Clichy]] í [[Frakkland]]i, síðan [[1968]] | valign="top" | * {{CZE}} [[Brno]] í [[Tékkland]]i, síðan [[1990]] * {{USA}} [[Altoona]] í [[Pennsylvanía|Pennsylvaníu]], [[Bandaríkin|BNA]], síðan [[2000]] * [[mynd:Flag of China.svg|22px]] [[Wuhan]] í [[Kína]], síðan [[2005]] |} == Frægustu börn borgarinnar == * ([[1931]]) [[Lolita (söngkona)|Lolita]], söngkona og leikkona == Byggingar og kennileiti == * Maríukirkjan er dómkirkja borgarinnar. Hún var reist [[1150]] sem klausturkirkja, en brann að mestu um miðja [[13. öldin|13. öld]]. Núverandi bygging var reist [[1267]]-[[1280|80]] og helguð [[María mey|Maríu mey]]. [[1512]] brann borgin og kirkjan með. Þá var norðurturninn rifinn og ekki endurbyggður. Kirkjan er því eingöngu með turn á suðurhliðinni. [[1785]] varð St. Pölten biskupssetur og varð Maríukirkjan þá að dómkirkju, sem hún er enn. * Klangturm er upplýsingamiðstöð borgarinnar. Turninn var reistur [[1996]]-[[1997|97]] og er 77 metra hár (með loftneti). Þannig er hann hæsta borgarinnar. Í 47 metra hæð er útsýnispallur fyrir almenning. * Ráðhúsið var reist á [[15. öldin|15. öld]]. Borgin keypti húsið [[1503]] og umbreytti því í ráðhús. Framhliðin er í barokkstíl og var gerð á fyrri helming [[18. öldin|18. aldar]]. Á turninum er fagurt laukþak. <gallery> File:13-04-13-st-poelten-domplatz-315a.jpg|Maríukirkjan Mynd:Klangturm Sankt Poelten.jpg|Klangturm Mynd:Rathaus St. Pölten.jpg|Ráðhúsið Mynd:Schloss Pottenbrunn 1.JPG|Pottenbrunn-kastali </gallery> == Heimildir == * {{Wpheimild|titill= St. Pölten|tungumál= de|mánuðurskoðað= 14. mars|árskoðað= 2012}} {{Commonscat|St. Pölten}} [[Flokkur:Borgir í Austurríki]] 5uq01vjwgarr8z7n8p81ha19del1oc8 0 61773 1982835 1965381 2026-10-15T20:52:55Z TKSnaevarr 53243 1982835 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Janez Drnovšek | mynd = Janez Drnovsek.jpg | titill= Forseti Slóveníu | stjórnartíð_start = 22. desember 2002 | stjórnartíð_end = 23. desember 2007 | forsætisráðherra = [[Anton Rop]]<br>[[Janez Janša]] | forveri = [[Milan Kučan]] | eftirmaður= [[Danilo Türk]] | titill2= Forsætisráðherra Slóveníu | stjórnartíð_start2 = 30. nóvember 2000 | stjórnartíð_end2 = 19. desember 2002 | forseti2 = [[Milan Kučan]] | forveri2 = [[Andrej Bajuk]] | eftirmaður2 = [[Anton Rop]] | stjórnartíð_start3 = 14. maí 1992 | stjórnartíð_end3 = 7. júní 2000 | forseti3 = [[Milan Kučan]] | forveri3 = [[Lojze Peterle]] | eftirmaður3 = [[Andrej Bajuk]] | titill4 = Forseti forsætisráðs Júgóslavíu | stjórnartíð_start4 = 15. maí 1989 | stjórnartíð_end4 = 15. maí 1990 | forsætisráðherra4 = [[Ante Marković]] | forveri4 = [[Raif Dizdarević]] | eftirmaður4 = [[Borisav Jović]] | myndatexti1 = Janez Drnovšek árið 2004. | fæddur = {{fæðingardagur|1950|5|17}} | fæðingarstaður = [[Celje]], [[Sósíalíska lýðveldið Slóvenía|Slóveníu]], [[Sósíalíska sambandslýðveldið Júgóslavía|Júgóslavíu]] | dánardagur = {{dánardagur og aldur|2008|2|23|1950|5|17}} | dánarstaður =[[Zaplana]], [[Slóvenía|Slóveníu]] | þjóderni = [[Slóvenía|Slóvenskur]] | maki = Majda Drnovšek ​(sk. 1980) | stjórnmálaflokkur = [[Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn (Slóvenía)|Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn]] | börn = 2 | háskóli = [[Háskólinn í Ljubljana]]<br>[[Háskólinn í Maribor]] |undirskrift = Janez Drnovšek signature.png }} '''Janez Drnovšek''' (fæddur [[17. maí]] [[1950]] í [[Celje]], lést [[23. febrúar]] [[2008]] í [[Zaplana]]) var forseti sameinaðrar [[Júgóslavía|Júgóslavíu]], forsætisráðherra og forseti [[Slóvenía|Slóveníu]]. == Heimildir == *{{vefheimild|url=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/janez-drnovsek-slovenian-president-who-achieved-membership-of-the-eu-and-nato-for-the-former-yugoslav-republic-786789.html|titill=The Independent, Obituary - Janez Drnovsek}} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla| titill=Forseti forsætisráðs Júgóslavíu| frá= [[15. maí]] [[1989]]| til= [[15. maí]] [[1990]]| fyrir=[[Raif Dizdarević]]| eftir=[[Borisav Jović]] }} {{Erfðatafla| titill=[[Forsætisráðherra Slóveníu]]| frá= [[14. maí]] [[1992]]| til= [[3. maí]] [[2000]]| fyrir=[[Lojze Peterle]]| eftir=[[Andrej Bajuk]] }} {{Erfðatafla| titill=[[Forsætisráðherra Slóveníu]]| frá= [[17. nóvember]] [[2000]]| til= [[11. desember]] [[2002]]| fyrir=[[Andrej Bajuk]]| eftir=[[Anton Rop]] }} {{Erfðatafla| titill=[[Forseti Slóveníu]]| frá= [[22. desember]] [[2002]]| til= [[23. desember]] [[2007]]| fyrir=[[Milan Kučan]]| eftir=[[Danilo Türk]] }} {{Töfluendir}} {{fde|1950|2008|Drnovšek, Janez}} {{DEFAULTSORT:Drnovšek, Janez}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Slóveníu|Drnovšek, Janez]] [[Flokkur:Forsetar Slóveníu]] [[Flokkur:Forsetar Sósíalíska sambandslýðveldisins Júgóslavíu]] [[Flokkur:Aðalritarar Samtaka hlutlausra ríkja]] 1mn99ift2r2c84a2pna0j9uamh01hii 0 64594 1982827 1978505 2026-10-15T18:23:28Z Stillbusy 42433 Þessi heimild er ekki dauð og hlekkurinn er ekki óvirkur. Undir þessari slóð á síðu Málfarsbankans sem var sett inn hér af öðrum notanda þann 20.8.2025 hefur alltaf staðið ekkert meira en setningin „Bæði kemur til greina að rita pylsa og pulsa“. Spurningin er frekar hversu merkileg þessi heimild er. En það eiga aðrir að ákveða. 1982827 wikitext text/x-wiki '''Pylsa''' eða '''pulsa'''<ref>{{Cite web|url=https://malfar.arnastofnun.is/grein/70484|title=Málfarsbankinn|website=malfar.arnastofnun.is|access-date=2025-08-20}}</ref><ref>{{vísindavefurinn|3355|Hvort er réttara að segja og rita pylsa eða pulsa?|höfundur=Guðrún Kvaran|dags=23.4.2003}}</ref> er langur og mjór himnubelgur sem er fylltur af elduðu, söltuðu og/eða reyktu kjötfarsi.<ref name=pylsa1>[https://timarit.is/page/7124253?iabr=on#page/n29/mode/1up ''Er það pylsa eða pulsa?''], Morgunblaðið, 9. maí 2019, bls. 30.</ref> == Pylsa í brauði == Pylsan er oft reidd fram í aflöngu [[brauð]]i (pylsubrauði) sem er af svipaðri lengd og pylsan sjálf. [[File:Pylsa með öllu.jpg|thumb|Pylsa með öllu]] „Pylsa með öllu“,<ref>[https://timarit.is/page/1834549?iabr=on#page/n15/mode/1up ''Ein með öllu stendur fyrir sínu''], Morgunblaðið, 29. júlí 1995, bls. 16.</ref> stundum kölluð „þjóðarréttur Íslendinga“,<ref>[https://timarit.is/page/6337014?iabr=on#page/n1/mode/1up ''Pylsan hækkar en kókið ekki''], Morgunblaðið, 26. mars 2015, bls. 2. („Þjóðarrétturinn kostar nú 400 krónur [...] Þjóðarréttur Íslendinga, pylsa með öllu, hækkaði um 20 krónur fyrir skömmu [...])</ref><ref>[https://timarit.is/page/6109266?iabr=on#page/n3/mode/1up ''Pylsa með öllu''], Fréttir, 6. desember 2001, bls. 4. („Það sem ég ætla að bjóða upp á þessa vikuna er þjóðarréttur Íslendinga, pylsa með öllu, sem allir hafa smakkað út í sjoppu [...]“)</ref> er pylsa í brauði með [[tómatsósa|tómatsósu]], [[sinnep|sinnepi]], [[remúlaði]] og steiktum og hráum [[laukur|lauk]].<ref name=pylsa2>[https://timarit.is/page/3742586?iabr=on#page/n45/mode/1up ''Búa til stærstu pylsu í heimi''], Fréttablaðið, 17. nóvember 2004, bls. 38. („Pylsan verður tólf metra löng og á hún að setjast í brauð með steiktum og hráum lauk, tómatsósu, sinnepi og remúlaði. Semsagt ein með öllu.“)</ref> Þann 20. nóvember 2004 var í [[Kringlan|Kringlunni]] sett heimsmet „lengsta pylsa í brauði“.<ref>[https://timarit.is/page/3618219?iabr=on#page/n29/mode/1up ''Heimsmet og ekki miðað við höfðatölu''], Morgunblaðið, 22. nóvember 2004, bls. 30. („[...] sem var búið til fyrir heimsmetið. Að íslenskum sið var búin til pylsa með öllu og því voru í brauðinu tólf metra lengjur af tómatsósu, sinnepi, remúlaði, steiktum lauk og hráum.“)</ref><ref>[https://timarit.is/page/3618039?iabr=on#page/n1/mode/1up ''Heimsins lengsta pylsa í brauði''], Morgunblaðið, 20. nóvember 2004, bls. 2.</ref><ref name=pylsa2/> Pylsan var 11,92 metrar.<ref>[https://timarit.is/page/3683009?iabr=on#page/n41/mode/1up ''Pylsur og jójó''], Morgunblaðið, 9. nóvember 2005, bls. 42.</ref> Þetta heimsmet var staðfest í september 2005 af [[Heimsmetabók Guinness]].<ref>[https://timarit.is/page/5532089?iabr=on#page/n61/mode/1up ''Guinness staðfestir Íslenska pulsan er best og stærst''], DV, 24. september 2005, bls. 62.</ref> Raunar tók staðfestingin svo langan tíma að í millitíðinni var heimsmetið slegið tvisvar: {{ill|Heimsins lengsta pylsa í brauði|lt=15. júlí 2005 (15,42 m) og 14. ágúst 2005 (17,5 m)|en|World's longest hot dog}}. Samkvæmt tveimur könnum 2018 og 2025 er algengara að Íslendingar segja „pylsa“ en „pulsa“.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-08-20-fleiri-segja-pylsa-en-pulsa-451400 |title=Fleiri segja pylsa en pulsa |last=Andrésdóttir |first=Iðunn |date=2025-08-20 |website=ruv.is |access-date=2025-09-01}}</ref><ref name=pylsa1/> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Pylsur]] rodk2hm7qe9fhehw3i8bxhxr37ofvyy 0 67497 1982800 1935750 2026-10-15T14:13:43Z ~2026-55335-40 121875 1982800 wikitext text/x-wiki [[Mynd:HMS_Mary_Rose_and_pirates.jpg|thumb|right|[[HMS Mary Rose]] berst við sjö sjóræningjaskip frá [[Alsír]] árið 1669.]] '''Sjórán''' er [[Rán (glæpur)|rán]] sem fram fer á [[sjór|sjó]] eða á [[skip]]um við [[strönd]]ina. Sjórán eru fremur algeng á vissum hafsvæðum og er tap vegna þeirra talið nema milli 13 og 16 milljörðum [[Bandaríkjadalur|Bandaríkjadala]] árlega. Sjórán eru sérstaklega algeng milli [[Indlandshaf]]s og [[Kyrrahaf]]s, úti fyrir strönd [[Sómalía|Sómalíu]], í [[Malakkasund]]i og við [[Singapúr]]. Þótt enn komi fyrir að ráðist sé á báta og skip undan strönd [[Norður-Afríka|Norður-Afríku]] og í [[Karíbahafið|Karíbahafinu]] er það fremur sjaldgæft vegna markvissrar baráttu [[floti|flota]] og [[strandgæsla|strandgæslu]] á þessum hafsvæðum. [[Fríbýttari]] eða [[kapari]] er gamalt heiti á sjóræningja sem rænir her- og kaupskip óvinveittrar þjóðar í umboði konungs ([[kaparabréf]]), einkum á [[16. öldin|16.]], [[17. öldin|17.]] og [[18. öldin|18. öld]]. Slíkir sjóræningjar gátu hlotið frægð og vegsemd hjá því ríki sem þeir störfuðu fyrir. Sem dæmi má nefna sir [[Francis Drake]] sem rændi [[Spánn|spænsk]] skip í [[Karíbahafið|Karíbahafinu]] og [[Magnus Heinason]] í [[Færeyjar|Færeyjum]] sem fékk kaparabréf til að ráðast gegn enskum og hollenskum sjóræningjaskipum sem herjuðu á eyjarnar.hæ kolli {{stubbur}} [[Flokkur:Sjórán| ]] [[Flokkur:Alþjóðlegur refsiréttur]] 4du8lncue4bn2fg197fuup7r8sjlrnb 1982801 1982800 2026-10-15T14:14:44Z Akigka 183 Tók aftur breytingu frá [[Special:Contributions/~2026-55335-40|~2026-55335-40]] ([[User talk:~2026-55335-40|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] 1935750 wikitext text/x-wiki [[Mynd:HMS_Mary_Rose_and_pirates.jpg|thumb|right|[[HMS Mary Rose]] berst við sjö sjóræningjaskip frá [[Alsír]] árið 1669.]] '''Sjórán''' er [[Rán (glæpur)|rán]] sem fram fer á [[sjór|sjó]] eða á [[skip]]um við [[strönd]]ina. Sjórán eru fremur algeng á vissum hafsvæðum og er tap vegna þeirra talið nema milli 13 og 16 milljörðum [[Bandaríkjadalur|Bandaríkjadala]] árlega. Sjórán eru sérstaklega algeng milli [[Indlandshaf]]s og [[Kyrrahaf]]s, úti fyrir strönd [[Sómalía|Sómalíu]], í [[Malakkasund]]i og við [[Singapúr]]. Þótt enn komi fyrir að ráðist sé á báta og skip undan strönd [[Norður-Afríka|Norður-Afríku]] og í [[Karíbahafið|Karíbahafinu]] er það fremur sjaldgæft vegna markvissrar baráttu [[floti|flota]] og [[strandgæsla|strandgæslu]] á þessum hafsvæðum. [[Fríbýttari]] eða [[kapari]] er gamalt heiti á sjóræningja sem rænir her- og kaupskip óvinveittrar þjóðar í umboði konungs ([[kaparabréf]]), einkum á [[16. öldin|16.]], [[17. öldin|17.]] og [[18. öldin|18. öld]]. Slíkir sjóræningjar gátu hlotið frægð og vegsemd hjá því ríki sem þeir störfuðu fyrir. Sem dæmi má nefna sir [[Francis Drake]] sem rændi [[Spánn|spænsk]] skip í [[Karíbahafið|Karíbahafinu]] og [[Magnus Heinason]] í [[Færeyjar|Færeyjum]] sem fékk kaparabréf til að ráðast gegn enskum og hollenskum sjóræningjaskipum sem herjuðu á eyjarnar. {{stubbur}} [[Flokkur:Sjórán| ]] [[Flokkur:Alþjóðlegur refsiréttur]] nx02qetr5od2rgfw67p4rtkgqldvfs3 0 68876 1982879 1779530 2026-10-16T10:40:21Z ~2026-55540-91 121902 Texta um íþróttagreinar undir UMF Skallagrími 1982879 wikitext text/x-wiki '''Ungmennafélagið Skallagrímur''' er [[ungmennafélag]] í [[Borgarnes|Borgarnesi]]. Félagið er bæði [[íþróttafélag]] og [[leikfélag]] í senn. Íþróttir sem stundaðar eru innan félagsins eru [[körfuknattleikur]], [[knattspyrna]], [[Sund (hreyfing)|sund]] og pílukast. Körfuknattleiksdeild Skallagríms og [[Háskólinn á Bifröst]] gerðu samning, þann [[4. nóvember]] [[2010]] að þeir nemendur sem eru samningsbundnir Skallagrími fái niðurfelld skólagjöld. Þetta er í fyrsta sinn sem þessi aðferð hefur verið farin á íslandi.<ref>{{cite web |url=http://www.bifrost.is/islenska/um-haskolann/frettir/nr/109043/ |title=Körfuknattleiksmenn úr Skallagrími fá niðurfelld skólagjöld |access-date=2010-11-06 |archive-date=2010-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125162025/http://bifrost.is/islenska/um-haskolann/frettir/nr/109043/ |url-status=dead }}</ref> {{Iceland Express-deild karla}} == Tenglar == * [http://www.skallagrimur.is/ Heimasíða félagsins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120904022041/http://www.skallagrimur.is/ |date=2012-09-04 }} == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> [[Flokkur:Íþróttafélög frá Vesturlandi]] [[Flokkur:Íslensk badmintonfélög]] [[Flokkur:Íslensk frjálsíþróttafélög]] [[Flokkur:Íslensk körfuknattleiksfélög]] [[Flokkur:Íslensk knattspyrnufélög]] [[Flokkur:Íslensk sundfélög]] a87trdgktjq2vrror3jd1n0tdorwciw 0 70085 1982816 1955640 2026-10-15T15:52:52Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982816 wikitext text/x-wiki '''Micro 18''', '''Micro Cupper''' eða einfaldlega '''Micro''' er tegund af [[seglskúta|seglskútu]] sem er hönnuð bæði fyrir [[kappsigling]]ar og [[skemmtisigling]]ar. Bátar af þessari gerð eru átján [[fet]]a langir (5,5 [[metri|metrar]]) og 2,45 metra breiðir með [[káeta|káetu]] og svefnpláss fyrir fjóra að framanverðu. Hönnunin var fyrst kynnt af [[Frakkland|franska]] tímaritinu ''[[Bateaux]]'' árið 1976. Gerðin var hugsuð fyrir eina árlega siglingakeppni, [[Micro Cup]] frá 1977, og miðaðist við hönnun vinsælla átján feta báta á borð við [[Corsaire]]. Brátt hófu bæði stærri og minni framleiðendur framleiðslu báta út frá þessum hönnunarviðmiðum og Micro-bátar náðu talsverðum vinsældum á [[1981-1990|9. áratug]] [[20. öldin|20. aldar]]. Árið 1999 hlaut gerðin viðurkenningu [[Alþjóða siglingasambandið|Alþjóða siglingasambandsins]] sem alþjóðleg keppnisgerð. Algengar útgáfur Micro 18-báta eru meðal annars Jeanneau Microsail, Corsaire og GEM. Micro-bátar skipast í keppnisbáta, skemmtibáta og frumgerðir eftir því hvaða áherslur hafa ráðið smíði þeirra. Oftast eru Micro-bátar gerðir úr [[trefjaplast]]i utanum [[krossviður|krossviðarskel]] með [[fellikjölur|fellikili]] með 100 kg [[ballest]] úr [[blý]]i. Nokkrar vinsælar tegundir voru upphaflega líka með felli[[stýri]] þannig að hægt væri að sigla bátnum upp í fjöru, en eftir nokkur atvik þar sem slík stýri brotnuðu við álag varð algengara að notast við heilt stýri. Micro-bátar eru yfirleitt um hálft [[tonn]] að þyngd og því hægt að flytja þá með kerru aftaní fólksbíl. Á [[Ísland]]i voru nokkrir bátar af þessari gerð smíðaðir um miðjan 9. áratuginn af fyrirtækinu Mótun ehf. í [[Hafnarfjörður|Hafnarfirði]] eftir teikningum frá breskum framleiðanda og frá [[1983]] fram á 10. áratuginn var haldin árleg Íslandsmeistarakeppni í flokknum. ==Tenglar== * [https://web.archive.org/web/20260414153406/https://www.micro-class.org/ Vefur International Micro Cupper Class Association.] {{alþjóðlegir kjölbátar}} [[Flokkur:Seglskútugerðir]] tv89en8m5l4twscohdnelmt2n9ogofw 0 78711 1982884 1858514 2026-10-16T10:52:12Z Alvaldi 71791 1982884 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnumaður |nafn=Guðný B. Óðinsdóttir |mynd= Guðný Björk Óðinsdóttir.jpg |myndatexti=Guðný Björk Óðinsdóttir í upphitun gegn Hollandi í Svíþjóð 2013 |fullt nafn=Guðný Björk Óðinsdóttir |fæðingardagur={{Fæðingardagur og aldur|1988|9|27}} |fæðingarbær= |fæðingarland=Ísland |hæð= |staða=Framherji |núverandi lið= |númer= |ár í yngri flokkum= |yngriflokkalið=[[Ungmennafélagið Afturelding|Afturelding]] |ár1=2005–2008 |ár2=2009–2015 |ár3=2010 |lið1=[[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] |lið2=[[Kristianstads DFF|Kristianstads]] |lið3= → [[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] |leikir (mörk)1=37 (11) |leikir (mörk)2=87 (5) |leikir (mörk)3=2 (0) |landsliðsár=2005<br/>2005–2007<br/>2006<br/>2006–2015 |landslið=Ísland U-17<br>Ísland U-19<br>Ísland U-21<br>[[Kvennalandslið Íslands í knattspyrnu|Ísland]] |landsliðsleikir (mörk)=4 (0)<br/>10 (1)<br/>4 (0)<br/>40 (0) |þjálfaraár= |þjálfað lið= |mfuppfært= |lluppfært= }} '''Guðný Björk Óðinsdóttir''' (f. [[27. september]] [[1988]]) er [[Ísland|íslensk]] fyrrum [[knattspyrna|knattspyrnukona]]. Hún leikur nú með [[Kristianstads DFF]] í [[Svíþjóð]]. == Afrek == * Íslandsmeistari þrisvar sinnum. * Bikarmeistari einu sinni. == Viðurkenningar == * Íþróttamaður [[Mosfellsbær|Mosfellsbæjar]] 2006. == Heimildir == * {{vefheimild|url=http://www.emstelpurnar.is/profill/leikmenn/nr/7598|titill=KSÍ - EM stelpurnar - Guðný Björk Óðinsdóttir|mánuðurskoðað=16. ágúst|árskoðað=2009}} *[http://svenskfotboll.se/damallsvenskan/person/?playerid=6196 "Gudny Björk Odinsdottir"]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}. ''Svenska fotbollförbundet'', skoðað þann 23. ágúst 2009. {{Ísland á EM kvenna 2009}} {{stubbur|æviágrip|knattspyrna}} {{f|1988}} [[Flokkur:Íslenskar knattspyrnukonur]] rwpe02smsrmfbaoqwu7uswyzw0vl0i5 0 81372 1982869 1935456 2026-10-16T03:43:45Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982869 wikitext text/x-wiki '''Vilborg Davíðsdóttir''' (f. [[3. september]] [[1965]]) er [[Ísland|íslenskur]] [[rithöfundur]]. Hún er einkum þekkt fyrir [[söguleg skáldsaga|sögulegar skáldsögur]] sem gerast á [[Víkingaöld]]. ==Verk<ref>{{Cite web|url=https://www.davidsdottir.is/baekur.html|title=Bækur|website=Vilborg Davíðsdóttir rithöfundur|language=en|access-date=2025-11-09}} {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref>== * 2023: ''Land næturinnar'' * 2020: ''Undir Yggdrasil'' * 2017: ''Blóðug jörð'' *2015: ''Ástin, drekinn og dauðinn'' *2010: ''Vígroði'' * 2009: ''Auður'' * 2005: ''Hrafninn'' * 2002: ''Felustaðurinn'' * 2000: ''Galdur'' * 1997: ''Eldfórnin'' * 1994: ''Nornadómur'' * 1993: ''Við Urðarbrunn'' ==Tenglar== * [https://www.davidsdottir.is/ Vefsíða Vilborgar] {{stubbur}} [[Flokkur:Íslenskir kvenrithöfundar]] {{f|1965}} [[Flokkur:Fólk fætt árið 1965]] fxcki51w90b89qcdrr9ejckfksmm9ps 0 89515 1982809 1957312 2026-10-15T15:22:42Z Natt-HK 121774 Þýtt úr ensku 1982809 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Armslöngur | image = ColonialHydrozoa.jpg | image_width = 240px | image_caption = Closeup of a hydrozoan colony | regnum = [[Animal]]ia | subregnum = [[Eumetazoa]] | phylum = [[Cnidaria]] | subphylum = [[Medusozoa]] | classis = '''Hydrozoa''' | classis_authority = [[Richard Owen|Owen]], 1843 | subdivision_ranks = [[Class (biology)|Subclasses]] | subdivision = [[Leptolinae]]<br /> [[Trachylinae]] }} '''Hveldýr''' (fræðiheiti hydrozoa) er flokkur mjög lítilla [[rándýr]]a sem lifa aðallega í saltvatni, oft í sambýli margra einstaklinga. Hveldýr eru skyld [[marglyttur|marglyttum]] og [[kóraldýr]]um og tilheyra [[holdýr]]um. Flest hveldýr fara í gegnum bæði holsepa og hveljustig á lífsferli sínum. Þeim fjölgar bæði með [[kynæxlun]] og knappskotum. Knappskotin eru þannig að lítill sepi vex úr líkamanum og fær arma og munn og losnar frá. Hveldýr sem lifa í fersku vatni eru kölluð armslöngur. == Lífsferill == Lífsferill flestra tegunda í flokki hveldýra felur í sér bæði holsepastig og hveljustig, en hjá sumum tegundum kemur aðeins annað stigið fyrir. Hveldýra þyrpingar eru yfirleitt einkynja, þar sem holseparnir í hverri þyrpingu eru annað hvort allir karlkyns eða kvenkyns. Hjá sumum tegundum mynda æxlunarsepar litlar hveljur með kynlausu knappskoti. Þessar hveljur (sem eru annað hvort karl- eða kvenkyns) þroskast og sleppa kynfrumum frá sér beint út í sjóinn. Frjóvguð egg þroskast svo annað hvort í sundfærar planula lirfur sem setjast að á hentugu undirlagi eða actinula lirfur sem synda og þroskast í nýja hvelju eða holsepa. <ref>{{Cite book|title=An introduction to Hydrozoa|date=2006|publisher=Publications scientifiques du Muséum|isbn=978-2-85653-580-6|series=Mémoires du Muséum national d'histoire naturelle|location=Paris}}</ref> Hjá tegundum innan hveldýra sem hafa bæði holsepa og hveljustig er hveljustigið sá hluti lífsferilsins þar sem kynæxlun á sér stað. Hveljur þessara tegunda eru kallaðar [[hydromedusa]]. Sumar þessara hvelja losa kynfrumur skömmu eftir að þær losna frá holsepa og lifa þær þá aðeins í nokkrar klukkustundir. Aðrar tegundir vaxa hins vegar og nærast á svifi mánuðum saman. Þær hrygna daglega í marga daga þar til fæðuframboð minnkar eða aðrar aðstæður versna, sem leiða að lokum til dauða þeirra. Auk þess eru sumar tegundir hveldýra með lífsferil sem er óvenjulegur meðal dýra, en þær geta breytt sér úr kynþroska hvelju aftur í ókynþroska holsepastig. Dæmi um lífveru sem nýtir sér þessa hæfni er ''Turritopsis dohrnii.''<ref>{{Citation |title=Turritopsis dohrnii |date=2026-10-04 |work=Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Turritopsis_dohrnii&oldid=1378329316 |access-date=2026-10-15 |language=en}}</ref> == Tenglar == {{Commonscat|Hydrozoa}} * [http://www.icm.csic.es/scimar/68s2.html J. Bouillon, M.D. Medel, F. Pagès, J.M. Gili, F. Boero and C. Gravili. 2004. Fauna of the Mediterranean Hydrozoa. Scientia Marina, 68 (Suppl. 2).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050209151627/http://www.icm.csic.es/scimar/68s2.html |date=2005-02-09 }} * [http://etic.univ-reunion.fr/hydroids/ Hydroids from Reunion Island and Indian Ocean] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061208023823/http://etic.univ-reunion.fr/hydroids/ |date=2006-12-08 }} * http://zygote.swarthmore.edu/intro6.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025163703/http://zygote.swarthmore.edu/intro6.html |date=2005-10-25 }} * [http://www.psat.wa.gov/you_can_do/creature/hydroid.htm Puget Sound Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312134856/http://www.psat.wa.gov/you_can_do/creature/hydroid.htm |date=2007-03-12 }} * [https://www.vattenkikaren.gu.se/fakta/arter/cnidaria/hydrozoa/obellive.html Aquascope] * [http://www.ville-ge.ch/musinfo/mhng/hydrozoa/hydrozoa-directory.htm The Hydrozoa Directory] * [https://faculty.washington.edu/cemills/Hydromedusae.html - A general page about hydromedusae] * [https://www.ucmp.berkeley.edu/cnidaria/hydrozoa.html Introduction to Hydrozoa] [[Flokkur:Holdýr]] epxmvw0g3cqwu5npd8x5nihiaa08dw5 0 89562 1982798 1948282 2026-10-15T14:09:59Z Bjørn Penk 112829 1982798 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Dílaskarfur | status = LC | status_system = iucn3.1 | image = Phalacrocorax carbo Austins Ferry 2.jpg | image_caption = Dílaskarfur | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Storkfuglar]] (''Ciconiiformes'') | familia = [[Skarfar]] (''Phalacrocoracidae'') | genus = ''[[Phalacrocorax]]'' | species = '''''P. carbo''''' | binomial = ''Phalacrocorax carbo'' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 }} '''Dílaskarfur''' ([[fræðiheiti]]: ''Phalacrocorax carbo'') er 90-130 cm langur [[sjófugl]] sem vegur 2-4 kg. Dílaskarfur er staðfugl og verpir út um allan heim. Allt frá skerjum á [[Ísland|Íslandi]] til hásléttuvatna [[Kasmír]] í 3500m hæð. ==Dreifing== Tegundin er mjög útbreidd og finnst víðsvegar um heim. Bæði við sjó og [[Stöðuvatn|stöðuvötn]]. Aðalatriðið er að fiskur sé til staðar sem hann getur borðað. Stærsti hluti stofnsins finnst þó á [[Atlantshaf]]i. Við strendur Vestur–Evrópu og suður við strendur [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]], [[Grænland|Grænlands]], [[Ísland|Íslands]] og [[Færeyjar|Færeyja]] ==Útlit og fjölgun== Dílaskarfur er nokkuð dökkleitur, hálslangur stór [[sjófugl]]. Nafnið kemur frá hvítum dílum sem eru á báðum lærum hans. Fullorðinn fugl er alveg svartur en fær hvíta kverk og vanga á varptíma. Ungviðið er brúnleitt að ofan á fyrsta ári og ljóst að neðan. Á þriðja ári ættu fuglarnir að vera komnir í fullorðinsbúning. [[Mynd:Phalacrocorax carbo02.jpg|thumb|left|Dílaskarfur að þurrka sig eftir köfun.]] Karlskarfurinn helgar sér varpsetur og sýnir sig fyrir kvenfuglinum með því að blaka vængjum. Þetta gerir hann til að ná athygli kvenfuglsins. Sambandið byrjar yfirleitt á því að þau heilsast með að gapa hvort á annað. Skarfurinn verpir 4-6 eggjum í skarfabyggðum, oftast á flötum gróðurlitlum skerjum. Hraukinn gera hjónin í sameiningu þar sem karlfuglinn sér um að útvega efnivið en konan sér um uppröðun. Stærðin getur verið allt að 1 m í þvermál og er að mestu gert úr [[Þang|þangi]] og sinu. Útungunartími er í kringum 4 vikur og halda ungar sig við hreiðrið í mánuð eftir að þeir verða fleygir. Í byrjun er fæðu ælt ofan í kok ungana. Þegar þeir hafa stækkað sækja þeir fæðuna sjálfir í gin foreldris. ==Lífshættir== [[Mynd:Dílaskarfur Iceland Great Cormorant.jpg|thumb|Dílaskarfur, Ísland. Mynd: [https://www.bjornpenk.com Bjørn Penk]]] Dílaskarfur er félagslyndur á varptíma og mætir á varpstað snemma árs. Varpstaðir hans við Ísland eru við norðanverðan [[Faxaflói|Faxaflóa]] og [[Breiðafjörður|Breiðafjörð]]. Hann verpir eggjum í apríl og eggin klekjast í apríl. En 80% íslenska stofnsins er í Breiðafirði. Hann fer svo einn á ferðina utan varptíma. Pörin hittast síðan á sama stað ári seinna og byggja upp hraukinn og gera við frá árinu áður. Fylgst hefur verið með stofninum í yfir 40 ár og taldi hann um 2346 varppör árið 1995. Stofninn hefur farið stækkandi á síðustu árum og er í dag í kringum 5100 varppör. Dílaskarfur er fiskæta og étur aðallega botnfisktegundir. [[Marhnútur]] og koli er algeng fæða ásamt þorsk- og ufsaseiðum. Jafnræði er meðal skarfa og ver kvenfuglinn karla sína alveg jafnmikið og þeir verja kvenfuglana. Þau láta vel í sér heyra með hvæsi ef þeim líkar ekki ef einhver kemur nálægt þeirra svæði. [[File:Phalacrocorax carbo MHNT.ZOO.2010.11.46.1.jpg|thumb|left| Dílaskarfsegg]] ==Hæfni== Dílaskarfur er góður flugfugl með kröftug en hæg vængjatök. Þegar hann flýgur í hóp notast hann stundum við oddaflug eða flýgur í halarófu. Einnig notar hann vængina þegar hann hleypur og mikið liggur við. Þannig nær hann mjög miklum hraða. Dílaskarfur er einnig ágætur sundfugl og getur kafað langt og lengi eftir bráðinni, nokkra tugi metra. ==Veiðar== Dílsaskarfsstofninn er ekki í hættu. Veiðar á honum eru því leyfilegar. Veiðitímabilið nær frá 1. september til 15. mars ár hvert. Dílaskarfur er mun styggari en [[toppskarfur]] og því erfiðari til veiða. Fljúgi einn fugl upp er líklegt að allir fylgi honum honum eftir. ==Afbrigði== Til er sjaldgæft afbrigði af dílaskarf sem stafar af albínisma. Þá hefur fuglinn lélega sjón og heyrn og tekst því sjaldan að lifa af í villtri náttúru. == Heimildir == * {{wpheimild | tungumál = En | titill = Great cormorant | mánuðurskoðað = 20.september | árskoðað = 2019}} * {{vefheimild |titill=Fuglavefur- Dílaskarfur |url=http://fuglavefur.is/birdinfo.php?val=4&id=42 |ritverk=fuglavefur.is}} * {{vefheimild |titill=Dílaskarfur (Phalacrocorax carbo) {{!}} Náttúrufræðistofnun Íslands |url=https://www.ni.is/biota/animalia/chordata/aves/ciconiiformes/dilaskarfur-phalacrocorax-carbo |ritverk=www.ni.is |tungumál=is}} * {{Bókaheimild|titill=Fuglar|höfundur=Guðmundur P.Ólafsson|ár=1987|url=|bls=143|ISBN=|útgefandi=}} * [https://docplayer.net/50849373-Bliki-timarit-um-fugla-desember-2008.html Arnþór Garðarsson Dílaskarfsbyggðir 1994-2008, Bliki tímarit um fugla 2008]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} == Tenglar == {{reflist}} {{commonscat|Phalacrocorax carbo}} {{Wikilífverur|Phalacrocorax carbo}} [[Flokkur:Skarfar]] [[Flokkur:Íslenskir fuglar]] 0nh2glce61jkijor9q05ksuviu4cs7e 0 94671 1982789 1981981 2026-10-15T13:09:11Z ~2026-55454-09 121873 Ég skrifaði um Ebólu 1982789 wikitext text/x-wiki (Fyrir krakka) Ebóla er mjög skibidi og er ekki með rizz. Hún var lowkey fundin í Afríku á stað sem highkey heitir Ebóla. Maður getur Charlie Kirkað ef þú færð Ebólu. Peace out .[[Mynd:Ebola virus em.jpg|thumb|250px|Rafræn smásjármynd af Ebóla veirunni]] '''Ebóla''' (EBOV) eða '''Ebóluveira''' er einþátta RNA [[þráðveira]] sem veldur blæðandi veirusótthita í mönnum, einnig kallað '''Ebólu-blæðingarsótt'''. Veiran er skæð og ein sú banvænansta sem þekkist nú á dögum. Veiran er nefnd eftir [[Ebólafljót]]inu í [[Austur-Kongó]] og kom fyrst fram á sjónarsviðið árið [[1976]]. Fjögur þekkt afbrigði eru til af veirunni og öll nefnd eftir þeim svæðum sem þau hafa fundist á. [[Peter Piot]], belg­ískur vísindamaður, var meðal þeirra sem greindu veiruna fyrst árið [[1976]]. Veiran hefur skotið upp kollinum reglulega og hafa staðbundnir faraldrar átt sér stað í Afríku allt frá árinu [[1994]]. Fyrsta tilfelli Ebóluverunar utan Afríku átti sér stað árið [[2014]], og var þar að um að ræða heilbrigðisstarfsmann í [[Madríd]] sem hafði smitast við aðhlynningu sjúklinga sem fluttir höfðu verið til [[Spánn|Spánar]] frá Afríku. == Einkenni == Ebólan ræðst á öll [[líffæri]] og vefi mannslíkamans nema [[Vöðvi|vöðva]] og [[bein]]. Veiran inniheldur sjö gerðir af próteinum sem vinna þrotlaust líkt og vél og éta upp vefi líkamans á meðan veiran fjölgar sér. [[Blóð]]ið þykknar og blóðtappar myndast í æðakerf líkamans. Þetta stöðvar blóðflæði til líffæra og vefja líkamans, veldur [[súrefnisþurrð]] og drepi í vefjum (nekrósu) sem birtist sem svartir blettir á líffærum og líkmana. Húðblæðingar (petechiae) eiga sér einnig stað. Veiran leysir upp kollagen-þræði líkamans og veldur því að neðsta lag húðarinnar verður vessakennt og deyr. Maculopapular ástand myndast á húðinni sem einkennist af örsmáum hvítum vökvafylltum blöðrum sem minna á [[Sagó|sagógrjón]]. Húðin verður viðkvæm fyrir allri viðkomu og rifnar auðveldlega af við snertingu eða þrýsting. Blæðingar hefjast úr [[munnhol]]i, [[tannhold]]i og [[munnvatnskirtill|munnvatnskirtlum]]. Smám saman fer að blæða úr öllum líkamsopum líkamans. Yfirborð [[tunga|tungunnar]] flagnar að lokum af, sjúklingurinn annaðhvort spýtir því út úr sér eða gleypir það ósjálfrát. Yfirborð [[slímhúð]]ar í [[kok]]i og [[barki|barka]] flagnar einnig af þegar blóðug [[uppköst]] hefjast. Blæðingar hefjast í [[gollurshús]]i, [[hjartavöðvi]]nn mýkist og seytir blóði sem veldur blæðingum í [[brjóstholið|brjóstholi]]. Augnblæðingar hefjast, blóð seytlar úr [[tárakirtill|tárakirtlum]] sjúklingsins og hann virðist gráta blóði. Ímyndin af sjúklingum grátandi blóði er það sem sjúkdómurinn er þekkastur fyrir í vinsælli dægurmenningu. Ebóluveiran drepur mikið af vefjum líkamans meðan sjúklingurinn lifir, veldur nekrósuflekkjum á öllum líffærum og húð. Lifraskemmdir og bráð nýrnabilun af völdum blóðugrar þvagmengunar á sér einnig stað. Blæðingar hefjast í þörmum sem einkennast af blóðugum [[niðurgangur|niðurgangi]]. == Heimildir == * Preston, Richard. ''The Hot Zone, A Terrifying True Story'' (New York: Random House, 1994). ISBN 0-385-47956-5. [[Flokkur:Veirur]] [[Flokkur:Veirufræði]] [[Flokkur:Smitsjúkdómar]] [[Flokkur:Sýklafræði]] eji3sxc7gveqb06sopkg2icfpaeah0q 1982791 1982789 2026-10-15T13:13:34Z Codename Noreste 92860 Tók aftur breytingu frá [[Special:Contributions/~2026-55454-09|~2026-55454-09]] ([[User talk:~2026-55454-09|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:Akigka|Akigka]] 1642488 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Ebola virus em.jpg|thumb|250px|Rafræn smásjármynd af Ebóla veirunni]] '''Ebóla''' (EBOV) eða '''Ebóluveira''' er einþátta RNA [[þráðveira]] sem veldur blæðandi veirusótthita í mönnum, einnig kallað '''Ebólu-blæðingarsótt'''. Veiran er skæð og ein sú banvænansta sem þekkist nú á dögum. Veiran er nefnd eftir [[Ebólafljót]]inu í [[Austur-Kongó]] og kom fyrst fram á sjónarsviðið árið [[1976]]. Fjögur þekkt afbrigði eru til af veirunni og öll nefnd eftir þeim svæðum sem þau hafa fundist á. [[Peter Piot]], belg­ískur vísindamaður, var meðal þeirra sem greindu veiruna fyrst árið [[1976]]. Veiran hefur skotið upp kollinum reglulega og hafa staðbundnir faraldrar átt sér stað í Afríku allt frá árinu [[1994]]. Fyrsta tilfelli Ebóluverunar utan Afríku átti sér stað árið [[2014]], og var þar að um að ræða heilbrigðisstarfsmann í [[Madríd]] sem hafði smitast við aðhlynningu sjúklinga sem fluttir höfðu verið til [[Spánn|Spánar]] frá Afríku. == Einkenni == Ebólan ræðst á öll [[líffæri]] og vefi mannslíkamans nema [[Vöðvi|vöðva]] og [[bein]]. Veiran inniheldur sjö gerðir af próteinum sem vinna þrotlaust líkt og vél og éta upp vefi líkamans á meðan veiran fjölgar sér. [[Blóð]]ið þykknar og blóðtappar myndast í æðakerf líkamans. Þetta stöðvar blóðflæði til líffæra og vefja líkamans, veldur [[súrefnisþurrð]] og drepi í vefjum (nekrósu) sem birtist sem svartir blettir á líffærum og líkmana. Húðblæðingar (petechiae) eiga sér einnig stað. Veiran leysir upp kollagen-þræði líkamans og veldur því að neðsta lag húðarinnar verður vessakennt og deyr. Maculopapular ástand myndast á húðinni sem einkennist af örsmáum hvítum vökvafylltum blöðrum sem minna á [[Sagó|sagógrjón]]. Húðin verður viðkvæm fyrir allri viðkomu og rifnar auðveldlega af við snertingu eða þrýsting. Blæðingar hefjast úr [[munnhol]]i, [[tannhold]]i og [[munnvatnskirtill|munnvatnskirtlum]]. Smám saman fer að blæða úr öllum líkamsopum líkamans. Yfirborð [[tunga|tungunnar]] flagnar að lokum af, sjúklingurinn annaðhvort spýtir því út úr sér eða gleypir það ósjálfrát. Yfirborð [[slímhúð]]ar í [[kok]]i og [[barki|barka]] flagnar einnig af þegar blóðug [[uppköst]] hefjast. Blæðingar hefjast í [[gollurshús]]i, [[hjartavöðvi]]nn mýkist og seytir blóði sem veldur blæðingum í [[brjóstholið|brjóstholi]]. Augnblæðingar hefjast, blóð seytlar úr [[tárakirtill|tárakirtlum]] sjúklingsins og hann virðist gráta blóði. Ímyndin af sjúklingum grátandi blóði er það sem sjúkdómurinn er þekkastur fyrir í vinsælli dægurmenningu. Ebóluveiran drepur mikið af vefjum líkamans meðan sjúklingurinn lifir, veldur nekrósuflekkjum á öllum líffærum og húð. Lifraskemmdir og bráð nýrnabilun af völdum blóðugrar þvagmengunar á sér einnig stað. Blæðingar hefjast í þörmum sem einkennast af blóðugum [[niðurgangur|niðurgangi]]. == Heimildir == * Preston, Richard. ''The Hot Zone, A Terrifying True Story'' (New York: Random House, 1994). ISBN 0-385-47956-5. [[Flokkur:Veirur]] [[Flokkur:Veirufræði]] [[Flokkur:Smitsjúkdómar]] [[Flokkur:Sýklafræði]] hoguij8bovdxswz8v91hxo0ayh3ii84 0 100667 1982775 1938940 2026-10-15T12:04:33Z TKSnaevarr 53243 /* Kvikmyndir */ 1982775 wikitext text/x-wiki {{Leikari | name = Muse Watson | image = Muse Watson.png | imagesize = 250px | caption = Muse Watson | birthdate = {{Fæðingardagur og aldur|1948|7|20}} | birthplace = [[Alexandria (Louisiana)|Alexandria]] í [[Louisiana]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | birthname = Muse Watson | yearsactive = 1989 - | notable role = Charles Westmoreland í [[Prison Break]] <br> Mike Franks í [[NCIS]] <br> Benjamin Willis í [[I Know What You Did Last Summer]] og [[I Still Know What You Did Last Summer]] }} '''Muse Watson''' (fæddur, [[20. júlí]] [[1948]]) er [[Bandaríkin|bandarískur]] [[leikari]] sem er þekktastur fyrir hlutverk sín í [[NCIS]], [[Prison Break]] og [[I Know What You Did Last Summer]]. == Einkalíf == Watson er fæddur og uppalinn í [[Alexandria (Louisiana)|Alexandria]], [[Louisiana]]. Watson stundaði nám við Louisiana Tech háskólann á tónlistarstyrk en skipti um skóla og færði sig yfir til Berea College í [[Berea]], [[Kentucky]]. Þar kom hann fyrst fram á leiksviði sem ''Petruchio'' í [[Shakespeare]] uppfærslunni af ''The Taming of the Shrew''.<ref>{{cite web |url=http://www.musewatson.com/Biography.htm |title=Heimasíða Muse Watson |access-date=2011-08-19 |archive-date=2011-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110822190502/http://musewatson.com/Biography.htm |url-status=dead }}</ref> Meðfram náminu þá kom Watson fram í útileikhúsum, kvöldleikhúsum og litlum leikhúsum.<ref>[http://www.imdb.com/name/nm0002901/bio Muse Watson á IMDB]</ref> == Ferill == === Leikhús === Watson kom fram í [[Man of LaMancha]] og [[Humbug and Holly]] sem voru leikstýrð af [[Jay Hugeley]] sem átti eftir að framleiða [[Magnum P.I.]] Einnig kom hann fram í [[Cat on a Hot Tin Roof]] sem Brick við Summer Arena Theater og sem Stanley í [[A Streetcar Named Desire]] á sviði Berea College.<ref>{{cite web |url=http://www.musewatson.com/Biography.htm |title=Heimasíða Muse Watson |access-date=2011-08-19 |archive-date=2011-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110822190502/http://musewatson.com/Biography.htm |url-status=dead }}</ref> Önnur leikrit sem Watson hefur leikið í eru: [[Wizard of Oz]], [[Romeo & Julia]], [[Guys & Dolls]], [[Hamlet]], [[Lonestar]] og [[Fiddler on the Roof]]. === Sjónvarp === Watson kom fyrst fram í sjónvarpi árið 1990 í sjónvarpsmyndinni ''Blind Vengeance''. Hann endurtók hlutverk sitt sem Benjamin Willis á móti [[Jennifer Love Hewitt]] í [[Saturday Night Live]] árið 1998. Árið 2005 var Watson boðið gestahlutverk í [[Prison Break]] sem Charles Westmoreland sem hann lék til ársins 2008. Watson lék einnig gestahlutverk í [[NCIS]] sem Mike Franks frá 2006-2011. Hefur Watson komið fram sem gestaleikari í sjónvarpsþáttum á borð við: [[Matlock]], [[Criminal Minds]], [[CSI: Crime Scene Investigation]], [[The Mentalist]] og [[Castle]]. === Kvikmyndir === Fyrsta kvikmyndahlutverk Watson var árið 1989 í ''Black Rainbow''. Lék á móti [[Jennifer Love Hewitt]], [[Sarah Michelle Gellar]], [[Ryan Phillippe]] og [[Freddie Prinze Jr.]] í [[I Know What You Did Last Summer]] sem illmennið Benjamin Willis frá árinu 1997. Endurtók hann síðan hlutverkið í [[I Still Know What You Did Last Summer]] síðan 1998. Aðrar kvikmyndir sem Watson hefur leikið í eru: [[Lolita (kvikmynd frá 1997)|Lolita]], [[Rosewood]], [[American Outlaws]], [[House of Grimm]], [[The Steamroom]] og [[A Christmas Snow]]. == Kvikmyndir og sjónvarp == {{Dökkt þema ferill}} {| class="t-ferill"class="wikitable" style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" |- align="center" ! colspan=4 style="background:#B0C4DE;" | Kvikmyndir |- align="center" ! style="background: #CCCCCC;" | Ár ! style="background: #CCCCCC;" | Kvikmynd ! style="background: #CCCCCC;" | Hlutverk ! style="background: #CCCCCC;" | Athugasemd |- |1989 |Black Rainbow |Lögreglumaður | |- |1990 |The Handmaid´s Tale |Verndari | |- |1993 |Sommersby |Flakkari nr. 1 | |- |1995 |Something to Talk About |Hank Corrigan | |- |1995 |The Journey of August King |Zimmer | |- |1995 |Assassins |Ketcham | |- |1997 |Rosewood |Henry Andrews | |- |1997 |Lolita |Búðarstarfsmaður | |- |1997 |I Know What You Did Last Summer |Benjamin Willis | |- |1997 |Acts of Betrayal |Trenton Fraser/Mars | |- |1998 |If I Die Before I Wake |Daryl | |- |1998 |Heartwood |Fulltrúinn Jim Keller | |- |1998 |Shadrach |Kapteinn | |- |1998 |Break Up |Lögreglumaður nr. 1 | |- |1998 |I Still Know What You Did Last Summer |Ben Willis | |- |1999 |The Art of a Bullet |Kapteinn Walters | |- |1999 |Austin Powers: The Spy Who Shagged Me |Klansman | |- |1999 |All the Rage |Cleaner | |- |2000 |Songcatcher |Parley Gentry | |- |2001 |Morgan´s Ferry |Fógetinn | |- |2001 |American Outlaws |Rannsóknarfulltrúinn Burly | |- |2002 |Hollywood Vampyr |Prófessorinn Fulton | |- |2003 |Season of the Hunted |Frank | |- |2003 |Wild Turkey |ónefnt hlutverk | |- |2004 |The Last Summer |Jerimiah Shuman | |- |2004 |A Day Without a Mexican |Louis McClaire | |- |2004 |The Dark Agent and the Passing of the Torch Chapter 7 |Lester King | |- |2004 |Dead Birds |Faðir | |- |2005 |House of Grimm |ónefnt hlutverk | |- |2005 |Iowa |Fógetinn Walker | |- |2005 |End of the Spear |Adolfo | |- |2008 |Between the Sand and the Sky |Yfirmaður | |- |2008 |Christmas Child |Jimmy-James | |- |2009 |The Haircut |Muse | |- |2009 |White Lightning |D. Ray White | |- |2009 |Stellina Blue |Peter | |- |2009 |TiMER |Rick O´Leary | |- |2010 |Piece |Lewis | |- |2010 |The Steamroom |Pat | |- |2010 |Small Town Saturday Night |Charlie Carson | |- |2010 |The Presence |Mr. Browman | |- |2010 |A Christmas Snow |Sam | |- |2011 |Of Silence |Danny | |- |2011 |The Lamp |Sam | |- |2011 |Dear Shane |Pabbi Shanes | |- |2011 |The Dead Ones |Gus |Í eftirvinnslu |- |2011 |Meeting Evil |Frank |Í eftirvinnslu |- |2011 |The Story of Bonnie and Clyde |Mr. Pritchard |Í frumvinnslu |- align="center" ! colspan=4 style="background:#B0C4DE;" | Sjónvarp |- align="center" ! style="background: #CCCCCC;" | Ár ! style="background: #CCCCCC;" | Titill ! style="background: #CCCCCC;" | Hlutverk ! style="background: #CCCCCC;" | Athugasemd |- |1990 |Blind Vengeance |Varsac |Sjónvarpsmynd |- |1994 |Leave of Absence |Guy |Sjónvarpsmynd |- |1994 |Justice in a Small Town |D.A. Robet Stubbs |Sjónvarpsmynd |- |1993-1994 |[[Matlock]] |Götulögreglumaður /Öryggismaður |2 þættir |- |1995 |Tad |Tom Pendel |Sjónvarpsmynd |- |1995 |Gramps |Prestur (Faðir) |Sjónvarpsmynd |- |1995 |Tecumseh: The Last Warrior |Whitley |Sjónvarpsmynd |- |1995 |American Gothic |Wash Sutpen |Þáttur: Damned If You Don´t |- |1996 |The Lazarus Man |Dawkins |Þáttur: Quality of the Enemy |- |1998 |[[JAG]] |Admírálinn Arthur Fessenden |Þáttur: Innocence |- |1998 |[[Saturday Night Live]] |Ben Willis |Þáttur: Jennifer Love Hewitt/Beastie Boys |- |1999 |You Know My Name |Kúrekaleikari |Sjónvarpsmynd <br> óskráður á lista |- |1999 |Walker, Texas Ranger |Freddy Forbes |2 þættir |- |2003 |The Last Cowboy |Otis Bertram |Sjónvarpsmynd |- |2004 |Frankenfish |Elmer |Sjónvarpsmynd |- |2006 |Jane Doe: The Harder They Fall |Kapteinn Barnes |Sjónvarpsmynd |- |2006 |Close to Home |Bob Peters |Þáttur: A Father´s Story |- |2007 |[[Criminal Minds]] |Mickey Bates |Þáttur: Revelations |- |2007 |[[Ghost Whisperer]] |Milt Charles |Þáttur: Delia´s First Ghost |- |2007 |[[CSI: Crime Scene Investigation]] |Station Yard controller |Þáttur: Who and What |- |2005-2008 |[[Prison Break]] |Charles Westmoreland |19 þættir |- |2008 |A Kiss at Midnight |Ben Wiatt |Sjónvarpsmynd |- |2009 |Cop House |Stubbs |Sjónvarpsmynd |- |2009 |[[The Mentalist]] |Jake Cooby |Þáttur: Carnelian, Inc. |- |2009 |Cold Case |John Norwood árið 2009 |Þáttur: November 22 |- |2009 |iCarly |Bucky |Þáttur: iHave My Principals |- |2010 |Castle |Ivan Podofski |Þáttur: Punked |- |2006-2011 |[[NCIS]] |Mike Franks |13 þættir |- |2011 |Franklin & Bash |Lögreglumaðurinn Tom Werth |Þáttur: Go Tell It on the Mountain |} == Leikhús == {{col-begin}} {{col-break}} *''Taming of the Shrew'' – Petruchio (Berea College Theater). *''Cat on a Hot Tin Roof'' – Brick (Summer Arena Theater). *''Charlie´s Aunt'' – Jack (Summer Arena Theater). *''Passionelle'' – Framleiðandi (Summer Arena Theater). *''Wilderness Road'' – Otho Turner (Wilderness Road Outdoor Drama). *''Wilderness Road'' – Jed Willis (Wilderness Road Outdoor Drama). *''Wizard of Oz'' – Kapteinn of Uglies (Henrietta Child Children´s Theater). *''A Street Car Named Desire'' – Stanley (Berea College Player). *''Child´s Play'' – Presturinn Mozian (Berea College Players). *''Humbug & Holly'' – ungur Willie (Tidewater Dinner Theater). *''Romeo & Julia'' – Mercutio (Oak Ridge Playhouse). *''Charlie´s Aunt'' – Jack (Oak Ridge Playhouse). *''Man of LaMancha'' – Cervantes (Oak Ridge Playhouse). *''Song of the Whippoorwill'' – Jack (Oak Ridge Playhouse). {{col-break}} *''Much Ade About Nothing'' – Benedict (Oak Ridge Playhouse). *''Guys & Dolls'' – Sky Masterson (Oak Ridge Playhouse). *''Everything in the Garden'' – Paul (UT Theatre in the Round). *''Man of LaMancha'' – Cervantes (Chattanooga Little Theater). *''Hamlet'' – Hamlet (Chattanooga Little Theater). *''Fiddler on the Roof'' – Tevye (Chattanooga Little Theater). *''A Midsummer Night´s Dream'' – Oberon (Chattanooga Little Theater). *''Perils of Cedarville'' – Framleiðandi og leikstjóri (Ragtime on the River). *''Shadow Box'' – Joe (Performing Art Center). *''Lonestar'' – Leikstjóri (Performing Art Center). *''Lonestar'' – Leikstjóri (Georgia State Penitentiary). *''Ain´t Misbehavin´'' – Leikstjóri (Bessie Smith Foundation). *''Burn This'' – Pale (Centre Stage - South Carolina). *''Home'' – Hershel (Benefit Homeless Shelter). {{col-end}} == Tilvísanir == {{Reflist}} == Heimildir == * {{Wpheimild|tungumál = en|titill = Muse Watson|mánuðurskoðað = 19. ágúst|árskoðað = 2011}} * {{imdb name|id= 0002901|name=Muse Watson}} * [http://www.musewatson.com/index.html Heimasíða Muse Watson] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110822185236/http://musewatson.com/index.html |date=2011-08-22 }} == Tenglar == * {{imdb name|id=0002901|name=Muse Watson}} * [http://www.musewatson.com/index.html Heimasíða Muse Watson] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110822185236/http://musewatson.com/index.html |date=2011-08-22 }} * [http://www.ncisfanwiki.com/page/Muse+Watson#fbid=HesASqNlQ-N Muse Watson á NCIS wikisíðunni] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111003161605/http://www.ncisfanwiki.com/page/Muse+Watson#fbid=HesASqNlQ-N |date=2011-10-03 }} [[Flokkur:Bandarískir leikarar|Watson, Muse]] {{fe|1948|Watson, Muse}} 9o3bxt4l9us6hj68mhjdirqn2gqtcad 0 103033 1982856 1958649 2026-10-16T00:22:39Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982856 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Subway restaurant, Chattahoochee.jpg|thumb|Subway veitingastaður í [[Flórída]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]].]] '''Subway''' er [[Bandaríkin|bandarískur]] [[skyndibiti|skyndibitastaður]] sem selur [[samloka|samlokubáta]] og [[salat (matargerð)|salöt]]. Fyrirtækið er í eigu ''Doctor's Associates, Inc'' og notar [[sérleyfi]]smódel. Staðir Subway eru yfir 37 þúsund talsins í yfir 98 löndum og er því fyrirtækið stærsta skyndibitakeðja í heiminum. Höfuðstöðvar fyrirtækisins eru í [[Milford (Connecticut)|Milford]] í [[Connecticut]] en fyrsti staðurinn var opnaður í [[Bridgeport]], stærstu borg Connecticut.<ref>{{Cite web |url=http://www.subway.is/index.php?option=content&task=view&id=5&Itemid=28 |title=Subway - Saga SUBWAY® á Íslandi |access-date=2011-11-04 |archive-date=2008-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081225012831/http://www.subway.is/index.php?option=content&task=view&id=5&Itemid=28 |url-status=dead}}</ref> == Subway á Íslandi == Subway opnaði sinn fyrsta stað á [[Ísland|Íslandi]] þann [[11. september]] árið [[1994]] í Faxafeni í [[Reykjavík]].<ref>{{Cite web|url=https://ar-ar.facebook.com/photo/?fbid=1469191820024470&set=a.1438114833132169|title=Subway á Íslandi - Subway opnaði sinn fyrsta stað þann 11. september 1994 í Faxafeni. Síðan eru liðin 20 ár og staðirnir eru 24 talsins. Hvað varst þú að gera fyrir 20 árum? Segðu okkur frá skemmtilegri minningu hér á Facebook og hver veit nema að við gefum þér glaðning! :) {{!}} فيسبوك|website=ar-ar.facebook.com|language=ar|access-date=2024-08-04}}</ref> Subway hefur sjö starfræka veitingastaði í [[Reykjavík]], tvo í [[Kópavogur|Kópavogi]], einn í [[Hafnarfjörður|Hafnarfirði]], [[Akranes|Akranesi]], [[Akureyri]], [[Reykjanesbær|Reykjanesbæ]] og [[Selfoss|Selfossi]].<ref>{{Cite web|url=https://subway.is/stadirnir/|title=Staðirnir|website=Subway|language=is|access-date=2024-08-04}} {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> En áður voru einnig útibú á [[Egilsstaðir|Egilsstöðum]], [[Ísafjörður|Ísafirði]] og [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjabæ]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20212169276d/subway-yfir-gefur-egils-stadi|title=Subway yfir­gefur Egils­staði - Vísir|last=Árnason|first=Eiður Þór|date=2021-10-13|website=visir.is|language=is|access-date=2024-08-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://veitingageirinn.is/subway-lokar-stad-sinum-i-vestmannaeyjum/|title=Subway lokar stað sínum í Vestmannaeyjum|last=Sæbjörnsson|first=Smári Valtýr|date=2018-08-10|website=Veitingageirinn.is - Fréttavefur um mat og vín|language=is|access-date=2024-08-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vb.is/frettir/subway-lokar-veitingastad-sinum-isafirdi/|title=Subway lokar veitingastað sínum á Ísafirði|website=www.vb.is|access-date=2024-08-04}}</ref> == Tenglar == * [http://www.subway.is Subway á Íslandi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025182818/http://www.subway.is/ |date=2011-10-25 }} * [http://www.subway.com Opinber vefsíða Subway] == Heimildir == {{reflist|2}} [[Flokkur:Bandarískar skyndibitakeðjur]] [[Flokkur:Stofnað 1965]] [[Flokkur:Skyndibitakeðjur]] isxdxqwinjw8p6i3qicxchjk45v9xj0 0 104618 1982819 1955667 2026-10-15T16:54:38Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982819 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Nel Noddings.jpg|350px|thumbnail|Noddings (2011)]] '''Nel Noddings''' (fædd [[1929]]) er bandarískur [[femínisti]], [[heimspekingur]] og [[menntunarfræðingur]]. Hún starfaði sem [[stærðfræði]]kennari í grunn- og framhaldsskólum 1949-1972. Hún lauk doktorsprófi árið 1975 og er prófessor við [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]] í [[menntaheimspeki]]. Hún er þekktust fyrir hugmyndir og rannsóknir varðandi umhyggju sem ganga út á að umhyggja sé grundvallarforsenda mannlífsins og allir óski að um þá sé hugsað af alúð og nærgætni. Noddings greinir umhyggjusiðferði og fjallar um hlutverki þess í skólum samtímans í mörgum verkum sínum. Hún fjallar um umhyggju út frá sammannlegri reynslu af því að þiggja og veita umhyggju og greinir milli þess að bera umhyggju fyrir einhverju og veita umhyggju. Noddings telur umhyggju í skóla forsendu þess að menntun eigi sér stað. Hugtakið umhyggjusiðferði er upphaflega frá [[Carol Gilligan]] en Noddings þróar það hugtak áfram og tengir við kennslu. Noddings greinir á milli náttúrulegrar umhyggju sem fólk sýnir sínum nánustu og siðferðilegrar umhyggju sem kennarar og annað fagfólk sýnir í starfi og lýsir henni sem ákveðinni stöðu, stöðu kennara sem er fólgin í tengslum við nemendur en ekki kennslu. Hún telur að tengja eigi menntun og siðvit saman og vinna með námsgreinar með hliðsjón af því. == Helstu rit == *''Awakening the Inner Eye: Intuition in Education'' (co-author with Paul J. Shore). New York: Teachers College Columbia University, 1984. *''Caring: A Feminine Approach to Ethics and Moral Education''. Berkeley: University of California Press, 1984. [http://www.ucpress.edu/books/pages/1844001.html Publisher's promotion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071024160747/http://www.ucpress.edu/books/pages/1844001.html |date=2007-10-24 }} *''Women and Evil''. Berkeley: University of California Press, 1989. [http://www.ucpress.edu/books/pages/2443.html Publisher's promotion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071024160822/http://www.ucpress.edu/books/pages/2443.html |date=2007-10-24 }} *''Constructivist Views on the Teaching and Learning of Mathematics'' (co-author with Robert B. Davis and Carolyn Alexander Maher). Journal for Research in Mathematics Education, Monograph no. 4, Reston, Va.: National Council of Teachers of Mathematics, 1990. *''Stories Lives Tell: Narrative and Dialogue in Education'' (co-author with Carol Witherell). New York: Teachers College Press, 1991. *''The Challenge to Care in Schools: An Alternative Approach to Education''. Advances in Contemporary Educational Thought series, vol. 8. New York: Teachers College Press, 1992. *''Educating for Intelligent Belief or Unbelief''. The John Dewey Lecture. New York: Teachers College Press, 1993. *''Philosophy of Education''. Dimensions of Philosophy series. Boulder, Colorado: Westview Press, 1995. *''Caregiving: Readings in Knowledge, Practice, Ethics, and Politics'' (co-edited with Suzanne Gordon, Patricia E. Benner). Studies in Health, Illness, and Caregiving in America. Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1996. *''Awakening the Inner Eye: Intuition in Education'' (co-author with Paul J. Shore). Troy, NY: Educator's International Press, 1998. *''Justice and Caring: The Search for Common Ground in Education'' (co-author with Michael S. Katz and Kenneth A. Strike). Professional Ethics in Education series. New York: Teachers College Press, 1999. [http://store.tcpress.com/0807738182.shtml/ Publisher's promotion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061013114926/http://store.tcpress.com/0807738182.shtml |date=2006-10-13 }} *''Uncertain Lives: Children of Promise, Teachers of Hope'' (co-author with Robert V. Bullough). New York: Teachers College Press, 2001. *''Educating Moral People''. New York: Teachers College Press, 2002. *''Starting at Home: Caring and Social Policy''. Berkeley: University of California Press, 2002. [http://www.cambridge.org/us/catalogue/catalogue.asp?isbn=0521614724 Publisher's promotion] [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&se=gglsc&d=5002524427&er=deny Review] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} *''Happiness and Education''. Cambridge: [[Cambridge University Press]], 2003. [http://www.cambridge.org/us/catalogue/catalogue.asp?isbn=0521614724 Publisher's promotion] *''Critical Issues in Education: Dialogues and Dialectics'' (Co-author with Jack L. Nelson, Stuart B. Palonsky, and Mary Rose McCarthy). 2003 *''No Education Without Relation'' (Co-author with Charles Bingham, and Alexander M. Sidorkin). Counterpoints: Studies in the Postmodern Theory of Education, 259. Peter Lang Publishing, 2004. [http://www.peterlang.com/index.cfm?vID=66830&vLang=E&vHR=1&vUR=2&vUUR=1 Publisher's promotion] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130131095303/http://www.peterlang.com/index.cfm?vID=66830&vLang=E&vHR=1&vUR=2&vUUR=1 |date=2013-01-31 }} *''Educating Citizens for Global Awareness'' (editor). New York: Teachers College Press, 2005. [http://www.brc21.org/books_rcnt.html#ec4ga/ Boston Research Center for the 21st Century] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070807184846/http://www.brc21.org/books_rcnt.html#ec4ga/ |date=2007-08-07 }} [http://store.tcpress.com/0807745340.shtml/ Publisher's promotion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061012212341/http://store.tcpress.com/0807745340.shtml |date=2006-10-12 }} *''Critical Lessons: What Our Schools Should Teach''. Cambridge: Cambridge University Press, 2006. [http://www.cambridge.org/us/catalogue/catalogue.asp?isbn=0521851882&ss=fro Publisher's promotion] *''Moral Matters: Five Ways to Develop the Moral Life of Schools'' (co-author with Barbara Senkowski Stengel, and R. Tom Alan). New York: Teachers College Press, 2006. == Heimildir == * Smith, M.K. „Nel Noddings, the ethics of care and education“, ''The Encyclopaedia of Informal Education'', 2004. [http://www.infed.org/thinkers/noddings.htm Infed.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121028061848/http://www.infed.org/thinkers/noddings.htm |date=2012-10-28 }} * Þórdís Þórðardóttir. „Hver er Nel Noddings og hvert er hennar framlag til menntunarfræða?“. Vísindavefurinn 26.2.2011. https://visindavefur.is/?id=58524. (Skoðað 12.1.2012). == Tenglar == {{Vísindavefurinn|58524|Hver er Nel Noddings og hvert er hennar framlag til menntunarfræða?}} [[Flokkur:Bandarískir menntunarfræðingar|Noddings, Nel]] [[Flokkur:Bandarískir heimspekingar|Noddings, Nel]] [[Flokkur:Bandarískir femínistar|Noddings, Nel]] {{fe|1929|Noddings, Nel}} jc1aga5gyygkfh45hi7umifbd6oa58i 0 110797 1982807 1960442 2026-10-15T14:50:46Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982807 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Manama | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = {{lang|ar|الْمَنَامَة}} ([[arabíska]]) | tegund_byggðar = [[Höfuðborg]] | mynd = Manama, Bahrain Decembre 2014.jpg | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = | innsigli = | skjaldarmerki = | viðurnefni = | kjörorð = | kort = | kort_texti = | teiknibóla_kort = Barein | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning á Barein | teiknibóla_kort_stærð = 200px | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Barein}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_neðan = | flatarmál_heild_km2 = 30 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Manama Population 1950-2024 |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/20109/manama/population |website=Macrotrends |access-date=8 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208133230/https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/20109/manama/population |archive-date=8 desember 2024 |url-status=dead}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2025 | mannfjöldi_heild = 743.066 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = | utc_hliðrun = +03:00 | tímabelti_sumartími = | utc_hliðrun_sumartími = | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Manama''' ([[arabíska]]: {{lang|ar|الْمَنَامَة}}) er [[höfuðborg]] og stærsta borg [[Barein]]. Íbúar eru um 740 þúsund (2025).<ref name="mannfjöldi" /> Elstu heimildir um borgina eru frá 14. öld. Frá [[1783]] hefur hún verið undir stjórn [[Al-Khalifa]]-ættarinnar. Borgin var lýst [[fríhöfn]] árið [[1958]] og var gerð að höfuðborg Barein þegar landið fékk sjálfstæði [[1970]]. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Höfuðborgir í Asíu}} {{stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Borgir og bæir í Barein]] [[Flokkur:Höfuðborgir í Asíu]] r8fzd7l7qy0mtb42usuii2ozn4305x5 0 122294 1982802 1739486 2026-10-15T14:23:15Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982802 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Oxytropis'' | image = Oxytropis jaquinii.JPG | image_caption = ''[[Oxytropis jacquinii]]'' | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Belgjurtabálkur]] (''Fabales''') | familia = [[Ertublómaætt]] (''Fabaceae'') | tribus = [[Galegeae]] | subtribus = [[Astragalinae]] | genus = '''''Oxytropis''''' | genus_authority = [[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]] | synonyms = ''Aragallus'' <small>Neck. ''ex'' Greene</small> }} '''Loðinbroddur''' er [[Belgjurtabálkur|belgjurt]]. Hún er notuð við [[landgræðsla|landgræðslu]]. Í plöntunni eru eiturefni fyrir grasbíta. ==Tenglar== {{commonscat|Oxytropis}} * [http://www.landbunadur.is/landbunadur/wgsamvef.nsf/0/92261689a059da5900256de200319343/$FILE/gr-bu13-bo2.pdf Val á innlendum og erlendum belgjurtategundum til landgræðslu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304221038/http://www.landbunadur.is/landbunadur/wgsamvef.nsf/0/92261689a059da5900256de200319343/$FILE/gr-bu13-bo2.pdf |date=2016-03-04 }} *[https://web.archive.org/web/20150906110930/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?3691,4158 Jepson Manual Treatment] *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=OXYTR USDA Plants Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512064038/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=OXYTR |date=2013-05-12 }} {{stubbur|líffræði}} [[flokkur:Ertublómaætt]] q6btdzeh94xeku3bs356vdxt8iun82d 0 126722 1982850 1900892 2026-10-15T23:22:35Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982850 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Woman-typing-on-laptop.jpg|thumb|Maður ber ábyrgð á því sem skrifað er á netið.]] '''Stafræn borgaravitund''' (e. ''digital citizenship'') er að hafa þekkingu, færni og viðhorf sem þarf til að sýna ábyrga og virðingaverða hegðun þegar [[tækni]] er notuð eða þegar tekið er þátt í [[Stafræn tækni|stafrænu]] umhverfi. Hún er víðtækari en almennar [[siðareglur]] í tölvupóstsamskiptum og snýst um að forðast [[ritstuldur|ritstuld]], hvernig á að finna og meta upplýsingar, virða [[Höfundaréttur|höfundarétt]], vernda [[persónuupplýsingar]], örugga netnotkun, og vita hvernig á að takast á við [[neteinelti]]. Við erum að undirbúa nemendur til þrífast á [[21. öldin|21. öldinni]]. Stafræn borgaravitund, með áherslu á bæði [[siðferði|siðferðilega]] hegðun og öryggi, er lykilþáttur í að kenna nemendum að nota stafræna tækni til að nemendur nýti sem best möguleika sína í námi. == Skilgreining == Hægt er að skipta stafræn borgaravitund í níu þætti: # '''Aðgengi''' — Full þátttaka í stafrænu [[Samfélag|samfélagi]]. Til að tryggja öllum nemendum þessi grunn mannréttindi þarf að hafa í huga sama tækni hentar ekki öllum. Það þarf að hafa í aldur notandans í huga og taka tillit til fötlunar sé hún til staðar. Nemandi sem er sjónskertur/blindur getur ekki nýtt sér allt það sama og heilbrigður nemandi og getur þá þurft að velja tæki sem hentar honum. # '''Verslun''' — Kaup og sala á netinu. Ólöglegt niðurhal, fjárhættuspil. # '''Samskipti''' —Rafræn umferð upplýsinga. # '''Læsi''' — Þekking á því hvenær og hvernig viðeigandi er að nota stafræna tækni. Miðlalæsi. # '''Siðfærði''' — Siðgæðisvitund sem búist er við af notendum stafrænnar tækni. Neteinelti. # '''Lög og reglur''' — Lög og reglur sem gilda um tækninotkun. Auðkennisþjófnaður, ólöglegt niðurhal. # '''Réttindi og ábyrgð''' — Réttindi og frelsi sem notendur stafrænnar tækni hafa og þær væntingar um ábyrga hegðun sem fylgja því. Réttur barna til verndar gegn skaðlegu efni, friðhelgi einkalífs, Við berum ábyrgð á því sem við segjum og gerum. # '''Heilsa og velferð''' — Líkamleg og sálræn heilsa í tengslum við notkun stafrænnar tækni. Tölvunotkun getur valdið álagi á líkamann, netávani. # '''Öryggi''' — Varúðarráðstafanir sem hver og einn notandi þarf að gera til að tryggja öryggi sitt. Netsíur, Facebook ekki fyrir yngri en 13 ára. == Heimildir == * [https://web.archive.org/web/20160305143309/http://borgaravitund.weebly.com/ Stafræn borgaravitund, efni á íslensku] * [http://www.cbe.ab.ca/programs/technology-for-learning/Pages/Digital-Citizenship.aspx/ Digital Citizenship, skilgreining á ensku] [[Flokkur:Samfélag]] [[Flokkur:Tölvur]] mscixf4iu3nqgqubnpel638s07ner5x 0 127770 1982839 1497936 2026-10-15T21:11:17Z Cinquantecinq 12601 Smá lagfæringar 1982839 wikitext text/x-wiki '''''Rottweilerhundur''''' er breiðskífa eftir listamanninn [[Ágúst Bent Sigbertsson|Bent]] sem kom út árið 2006. Bent er meðlimur í hljómsveitinni [[XXX Rottweiler hundar|XXX Rottweilerhundar]] og er þetta hans fyrsta sólóplata. == Lagalisti == {| class="wikitable" !Nr. !! Titill !! Flytjendur !! Tími !! Taktur |- | 1. || ''Inngagur'' || Ágúst Bent || 0:48 || Lúlli |- | 2. || ''Skríbent'' || Ágúst Bent || 3:00 || Lúlli |- | 3. || ''Rottweilerhundur'' (ásamt [[Erpur Eyvindsson|BlazRoca]]) || Ágúst Bent, [[Erpur Eyvindsson|Erpur Eyvindarson]] || 2:36 || Lúlli |- | 4. || ''1, 2 & Jesú'' || Ágúst Bent || 3:09 || Lúlli |- | 5. || ''Móða'' || Ágúst Bent || 3:21 || Karl Ingi |- | 6. || ''Kitsch Ass Mothafucka'' || Ágúst Bent || 3:28 || Lúlli |- | 7. || ''Le Roi De La Montagne'' || Ágúst Bent || 3:20 || EthyOne |- | 8. || ''Núðlusúpa'' || Ágúst Bent || 3:45 || Lúlli |- | 9. || ''Skunda Skakkur'' || Ágúst Bent || 3:25 || Diddi Fel |- | 10. || ''Hér kemur flugvélin'' (ásamt 7Berg) || Ágúst Bent, Örn Tönsberg || 2:19 || Tryggvi |- | 11. || ''Hálsvörn'' (skit) || Ágúst Bent || 0:18 || ??? |- | 12. || ''Skríbent rímix'' (ásamt [[Erpur Eyvindsson|BlazRoca]], B-Kay, U-Fresh & 7Berg) || Ágúst Bent, [[Erpur Eyvindsson|Erpur Eyvindarson]], Björgvin, Örn Tönsberg, Unnar Freyr || 17:14 || Lúlli |} [[Flokkur:Íslenskar hljómplötur]] [[Flokkur:Hljómplötur gefnar út árið 2006]] 5b7i01kz7tb90c18kjhs155ihoteq2p 0 131138 1982781 1982578 2026-10-15T12:29:59Z Berserkur 10188 1982781 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} Árið '''2026''' ('''MMXXVI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) er í [[Gregoríanska tímatalið|gregoríanska tímatalinu]] [[almennt ár sem byrjar á fimmtudegi]]. == Atburðir == ===Janúar=== * [[1. janúar]]: **[[Búlgaría]] tók upp [[evra|evru]]. ** 41 lést í eldsvoða sem varð í á bar í skíðabænum [[Crans Montana]] í [[Sviss]]. ** Tónlistarstöðvar [[MTV]] hættu útsendingum. * [[3. janúar]]: ** [[Árásir Bandaríkjanna á Venesúela 2026]]: Bandaríkjaher gerði loftárásir á [[Venesúela]]. Tugir létust í árásunum og var [[Nicolás Maduro]], forseti landsins, handsamaður. [[Delcy Rodríguez]] var skipuð forseti landsins. ** [[Eygló Fanndal Sturludóttir]], kraftlyftingarkona var valin [[íþróttamaður ársins]]. ** [[Miðbaugs-Gínea]] flutti höfuðborg sína frá [[Malabó]] til [[Ciudad de la Paz]]. * [[7. janúar]] - Bandaríkin tóku yfir stjórn á olíuflutningaskipið Marinera sem sigldi undir rússneskum fána 200 km suðaustan við Ísland. * [[8. janúar]] - [[Guðmundur Ingi Kristinsson]] sagði af sér embætti menntamálaráðherra vegna veikinda. * [[Mótmælin í Íran 2025–2026|Mótmæli í Íran]] gegn stjórnvöldum stigmögnuðust. Þúsundir létust. * [[14. janúar]] - Utanríkisráðherra Danmerkur og [[Grænland]]s funduðu með [[Marco Rubio]], utanríkisráðherra Bandaríkjanna og [[JD Vance]], varaforseta Bandaríkjanna um [[Hugmyndir Bandaríkjanna um að kaupa Grænland|málefni Grænlands]]. * [[15. janúar]] - 1. febrúar: Evrópukeppnin í [[handbolti|handbolta]] fór fram í Skandinavíu. Þýskaland og Danmörk mættust í úrslitum og vann [[Danska karlalandsliðið í handknattleik]] mótið. * [[16. janúar]] - [[Yoweri Museveni]] var endurkjörinn forseti [[Úganda]]. Ásakanir voru um kosningasvindl. * [[18. janúar]]: ** Átta Evrópuþjóðir gáfu út yfirlýsingu gagnvart hótunum [[Donald Trump]] um að innlima Grænland, að þær græfu undan samskiptum Evrópu og Bandaríkjanna. ** 46 létust og hátt í 300 slösuðust þegar tvær háhraðalestir skullu saman nálægt [[Córdoba]] á suður-Spáni. ** [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu]] vann [[Afríkukeppni landsliða í knattspyrnu karla]]. Titillinn var síðar sviptur af þeim og Marokkó afhentur titillinn. * [[19. janúar]] - Helmingur íbúa [[Kýiv]] varð rafmagnslaus eftir árásir Rússlandshers. * [[19. janúar]] - [[23. janúar]]: [[Heimsviðskiptaráðstefnan í Davos]] fór fram. * [[20. janúar]] - Stjórnarher [[Sýrland]]s náði yfirráðum yfir megninu af svæði sem [[Lýðræðissveitir Sýrlands]] höfðu á valdi sínu í norðurhluta landsins. * [[22. janúar]]: ** Bandaríkin sögðu sig formlega úr [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin]]ni. ** [[Laugarnestangi]] í Reykjavík var friðlýstur. * [[23. janúar]] - [[Ílíjana Jotova]] varð fyrsti kvenforseti [[Búlgaría|Búlgaríu]] eftir afsögn [[Rúmen Radev]]. * [[24. janúar]] - Maður var skotinn til bana í [[Minneapolis]] af útsendurum [[ICE]]-innflytjendaeftirlitsins, rúmum tveimur vikum eftir að kona var skotin til bana af þeim. Mikil mótmæli voru gegn ICE í borginni. Ríkisstjóri Minnesota, [[Tim Walz]] ásamt borgarstjóra Minneapolis, [[Jacob Frey]], kröfðust enn á ný að ICE-liðar yfirgæfu borgina og fylkið. * [[27. janúar]] - [[Evrópusambandið]] og [[Indland]] gerðu fríverslunarsamning. * [[28. janúar]] - Yfir 200 létust þegar náma féll saman í miklum rigningum í [[Lýðveldið Kongó|Lýðveldinu Kongó]]. * [[30. janúar]] - [[Epstein-skjölin]] voru birt. Þau innihéldu nær 3.5 milljón skjöl, myndir og myndbönd sem viðkomu kynferðisglæpamanninum [[Jeffrey Epstein]] og hans innsta hring. ===Febrúar=== * [[1. febrúar]] - [[Laura Fernández Delgado]] var kosin forseti [[Kosta Ríka]]. * [[6. febrúar]] - [[22. febrúar]]: [[Vetrarólympíuleikarnir 2026]] fóru fram í Mílanó og Cortina d'Ampezzo á Ítalíu. * [[8. febrúar]]: **Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn undir forystu [[Sanae Takaichi]] vann sigur í þingkosningum í [[Japan]]. ** [[António José Seguro]] var kjörinn forseti Portúgals. * [[11. febrúar]] - 18 ára byssumaður drap 6 í framhaldsskóla í Tumbler Ridge í [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]] í Kandada ásamt því að drepa móður sína, stjúpbróður og loks sjálfan sig. * [[15. febrúar]] - [[Lilja Alfreðsdóttir]] var kjörin formaður [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]]. * [[19. febrúar]] - [[Yoon Suk-yeol]], fyrrum forseti Suður-Kóreu, var dæmdur í ævilangt fangelsi. * [[20. febrúar]]: ** [[Hæstiréttur Bandaríkjanna]] felldi úr gildi tolla sem [[Donald Trump]], forseti, hafði sett á lönd heimsins fyrr á forsetatíð sinni. ** [[Sagrada Família]] í [[Barselóna]] varð hæsta kirkja í heimi þegar hún tók fram úr [[dómkirkjan í Ulm|dómkirkjunni í Ulm]]. * [[22. febrúar]] - Yfir 60 létust í lögregluaðgerðum í [[Jalisco]], Mexíkó. Þar á meðal var fíkniefnabaróninn Nemesio Oseguera ''El Mencho'' Cervantes. * [[23. febrúar]] - [[Rob Jetten]] tók við embætti forsætisráðherra [[Holland]]s. * [[26. febrúar]] - [[Pakistan]] gerði loftárásir á [[Afganistan]] og lýsti stríði á hendur stjórn [[Talibanar|Talibana]]. * [[28. febrúar]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið hófst þegar Ísrael og Bandaríkin gerðu loftárásir á Íran]]. Nokkrir leiðtogar landsins létust í árásunum: [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur, leiðtogi byltingavarðarins, varnarmálaráðherann og fleiri. Íran svaraði með loftárásum á bandarískar herstöðvar í nágrannaríkjum þess. ===Mars=== * [[2. mars]]: ** [[Hezbollah]] gerði árásir á Ísrael sem svaraði með árásum á [[Beirút]]. ** Um 170 voru drepnir í árás vopnaðra ungmenna í [[Suður-Súdan]]. * [[4. mars]] - Bandaríkjaher sökkti íranska herskipinu ''IRIS Dena'' undan ströndum [[Srí Lanka]]. Nálægt 90 voru taldir af en yfir 30 björguðust. * [[8. mars]] - [[Mojtaba Khamenei]] var valinn [[æðsti leiðtogi Írans]]. * [[14. mars]] - Bandaríkin gerðu loftárásir á [[Kharg-eyja|Kharg-eyju]] undan ströndum [[Íran]]s. * [[17. mars]] - Yfir 400 létust í árás [[Pakistan]]s á spítala í [[Kabúl]], Afganistan. * [[18. mars]] - [[Ísrael]] gerði árás á gasvinnslustöðvar í [[Íran]]. Íran gerði árásir á olíu- og gasvinnslu í [[Katar]] og [[Kúveit]]. * [[24. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Danmörk]]u. [[Mette Frederiksen]], forsætisráðherra frá 2019, fékk umboð til stjórnarmyndunar en Jafnaðarmannaflokkur hennar tapaði þó fylgi. * [[25. mars]] - [[Úkraína]] gerði drónaárás á olíu og gas-stöðvar við höfnina í bænum Ust-Luga í [[Leníngradfylki]] Rússlands. * [[26. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Færeyjar|Færeyjum]]. [[Fólkaflokkurinn]] hlaut flest atkvæði. * [[27. mars]] - [[Balendra Shah]] varð forsætisráðherra [[Nepal]]s. * [[28. mars]] - [[Hútar]] í [[Jemen]] skutu flugskeytum á [[Ísrael]]. ===Apríl=== [[Mynd:Earth From the Perspective of Artemis II.jpg|thumb|Mynd tekin úr Artemis II.]] * [[1. apríl]] - [[NASA]] hóf fyrstu [[tunglið|tunglferðina]], [[Artemis II]], síðan [[1972]]. * [[6. apríl]] - Áhöfn Artemis II sló metið yfir vegalengd sem menn hafa komist fjarri jörðu og komust 406.773 km. * [[7. apríl]]: **[[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin og Íran sömdu um 2 vikna vopnahlé. ** [[Tô Lâm]] var kosinn forseti [[Víetnam]]s. * [[8. apríl]] - [[Ísrael]] gerði loftárásir á miðborg [[Beirút]] þar sem yfir 300 létust. * [[10. apríl]] - Áhöfn Artemis II lenti í sjónum við Kyrrahaf nálægt [[San Diego]]. * [[12. apríl]] - Þingkosningar fóru fram í [[Ungverjaland]]i. [[Fidesz]]-flokkur [[Viktor Orbán]] tapaði fyrir stjórnmálaflokknum [[Tisza-flokkurinn|Tisza]] undir forystu [[Péter Magyar]]. * [[16. apríl]] - [[Donald Trump]] boðaði 10 daga [[vopnahlé]] milli [[Ísrael]]s og [[Líbanon]]s. * [[17. apríl]] - [[Íran]] opnaði [[Hormússund]] fyrir skipaumferð tímabundið. * [[19. apríl]] - Þingkosningar í [[Búlgaría|Búlgaríu]]. Flokkur [[Rúmen Radev]], fyrrum forseti, hlaut flest atkvæði. * [[22. apríl]] - Íran gerði árásir á vöruflutningaskip við [[Hormússund]]. * [[25. apríl]] - Íslamskir vígahópar gerðu árásir á byggðir í [[Malí]]. * [[28. apríl]] - Úkraína gerði þriðju árás sína í mánuðinum á olíubirgðastöð Rússa í Tuapse í [[Krasnodarfylki]]. ===Maí=== * [[1. maí]] - [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]] yfirgáfu [[Samtök olíuútflutningslanda]] (OPEC). * [[10. maí]] - Farþegar á hollensku skemmtiferðaskipi voru fluttir til sinna heimalanda frá [[Tenerife]] eftir að [[hantaveira|hantaveirufaraldur]] hafði verið um borð og létust þrír farþega. * [[12. maí]] - [[16. maí]]: [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2026|Eurovision]] var haldið í Austurríki. Lagið ''Bangaranga'' frá Búlgaríu vann. * [[14. maí]] - [[Evika Siliņa]], forsætisráðherra [[Lettland]]s, sagði af sér vegna viðbragða stjórnarinnar við [[Drónahernaður|drónahernaði]] Úkraínu. * [[16. maí]]: **[[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2026|Sveitarstjórnarkosningar]] voru haldnar. Sjálfstæðisflokkurinn átti góðu gengi að fagna í stærstu sveitarfélögum landsins á suðvesturhorninu. ** Sameining sveitarfélaga: [[Skorradalshreppur]] sameinaðist [[Borgarbyggð]]. * [[19. maí]] - [[Arsenal]] varð meistari í ensku úrvalsdeildinni í fyrsta sinn í 22 ár. * [[23. maí]] - Rússland gerði yfir 600 dróna og loftskeytaárásir á Úkraínu. * [[24. maí]] - 82 létust í námuslysi í norður-[[Kína]]. * [[26. maí]] - Hitamet var sett fyrir maí á Englandi þegar hiti fór í 35,1 C° í [[Konunglegi grasagarðurinn í Kew|Kew-grasagarðinum]] í London. * [[27. maí]] - [[Sjálfstæðisflokkur]], [[Viðreisn]] og [[Framsókn]] mynduðu meirihluta í [[borgarstjórn Reykjavíkur]]. * [[29. maí]] - Rússneskt [[flygildi]] hafnaði á fjölbýlishúsi í borginni [[Galaţi]] í Rúmeníu, nálægt landamærum Úkraínu. Rúmenía rak í kjölfarið rússneska ræðismanninn í borginni [[Constanta]]. ===Júní=== * [[2. júní]] - [[Hildur Björnsdóttir]] tók við sem [[borgarstjóri Reykjavíkur]]. * [[3. júní]]: ** Íran gerði loftárás á alþjóðaflugvöllinn í [[Kúveit]]. ** Úkraína gerði drónaárás á olíuvinnslu við [[Sankti Pétursborg]]. Nokkrum dögum síðar voru enn frekari árásir gerðar á hernaðarskotmörk. * [[7. júní]]: ** Þingkosningar voru haldnar í [[Armenía|Armeníu]]. Stjórn [[Níkol Pasjínjan]] hélt velli. ** Íran gerði loftárásir á norður-Ísrael. Ísrael svaraði í sömu mynt. * [[8. júní]] - [[Jarðskjálfti]] af stærð 7,8 varð á Filippseyjum, sá stærsti síðan 1990. * [[9. júní]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin gerðu árásir á Íran eftir að bandarísk þyrla var skotin niður. Íran gerði eldflaugaárásir á bandarískar herstöðvar í Barein, Jórdaníu og Kúveit. * [[11. júní]] - [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2026]] hófst. Mótið var haldið í Mexíkó, Bandaríkjunum og Kanada. * [[12. júní]] - [[Elon Musk]] varð fyrsti billjónamæringur sögunnar eftir að opnað var fyrir viðskipti með fyrirtæki hans, [[SpaceX]], á [[NASDAQ]]-hlutabréfamarkaðnum. * [[14. júní]]: ** Bandaríkin og Íran gerðu samkomulag til að binda enda á [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]. ** [[New York Knicks]] varð [[NBA]]-meistari í fyrsta sinn síðan 1973. * [[18. júní]] - Úkraína gerði mestu árásir sínar á Moskvu síðan [[innrás Rússlands í Úkraínu]] hófst. * [[21. júní]] - Hægrimaðurinn [[Abelardo de la Espriella]] sigraði í forsetakosningum í [[Kólumbía|Kólumbíu]]. * [[22. júní]]: ** [[Keir Starmer]] tilkynnti um afsögn sína sem [[forsætisráðherra Bretlands]] og sem formaður Breska verkamannaflokksins. ** Fyrstu hvalirnir voru veiddir við Ísland frá árinu 2023, tvær [[langreyður|langreyðar]] af [[Hvalur 9 RE-399|Hval 9]]. * [[24. júní]]: ** [[Jarðskjálftarnir í Venesúela 2026|Jarðskjálftar af stærðinni 7,2 og 7,2 riðu yfir Venesúela]] vestur af [[Karakas]]. Fjölbýlishús hrundu og týndu mörg þúsund lífi. ** Ný brú yfir [[Hornafjarðarfljót]] var opnuð. Brúin leysti af einbreiða brú sem byggð var árið [[1961]] og stytti [[hringvegurinn|hringveginn]] um 12 kílómetra. * [[26. júní]] - Íran gerði drónaárás á flutningaskip við [[Hormússund]]. Bandaríkin svöruðu með árásum á dróna- og vopnageymslur í Íran. * Hitamet voru slegin í Danmörku, Þýskalandi, Póllandi og Tékklandi. ===Júlí=== * [[1. júlí]] - [[Háskóli Íslands]] og [[Hólaskóli (háskóli)|Háskólinn á Hólum]] sameinuðust. * [[3. júlí]] - Rússar gerðu loftárásir á [[Kýiv]] þar sem tugir létust. * [[8. júlí]] - Vopnahléi lauk í [[Íransstríðið 2026|Íransstríðinu]] þegar Íran skaut á olíuflutningaskip og Bandaríkin svöruðu með árásum á Íran. * [[17. júlí]] - Yfir 100 hús brunnu í [[Drammen]] í Noregi. * [[19. júlí]] - [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] vann [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentínu]] í úrslitum [[HM 2026]] í knattspyrnu. * [[20. júlí]]: **[[Andy Burnham]] tók við sem [[forsætisráðherra Bretlands]] af [[Keir Starmer]]. ** [[Daniel Ortega]], forseti [[Níkaragva]] lýsti yfir að framvegis yrðu engar kosningar í landinu. * [[23. júlí]] - Neyðarástandi var lýst yfir í [[Sjálfstjórnarhéraðið Madríd|héraðinu Madríd]] á Spáni vegna [[skógareldar|skógarelda]]. Einnig geisuðu skógareldar í Frakklandi og Portúgal. * [[28. júlí]]: ** Jarðskjálfti að stærð 6,8 varð á [[Kyushu]] í Japan nálægt borginni [[Kumamoto]] þar sem verslunarmiðstöð og verksmiðja voru meðal mannvirkja sem eyðilögðust. Yfir 30 létust og hundruð slösuðust. ** [[Keiko Fujimori]], tók við sem forseti [[Perú]]. * [[29. júlí]]: ** Nokkur þúsund [[minkur|minkar]] sluppu úr minkabúi í [[Mosfellsbær|Mosfellsbæ]] eftir innbrot í búið. ** [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin og Sádi-Arabía gerðu árásir á herstöðvar í Írak þar sem hópar hliðhollir Íran dvöldu. * [[30. júlí]]: ** Landhelgisgæslan og sérsveit ríkislögreglustjóra tóku við stjórn Bandero, skipi [[Paul Watson]]-samtakanna vegna ógnana við hvalveiðiskipið [[Hvalur 9|Hvals 9]] og neitun á samvinnu við yfirvöld. Skipið var fært til hafnar og 21 skipverja var vísað úr landi. ** 111 létust þegar um 80.000 flóttafólks fóru yfir til spænsku [[hólmlenda|hólmlendunnar]] [[Ceuta]] frá norðurodda [[Marokkó]]. ===Ágúst=== * [[7. ágúst]] - Skógareldar í sunnanverðri [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]] ollu því að 20.000 íbúar rýmdu svæðið og einn lést. * [[10. ágúst]]: ** [[Úkraína]] gerði drónárásir í fjölda rússneskra héraða, þ.á.m. á olíuhreinsunarstöð í [[Tatarstan]] þar sem 13 létust. ** Yfir 330 manns létust í [[Jarðskjálftinn í Kólumbíu 2026|jarðskjálfta í vestanverðri Kólumbíu]]. * [[11. ágúst]]: ** Sýrlenskur dómstóll dæmdi [[Bashar Al-Assad]] fyrrum forseta landsins, bróður hans Maher og embættismenn eins og varnarmálaráðherrann og yfirmann öryggissveitanna, til dauða. ** Nálægt 100 létust í ferjuslysi í [[Simbabve]]. * [[12. ágúst]]: ** [[Sólmyrkvinn 12. ágúst 2026|Sólmyrkvi]] átti sér stað á [[norðurhvel]]i. Á Íslandi, Spáni og Grænlandi var hægt að sjá almyrkva. ** Úkraínuher gerði loftárásir á flotastöð í rússnesku borginni [[Novorossíjsk]] við [[Svartahaf]]. * [[14. ágúst]] - 103 létust þegar jarðskjálfti af stærðinni 7,7 varð nálægt eyjunni [[Flores]] við [[Litlu-Sundaeyjar]] í Indónesíu. * [[18. ágúst]] - Yfir 100 létust í námuslysi í [[Mið-Afríkulýðveldið|Mið-Afríkulýðveldinu]]. * [[19. ágúst]] - [[András Baka]] varð forseti [[Ungverjaland]]s. * [[20. ágúst]]: [[Rojava|Lýðræðislega fylkjasambandið í Norður-Sýrlandi]] var að fullu innlimað af ríkisstjórn [[Sýrland]]s. * [[26. ágúst]] - [[Flóðin í Nepal 2026|Skyndiflóð varð í Trishuli-fljóti]] vegna jökulshruns á mörkum [[Nepal]]s og [[Tíbet]]s með þeim afleiðingum að yfir 1.400 létust og um 5.000 eru týndir. * [[28. ágúst]] - [[Hákon krónprins]] varð [[Hákon 8.]], konungur Noregs, eftir andlát föðurs síns [[Haraldur 5. Noregskonungur|Haralds 8.]] * [[29. ágúst]] - [[Þjóðaratkvæðagreiðslan um aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið|Þjóðaratkvæðagreiðsla]] um áframhaldandi aðildarviðræður [[Ísland]]s við [[Evrópusambandið]] fór fram. Þeim var hafnað. * [[31. ágúst]] - Síðustu kvöldfréttir [[Sýn]]ar, áður [[Stöð 2]], voru fluttar. Þær höfðu gengið í tæp 40 ár. ===September=== * [[1. september]]: ** Duane Davis var dæmdur sekur fyrir morðið á rapparanum [[Tupac Shakur]] sem gerðist 30 árum fyrr. ** Einstaklingar máttu [[blóðgjöf|gefa blóð]] óháð [[kyn]]i eða [[kynhneigð]] á Íslandi. * [[3. september]] - [[Hútar]] gerðu áhlaup á svæði sem stjórnað var af stjórnarher [[Jemen]]s og brutu þar með vopnahlé. * [[5. september]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin gerðu árás á þrjú írönsk olíuskip við [[Kharg-eyja|Kharg-eyju]]. * [[13. september]] - Þingkosningar voru haldnar í Svíþjóð. Jafnaðarmannaflokkurinn með [[Magdalena Andersson]] í forystu var hlutskarpastur. * [[14. september]] - Fyrstu ráðherrar [[Skotland]]s, [[Norður-Írland]]s og [[Wales]] undirrituðu sameiginlega yfirlýsingu um sjálfsákvörðunarrétt þjóðanna í [[Cardiff]]. * [[15. september]] - Fyrsta [[vindorka|vindorkuvirkjunin]] var opnuð á Íslandi við Vaðöldu nálægt [[Sultartangavirkjun]]. * [[16. september]] - [[Hashim Thaçi]], fyrrum forseti Kósovó, var dæmdur í 25 ára fangelsi fyrir stríðsglæpi. * [[17. september]] - ''[[Leopardus tilcayo]]'', fyrsta nýja kattategundin sem fundist hafði í yfir 100 ár, fannst í [[Bólivía|Bólivíu]]. * [[22. september]] - Varnarsamningur var gerður milli Bandaríkjanna, Grænlands og Danmerkur. * [[23. september]] - [[Þjóðfrelsishreyfing Tígra]] hóf árásir í norður-Eþíópíu. * [[27. september]] - [[Aleksandar Vučić]], forseti Serbíu, sagði af sér. ===Október=== * [[4. október]] - Þingkosningar voru haldnar í [[Bosnía Hersegóvína|Bosníu-Hersegóvínu]]. * [[7. október]]-[[8. október]] - Rússland gerði árásir á fjölbýlishús í [[Kýiv]] og á strætisvagna í [[Kramatorsk]]. 55 létust í árásunum. * [[12. október]] - [[Hútar]] í Jemen gerðu árás á flugvöllinn í [[Ríad]], höfuðborg Sádi-Arabíu, í annað sinn á nokkrum dögum. * [[25. október]] - Þingkosningar verða haldnar í Brasilíu. ===Nóvember=== * [[3. nóvember]] - Kosningar verða haldnar í Bandaríkjunum. * [[7. nóvember]] - Brasilíska [[þungarokk]]ssveitin [[Sepultura]] spilar á sínum síðustu tónleikum. * [[29. nóvember]] - Þingkosningarnar verða haldnar á Spáni. ===Desember=== ==Dáin== * [[3. janúar]] - [[Guðmundur Oddur Magnússon]], ''Goddur'', listamaður og prófessor í grafískri hönnun við Listaháskóla Íslands. (f. [[1955]]) * [[9. janúar]] - [[Magnús Eiríksson (tónlistarmaður)|Magnús Eiríksson]], tónlistarmaður (f. [[1945]]). * [[10. janúar]] - [[Sturla Böðvarsson]], alþingismaður og ráðherra (f. [[1945]]). * [[13. janúar]] - [[Baltasar Samper]], katalónsk-íslenskur listmálari (f. [[1938]]). * [[18. janúar]] - [[Heidi Strand]], íslenskur myndlistarmaður (f. [[1953]]). * [[21. janúar]] - [[Kristinn Svavarsson]], saxófónleikari ([[Mezzoforte]]) og kennari (f. [[1947]]). * [[22. janúar]] - [[Floyd Vivino]], bandarískur leikari og sviðslistamaður (f. [[1951]]) * [[25. janúar]] - [[Jón Þ. Ólafsson]], frjálsíþróttamaður (f. [[1941]]). * [[30. janúar]] - [[Catherine O´Hara]], kanadísk-bandarísk leikkona (f. [[1954]]) * [[11. febrúar]] - [[James Van Der Beek]], bandarískur leikari (f. [[1977]]) * [[15. febrúar]] - [[Robert Duvall]], bandarískur leikari (f. [[1931]]). * [[17. febrúar]] - [[Jesse Jackson]], bandarískur mannréttindafrömuður (f. [[1941]]) * [[18. febrúar]]: ** [[Haraldur Sigurðsson (leikari)|Haraldur Sigurðsson]], leikari (f. [[1942]]) ** [[Jan Timman]], hollenskur stórmeistari í skák. (f. [[1951]]). * [[20. febrúar]] - [[Frank Booker]], bandarískur körfuboltamaður (f. [[1964]]) * [[28. febrúar]] - [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur [[Íran]]s (f. [[1939]]). * [[1. mars]] - [[Davíð Oddsson]], forsætisráðherra, borgarstjóri, seðlabankastjóri og ritstjóri Morgunblaðsins (f. [[1948]]). * [[5. mars]] - [[António Lobo Antunes]], portúgalskur rithöfundur (f. [[1942]]). * [[13. mars]]: **[[Hjálmar H. Ragnarsson]], tónskáld og tónlistarfræðingur (f. [[1952]]). ** [[Phil Campbell]], enskur gítarleikari ([[Motörhead]]) (f. [[1961]]) * [[14. mars]] - [[Jürgen Habermas]], þýskur heimspekingur og félagsfræðingur (f. [[1929]]). * [[19. mars]] - [[Chuck Norris]], bandarískur leikari og bardagaíþróttamaður (f. [[1940]]). * [[20. mars]]: ** [[Robert Mueller]], formaður bandarísku alríkislögreglunnar (f. [[1944]]). ** [[Nicholas Brendon]], bandarískur leikari (f. [[1971]]). * [[22. mars]] - [[Lionel Jospin]], forsætisráðherra Frakklands (f. [[1937]]). * [[30. mars]] - [[Chan Santokhi]], forseti Súrínam (f. [[1959]]) * [[9. apríl]] - [[Björgvin Halldórsson]], íslenskur söngvari (f. [[1951]]). * [[13. apríl]] - [[Moya Brennan]], írsk söngkona (f. [[1952]]). * [[17. apríl]] - [[Oscar Schmidt]], brasilískur körfuknattleiksmaður (f. [[1958]]). * [[19. apríl]] - [[Desmond Morris]], breskur dýrafræðingur (f. [[1928]]) * [[20. apríl]] - [[Valdimar Örnólfsson]], íþróttamaður og fimleikakennari (f. [[1932]]). * [[6. maí]] - [[Ted Turner]], bandarískur viðskiptamaður og sjónvarpsframleiðandi (f. [[1938]]). * [[28. maí]]: ** [[Aðalsteinn Bergdal]], íslenskur leikari og tónlistarmaður (f. [[1949]]). ** [[Abdrabbuh Mansur Hadi]], jemenskur stjórnmálamaður (f. [[1945]]). * [[4. júní]] - [[Marjane Satrapi]], íransk-franskur rithöfundur (f. [[1969]]). * [[8. júní]] - [[Tryggvi Gíslason]], skólameistari Menntaskólans á Akureyri (f. [[1938]]). * [[17. júní]] - [[Margrét Helga Jóhannsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1940]]). * [[5. júlí]] - [[Þrúður Vilhjálmsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1973]]) * [[6. júlí]] - [[Magnús Þór Jónsson]] (Megas), tónlistarmaður (f. [[1945]]). * [[8. júlí]] - [[Bonnie Tyler]], velsk söngkona (f. [[1951]]). * [[9. júlí]] - [[Ann Widdecombe]], bresk þingkona og ráðherra (f. [[1947]]). * [[10. júlí]] - [[Kinu Rochford]], bandarískur körfuboltamaður (f. [[1990]]) * [[11. júlí]] - [[Lindsey Graham ]], bandarískur þingmaður (f. [[1955]]). * [[13. júlí]] - [[Sam Neill]], nýsjálenskur leikari (f. [[1947]]). * [[20. júlí]] - [[Kevin Keegan]], enskur knattspyrnumaður og knattspyrnustjóri (f. [[1951]]). * [[24. júlí]] - [[Gunnar Rósinkranz]], íslenskur byggingarverkfræðingur (f. [[1941]]). * [[29. júlí]]: **[[Glen Hansard]], írskur tónlistarmaður (f. [[1970]]) ** [[Gunnar Þórðarson]], íslenskur tónlistarmaður (f. [[1945]]) * [[31. júlí]] - [[Franco Baresi]], ítalskur knattspyrnumaður (f. [[1960]]). * [[9. ágúst]] - [[Don Nelson]], bandarískur körfuknattleiksþjálfari og leikmaður (f. [[1940]]). * [[13. ágúst]] - [[Bogi Ísak Nilsson]], ríkissaksóknari og ríkislögreglustjóri (f. [[1940]]). * [[14. ágúst]] - [[Yayoi Kusama]], japönsk listakona (f. [[1929]]. * [[17. ágúst]] - [[Frank Beard]], bandarískur trommari ([[ZZ Top]]) (f. [[1949]]). * [[21. ágúst]] - [[Steinn Ármann Magnússon]], íslenskur leikari (f. [[1964]]). * [[25. ágúst]]: **[[Dolly Parton]], bandarísk söngkona (f. [[1946]]). **[[Tim Curry]], enskur leikari (f. [[1946]]). * [[26. ágúst]] - [[Eyvindur P. Eiríksson]], íslenskur rithöfundur (f. [[1935]]). * [[27. ágúst]] - [[Ratko Mladić]], bosníu-serbneskur hershöfðingi (f. [[1942]]). * [[28. ágúst]] - [[Haraldur 5. Noregskonungur]] (f. [[1937]]). * [[31. ágúst]] - [[Sigríður Þorvaldsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1941]]). * [[2. september]] - [[Gloria Steinem]], bandarískur femínisti, blaðamaður og pólitískur aktívisti (f. [[1934]]). * [[16. september]] - [[Karl Th. Birgisson]], ritstjóri, útvarpsmaður og rithöfundur (f. [[1963]]). * [[30. september]] - [[Margaret Hamilton]], bandarískur tölvunarfræðingur (f. [[1936]]). * [[1. október]] - [[Conrad Thomas Lant]], enskur tónlistarmaður ([[Venom]]) (f. [[1963]]). * [[3. október]] - [[Dennis Hastert]], bandarískur stjórnmálamaður (f. [[1942]]). * [[15. október]] - [[Bo Johansson]], sænskur knattspyrnþjálfari (f. [[1942]]. ==Nóbelsverðlaunin== * [[Bókmenntaverðlaun Nóbels|Bókmenntir]]: [[Anne Carson]]. * [[Nóbelsverðlaunin í efnafræði|Efnafræði]]: [[Henri B. Kagan]] og [[Kenso Soai]]. * [[Nóbelsverðlaunin í eðlisfræði|Eðlisfræði]]: [[Francis Halzen]]. * [[Nóbelsverðlaunin í lífeðlis- og læknisfræði|Lífeðlis- og læknisfræði]]: [[Karl Deisseroth]], [[Peter Hegemann]] og [[Georg Nagel]]. *[[Friðarverðlaun Nóbels]]: [[Navanethem Pillay]]. [[Flokkur:2026]] [[Flokkur:2021-2030]] eo3pnvbv4tpq8b4elpy1n1zhighcmrp 0 132127 1982867 1813345 2026-10-16T03:30:08Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982867 wikitext text/x-wiki '''Veitur''' reka hitaveitu, rafveitu, vatnsveitu og fráveitu á höfuðborgarsvæðinu og víðar á Suður- og Vesturlandi. Fyrirtækið er alfarið í eigu [[Orkuveita Reykjavíkur|Orkuveitu Reykjavíkur]] (OR). == Starfsemi == Veitur er stærsta veitufyrirtæki landsins. Þrír fjórðu hlutar landsmanna njóta hitaveitna fyrirtækisins, um helmingur landsmanna er tengdur rafveitu þess og um fjórir af hverjum tíu landsmönnum njóta vatnsveitna og fráveitna Veitna ohf. Um 160 manns starfa hjá fyrirtækinu við margvísleg verkefni. Veitur sjá um uppbyggingu og rekstur veitukerfa. Þær dreifa rafmagni, heitu og köldu vatni, auk þess að reka fráveitur á þéttbýlasta svæði Íslands. Starfssvæðið er að mestu á höfuðborgarsvæðinu en einnig víða á Suður- og Vesturlandi. Kerfið er afar umfangsmikið; lagnir og strengir eru alls um 9.000 kílómetrar að lengd, sem jafngildir vegalengdinni frá Reykjavík til Sjanghæ. Víða má sjá aðveitustöðvar, dreifistöðvar, brunna, rafmagnskassa, borholuhús, tanka, dælustöðvar, lokahús og hreinsistöðvar í eigu Veitna, en byggingar fyrirtækisins eru yfir 1.000 talsins. Framkvæmdastjóri Veitna er Inga Dóra Hrólfsdóttir verkfræðingur. Í stjórn eru Ingvar Stefánsson, framkvæmdastjóri fjármála OR, formaður, Guðrún Sævarsdóttir og Skúli Skúlason. [[Mynd:Veitusvaedid.jpeg|thumbnail|Starfssvæðið er að mestu á höfuðborgarsvæðinu en einnig víða á Suður- og Vesturlandi. ]] === Vatnsveita === Fyrirtækið rekur 12 vatnsveitur á starfssvæðinu auk þess að selja neysluvatn í heildsölu til tveggja sveitarfélaga að auki. Neysluvatns er aflað úr fjölda vatnsbóla. Áhersla er lögð á öfluga vernd auðlindarinnar þannig að sem flestir landsmenn eigi kost á hreinu og ómeðhöndluðu neysluvatni. Vatnsveitur Veitna gegna lykilhlutverki í brunavörnum. === Hitaveita === Hitaveita Veitna er stærsta jarðvarmahitaveita í heimi. Heita vatnsins afla Veitur úr lághitasvæðum og frá jarðgufuvirkjunum ON á Hengilsvæðinu. Fyrirtækið þjónar öllu höfuðborgarsvæðinu með rekstri hitaveitu, auk 16 smærri veitna á sunnan- og vestanverðu landinu. === Rafveita === Veitur sjá um dreifingu rafmagns til liðlega helmings landsmanna í sex sveitarfélögum við Faxaflóa. Sérstaða rafdreifikerfis Veitna á landinu er net háspennustrengja sem liggur á milli 13 aðveitustöðva á rafdreifisvæðinu. === Fráveita === Fráveitukerfi Veitna þjóna um helmingi landsmanna og hreinsistöðvar fyrirtækisins enn fleirum. Eftir hreinsun er frárennsli veitt út í sjóinn á Sundunum, um fimm kílómetra frá ströndinni. Í uppsveitum Borgarfjarðar reka Veitur fjórar lífrænar hreinsistöðvar. Veitur eiga og reka fráveitur í þremur sveitarfélögum og reka dælustöðvar fyrir fjögur til viðbótar. Afgreiðslustaðir eru fimm; í Reykjavík, Akranesi, Borgarnesi, Hveragerði og Þorlákshöfn. == Sagan == [[Mynd:Austurbæjarskóli 1930.jpeg|thumbnail]] Rætur fyrirtækisins má rekja til ársins 1909, þegar [[Vatnsveita Reykjavíkur|vatnsveitan í Reykjavík]] tók til starfa. [[Elliðaárstöð|Rafstöðin við Elliðaár]] varð upphaf Rafmagnsveitu Reykjavíkur árið 1921 og 1930, þegar fyrstu húsin í Reykjavík voru tengd hitaveitu úr [[Þvottalaugarnar|Þvottalaugunum]]. Árið 2002 var sameignarfyrirtækið Orkuveita Reykjavíkur stofnað og þá sameinuðust Akranesveita, [[Andakílsárvirkjun]] og Hitaveita Akraness og Borgarfjarðar veiturekstrinum á höfuðborgarsvæðinu. Veitur ohf. urðu til sem Orkuveita Reykjavíkur-Veitur ohf. við uppskiptinu OR í ársbyrjun 2014. Nafninu var breytt í Veitur ohf. um mitt ár 2015. == Nýtt merki == [[Mynd:Veitur litur nafn undir.jpg|thumbnail|200px||Veitur fengu sitt eigið merki í desember 2015]] Veitur fengu nýtt merki og auðkenni 1. desember 2015. Frá ársbyrjun 2014, þegar OR var skipt upp, hafði fyrirtækið starfað undir sama merki og heiti og móðurfélagið. Ákveðið var að auka sýnileika og sjálfstæði Veitna með því að gefa því sér auðkenni. == Tenglar == * [https://www.veitur.is/ Heimasíða Veitna] * [https://web.archive.org/web/20061205192048/http://www.or.is/ Heimasíða OR] [[Flokkur:Íslensk orkufyrirtæki]] {{s|2013}} nrg6wiih0bmkkvhybzx7inv7kv311jq 0 132412 1982846 1957293 2026-10-15T22:54:19Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982846 wikitext text/x-wiki {{taxobox | image = Dent-de-chien.JPG | image_caption = ''[[Erythronium dens-canis]]'' | regnum = [[Plantae]] | unranked_divisio = [[Angiosperms]] | classis = [[Einkímblöðungar]] | ordo = [[Liljubálkur]] (''Liliales'') | familia = [[Liljuætt]] (''Liliaceae'') | subfamilia = [[Lilioideae]] | tribus=[[Lilieae]] | genus = '''''Erythronium''''' | genus_authority = [[L.]] | type_species = ''[[Erythronium dens-canis]]'' | type_species_authority = [[L.]] | synonyms_ref=<ref name=vi>[http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=305736 Kew World Checklist of Selected Plant Families]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> | synonyms = * ''Mithridatium'' <small>Adans. 1763, illegitimate superfluous name</small> * ''Dens-canis'' <small>Tourn. ex Rupp. 1745, not validly published</small> |}} '''''Erythronium''''' ('''skógarlilja''', '''hundatönn''') er ættkvísl jurta í [[Evrasía]] og [[Norður Ameríka]] í [[liljuætt]].<ref>{{Cite web |url=http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?Erythronium |title=Jepson Manual |access-date=2016-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060208141343/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?Erythronium |archive-date=2006-02-08 |url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=112169 Flora of North America, Vol. 26 Page 153, ''Erythronium'']</ref><ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=112169 Flora of China Vol. 24 Page 126 <big>猪牙花属</big> zhu ya hua shu ''Erythronium'' Linnaeus, Sp. Pl. 1: 305. 1753. ]</ref><ref>[https://luirig.altervista.org/flora/taxa/floraspecie.php?genere=Erythronium Altervista Flora Italiana, Dente di cane, Dog's Tooth Violet, genere ''Erythronium'']</ref><ref>Clennett, J.C.B. (2006). A taxonomic revision of ''Erythronium'' L. (Liliaceae): 1-290. Thesis, Open University, Ardingly, U.K..</ref><ref>Clennett, C. (2014). The genus ''Erythronium'': 1-158. Kew Publishing, Kew.</ref> Skógarliljur eru nefndar Jöklaliljur (en. Glacier lily) í Bandaríkjunum, enda vaxa sumar tegundir ofan skógarmarka.<ref>Garðblómabókin 2005 eftir Hólmfríði Sigurðardóttir</ref> ==Tegundir== ''Erythronium'' inniheldur um 20–30 [[tegund]]ir harðgerðra vorblómstrandi fjölæringa með löngum tannarlaga laukum. Grannir stönglar halda uppi lútandi blómunum með aftursveigðum krónublöðum í ýmsum litum (aðallega hvít, gul, bleik og rauðleit). Tegundirnar vaxa í skógum og engjum á Norðurhveli.<ref name=RHSAZ>{{cite book|title=RHS A-Z encyclopedia of garden plants|url=https://archive.org/details/azencyclopediaof0000unse|year=2008|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=1405332964|pages=1136}}</ref><ref>[https://bonap.net/NAPA/TaxonMaps/Genus/County/Erythronium Biota of North America Program 2013 county distribution maps]</ref> * ''[[Erythronium albidum]]'' <small>Nutt.</small> Perluskógarlilja - [[Ontario]], austur til mið USA ([[Minnesota|MN]] til [[Connecticut|CT]] suður til [[Texas|TX]] + [[Alabama|AL]]) * ''[[Erythronium americanum]]'' <small>Ker-Gawl.</small> Sólarskógarlilja - austur [[Kanada]] ([[Ontario]] til [[Labrador]]), austur USA ([[Maine|ME]] til [[Georgia (U.S. state)|GA]], vestur til [[Mississippi River]]) * ''[[Erythronium californicum]]'' <small>Purdy</small> Brúnskógarlilja - norður [[Kalifornía]] * ''[[Erythronium caucasicum]]'' <small>Woronow</small> - [[Kákasus]] + [[Íran]] * ''[[Erythronium citrinum]]'' <small>S. Wats.</small> Mánaskógarlilja - Oregon og norður [[Kalifornía]] * ''[[Erythronium dens-canis]]'' <small>L.</small> Hundaskógarlilja - suður og mið Evrópa frá [[Portúgal]] til [[Úkraína]] * ''[[Erythronium elegans]]'' <small>Hammond & Chambers</small> - [[Oregon]] * ''[[Erythronium grandiflorum]]'' <small>Pursh</small> Fagurskógarlilja - vestur Kanada, vestur USA * ''[[Erythronium helenae]]'' <small>Applegate</small> - [[Kalifornía]] ([[Sonoma County, Kalifornía|Sonoma]], [[Napa County, California|Napa]], [[Lake County, Kalifornía|Lake]] Cos.) * ''[[Erythronium hendersonii]]'' <small>S. Wats.</small> Blæskógarlilja - [[Oregon]] og norður [[Kalifornía]] * ''[[Erythronium howellii]]'' <small>S. Wats.</small> - [[Oregon]] og norður [[Kalifornía]] *''[[Erythronium idahoense]]'' <small>H.St.John & G.N.Jones -</small> USA ([[Montana|MT]] [[Idaho|ID]] [[Washington|WA]]) * ''[[Erythronium japonicum]]'' <small>Decne.</small> Katakuri - [[Japan]], [[Kórea]], [[Rússland]] ([[Kúrileyjar]], [[Sakhalin]]), [[Kína]] ([[Jilin]], [[Liaoning]]) * ''[[Erythronium klamathense]]'' <small>Applegate</small> - [[Oregon]] og norður [[Kalifornía]] * ''[[Erythronium krylovii]]'' <small>Stepanov</small> - [[Rússland]] (Tuva, Krasnoyarsk) * ''[[Erythronium mesochoreum]]'' <small>Knerr</small> - central USA ([[Texas|TX]] to [[Nebraska|NE]] + [[Indiana|IN]]) * ''[[Erythronium montanum]]'' <small>S. Wats.</small> Snæskógarlilja - [[British Columbia|BC]], [[Washington|WA]], [[Oregon|OR]] * ''[[Erythronium multiscapideum]]'' <small>(Kellogg) A. Nels. & Kennedy</small> - [[Kalifornía]] * ''[[Erythronium oregonum]]'' <small>Applegate</small> Roðaskógarlilja - [[British Columbia|BC]], [[Washington|WA]], [[Kalifornía]], [[Oregon]] * ''[[Erythronium pluriflorum]]'' <small>Shevock, Bartel & Allen</small> > - Madera Co í [[Kalifornía|Kaliforníu]] * ''[[Erythronium propullans]]'' <small>Gray</small> - [[Minnesota]] * ''[[Erythronium purpurascens]]'' <small>S. Wats.</small> - [[Kalifornía]] * ''[[Erythronium pusaterii]]'' <small>(Munz & J.T. Howell) Shevock, Bartel & Allen</small> - Tulare Co í [[Kalifornía|Kaliforníu]] * ''[[Erythronium quinaultense]]'' <small>G A Allen</small> - [[Olympic Peninsula]] í [[Washington|WA]] * ''[[Erythronium revolutum]]'' <small>Sm.</small> Rósaskógarlilja - [[British Columbia|BC]], [[Washington (state)|WA]], [[Oregon]], [[Kalifornía]] * ''[[Erythronium rostratum]]'' <small>W. Wolf</small> - suður og mið USA * ''[[Erythronium sajanense]]'' <small>Stepanov & Stassova</small> - [[Krasnoyarsk Krai|Krasnoyarsk]] í [[Rússland]]i * ''[[Erythronium sibiricum]]'' <small>(Fisch. & C.A.Mey.) Krylov</small> Fjallskógarlilja- [[Síbería]], [[Kazakhstan]], [[Xinjiang]], [[Mongólía]] * ''[[Erythronium sulevii]]'' <small>(Rukšans) Stepanov</small> - [[Altay Krai]] í [[Rússland]]i * ''[[Erythronium taylorii]]'' <small>Shevock & G A Allen</small> </small> - [[Tuolumne County, Kalifornía|Tuolumne Co]] [[Kalifornía]] * ''[[Erythronium tuolumnense]]'' <small>Applegate</small> Gullskógarlilja - [[Tuolumne County, Kalifornía|Tuolumne Co]] in [[Kalifornía]] * ''[[Erythronium umbilicatum]]'' <small>Parks & Hardin</small> - suðaustur USA ([[Florida|FL]] til [[Kentucky|KY]] + [[West Virginia|WV]] + [[Maryland|MD]]) <gallery caption="Photos"> File:Erythronium albidum NRCS-1.jpg |''Erythronium albidum'' File:Erythronium americanum_002.JPG|''Erythronium americanum'' File:Erythronium californicum_2.jpg|''Erythronium californicum'' File:Erythronium citrinum.jpg|''Erythronium citrinum'' File:Medvednica_0803.JPG|''Erythronium dens-canis'' File:Erythronium_grandiflorum_6031.JPG|''Erythronium grandiflorum'' File:Erythronium helenae 1.jpg|''Erythronium helenae'' File:Erythronium hendersonii 001.jpg|''Erythronium hendersonii'' File:Erythronium japonicum_2006_010.jpg|''Erythronium japonicum'' File:Erythronium_montanum_5926.JPG|''Erythronium montanum'' File:Erythronium oregonum 5504.JPG|''Erythronium oregonum'' File:Erythronium propullans.jpg|''Erythronium propullans'' File:Erythronium purpurascens 01.jpg|''Erythronium purpurascens'' File:Erythronium purpurascens 02.jpg|''Erythronium purpurascens'', lok blómgunar File:Erythronium revolutum 2156.JPG|''Erythronium revolutum'' File:Erythronium sibiricum.JPG|''Erythronium sibiricum'' </gallery> ===Áður meðtaldar=== Tvær tegundir voru áður nefndar ''Erythronium'' en eru nú taldar til annarra ættkvísla; * ''Erythronium carolinianum'', nú nefnd ''[[Uvularia perfoliata]]'' * ''Erythronium hyacinthoides'', nú nefnd ''[[Drimia indica]]'' ==Nytjar== Laukurinn er ætur sem rótargrænmeti, eldaður eða þurrkaður, og er hægt að mala í mjöl. Laufin er einnig hægt að elda. Í [[Japan]] er ''Erythronium japonicum'' nefnd ''katakuri'', og laukurinn notaður fyrir sterkjuna, sem er notuð í mat og annað<ref>https://www.specialtyproduce.com/produce/Katakuri_10470.php</ref>. Skógarliljurnar eru einnig víða ræktaðar til skrauts, með fjölda blendinga. Vinsæl yrki eru [[Erythronium 'Pagoda'|''Erythronium'' 'Pagoda']], ''E.'' 'Sundisc', ''E.'' 'Joanna', ''E.'' 'Kondo', ''E.'' 'Citronella', ''E. californicum'' 'White Beauty', og ''E.'' 'Rosalind'. Fjölgun er best með fræi að hausti eða skifting lauka, fer eftir tegundum. Plönturnar eru yfirleitt góðar sem þekjuplöntur. ==Tilvísanir== {{reflist|30em}} == Heimildir == *{{cite web|title=Erythronium 'Pagoda'|url=http://www.rhs.org.uk/Gardens/Wisley/About-Wisley/Plant-of-the-month/April/Erythronium--Pagoda-|publisher=Royal Horrticultural Society|accessdate=17 March 2014|archive-date=27 febrúar 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227010610/http://www.rhs.org.uk/Gardens/Wisley/About-Wisley/Plant-of-the-month/April/Erythronium--Pagoda-|url-status=dead}} * {{cite journal|last1=Clennett|first1=John C. B.|last2=Chase|first2=Mark W.|last3=Forest|first3=Félix|last4=Maurin|first4=Olivier|last5=Wilkin|first5=Paul|authorlink2=Mark Chase|title=Phylogenetic systematics of ''Erythronium'' (Liliaceae): morphological and molecular analyses|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|date=December 2012|volume=170|issue=4|pages=504–528|doi=10.1111/j.1095-8339.2012.01302.x|ref={{harvid|Clennett et al|2012}}}} [[Flokkur:Liljuætt]] {{Stubbur|líffræði}} ohnrabdsygiizlam3he6g9kfpbnilf0 0 139401 1982836 1979901 2026-10-15T20:53:07Z TKSnaevarr 53243 1982836 wikitext text/x-wiki {{Forseti | nafn = Josip Broz Tito | nafn_á_frummáli = {{nobold|Јосип Броз Тито}} | mynd = Josip Broz Tito uniform portrait.jpg | myndatexti1 = Tito árið 1961. | titill= Forseti Júgóslavíu | stjórnartíð_start = [[14. janúar]] [[1953]] | stjórnartíð_end = [[4. maí]] [[1980]] | forsætisráðherra = {{Collapsible list|title = Listi|1=Hann sjálfur (1953–1963)<br />[[Petar Stambolić]] (1963–1967)<br />[[Mika Špiljak]] (1967–1969)<br />[[Mitja Ribičič]] (1969–1971)<br />[[Džemal Bijedić]] (1971–1977)<br />[[Veselin Đuranović]] (1977–1980)}} | vara_forseti= {{Collapsible list|title = Listi|1=[[Aleksandar Ranković]] (1963–1966)<br />[[Koča Popović]] (1966–1967)<br />[[Krste Crvenkovski]] (1971–1972)<br />[[Ratomir Dugonjić]] (1972–1973)<br />[[Mitja Ribičič]] (1973–1974)<br />[[Petar Stambolić]] (1974–1975)<br />[[Vladimir Bakarić]] (1975–1976)<br />[[Vidoje Žarković]] (1976–1977)<br />[[Stevan Doronjski]] (1977–1978)<br />[[Fadil Hoxha]] (1978–1979)<br />[[Lazar Koliševski]] (1979–1980)}} | forveri = [[Ivan Ribar]] {{small|(sem forseti forsætisnefndar alþýðuráðs Júgóslavíu)}} | eftirmaður = [[Lazar Koliševski]] {{small|(sem forseti forsætisráðs)}} | titill2 = Forsætisráðherra Júgóslavíu | stjórnartíð_start2 = [[2. nóvember]] [[1944]] | stjórnartíð_end2 = [[29. júní]] [[1963]] | forseti2 = [[Ivan Ribar]]<br>''Hann sjálfur'' (frá 1953) | forveri2 = [[Ivan Šubašić]] | eftirmaður2 = [[Petar Stambolić]] | fæddur = [[7. maí]] [[1892]] | fæðingarstaður = [[Kumrovec]], [[Konungsríkið Króatía-Slavonía|Króatíu-Slavoníu]], [[Austurríki-Ungverjaland|austurrísk-ungverska keisaradæminu]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1980|5|4|1892|5|7}} | dánarstaður = [[Ljubljana]], [[Sósíalíska sambandslýðveldið Júgóslavía|Júgóslavíu]] | stjórnmálaflokkur = [[Kommúnistasamband Júgóslavíu]] | starf = Herforingi, byltingarmaður, stjórnmálamaður | maki = {{gifting|Pelagija Belousova|1920|1939|orsök=skildu}}<br>{{gifting|Lucia Bauer|1936|1937|orsök=dó}}<br>{{gifting|Herta Haas|1940|1943|orsök=skildu}}<br>{{gifting|Jovanka Budisavljević|1952}} | börn = 5 |undirskrift = Tito signature.svg }} '''Josip Broz Tito''' ([[kýrillískt stafróf]]: Јосип Броз Тито), fæddur undir nafninu '''Josip Broz''' ([[7. maí]] [[1892]] – [[4. maí]] [[1980]]) var [[Júgóslavía|júgóslavneskur]] [[Kommúnismi|kommúnisti]], byltingarmaður og stjórnmálamaður sem var helsti pólitíski leiðtogi Júgóslavíu frá árinu 1943 til dauðadags árið 1980.<ref name=britannica>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/597295/Josip-Broz-Tito|title=Josip Broz Tito|publisher=Encyclopædia Britannica Online|accessdate=27 April 2010}}</ref> Í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinni]] var Tito leiðtogi [[Andspyrnuhreyfingin í Júgóslavíu|júgóslavnesku andspyrnuhreyfingarinnar]], sem oft var talin farsælasta andspyrnuhreyfing í hernumdu landi á stríðsárunum.<ref name="JJR2013_OxfordPress">{{cite book|author=Rhodri Jeffreys-Jones|title=In Spies We Trust: The Story of Western Intelligence|url=https://books.google.com/books?id=3gK7e8LpXvcC&pg=PA87|date=13 June 2013|publisher=OUP Oxford|page=87}}</ref> Eftir stríð varð hann forsætisráðherra og síðan forseti [[Sósíalíska sambandslýðveldið Júgóslavía|Sósíalíska sambandslýðveldisins Júgóslavíu]]. Á valdatíma sínum var Tito oft gagnrýndur fyrir gerræðislega stjórnarhætti<ref name=Andjelic>{{cite book|last=Andjelic|first=Neven|title=Bosnia-Herzegovina: The End of a Legacy|publisher=Frank Cass|year=2003|page=36}}</ref> og fyrir bælingu á pólitísku andófi en sumir sagnfræðingar líta engu að síður á hann sem „velviljaðan einræðisherra“.<ref>{{cite book|last1=Shapiro|first1=Susan|last2=Shapiro|first2=Ronald|title=The Curtain Rises: Oral Histories of the Fall of Communism in Eastern Europe|publisher=McFarland|year=2004|url=https://books.google.com/books?id=oCqWFQ1WKlkC&pg=PA180|ref=Shapiro_2004}}</ref> Hann var vinsæll leiðtogi bæði í Júgóslavíu og erlendis á sínum tíma.<ref>Melissa Katherine Bokovoy, Jill A. Irvine, Carol S. Lilly, ''State-society relations in Yugoslavia, 1945–1992''; Palgrave Macmillan, 1997 bls. 36.</ref> Innanlands var litið á Tito sem sameiningartákn<ref>Martha L. Cottam, Beth Dietz-Uhler, Elena Mastors, Thomas Preston, ''Introduction to political psychology'', Psychology Press, 2009 bls. 243</ref> og hann rak innanríkisstefnu sem miðaði að því að viðhalda friðsamlegri sambúð ríkjanna innan júgóslavneska ríkjasambandsins. Tito vakti einnig athygli á alþjóðasviði sem helsti foringi [[Samtök hlutlausra ríkja|Samtaka hlutlausra ríkja]] ásamt [[Jawaharlal Nehru]] frá Indlandi, [[Gamal Abdel Nasser]] frá Egyptalandi og [[Sukarno]] frá Indónesíu.<ref name="nonaligned-chief">Peter Willetts, ''The non-aligned movement: the origins of a Third World alliance'' (1978) bls. xiv</ref> Túlkun Titos á kommúnisma er kennd við hann og nefnist [[títóismi]]. ==Æviágrip== Josip Broz fæddist í þorpinu Kumrovec í [[Króatía|Króatíu]] og var sonur króatísks föður og [[Slóvenía|slóvenskrar]] móður. Hann var kvaddur í [[Austurríki-Ungverjaland|austurrísk-ungverska]] herinn og gegndi enn herþjónustu þegar [[fyrri heimsstyrjöldin]] braust út árið 1914. Árið 1915 var Josip Broz yfirliðþjálfi 90 króatískra fótgönguliða sem börðust á móti rússneska hernum í [[Karpatafjöll]]um. Hann særðist og var tekinn til fanga af rússneskum hermönnum og dvaldi í rúmt ár sem stríðsfangi í búðum nærri [[Kazan]].<ref name=samvinnan>{{Tímarit.is|4292050|Menn sem settu svip á öldina: Jósef Broz Tító|blað=[[Samvinnan]]|útgáfudagsetning=1. febrúar 1969|blaðsíða=12–18}}</ref> Broz var sleppt úr haldi ásamt fleiri stríðsföngum eftir [[Febrúarbyltingin|febrúarbyltinguna]] í [[Petrograd]] árið 1917. Hann tók þátt í [[októberbyltingin|októberbyltingunni]] og gekk síðar til liðs við varðsveit rauðliða í [[Omsk]].<ref name=samvinnan/> Þegar Broz sneri heim var búið að stofna [[Konungsríkið Júgóslavía|sjálfstætt konungsríki]] í Júgóslavíu. Hann gekk óðara til liðs við neðanjarðarhreyfingu kommúnista þar í landi en var tekinn höndum og dæmdur í fimm ára fangelsi árið 1930. Eftir lausnina úr fangelsi flúði hann til [[Austurríki]]s og gerðist starfsmaður júgóslavneska kommúnistaflokksins, sem hafði verið bannaður í heimalandinu.<ref>{{Tímarit.is|1526396|Josip Broz Tító: Kommúnistaforingi – þjóðhetja – stjórnmálaskörungur –1892–1980|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=6. maí 1980|blaðsíða=18–19}}</ref> Josip Broz Tito var fulltrúi á 7. heimsþingi [[Komintern]] og kenndi við tvo flokksskóla kommúnista í Moskvu, [[Vesturskólinn|Vesturskólann]] og [[Lenínskólinn|Lenínskólann]].<ref>{{Tímarit.is|4103999|Tító látinn|blað=[[Réttur]]|útgáfudagsetning=1. apríl 1980|blaðsíða=72–83|höfundur=[[Einar Olgeirsson]]}}</ref> Hann var aðalritari (síðar formaður) Kommúnistasambands Júgóslavíu (1939–80) og átti síðar eftir að leiða skæruhernað júgóslavneskra andspyrnumanna gegn hernámi [[Nasismi|nasista]] (1941–45).<ref>{{cite book |title=The J Curve: A New Way to Understand Why Nations Rise and Fall|url=https://archive.org/details/jcurvenewwaytoun0000brem|last=Bremmer|first=Ian|year=2007|publisher=Simon & Schuster|page=[https://archive.org/details/jcurvenewwaytoun0000brem/page/174 175]}}</ref> Eftir að stríðinu lauk varð Tito forsætisráðherra Júgóslavíu (1944–63), síðan forseti (síðar forseti til lífstíðar) (1953–80) [[Sósíalíska sambandslýðveldið Júgóslavía|sósíalíska sambandslýðveldisins Júgóslavíu]]. Frá árinu 1943 til dauðadags var hann [[marskálkur]] Júgóslavíu og æðsti yfirmaður [[Júgóslavíuher|júgóslavneska hersins]]. Í [[Kalda stríðið|kalda stríðinu]] var Tito virtur beggja megin við [[Járntjaldið]] og hlaut 98 erlend heiðursverðlaun, þar á meðal í Frakklandi og Bretlandi. Tito var helsti hönnuður síðara júgóslavneska ríkisins, sósíalísks ríkjasambands sem entist frá árinu 1942 til ársins 1992. Þrátt fyrir að vera einn stofnenda [[Kominform]]sins, alþjóðasambands kommúnistaflokka, varð Tito fyrsti meðlimur þess sem óhlýðnaðist yfirráðum [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]] og sá eini sem tókst að segja sig úr Kominforminu og reka áfram eigin túlkun á sósíalisma. Tito studdi sjálfstæðar brautir til sósíalisma (sem stundum voru kallaðar „þjóðerniskommúnismi“). Árið 1951 innleiddi hann sjálfsstjórnarkerfi verkamanna sem skar Júgóslavíu mjög úr hópi annarra sósíalískra ríkja. Eftir að hafa innleitt kerfi byggt á markaðssósíalisma óx hagkerfi Júgóslavíu á sjötta og sjöunda áratugnum en skrapp aftur saman á þeim áttunda. Í innanríkismálum beitti Tito sér fyrir bælingu á [[Þjóðernishyggja|þjóðerniskennd]] stakra ríkja innan Júgóslavíu og ræktun „bræðralags og sameiningar“ á milli þeirra. Eftir að Tito lést árið 1980 óx ágreiningur milli júgóslavnesku lýðveldanna á árunum 1991–92 og [[Upplausn Júgóslavíu|ríkið leystist upp]] í hrinu styrjalda og óeirðar sem entist út áratuginn og hefur enn áhrif á mörg fyrrverandi júgóslavnesk lýðveldi. == Tenglar == * [http://www.marxists.org/archive/tito/index.htm Ritsafn Títós] á Marxists.org ==Tilvísanir== <references/> {{Commonscat|Josip Broz Tito}} {{stubbur|æviágrip|stjórnmál|saga}} {{DEFAULTSORT:Tito, Josip Broz}} {{fd|1892|1980}} [[Flokkur:Aðalritarar Samtaka hlutlausra ríkja]] [[Flokkur:Forsetar Sósíalíska sambandslýðveldisins Júgóslavíu]] [[Flokkur:Júgóslavneskir andspyrnumenn]] [[Flokkur:Kommúnistaleiðtogar]] [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í seinni heimsstyrjöldinni]] 24b4kl4jvta3ec3lany695folr8f47a 0 139542 1982859 1953172 2026-10-16T02:12:12Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982859 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Trifolium albopurpureum.jpg | image_caption = Trifolium albopurpureum ásamt ''[[Lasthenia californica]]'' | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Belgjurtabálkur]] (''Fabales'') | familia = [[Ertublómaætt]] (''Fabaceae'') | subfamilia = ''[[Faboideae]]'' | tribus = [[Trifolieae]] | genus = ''[[Trifolium]]'' | species = '''''T. albopurpureum''''' | binomial = ''Trifolium albopurpureum'' | binomial_authority = [[John Torrey|Torr.]] & [[Asa Gray|A.Gray]] | synonyms = ''Trifolium pseudo-albopurpureum'' <small>[[Patrick Beveridge Kennedy|P.B.Kenn.]]</small><br>''Trifolium olivaceum'' var.'' griseum'' <small>[[Jeps. (auktor)|Jeps.]]</small><br>''Trifolium olivaceum'' var.'' columbinum'' <small>([[Edward Lee Greene|Greene]])[[Jeps. (auktor)|Jeps.]]</small><br>''Trifolium olivaceum'' <small>[[Edward Lee Greene|Greene]]</small><br>''Trifolium neolagopus'' <small>[[Michele Lojacono-Pojero|Lojac.]]</small><br>''Trifolium macraei'' var.'' albopurpureum'' <small>([[John Torrey|Torr.]] & [[Asa Gray|A.Gray]])[[Edward Lee Greene|Greene]]</small><br>''Trifolium insularum'' <small>[[Patrick Beveridge Kennedy|P.B.Kenn.]]</small><br>''Trifolium helleri'' <small>[[Patrick Beveridge Kennedy|P.B.Kenn.]]</small><br>''Trifolium columbinum'' var.'' olivaceum'' <small>([[Edward Lee Greene|Greene]])[[Jeps. (auktor)|Jeps.]]</small><br>''Trifolium columbinum'' var.'' argillorum'' <small>[[Jeps. (auktor)|Jeps.]]</small><br>''Trifolium columbinum'' <small>[[Edward Lee Greene|Greene]]</small><br>''Trifolium albopurpureum'' var.'' olivaceum'' <small>([[Edward Lee Greene|Greene]])[[Duane Isely|Isely]]</small><br>''Trifolium albopurpureum'' var.'' neolagopus'' <small>([[Michele Lojacono-Pojero|Lojac.]])McDermott</small> |}} '''''Trifolium albopurpureum'''''<ref name = "COL">{{vefheimild|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/11473213|titill= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|sótt= 26 May 2014 |höfundar= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|dags= 2014|verk= |útgefandi=Species 2000: Reading, UK.}}</ref> er tegund blómstrandi plantna [[Fabaceae|ertublómaætt]].<ref name="source">[https://www.ildis.org ILDIS World Database of Legumes] </ref><ref>{{PLANTS|id=TRAL5|taxon=Trifolium albopurpureum|accessdate=15 December 2015}}</ref> Hann er ættaður frá vesturströnd Norður Ameríku frá [[British Columbia]], [[Kalifornía]] og [[Sierra Nevada]], til [[Baja California]]. Hann finnst í margskonar búsvæðum, þar á meðal "Kaliforníu chaparral og skóglendi", [[graslendi]], [[skóglendi]], og fjalllendi. ==Lýsing== ''Trifolium albopurpureum'' er einær jurt, ýmist jarðlægur eða uppréttur. Smáblöðin eru 1 til 3 sm löng, og hærð. Blómskipunin er ax, 0.5 til 2 sentimetra breitt, purpurarautt og hvítt að lit. ===Undirtegundir=== ''Trifolium albopurpureum'' er oft talinn samanstanda af þremur afbrigðum. Þau eru: *''Trifolium albopurpureum'' var. albopurpureum *''Trifolium albopurpureum'' var. dichotomum *''Trifolium albopurpureum'' var. olivaceum ==Tilvísanir== {{reflist}} *{{cite web|title=Jepson Manual Treatment for Trifolium albopurpureum|url=http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?3691,4222,4223|work=Jepson Interchange|publisher=Regents of the University of California|accessdate=25 April 2011|year=1993}} {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} *{{cite web|title=PLANTS Profile for Trifolium albopurpureum|url=http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=TRAL5|work=PLANTS Database|publisher=USDA NRCS|accessdate=25 April 2011|format=Online Database|archive-date=2 júlí 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110702083256/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=TRAL5|url-status=dead}} ==Ytri tenglar== *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Trifolium+albopurpureum ''Trifolium albopurpureum'' - Myndasafn] {{wikilífverur|Trifolium albopurpureum}} {{Commons|Trifolium albopurpureum}} {{Stubbur|grasafræði}} [[Flokkur:Smárar]] [[Flokkur:Niturbindandi plöntur]] 82x1rz9uap287mreayru43bc8i6xpvs 0 139543 1982861 1954593 2026-10-16T02:15:34Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982861 wikitext text/x-wiki {{taxobox | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Belgjurtabálkur]] (''Fabales'') | familia = [[Ertublómaætt]] (''Fabaceae'') | subfamilia = ''[[Faboideae]]'' | tribus = [[Trifolieae]] | genus = ''[[Trifolium]]'' | species = '''''T. andersonii''''' | binomial = ''Trifolium andersonii'' | binomial_authority = [[Asa Gray|A.Gray]] |}} '''''Trifolium andersonii''''' er tegund blómstrandi plantna [[Fabaceae|ertublómaætt]].<ref name="source">[https://www.ildis.org ILDIS World Database of Legumes]</ref><ref>{{PLANTS|id=TRAN|taxon=Trifolium andersonii|accessdate=15 December 2015}}</ref> Hann er ættaður frá vesturhluta Bandaríkjanna, sérstaklega í [[Great Basin]] og nærliggjandi háfjallakeðjum, þar á meðal Sierra Nevada. ==Búsvæði== Hann vex í skógum, fjallaengjum, og skriðum. Hann virðist vera ríkjandi tegund á þurrum svæðum í "Alpa-steppu" í [[White Mountains (California)|White Mountains]] í [[Kalifornía|Kaliforníu]].<ref>[http://www.fs.fed.us/psw/programs/rna/gtr_chapters_pdf/mcafee_rna.pdf Research Natural Areas: White Mountain Summit]</ref> ==Lýsing== ''Trifolium andersonii'' er fjölær jurt sem vex í þúfum, og vantar stöngul. Langhærð eða ullarkennd, silfurgrá blöðin eru með 3 til 7 smáblöð að 2 sm löng. Blómskipunin er kúlulaga, 1,5 til 2,5 sm breið. Hvert blóm er með bikar af krónublöðum með mjóum þétthærðum bleðlum. Innan bikarsins er blómkróna sem er bleik-fjólublá eða tvílit. ==Undirtegundir== Undirtegundirnar eru oft taldar tegundir eða afbrigði af ýmsum höfundum. En þær eru:<ref name = "COL">{{vefheimild|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/11474756|titill= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|sótt= 26 May 2014 |höfundur= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|dags= 2014|verk= |útgefandi=Species 2000: Reading, UK.}}</ref> * ''T. a. andersonii'' * ''T. a. beatleyae'' * ''T. a. monoense'' * ''T. a. friscanum'' ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Ytri tenglar== *[https://web.archive.org/web/20160401113845/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?3691,4222,4228 Jepson Manual Treatment - Trifolium andersonii] *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?where-lifeform=any&rel-taxon=contains&where-taxon=Trifolium+andersonii&rel-namesoup=matchphrase&where-namesoup=&rel-location=matchphrase&where-location=&rel-county=eq&where-county=any&rel-state=eq&where-state=any&rel-country=eq&where-country=any&where-collectn=any&rel-photographer=contains&where-photographer=&rel-kwid=equals&where-kwid=&max_rows=24 Photo gallery: Trifolium andersonii] *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Trifolium+andersonii+var.+beatleyae Photo gallery: Trifolium andersonii var. ''beatleyae''] {{wikilífverur|Trifolium andersonii}} {{Commons|Trifolium andersonii}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Smárar]] [[Flokkur:Niturbindandi plöntur]] qgde6jhrjisplttaemcpv6b6m0ndxdy 0 139544 1982863 1952866 2026-10-16T02:20:13Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982863 wikitext text/x-wiki {{taxobox | image = Trifolium trichocalyx.jpg | status = G1 | status_system = TNC | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Belgjurtabálkur]] (''Fabales'') | familia = [[Ertublómaætt]] (''Fabaceae'') | subfamilia = ''[[Faboideae]]'' | tribus = [[Trifolieae]] | genus = ''[[Trifolium]]'' | species = '''''T. trichocalyx''''' | binomial = ''Trifolium trichocalyx'' | binomial_authority = [[Amos Arthur Heller|A.Heller]] | synonyms = ''Trifolium oliganthum'' var.'' trichocalyx'' <small>([[Amos Arthur Heller|A.Heller]])McDermott</small> |}} '''''Trifolium trichocalyx''''' er tegund blómstrandi plantna [[Fabaceae|ertublómaætt]].<ref>{{Cite web |url=http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?3691,4222,4285 |title=Jepson Manual Treatment |access-date=2017-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401114140/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?3691,4222,4285 |archive-date=2016-04-01 |url-status=dead}}</ref><ref>{{PLANTS|id=TRTR|taxon=Trifolium trichocalyx|accessdate=15 December 2015}}</ref> ==Útbreiðsla== ''Trifolium trichocalyx'' er einlendur í Monterey County, Kaliforníu, þar sem hann hefur eingöngu fundist á Monterey skaga, í "closed-cone pine forest" búsvæði.<ref>{{cite web |url=http://northcoastcnps.org/cgi-bin/inv/inventory.cgi/Go?_id=trifolium_trichocalyx&sort=DEFAULT&search=Trifolium%20trichocalyx |title=California Native Plant Society Rare Plant Profile |access-date=2017-08-06 |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326191734/http://northcoastcnps.org/cgi-bin/inv/inventory.cgi/Go?_id=trifolium_trichocalyx&sort=DEFAULT&search=Trifolium%20trichocalyx |url-status=dead }}</ref> Í Del Monte skógi er hann með ''[[Potentilla hickmanii]]'' og ''[[Piperia yadonii]]''.<ref>C. Michael Hogan and Michael P. Frankis. 2009. [http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=62524 ''Monterey Cypress: Cupressus macrocarpa'', GlobalTwitcher.com ed. N. Stromberg]</ref> Þessi tegund er skráð í útrýmingarhættu af U.S. Federal Government og Kaliforníuríki. ==Sjá einnig== * ''[[Trifolium dubium]]'' ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Ytri tenglar== *[https://www.calflora.org/cgi-bin/species_query.cgi?where-calrecnum=8107 Calflora Database: ''Trifolium trichocalyx'' (Monterey clover)] *[http://www.natureserve.org/explorer/servlet/NatureServe?searchName=Trifolium+trichocalyx The Nature Conservancy: ''Trifolium trichocalyx''] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130415125741/http://www.natureserve.org/explorer/servlet/NatureServe?searchName=Trifolium+trichocalyx |date=2013-04-15 }} {{wikilífverur|Trifolium trichocalyx}} {{Commons|Trifolium trichocalyx}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Smárar]] [[Flokkur:Niturbindandi plöntur]] bxiaqacj1f6c4u7duj8cq8hpd4yxnjw 0 140094 1982849 1967972 2026-10-15T23:13:48Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982849 wikitext text/x-wiki {{taxobox | image = Spartium junceum (habitus).jpg | image_width = 200px | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | subclassis = ''[[Rosidae]]'' | ordo = [[Belgjurtabálkur]] (''Fabales'') | familia = [[Ertublómaætt]] (''Fabaceae'') | subfamilia = ''[[Faboideae]]'' | tribus = [[Genisteae]]<ref name="Cardoso1">{{cite journal |vauthors=Cardoso D, Pennington RT, de Queiroz LP, Boatwright JS, Van Wyk BE, Wojciechowski MF, Lavin M | year = 2013 | title = Reconstructing the deep-branching relationships of the papilionoid legumes | url = http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0254629913002585 | journal = [[South African Journal of Botany|S Afr J Bot]] | volume = 89 | pages = 58–75 | doi = 10.1016/j.sajb.2013.05.001 }}</ref> | genus = '''''Spartium''''' | genus_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] | species = '''''S. junceum''''' | binomial = ''Spartium junceum'' | binomial_authority = L. | synonyms = * ''Genista juncea'' <small>Scop.</small> * ''Cytisus purgans'' <small>(L.) Boiss..</small> }} '''Geislasópur''', (fræðiheiti: ''Spartium junceum'')<ref>{{PLANTS|id=SPJU2|taxon=Spartium junceum|accessdate=24 November 2015}}</ref>, er runni af [[ertublómaætt]]. Hann er eina tegundin í ættkvíslinni ''spartium'',<ref>{{cite web | url = http://www.ildis.org/LegumeWeb?version~10.01&genus~Spartium&species~ | title = ILDIS LegumeWeb entry for ''Spartium'' | author = <!--Staff writer(s); no by-line.--> | website = International Legume Database & Information Service | publisher = Cardiff School of Computer Science & Informatics | accessdate = 15 April 2014 }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/splist.pl?11329 | title = GRIN species records of ''Spartium'' | author = USDA | author-link = USDA | author2 = ARS | author2-link = Agricultural Research Service | author3 = National Genetic Resources Program | date = | website = [[Germplasm Resources Information Network]]—(GRIN) [Online Database] | publisher = [[Henry A. Wallace Beltsville Agricultural Research Center|National Germplasm Resources Laboratory]], Beltsville, Maryland | accessdate = 15 April 2014 | archive-date = 24 september 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150924075346/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/splist.pl?11329 |url-status=dead }}</ref><ref name="PlantList">{{cite web | url = http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Leguminosae/Spartium/ | title = The Plant List entry for ''Spartium'' | year = 2013 | website = [[The Plant List]] | publisher = [[Royal Botanic Gardens, Kew]] and the [[Missouri Botanical Garden]] | accessdate = 15 April 2014 | archive-date = 14 apríl 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210414051351/http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Leguminosae/Spartium/ | url-status = dead }}</ref> en er náskyld öðrum sópum í ættkvíslunum ''[[Cytisus]]'' og ''[[Genista]]''. Fræðiheitið ''junceum'' þýðir "sef-líkt" ([[Juncus]]), og vísar til sprotanna, sem hafa viss líkindi við stráin á sefi ''([[Juncus]])''.<ref name=RHSAZ>{{cite book | title = A–Z encyclopedia of garden plants | url = https://archive.org/details/azencyclopediaof0000unse | year = 2008 | publisher = Dorling Kindersley in association with the Royal Horticultural Society | location = London, United Kingdom | pages = 1136 }}</ref> ==Útbreiðsla og búsvæði== Geislasópurinn er ættaður frá svæðum í kring um Miðjarðarhaf; suður-Evrópu, suðvestur-Asíu og norðvestur-Afríku,<ref name=grin>{{cite web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?35189 |title=GRIN Species Profile |access-date=2017-10-15 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924150355/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?35189 |url-status=dead }}</ref> þar sem hann vex á björtum stöðum, yfirleitt í þurrum, sendnum jarðvegi. ==Lýsing== Hann er kröftugur lauffellandi runni sem verður um 2 til 4 m hár, sjaldan 5 metrar, með megingreinar að 5 sm þykkar, sjaldan 10 sm. Hann er með gilda, grágræna sprota með gisin lauf; 1 til 3 sm long og að 4 mm breið. Blöðin falla fljótt af.<ref>{{Cite web |url=http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?3691,4212,4213 |title=Jepson Manual Treatment |access-date=2017-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160915030444/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?3691,4212,4213 |archive-date=2016-09-15 |url-status=dead}}</ref> Síðla vors og snemm sumars eru plönturnar þaktar sterkgulum ilmandi blómum. ==Ágeng tegund== Geislasópur hefur verið fluttur til margra svæða, og er talinn skaðleg [[ágeng tegund]] á svæðum með [[miðjarðarhafsloftslag]]i svo sem [[Kalifornía|Kaliforníu]] og [[Oregon]], Havaí, mið-[[Chile]], suðaustur-[[Ástralía|Ástralíu]], [[Vesturhöfði|Vesturhöfða]] í [[Suður-Afríka|Suður-Afríku]] og [[Kanaríeyjar|Kanaríeyjum]] og [[Azoreyjar|Azoreyjum]].<ref name=grin/><ref name=fed>[http://www.fs.fed.us/database/feis/plants/shrub/spajun/all.html US Forest Service Fire Ecology]</ref> Hann var fyrst fluttur til Kaliforníu sem skrautplanta.<ref name=fed/><ref name=inv>[http://www.invasive.org/gist/esadocs/documnts/sparjun.pdf Element Stewardship: ''S. junceum'']{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==Nytjar== Geislasópur er notaður sem skrautplanta í görðum og landslags hönnun. Hún hefur fengið [[Royal Horticultural Society]]s [[Award of Garden Merit]].<ref>{{cite web|title=RHS Plant Selector - ''Spartium junceum''|url=http://apps.rhs.org.uk/plantselector/plant?plantid=1866|accessdate=4 June 2013}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Í Bólivíu og Perú er hann þekktur sem ''retama''<ref name=grin/> og er orðinn mjög útbreiddur á sumum svæðum. Hann er ein af algengustu skrautplönum þar og sést oft til dæmis við gangbrautir í [[La Paz]]. Plantan er einnig notuð sem bragðefni og sem ilmolía.<ref name=grin/><ref name=fao>{{cite web |url=http://ecocrop.fao.org/ecocrop/srv/en/cropView?id=9984 |title=FAO |access-date=2017-10-15 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304194401/http://ecocrop.fao.org/ecocrop/srv/en/cropView?id=9984 |url-status=dead }}</ref> Trefjar hans hafa verið notaðar í föt og einnig nýtist hann í jurtalitun (gult).<ref name=fao/><ref>[http://botanical.com/botanical/mgmh/b/brospa73.html botanical.com]</ref> ==Myndir== <gallery widths="240" heights="180"> File:Massif de genêts (Spartieum junceum).jpg|Runnar af ''Spartium junceum'' File:Spartium junceum2.jpg|Blóm File: Fabaceae - Spartium junceum-003.JPG|Nærmynd af blómi File:Spartium junceum6.jpg|Þroskaður fræbelgur </gallery> ==Tilvísanir== {{Reflist|2}} ==Tenglar== {{Commons|Spartium junceum}} {{Wikilífverur|Spartium junceum}} *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=SPJU2 USDA Plants Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425101650/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=SPJU2 |date=2013-04-25 }} [[Flokkur:Ertublómaætt]] [[Flokkur:Niturbindandi tré og runnar]] 80zxmcobrfyiw4sibv1xj27c6bdfuwu 0 143316 1982833 1865709 2026-10-15T19:49:49Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982833 wikitext text/x-wiki {{taxobox | image = Sambucus racemosa 6261.JPG | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Stúfubálkur]] (''Dipsacales'') | familia = [[Geitblaðsætt]] (''Adoxaceae'') | genus = [[Yllir]] (''Sambucus'') | species = '''''S. racemosa | binomial = Sambucus racemosa | binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] | subdivision_ranks = Undirtegundir | subdivision = *[[Sambucus racemosa subsp. racemosa|''S.&nbsp;racemosa'' subsp. ''racemosa'']] ([[autonym (botany)|autonym]]) *[[Sambucus racemosa subsp. kamtschatica|''S.&nbsp;r.'' subsp. ''kamtschatica'']] <small>([[Egbert Ludwigowitsch Wolf|E.L.Wolf]]) [[Oskar Eric Gunnar Hultén|Hultén]]</small> *[[Sambucus racemosa subsp. melanocarpa|''S.&nbsp;r.'' var. ''melanocarpa'']] <small>(A. Gray) McMinn </small> *[[Sambucus racemosa subsp. pubens|''S.&nbsp;r.'' subsp. ''pubens'']] <small>([[André Michaux|Michx.]]) [[Homer Doliver House|House]]</small> *[[Sambucus racemosa subsp. sibirica|''S.&nbsp;r.'' subsp. ''sibirica'']] <small>([[Takenoshin Nakai|Nakai]]) [[Hiroshi Hara (botanist)|H.Hara]]</small> *[[Sambucus racemosa subsp. sieboldiana|''S.&nbsp;r.'' subsp. ''sieboldiana'']] <small>([[Friedrich Anton Wilhelm Miquel|Miq.]]) H.Hara</small> : ^{List source :}<ref name=grin1>''Sambucus racemosa'' was originally described and published in ''[[Species plantarum]]'' 1:270. 1753. {{GRIN | accessdate=December 8, 2012}}</ref> | range_map = | range_map_caption = }} '''Rauðyllir''' ([[fræðiheiti]]: ''Sambucus racemosa'') er tegund af [[yllir|ylli]]<ref>{{PLANTS|id=SARA2|taxon=Sambucus racemosa|accessdate=28 October 2015}}</ref><ref name=BSBI07>{{cite web |title=BSBI List 2007 |publisher=Botanical Society of Britain and Ireland |url=http://www.bsbi.org.uk/BSBIList2007.xls |format=xls |archive-url=https://www.webcitation.org/6VqJ46atN?url=http://www.bsbi.org.uk/BSBIList2007.xls |archive-date=2015-01-25 |accessdate=2014-10-17 |url-status=dead |df= }}</ref> sem ýmist er skipt í allnokkrar undirtegundir eða sjálfstæðar tegundir. ==Útbreiðsla og búsvæði== Rauðyllir er uppruninn frá Evrópu, norðurhluta Asíu, og Norður-Ameríku.<ref name=grin1/> Hann vex í frjósömum og rökum jarðvegi, á árbökkum og skógum.<ref name=npin>{{Cite web |url=http://www.wildflower.org/plants/result.php?id_plant=sara2 |title=NPIN Database |access-date=2018-04-14 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303201135/http://www.wildflower.org/plants/result.php?id_plant=sara2 |url-status=dead }}</ref> ==Lýsing== Rauðyllir er runni eða tré allt að 6 metra hátt. Stofninn og greinarnar eru með mjúkum kjarna. Hvert blað er samsett af 5 til 7 blaðlaga smáblöðum, hvert að 16 sm langt, lensulaga til mjóegglaga, og óreglulega tennt á jaðrinum. Blöðin eru með óþægilega lykt ef þau eru kramin.<ref name= duke>[http://www.carolinanature.com/trees/sara.html Trees, Shrubs, and Woody Vines of North Carolina: Red Elderberry (''Sambucus racemosa'' var. ''pubens'')]</ref> Blómskipunin vægt keilulaga. Blómaknúpparnir eru bleikleitir óopnaðir, ilmandi blómin hvít, rjómahvít til gulleit.<ref name=npin/> Berin eru fagurrauð, jafnvel purpuralituð, með 3 til 5 fræjum. ===Afbrigði og undirtegundir=== *[[Sambucus racemosa subsp. kamtschatica|''Sambucus racemosa'' subsp. ''kamtschatica'']] — ættaður frá norðaustur-Asíu.<ref>[https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=823524 ITIS Standard Report Page: ''Sambucus racemosa'' ssp. ''kamtschatica'']</ref> *[[Sambucus racemosa var. melanocarpa|''Sambucus racemosa'' var. ''melanocarpa'']] — Svartberjayllir, ættaður frá vesturhluta [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] og vesturhluta [[Kanada]], þar á meðal [[Klettafjöll]]unum og í [[Sierra Nevada]].<ref>[http://www.calflora.org/cgi-bin/species_query.cgi?where-taxon=Sambucus+racemosa+var.+melanocarpa Calflora: ''Sambucus racemosa'' var. ''melanocarpa'']</ref><ref>{{cite web |url=http://plants.usda.gov/core/profile?symbol=SARAM4 |title=USDA Plants Profile for ''Sambucus racemosa'' var. ''melanocarpa'' (Rocky Mountain elder) |access-date=2018-04-14 |archive-date=2017-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170515032446/https://plants.usda.gov/core/profile?symbol=SARAM4 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_IJM.pl?tid=80590 Jepson eFlora: ''Sambucus racemosa'' var. ''melanocarpa'']</ref> *[[Sambucus racemosa subsp. pubens|''Sambucus racemosa'' subsp. ''pubens'']] — Dúnyllir, Rauðberjayllir *[[Sambucus racemosa subsp. racemosa|''Sambucus racemosa'' subsp. ''racemosa'']] — Rauðberjayllir.<ref>[https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=35327 ITIS Standard Report Page: ''Sambucus racemosa'' subsp. ''racemosa'']</ref> *[[Sambucus racemosa var. racemosa|''Sambucus racemosa'' var. ''racemosa'']] — <ref>[http://www.calflora.org/cgi-bin/species_query.cgi?where-taxon=Sambucus+racemosa+var.+racemosa Calflora: ''Sambucus racemosa'' var. ''racemosa'']</ref><ref>{{cite web |url=http://plants.usda.gov/core/profile?symbol=SARAR3 |title=USDA Plants Profile for ''Sambucus racemosa'' var. ''racemosa'' (red elderberry) |access-date=2018-04-14 |archive-date=2017-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170515032544/https://plants.usda.gov/core/profile?symbol=SARAR3 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_IJM.pl?tid=76057 Jepson eFlora: ''Sambucus racemosa'' var. ''racemosa'']</ref> *[[Sambucus racemosa subsp. sibirica|''Sambucus racemosa'' subsp. ''sibirica'']] — Síberíuyllir, ættaður frá [[Síbería|Síberíu]].<ref>[https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=823525 ITIS Standard Report Page: ''Sambucus racemosa'' ssp. ''sibirica'']</ref> *[[Sambucus racemosa subsp. sieboldiana|''Sambucus racemosa'' subsp. ''sieboldiana'']] — Japansrauðyllir ==Nytjar== Stofnar, rætur og blöð eru eitruð og berin geta verið eitruð eða valdið velgju ef þau eru étin hrá.<ref name=ladybird>{{Cite web |url=http://www.wildflower.org/plants/result.php?id_plant=SARA2 |title=NPIN−Lady Bird Johnson Wildflower Center: ''Sambucus racemosa'' (Red elderberry) |access-date=2018-04-14 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303201135/http://www.wildflower.org/plants/result.php?id_plant=sara2 |url-status=dead }}</ref> ===Til lækninga=== Hann hefur verið notaður í hefðbundnar lækningar innfæddra, þar á meðal [[Bella Coola people|Bella Coola]], [[Carrier people|Carrier]], [[Gitksan]], [[Hesquiaht First Nation|Hesquiaht]], [[Menominee]], [[Northern Paiute]], [[Ojibwa]], [[Southern Paiute|Paiute]], og [[Potawatomi]].<ref name=npin/><ref name=umich>[http://herb.umd.umich.edu/herb/search.pl?searchstring=Sambucus+racemosa University of Michigan at Dearborn: Native American Ethnobotany for '' Sambucus racemosa'']</ref> Þar á meðal til uppkasta, stemmandi (hægðir), gegn kvefi og hósta, við húðvandamálum og kvenlækningar og blóðstemmandi.<ref name=umich/> ===Til matar=== Berin eru talin örugg til átu ef þau eru elduð, en yfirleitt eitruð hrá. Þau voru nýtt af ýmsum innfæddum ættflokkum, þar á meðal [[Apache]], Bella Coola, [[Gitxsan]], [[Gosiute]], [[Makah]], Ojibwa, [[Quileute]], [[Skokomish people|Skokomish]] og [[Yurok people|Yurok]].<ref name=npin/> Berin eru vinsæl hjá fuglum sem svo dreifa berjunum.<ref name=pojar>Pojar, J. & A. MacKinnon. (1994). ''Plants of the Pacific Northwest''. Lone Pine Publishing. {{ISBN|1-55105-042-0}}</ref> ===Ræktun=== ''Sambucus racemosa'' er ræktaður sem skrautplanta eða runni og til að forma landslag.<ref name=ladybird/> ==Images== <gallery> File:Sambucus_racemosa_1567.JPG|Ber ([[Mount Baker-Snoqualmie National Forest]]) File:0 Sambucus racemosa - Vallorcine.JPG|Blöð og brum rauðberjayllis File:Sambucus_racemosa_6269.JPG|Blóm og blöð File:Sambucus racemosa ies.jpg|Berjaklasi |Natural range of ''S. racemosa'' var. ''racemosa'' (green) and var. ''melanocarpa'' (blue) in western North America. </gallery> ==Tilvísanir== {{Reflist}} ==Ytri tenglar== *[http://www.calflora.org/cgi-bin/species_query.cgi?where-taxon=Sambucus+racemosa CalFlora Database: ''Sambucus racemosa'' (red elderberry, American red elder)] *[https://web.archive.org/web/20190723132655/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?2874,2892,2895 Jepson Manual (JM93) treatment of ''Sambucus racemosa''] *[http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_IJM.pl?tid=43132 Jepson eFlora (TJM2) treatment of ''Sambucus racemosa''] *[http://biology.burke.washington.edu/herbarium/imagecollection.php?Genus=Sambucus&Species=racemosa Burke Museum Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802200507/http://biology.burke.washington.edu/herbarium/imagecollection.php?Genus=Sambucus&Species=racemosa |date=2009-08-02 }} *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Sambucus+racemosa UC Photos gallery — ''Sambucus racemosa''] {{wikilífverur|Sambucus javanica}} {{commonscat|Sambucus javanica}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Geitblaðsætt]] [[Flokkur:Yllir]] et83bltu87x0i5ykckvthuklfhv8v1f 0 143516 1982853 1963372 2026-10-16T00:00:50Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982853 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} {{taxobox | image = Alliumvineale1web.jpg | image_caption = Blómskipan með æxlilaukum og fáeinum blómum | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Angiosperms'') | classis = [[Einkímblöðungur]] (''Monocots'') | ordo = [[Laukabálkur]] (''Asparagales'') | familia = [[Laukætt]] (''Alliaceae'') | genus = ''[[Laukar]]'' (''Allium'') | species = A. vineale | binomial = Allium vineale | binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] |synonyms= {{collapsible list|bullets = true |''Allium affine'' <small>Boiss. & Heldr.</small> |''Allium arenarium'' <small>Wahlenb. 1828, illegitimate homonym not L. 1753</small> |''Allium assimile'' <small>Halácsy</small> |''Allium campestre'' <small>Schleich. ex Steud.</small> |''Allium compactum'' <small>Thuill.</small> |''Allium descendens'' <small>W.D.J.Koch 1837, illegitimate homonym not L. 1753 </small> |''Allium laxiflorum'' <small>Tausch</small> |''Allium littoreum'' <small>Bertol. 1827, illegitimate homonym not Bertol. 1819 </small> |''Allium margaritaceum'' var. ''bulbiferum'' <small>Batt. & Trab.</small> |''Allium nitens'' <small>Sauzé & Maill.</small> |''Allium purshii'' <small>G.Don</small> |''Allium rilaense'' <small>Panov</small> |''Allium rotundum'' <small>Wimm. & Grab. 1824, illegitimate homonym not L. 1762</small> |''Allium sphaerocephalum'' <small>Crome ex Schltdl. 1824, illegitimate homonym not L. 1753</small> |''Allium subvineale'' <small>Wendelbo</small> |''Allium vineale'' var. ''affine'' <small>Regel</small> |''Allium vineale'' subsp. ''affine'' <small>(Regel) K.Richt.</small> |''Allium vineale'' var. ''asperiflorum'' <small>Regel</small> |''Allium vineale'' subsp. ''asperiflorum'' <small>(Regel) K.Richt.</small> |''Allium vineale'' var. ''bulbiferum'' <small>Syme</small> |''Allium vineale'' var. ''capsuliferum'' <small>Syme</small> |''Allium vineale'' subsp. ''capsuliferum'' <small>(Syme) K.Richt.</small> |''Allium vineale'' subsp. ''compactum'' <small>(Thuill.) K.Richt.</small> |''Allium vineale'' var. ''compactum'' <small>(Thuill.) Lej. & Courtois</small> |''Allium vineale'' var. ''descendens'' <small>Nyman</small> |''Allium vineale'' var. ''kochii'' <small>Lange</small> |''Allium vineale'' subsp. ''kochii'' <small>(Lange) Nyman </small> |''Allium vineale'' var. ''multiflorum'' <small>Baguet</small> |''Allium vineale'' var. ''nitens'' <small>(Sauzé & Maill.) Nyman</small> |''Allium vineale'' var. ''purshii'' <small>(G.Don) Regel</small> |''Getuonis vinealis'' <small>(L.) Raf.</small> |''Porrum capitatum'' <small>P.Renault</small> |''Porrum vineale'' <small>(L.) Schur</small> }} |synonyms_ref=<ref>{{cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-296924 |title=The Plant List |access-date=2018-04-22 |archive-date=2020-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200723020948/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-296924 |url-status=dead }}</ref> }} '''''Allium vineale''''' er fjölær lauktegund, ættuð frá [[Evrópa|Evrópu]], norðvestur [[Afríka|Afríku]] og [[Miðausturlönd]]um.<ref>{{Cite web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=296924 |title=Kew World Checklist of Selected Plant Families |access-date=2018-04-22 |archive-date=2012-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121007043103/http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=296924 |url-status=dead }}</ref> Tegundin hefur verið flutt til [[Ástralía|Ástralíu]] og [[Norður-Ameríka|Norður Ameríku]], þar sem hún er orðin ágengt illgresi.<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=242101415 "Allium vineale". Flora of North America (FNA). Missouri Botanical Garden – via eFloras.org.]</ref><ref>[https://bonap.net/MapGallery/County/Allium%20vineale.png "Allium vineale". County-level distribution map from the North American Plant Atlas (NAPA). Biota of North America Program (BONAP). 2013.]</ref><ref>{{Cite web |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?2416 |title="Allium vineale". Germplasm Resources Information Network (GRIN). Agricultural Research Service (ARS), United States Department of Agriculture (USDA). |access-date=2018-04-22 |archive-date=2017-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170531201016/https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?2416 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&state=wa&s=&region=gd&card=H43 Weeds Australia, Australian Weeds Committee, ''Allium vineale''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140315230806/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&state=wa&s=&region=gd&card=H43 |date=2014-03-15 }}</ref><ref>{{cite book | author=Brewster, J. L. | title=Onions and Other Alliums | url=https://archive.org/details/onionsotherveget0000unse | publisher= (Wallingford: CABI Publishing | year=2008 | isbn=978-1-84593-399-9}}</ref> == Lýsing == Allir hlutar jurtasrinnar eru með sterkri hvítlaukslykt. Laukurinn er 1 til 2 sm í þvermál, með trefjakenndu ytra byrði. Meginstöngullinn verður 30 til 120 sm hár, með 2 til 4 blöðum og endastæðri blómskipan með fjölda æxlilauka og engum eða fáum blómum. Blöðin eru mjó, rörlaga, 15–60&nbsp;sm löng og 2–4&nbsp;mm þykk, með vaxkenndri áferð. Blómskipanin er hulin himnu sem visnar þegar blómin opnast. Hvert blóm er á stilk og er með grænbleikan "perianth" 2.5 til 4.5 mm langan. Þau eru með sex krónublöð, sex fræfla og eina frævu sem er mynduð af þremur samvöxnum egglegum. Saman við blómin eru nokkrir gulbrúnir æxlilaukar. Fræið er í hylki, en spíra sjaldan og fjölgun er aðallega með æxlilaukunum.<ref name=NatureGate>{{cite web |url=https://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/wild-garlic |title=Wild garlic: ''Allium vineale'' |publisher=NatureGate |accessdate=2013-12-31}}</ref><ref>{{cite book | author=Davies, D. | title=Alliums: The Ornamental Onions | url=https://archive.org/details/alliums00dily | publisher= (Portland: Timber Press | year=1992 | isbn=0-88192-241-2}}</ref> Plöntur með engumblómum, eingöngu æxlilaukum eru stundum skráðar sem afbrigðið: ''Allium vineale'' var. ''compactum''. == Nytjar og vandamál == Þó að það hafi verið mælt með ''Allium vineale'' sem staðgengli fyrir hvítlauk, þá eru skiftar skoðanir um það hvort að það sé óþægilegt eftirbragð af honum miðað við venjulegan hvítlauk. Hann veldur hvítlauksbragði og lykt af mjólk og kjöti af skepnum sem hafa verið á beit í þar sem hann er. Hann er einnig talinn vandamál í kornrækt, þar sem lykt og bragð smitast af æxlilaukunum við uppskeru.<ref>Eric Block, "Garlic and Other Alliums: The Lore and the Science" (Cambridge: Royal Society of Chemistry, 2010)</ref><ref>James L. Brewster, "Onions and Other Alliums" (Wallingford: CABI Publishing, 2008)</ref><ref>Dilys Davies, "Alliums: The Ornamental Onions" (Portland: Timber Press, 1992)</ref> Hann er þolinn gegn jurtaeitri, sem nær ekki góðri festu á beinum, sléttum og vaxkenndum stöngli og blöðum.<ref>[https://www.clemson.edu/extension/hgic/pests/weeds/hgic2311.html Wild Garlic & Wild Onion]. Clemson University. Retrieved May 12, 2013</ref><ref>{{cite book | author=Block, E. | title=Garlic and Other Alliums: The Lore and the Science | url=https://archive.org/details/garlicaotheralli00eric | publisher= (Cambridge: Royal Society of Chemistry | year=2010 | isbn=978-0-85404-190-9}}</ref> == Sjá einnig == * ''[[Allium]]'' * ''[[Allium oleraceum]]'' == Tilvísanir== {{Reflist|2}} == Ytri tenglar == * [https://www.jstor.org/stable/2256778 Richens, R.H. 1947. Biological flora of the British Isles: ''Allium vineale'' L. Journal of Ecology 34, 209-226.] * [https://web.archive.org/web/20121001061247/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?8349,8354,8424 Jepson Manual Treatment] * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ALVI USDA Plants Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130527211902/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ALVI |date=2013-05-27 }} * [http://www.ppws.vt.edu/scott/weed_id/allvi.htm Virginia Tech Weed Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080821082752/http://www.ppws.vt.edu/scott/weed_id/allvi.htm |date=2008-08-21 }} * [https://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?where-taxon=Allium+vineale Allium vineale in the CalPhotos Photo Database, University of California, Berkeley] {{commonscat|Allium vineale}} {{wikilífverur|Allium vineale}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Laukar|Laukar]] [[Flokkur:Matjurtir]] mz4173bjuieua8o9ndx0md9ywngnccq 0 144175 1982844 1854172 2026-10-15T22:46:11Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982844 wikitext text/x-wiki {{taxobox | image = Desert_onion,_Allium_atrorubens_(15672209935).jpg | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Angiosperms'') | classis = [[Einkímblöðungur]] (''Monocots'') | ordo = [[Laukabálkur]] (''Asparagales'') | familia = [[Laukætt]] (''Alliaceae'') | genus = ''[[Laukar]]'' (''Allium'') | species = A. atrorubens | image_caption = Skriðulaukur (Allium atrorubens). | binomial = Allium atrorubens | binomial_authority = [[Sereno Watson|S. Wats.]] | synonyms = | synonyms_ref = }} '''Skriðulaukur''' ([[fræðiheiti]]: ''Allium atrorubens'') er lauktegund sem er ættuð frá suðvestur-[[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] þar sem hann vex í sendnum jarðvegi Mojave eyðimarkarinnar, [[Lægðin mikla|Lægðinni miklu]] og hálendum eyðimörkum í [[Nevada]], austur-[[Kalifornía|Kaliforníu]] og norðvestur-[[Arizona]].<ref name="fna">{{Cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=242101333 |title=Flora of North America (FNA). Missouri Botanical Garden – via eFloras.org. |access-date=2018-05-18 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092823/http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=242101333 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://bonap.net/MapGallery/County/Allium%20atrorubens.png County-level distribution map from the North American Plant Atlas (NAPA). Biota of North America Program (BONAP). 2013.]</ref> ''Allium atrorubens'' vex upp af rauðbrúnum lauk 1 – 1.5 sm í þvermál. Blómstöngullinn er stuttur og umlukinn nokkrum upprúlluðum rörlaga blöðum. Hálfkúlulaga blómskipunin er með að 50 blóm. Hvert blóm er með sex gljáandi, hvasst þríhyrndum krónublöðum með dökkum miðæðum. Krónublöðin eru yfirleitt blárauð til brúnrauð, en stundum ljós bleik eða hvít. Hvert blóm er um 1 sm breitt.<ref name="fna"/><ref>{{cite book|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/6207819#page/438/mode/1up |last=Watson |first=Sereno |year=1871 |work=United States Geological Exploration of the Fortieth Parallel |volume=5 |title=Botany |page=352}}</ref><ref>{{cite book|last1=Cronquist |first1=A.J. |first2=A. H. |last2=Holmgren |first3=N. H. |last3=Holmgren |last4=Reveal |date=1977 |title=Vascular Plants of the Intermountain West, U.S.A. |volume=6 |pages=1–584 |editor1-first=A.J. |editor1-last=Cronquist |editor2-first=A. H. |editor2-last=Holmgren |editor3-first=N. H. |editor3-last=Holmgren |editor4-first=J. L. |editor4-last=Reveal |editor5-first=P. K. |editor5-last=Holmgren |work=Intermountain Flora |publisher=Hafner Pub. Co. |location=New York}}</ref> ==Tilvísanir== {{Reflist}} ==Ytri tenglar== *[https://web.archive.org/web/20190922203716/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?8349,8354,8359 Jepson Manual Treatment] *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ALAT USDA Plants Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130517013311/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ALAT |date=2013-05-17 }} *[https://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?where-taxon=Allium+atrorubens Calphotos] {{commonscat|Allium atrorubens}} {{wikilífverur|Allium atrorubens}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Laukar|Laukar]] rmtmzayof5y5tcogumb4bx1e2zmwbx3 14 144192 1982834 1744402 2026-10-15T20:52:36Z TKSnaevarr 53243 TKSnaevarr færði [[Flokkur:Forsetar sósíalíska sambandslýðveldisins Júgóslavíu]] á [[Flokkur:Forsetar Sósíalíska sambandslýðveldisins Júgóslavíu]] án þess að skilja eftir tilvísun 1744402 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Forsetar fyrrum ríkja|Júgóslavía]] [[Flokkur:Júgóslavneskir stjórnmálamenn]] [[Flokkur:Kommúnistaleiðtogar]] [[Flokkur:Þjóðhöfðingjar Júgóslavíu]] d2gc1lddocte7dpsfjdaux5fk1y7wvy 0 146498 1982855 1804121 2026-10-16T00:08:12Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982855 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Phalaris arundinacea 1.jpg | status = G5 | status_system = TNC | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Angiospermae'') | classis = [[Einkímblöðungar]] (''Monocotyledons'') | ordo = [[Grasbálkur]] (''Poales'') | familia = [[Grasaætt]] (''Poaceae'') | genus = ''[[Phalaris (ættkvísl)|Phalaris]]'' | species = '''''P. arundinacea''''' | binomial = ''Phalaris arundinacea'' | binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] }} [[Mynd:Phalaris arundinacea NP.JPG|thumb|vinstri|Tvílitt afbrigði af ''Phalaris arundinacea'' í Islington College, [[Nepal]]]] '''Strandreyr''' ([[fræðiheiti]]: ''Phalaris arundinacea'') er hávaxið [[Grasaætt|gras]] sem oft myndar þéttar breiður við ár og læki og á öðrum votlendissvæðum í heimkynnum sínum, en tegundin er útbreidd í [[Evrópa|Evrópu]], [[Asía|Asíu]], norður [[Afríka|Afríku]] og [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]].<ref name=grin>[https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?id=27512 "Phalaris arundinacea"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200627193826/https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?id=27512 |date=2020-06-27 }}. Germplasm Resources Information Network (GRIN). Agricultural Research Service (ARS), United States Department of Agriculture (USDA).</ref><ref name=usda>[http://plants.usda.gov/plantguide/pdf/pg_phar3.pdf ''Phalaris arundinacea''.] USDA NRCS Plant Guide.</ref> ==Lýsing== Stönglarnir geta náð 2 m hæð.<ref name=fs>Waggy, Melissa, A. 2010. ''[http://www.fs.fed.us/database/feis/plants/graminoid/phaaru/all.html Phalaris arundinacea]''. In: Fire Effects Information System. U.S. Department of Agriculture, Forest Service, Rocky Mountain Research Station, Fire Sciences Laboratory.</ref> [[Laufblað|Blöðin]] eru yfirleitt græn, en geta verið mislit. [[Puntur]]inn er að 30 sm langur.<ref name=fs/> Öxin eru ljósgræn, oft með dekkri rákum.<ref name=china>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200025869 ''Phalaris arundinacea''.] Flora of China.</ref> Þetta er fjölært gras sem breiðist út með jarðstönglum.<ref name=fs/> ==Nytjar== Nokkur afbrigði eru í ræktun í görðum með tví eða þrílit blöð; stundum nefnd '''randagras''' &ndash; svo sem 'Picta', 'Castor' og 'Feesey'. Það seinna er með bleikum blæ á blöðunum.<ref name=mobot>[http://www.missouribotanicalgarden.org/gardens-gardening/your-garden/plant-finder/plant-details/kc/t250/phalaris-arundinacea-var.-picta-feesey.aspx ''Phalaris arundinacea'' var. ''picta'' 'Feesey'.]</ref> Það er þurrkþolið, en vex best í nægu vatni og jafnvel sem tjarnargróður.<ref name=mobot/> Úr '''[[Plants for a Future]]''' (pfaf.org): Ætir hlutar: blöð; rót; fræ; stöngull. ''P. arundinacea'' er einnig ræktað sem dýrafóður, ýmist til beitar eða í hey. ==Tilvísanir== {{Reflist}} ==Ytri tenglar== *[http://rbg-web2.rbge.org.uk/cgi-bin/nph-readbtree.pl/feout?FAMILY_XREF=&GENUS_XREF=Phalaris+&SPECIES_XREF=arundinacea&TAXON_NAME_XREF=&RANK= Flora Europaea: ''Phalaris arundinacea''] *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=PHAR3 USDA Plants Database: ''Phalaris arundinacea''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501154015/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=PHAR3 |date=2013-05-01 }} *[https://web.archive.org/web/20190714084719/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?8738,9179,9182 Jepson Manual Treatment - taxonomy and distribution within California] {{Commons|Phalaris arundinacea}} {{Wikilífverur|Phalaris arundinacea}} {{Stubbur|grasafræði}} [[Flokkur:Grasaætt]] [[Flokkur:Plöntur á Íslandi]] 3vjogb7veedkemzuncuqvi38e3mf76k 0 146980 1982831 1957311 2026-10-15T19:25:01Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982831 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} {{taxobox | image = Quercus chrysolepis acorns.jpg | image_caption = Blöð og akörn | status = LC <!--| status_system = IUCN3.1--> | status_ref = <ref>{{cite web | url = http://www.iucnredlist.org/details/194076/0 | title = Quercus chrysolepis | date = 2015 | website = iucnredlist.org | publisher = iucnredlist | access-date = 5 November 2017 | quote = data}}</ref> | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Beykibálkur]] (''Fagales'') | familia = [[Beykiætt]] (''Fagaceae'') | genus = [[Eik_(tré)|Eik]] (''Quercus'') | parent = Quercus sect. Protobalanus | species = Q. chrysolepis | binomial = Quercus chrysolepis | binomial_authority = [[Liebm.]] | range_map = Quercus chrysolepis range map 1.png | range_map_caption = Náttúruleg útbreiðsla ''Quercus chrysolepis'' | synonyms_ref = <ref>{{ThePlantList |id=kew-172147 |taxon=Quercus chrysolepis |authority=Liebm.}}</ref> | synonyms = * ''Quercus chrysophyllus'' <small>[[Albert Kellogg|Kellogg]]</small> * ''Quercus crassipocula'' <small>[[Torr.]]</small> * ''Quercus fulvescens'' <small>Kellogg</small> * ''Quercus oblongifolia'' <small>[[R.Br.]]</small> * ''Quercus wilcoxii'' <small>[[Rydb.]]</small> }} '''''Quercus chrysolepis''''' er sígræn eikartegund sem vex í Norður-Ameríku, í Mexíkó og vestur-Bandaríkjunum.<ref name=FNA>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233501018 Quercus chrysolepis] In Flora of North America Editorial Committee. Flora of North America North of Mexico (FNA). 3. New York and Oxford – via eFloras.org, Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.</ref><ref>[https://bonap.net/MapGallery/County/Quercus%20chrysolepis.png Quercus chrysolepis] County-level distribution map from the North American Plant Atlas (NAPA). Biota of North America Program (BONAP). 2014.</ref><ref>[http://swbiodiversity.org/seinet/taxa/index.php?taxon=3224&taxauthid=1 SEINet, Southwestern Biodiversity, Arizona chapter]</ref> [[File:Quercus chrysolepis 08567.JPG|right|thumb|Börkurinn er grár og grófur.]] == Tilvísanir== {{Reflist}} == Ytri tenglar == * [https://web.archive.org/web/20191205200100/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?4316,4326,4333 Jepson Manual treatment] * [http://blog.conifercountry.com/2015/11/canyon-live-oaks/ Record Canyon Live Oaks of Southern California's Transverse Ranges] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304061023/http://blog.conifercountry.com/2015/11/canyon-live-oaks/ |date=2016-03-04 }} {{Commons|Quercus chrysolepis}} {{Wikilífverur|Quercus chrysolepis}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Eikur]] tkhmjwxc9nnb00h3l7ef9b9noc03uef 0 147659 1982858 1856479 2026-10-16T02:08:40Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982858 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} {{Taxobox |image = Trientalis borealis, fleur.JPG |image_caption = ''[[Trientalis borealis]]'', Quebec | regnum = [[Jurtaríki]] (''[[Plantae]]'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Lyngbálkur]] (''Ericales'') | familia = [[Maríulykilsætt]] (''Primulaceae'') | genus = Trientalis | authority = [[Carl Linnaeus|L.]] | subdivision_ranks = Tegundir | subdivision = 3 - sjá texta }} '''''Trientalis''''' er lítil ættkvísl blóma. Krónublöðin eru oftast fimm til sjö, en geta verið þrjú og upp í níu á blóminu. Ræturnar eru [[Hnýði|hnýðiskenndar]]. Þær eru ættaðar frá Norður-Ameríku og norðurhluta Evrasíu. ''Trientalis'' þýðir á [[Latína|latínu]] "einn þriðji", sem er of talið vera vísun á hæð plantnanna. Ættkvíslinni var lýst af [[Carolus Linnaeus]] í ''[[Species Plantarum]]'' 1: 344. 1753.<ref name = Trop>{{cite web |url=http://www.tropicos.org/Name/40030215 |title= ''Trientalis''|access-date=21 nóv 2013 |format= |author= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}</ref>. Einkennistegundin er: ''[[Trientalis europaea]]'' L. Tegundir: *''[[Trientalis borealis]]'' *''[[Trientalis europaea]]'' (samnefni ''Trientalis arctica'') - [[Sjöstjarna]] *''[[Trientalis latifolia]]'' ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Ytri tenglar== *[https://web.archive.org/web/20160821080329/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6393,6425 Jepson Manual Treatment] *[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=133615 Flora of China - ''Trientalis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304121732/http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=133615 |date=2021-03-04 }} *[http://linnaeus.nrm.se/flora/di/primula/trien/welcome.html Virtuella floran] {{commons|Trientalis}} {{wikilífverur|Trientalis}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Maríulykilsætt]] ixlndklw8re6lts6rxheb27iz086eum 0 148072 1982857 1981554 2026-10-16T00:51:57Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982857 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Sugar Pine.jpg | image_caption = | status = LC | status_system = iucn3.1 | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Berfrævingar]] (''Pinophyta'') | classis = [[Barrtré]] (''Pinopsida'') | ordo = ''[[Pinales]]'' | familia = [[Þallarætt]] (''Pinaceae'') | genus = ''[[Furur|Fura]]'' (''Pinus'') | subgenus = ''Strobus''<br> subsection ''Strobus'' | species = '''''P. lambertiana''''' | binomial = ''Pinus lambertiana'' | binomial_authority = [[David Douglas (botanist)|Douglas]] | range_map = Pinus lambertiana range map 1.png | range_map_caption = Natural range of ''Pinus lambertiana'' }} [[File:Sugarpine.jpg|thumb|right|Almost ripe female cones]] [[File:Sugar Pine Bark.jpg||thumb|right|upright|Bark of a sugar pine on [[Mount San Antonio]]]] [[File:Pinus lambertiana ProspectOR.jpg|thumb|right|upright|Old sugar pines in the [[Rogue River – Siskiyou National Forest]], southern Oregon]] '''Sykurfura''' ([[fræðiheiti]] ''Pinus lambertiana'') er hávaxnasta og gildvaxnasta furutegundin, og hefur lengstan köngul allra [[Barrtré|barrtrjáa]]. Fræðiheitið ''lambertiana'' var gefið af Breska grasafræðingnum [[David Douglas (grasafræðingur)|David Douglas]], sem nefndi tegundina til heiðurs enska grasafræðingnum, [[Aylmer Bourke Lambert]]. Hún er ættuð frá fjöllum Kyrrahafsstrandar Norður-Ameríku, frá [[Oregon]] gegn um [[Kalifornía|Kaliforníu]] til [[Baja California]]. ==Tilvísanir== {{Reflist}} ==Viðbótarlesning== * {{cite book | last1 = Chase| first1 = J. Smeaton| authorlink1 = J. Smeaton Chase| title = Cone-bearing Trees of the California Mountains | url = https://archive.org/details/conebearingtrees00chas| location = Chicago | publisher = [[A. C. McClurg & Co.]] | page = [https://archive.org/details/conebearingtrees00chas/page/99 99] | isbn = |year=1911 | oclc = 3477527|lccn=11004975}} {{LCC|QK495.C75 C4}}, with illustrations by [[Carl Eytel]] - [http://www.cslfdn.org/pdf/bulletin-95.pdf Kurut, Gary F. (2009), "Carl Eytel: Southern California Desert Artist", ''California State Library Foundation'', Bulletin No. 95, pp. 17-20] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923211534/http://www.cslfdn.org/pdf/bulletin-95.pdf |date=2015-09-23 }} retrieved November 13, 2011 * Muir, J. (1911). ''My First Summer in the Sierra''. * Kinloch Jr., Bohun B.; Scheuner, William H. (1990). [https://web.archive.org/web/20180324041625/https://www.srs.fs.usda.gov/pubs/misc/ag_654/volume_1/pinus/lambertiana.htm "Pinus lambertiana"]. In Burns, Russell M.; Honkala, Barbara H. Conifers. Silvics of North America. Washington, D.C.: United States Forest Service (USFS), United States Department of Agriculture (USDA). 1 – via Southern Research Station (www.srs.fs.fed.us). * Habeck, R. J. (1992). [https://www.fs.fed.us/database/feis/plants/tree/pinlam/all.html "Pinus lambertiana".] Fire Effects Information System (FEIS). US Department of Agriculture (USDA), Forest Service (USFS), Rocky Mountain Research Station, Fire Sciences Laboratory – via https://www.feis-crs.org/feis/. ==Tenglar== * [https://web.archive.org/web/20170525103948/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?Pinus%20lambertiana U.C. Jepson Manual treatment for ''Pinus lambertiana''] * [http://www.fs.fed.us/r6/dorena/rust/index.shtml US Forest Service—Dorena Genetic Resource Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050205014700/http://www.fs.fed.us/r6/dorena/rust/index.shtml |date=2005-02-05 }} — (USFS rust resistance program) * [http://www.sugarpinefoundation.org The Sugar Pine Foundation] — ''The Sugar Pine and Western White Pine Restoration Program'' * [https://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?where-taxon=Pinus+lambertiana Pinus lambertiana] in the CalPhotos Photo Database, University of California, Berkeley * [http://oldredlist.iucnredlist.org/details/42374/0 Pinus lambertiana]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} [[Rauði listi IUCN|Rauði listi IUCN yfir tegundir í hættu]]. [[IUCN]] 2006 * [http://www.pinetum.org/cones/PNlambertiana.jpg Arboretum de Villardebelle: photo of a cone] {{commonscat|Pinus lambertiana}} {{Wikilífverur|Pinus lambertiana}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Furur]] [[Flokkur:Barrtré]] 6gtzhpnadupzdnqri33w1xk7381n3ye 0 149058 1982866 1974441 2026-10-16T03:26:25Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982866 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | colour = lightgreen | image = ElodeaCanadensis.jpg | regnum = [[Jurtaríki]](''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Angiosperma'') | classis = [[Einkímblöðungar]] (''Monocotyledonae'') | ordo = [[Kransjurtabálkur]] (''Alismatales'') | familia = [[Froskabitsætt]] (''Hydrocharitaceae)'' | genus = ''[[Elodea]]'' | species = E. canadensis | binomial = Elodea canadensis | binomial_authority = [[André Michaux|Michx.]] | synonyms = {{collapsible list|bullets = true |*''Anacharis alsinastrum'' Bab.<br/><small>[[Cardale Babington|Babington]], 1848</small> |*''Anacharis canadensis'' ([[André Michaux|Michaux]])<br/><small>[[Jules Émile Planchon|Planchon]], 1848</small> |*''Anacharis canadensis'' (Michaux) Planchon, var. planchonii (Caspary)<br/><small>[[Marie-Victorin|Victorin]], 1931</small> |*''Anacharis linearis'' (Rydberg)<br/><small>Victorin, 1931</small> |*''Anacharis planchonii'' (Caspary)<br/><small>[[Per Axel Rydberg|Rydberg]], 1932</small> |*''Elodea brandegeeae'' <br/><small>[[Harold St. John|St. John]], 1962</small> |*''Elodea iowensis'' <br/><small>Wylie, 1910</small> |*''Elodea latifolia'' <br/><small>[[Robert Caspary|Caspary]], 1857</small> |*''Elodea linearis'' (Rydberg)<br/><small>St. John, 1965</small> |*''Elodea oblongifolia'' <br/><small>Michaux ex Caspary, 1858</small> |*''Elodea planchonii'' <br/><small>Caspary, 1857</small> |*''Philotria canadensis'' (Michaux)<br/><small>[[Nathaniel Lord Britton|Britton]], 1895</small> |*''Philotria iowensis'' (Wylie)<br/><small>Wylie, 1911</small> |*''Philotria linearis'' <br/><small>Rydberg, 1908</small> |*''Philotria planchonii'' (Caspary)<br/><small>Rydberg, 1908</small> |*''Serpicula canadensis'' (Michaux)<br/><small>1829</small> |*''Udora canadensis'' (Michaux)<br/><small>[[Thomas Nuttall|Nuttall]], 1818</small> }} }} '''Vatnspest''' eða '''vatnaarfi''' ([[fræðiheiti]]: ''Elodea canadensis'') er fjölær [[vatnaplanta]] af [[froskabitsætt]], ættuð frá [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]].<ref name="fna">Flora of North America: [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=220004673 ''Elodea canadensis'']</ref><ref name="bc">Plants of British Columbia: [http://linnet.geog.ubc.ca/Atlas/Atlas.aspx?sciname=Elodea+canadensis ''Elodea canadensis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809050853/http://linnet.geog.ubc.ca/Atlas/Atlas.aspx?sciname=Elodea+canadensis |date=2020-08-09 }}</ref><ref name="jeps">Jepson Flora: [http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?Elodea+canadensis ''Elodea canadensis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311121036/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?Elodea+canadensis |date=2008-03-11 }}</ref> Hún hefur villst frá ræktun víða um heim og var fyrst skráð á [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]] um 1836.<ref>Hackney, P. 1992.(Ed.) Stewart and Corry's Flora of the North-east of [[Ireland]]. Institute of Irish Studies and The Queen's University of Belfast. {{ISBN|0-85389-446-9}} (HB)</ref><ref>{{Cite journal|last=Simpson|first=D.A.|date=1984|title=A short history on the introduction and spread of Elodea Michx. in the British Isles|url=|journal=Watsonia|volume=15|pages=1–9|via=}}</ref> Síðan þá hefur hún fundist í nær öllum löndum Evrópu.<ref>{{cite journal|last=Poulis|first=Georgios|last2=Zervas|first2=Dimitrios|date=2017-12-20|title=First confirmed record of Elodea canadensis Michx. (Hydrocharitaceae) in Greece|url=https://www.degruyter.com/view/j/hacq.2017.16.issue-2/hacq-2017-0001/hacq-2017-0001.xml?format=INT|journal=Hacquetia|language=en|volume=16|issue=2|doi=10.1515/hacq-2017-0001|issn=1854-9829|access-date=2019-02-15|archive-date=2017-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203004311/https://www.degruyter.com/view/j/hacq.2017.16.issue-2/hacq-2017-0001/hacq-2017-0001.xml?format=INT|url-status=dead}}</ref><ref name="fnwe">Flora of NW Europe: [http://ip30.eti.uva.nl/BIS/flora.php?selected=beschrijving&menuentry=soorten&id=4168 ''Elodea canadensis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311133024/http://ip30.eti.uva.nl/BIS/flora.php?selected=beschrijving&menuentry=soorten&id=4168 |date=2008-03-11 }}</ref> Hún er oft notuð í [[fiskabúr]]um og er fjölgað með græðlingum.<ref name="hiscock">{{cite book|author=Hiscock, P.|year=2003|title=Encyclopedia of Aquarium Plants|url=https://archive.org/details/encyclopediaofaq0000hisc|publisher=Interpret Publishing, United States and Canada|isbn=0-7641-5521-0}}</ref> == Myndir== <gallery> Image:ElodeaCanadensisFlowering.jpg| Image:Elodea canadensis nf.jpg| Image:ElodeaLeaffaceupcells.jpg|Blaðfrumur í 450x stækkun </gallery> == Tilvísanir == {{Reflist}} {{Commons|Elodea canadensis}} {{Wikilífverur|Elodea canadensis}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Froskabitsætt]] [[Flokkur:Fiskabúr]] [[Flokkur:Ágengar tegundir]] alrg21fymmdnexygqtxbzj48il475k9 0 150959 1982847 1956164 2026-10-15T23:03:02Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982847 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Urtica urens 002.JPG | regnum = [[Plönturíki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Rósabálkur]] (''Rosales'') | familia = [[Netluætt]] (''Urticaceae'') | genus = ''[[Urtica]]'' | species = '''''U. urens''''' | binomial = ''Urtica urens'' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] }} '''Smánetla''' ([[fræðiheiti]]: ''Urtica urens'') er planta af [[netluætt]]. Hún er ættuð frá Evrasíu en finnst nú í Norður-Ameríku og Nýja-Sjálandi sem innflutt tegund.<ref>{{bókaheimild|titill=Vilda växter i Norden |nafn=Torsten Lagerberg |útgefandi=Natur och Kultur |staður=Stockholm |ár=1938 |bls=375}} </ref> Hún er talin brenna meira en [[brenninetla]].<ref>https://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/annual-nettle</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} * Signe Frederiksen et al., ''Dansk flora'', 2. udgave, Gyldendal 2012. ISBN 87-02-11219-1. ==Tenglar== *[https://web.archive.org/web/20220625185807/https://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?7736,7749,7753 Jepson Manual Treatment] *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Urtica%20urens Photo gallery] *[http://linnaeus.nrm.se/flora/di/urtica/urtic/urtiure.html Den virtuella floran] {{wikiorðabók|smánetla}} {{commonscat|Urtica urens|smánetlu}} {{Wikilífverur|Urtica urens|smánetlu}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Netluætt]] [[Flokkur:Plöntur á Íslandi]] [[Flokkur:Lækningajurtir]] 9ud5xwknpwwrm4jx3uc3wniel2f09xk 0 151817 1982864 1637915 2026-10-16T02:25:29Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982864 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | status = G1 | status_system = TNC | image = Lewisiacongdonii.jpg | image_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Hjartagrasbálkur]] (''Caryophyllales'') | familia = [[Montiaceae]] | genus = [[Lewisia]] | species = '''L. congdonii''' | binomial = Lewisia congdonii | binomial_authority = ([[Per Axel Rydberg|Rydb.]]) [[Keith Clay|Clay]]<ref name = "C132">Clay, 1937 ''In: Present-Day Rock Garden, p. 20, 340''</ref> | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = ''Oreobroma congdonii'' <small>[[Per Axel Rydberg|Rydb.]]</small><br>''Lewisia columbiana'' subsp.'' congdonii'' <small>([[Per Axel Rydberg|Rydb.]]) [[Roxana Stinchfield Ferris|Ferris]]</small><br>''Calandrinia congdonii'' <small>([[Per Axel Rydberg|Rydb.]]) [[Ferdinand Albin Pax|Pax]] & K. Hoffm.</small> }} '''Tröllablaðka''' ([[fræðiheiti]]: ''Lewisia congdonii''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16892661|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref>) er fjölær jurt af ættinni [[Montiaceae]]. Hún er einlend í Sierra Nevada í Kaliforníu.<ref>[http://cnps.web.aplus.net/cgi-bin/inv/inventory.cgi/Go?_id=lewisia_congdonii&sort=DEFAULT&search=Lewisia%20congdonii California Native Plant Society Rare Plant Profile]</ref> == Tilvísanir == {{Reflist}} == Tenglar == *[https://web.archive.org/web/20160401140937/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6318,6362,6366 Jepson Manual Treatment - ''Lewisia congdonii''] *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Lewisia+congdonii ''Lewisia congdonii'' - Photo gallery] {{commonscat|Lewisia congdonii}} {{Wikilífverur|Lewisia congdonii}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Grýtuætt]] 05m17tsa20q5ct98n0gpex1d2gqba3c 0 151832 1982852 1638016 2026-10-15T23:51:48Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982852 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | status = | image = Lewisiacotyledon.jpg | image_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Hjartagrasbálkur]] (''Caryophyllales'') | familia = [[Montiaceae]] | genus = [[Lewisia]] | species = '''L. cotyledon''' | binomial = Lewisia cotyledon | binomial_authority = ([[Sereno Watson|S. Watson]]) [[Benjamin Lincoln Robinson|B.L.Rob.]].<ref name = "C132">B.L. Robins., 1897 ''In: A. Gray. Syn. Fl. N. Am. 1: I. 268''</ref> | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = ''Oreobroma cotyledon'' <small>([[Sereno Watson|S. Watson]]) Howell</small><br>''Lewisia purdyi'' <small>(Jepson) Gabrielson</small><br>''Lewisia finchae'' <small>[[Carlton Elmer Purdy|Purdy]]</small><br>''Lewisia cotyledon'' var.'' purdyi'' <small>Jepson</small><br>''Calandrinia cotyledon'' <small>S. Wats.</small> }} '''Stjörnublaðka''' ([[fræðiheiti]]: ''Lewisia cotyledon''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16892665|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref>) er fjölær jurt af ættinni [[Montiaceae]]. Hún er ættuð frá suður [[Oregon]] og norður [[Kalifornía|Kaliforníu]].<ref name = calflora>{{cite web | url = https://www.calflora.org//cgi-bin/species_query.cgi?where-taxon=Lewisia+cotyledon | title = ''Lewisia cotyledon'' | publisher = Calflora.org | accessdate = 22 March 2018}}</ref> Hún skiftist í þrjár undirtegundir: **''Lewisia cotyledon'' var. ''cotyledon'': Oregon, Kalifornía ** ''Lewisia cotyledon'' var. ''heckneri'' ([[Conrad Vernon Morton|C.V.Morton]]) [[Philip Alexander Munz|Munz]]: Kalifornía ** ''Lewisia cotyledon'' var. ''howellii'' ([[Sereno Watson|S.Watson]]) [[Willis Linn Jepson|Jeps.]]: Oregon, Kalifornía <gallery> Bitter Root (NGM XXXI p504).jpg Lewisia cotyledon.jpg Lewisia cotyledon.JPG Lewisia d.jpg Lewisia c.jpg Lewisia 17.jpg </gallery> == Tilvísanir == {{Reflist}} == Tenglar == *[http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6318,6362,6367 Jepson Manual Treatment] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Lewisia+cotyledon Photo gallery] {{commonscat|Lewisia cotyledon}} {{Wikilífverur|Lewisia cotyledon}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Grýtuætt]] 1457ds9ae01gfs6wr8yaffsa1j83p1j 0 151859 1982848 1638183 2026-10-15T23:06:47Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982848 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | status = | image = Lewisiakelloggii.jpg | image_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Hjartagrasbálkur]] (''Caryophyllales'') | familia = [[Montiaceae]] | genus = [[Lewisia]] | species = '''L. kelloggii''' | binomial = Lewisia kelloggii | binomial_authority = K. Brandeg. | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = }} '''Snæblaðka''' ([[fræðiheiti]]: ''Lewisia kelloggii''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16892678|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref>) er fjölær jurt af ættinni [[Montiaceae]]. Hún er einlend í Sierra Nevada í Bandaríkjunum.<ref name = calflora>{{cite web | url = https://www.calflora.org/cgi-bin/species_query.cgi?where-calrecnum=4772 | title = ''Lewisia kelloggii'' | publisher = Calflora.org | accessdate = 22 March 2018}}</ref> == Tilvísanir == {{Reflist}} == Tenglar == *[https://web.archive.org/web/20190722031323/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6318,6362,6373 Jepson Manual Treatment] *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Lewisia+kelloggii Photo gallery] {{commonscat|Lewisia kelloggii}} {{Wikilífverur|Lewisia kelloggii}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Grýtuætt]] f0cnbpjge9zsgxgqeq4sq6175q06sac 0 151861 1982865 1638186 2026-10-16T03:04:54Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982865 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | status = | image = Lewisialeana1.jpg | image_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Hjartagrasbálkur]] (''Caryophyllales'') | familia = [[Montiaceae]] | genus = [[Lewisia]] | species = '''L. leeana''' | binomial = Lewisia leeana | binomial_authority = ([[Thomas Conrad Porter|Porter]]) B.L. Robins.<ref name = "C132">B.L. Robins., 1897 ''In: A. Gray. Syn. Fl. N. Am. 1: I. 269 (1897)''</ref> | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = ''Oreobroma leeanum'' <small>([[Thomas Conrad Porter|Porter]]) Howell</small><br>''Lewisia eastwoodiana'' <small>[[Carlton Elmer Purdy|Purdy]]</small><br>''Calandrinia leeana'' <small>[[Thomas Conrad Porter|Porter]]</small> }} '''Urðablaðka''' ([[fræðiheiti]]: ''Lewisia leeana''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16892679|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref>) er fjölær jurt af ættinni [[Montiaceae]]. Hún er ættuð frá suðvestur Bandaríkjunum (Kalifornía og Oregon).<ref name = calflora>{{cite web | url = https://www.calflora.org/cgi-bin/species_query.cgi?where-calrecnum=10065 | title = ''Lewisia leeana'' | publisher = Calflora.org | accessdate = 22 March 2018}}</ref> Tegundin er nefnd eftir Lambert Wilmer Lee, sem safnaði henni í [[Siskiyou-fjöll]]um rétt suður af landamerkjum [[Oregon]] 1876.<ref>[http://www.calflora.net/botanicalnames/pageLA-LE.html CalFlora Botanical Names]</ref> Hún blandast auðveldlega ''[[Lewisia cotyledon]]'' í náttúrunni, og heitir blendingurinn ''Lewisia x whiteae''.<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=242415773 Flora of North America]</ref> == Tilvísanir == {{Reflist}} == Tenglar == *[https://web.archive.org/web/20160401141001/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6318,6362,6374 Jepson Manual Treatment] *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Lewisia+leeana Photo gallery] {{commonscat|Lewisia leeana}} {{Wikilífverur|Lewisia leeana}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Grýtuætt]] fn0bq37qmpkx62bieit1lsqcp27c5f0 0 153657 1982814 1970957 2026-10-15T15:45:43Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982814 wikitext text/x-wiki '''Með okkar augum''' er sjónvarpsþáttaröð sem sýnd hefur verið í [[Ríkissjónvarpið|Ríkissjónvarpinu]]. Haustið 2019 hóf níunda þáttaröðin göngu sína.<ref>Ruv.is, [https://www.ruv.is/thaettir/med-okkar-augum „Með okkar augum“] (skoðað 22. ágúst 2019)</ref> Þættirnir eiga rætur að rekja til ársins 2010 en þá höfðu [[Landsamtökin Þroskahjálp]] frumkvæði að því að halda námskeið fyrir fatlað fólk í þáttagerð fyrir sjónvarp. Námskeiðið var haldið hjá [[Fjölmennt]] og í kjölfarið gerði Þroskahjálp samning við Ríkissjónvarpið um sýningar á þáttunum.<ref>Fjolmennt.is, [http://www.fjolmennt.is/is/onnur-starfsemi/med-okkar-augum „Sjónvarpsþættirnir Með okkar augum“] (skoðað 22. ágúst 2019)</ref> Markmið þáttanna er að auka sýnileika fólks með þroskahömlun og varpa ljósi á fjölbreytt viðfangsefni þess. Efnistök þáttanna eru fjölbreytt og má þar nefna viðtöl, fræðslu, skemmtun, spurningakeppni og matreiðslu. Umsjónarfólk þáttanna eru þau Steinunn Ása Þorvaldsdóttir, Katrín Guðrún Tryggvadóttir, Ásgeir Tómas Arnarson, [[Andri Freyr Hilmarsson]], Elva Björg Gunnarsdóttir og Magnús Orri Arnarson. Elín Sveinsdóttir dagskrárgerðarkona hefur verið þeim til aðstoðar.<ref>Mbl.is, [https://www.mbl.is/frettir/innlent/2019/05/03/thad_eru_nefnilega_ekki_allir_eins/ „Það eru nefnilega ekki allir eins“] (skoðað 22. ágúst 2019)</ref> Þátturinn og umsjónarfólk hans hefur hlotið fjölda viðurkenninga. Árið 2017 hlaut þátturinn Mannréttindaverðlaun [[Reykjavík|Reykjavíkurborgar]]<ref>Dv.is, [https://www.dv.is/frettir/2017/05/16/med-okkar-augum-hlytur-mannrettindaverdlaun-reykjavikurborgar-2017/ „Með okkar augum hlýtur Mannréttindaverðlaun Reykjavíkurborgar 2017“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200225224050/https://www.dv.is/frettir/2017/05/16/med-okkar-augum-hlytur-mannrettindaverdlaun-reykjavikurborgar-2017/ |date=2020-02-25 }} (skoðað 22. ágúst 2019)</ref> og einnig [[Edduverðlaun|Edduverðlaunin]] sem menningarþáttur ársins í sjónvarpi.<ref>Throskahjalp.is, [https://www.throskahjalp.is/is/samtokin/frettir/medokkaraugumvalinnmenningarthatturarsinsaedduhatidinni „Með okkar augum valinn menningarþáttur ársins á Edduhátíðinni“] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} (skoðað 22. ágúst 2019)</ref> Sama ár hlaut RÚV Hvatningaverðlaun [[Öryrkjabandalag Íslands|Öryrkjabandalags Íslands]] fyrir að kynna og sýna þættina á besta sýningartíma.<ref>Ruv.is, [https://www.ruv.is/i-umraedunni/med-okkar-augum-faer-verdlaun-obi „Með okkar augum fær verðlaun ÖBÍ“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190822101911/https://www.ruv.is/i-umraedunni/med-okkar-augum-faer-verdlaun-obi |date=2019-08-22 }} (skoðað 22. ágúst 2019)</ref> == Tilvísanir == [[Flokkur:Íslenskir sjónvarpsþættir]] [[Flokkur:Handhafar Edduverðlaunanna]] 31luf1uzgu3ha40yocm4t4jjmmp7xr1 0 155819 1982838 1912670 2026-10-15T21:07:36Z Cinquantecinq 12601 Hljóðritaskrá og smá lagfæringar 1982838 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = Ágúst Bent | mynd = | mynd_alt = | mynd_texti = | fæðingarnafn = Ágúst Bent Sigbertsson | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1983|5|23}} | fæðingarstaður = | önnur_nöfn = Bent | uppruni = | starf = {{Hlist|Leikstjóri|rappari}} | ár = | maki = | börn = | foreldrar = | ættingjar = | stefna = | hljóðfæri = | útgefandi = | meðlimur_í = [[XXX Rottweilerhundar]] | áður_meðlimur_í = | vefsíða = }} '''Ágúst Bent Sigbertsson''' (f. 23. maí 1983), einnig þekktur sem einfaldlega '''Bent''', er íslenskur [[leikstjóri]] og [[rappari]]. Hann er meðlimur hljómsveitarinnar [[XXX Rottweilerhundar]]. Hann leikstýrði m.a. þáttaröðunum ''[[Steindinn okkar]]'' (2010–2012), ''[[Hreinn Skjöldur]]'' (2014–2015) og ''[[Steypustöðin]]'' (2017–2018). Hann klippti kvikmyndina ''[[Þorsti (kvikmynd)|Þorsti]]'' sem er frá 2019. Hann vann lengi með [[Steinþór Hróar Steinþórsson|Steinda Jr]]. Fyrrverandi kærasta hans er söngkonan [[Þórunn Antonía Magnúsdóttir]], sem lék í ''Steindanum okkar''.<ref>{{cite web |url=https://www.dv.is/fokus/stjornufrettir/2018/05/26/bent-fagnar-35-arum/ |title=Bent fagnar 35 árum |publisher=[[DV]] |date=2018-05-26 |author=Ragna Gestsdóttir |url-status=live }}</ref> == Hljóðritaskrá == === Sem Bent === ==== Breiðskífur ==== * ''[[Rottweilerhundur (hljómplata)|Rottweilerhundur]]'' (2006) ==== Smáskífur ==== * ''Baraseira'' (2017) * ''Nietzche'' (2017) * ''Oj'' (2017) * ''Við erum Árbær (Fylkislagið)'' (2021) == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur|æviágrip}} {{f|1983}} [[Flokkur:Íslenskir leikstjórar]] [[Flokkur:Íslenskir rapparar]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1983]] 0kz8vafp560ndrw4g6uw0ufdk5wv5iq 0 160635 1982808 1694060 2026-10-15T14:59:19Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982808 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Alaria esculenta Crouan.jpg|alt=Marinkjarni|thumb|Marinkjarni]] '''Marinkjarni''' ([[fræðiheiti]] ''Alaria esculenta'') er [[Brúnþörungar|brúnþörungur]] sem vex neðst í [[Fjara|fjörum]] þar sem [[Brim|brims]] gætir. Hann er algengur á 5 m dýpi en hefur fundist allt niður í 20 m dýpi. Marinkjarni er brúnn á litinn. Stilkur marinkjarna er fremur stuttur en blaðið sem vex upp af stilkinum er 2 til 3 m langt með greinilegri miðtaug. ==Nytjar== Marinkjarni er notaður í [[fóður]] og [[Matur|mat]], til [[fjörubeit|fjörubeitar]] og sem [[áburður]] og sem efni í hár- og húðvörur. Marinkjarni hefur verið mikið nýttur á [[Ísland|Íslandi]]. Úr honum voru bökuð kjarnabrauð. Marinkjarni er bragðgóður og næringarríkur, hann er náskyldur þaranum ''Undaria pinnatifida'' sem á japönsku heitir [[Wakame]]. Marinkjarni hefur því verið kallaður á ensku "''Atlantic Wakame''". Marinkjarni er næringarríkastur á vorin og í byrjun sumars. Marinkjarna má borða eins og [[snakk]] og bragði svipar til [[Harðfiskur|harðfisks]]. Marinkjarni er talinn henta í ræktun en frá fornu fari hefur honum verið safnað í fjörum. Aðeins er hægt að nálgast hann á [[stórstraumsfjara|stórstraumsfjöru]]. Marinkjarni er þurrkaður á ýmsan hátt svo sem með blæstri eða sólþurrkaður á snúrum. Hægt er að bleyta aftur upp þurrkaðan marinkjarna. Marinkjarna má [[Frystir|frysta]] og hann geymist um 10 daga í [[Ísskápur|ísskáp]]. ==Heimildir== * [https://www1.mms.is/hafid/dyr.php?val=3&id=46 fjaran og hafið (námsvefur Menntamálastofnun)] * [http://www.natturustofa.is/uploads/1/3/2/1/13219126/fjorunytjar_a_sudurnesjum.pdf Eydís Mary Jónsdóttir, ''Fjörunytjar á Suðurnesjum'', Náttúrustofa Reykjaness 2011] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [https://timarit.is/page/927151?iabr=on Helgi Guðmundsson, ''Um slafak og marinkjarna'', Fróðskaparrit - 18. nummar (01.01.1970)] [[flokkur:Þari]] [[flokkur:Botnþörungar]] nqf00iyp9ojkowlp9go3rj6tmpccftg 0 164054 1982826 1981658 2026-10-15T18:22:26Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20261015sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1982826 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Gastroenteritis_viruses.jpg|thumb|right|Vírusar sem valda maga- og garnabólgu: A) rótavírus, B) adenóvírus, C) nóróvírus og D) astróvírus.]] '''Maga- og garnabólga''' (stundum kölluð '''garnakvef''' eða '''magakvef''' þótt hún eigi ekkert skylt við [[kvef]]) er [[bólga]] í [[meltingarvegur|meltingarveginum]]: [[magi|maga]] og [[þarmar|þörmum]]. Meðal einkenna eru [[niðurgangur]], [[uppköst]] og [[kviðverkur]]. Einnig getur fylgt þessu [[hiti]], orkuleysi og [[vökvaskortur]]. Einkennin vara yfirleitt skemur en tvær vikur. Maga- og garnabólga orsakast oftast af [[vírus]]um, en [[baktería|bakteríur]], [[sveppur|sveppir]] og [[sníkjudýr]] geta líka valdið slíkum bólgum.<ref name="Helm2006">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aVmRWrknaWgC&pg=PA2003|title=Textbook of therapeutics: drug and disease management|last1=A. Helms|first1=Richard|date=2006|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=978-0-7817-5734-8|edition=8|location=Philadelphia [u.a.]|page=2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908184604/https://books.google.com/books?id=aVmRWrknaWgC&pg=PA2003|archive-date=2017-09-08|url-status=live}}</ref> [[Rótavírus]] er algengasta orsökin hjá börnum,<ref name="Rota2012">{{cite journal |vauthors=Tate JE, Burton AH, Boschi-Pinto C, Steele AD, Duque J, Parashar UD |title=2008 estimate of worldwide rotavirus-associated mortality in children younger than 5 years before the introduction of universal rotavirus vaccination programmes: a systematic review and meta-analysis |journal=The Lancet Infectious Diseases |volume=12 |issue=2 |pages=136–41 |date=February 2012 |pmid=22030330 |doi=10.1016/S1473-3099(11)70253-5 |url=https://zenodo.org/record/1260248 }}</ref> en í fullorðnum er [[nóróvírus]] eða [[kampýlóbakter]] oftast um að kenna.<ref name="pmid21695033">{{cite journal |vauthors=Marshall JA, Bruggink LD |title=The dynamics of norovirus outbreak epidemics: recent insights |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |volume=8 |issue=4 |pages=1141–9 |date=April 2011 |pmid=21695033 |pmc=3118882 |doi=10.3390/ijerph8041141|doi-access=free }}</ref><ref name="pmid22025030">{{cite journal |author=Man SM |title=The clinical importance of emerging Campylobacter species |journal=Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology |volume=8 |issue=12 |pages=669–85 |date=December 2011 |pmid=22025030 |doi=10.1038/nrgastro.2011.191|s2cid=24103030 }}</ref> Algengasta smitleiðin er með því að innbyrða menguð matvæli eða vökva eða samneyti við smitaða manneskju. Meðferð felst venjulega í því að innbyrða nægan vökva, en í alvarlegum tilfellum getur þurft að gefa [[næring í æð|næringu í æð]]. Oftast er óþarfi að gefa [[fúkkalyf]] en þau eru þó notuð á börn með blóðugan niðurgang. Til að koma í veg fyrir smit er mælt með [[handþvottur|handþvottum]] með [[sápa|sápu]] og að drekka [[hreint vatn]], [[brjóstagjöf]] fremur en notkun [[mjólkurduft]]s og réttri meðferð [[skólp]]s.<ref name="Ci2013">{{cite journal|last1=Ciccarelli|first1=S|last2=Stolfi|first2=I|last3=Caramia|first3=G|title=Management strategies in the treatment of neonatal and pediatric gastroenteritis.|journal=[[Infection and Drug Resistance]]|date=29 October 2013|volume=6|pages=133–61|pmid=24194646|doi=10.2147/IDR.S12718|pmc=3815002|doi-access=free}}</ref> Árið 2021 var talið að 4,67 milljarðar tilfella hefðu komið upp í heiminum og 1,17 milljón dauðsföll af völdum maga- og garnabólgu.<ref name="GBD2021Inc">{{cite journal|author=((GBD 2021 Diseases and Injuries Collaborators)) |title=Global incidence, prevalence, years lived with disability (YLDs), disability-adjusted life-years (DALYs), and healthy life expectancy (HALE) for 371 diseases and injuries in 204 countries and territories and 811 subnational locations, 1990–2021: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2021.|journal=Lancet|date=2024|volume=403|issue=10440|pages=2133–2161|doi=10.1016/S0140-6736(24)00757-8|pmc=11122111}}</ref> Börn í [[þróunarland|þróunarlöndum]] eru í sérstakri hættu. Árið 2011 voru tilfellin talin 1,7 milljarðar og dauðsföll barna undir fimm ára aldri 700.000 á heimsvísu.<ref name="Walk2013">{{cite journal|last=Walker|first=CL|author2=Rudan, I |author3=Liu, L |author4=Nair, H |author5=Theodoratou, E |author6=Bhutta, ZA |author7=O'Brien, KL |author8=Campbell, H |author9= Black, RE |title=Global burden of childhood pneumonia and diarrhoea.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_april-20-26-2013_381_9875/page/1405|journal=Lancet|date=Apr 20, 2013|volume=381|issue=9875|pages=1405–16|pmid=23582727|doi=10.1016/S0140-6736(13)60222-6|pmc=7159282}}</ref> Í þróunarlöndum er talið að börn undir tveggja ára aldri fái allt að sex tilfelli á ári.<ref name="M93">{{cite book |chapter=Chapter 93 |editor1-last=Dolin |editor1-first=Raphael |editor2-last=Mandell |editor2-first=Gerald L. |editor3-last=Bennett |editor3-first=John E. |year=2010 |title=Mandell, Douglas, and Bennett's principles and practice of infectious diseases|publisher=Churchill Livingstone/Elsevier|location=Philadelphia|isbn=978-0-443-06839-3|edition=7th}}</ref> Tíðnin minnkar með hækkandi aldri, meðal annars vegna [[ónæmi]]s.<ref name="Eck2011">{{cite journal |vauthors=Eckardt AJ, Baumgart DC |title=Viral gastroenteritis in adults |journal=Recent Patents on Anti-Infective Drug Discovery |volume=6 |issue=1 |pages=54–63 |date=January 2011 |pmid=21210762 |doi=10.2174/157489111794407877}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Smitsjúkdómar]] [[Flokkur:Matvælasjúkdómar]] [[Flokkur:Barnasjúkdómar]] 1ysw0tsd4ekah47vaehsuzg918ltk0d 0 165793 1982843 1811357 2026-10-15T22:32:52Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982843 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Vine Maple leaves and flowers.jpg | image_caption = | status = | status_system = | status_ref = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Sápuberjabálkur]] (''Sapindales'') | familia = [[Sápuberjaætt]] (''Sapindaceae'') | genus = [[Hlynir]] (''Acer'') | subgenus = Acer sect. Palmata | species = '''''A. circinatum''''' | binomial = ''Acer circinatum'' | binomial_authority = [[Frederick Traugott Pursh|Pursh]]<ref name = "C132">Pursh, 1814 ''In: Fl. Am. Sept. 1: 267''</ref> | range_map = Acer circinatum range map.png | range_map_caption = | synonyms_ref = <ref>{{cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2615530 |title=The Plant List, ''Acer circinatum'' Pursh |access-date=2021-12-04 |archive-date=2021-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027042525/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2615530 |url-status=dead }}</ref> | synonyms = ''Acer virgatum'' <small>[[Constantine Samuel Rafinesque|Rafin.]]</small><br>''Acer modocense'' <small>[[Edward Lee Greene|Greene]]</small><br>''Acer macounii'' <small>[[Edward Lee Greene|Greene]]</small><br>''Acer circinatum'' f.'' fulvum'' <small>(J. Henry) [[Edward Murray|E. Murray]]</small><br>''Acer circinatum'' var.'' fulva'' <small>Henry</small> }} '''Skjaldhlynur''' ([[fræðiheiti]]: ''Acer circinatum''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16824617|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref>) er runni eða lítið [[lauftré]] af ættkvísl [[hlynir|hlyna]] (Acer) sem er frá vesturhluta Norður-Ameríku (frá suðvestur Bresku Kólumbíu til norður Kaliforníu).<ref name=bc>Plants of British Columbia: [http://linnet.geog.ubc.ca/Atlas/Atlas.aspx?sciname=Acer+circinatum ''Acer circinatum''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110612231601/http://linnet.geog.ubc.ca/Atlas/Atlas.aspx?sciname=Acer+circinatum |date=2011-06-12 }}</ref><ref name=jeps>Jepson Flora: [http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?Acer+circinatum ''Acer circinatum''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211204004105/https://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?Acer+circinatum |date=2021-12-04 }}</ref> Hann verður 5 til 8 m hár, einstaka sinnum að 18 m hár.<ref name=jeps/><ref>Ashley, A. & Ashley, P. (1990). ''The Canadian Plant Sourcebook''. Cheriton Graphics, Ottawa, Ontario, Canada.</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Commonscat|Acer circinatum}} {{Wikilífverur|Acer circinatum}} [[Flokkur:Hlynir]] nmb6n0z5uhg1i3rl3qiucagk4sguztm 0 167452 1982854 1751799 2026-10-16T00:05:04Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982854 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = | image = Lupinuslittoralis.jpg | image_width = 250px | image_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | subclassis = ''[[Rosidae]]'' | unranked_ordo = ''[[Eurosids I]]'' | ordo = [[Belgjurtabálkur]] (''Fabales'') | familia = [[Ertublómaætt]] (''Fabaceae'') | subfamilia = ''[[Faboideae]]'' | tribus = ''[[Genisteae]]'' | subtribus = ''[[Lupininae]]'' | genus = [[Úlfabaunir]] (''Lupinus'') | species = '''''L. littoralis''''' | binomial = ''Lupinus littoralis'' | binomial_authority = [[David Douglas|Dougl.]] | synonyms = ''Lupinus littoralis'' var.'' littoralis'' <small>[[John Lindley|Lindl.]]</small> }} '''Strandlúpína''' ([[fræðiheiti]]: ''Lupinus littoralis''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/11477019|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 11475565|accessdate= 2019-11-11}}</ref>) er um 30 sentimetra há [[fjölær jurt]] eða hálfrunni af [[ertublómaætt]]. Hún er ættuð frá vesturströnd Norður-Ameríku, frá Bresku Kólumbíu til norðurhluta Kaliforníu. Rótin var étin af sumum ættbálkum Indíána.<ref>{{Cite book|last=Fagan|first=Damian|url=https://www.worldcat.org/oclc/1073035766|title=Wildflowers of Oregon: A Field Guide to Over 400 Wildflowers, Trees, and Shrubs of the Coast, Cascades, and High Desert|publisher=[[FalconGuides]]|year=2019|isbn=1-4930-3633-5|location=Guilford, CT|pages=167|oclc=1073035766}}</ref> Í samvinnu við ''[[Rhizobium]]''-gerla getur lúpínan unnið [[köfnunarefni]] úr [[andrúmsloft]]inu. == Tenglar == *[https://web.archive.org/web/20180405053205/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?3691,4023,4098 Jepson Manual Treatment] *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Lupinus+littoralis Myndasafn] == Tilvísanir == {{reflist}} {{Commons|Lupinus littoralis}} {{Wikilífverur|Lupinus littoralis}} [[Flokkur:Ertublómaætt]] [[Flokkur:Úlfaertur]] [[Flokkur:Niturbindandi plöntur]] tmssqeig45idf27tz1s1hh1ymx2ibg8 0 171707 1982793 1980858 2026-10-15T13:56:05Z Bjørn Penk 112829 1982793 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Kúhegri | status = LC | image = Cattle egret (Bubulcus ibis) summer plumage Cyprus.jpg | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Pelíkanfuglar]] (''Pelecaniformes'') | familia = [[Hegrar]] (''Ardeidae'') | genus = (''[[Ardea]]'') | species = '''''B. ibis''''' | binomial = ''Bubulcus ibis'' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 | image_width = 250px }} '''Kúhegri''' ([[fræðiheiti]]: ''Ardea ibis'') er tegund [[Hegrar|hegra]].<ref>Hanzak, J. (1971). ''Stóra fuglabók Fjölva'' ([[Friðrik Sigurbjörnsson]] þýddi). [[Fjölvi (Útgáfuforlag)|Fjölvi]].</ref> Kúhegri hefur einstaka sinnum sést á Íslandi. Fyrsta skráða heimsókn fugls sem talinn var kúhegri var til Íslands 18. til 30. júní árið 1936. Fuglinn bar merki sem sýndi að hann hafði sloppið úr haldi í dýragarði í [[London]] í maí sama ár. Sá fugl er af tegundinni kvíguhegri ( Ardea coromanda ) en kúhegri (Ardea ibis) er skyld tegund. Alþjóða fuglafræðiráðið IOC færði nýlega báðar tegundir úr ættkvíslinni Bubulcus yfir í Ardea. Kúhegri sást í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] og einnig í [[Reyðarfjörður|Reyðarfirði]] 25. september 2026. Kúhegri heldur gjarnan til á þurru graslendi og nafnið fær fuglinn vegna þess að fuglarnir halda sig oft nálægt nautgripahjörðum eða öðrum stórum dýrum á beit og þeir tína upp [[skordýr]] og smádýr sem fælast undan fótum búfjárs.<ref>[https://tigull.is/fyrsti-kuhegrinn-sem-sest-i-vestmannaeyjum/ Fyrsti kúhegrinn sem sést í Vestmannaeyjum (Tígull 25. september 2026)]</ref> [[Mynd:Kúhegri.jpg|miðja|thumb|[https://ebird.org/checklist/S396997531?_gl=1*iz2hju*_gcl_au*OTM0MzI2ODUwLjE3OTAxMDAzNTg.*_ga*MTE1Mjk3NzU1Ni4xNzkwMTAwMzU4*_ga_QR4NVXZ8BM*czE3OTIwNzEzMzYkbzEyMyRnMSR0MTc5MjA3MTQ1MCRqMTgkbDAkaDE0OTUwMTYzMzA. Kúhegri í Vestmannaeyjum, 2026.] Mynd: [https://www.bjornpenk.com Bjørn Penk]]] == Tilvísanir == {{reflist}} {{commonscat|Bubulcus ibis|kúhegra}} {{Wikilífverur|Bubulcus ibis|kúhegra}} [[Flokkur:Hegrar]] {{stubbur|fugl}} ctz3cdhgfysb0ek9ai1xeqx0e00kyi2 0 176643 1982818 1952852 2026-10-15T16:47:08Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982818 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Narges Safie Mohammadi | nafn_á_frum = {{nobold|نرگس صفیه محمدی}} | búseta = | mynd = Narges Mohammadi (cropped).jpg | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1972|4|21}} | fæðingarstaður = [[Zanjan]], [[Íran]] | þjóðerni = [[Íran|Írönsk]] | börn = 2 | maki = Taghi Rahmani ​(g. 2001) | verðlaun = [[File:Nobel prize medal.svg|15px]] [[Friðarverðlaun Nóbels]] (2023) | foreldrar = | undirskrift = | heimasíða = }} '''Narges Safie Mohammadi''' ([[persneska]]: نرگس صفیه محمدی; f. 21. apríl 1972)<ref name=PBS>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2012/05/profile-nationalist-religious-and-steadfast-narges-mohammadi.html |title=Nationalist, Religious, and Resolute: Narges Mohammadi |author=Muhammad Sahimi |date=10 May 2012 |publisher=PBS |access-date=31 October 2012 |archive-date=29 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120629071816/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2012/05/profile-nationalist-religious-and-steadfast-narges-mohammadi.html |url-status=live}}</ref> er íranskur mannréttindasinni, vísindamaður og varaforseti [[Miðstöð verndara mannréttinda|Miðstöðvar verndara mannréttinda]], sem er stýrt af mannréttindalögfræðingnum og Nóbelsverðlaunahafanum [[Shirin Ebadi]].<ref name=G>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/iran-blog/2012/apr/26/iran-activist-narges-mohammadi-jailed |title=Kurdish human rights activist Narges Mohammadi arrested |author=Saeed Kamali Dehghan |author-link=Saeed Kamali Dehghan |date=26 April 2012 |work=The Guardian |access-date=31 October 2012 |archive-date=15 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615233544/http://www.guardian.co.uk/world/iran-blog/2012/apr/26/iran-activist-narges-mohammadi-jailed |url-status=live}}</ref> Í maí árið 2016 var hún dæmd til sextán ára fangelsis í [[Teheran]] fyrir að stofna og stýra „mannréttindahreyfingu sem berst fyrir afnámi dauðarefsinga“.<ref name=U>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/global-development/2016/may/24/narges-mohammadi-iranian-activist-un-condemns-10-year-jail-sentence |title=UN condemns 16-year jail sentence for Iranian activist Narges Mohammadi |author=Saeed Kamali Dehghan |author-link=Saeed Kamali Dehghan |date=24 May 2016 |work=The Guardian |access-date=11 January 2019 }}</ref> Árið 2023, á meðan Mohammadi var enn í fangelsi, hlaut hún [[friðarverðlaun Nóbels]] fyrir „baráttu hennar gegn kúgun kvenna í Íran og fyrir mannréttindum og frelsi öllum til handa“.<ref>{{Vefheimild|titill=Narges Mohammadi fær friðarverðlaun Nóbels|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2023-10-06-narges-mohammadi-faer-fridarverdlaun-nobels-393202|útgefandi=[[RÚV]]|dags=6. október 2023|skoðað=6. október 2023|höfundur=Hallgrímur Indriðason}}</ref> ==Bakgrunnur== Mohammadi fæddist í Zanjan og ólst upp í [[Qorveh]] (í [[Kúrdistan]]), [[Karaj]] og [[Oshnaviyeh]].<ref>{{Cite web |url=https://english.sawtbeirut.com/world/iranian-human-rights-activist-narges-mohammadi-gets-nobel-peace-prize/ |title=Geymd eintak |access-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007061626/https://english.sawtbeirut.com/world/iranian-human-rights-activist-narges-mohammadi-gets-nobel-peace-prize/ |archive-date=2023-10-07 |url-status=dead}}</ref> Hún gekk í Alþjóðaháskóla Imams Khomeini, útskrifaðist með gráðu í eðlisfræði og varð verkfræðingur að atvinnu. Á háskólaárum sínum skrifaði hún tvær greinar í stúdentablöð þar sem hún talaði fyrir [[Kvenréttindi|kvenréttindum]] og var handtekin á tveimur fundum pólitísku stúdentasamtakanna Tashakkol Daaneshjuyi Roshangaraan („Samtök upplýstra stúdenta“).<ref name=PBS/><ref name="ALF">{{cite web |url=https://www.alexanderlanger.org/en/604/2538 |title=Narges Mohammadi, from Iran, of the international Alexander Langer award 2009 |date=18 June 2009 |publisher=Alexander Langer Foundation |access-date=31 October 2012 |archive-date=15 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615233544/http://www.guardian.co.uk/world/iran-blog/2012/apr/26/iran-activist-narges-mohammadi-jailed |url-status=live}}</ref> Hún var jafnframt virk í fjallgönguklúbbi en vegna pólitískrar starfsemi sinnar var henni síðar bannað að taka þátt í fjallgöngum.<ref name=PBS/> Mohammadi vann síðar sem blaðakona hjá ýmsum umbótasinnuðum fréttablöðum og birti safnbók stjórnmálaritgerða með titlinum ''Umbæturnar, stefnan og aðferðirnar''.<ref name=ALF/> Árið 2003 gekk hún til liðs við [[Miðstöð verndara mannréttinda]], samtök sem stýrt er af Nóbelsverðlaunahafanum [[Shirin Ebadi]].<ref name=PBS/> Mohammadi varð síðar varaforseti samtakanna.<ref name="G"/> Árið 1999 giftist Mohammadi blaðamanninum [[Taghi Rahmani]], sem var stuttu síðar handtekinn í fyrsta sinn.<ref name=PBS/><ref name=ALF/> Rahmani flutti til Frakklands árið 2012 eftir að hafa afplánað alls fjórtán ára fangelsisvist en Mohammadi var áfram í Íran til að halda áfram mannréttindastarfi.<ref name=G/> Mohammadi og Rahmani eiga tvíbura saman.<ref name=PBS/><ref name=G/> ==Handtökur og málaferli== Mohammadi var handtekin í fyrsta sinn árið 1998 vegna gagnrýni hennar gegn írönsku ríkisstjórninni og varði einu ári í fangelsi.<ref name=ALF/> Í apríl 2010 var henni stefnt til [[Íslamski byltingardómstóllinn|Íslamska byltingardómstólsins]] vegna aðildar hennar að Miðstöð verndara mannréttinda. Henni var sleppt í stuttan tíma gegn tryggingargjaldi að andvirði 50.000 Bandaríkjadala en hún var síðan handtekin aftur nokkrum dögum síðar og sett í hald í [[Evin-fangelsi]].<ref name=PBS/><ref name=G2/> Heilsu Mohammadi fór að hraka í fangavistinni og hún smitaðist af [[Flogaveiki|flogakenndum]] sjúkdómi sem olli því að hún missti reglulega stjórn á vöðvum sínum. Henni var sleppt eftir einn mánuð og henni leyft að fara á sjúkrahús.<ref name=G2>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2011/sep/28/iranian-activist-narges-mohammadi-jailed |title=Iranian activist Narges Mohammadi jailed for 11 years |author=Saeed Kamali Dehghan |date=28 September 2011 |work=The Guardian |access-date=31 October 2012 |archive-date=8 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120808070324/http://www.guardian.co.uk/world/2011/sep/28/iranian-activist-narges-mohammadi-jailed |url-status=live}}</ref> Mohammadi var aftur sótt til saka í júlí 2011<ref name=PBS/> og sakfelld fyrir að „beita sér gegn þjóðaröryggi, eiga aðild að Miðstöð verndara mannréttinda og fyrir áróður gegn stjórnvöldum“.<ref name=G2/> Í september var hún dæmd til ellefu ára fangelsisvistar. Mohammadi sagðist aðeins hafa frétt af dómnum í gegnum lögfræðinga sína og að henni hefði borist „fordæmalaus 23 blaðsíðna dómur útgefinn af dómstólnum þar sem þeir líktu mannréttindastarfi mínu ítrekað við tilraunir til að kollvarpa stjórninni.“<ref name=G2/> Áfrýjunardómstóll staðfesti dóminn í mars 2012 en stytti fangavistina í sex ár.<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/iran-blog/2012/mar/07/iran-arrests-journalists-activists |title=Iran steps up crackdown on journalists and activists |author=Saeed Kamali Dehghan |date=7 March 2012 |work=The Guardian |access-date=31 October 2012 |archive-date=23 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120723132537/http://www.guardian.co.uk/world/iran-blog/2012/mar/07/iran-arrests-journalists-activists |url-status=live}}</ref> Mohammadi var handtekin til að hefja afplánun þann 26. apríl.<ref name=G/> Utanríkisráðuneyti Bretlands mótmælti dómnum og kallaði hann „annað sorglegt dæmi um tilraunir íranskra stjórnvalda til að þagga niður í hugrökkum verndurum mannréttinda.“<ref name=G2/> [[Amnesty International]] skilgreindi Mohammadi sem [[Samviskufangi|samviskufanga]] og krafðist tafarlausrar lausnar hennar.<ref>{{cite web |url=https://www.amnesty.org/fr/documents/mde13/026/2012/fr/ |title=Urgent Action: human rights Defender imprisoned |date=30 April 2012 |publisher=Amnesty International |access-date=3 May 2012}}</ref> [[Blaðamenn án landamæra]] gáfu út beiðni í þágu Mohammadi á níu ára dánarafmæli ljósmyndarans [[Zahra Kazemi]], sem lést í Evin-fangelsi, og lýstu því yfir að líf Mohammadi í fangavist væri í „sérstakri hættu“.<ref>{{cite web |url=http://en.rsf.org/iran-lives-of-several-imprisoned-10-07-2012,42995.html |title=Lives of several imprisoned journalists and netizens in danger |date=10 July 2012 |publisher=Blaðamenn án landamæra |access-date=31 October 2012 |archive-date=13 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120913053131/http://en.rsf.org/iran-lives-of-several-imprisoned-10-07-2012,42995.html |url-status=live}}</ref> Í júlí 2012 kallaði alþjóðlegur hópur þingmanna eftir lausn hennar, þar á meðal bandaríski öldungadeildarþingmaðurinn [[Mark Kirk]], kanadíski fyrrum ríkissaksóknarinn [[Irwin Cotler]], breski þingmaðurinn [[Denis MacShane]], ástralski þingmaðurinn [[Michael Danby]], ítalski þingmaðurinn [[Fiamma Nirenstein]] og litáíski þingmaðurinn [[Emanuelis Zingeris]].<ref>{{cite web |url=http://www.kirk.senate.gov/?p=press_release&id=550 |title=International Lawmakers Call on Iran to Release Narges Mohammadi |date=26 July 2012 |publisher=kirk.senate.gov |access-date=31 October 2012 |archive-date=17 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017000417/http://www.kirk.senate.gov/?p=press_release&id=550 |url-status=dead }}</ref> Mohammadi var sleppt úr fangelsi þann 31. júlí 2012.<ref>{{cite web|url=https://www.fidh.org/Iran-List-of-human-rights-12235|title=Iran: List of human rights defenders behind bars|website=Worldwide Movement for Human Rights|access-date=13 June 2017}}</ref> Þann 31. október 2014 flutti Mohammadi tilfinningaþrungna ræðu við gröf [[Sattar Beheshti]] og sagði: {{Tilvitnun2|Hvernig má það vera að þingmenn séu að stinga upp á áætlun um stuðning við dyggðir og forvarnir gegn löstum, en enginn sagði orð fyrir tveimur árum þegar saklaus mannvera að nafni Sattar Behesti lést við pyndingar í höndum yfirheyrara síns?}} Myndbandið af ræðu Mohammadi náði mikilli útbreiðslu á netinu og á samfélagsmiðlum, sem leiddi til þess að henni var stefnt til fangelsisdómstóls Evin. {{Tilvitnun2|Í stefnunni sem ég fékk 5. nóvember 2014 stóð að ég yrði að gefa mig fram ‚vegna ákæra‘ en það er engin frekari skýring um þessar ákærur, sagði Mohammadi.<ref>{{cite web|url=http://www.gc4hr.org/news/view/818|title=Iran: Judicial Harassment of Human Rights Activist Narges Mohammadi|website=www.gc4hr.org|access-date=13 June 2017}}</ref>}} Mohammadi var handtekin á ný þann 5. maí 2015 á grundvelli nýrra ákæra.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/05/06/world/middleeast/iran-arrests-prominent-rights-activist.html|title=Iran Arrests Prominent Rights Activist|first=Thomas|last=Erdbrink|newspaper=The New York Times|date=5 May 2015|access-date=13 June 2017}}</ref> Byltingardómstóllinn dæmdi hana í fimmtán ára fangelsi fyrir að „stofna ólögleg samtök“ með Legam (herferðar hennar til að afnema dauðarefsingar), fimm ár fyrir „samkomur og samverknað gegn þjóðaröryggi“ og eitt ár fyrir „áróður gegn kerfinu“ vegna viðtala hennar með alþjóðafjölmiðlum og fundi hennar í mars 2014 með þáverandi utanríkismálafulltrúa Evrópusambandsins, [[Catherine Ashton]].<ref name="Iran Human Rights Defenders Report">{{Cite news|url= https://iranhr.net/media/files/HRD_Report_Iran_Human_Rights_Eng.pdf |title= Iran Human Rights Defenders Report |work= Iran Human Rights |date= 12 November 2020|access-date= Mar 10, 2021 }}</ref> Í janúar 2019 var tilkynnt að Mohammadi hefði farið í hungurverkfall ásamt bresk-írönskum meðfanga sínum, [[Nazanin Zaghari-Ratcliffe]], til að mótmæla því að þeim væri neitað um aðgang að heilsugæslu í Evin-fangelsi.<ref name=Z>{{cite news |url=https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/zaghari-ratcliffe-to-go-on-hunger-strike-in-iranian-jail-1.3746838 |title=Zaghari-Ratcliffe to go on hunger strike in Iranian jail |date=3 January 2019 |newspaper=The Irish Times |access-date=11 January 2019 }}</ref> Í júlí 2020 sýndi Mohammadi sjúkdómseinkenni vegna sýkingar af [[COVID-19]] en henni virtist hafa batnað í ágúst.<ref>{{cite web|url=https://www.dw.com/en/iran-frees-activist-narges-mohammadi-cuts-her-sentence/a-55207239|title=Iran frees activist Narges Mohammadi, cuts her sentence|publisher=[[Deutsche Welle]]|date=8 October 2020|access-date=1 May 2021}}</ref> Mohammadi var sleppt úr fangelsi þann 8. október 2020.<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-iran-rights-idUSKBN26T1Q4|title=Iran frees prominent rights activist, news agency reports|newspaper=Reuters|date=8 October 2020}}</ref> Þann 27. febrúar 2021 birti Mohammadi myndband á samfélagsmiðlum þar sem hún greindi frá því að henni hefði verið stefnt til dómstóla tvisvar í desember vegna máls sem hefði verið höfðað gegn henni á meðan hún var enn í fangelsi. Mohammadi sagðist hafa neitað að gefa sig fram til dómstóla og að hún myndi óhlýðnast öllum ákvörðunum sem yrðu teknar. Í myndbandinu lýsti hún kynferðisofbeldi og annarri illri meðferð sem hún sjálf og aðrar konur hefðu sætt í fangelsunum og sagði stjórnvöld enn ekki hafa brugðist við kvörtun þess efnis sem hún hefði sent þann 24. desember. Nýja kæran gegn Mohammadi snerist um mótmælaaðgerðir hennar ásamt öðrum pólitískum föngum í Evin-fangelsi vegna drápa og handtaka öryggissveita á mótmælendum í nóvember 2019.<ref name="2020 Annual Report on the Death Penalty in Iran">{{Cite news|url= https://iranhr.net/media/files/Rapport_iran_2021-gb-290321-BD.pdf |title= 2020 Annual Report on the Death Penalty in Iran |work= Iran Human Rights |date= March 30, 2021| access-date= April 10, 2021 }}</ref> Mohammadi skrifaði formála að ársskýrslu samtakanna [[Iran Human Rights]] um dauðarefsingar í Íran í mars 2021. Hún skrifaði: {{Tilvitnun2|Aftökur á fólki á borð við [[Navid Afkari]] og [[Ruhollah Zam]] á undanförnu ári hafa verið ógagnsæjustu aftökur í Íran. Dæming dauðarefsingar gegn Ahmadreza Djalali er einn ranglátasti dómurinn og gaumgæfa verður ástæður þessara dauðadóma. Þetta fólk var dæmt til dauða eftir að þeim hafði verið haldið í einangrunarvist og það látið sæta hræðilegum sálrænum og andlegum pyntingum. Þess vegna tel ég dómsferlið ekki sanngjarnt eða réttlátt. Ég sé sakborninga sem haldið er í einangrun og þeir neyddir til að gefa ósannar og falskar játningar sem eru síðan notaðar sem sönnunargögn við útgáfu þessara dóma. Þess vegna hef ég þungar áhyggjur af nýlegum handtökum í Sistan, Balúkistan og Kúrdistan, og ég vona að stofnanir sem beita sér gegn dauðarefsingum fylgist grannt með föngunum því ég óttast að við stöndum frammi fyrir annarri hrinu aftaka á næsta ári.<ref name=" Narges Mohammadi: Violence of Death Penalty is Worse Than War ">{{Cite news|url= https://iranhr.net/en/articles/4680/|title= Narges Mohammadi: Violence of Death Penalty is Worse Than War|work= Iran Human Rights |date= March 30, 2021|access-date= April 10, 2021}}</ref>}} Í maí dæmdi glæpadómstóll í Teheran Mohammadi til tveggja og hálfs árs fangelsisvistar, 80 svipuhögga og tveggja sekta fyrir ákæruliði eins og að „dreifa áróðri gegn kerfinu“. Fjórum mánuðum síðar fékk hún boð um að gefa sig fram til að hefja afplánun en hún svaraði þeim ekki þar sem hún taldi dóminn ranglátan.<ref name="amnesty.org">{{Cite web|date=2021-11-18|title=Iran: Release arbitrarily detained rights activist at imminent risk of flogging|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/11/iran-release-narges-mohammadi/|access-date=2021-11-23|website=Amnesty International|language=en}}</ref> Í nóvember 2021 var Mohammadi handtekin í Karaj í Alborz-héraði á meðan hún var viðstödd minningarathöfn fyrir Ebrahim Ketabdar, sem var drepinn af írönskum öryggissveitum í mótmælum í nóvember 2019.<ref name="amnesty.org"/> Á tíma [[Mótmælin í Íran 2022|mótmælanna sem hófust vegna dauða Möhsu Amini]] í haldi írönsku siðgæðislögreglunnar árið 2022 gaf Narges Mohammadi út skýrslu þar sem farið var yfir kynferðislegt og líkamlegt ofbeldi gegn konum. Í janúar 2023 gaf hún út skýrslu þar sem farið var yfir aðstæður kvenna í Evin-fangelsi, meðal annars lista yfir 58 fanga og yfirheyrsluferlin og pyntingarnar sem þær hefðu verið beittar. 57 kvennanna höfðu varið samtals 8.350 dögum í einangrunarvist. 56 þeirra voru dæmdar til 3.300 mánuða samtals. ==Tilvísanir== <references/> {{Friðarverðlaun Nóbels}} {{DEFAULTSORT:Mohammadi, Narges}} {{f|1972}} [[Flokkur:Íranskir aðgerðasinnar]] [[Flokkur:Íranskir blaðamenn]] [[Flokkur:Handhafar friðarverðlauna Nóbels]] sd2a2vr3hu32loji2zhbp15fp58l55f 0 183701 1982841 1966602 2026-10-15T22:19:44Z Bjarki S 9 1982841 wikitext text/x-wiki Í [[Alþingiskosningar 2024|Alþingiskosningunum 30. nóvember 2024]] náðu eftirfarandi þingmenn kjöri: {| class="wikitable" ! colspan="3" |[[Reykjavíkurkjördæmi norður]] ! colspan="3" |[[Reykjavíkurkjördæmi suður]] ! colspan="3" |[[Suðvesturkjördæmi]] |- !Nr. !Þingmaður !<span title="Útkomutala">Útk.</span> !Nr. !Þingmaður !<span title="Útkomutala">Útk.</span> !Nr. !Þingmaður !<span title="Útkomutala">Útk.</span> |- |1. |[[Kristrún Frostadóttir]] {{LB|S}} | style="font-size:85%; text-align:right"|9.653,00 |1. |[[Jóhann Páll Jóhannsson]] {{LB|S}} | style="font-size:85%; text-align:right" |8.541,00 |1. |[[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarni Benediktsson]] {{LB|D}} {{ref|c|[c]}} | style="font-size:85%; text-align:right" |14.997,00 |- |2. |[[Guðlaugur Þór Þórðarson]] {{LB|D}} | style="font-size:85%; text-align:right" |6.459,00 |2. |[[Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir]] {{LB|C}} | style="font-size:85%; text-align:right" |6.581,00 |2. |[[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir]] {{LB|C}} | style="font-size:85%; text-align:right" |12.829,00 |- |3. |[[Hanna Katrín Friðriksson]] {{LB|C}} | style="font-size:85%; text-align:right" |6.043,00 |3. |[[Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir]] {{LB|D}} {{ref|g|[g]}} | style="font-size:85%; text-align:right" | 6.553,00 |3. |[[Alma Möller]] {{LB|S}} | style="font-size:85%; text-align:right" |12.324,00 |- |4. |[[Þórður Snær Júlíusson]] {{LB|S}} {{ref|a|[a]}} | style="font-size:85%; text-align:right" |4.826,50 |4. |[[Inga Sæland]] {{LB|F}} | style="font-size:85%; text-align:right" |5.022,00 |4. |[[Bergþór Ólason]] {{LB|M}} | style="font-size:85%; text-align:right" |7.689,00 |- |5. |[[Ragnar Þór Ingólfsson]] {{LB|F}} | style="font-size:85%; text-align:right" | 4.400,00 |5. |[[Ragna Sigurðardóttir (f. 1992)|Ragna Sigurðardóttir]] {{LB|S}} | style="font-size:85%; text-align:right" |4.270,50 |5. |[[Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir]] {{LB|D}} {{ref|f|[f]}} | style="font-size:85%; text-align:right" |7.498,50 |- |6. |[[Sigríður Andersen|Sigríður Á. Andersen]] {{LB|M}} | style="font-size:85%; text-align:right" |3.284,00 |6. |[[Snorri Másson]] {{LB|M}} | style="font-size:85%; text-align:right" |3.917,00 |6. |[[Guðmundur Ingi Kristinsson]] {{LB|F}} {{ref|e|[e]}} | style="font-size:85%; text-align:right" |7.014,00 |- |7. |[[Diljá Mist Einarsdóttir]] {{LB|D}} | style="font-size:85%; text-align:right" |3.229,50 |7. |[[Jón Gnarr]] {{LB|C}} {{LB|D}} {{ref|i|[i]}} | style="font-size:85%; text-align:right" |3.290,50 |7. |[[Sigmar Guðmundsson]] {{LB|C}} | style="font-size:85%; text-align:right" |6.414,50 |- |8. |[[Dagur B. Eggertsson]] {{LB|S}} {{ref|b1|[b]}} | style="font-size:85%; text-align:right" |3.217,67 |8. |[[Hildur Sverrisdóttir]] {{LB|D}} | style="font-size:85%; text-align:right" |3.276,50 |8. |[[Guðmundur Ari Sigurjónsson]] {{LB|S}} | style="font-size:85%; text-align:right" |6.162,00 |- |9. |[[Pawel Bartoszek]] {{LB|C}} | style="font-size:85%; text-align:right" |3.021,50 |9. |[[Kristján Þórður Snæbjarnarson]] {{LB|S}} | style="font-size:85%; text-align:right" |2.847,00 |9. |[[Bryndís Haraldsdóttir]] {{LB|D}} | style="font-size:85%; text-align:right" |4.999,00 |- |10. |[[Grímur Grímsson]] {{LB|C}} | style="font-size:85%; text-align:center" |J6 |10. |[[Kolbrún Baldursdóttir]] {{LB|F}} | style="font-size:85%; text-align:center" |J4 |10. |[[Eiríkur Björn Björgvinsson]] {{LB|C}} | style="font-size:85%; text-align:right" |4.276,33 |- |11. |[[Dagbjört Hákonardóttir]] {{LB|S}} | style="font-size:85%; text-align:center" |J8 |11. |[[Jón Pétur Zimsen]] {{LB|D}} | style="font-size:85%; text-align:center" |J5 |11. |[[Þórunn Sveinbjarnardóttir]] {{LB|S}} | style="font-size:85%; text-align:right" |4.108,00 |- | | | | | | |12. |[[Nanna Margrét Gunnlaugsdóttir]] {{LB|M}} | style="font-size:85%; text-align:center" |3.844,50 |- | | | | | | |13. |[[Rósa Guðbjartsdóttir]] {{LB|D}} | style="font-size:85%; text-align:center" |J7 |- | | | | | | |14. |[[Jónína Björk Óskarsdóttir]] {{LB|F}} | style="font-size:85%; text-align:center" |J9 |- ! colspan="3" |[[Norðvesturkjördæmi]] ! colspan="3" |[[Norðausturkjördæmi]] ! colspan="3" |[[Suðurkjördæmi]] |- !Nr. !Þingmaður !<span title="Útkomutala">Útk.</span> !Nr. !Þingmaður !<span title="Útkomutala">Útk.</span> !Nr. !Þingmaður !<span title="Útkomutala">Útk.</span> |- |1. |[[Ólafur Adolfsson]] {{LB|D}} | style="font-size:85%; text-align:right" |3.249,00 |1. |[[Logi Einarsson]] {{LB|S}} | style="font-size:85%; text-align:right" |5.183,00 |1. |[[Ásthildur Lóa Þórsdóttir]] {{LB|F}} | style="font-size:85%; text-align:right" |6.354,00 |- |2. |[[Eyjólfur Ármannsson]] {{LB|F}} | style="font-size:85%; text-align:right" |3.023,00 |2. |[[Sigmundur Davíð Gunnlaugsson]] {{LB|M}} | style="font-size:85%; text-align:right" |3.818,00 |2. |[[Guðrún Hafsteinsdóttir]] {{LB|D}} | style="font-size:85%; text-align:right" |6.233,00 |- |3. |[[Arna Lára Jónsdóttir]] {{LB|S}} | style="font-size:85%; text-align:right" |2.871,00 |3. |[[Jens Garðar Helgason]] {{LB|D}} | style="font-size:85%; text-align:right" |3.652,00 |3. |[[Víðir Reynisson]] {{LB|S}} | style="font-size:85%; text-align:right" |5.519,00 |- |4. |[[Ingibjörg Davíðsdóttir]] {{LB|M}} | style="font-size:85%; text-align:right" |2.669,00 |4. |[[Sigurjón Þórðarson]] {{LB|F}} | style="font-size:85%; text-align:right" |3.475,00 |4. |[[Karl Gauti Hjaltason]] {{LB|M}} | style="font-size:85%; text-align:right" |4.322,00 |- |5. |[[Stefán Vagn Stefánsson]] {{LB|B}} | style="font-size:85%; text-align:right" |2.406,00 |5. |[[Ingibjörg Ólöf Isaksen]] {{LB|B}} | style="font-size:85%; text-align:right" |3.445,00 |5. |[[Halla Hrund Logadóttir]] {{LB|B}} | style="font-size:85%; text-align:right" |3.806,00 |- |6. |[[María Rut Kristinsdóttir]] {{LB|C}} | style="font-size:85%; text-align:right" |2.286,00 |6. |[[Eydís Ásbjörnsdóttir]] {{LB|S}} | style="font-size:85%; text-align:right" |2.591,50 |6. |[[Guðbrandur Einarsson]] {{LB|C}} {{ref|d|[d]}} | style="font-size:85%; text-align:right" |3.571,00 |- |7. |[[Lilja Rafney Magnúsdóttir]] {{LB|F}} | style="font-size:85%; text-align:right" |J2 |7. |[[Ingvar Þóroddsson]] {{LB|C}} | style="font-size:85%; text-align:right" |2.296,00 |7. |[[Sigurður Helgi Pálmason]] {{LB|F}} | style="font-size:85%; text-align:right" |3.177,00 |- | | | style="font-size:85%; text-align:center" | |8. |[[Þorgrímur Sigmundsson]] {{LB|M}} | style="font-size:85%; text-align:right" |1.909,00 |8. |[[Vilhjálmur Árnason (stjórnmálamaður)|Vilhjálmur Árnason]] {{LB|D}} {{ref|h|[h]}} | style="font-size:85%; text-align:right" |3.116,50 |- | | | |9. |[[Njáll Trausti Friðbertsson]] {{LB|D}} | style="font-size:85%; text-align:right" |1.826,00 |9. |[[Ása Berglind Hjálmarsdóttir]] {{LB|S}} | style="font-size:85%; text-align:right" |2.759,50 |- | | | |10. |[[Þórarinn Ingi Pétursson]] {{LB|B}} | style="font-size:85%; text-align:center" |J1 |10. |[[Sigurður Ingi Jóhannsson]] {{LB|B}} | style="font-size:85%; text-align:center" |J3 |- | colspan="9" style="font-size:85%; text-align:center" |Kjördæmasætum er úthlutað samkvæmt hæstu útkomutölum skv. [[D'Hondt-reglan|D'Hondt-reglu]]. J1 til J9 eru [[jöfnunarsæti]] í þeirri röð sem þeim er úthlutað á framboð og kjördæmi. Heimild: [https://assets.ctfassets.net/8k0h54kbe6bj/6YWRXsSblaUrKKWRZTrade/ecb23e2ff3230f5dfc0e9fa4d3c6f867/uthlutun2024skyrslaSign.pdf Úthlutunarskýrsla Landkjörstjórnar] |} == Nánar um kjörna alþingismenn == 35 karlar náðu kjöri en 28 konur. Yngsti kjörni þingmaðurinn var [[Ingvar Þóroddsson]] en hann var 26 ára gamall. Elsti kjörni þingmaðurinn var [[Jónína Björk Óskarsdóttir]] en hún var 71 árs gömul. Starfsaldursforseti nýkjörins þings var [[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir]]. 21 þingmenn voru nýliðar á móti 42 sem áður höfðu gegnt þingmennsku. Mikil endurnýjun var á þingi í kosningunum en ríkisstjórnarflokkarnir misstu umtalsvert fylgi í kosningunum. [[Samfylkingin]], [[Viðreisn]], [[Flokkur fólksins]] og [[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokkurinn]] bættu við sig umtalsverðu fylgi en [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] og [[Píratar]] þurrkuðust út af þingi í fyrsta skipti í sögu flokkanna.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2024-12-01-lokatolur-fleyttu-sigurdi-inga-inn-a-thing-429750|title=Lokatölur fleyttu Sigurði Inga inn á þing - RÚV.is|last=RÚV|first=Fréttastofa|date=2024-12-01|website=RÚV|access-date=2024-12-01}}</ref> Nokkrir þingmenn sneru aftur á alþingi en það eru [[Karl Gauti Hjaltason]], [[Sigríður Andersen|Sigríður Á. Andersen]], [[Lilja Rafney Magnúsdóttir]], [[Pawel Bartoszek]] og [[Sigurjón Þórðarson]]. Þá hafa nokkrir nýkjörnir þingmenn áður tekið sæti á þingi sem varaþingmenn. Tveir fyrrverandi [[Borgarstjóri Reykjavíkur|borgarstjórar Reykjavíkur]] náðu kjöri á þing þeir [[Jón Gnarr]] og [[Dagur B. Eggertsson]] í sitthvoru Reykjavíkurkjördæminu. Þá náðu [[Eiríkur Björn Björgvinsson]] fyrrverandi bæjarstjóri [[Akureyri|Akureyrar]] og [[Rósa Guðbjartsdóttir]] fráfarandi bæjarstjóri [[Hafnarfjörður|Hafnarfjarðar]] bæði kjöri í Suðvesturkjördæmi.<ref>[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2024-12-01-hverjir-eru-nyju-thingmennirnir-429874 Hverjir eru nýju þingmennirnir] Rúv, sótt 1. desember, 2024</ref> == Útstrikanir og breytingar áður en þing kom saman == :{{note|a|a}} Í aðdraganda kosninga lýsti [[Þórður Snær Júlíusson]] því yfir að hann myndi ekki taka sæti á Alþingi vegna máls sem varðaði ósmekkleg gömul bloggskrif. Við það varð [[Dagur B. Eggertsson]] að fjórða þingmanni kjördæmisins, [[Dagbjört Hákonardóttir]] að áttunda þingmanni og [[Sigmundur Ernir Rúnarsson]] kom nýr inn á þing sem ellefti þingmaður þess. :{{note|b|b}}[[Dagur B. Eggertsson]] var í 2. sæti framboðslista Samfylkingarinnar en var strikaður út eða færður neðar á lista á 1.453 atkvæðisseðlum og féll því niður um eitt sæti. :{{note|c|c}}Þann 6. janúar 2025 lýsti [[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarni Benediktsson]] því yfir að hann myndi hætta sem formaður Sjálfstæðisflokksins og ekki taka sæti á Alþingi. Við það verður [[Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir]] að fyrsta þingmanni kjördæmisins, [[Bryndís Haraldsdóttir]] að fimmta og [[Rósa Guðbjartsdóttir]] að níunda. [[Jón Gunnarsson]] kemur þá inn á þing sem þrettándi þingmaður Suðvesturkjördæmis. ==Breytingar á kjörtímabilinu== :{{note|d|d}}{{LB|C}}→{{LB|C}} - 16. janúar 2026. [[Guðbrandur Einarsson]] sagði af sér þingmennsku. [[Sandra Sigurðardóttir (f. 1983)|Sandra Sigurðardóttir]] tók við sæti hans. :{{note|e|e}}{{LB|F}}→{{LB|X}} - 13. apríl 2026. [[Guðmundur Ingi Kristinsson]] sagði skilið við [[Flokkur fólksins|Flokk fólksins]] og varð þingmaður utan flokka. :{{note|f|f}}{{LB|D}}→{{LB|D}} - 20. apríl 2026. [[Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir]] sagði af sér þingmennsku. Við það varð [[Bryndís Haraldsdóttir]] fyrsti þingmaður kjördæmisins, [[Rósa Guðbjartsdóttir]] að þeim fimmta, [[Jón Gunnarsson]] að níunda og [[Árni Helgason (f. 1981)|Árni Helgason]] kom nýr inn á þing sem þrettándi þingmaður Suðvesturkjördæmis. :{{note|g|g}}{{LB|D}}→{{LB|D}} - 3. júní 2026. [[Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir]] sagði af sér þingmennsku. Við það varð [[Hildur Sverrisdóttir]] þriðji þingmaður kjördæmisins, [[Jón Pétur Zimsen]] að þeim áttunda og [[Sigurður Örn Hilmarsson]] kom nýr inn á þing sem ellefti þingmaður Reykjavíkurkjördæmis suður. :{{note|h|h}}{{LB|D}}→{{LB|D}} - 8. júní 2026. [[Vilhjálmur Árnason (stjórnmálamaður)|Vilhjálmur Árnason]] sagði af sér þingmennsku til þess að verða bæjarstjóri [[Reykjanesbær|Reykjanesbæjar]]. Við það kom [[Ingveldur Anna Sigurðardóttir]] ný inn á þing sem áttundi þingmaður Suðurkjördæmis. :{{note|i|i}}{{LB|C}}→{{LB|X}} - 15. október 2026. [[Jón Gnarr]] sagði skilið við þingflokk Viðreisnar og varð þingmaður utan flokka. {{röð|listi=Kjörnir [[Alþingi|alþingismenn]]|fyrir=[[Kjörnir alþingismenn 2021]]|eftir=[[Kjörnir alþingismenn 2028]]}} == Tilvísanir == [[Flokkur:Alþingiskosningar 2024| ]] [[Flokkur:Kjörnir Alþingismenn 2021-2030| ]] [[Flokkur:Listar yfir alþingismenn eftir kosningaári|2024]] ojvhbwqzvd0oxmeqnpbgabiawgbe555 1982842 1982841 2026-10-15T22:20:41Z Bjarki S 9 1982842 wikitext text/x-wiki Í [[Alþingiskosningar 2024|Alþingiskosningunum 30. nóvember 2024]] náðu eftirfarandi þingmenn kjöri: {| class="wikitable" ! colspan="3" |[[Reykjavíkurkjördæmi norður]] ! colspan="3" |[[Reykjavíkurkjördæmi suður]] ! colspan="3" |[[Suðvesturkjördæmi]] |- !Nr. !Þingmaður !<span title="Útkomutala">Útk.</span> !Nr. !Þingmaður !<span title="Útkomutala">Útk.</span> !Nr. !Þingmaður !<span title="Útkomutala">Útk.</span> |- |1. |[[Kristrún Frostadóttir]] {{LB|S}} | style="font-size:85%; text-align:right"|9.653,00 |1. |[[Jóhann Páll Jóhannsson]] {{LB|S}} | style="font-size:85%; text-align:right" |8.541,00 |1. |[[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarni Benediktsson]] {{LB|D}} {{ref|c|[c]}} | style="font-size:85%; text-align:right" |14.997,00 |- |2. |[[Guðlaugur Þór Þórðarson]] {{LB|D}} | style="font-size:85%; text-align:right" |6.459,00 |2. |[[Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir]] {{LB|C}} | style="font-size:85%; text-align:right" |6.581,00 |2. |[[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir]] {{LB|C}} | style="font-size:85%; text-align:right" |12.829,00 |- |3. |[[Hanna Katrín Friðriksson]] {{LB|C}} | style="font-size:85%; text-align:right" |6.043,00 |3. |[[Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir]] {{LB|D}} {{ref|g|[g]}} | style="font-size:85%; text-align:right" | 6.553,00 |3. |[[Alma Möller]] {{LB|S}} | style="font-size:85%; text-align:right" |12.324,00 |- |4. |[[Þórður Snær Júlíusson]] {{LB|S}} {{ref|a|[a]}} | style="font-size:85%; text-align:right" |4.826,50 |4. |[[Inga Sæland]] {{LB|F}} | style="font-size:85%; text-align:right" |5.022,00 |4. |[[Bergþór Ólason]] {{LB|M}} | style="font-size:85%; text-align:right" |7.689,00 |- |5. |[[Ragnar Þór Ingólfsson]] {{LB|F}} | style="font-size:85%; text-align:right" | 4.400,00 |5. |[[Ragna Sigurðardóttir (f. 1992)|Ragna Sigurðardóttir]] {{LB|S}} | style="font-size:85%; text-align:right" |4.270,50 |5. |[[Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir]] {{LB|D}} {{ref|f|[f]}} | style="font-size:85%; text-align:right" |7.498,50 |- |6. |[[Sigríður Andersen|Sigríður Á. Andersen]] {{LB|M}} | style="font-size:85%; text-align:right" |3.284,00 |6. |[[Snorri Másson]] {{LB|M}} | style="font-size:85%; text-align:right" |3.917,00 |6. |[[Guðmundur Ingi Kristinsson]] {{LB|F}} {{ref|e|[e]}} | style="font-size:85%; text-align:right" |7.014,00 |- |7. |[[Diljá Mist Einarsdóttir]] {{LB|D}} | style="font-size:85%; text-align:right" |3.229,50 |7. |[[Jón Gnarr]] {{LB|C}} {{ref|i|[i]}} | style="font-size:85%; text-align:right" |3.290,50 |7. |[[Sigmar Guðmundsson]] {{LB|C}} | style="font-size:85%; text-align:right" |6.414,50 |- |8. |[[Dagur B. Eggertsson]] {{LB|S}} {{ref|b1|[b]}} | style="font-size:85%; text-align:right" |3.217,67 |8. |[[Hildur Sverrisdóttir]] {{LB|D}} | style="font-size:85%; text-align:right" |3.276,50 |8. |[[Guðmundur Ari Sigurjónsson]] {{LB|S}} | style="font-size:85%; text-align:right" |6.162,00 |- |9. |[[Pawel Bartoszek]] {{LB|C}} | style="font-size:85%; text-align:right" |3.021,50 |9. |[[Kristján Þórður Snæbjarnarson]] {{LB|S}} | style="font-size:85%; text-align:right" |2.847,00 |9. |[[Bryndís Haraldsdóttir]] {{LB|D}} | style="font-size:85%; text-align:right" |4.999,00 |- |10. |[[Grímur Grímsson]] {{LB|C}} | style="font-size:85%; text-align:center" |J6 |10. |[[Kolbrún Baldursdóttir]] {{LB|F}} | style="font-size:85%; text-align:center" |J4 |10. |[[Eiríkur Björn Björgvinsson]] {{LB|C}} | style="font-size:85%; text-align:right" |4.276,33 |- |11. |[[Dagbjört Hákonardóttir]] {{LB|S}} | style="font-size:85%; text-align:center" |J8 |11. |[[Jón Pétur Zimsen]] {{LB|D}} | style="font-size:85%; text-align:center" |J5 |11. |[[Þórunn Sveinbjarnardóttir]] {{LB|S}} | style="font-size:85%; text-align:right" |4.108,00 |- | | | | | | |12. |[[Nanna Margrét Gunnlaugsdóttir]] {{LB|M}} | style="font-size:85%; text-align:center" |3.844,50 |- | | | | | | |13. |[[Rósa Guðbjartsdóttir]] {{LB|D}} | style="font-size:85%; text-align:center" |J7 |- | | | | | | |14. |[[Jónína Björk Óskarsdóttir]] {{LB|F}} | style="font-size:85%; text-align:center" |J9 |- ! colspan="3" |[[Norðvesturkjördæmi]] ! colspan="3" |[[Norðausturkjördæmi]] ! colspan="3" |[[Suðurkjördæmi]] |- !Nr. !Þingmaður !<span title="Útkomutala">Útk.</span> !Nr. !Þingmaður !<span title="Útkomutala">Útk.</span> !Nr. !Þingmaður !<span title="Útkomutala">Útk.</span> |- |1. |[[Ólafur Adolfsson]] {{LB|D}} | style="font-size:85%; text-align:right" |3.249,00 |1. |[[Logi Einarsson]] {{LB|S}} | style="font-size:85%; text-align:right" |5.183,00 |1. |[[Ásthildur Lóa Þórsdóttir]] {{LB|F}} | style="font-size:85%; text-align:right" |6.354,00 |- |2. |[[Eyjólfur Ármannsson]] {{LB|F}} | style="font-size:85%; text-align:right" |3.023,00 |2. |[[Sigmundur Davíð Gunnlaugsson]] {{LB|M}} | style="font-size:85%; text-align:right" |3.818,00 |2. |[[Guðrún Hafsteinsdóttir]] {{LB|D}} | style="font-size:85%; text-align:right" |6.233,00 |- |3. |[[Arna Lára Jónsdóttir]] {{LB|S}} | style="font-size:85%; text-align:right" |2.871,00 |3. |[[Jens Garðar Helgason]] {{LB|D}} | style="font-size:85%; text-align:right" |3.652,00 |3. |[[Víðir Reynisson]] {{LB|S}} | style="font-size:85%; text-align:right" |5.519,00 |- |4. |[[Ingibjörg Davíðsdóttir]] {{LB|M}} | style="font-size:85%; text-align:right" |2.669,00 |4. |[[Sigurjón Þórðarson]] {{LB|F}} | style="font-size:85%; text-align:right" |3.475,00 |4. |[[Karl Gauti Hjaltason]] {{LB|M}} | style="font-size:85%; text-align:right" |4.322,00 |- |5. |[[Stefán Vagn Stefánsson]] {{LB|B}} | style="font-size:85%; text-align:right" |2.406,00 |5. |[[Ingibjörg Ólöf Isaksen]] {{LB|B}} | style="font-size:85%; text-align:right" |3.445,00 |5. |[[Halla Hrund Logadóttir]] {{LB|B}} | style="font-size:85%; text-align:right" |3.806,00 |- |6. |[[María Rut Kristinsdóttir]] {{LB|C}} | style="font-size:85%; text-align:right" |2.286,00 |6. |[[Eydís Ásbjörnsdóttir]] {{LB|S}} | style="font-size:85%; text-align:right" |2.591,50 |6. |[[Guðbrandur Einarsson]] {{LB|C}} {{ref|d|[d]}} | style="font-size:85%; text-align:right" |3.571,00 |- |7. |[[Lilja Rafney Magnúsdóttir]] {{LB|F}} | style="font-size:85%; text-align:right" |J2 |7. |[[Ingvar Þóroddsson]] {{LB|C}} | style="font-size:85%; text-align:right" |2.296,00 |7. |[[Sigurður Helgi Pálmason]] {{LB|F}} | style="font-size:85%; text-align:right" |3.177,00 |- | | | style="font-size:85%; text-align:center" | |8. |[[Þorgrímur Sigmundsson]] {{LB|M}} | style="font-size:85%; text-align:right" |1.909,00 |8. |[[Vilhjálmur Árnason (stjórnmálamaður)|Vilhjálmur Árnason]] {{LB|D}} {{ref|h|[h]}} | style="font-size:85%; text-align:right" |3.116,50 |- | | | |9. |[[Njáll Trausti Friðbertsson]] {{LB|D}} | style="font-size:85%; text-align:right" |1.826,00 |9. |[[Ása Berglind Hjálmarsdóttir]] {{LB|S}} | style="font-size:85%; text-align:right" |2.759,50 |- | | | |10. |[[Þórarinn Ingi Pétursson]] {{LB|B}} | style="font-size:85%; text-align:center" |J1 |10. |[[Sigurður Ingi Jóhannsson]] {{LB|B}} | style="font-size:85%; text-align:center" |J3 |- | colspan="9" style="font-size:85%; text-align:center" |Kjördæmasætum er úthlutað samkvæmt hæstu útkomutölum skv. [[D'Hondt-reglan|D'Hondt-reglu]]. J1 til J9 eru [[jöfnunarsæti]] í þeirri röð sem þeim er úthlutað á framboð og kjördæmi. Heimild: [https://assets.ctfassets.net/8k0h54kbe6bj/6YWRXsSblaUrKKWRZTrade/ecb23e2ff3230f5dfc0e9fa4d3c6f867/uthlutun2024skyrslaSign.pdf Úthlutunarskýrsla Landkjörstjórnar] |} == Nánar um kjörna alþingismenn == 35 karlar náðu kjöri en 28 konur. Yngsti kjörni þingmaðurinn var [[Ingvar Þóroddsson]] en hann var 26 ára gamall. Elsti kjörni þingmaðurinn var [[Jónína Björk Óskarsdóttir]] en hún var 71 árs gömul. Starfsaldursforseti nýkjörins þings var [[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir]]. 21 þingmenn voru nýliðar á móti 42 sem áður höfðu gegnt þingmennsku. Mikil endurnýjun var á þingi í kosningunum en ríkisstjórnarflokkarnir misstu umtalsvert fylgi í kosningunum. [[Samfylkingin]], [[Viðreisn]], [[Flokkur fólksins]] og [[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokkurinn]] bættu við sig umtalsverðu fylgi en [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] og [[Píratar]] þurrkuðust út af þingi í fyrsta skipti í sögu flokkanna.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2024-12-01-lokatolur-fleyttu-sigurdi-inga-inn-a-thing-429750|title=Lokatölur fleyttu Sigurði Inga inn á þing - RÚV.is|last=RÚV|first=Fréttastofa|date=2024-12-01|website=RÚV|access-date=2024-12-01}}</ref> Nokkrir þingmenn sneru aftur á alþingi en það eru [[Karl Gauti Hjaltason]], [[Sigríður Andersen|Sigríður Á. Andersen]], [[Lilja Rafney Magnúsdóttir]], [[Pawel Bartoszek]] og [[Sigurjón Þórðarson]]. Þá hafa nokkrir nýkjörnir þingmenn áður tekið sæti á þingi sem varaþingmenn. Tveir fyrrverandi [[Borgarstjóri Reykjavíkur|borgarstjórar Reykjavíkur]] náðu kjöri á þing þeir [[Jón Gnarr]] og [[Dagur B. Eggertsson]] í sitthvoru Reykjavíkurkjördæminu. Þá náðu [[Eiríkur Björn Björgvinsson]] fyrrverandi bæjarstjóri [[Akureyri|Akureyrar]] og [[Rósa Guðbjartsdóttir]] fráfarandi bæjarstjóri [[Hafnarfjörður|Hafnarfjarðar]] bæði kjöri í Suðvesturkjördæmi.<ref>[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2024-12-01-hverjir-eru-nyju-thingmennirnir-429874 Hverjir eru nýju þingmennirnir] Rúv, sótt 1. desember, 2024</ref> == Útstrikanir og breytingar áður en þing kom saman == :{{note|a|a}} Í aðdraganda kosninga lýsti [[Þórður Snær Júlíusson]] því yfir að hann myndi ekki taka sæti á Alþingi vegna máls sem varðaði ósmekkleg gömul bloggskrif. Við það varð [[Dagur B. Eggertsson]] að fjórða þingmanni kjördæmisins, [[Dagbjört Hákonardóttir]] að áttunda þingmanni og [[Sigmundur Ernir Rúnarsson]] kom nýr inn á þing sem ellefti þingmaður þess. :{{note|b|b}}[[Dagur B. Eggertsson]] var í 2. sæti framboðslista Samfylkingarinnar en var strikaður út eða færður neðar á lista á 1.453 atkvæðisseðlum og féll því niður um eitt sæti. :{{note|c|c}}Þann 6. janúar 2025 lýsti [[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarni Benediktsson]] því yfir að hann myndi hætta sem formaður Sjálfstæðisflokksins og ekki taka sæti á Alþingi. Við það verður [[Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir]] að fyrsta þingmanni kjördæmisins, [[Bryndís Haraldsdóttir]] að fimmta og [[Rósa Guðbjartsdóttir]] að níunda. [[Jón Gunnarsson]] kemur þá inn á þing sem þrettándi þingmaður Suðvesturkjördæmis. ==Breytingar á kjörtímabilinu== :{{note|d|d}}{{LB|C}}→{{LB|C}} - 16. janúar 2026. [[Guðbrandur Einarsson]] sagði af sér þingmennsku. [[Sandra Sigurðardóttir (f. 1983)|Sandra Sigurðardóttir]] tók við sæti hans. :{{note|e|e}}{{LB|F}}→{{LB|X}} - 13. apríl 2026. [[Guðmundur Ingi Kristinsson]] sagði skilið við [[Flokkur fólksins|Flokk fólksins]] og varð þingmaður utan flokka. :{{note|f|f}}{{LB|D}}→{{LB|D}} - 20. apríl 2026. [[Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir]] sagði af sér þingmennsku. Við það varð [[Bryndís Haraldsdóttir]] fyrsti þingmaður kjördæmisins, [[Rósa Guðbjartsdóttir]] að þeim fimmta, [[Jón Gunnarsson]] að níunda og [[Árni Helgason (f. 1981)|Árni Helgason]] kom nýr inn á þing sem þrettándi þingmaður Suðvesturkjördæmis. :{{note|g|g}}{{LB|D}}→{{LB|D}} - 3. júní 2026. [[Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir]] sagði af sér þingmennsku. Við það varð [[Hildur Sverrisdóttir]] þriðji þingmaður kjördæmisins, [[Jón Pétur Zimsen]] að þeim áttunda og [[Sigurður Örn Hilmarsson]] kom nýr inn á þing sem ellefti þingmaður Reykjavíkurkjördæmis suður. :{{note|h|h}}{{LB|D}}→{{LB|D}} - 8. júní 2026. [[Vilhjálmur Árnason (stjórnmálamaður)|Vilhjálmur Árnason]] sagði af sér þingmennsku til þess að verða bæjarstjóri [[Reykjanesbær|Reykjanesbæjar]]. Við það kom [[Ingveldur Anna Sigurðardóttir]] ný inn á þing sem áttundi þingmaður Suðurkjördæmis. :{{note|i|i}}{{LB|C}}→{{LB|X}} - 15. október 2026. [[Jón Gnarr]] sagði skilið við þingflokk Viðreisnar og varð þingmaður utan flokka. {{röð|listi=Kjörnir [[Alþingi|alþingismenn]]|fyrir=[[Kjörnir alþingismenn 2021]]|eftir=[[Kjörnir alþingismenn 2028]]}} == Tilvísanir == [[Flokkur:Alþingiskosningar 2024| ]] [[Flokkur:Kjörnir Alþingismenn 2021-2030| ]] [[Flokkur:Listar yfir alþingismenn eftir kosningaári|2024]] 21r82rx2lphc7fe3wy33du1wmak1bbp 0 184559 1982862 1982342 2026-10-16T02:18:06Z Stephan1000000 67773 142 1982862 wikitext text/x-wiki {{Sjónvarpsþáttur | mynd = American Horror Story (FX television series) red logo.svg | tegund = [[Hrollvekja]] | skapari = {{Plainlist| * [[Ryan Murphy]] * [[Brad Falchuk]]}} | land = [[Bandaríkin]] | tungumál = [[Enska]] | fjöldi_þáttaraða = 13 | fjöldi_þátta = 142 | lengd = 32–73 mínútur | framleiðsla = {{Plainlist| * Brad Falchuk Teley-Vision * {{nowrap|Ryan Murphy Television}} * [[20th Television]] }} | sjónvarpsstöð = [[FX (sjónvarpsstöð)|FX]] | fyrsti_þáttur = {{Start date|2011|10|5}} | síðasti_þáttur = {{End date|í dag}} }} '''''American Horror Story''''' ('''''AHS''''') eru bandarískir [[hrollvekja|hrollvekjuþættir]], búnir til af [[Ryan Murphy]] og [[Brad Falchuk]] fyrir sjónvarpsstöðina [[FX (sjónvarpsstöð)|FX]]. Hver þáttaröð er sjálfstæð smásería með nýjum persónum og söguþráðum, þó sumar fá innblástur frá raunverulegum atburðum.<ref>{{Cite web |last=Pehanick |first=Maggie |date=April 24, 2016 |title=The True Stories Behind 18 American Horror Story Characters |url=http://www.popsugar.com/entertainment/American-Horror-Story-Characters-Based-Real-People-36364636 |access-date=May 8, 2016 |website=Popsugar.com |archive-date=May 13, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160513153010/http://www.popsugar.com/entertainment/American-Horror-Story-Characters-Based-Real-People-36364636 |url-status=live }}</ref> == Þáttaraðir == {{Series overview | auxA = Title | color1 = #9A222A | link1 = | auxA1 = ''Murder House'' | episodes1 = 12 | start1 = {{Start date|2011|10|5}} | end1 = {{End date|2011|12|21}} | color2 = #14131A | link2 = | auxA2 = ''Asylum'' | episodes2 = 13 | start2 = {{Start date|2012|10|17}} | end2 = {{End date|2013|1|23}} | color3 = #662C35 | link3 = | auxA3 = ''Coven'' | episodes3 = 13 | start3 = {{Start date|2013|10|9}} | end3 = {{End date|2014|1|29}} | color4 = #095457 | link4 = | auxA4 = ''Freak Show'' | episodes4 = 13 | start4 = {{Start date|2014|10|8}} | end4 = {{End date|2015|1|21}} | color5 = #453C11 | link5 = | auxA5 = ''Hotel'' | episodes5 = 12 | start5 = {{Start date|2015|10|7}} | end5 = {{End date|2016|1|13}} | color6 = #DCC89F | link6 = | auxA6 = ''Roanoke'' | episodes6 = 10 | start6 = {{Start date|2016|9|14}} | end6 = {{End date|2016|11|16}} | color7 = #F6BB02 | link7 = | auxA7 = ''Cult'' | episodes7 = 11 | start7 = {{Start date|2017|9|5}} | end7 = {{End date|2017|11|14}} | color8 = #FF6048 | link8 = | auxA8 = ''Apocalypse'' | episodes8 = 10 | start8 = {{Start date|2018|9|12}} | end8 = {{End date|2018|11|14}} | color9 = #3C230D | link9 = | auxA9 = ''1984'' | episodes9 = 9 | start9 = {{Start date|2019|9|18}} | end9 = {{End date|2019|11|13}} | color10 = #0F5A90 | link10 = | auxA10A = ''Double{{nbsp}}Feature'' | auxA10Aspan = 2 | episodes10 = 10 | episodes10A = 6 | start10A = {{Start date|2021|8|25}} | end10A = {{End date|2021|9|22}} | episodes10B = 4 | start10B = {{Start date|2021|9|29}} | end10B = {{End date|2021|10|20}} | color11 = #DDEEF5 | link11 = | auxA11 = ''NYC'' | episodes11 = 10 | start11 = {{Start date|2022|10|19}} | end11 = {{End date|2022|11|16}} | color12 = #85BBDD | link12 = | auxA12A = ''Delicate'' | auxA12Aspan = 2 | episodes12 = 9 | episodes12A = 5 | start12A = {{Start date|2023|9|20}} | end12A = {{End date|2023|10|18}} | episodes12B = 4 | start12B = {{Start date|2024|4|3}} | end12B = {{End date|2024|4|24}} }} == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{Opinber vefsíða}} {{stubbur|sjónvarp}} [[Flokkur:Bandarískir sjónvarpsþættir]] i3xdg9nuj78p3mxqkbo5cer0qgvd6iu 10 188480 1982837 1934979 2026-10-15T20:59:00Z TKSnaevarr 53243 1982837 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Forsetar Úganda | title = [[Forseti Úganda|Forsetar Úganda]] | state = {{{state|autocollapse}}} | image = [[File:Flag of the President of Uganda.svg|50px]] | bodyclass = hlist | list1 = * [[Mutesa 2. af Búganda|Edward Mutesa 2.]]{{sup|1}} * [[Milton Obote]] * [[Idi Amin]] * [[Yusuf Lule]] * [[Godfrey Binaisa]] * [[Paulo Muwanga]] * Forsætisnefnd Úganda * [[Milton Obote]] * [[Bazilio Olara-Okello]]{{sup|2}} * [[Tito Okello]] * [[Yoweri Museveni]] | below = * {{sup|1}} Fór ekki með framkvæmdavald * {{sup|2}} ''de facto'' }}{{main other|[[Flokkur:Forsetar Úganda]]}}<noinclude>[[Flokkur:Stjórnmálasnið]]</noinclude> 8lic2z391wrg5cgpffwcfm0qjt8928c 0 191099 1982786 1978881 2026-10-15T12:36:42Z TKSnaevarr 53243 /* Fyrri heimsstyrjöldin */ 1982786 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = Konungur Rúmeníu | ætt = Hohenzollern-ætt | skjaldarmerki = Kingdom of Romania - Big CoA.svg | nafn = Ferdinand 1. | mynd = King Ferdinand of Romania.jpg | skírnarnafn = Ferdinand Viktor Albert Meinrad | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1865|8|24}} | fæðingarstaður = [[Sigmaringen-höll]], [[Sigmaringen]], [[Þýska ríkjasambandið|þýska ríkjasambandinu]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1927|7|20|1865|8|24}} | dánarstaður = [[Peleș-kastali|Peleș-kastala]], [[Sinaia]], [[Rúmenía|Rúmeníu]] | grafinn = [[Curtea de Argeș]], [[Rúmenía|Rúmeníu]] | ríkisár = 10. október 1914 – 20. júlí 1927 | faðir = [[Leópold, fursti af Hohenzollern]] | móðir = [[Antonía Portúgalsprinsessa]] | maki = {{gifting|[[María Rúmeníudrottning|María af Edinborg]]|1893}} | titill_maka = Drottning | börn = {{Plain list | *[[Karl 2. Rúmeníukonungur]] *[[Elísabet Grikkjadrottning]] *[[María Júgóslavíudrottning]] *[[Nikulás Rúmeníuprins]] *[[Helena Rúmeníuprinsessa]] *Mircea Rúmeníuprins}} | undirskrift = Ferdinand I of Romania signature.svg }} '''Ferdinand 1.''' (24. ágúst 1865 – 20. júlí 1927), kallaður '''sameinarinn''' ([[rúmenska]]: {{lang|ro|Întregitorul}}; {{IPA|ɨn.tre.d͡ʒiˈto.rul|lang|Ro - Intregitorul.ogg}}) var [[konungur]] [[Rúmenía|Rúmeníu]] frá 10. október 1914 til dauðadags árið 1927. Ferdinand var annar sonur [[Leópold, fursti af Hohenzollern|Leópolds fursta af Hohenzollern]] og [[Antonía Portúgalsprinsessa|Antoníu Portúgalsprinsessu]] (dóttur [[María 2. Portúgalsdrottning|Maríu 2. Portúgalsdrottningar]]). Fjölskylda hans var hluti af [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólskri]] ættkvísl [[Prússland|prússnesku]] [[Hohenzollern-ætt|Hohenzollern-konungsættarinnar]] frá [[Sváfaland]]i. Í stjórnartíð Ferdinands börðust Rúmenar með [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöldin)|bandamönnum]] gegn [[Miðveldin|miðveldunum]] í [[fyrri heimsstyrjöldin]]ni. [[Vilhjálmur 2. Þýskalandskeisari]], frændi Ferdinands, lét strika nafn hans út úr ættartölum Hohenzollern-ættarinnar eftir að Rúmenía tók afstöðu gegn Þýskalandi í stríðinu. == Æviágrip == Ferdinand var sonur [[Leópold, fursti af Hohenzollern|Leópolds fursta af Hohenzollern-Sigmaringen]] (1835-1905) og [[Antonía Portúgalsprinsessa|Antoníu Portúgalsprinsessu]] (1845-1913) og bróðursonur [[Karl 1. Rúmeníukonungur|Karls 1. Rúmeníukonungs]]. Árið 1886 lýsti Karl hann erfingja að rúmensku krúnunni. === Fyrri heimsstyrjöldin === Ferdinand tók við krúnunni þann 9. október 1914 eftir andlát Karls 1., þá 48 ára gamall. Innan tveggja ára frá valdatöku Ferdinands stóð Rúmenía á barmi styrjaldar gegn Þýskalandi, ættlands konungsins. Ferdinand var ekki eins mikill Þýskalandsvinur og Karl hafði verið en vildi þó ekki að Rúmenía berðist í [[fyrri heimsstyrjöldin]]ni gegn Þjóðverjum.{{sfn|Renouvin|1962|p=372}} Eiginkona Ferdinands, [[María Rúmeníudrottning|María frá Edinborg]], stuðlaði að því að Rúmenía sleit bandalagi sínu við Þjóðverja og gekk í lið með [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöldin)|bandamönnum]] með bréfaskrifum við frændur sína, [[Nikulás 2.|Nikulás 2. Rússakeisara]] og [[Georg 5.|Georg 5. Bretakonung]].<ref>{{lien web|url=https://shs.cairn.info/revue-guerres-mondiales-et-conflits-contemporains-2016-4-page-7?lang=fr|titre=« L’homme fort du royaume ». La reine Marie et la construction de la grande Roumanie (1913-1922)|auteur=Jean-Noël Grandhomme|pages=7 à 22|périodique= Guerres mondiales et conflits contemporains|année=2016|volume=4 |numéro=264}}.</ref> [[File:WWI Poster Rumania.jpg|thumb|left|Ferdinand með [[Vilhjálmur 2. Þýskalandskeisari|Vilhjálmi 2. Þýskalandskeisara]] á bresku áróðursplakati.]] Ferdinand neyddist til að ganga til liðs við bandamenn vegna almenningsálits Rúmena og utanríkisstefnu ríkisstjórnar [[Ion I. C. Brătianu]]. Árið 1914 hafði hann skrifað bréf til frænda síns í Þýskalandi þar sem hann sagðist vonast til þess að Þjóðverjar ynnu stríðið.<ref>{{Ouvrage |langue=ro |titre=Ultima romantică |sous-titre=viaţa Reginei Maria a României |passage=217 |éditeur=Lider |date=2004-01-01 |pages totales=544 |isbn=978-973-629-040-4 |lire en ligne=https://books.google.com/books?id=yOu5rQEACAAJ |consulté le=2015-12-26}}.</ref> Hann tók engu að síður ýmsar ákvarðanirnar sem leiddu að stríðsyfirlýsingu Rúmeníu gegn [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki]].{{sfn|Renouvin|1962|p=374}} Þegar Rúmenía var komin í stríð gegn [[Miðveldin|miðveldunum]] var Ferdinand trúr sínu ríki og heimsótti vígstöðvarnar oft. Daginn sem Rúmenía lýsti yfir stríði gegn Austurríki-Ungverjalandi fullvissaði Ferdinand austurríska sendiherrann í Búkarest að Rúmenía myndi viðhalda hlutleysi sínu. Undir lok dagsins hafði Rúmenía hins vegar slitið stjórnmálasambandi sínu við Austurríki-Ungverjaland.{{sfn|Schiavon|2011|p=137}} Árið 1917 [[Brest-Litovsk-samningurinn|sömdu Rússar um frið við Þjóðverja]] í styrjöldinni og Rúmenía neyddist því einnig til að viðurkenna ósigur gegn Þjóðverjum og bandamönnum þeirra. Eftir tillögu austurrísk-ungversks hermálafulltrúa í Búkarest sendi Ferdinand tillögu til miðveldanna um friðarviðræður þann 10. febrúar 1918.{{sfn|Renouvin|1962|p=31}} Ferdinand neyddist til að ganga að afarkostum miðveldanna þann 5. mars 1918 til þess að forðast að vera vísað frá Rúmeníu ásamt konungsætt sinni. Hann skipaði nýjan forsætisráðherra, [[Alexandru Marghiloman]], sem hafði verið hlynntur áframhaldandi hlutleysi Rúmeníu árið 1916.{{sfn|Renouvin|1962|p=532}} Rúmenar sömdu um friðarsáttmála en að endingu neitaði Ferdinand að undirrita hann. Eftir þetta sóttu bandamenn fram á vígstöðvunum í [[Þessalóníka|Þessalóníku]] og sigruðu Búlgaríu, sem barðist með miðveldunum. Ferdinand kallaði saman rúmenska herinn á ný og Rúmenía gekk aftur inn í styrjöldina við hlið bandamanna, sem unnu stríðið að lokum. Rúmenar kölluðu konunginn „Ferdinand hinn trygga“ vegna tryggðar hans við Rúmeníu. Eftir að austurrísk-ungverska keisaradæmið var leyst upp í lok fyrri heimsstyrjaldarinnar buðu ungverskir aðalsmenn honum að verða konungur Ungverjalands og sáu fyrir sér að Ungverjaland og Rúmenía yrðu í konungssambandi með landamærin frá árinu 1918. Þessar áætlanir runnu út í sandinn vegna einarðrar andstöðu rúmenskra stjórnmálamanna, sem vildu heldur að Rúmenía innlimaði austurrísk-ungverskt landsvæði þar sem íbúar voru að meirihluta rúmenskumælandi.<ref>{{Ouvrage |langue=en |prénom1=Prince Michel |nom1=Sturdza |titre=The Suicide of Europe : Memoirs of Prince Michel Sturdza Former Foreign Minister of Rumania |passage=22 |éditeur=Western Islands Publishers |année=1968 |consulté le=2016-02-26}}.</ref> Þessi útþensla varð að veruleika undir lok ársins 1918 og var viðurkennd af alþjóðasamfélaginu með Saint-Germain-sáttmálanum 1919 og Trianon-sáttmálanum 1920. === Millistríðsárin === Þann 15. október 1922 var Ferdinand krýndur konungur Stór-Rúmeníu í borginni Alba Iulia. Borgin var valin vegna táknræns mikilvægis hennar fyrir sögu Rúmeníu. Borgin hafði verið höfuðborg [[Mikael djarfi|Mikaels djarfa]], fursta af [[Vallakía|Vallakíu]], [[Transylvanía|Transylvaníu]] og [[Moldavía|Moldavíu]]. Þann 1. desember 1918 hafði endursameining Transylvaníu við Rúmeníu jafnframt verið tilkynnt 1. desember 1918. Árið 1925 þrýsti ríkisstjórn Rúmeníu á Ferdinand og son hans, [[Karl 2. Rúmeníukonungur|Karl]], að svipta Karl erfðarétti að rúmensku krúnunni vegna ósiðlegs lifnaðar hans, eyðslusemi hans í spilavítum víðs vear um Evrópu og framhjáhald hans með konu að nafni Magda Lupescu sem hafði vakið hneyskli. Ferdinand féllst að þessu og þegar hann lést árið 1927 tók sonarsonur hans, [[Mikael Rúmeníukonungur|Mikael]], því við krúnunni. Ráð ríkisstjóra var skipað undir forystu [[Miron Cristea|Mirons Cristea]], prímata [[Rúmenska rétttrúnaðarkirkjan|rúmensku rétttrúnaðarkirkjunnar]]. == Fjölskylda == Ferdinand 1. var af ættinni Hohenzollern-Sigmaringen, sem var undirgrein Hohenzollern-ættarinnar frá Svefalandi. === Hjónaband og börn === Árið 1889 kynntist Ferdinand Hélène Vacarescu, ungum rithöfundi sem naut stuðnings [[Elísabet Rúmeníudrottning|Elísabetar drottningar]], eiginkonu Karls 1. Rúmeníukonungs. Ferdinand varð ástfanginn af henni og bað um að fá að kvænast henni. Stjórnarskrá Rúmeníu bannaði hins vegar konungnum að kvænast Rúmena, sem átti að koma í veg fyrir að ein fjölskylda [[Bojarar|bojara]] næði yfirtökum í konungshirðinni. Karl konungur gerði Elísabetu útlæga til [[Neuwied]] fyrir að hvetja til stjórnarskrárbrots með stuðningi sínum við sambandið. Hélène flutti til Parísar og Ferdinand varð að finna sér ásættanlegt kvonfang. Þann 10. janúar 1893 kvæntist Ferdinand [[María Rúmeníudrottning|Maríu frá Edinborg]] (1875-1938), dóttur [[Alfreð af Sachsen-Coburg-Gotha|Alfreðs af Sachsen-Coburg-Gotha]], hertogans af Edinborg, og [[María Alexandrovna stórhertogaynja|Maríu Alexandrovnu stórhertogaynju]] af Rússlandi. Þau eignuðust sex börn: * [[Karl 2. Rúmeníukonungur|Karl]] (1893-1953), sem varð konungur Rúmeníu frá 1930 til 1940 undir nafninu Karl 2. (''Carol II''). * [[Elísabet Grikkjadrottning|Elísabetu]] (1894-1956), sem giftist árið 1921 [[Georg 2. Grikkjakonungur|Georg 2. Grikkjakonungi]] (1890-1947) en skildi við hann 1935. * [[María Júgóslavíudrottning|Maríu]] (1900-1961), sem giftist árið 1922 [[Alexander 1. Júgóslavíukonungur|Alexander 1. Júgóslavíukonungi]] (1888-1934). * [[Nikulás Rúmeníuprins|Nikulás]] (1903-1978), sem kvæntist árið 1931 Jeanne Dumitrescu-Tohani (1909-1963) og kvæntist síðar 1967 Thérèse Figueira de Mello (1913-1997). * [[Helena Rúmeníuprinsessa|Helenu]] (1909-1991), sem giftist árið 1931 [[Anton von Habsburg-Lothringen]] erkihertoga (1901-1987), skildi við hann árið 1954, giftist sama ár Ștefan Isărescu (1906-2002) og skildi við hann 1965. * Mircea (1913-1916), sem lést úr [[taugaveiki]]. ==Tilvísanir== <references/> === Heimildir === * {{Ouvrage |langue=de |prénom1=Edda |nom1=Binder-Iijima |directeur1=Edda Binder-Iijima |prénom2=Heinz-Dietrich |nom2=Löwe |directeur2=Heinz-Dietrich Löwe |prénom3=Gerald |nom3=Volkmer |directeur3=Gerald Volkmer |titre=Die Hohenzollern in Rumänien 1866–1947. Eine monarchische Herrschaftsordnung im europäischen Kontext |traduction titre=Hohenzollern-ættin í Rúmeníu (1866-1947): Erfðaeinveldisstjórn í evrópsku samhengi |éditeur=[[Böhlau Verlag]] |lieu=[[Köln]] |année=2010 |series=Studia Transsylvanica |volume=41 |isbn=978-3-412-20540-9 }} * {{Ouvrage |langue=ro |prénom1=Boris |nom1=Crăciun |année=1997 |titre=Regii și reginele României |sous-titre=O istorie ilustrata a Casei Regale |traduction titre=Konungar og drottningar Rúmeníu: Útgáfa með myndlýsingum eftir konungshirðina|lieu=Iași |éditeur=Editura Porțile Orientului |isbn=973-97442-2-2 }} * {{Ouvrage |prénom1=Fritz |nom1=Fischer |lien auteur1=Fritz Fischer |traducteur=Geneviève Migeon og Henri Thiès |titre=Les Buts de guerre de l’Allemagne impériale (1914-1918) |titre original=Griff nach der Weltmacht |lieu=Paris |éditeur=Éditions de Trévise |année=1970 |pages totales=654 |bnf=35255571j |id=Fisc}}. * {{Ouvrage |langue=de |prénom=Michael |nom=Kroner |titre=Die Hohenzollern als Könige von Rumänien |sous-titre=Lebensbilder von vier Monarchen 1866–2004 |traduction titre=Hohenzollern-ættin, konungar Rúmeníu: Ævisögur fjögurra erfðaeinvalda 1866-2004 |éditeur=Johannis-Reeg-Verlag |lieu=[[Heilbronn]] |année=2004 |isbn=978-3-937320-30-4 }} * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Annie |nom1=Lacroix-Riz |lien auteur1=Annie Lacroix-Riz |titre=Le Vatican, l'Europe et le Reich |sous-titre=De la Première Guerre mondiale à la guerre froide |lieu=Paris |éditeur=Armand Colin |collection=Références Histoire |année=1996 |pages totales=539 |isbn=2-200-21641-6 |id=Lac |édition révisée=2010 <!--PARAMETRE 'édition révisée' N'EXISTE PAS -->}}. * {{Ouvrage |langue=ro |auteur=Þjóðminjasafn Rúmeníu|titre=Familia regala |sous-titre=O istorie in imagini |traduction titre=Konungsfjölskyldan: Saga í myndum |éditeur=Cetatea de Scaun |année=2009 |isbn=978-973-8966-97-0 }} * {{Ouvrage |prénom1=Pierre |nom1=Renouvin |lien auteur1=Pierre Renouvin |titre=La Crise européenne et la Première Guerre mondiale |lieu=Paris |éditeur=Presses universitaires de France |collection=Peuples et civilisations |numéro dans collection=19 |année=1962 |année première édition=1934 |réimpression=1939, 1948, 1969 et 1972 |pages totales=779 |bnf=33152114f |id=Ren}} * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Max |nom1=Schiavon |titre=L'Autriche-Hongrie la Première Guerre mondiale |sous-titre=La fin d'un empire |lieu=Paris |éditeur=Éditions SOTECA, 14-18 Éditions |collection=Les Nations dans la Grande Guerre |année=2011 |pages totales=298 |isbn=978-2-916385-59-4 |id=Sch}} * {{lien web |langue=de |prénom=Krista |nom=Zach |titre=Ferdinand I., König von Rumänien |lire en ligne=https://www.biolex.ios-regensburg.de/BioLexViewview.php?ID=815 |encyclopédie=Biographisches Lexikon zur Geschichte Südosteuropas |tome=1 |passage=508-509 |lieu=[[Aldinborg]], [[München]] |année=1974 |isbn=3-486-47871-0 }} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla |titill=Konungur Rúmeníu |frá= 10. október 1914 |til= 20. júlí 1927 |fyrir=[[Karl 1. Rúmeníukonungur|Karl 1.]] |eftir=[[Mikael Rúmeníukonungur|Mikael 1.]] }} {{Töfluendir}} {{Þjóðhöfðingjar Rúmeníu}} {{fd|1865|1927}} [[Flokkur:Hohenzollern-ætt]] [[Flokkur:Konungar Rúmeníu]] [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í fyrri heimsstyrjöldinni]] giapt034c12z2mltzdx8amwciky7h1c 0 192009 1982822 1982733 2026-10-15T17:26:13Z Breki Einarsson 93593 Bætti við dægurmenningu 1982822 wikitext text/x-wiki '''Bjarna-Dísa''' (einnig kölluð '''Bótar-Dísa''') er frægur þjóðsagnakenndur [[draugur]] og [[ættarfylgja]] frá [[Austurland|austurlandi]] sem á uppruna sinn að rekja til síðustu ára [[18. öldin|18. aldar]] samkvæmt [[Þjóðsaga|þjóðsögum]]. Bjarna-Dísa hét Þórdís Þorgeirsdóttir og var fædd 1776, hún varð úti eða var myrt af Þorvaldi Ögmundssyni vegna hjátrúaræðis sem algengt var á öldum áður. Hún er talin fylgja afkomendum Þorvalds Ögmundssonar (f. um 1766) og þar sérstaklega afkomendum Sigurðar Þorvaldssonar í Bót, sonar Þorvalds, sem síðar fluttu til Hreimsstaða. Nafnið Bótar-Dísa lifði í þeirri ætt í gegnum munnmæli frá því að Sigurður Þorvaldsson bjó á Bót og allt til dagsins í dag. Það var ekki fyrr en seinna að það kom í ljós að þetta væri sami draugurinn og Bjarna-Dísa. Þó þessi tenging við nafnið og ættina sé til dæmis í sögum Sigfúsar Sigfússonar<ref>Breki Einarsson. "Draugurinn Bótar-Dísa: Ættarfylgjan mín." ''Fréttabréf Ættfræðifélagsins,'' september 2025.</ref> Þann 23. ágúst 2017 var minnisvarði reistur í Dísubotni á vegum Gönguklúbbs Seyðisfjarðar og Kristínar Steinsdóttur rithöfundar. Dísa er sögð hafa dáið þar 1797.<ref>„Hvað? Hvenær? Hvar?“ ''Fréttablaðið,'' 23. ágúst 2017.</ref> Dísa hefur mikið verið í umræðu síðan í lok 18. aldar og hafa verið ótal sagnir þar sem hún kemur fyrir. Henni hefur verið líst sem sérstaklega öflugum draug sem gat látið sjá sig um nótt eða að degi til. == Uppruni og Frásögn == === Úr Þjóðsögum Jóns Árnasonar<ref>{{Cite web|url=https://is.wikisource.org/wiki/%C3%8Dslenzkar_%C3%BEj%C3%B3%C3%B0s%C3%B6gur_og_%C3%A6fint%C3%BDri/Draugas%C3%B6gur/Bjarna-D%C3%ADsa|title=Íslenzkar þjóðsögur og æfintýri/Draugasögur/Bjarna-Dísa - Wikiheimild|website=is.wikisource.org|language=is|access-date=2026-10-14}}</ref> === Maður hét Bjarni; hann var Þorgeirsson. Hann var á dögum seint á 18. öld og fram yfir 1840. Systur átti hann er Þórdís hét; hún var um tvítugt þegar þessi saga gjörðist. Þórdís var þokkaleg sýnum, en þókti fremur svarri í geði. Hún hélt mikið til í klæðaburði og apaði það hún gat eftir dönsku kvenfólki, enda var hún til vistar á Eskjufjarðarkaupstað seinasta ár sem hún lifði. So bar til að Bjarni Þorgeirsson ferðaðist ofan á Eskifjörð; slóst þá Dísa í ferð með bróður sínum og ætlaði með honum til Seyðisfjarðar hvar Bjarni þá átti heimili. Er ekki sagt af ferðum þeirra fyrr en þau tóku sér gisting á Þrándarstöðum í Eiðaþinghá. Þetta var fyrri part þorra. Þar vóru þau eina nótt. En næsta morgun þegar þau vildu halda ofan yfir Fjarðarheiði var veður þykkt og snæfall með talsverðu frosti. Innti þá Bjarni til við systur sína að hún skyldi vera eftir, því veður væri ótryggilegt. en hún klædd til stáss en ekki skjóls. [[Mynd:Kjole,_hvid_moll_Kjole,_hvid_moll,_ca._1797.png|thumb|Þetta er líklega Danski stíllinn sem Þórdís var að herma eftir, kjólinn er talin vera frá sama ári og hún dó. Mynd lýsingin er þessi: Chemisekjole i hvid moll fra c. 1797 Af Peter Danstrøm & Roberto Fortuna/Danmarks Nationalmuseum.]] Hún var í einföldum léreftskjól og léreftsskyrtu ermalausri fyrir framan olboga; þá kallaði hún serk og vildi ei sjá öðruvísi snið á skyrtu. Klút hafði hún á höfði rauðan og brúnan og illa klædd til handa og fóta. Ekki tók Dísa því vel að sitja eftir; kvaðst hún fara skyldi með honum hvurt hann vildi eða ekki. Sló þegar í deilu með þeim, og héldu so af stað bæði í illu skapi, lögðu upp á heiðina þrátt fyrir það þó veðrið meir og meir versnaði. Nú kom þar að Bjarni vissi ekkert hvað hann fór, en Dísa mæddist bæði af kulda og þreytu, en alltaf gat hún nokkuð jagazt unz hana þó þraut með öllu gang. Tók þá Bjarni til að grafa þau í fönn. En þegar hann var að ljúka við það sýndist honum rífa í mel skammt í burt; sagði þá Dísu að hann vildi koma þar og vita ef hann þekkti melinn. Hún bað hann fara ei frá sér, en það tjáði ei. Fór so Bjarni, en þá skelldi saman veðrið. Fann hann so hvurki melinn né Dísu aftur. Hélt hann samt eitthvað í ráðleysu unz hann í vökulok um kvöldið skreiddist að Firði í Seyðisfirði næstum örmagna, mállaus og mikið skemmdur á andliti. Hafði hann villzt út eftir fjallinu og hrapað fyrir klungur og kletta, misst af sér höfuðfatið, og allt úr góðu lagi. Þá bjó í Firði bóndi sá er hét Þorvaldur Ögmundsson. Hann var mikill fyrir sér, ramur að afli og hinn hugrakkasti. Sögðu þeir sem þekktu hann að hann kynni ekki að hræðast. Hann var hreinlyndur og fljótlyndur, eldsnar og hinn mesti greiðamaður. Hann tók vel móti Bjarna; lét hann hjúkra honum sem mest mátti. En ekki var það fyrr en kvöldið eftir að Bjarni varð fær að segja ferðasögu sína; so var af honum dregið. Bað hann þá Þorvald styrkja sig til að leita systur sinnar, en veðrið hélzt enn hið sama. Það var útnorðan mjög hvasst og dimmt, en frost so mikið að valla var fært hraustum kallmönnum heimahúsa á milli. Þar var Bjarni so aðra nótt. En á fimmta dægri eftir að hann skildi við Dísu rofaði lítið eitt til. Bjuggust þeir þá til ferða Þorvaldur, Bjarni og vinnumaður að nafni Jón Bjarnason, duglegur maður og drengur góður; héldu svo upp til heiðar, en þó nokkuð frá alfaravegi því það var geta Bjarna að þar mundi hennar helzt að leita. Þegar þeir vóru komnir norður fyrir Stafdalsfell heyrðu þeir öskur svo mikið að undir drundi í öllum fjöllum nálægt. Skaut þeim Jóni og Bjarna þá heldur en ekki skelk í bringu, en Þorvaldur vissi ekki hvað það var að hræðast. Hélt hann þá í þá átt er hljóðið heyrðist frá unz hann kom í Stafdal austarlega. Vóru þá félagar hans farnir að draga sig á eftir honum. Frýjaði þá Þorvaldur Jóni hugar að fylgja sér betur. Þá var dagur þrotinn, en veður nokkuð bjart, frostbitra fram úr keyrandi. Tunglskin var á, en skýjarek so tíðum dró fyrir það. Þá sá Þorvaldur eitthvað á skafli sem hann átti þar ei von, sem þó vel var kunnugur. Það var hér um teigshæð frá þeim. Þá mælti hann til þeirra: „Þar mun nú Þórdís vera;“ og var það líka sem hann sagði. Gekk hann so til hennar. Var hún þá ei, sem hann mundi vænta dauðrar manneskju, liggjandi, heldur er hún því líkast sem menn eru á setum sínum. Léreftskjóllinn var í göndli um mittið á henni gaddfrosinn og hún ber fyrir neðan og berhöfðuð, snjóhúsið burt fokið, so aðeins sást botninn. Talaði þá Þorvaldur til félaga sinna að þeir skyldu ganga nær og hjálpa sér til að búa um líkið á húð er hann hafði með sér til akfæra; dröttuðu þeir þá til hans. Sagði hann þá Bjarna að skera frostgarðinn utan af henni, því hann vildi færa hana í buxur sem hann hafði með sér so hún væri ekki nakin í flutningnum. Því hlýddi Bjarni, þó hræddur væri. Síðan tók Þorvaldur hana upp í fang sér og ætlaði að færa hana í buxurnar, en í því rak hún upp so mikið orghljóð að fram úr hófi keyrði. Hefur Þorvaldur so sagt að það hafi sér þótt óskiljanlega sterkt og mikið. Hrukku þá félagar hans frá dauðhræddir, en Þorvaldi brá so við að hann skaut Dísu hart niður og mælti heldur fljótlega: „Ónýtt er þér, Dísa, að sýna mér þessa hnykki því þá hræðist ég alls ekki. Og haldirðu þeim fram skaltu vita að ég skal tæta þig taug frá taug og kasta so hræi þínu fyrir varga. En þar á mót, verðir þú oss venjulega dæl í flutningi og okkur áhankast ekkert með þig ofan skal ég gjöra kistu um þig og koma þér í kristinna manna reit þó mér ímyndist að þú sért þess ei verðug.“ Eftir það tók hann hana, klæddi og bjó um á húðinni, kallaði félaga sína og hélt heimleiðis. Það hafði Þorvaldur aðgætt að frá bæli Dísu lágu för hennar með þeim hætti að hún hafði fetað so hvurt far var í öðru hér um fjóra faðma burt og stokkið so öfug í einu hlaupi jafnfætis aftur í bælið. Að þessu var hún búin tvívegis. Hafði so sagt Hermann í Firði í Mjóafirði sem var kallaður margfróður að þetta væri vani þeirra er aftur gengi, og næði þeir að gjöra þetta þrisvar þá væri fullkomin afturgangan; en Dísu vantaði þriðja sporið. Nú héldu þeir ofan af heiðinni. Dreif þá yfir veðrið so dimmt að ekki var ratandi. Komust þeir þó klaklaust að Fjarðarseli. Er þá stutt bæjarleið út að Firði út með fjallsbríkum og treysti ekki Þorvaldur sér vel að rata upp [í] Fjörð; bað því sér og föruneyti sínu gistingar. En bóndi þverneitaði; kvaðst hafa orðið var við ónotafylgju þeirra. Tók Þorvaldur þá til sinna ráða; setti líkið inn í kofa gegnt baðstofudyrum og gekk so með félögum sínum til baðstofu. En bóndi með syni sínum settist á pallstokk; þeir hétu hvur tveggja Björn; tóku sér broddstafi í hönd og lögðu jafnt og títt fram í dyrnar; því héldu þeir af nóttina. Ekki varð Þorvaldi svefnsamt, fór ekki af fötum og gekk einatt út að líta til veðurs. Eitt sinn um nóttina þegar hann vildi hverfa í bæinn varð Dísa fyrir honum í dyrum eins og hún vildi aftra honum inngöngu; en hann veik henni hjá sér og skundaði til baðstofu. Með degi rofaði veðrið so þeir komust heim að Firði. Jafnan þókti skráveifur í kofa þeim er Dísa var í um nóttina. Nú tók Þorvaldur til kistusmíðis eins og hann hét og lét so flytja Dísu að Dvergasteini. Þar var þá prestur síra Þorsteinn Jónsson skáldið. Hann veitti Dísu greftrun að kristnum sið. En so brá við að næsta morgun eftir var í fótaenda á leiði Dísu hola undarlega djúp. Var hún fyllt, en eins var hún opin annan morgun. Enn var hún fyllt, en þriðja morgun var hún opin. Gekk þá prestur sjálfur til og lukti hana. Segja menn að upp frá því hafi hún ekki opnazt. Nú er að segja frá Bjarna að ætíð þá hann ætlaði að sofna kom Dísa og vildi taka um kverkar honum og fór ekkert dult með, því það mátti um hana segja sem Þorgerði hörgabrúði í Jómsvíkingarímum að „eins þann sáu illa gest óskyggnir sem hinir.“ Það sögðu menn að hún hefði oft sókt að honum þó ljós væri hjá honum. Fór hann þá til síra Þorsteins sem áður er getið og fékk hjá honum einhvurja verju, so aldrei vann Dísa á honum sjálfum. Þrettán börn átti Bjarni og dóu þau öll ung og bráðlega. Hafa menn haft fyrir satt að Dísa hafi flýtt fyrir dauða allra þeirra. Hún fylgdi Bjarna til dauðadags; gerði þá oft mikið vart við sig, drap skepnur manna og stundum réðist hún á menn til átaka og eru margar smásögur af brellum hennar sem of langt væri hér upp að telja; – Og lýkur so hér frá Bjarna-Dísu.<ref name="eitt">Aðrar sögur segja að Þorvaldur hafi brotið Dísu á bak aftur til þess hún væri kyrr og hætti hún þá að orga; margar eru fleiri ljótar sagnir um viðureign þeirra. Þorvaldur var maður vandaður og guðhræddur, en með hjátrú eins og flestir á 18. öld og mun það réttast sem hann sagði frá sjálfur. – Sögur segja að þau Bjarni hafi haft brennivínskút; muni Dísa hafa verið drukkin og lifað, en Þorvaldur gjört út af við hana í hjátrúaræði. – S. G.</ref> == Í dægurmenningu == Dísa hefur komið framm í ýmsum miðlum: ==== Bækur: ==== ''"Bjarna-Dísa"'' eftir Kristínu Steinsdóttur sem kom út 2012 er skáldsaga byggð á Þjóðsagnakenndum uppruna Dísu.<ref>{{Cite web|url=https://www.forlagid.is/vara/bjarna-disa/|title=Bjarna-Dísa|date=2016-08-25|website=Forlagið bókabúð|language=is|access-date=2026-10-15}}</ref> "''Bjarna-Dísa og Móri. Tveir draugar sem enn blíva."'' eftir Halldór Pétursson sem kom út 1977 er samansafn draugasagna tengdar Eyjasels-Móra og Bjarna-Dísu. Þar talar hann um hvernig þessir draugar halda sér furðuvel þrátt fyrir aldur. === Tónlist === "''Bjarna-Dísa"'' er lag eftir Snorra Helgason á plötunni "''Margt býr í þokunni"'' sem kom út 2017.<references /> gv6wb9oityblfr3649mqyv3q7donkkd 1982828 1982822 2026-10-15T18:58:10Z Breki Einarsson 93593 1982828 wikitext text/x-wiki '''Bjarna-Dísa''' (einnig kölluð '''Bótar-Dísa''') er frægur þjóðsagnakenndur [[draugur]] og [[ættarfylgja]] frá [[Austurland|austurlandi]] sem á uppruna sinn að rekja til síðustu ára [[18. öldin|18. aldar]] samkvæmt [[Þjóðsaga|þjóðsögum]]. Bjarna-Dísa hét Þórdís Þorgeirsdóttir og var fædd 1776, hún varð úti eða var myrt af Þorvaldi Ögmundssyni vegna hjátrúaræðis sem algengt var á öldum áður. Hún er talin fylgja afkomendum Þorvalds Ögmundssonar (f. um 1766) og þar sérstaklega afkomendum Sigurðar Þorvaldssonar í Bót, sonar Þorvalds, sem síðar fluttu til Hreimsstaða. Nafnið Bótar-Dísa lifði í þeirri ætt í gegnum munnmæli frá því að Sigurður Þorvaldsson bjó á Bót og allt til dagsins í dag. Það var ekki fyrr en seinna að það kom í ljós að þetta væri sami draugurinn og Bjarna-Dísa. Þó þessi tenging við nafnið og ættina sé til dæmis í sögum Sigfúsar Sigfússonar<ref>Breki Einarsson. "Draugurinn Bótar-Dísa: Ættarfylgjan mín." ''Fréttabréf Ættfræðifélagsins,'' september 2025.</ref> Þann 23. ágúst 2017 var minnisvarði reistur í Dísubotni á vegum Gönguklúbbs Seyðisfjarðar og Kristínar Steinsdóttur rithöfundar. Dísa er sögð hafa dáið þar 1797.<ref>„Hvað? Hvenær? Hvar?“ ''Fréttablaðið,'' 23. ágúst 2017.</ref> Dísa hefur mikið verið í umræðu síðan í lok 18. aldar og hafa verið ótal sagnir þar sem hún kemur fyrir. Henni hefur verið líst sem sérstaklega öflugum draug sem gat látið sjá sig um nótt eða að degi til. == Uppruni og Frásögn == === Úr Þjóðsögum Jóns Árnasonar<ref>{{Cite web|url=https://is.wikisource.org/wiki/%C3%8Dslenzkar_%C3%BEj%C3%B3%C3%B0s%C3%B6gur_og_%C3%A6fint%C3%BDri/Draugas%C3%B6gur/Bjarna-D%C3%ADsa|title=Íslenzkar þjóðsögur og æfintýri/Draugasögur/Bjarna-Dísa - Wikiheimild|website=is.wikisource.org|language=is|access-date=2026-10-14}}</ref> === Maður hét Bjarni; hann var Þorgeirsson. Hann var á dögum seint á 18. öld og fram yfir 1840. Systur átti hann er Þórdís hét; hún var um tvítugt þegar þessi saga gjörðist. Þórdís var þokkaleg sýnum, en þókti fremur svarri í geði. Hún hélt mikið til í klæðaburði og apaði það hún gat eftir dönsku kvenfólki, enda var hún til vistar á Eskjufjarðarkaupstað seinasta ár sem hún lifði. So bar til að Bjarni Þorgeirsson ferðaðist ofan á Eskifjörð; slóst þá Dísa í ferð með bróður sínum og ætlaði með honum til Seyðisfjarðar hvar Bjarni þá átti heimili. Er ekki sagt af ferðum þeirra fyrr en þau tóku sér gisting á Þrándarstöðum í Eiðaþinghá. Þetta var fyrri part þorra. Þar vóru þau eina nótt. En næsta morgun þegar þau vildu halda ofan yfir Fjarðarheiði var veður þykkt og snæfall með talsverðu frosti. Innti þá Bjarni til við systur sína að hún skyldi vera eftir, því veður væri ótryggilegt. en hún klædd til stáss en ekki skjóls. [[Mynd:Kjole,_hvid_moll_Kjole,_hvid_moll,_ca._1797.png|thumb|Þetta er líklega Danski stíllinn sem Þórdís var að herma eftir, kjólinn er talin vera frá sama ári og hún dó. Mynd lýsingin er þessi: Chemisekjole i hvid moll fra c. 1797 Af Peter Danstrøm & Roberto Fortuna/Danmarks Nationalmuseum.]] Hún var í einföldum léreftskjól og léreftsskyrtu ermalausri fyrir framan olboga; þá kallaði hún serk og vildi ei sjá öðruvísi snið á skyrtu. Klút hafði hún á höfði rauðan og brúnan og illa klædd til handa og fóta. Ekki tók Dísa því vel að sitja eftir; kvaðst hún fara skyldi með honum hvurt hann vildi eða ekki. Sló þegar í deilu með þeim, og héldu so af stað bæði í illu skapi, lögðu upp á heiðina þrátt fyrir það þó veðrið meir og meir versnaði. Nú kom þar að Bjarni vissi ekkert hvað hann fór, en Dísa mæddist bæði af kulda og þreytu, en alltaf gat hún nokkuð jagazt unz hana þó þraut með öllu gang. Tók þá Bjarni til að grafa þau í fönn. En þegar hann var að ljúka við það sýndist honum rífa í mel skammt í burt; sagði þá Dísu að hann vildi koma þar og vita ef hann þekkti melinn. Hún bað hann fara ei frá sér, en það tjáði ei. Fór so Bjarni, en þá skelldi saman veðrið. Fann hann so hvurki melinn né Dísu aftur. Hélt hann samt eitthvað í ráðleysu unz hann í vökulok um kvöldið skreiddist að Firði í Seyðisfirði næstum örmagna, mállaus og mikið skemmdur á andliti. Hafði hann villzt út eftir fjallinu og hrapað fyrir klungur og kletta, misst af sér höfuðfatið, og allt úr góðu lagi. Þá bjó í Firði bóndi sá er hét Þorvaldur Ögmundsson. Hann var mikill fyrir sér, ramur að afli og hinn hugrakkasti. Sögðu þeir sem þekktu hann að hann kynni ekki að hræðast. Hann var hreinlyndur og fljótlyndur, eldsnar og hinn mesti greiðamaður. Hann tók vel móti Bjarna; lét hann hjúkra honum sem mest mátti. En ekki var það fyrr en kvöldið eftir að Bjarni varð fær að segja ferðasögu sína; so var af honum dregið. Bað hann þá Þorvald styrkja sig til að leita systur sinnar, en veðrið hélzt enn hið sama. Það var útnorðan mjög hvasst og dimmt, en frost so mikið að valla var fært hraustum kallmönnum heimahúsa á milli. Þar var Bjarni so aðra nótt. En á fimmta dægri eftir að hann skildi við Dísu rofaði lítið eitt til. Bjuggust þeir þá til ferða Þorvaldur, Bjarni og vinnumaður að nafni Jón Bjarnason, duglegur maður og drengur góður; héldu svo upp til heiðar, en þó nokkuð frá alfaravegi því það var geta Bjarna að þar mundi hennar helzt að leita. Þegar þeir vóru komnir norður fyrir Stafdalsfell heyrðu þeir öskur svo mikið að undir drundi í öllum fjöllum nálægt. Skaut þeim Jóni og Bjarna þá heldur en ekki skelk í bringu, en Þorvaldur vissi ekki hvað það var að hræðast. Hélt hann þá í þá átt er hljóðið heyrðist frá unz hann kom í Stafdal austarlega. Vóru þá félagar hans farnir að draga sig á eftir honum. Frýjaði þá Þorvaldur Jóni hugar að fylgja sér betur. Þá var dagur þrotinn, en veður nokkuð bjart, frostbitra fram úr keyrandi. Tunglskin var á, en skýjarek so tíðum dró fyrir það. Þá sá Þorvaldur eitthvað á skafli sem hann átti þar ei von, sem þó vel var kunnugur. Það var hér um teigshæð frá þeim. Þá mælti hann til þeirra: „Þar mun nú Þórdís vera;“ og var það líka sem hann sagði. Gekk hann so til hennar. Var hún þá ei, sem hann mundi vænta dauðrar manneskju, liggjandi, heldur er hún því líkast sem menn eru á setum sínum. Léreftskjóllinn var í göndli um mittið á henni gaddfrosinn og hún ber fyrir neðan og berhöfðuð, snjóhúsið burt fokið, so aðeins sást botninn. Talaði þá Þorvaldur til félaga sinna að þeir skyldu ganga nær og hjálpa sér til að búa um líkið á húð er hann hafði með sér til akfæra; dröttuðu þeir þá til hans. Sagði hann þá Bjarna að skera frostgarðinn utan af henni, því hann vildi færa hana í buxur sem hann hafði með sér so hún væri ekki nakin í flutningnum. Því hlýddi Bjarni, þó hræddur væri. Síðan tók Þorvaldur hana upp í fang sér og ætlaði að færa hana í buxurnar, en í því rak hún upp so mikið orghljóð að fram úr hófi keyrði. Hefur Þorvaldur so sagt að það hafi sér þótt óskiljanlega sterkt og mikið. Hrukku þá félagar hans frá dauðhræddir, en Þorvaldi brá so við að hann skaut Dísu hart niður og mælti heldur fljótlega: „Ónýtt er þér, Dísa, að sýna mér þessa hnykki því þá hræðist ég alls ekki. Og haldirðu þeim fram skaltu vita að ég skal tæta þig taug frá taug og kasta so hræi þínu fyrir varga. En þar á mót, verðir þú oss venjulega dæl í flutningi og okkur áhankast ekkert með þig ofan skal ég gjöra kistu um þig og koma þér í kristinna manna reit þó mér ímyndist að þú sért þess ei verðug.“ Eftir það tók hann hana, klæddi og bjó um á húðinni, kallaði félaga sína og hélt heimleiðis. Það hafði Þorvaldur aðgætt að frá bæli Dísu lágu för hennar með þeim hætti að hún hafði fetað so hvurt far var í öðru hér um fjóra faðma burt og stokkið so öfug í einu hlaupi jafnfætis aftur í bælið. Að þessu var hún búin tvívegis. Hafði so sagt Hermann í Firði í Mjóafirði sem var kallaður margfróður að þetta væri vani þeirra er aftur gengi, og næði þeir að gjöra þetta þrisvar þá væri fullkomin afturgangan; en Dísu vantaði þriðja sporið. Nú héldu þeir ofan af heiðinni. Dreif þá yfir veðrið so dimmt að ekki var ratandi. Komust þeir þó klaklaust að Fjarðarseli. Er þá stutt bæjarleið út að Firði út með fjallsbríkum og treysti ekki Þorvaldur sér vel að rata upp [í] Fjörð; bað því sér og föruneyti sínu gistingar. En bóndi þverneitaði; kvaðst hafa orðið var við ónotafylgju þeirra. Tók Þorvaldur þá til sinna ráða; setti líkið inn í kofa gegnt baðstofudyrum og gekk so með félögum sínum til baðstofu. En bóndi með syni sínum settist á pallstokk; þeir hétu hvur tveggja Björn; tóku sér broddstafi í hönd og lögðu jafnt og títt fram í dyrnar; því héldu þeir af nóttina. Ekki varð Þorvaldi svefnsamt, fór ekki af fötum og gekk einatt út að líta til veðurs. Eitt sinn um nóttina þegar hann vildi hverfa í bæinn varð Dísa fyrir honum í dyrum eins og hún vildi aftra honum inngöngu; en hann veik henni hjá sér og skundaði til baðstofu. Með degi rofaði veðrið so þeir komust heim að Firði. Jafnan þókti skráveifur í kofa þeim er Dísa var í um nóttina. Nú tók Þorvaldur til kistusmíðis eins og hann hét og lét so flytja Dísu að Dvergasteini. Þar var þá prestur síra Þorsteinn Jónsson skáldið. Hann veitti Dísu greftrun að kristnum sið. En so brá við að næsta morgun eftir var í fótaenda á leiði Dísu hola undarlega djúp. Var hún fyllt, en eins var hún opin annan morgun. Enn var hún fyllt, en þriðja morgun var hún opin. Gekk þá prestur sjálfur til og lukti hana. Segja menn að upp frá því hafi hún ekki opnazt. Nú er að segja frá Bjarna að ætíð þá hann ætlaði að sofna kom Dísa og vildi taka um kverkar honum og fór ekkert dult með, því það mátti um hana segja sem Þorgerði hörgabrúði í Jómsvíkingarímum að „eins þann sáu illa gest óskyggnir sem hinir.“ Það sögðu menn að hún hefði oft sókt að honum þó ljós væri hjá honum. Fór hann þá til síra Þorsteins sem áður er getið og fékk hjá honum einhvurja verju, so aldrei vann Dísa á honum sjálfum. Þrettán börn átti Bjarni og dóu þau öll ung og bráðlega. Hafa menn haft fyrir satt að Dísa hafi flýtt fyrir dauða allra þeirra. Hún fylgdi Bjarna til dauðadags; gerði þá oft mikið vart við sig, drap skepnur manna og stundum réðist hún á menn til átaka og eru margar smásögur af brellum hennar sem of langt væri hér upp að telja; – Og lýkur so hér frá Bjarna-Dísu.<ref name="eitt">Aðrar sögur segja að Þorvaldur hafi brotið Dísu á bak aftur til þess hún væri kyrr og hætti hún þá að orga; margar eru fleiri ljótar sagnir um viðureign þeirra. Þorvaldur var maður vandaður og guðhræddur, en með hjátrú eins og flestir á 18. öld og mun það réttast sem hann sagði frá sjálfur. – Sögur segja að þau Bjarni hafi haft brennivínskút; muni Dísa hafa verið drukkin og lifað, en Þorvaldur gjört út af við hana í hjátrúaræði. – S. G.</ref> == Í dægurmenningu == Dísa hefur komið framm í ýmsum miðlum: ==== Bækur: ==== ''"Bjarna-Dísa"'' eftir Kristínu Steinsdóttur sem kom út 2012 er skáldsaga byggð á Þjóðsagnakenndum uppruna Dísu.<ref>{{Cite web|url=https://www.forlagid.is/vara/bjarna-disa/|title=Bjarna-Dísa|date=2016-08-25|website=Forlagið bókabúð|language=is|access-date=2026-10-15}}</ref> "''Bjarna-Dísa og Móri. Tveir draugar sem enn blíva."'' eftir Halldór Pétursson sem kom út 1977 er samansafn draugasagna tengdar Eyjasels-Móra og Bjarna-Dísu. Þar talar hann um hvernig þessir draugar halda sér furðuvel þrátt fyrir aldur. === Tónlist === "''Bjarna-Dísa"'' er lag eftir Snorra Helgason á plötunni "''Margt býr í þokunni"'' sem kom út 2017. == Neðanmálsgreinar == <references /> 3f831diifjdvxu6dy083sl05pxp4fk5 1982829 1982828 2026-10-15T19:16:34Z Breki Einarsson 93593 1982829 wikitext text/x-wiki '''Bjarna-Dísa''' (einnig kölluð '''Bótar-Dísa''') er frægur þjóðsagnakenndur [[draugur]] og [[ættarfylgja]] frá [[Austurland|austurlandi]] sem á uppruna sinn að rekja til síðustu ára [[18. öldin|18. aldar]] samkvæmt [[Þjóðsaga|þjóðsögum]]. Bjarna-Dísa hét Þórdís Þorgeirsdóttir og var fædd 1776, hún varð úti eða var myrt af Þorvaldi Ögmundssyni vegna hjátrúaræðis sem algengt var á öldum áður. Hún er talin fylgja afkomendum Þorvalds Ögmundssonar (f. um 1766) og þar sérstaklega afkomendum Sigurðar Þorvaldssonar í Bót, sonar Þorvalds, sem síðar fluttu til Hreimsstaða. Nafnið Bótar-Dísa lifði í þeirri ætt í gegnum munnmæli frá því að Sigurður Þorvaldsson bjó á Bót og allt til dagsins í dag. Það var ekki fyrr en seinna að það kom í ljós að þetta væri sami draugurinn og Bjarna-Dísa. Þó þessi tenging við nafnið og ættina sé til dæmis í sögum Sigfúsar Sigfússonar<ref>Breki Einarsson. "Draugurinn Bótar-Dísa: Ættarfylgjan mín." ''Fréttabréf Ættfræðifélagsins,'' september 2025.</ref> Þann 23. ágúst 2017 var minnisvarði reistur í Dísubotni á vegum Gönguklúbbs Seyðisfjarðar og Kristínar Steinsdóttur rithöfundar. Dísa er sögð hafa dáið þar 1797.<ref>„Hvað? Hvenær? Hvar?“ ''Fréttablaðið,'' 23. ágúst 2017.</ref> Dísa hefur mikið verið í umræðu síðan í lok 18. aldar og hafa verið ótal sagnir þar sem hún kemur fyrir. Henni hefur verið líst sem sérstaklega öflugum draug sem gat látið sjá sig um nótt eða að degi til. == Uppruni og Frásögn == === Úr Þjóðsögum Jóns Árnasonar<ref>{{Cite web|url=https://is.wikisource.org/wiki/%C3%8Dslenzkar_%C3%BEj%C3%B3%C3%B0s%C3%B6gur_og_%C3%A6fint%C3%BDri/Draugas%C3%B6gur/Bjarna-D%C3%ADsa|title=Íslenzkar þjóðsögur og æfintýri/Draugasögur/Bjarna-Dísa - Wikiheimild|website=is.wikisource.org|language=is|access-date=2026-10-14}}</ref> === Maður hét Bjarni; hann var Þorgeirsson. Hann var á dögum seint á 18. öld og fram yfir 1840. Systur átti hann er Þórdís hét; hún var um tvítugt þegar þessi saga gjörðist. Þórdís var þokkaleg sýnum, en þókti fremur svarri í geði. Hún hélt mikið til í klæðaburði og apaði það hún gat eftir dönsku kvenfólki, enda var hún til vistar á Eskjufjarðarkaupstað seinasta ár sem hún lifði. So bar til að Bjarni Þorgeirsson ferðaðist ofan á Eskifjörð; slóst þá Dísa í ferð með bróður sínum og ætlaði með honum til Seyðisfjarðar hvar Bjarni þá átti heimili. Er ekki sagt af ferðum þeirra fyrr en þau tóku sér gisting á Þrándarstöðum í Eiðaþinghá. Þetta var fyrri part þorra. Þar vóru þau eina nótt. En næsta morgun þegar þau vildu halda ofan yfir Fjarðarheiði var veður þykkt og snæfall með talsverðu frosti. Innti þá Bjarni til við systur sína að hún skyldi vera eftir, því veður væri ótryggilegt. en hún klædd til stáss en ekki skjóls. [[Mynd:Kjole,_hvid_moll_Kjole,_hvid_moll,_ca._1797.png|thumb|Þetta er líklega Danski stíllinn sem Þórdís var að herma eftir, kjólinn er talin vera frá sama ári og hún dó. Mynd lýsingin er þessi: Chemisekjole i hvid moll fra c. 1797 Af Peter Danstrøm & Roberto Fortuna/Danmarks Nationalmuseum.]] Hún var í einföldum léreftskjól og léreftsskyrtu ermalausri fyrir framan olboga; þá kallaði hún serk og vildi ei sjá öðruvísi snið á skyrtu. Klút hafði hún á höfði rauðan og brúnan og illa klædd til handa og fóta. Ekki tók Dísa því vel að sitja eftir; kvaðst hún fara skyldi með honum hvurt hann vildi eða ekki. Sló þegar í deilu með þeim, og héldu so af stað bæði í illu skapi, lögðu upp á heiðina þrátt fyrir það þó veðrið meir og meir versnaði. Nú kom þar að Bjarni vissi ekkert hvað hann fór, en Dísa mæddist bæði af kulda og þreytu, en alltaf gat hún nokkuð jagazt unz hana þó þraut með öllu gang. Tók þá Bjarni til að grafa þau í fönn. En þegar hann var að ljúka við það sýndist honum rífa í mel skammt í burt; sagði þá Dísu að hann vildi koma þar og vita ef hann þekkti melinn. Hún bað hann fara ei frá sér, en það tjáði ei. Fór so Bjarni, en þá skelldi saman veðrið. Fann hann so hvurki melinn né Dísu aftur. Hélt hann samt eitthvað í ráðleysu unz hann í vökulok um kvöldið skreiddist að Firði í Seyðisfirði næstum örmagna, mállaus og mikið skemmdur á andliti. Hafði hann villzt út eftir fjallinu og hrapað fyrir klungur og kletta, misst af sér höfuðfatið, og allt úr góðu lagi. Þá bjó í Firði bóndi sá er hét Þorvaldur Ögmundsson. Hann var mikill fyrir sér, ramur að afli og hinn hugrakkasti. Sögðu þeir sem þekktu hann að hann kynni ekki að hræðast. Hann var hreinlyndur og fljótlyndur, eldsnar og hinn mesti greiðamaður. Hann tók vel móti Bjarna; lét hann hjúkra honum sem mest mátti. En ekki var það fyrr en kvöldið eftir að Bjarni varð fær að segja ferðasögu sína; so var af honum dregið. Bað hann þá Þorvald styrkja sig til að leita systur sinnar, en veðrið hélzt enn hið sama. Það var útnorðan mjög hvasst og dimmt, en frost so mikið að valla var fært hraustum kallmönnum heimahúsa á milli. Þar var Bjarni so aðra nótt. En á fimmta dægri eftir að hann skildi við Dísu rofaði lítið eitt til. Bjuggust þeir þá til ferða Þorvaldur, Bjarni og vinnumaður að nafni Jón Bjarnason, duglegur maður og drengur góður; héldu svo upp til heiðar, en þó nokkuð frá alfaravegi því það var geta Bjarna að þar mundi hennar helzt að leita. Þegar þeir vóru komnir norður fyrir Stafdalsfell heyrðu þeir öskur svo mikið að undir drundi í öllum fjöllum nálægt. Skaut þeim Jóni og Bjarna þá heldur en ekki skelk í bringu, en Þorvaldur vissi ekki hvað það var að hræðast. Hélt hann þá í þá átt er hljóðið heyrðist frá unz hann kom í Stafdal austarlega. Vóru þá félagar hans farnir að draga sig á eftir honum. Frýjaði þá Þorvaldur Jóni hugar að fylgja sér betur. Þá var dagur þrotinn, en veður nokkuð bjart, frostbitra fram úr keyrandi. Tunglskin var á, en skýjarek so tíðum dró fyrir það. Þá sá Þorvaldur eitthvað á skafli sem hann átti þar ei von, sem þó vel var kunnugur. Það var hér um teigshæð frá þeim. Þá mælti hann til þeirra: „Þar mun nú Þórdís vera;“ og var það líka sem hann sagði. Gekk hann so til hennar. Var hún þá ei, sem hann mundi vænta dauðrar manneskju, liggjandi, heldur er hún því líkast sem menn eru á setum sínum. Léreftskjóllinn var í göndli um mittið á henni gaddfrosinn og hún ber fyrir neðan og berhöfðuð, snjóhúsið burt fokið, so aðeins sást botninn. Talaði þá Þorvaldur til félaga sinna að þeir skyldu ganga nær og hjálpa sér til að búa um líkið á húð er hann hafði með sér til akfæra; dröttuðu þeir þá til hans. Sagði hann þá Bjarna að skera frostgarðinn utan af henni, því hann vildi færa hana í buxur sem hann hafði með sér so hún væri ekki nakin í flutningnum. Því hlýddi Bjarni, þó hræddur væri. Síðan tók Þorvaldur hana upp í fang sér og ætlaði að færa hana í buxurnar, en í því rak hún upp so mikið orghljóð að fram úr hófi keyrði. Hefur Þorvaldur so sagt að það hafi sér þótt óskiljanlega sterkt og mikið. Hrukku þá félagar hans frá dauðhræddir, en Þorvaldi brá so við að hann skaut Dísu hart niður og mælti heldur fljótlega: „Ónýtt er þér, Dísa, að sýna mér þessa hnykki því þá hræðist ég alls ekki. Og haldirðu þeim fram skaltu vita að ég skal tæta þig taug frá taug og kasta so hræi þínu fyrir varga. En þar á mót, verðir þú oss venjulega dæl í flutningi og okkur áhankast ekkert með þig ofan skal ég gjöra kistu um þig og koma þér í kristinna manna reit þó mér ímyndist að þú sért þess ei verðug.“ Eftir það tók hann hana, klæddi og bjó um á húðinni, kallaði félaga sína og hélt heimleiðis. Það hafði Þorvaldur aðgætt að frá bæli Dísu lágu för hennar með þeim hætti að hún hafði fetað so hvurt far var í öðru hér um fjóra faðma burt og stokkið so öfug í einu hlaupi jafnfætis aftur í bælið. Að þessu var hún búin tvívegis. Hafði so sagt Hermann í Firði í Mjóafirði sem var kallaður margfróður að þetta væri vani þeirra er aftur gengi, og næði þeir að gjöra þetta þrisvar þá væri fullkomin afturgangan; en Dísu vantaði þriðja sporið. Nú héldu þeir ofan af heiðinni. Dreif þá yfir veðrið so dimmt að ekki var ratandi. Komust þeir þó klaklaust að Fjarðarseli. Er þá stutt bæjarleið út að Firði út með fjallsbríkum og treysti ekki Þorvaldur sér vel að rata upp [í] Fjörð; bað því sér og föruneyti sínu gistingar. En bóndi þverneitaði; kvaðst hafa orðið var við ónotafylgju þeirra. Tók Þorvaldur þá til sinna ráða; setti líkið inn í kofa gegnt baðstofudyrum og gekk so með félögum sínum til baðstofu. En bóndi með syni sínum settist á pallstokk; þeir hétu hvur tveggja Björn; tóku sér broddstafi í hönd og lögðu jafnt og títt fram í dyrnar; því héldu þeir af nóttina. Ekki varð Þorvaldi svefnsamt, fór ekki af fötum og gekk einatt út að líta til veðurs. Eitt sinn um nóttina þegar hann vildi hverfa í bæinn varð Dísa fyrir honum í dyrum eins og hún vildi aftra honum inngöngu; en hann veik henni hjá sér og skundaði til baðstofu. Með degi rofaði veðrið so þeir komust heim að Firði. Jafnan þókti skráveifur í kofa þeim er Dísa var í um nóttina. Nú tók Þorvaldur til kistusmíðis eins og hann hét og lét so flytja Dísu að Dvergasteini. Þar var þá prestur síra Þorsteinn Jónsson skáldið. Hann veitti Dísu greftrun að kristnum sið. En so brá við að næsta morgun eftir var í fótaenda á leiði Dísu hola undarlega djúp. Var hún fyllt, en eins var hún opin annan morgun. Enn var hún fyllt, en þriðja morgun var hún opin. Gekk þá prestur sjálfur til og lukti hana. Segja menn að upp frá því hafi hún ekki opnazt. Nú er að segja frá Bjarna að ætíð þá hann ætlaði að sofna kom Dísa og vildi taka um kverkar honum og fór ekkert dult með, því það mátti um hana segja sem Þorgerði hörgabrúði í Jómsvíkingarímum að „eins þann sáu illa gest óskyggnir sem hinir.“ Það sögðu menn að hún hefði oft sókt að honum þó ljós væri hjá honum. Fór hann þá til síra Þorsteins sem áður er getið og fékk hjá honum einhvurja verju, so aldrei vann Dísa á honum sjálfum. Þrettán börn átti Bjarni og dóu þau öll ung og bráðlega. Hafa menn haft fyrir satt að Dísa hafi flýtt fyrir dauða allra þeirra. Hún fylgdi Bjarna til dauðadags; gerði þá oft mikið vart við sig, drap skepnur manna og stundum réðist hún á menn til átaka og eru margar smásögur af brellum hennar sem of langt væri hér upp að telja; – Og lýkur so hér frá Bjarna-Dísu.<ref name="eitt">Aðrar sögur segja að Þorvaldur hafi brotið Dísu á bak aftur til þess hún væri kyrr og hætti hún þá að orga; margar eru fleiri ljótar sagnir um viðureign þeirra. Þorvaldur var maður vandaður og guðhræddur, en með hjátrú eins og flestir á 18. öld og mun það réttast sem hann sagði frá sjálfur. – Sögur segja að þau Bjarni hafi haft brennivínskút; muni Dísa hafa verið drukkin og lifað, en Þorvaldur gjört út af við hana í hjátrúaræði. – S. G.</ref> == Í dægurmenningu == Dísa hefur komið framm í ýmsum miðlum: === Bækur: === ''"Bjarna-Dísa"'' eftir Kristínu Steinsdóttur sem kom út 2012 er skáldsaga byggð á Þjóðsagnakenndum uppruna Dísu.<ref>{{Cite web|url=https://www.forlagid.is/vara/bjarna-disa/|title=Bjarna-Dísa|date=2016-08-25|website=Forlagið bókabúð|language=is|access-date=2026-10-15}}</ref> "''Bjarna-Dísa og Móri. Tveir draugar sem enn blíva."'' eftir Halldór Pétursson sem kom út 1977 er samansafn draugasagna tengdar Eyjasels-Móra og Bjarna-Dísu. Þar talar hann um hvernig þessir draugar halda sér furðuvel þrátt fyrir aldur. === Tónlist === "''Bjarna-Dísa"'' er lag eftir Snorra Helgason á plötunni "''Margt býr í þokunni"'' sem kom út 2017. == Neðanmálsgreinar == <references /> 4ah8fuu05cn56xyn0quiatiuxqe2hz7 1982830 1982829 2026-10-15T19:17:28Z Breki Einarsson 93593 1982830 wikitext text/x-wiki '''Bjarna-Dísa''' (einnig kölluð '''Bótar-Dísa''') er frægur þjóðsagnakenndur [[draugur]] og [[ættarfylgja]] frá [[Austurland|austurlandi]] sem á uppruna sinn að rekja til síðustu ára [[18. öldin|18. aldar]] samkvæmt [[Þjóðsaga|þjóðsögum]]. Bjarna-Dísa hét Þórdís Þorgeirsdóttir og var fædd 1776, hún varð úti eða var myrt af Þorvaldi Ögmundssyni vegna hjátrúaræðis sem algengt var á öldum áður. Hún er talin fylgja afkomendum Þorvalds Ögmundssonar (f. um 1766) og þar sérstaklega afkomendum Sigurðar Þorvaldssonar í Bót, sonar Þorvalds, sem síðar fluttu til Hreimsstaða. Nafnið Bótar-Dísa lifði í þeirri ætt í gegnum munnmæli frá því að Sigurður Þorvaldsson bjó á Bót og allt til dagsins í dag. Það var ekki fyrr en seinna að það kom í ljós að þetta væri sami draugurinn og Bjarna-Dísa. Þó þessi tenging við nafnið og ættina sé til dæmis í sögum Sigfúsar Sigfússonar<ref>Breki Einarsson. "Draugurinn Bótar-Dísa: Ættarfylgjan mín." ''Fréttabréf Ættfræðifélagsins,'' september 2025.</ref> Þann 23. ágúst 2017 var minnisvarði reistur í Dísubotni á vegum Gönguklúbbs Seyðisfjarðar og Kristínar Steinsdóttur rithöfundar. Dísa er sögð hafa dáið þar 1797.<ref>„Hvað? Hvenær? Hvar?“ ''Fréttablaðið,'' 23. ágúst 2017.</ref> Dísa hefur mikið verið í umræðu síðan í lok 18. aldar og hafa verið ótal sagnir þar sem hún kemur fyrir. Henni hefur verið líst sem sérstaklega öflugum draug sem gat látið sjá sig um nótt eða að degi til. == Uppruni og Frásögn == === Úr Þjóðsögum Jóns Árnasonar<ref>{{Cite web|url=https://is.wikisource.org/wiki/%C3%8Dslenzkar_%C3%BEj%C3%B3%C3%B0s%C3%B6gur_og_%C3%A6fint%C3%BDri/Draugas%C3%B6gur/Bjarna-D%C3%ADsa|title=Íslenzkar þjóðsögur og æfintýri/Draugasögur/Bjarna-Dísa - Wikiheimild|website=is.wikisource.org|language=is|access-date=2026-10-14}}</ref> === Maður hét Bjarni; hann var Þorgeirsson. Hann var á dögum seint á 18. öld og fram yfir 1840. Systur átti hann er Þórdís hét; hún var um tvítugt þegar þessi saga gjörðist. Þórdís var þokkaleg sýnum, en þókti fremur svarri í geði. Hún hélt mikið til í klæðaburði og apaði það hún gat eftir dönsku kvenfólki, enda var hún til vistar á Eskjufjarðarkaupstað seinasta ár sem hún lifði. So bar til að Bjarni Þorgeirsson ferðaðist ofan á Eskifjörð; slóst þá Dísa í ferð með bróður sínum og ætlaði með honum til Seyðisfjarðar hvar Bjarni þá átti heimili. Er ekki sagt af ferðum þeirra fyrr en þau tóku sér gisting á Þrándarstöðum í Eiðaþinghá. Þetta var fyrri part þorra. Þar vóru þau eina nótt. En næsta morgun þegar þau vildu halda ofan yfir Fjarðarheiði var veður þykkt og snæfall með talsverðu frosti. Innti þá Bjarni til við systur sína að hún skyldi vera eftir, því veður væri ótryggilegt. en hún klædd til stáss en ekki skjóls. [[Mynd:Kjole,_hvid_moll_Kjole,_hvid_moll,_ca._1797.png|thumb|Þetta er líklega Danski stíllinn sem Þórdís var að herma eftir, kjóllinn er talin vera frá sama ári og hún dó. Mynd lýsingin er þessi: Chemisekjole i hvid moll fra c. 1797 Af Peter Danstrøm & Roberto Fortuna/Danmarks Nationalmuseum.]] Hún var í einföldum léreftskjól og léreftsskyrtu ermalausri fyrir framan olboga; þá kallaði hún serk og vildi ei sjá öðruvísi snið á skyrtu. Klút hafði hún á höfði rauðan og brúnan og illa klædd til handa og fóta. Ekki tók Dísa því vel að sitja eftir; kvaðst hún fara skyldi með honum hvurt hann vildi eða ekki. Sló þegar í deilu með þeim, og héldu so af stað bæði í illu skapi, lögðu upp á heiðina þrátt fyrir það þó veðrið meir og meir versnaði. Nú kom þar að Bjarni vissi ekkert hvað hann fór, en Dísa mæddist bæði af kulda og þreytu, en alltaf gat hún nokkuð jagazt unz hana þó þraut með öllu gang. Tók þá Bjarni til að grafa þau í fönn. En þegar hann var að ljúka við það sýndist honum rífa í mel skammt í burt; sagði þá Dísu að hann vildi koma þar og vita ef hann þekkti melinn. Hún bað hann fara ei frá sér, en það tjáði ei. Fór so Bjarni, en þá skelldi saman veðrið. Fann hann so hvurki melinn né Dísu aftur. Hélt hann samt eitthvað í ráðleysu unz hann í vökulok um kvöldið skreiddist að Firði í Seyðisfirði næstum örmagna, mállaus og mikið skemmdur á andliti. Hafði hann villzt út eftir fjallinu og hrapað fyrir klungur og kletta, misst af sér höfuðfatið, og allt úr góðu lagi. Þá bjó í Firði bóndi sá er hét Þorvaldur Ögmundsson. Hann var mikill fyrir sér, ramur að afli og hinn hugrakkasti. Sögðu þeir sem þekktu hann að hann kynni ekki að hræðast. Hann var hreinlyndur og fljótlyndur, eldsnar og hinn mesti greiðamaður. Hann tók vel móti Bjarna; lét hann hjúkra honum sem mest mátti. En ekki var það fyrr en kvöldið eftir að Bjarni varð fær að segja ferðasögu sína; so var af honum dregið. Bað hann þá Þorvald styrkja sig til að leita systur sinnar, en veðrið hélzt enn hið sama. Það var útnorðan mjög hvasst og dimmt, en frost so mikið að valla var fært hraustum kallmönnum heimahúsa á milli. Þar var Bjarni so aðra nótt. En á fimmta dægri eftir að hann skildi við Dísu rofaði lítið eitt til. Bjuggust þeir þá til ferða Þorvaldur, Bjarni og vinnumaður að nafni Jón Bjarnason, duglegur maður og drengur góður; héldu svo upp til heiðar, en þó nokkuð frá alfaravegi því það var geta Bjarna að þar mundi hennar helzt að leita. Þegar þeir vóru komnir norður fyrir Stafdalsfell heyrðu þeir öskur svo mikið að undir drundi í öllum fjöllum nálægt. Skaut þeim Jóni og Bjarna þá heldur en ekki skelk í bringu, en Þorvaldur vissi ekki hvað það var að hræðast. Hélt hann þá í þá átt er hljóðið heyrðist frá unz hann kom í Stafdal austarlega. Vóru þá félagar hans farnir að draga sig á eftir honum. Frýjaði þá Þorvaldur Jóni hugar að fylgja sér betur. Þá var dagur þrotinn, en veður nokkuð bjart, frostbitra fram úr keyrandi. Tunglskin var á, en skýjarek so tíðum dró fyrir það. Þá sá Þorvaldur eitthvað á skafli sem hann átti þar ei von, sem þó vel var kunnugur. Það var hér um teigshæð frá þeim. Þá mælti hann til þeirra: „Þar mun nú Þórdís vera;“ og var það líka sem hann sagði. Gekk hann so til hennar. Var hún þá ei, sem hann mundi vænta dauðrar manneskju, liggjandi, heldur er hún því líkast sem menn eru á setum sínum. Léreftskjóllinn var í göndli um mittið á henni gaddfrosinn og hún ber fyrir neðan og berhöfðuð, snjóhúsið burt fokið, so aðeins sást botninn. Talaði þá Þorvaldur til félaga sinna að þeir skyldu ganga nær og hjálpa sér til að búa um líkið á húð er hann hafði með sér til akfæra; dröttuðu þeir þá til hans. Sagði hann þá Bjarna að skera frostgarðinn utan af henni, því hann vildi færa hana í buxur sem hann hafði með sér so hún væri ekki nakin í flutningnum. Því hlýddi Bjarni, þó hræddur væri. Síðan tók Þorvaldur hana upp í fang sér og ætlaði að færa hana í buxurnar, en í því rak hún upp so mikið orghljóð að fram úr hófi keyrði. Hefur Þorvaldur so sagt að það hafi sér þótt óskiljanlega sterkt og mikið. Hrukku þá félagar hans frá dauðhræddir, en Þorvaldi brá so við að hann skaut Dísu hart niður og mælti heldur fljótlega: „Ónýtt er þér, Dísa, að sýna mér þessa hnykki því þá hræðist ég alls ekki. Og haldirðu þeim fram skaltu vita að ég skal tæta þig taug frá taug og kasta so hræi þínu fyrir varga. En þar á mót, verðir þú oss venjulega dæl í flutningi og okkur áhankast ekkert með þig ofan skal ég gjöra kistu um þig og koma þér í kristinna manna reit þó mér ímyndist að þú sért þess ei verðug.“ Eftir það tók hann hana, klæddi og bjó um á húðinni, kallaði félaga sína og hélt heimleiðis. Það hafði Þorvaldur aðgætt að frá bæli Dísu lágu för hennar með þeim hætti að hún hafði fetað so hvurt far var í öðru hér um fjóra faðma burt og stokkið so öfug í einu hlaupi jafnfætis aftur í bælið. Að þessu var hún búin tvívegis. Hafði so sagt Hermann í Firði í Mjóafirði sem var kallaður margfróður að þetta væri vani þeirra er aftur gengi, og næði þeir að gjöra þetta þrisvar þá væri fullkomin afturgangan; en Dísu vantaði þriðja sporið. Nú héldu þeir ofan af heiðinni. Dreif þá yfir veðrið so dimmt að ekki var ratandi. Komust þeir þó klaklaust að Fjarðarseli. Er þá stutt bæjarleið út að Firði út með fjallsbríkum og treysti ekki Þorvaldur sér vel að rata upp [í] Fjörð; bað því sér og föruneyti sínu gistingar. En bóndi þverneitaði; kvaðst hafa orðið var við ónotafylgju þeirra. Tók Þorvaldur þá til sinna ráða; setti líkið inn í kofa gegnt baðstofudyrum og gekk so með félögum sínum til baðstofu. En bóndi með syni sínum settist á pallstokk; þeir hétu hvur tveggja Björn; tóku sér broddstafi í hönd og lögðu jafnt og títt fram í dyrnar; því héldu þeir af nóttina. Ekki varð Þorvaldi svefnsamt, fór ekki af fötum og gekk einatt út að líta til veðurs. Eitt sinn um nóttina þegar hann vildi hverfa í bæinn varð Dísa fyrir honum í dyrum eins og hún vildi aftra honum inngöngu; en hann veik henni hjá sér og skundaði til baðstofu. Með degi rofaði veðrið so þeir komust heim að Firði. Jafnan þókti skráveifur í kofa þeim er Dísa var í um nóttina. Nú tók Þorvaldur til kistusmíðis eins og hann hét og lét so flytja Dísu að Dvergasteini. Þar var þá prestur síra Þorsteinn Jónsson skáldið. Hann veitti Dísu greftrun að kristnum sið. En so brá við að næsta morgun eftir var í fótaenda á leiði Dísu hola undarlega djúp. Var hún fyllt, en eins var hún opin annan morgun. Enn var hún fyllt, en þriðja morgun var hún opin. Gekk þá prestur sjálfur til og lukti hana. Segja menn að upp frá því hafi hún ekki opnazt. Nú er að segja frá Bjarna að ætíð þá hann ætlaði að sofna kom Dísa og vildi taka um kverkar honum og fór ekkert dult með, því það mátti um hana segja sem Þorgerði hörgabrúði í Jómsvíkingarímum að „eins þann sáu illa gest óskyggnir sem hinir.“ Það sögðu menn að hún hefði oft sókt að honum þó ljós væri hjá honum. Fór hann þá til síra Þorsteins sem áður er getið og fékk hjá honum einhvurja verju, so aldrei vann Dísa á honum sjálfum. Þrettán börn átti Bjarni og dóu þau öll ung og bráðlega. Hafa menn haft fyrir satt að Dísa hafi flýtt fyrir dauða allra þeirra. Hún fylgdi Bjarna til dauðadags; gerði þá oft mikið vart við sig, drap skepnur manna og stundum réðist hún á menn til átaka og eru margar smásögur af brellum hennar sem of langt væri hér upp að telja; – Og lýkur so hér frá Bjarna-Dísu.<ref name="eitt">Aðrar sögur segja að Þorvaldur hafi brotið Dísu á bak aftur til þess hún væri kyrr og hætti hún þá að orga; margar eru fleiri ljótar sagnir um viðureign þeirra. Þorvaldur var maður vandaður og guðhræddur, en með hjátrú eins og flestir á 18. öld og mun það réttast sem hann sagði frá sjálfur. – Sögur segja að þau Bjarni hafi haft brennivínskút; muni Dísa hafa verið drukkin og lifað, en Þorvaldur gjört út af við hana í hjátrúaræði. – S. G.</ref> == Í dægurmenningu == Dísa hefur komið framm í ýmsum miðlum: === Bækur: === ''"Bjarna-Dísa"'' eftir Kristínu Steinsdóttur sem kom út 2012 er skáldsaga byggð á Þjóðsagnakenndum uppruna Dísu.<ref>{{Cite web|url=https://www.forlagid.is/vara/bjarna-disa/|title=Bjarna-Dísa|date=2016-08-25|website=Forlagið bókabúð|language=is|access-date=2026-10-15}}</ref> "''Bjarna-Dísa og Móri. Tveir draugar sem enn blíva."'' eftir Halldór Pétursson sem kom út 1977 er samansafn draugasagna tengdar Eyjasels-Móra og Bjarna-Dísu. Þar talar hann um hvernig þessir draugar halda sér furðuvel þrátt fyrir aldur. === Tónlist === "''Bjarna-Dísa"'' er lag eftir Snorra Helgason á plötunni "''Margt býr í þokunni"'' sem kom út 2017. == Neðanmálsgreinar == <references /> 76mj97l1da3obmkadbsf29z4agu0lnw 1982860 1982830 2026-10-16T02:14:47Z Breki Einarsson 93593 Setti nokkra tengla inn 1982860 wikitext text/x-wiki '''Bjarna-Dísa''' (einnig kölluð '''Bótar-Dísa''') er frægur þjóðsagnakenndur [[draugur]] og [[ættarfylgja]] frá [[Austurland|austurlandi]] sem á uppruna sinn að rekja til síðustu ára [[18. öldin|18. aldar]] samkvæmt [[Þjóðsaga|þjóðsögum]]. Bjarna-Dísa hét Þórdís Þorgeirsdóttir og var fædd 1776, hún varð úti eða var myrt af Þorvaldi Ögmundssyni vegna hjátrúaræðis sem algengt var á öldum áður. Hún er talin fylgja afkomendum Þorvalds Ögmundssonar (f. um 1766) og þar sérstaklega afkomendum Sigurðar Þorvaldssonar í Bót, sonar Þorvalds, sem síðar fluttu til Hreimsstaða. Nafnið Bótar-Dísa lifði í þeirri ætt í gegnum munnmæli frá því að Sigurður Þorvaldsson bjó á Bót og allt til dagsins í dag. Það var ekki fyrr en seinna að það kom í ljós að þetta væri sami draugurinn og Bjarna-Dísa. Þó þessi tenging við nafnið og ættina sé til dæmis í sögum Sigfúsar Sigfússonar<ref>Breki Einarsson. "Draugurinn Bótar-Dísa: Ættarfylgjan mín." ''Fréttabréf Ættfræðifélagsins,'' september 2025.</ref> Þann 23. ágúst 2017 var minnisvarði reistur í Dísubotni á vegum Gönguklúbbs Seyðisfjarðar og Kristínar Steinsdóttur rithöfundar. Dísa er sögð hafa dáið þar 1797.<ref>„Hvað? Hvenær? Hvar?“ ''Fréttablaðið,'' 23. ágúst 2017.</ref> Dísa hefur mikið verið í umræðu síðan í lok 18. aldar og hafa verið ótal sagnir þar sem hún kemur fyrir. Henni hefur verið líst sem sérstaklega öflugum draug sem gat látið sjá sig um nótt eða að degi til. == Uppruni og Frásögn == === Úr Þjóðsögum Jóns Árnasonar<ref>{{Cite web|url=https://is.wikisource.org/wiki/%C3%8Dslenzkar_%C3%BEj%C3%B3%C3%B0s%C3%B6gur_og_%C3%A6fint%C3%BDri/Draugas%C3%B6gur/Bjarna-D%C3%ADsa|title=Íslenzkar þjóðsögur og æfintýri/Draugasögur/Bjarna-Dísa - Wikiheimild|website=is.wikisource.org|language=is|access-date=2026-10-14}}</ref> === Maður hét Bjarni; hann var Þorgeirsson. Hann var á dögum seint á 18. öld og fram yfir 1840. Systur átti hann er Þórdís hét; hún var um tvítugt þegar þessi saga gjörðist. Þórdís var þokkaleg sýnum, en þókti fremur svarri í geði. Hún hélt mikið til í klæðaburði og apaði það hún gat eftir dönsku kvenfólki, enda var hún til vistar á Eskjufjarðarkaupstað seinasta ár sem hún lifði. So bar til að Bjarni Þorgeirsson ferðaðist ofan á Eskifjörð; slóst þá Dísa í ferð með bróður sínum og ætlaði með honum til Seyðisfjarðar hvar Bjarni þá átti heimili. Er ekki sagt af ferðum þeirra fyrr en þau tóku sér gisting á Þrándarstöðum í Eiðaþinghá. Þetta var fyrri part þorra. Þar vóru þau eina nótt. En næsta morgun þegar þau vildu halda ofan yfir Fjarðarheiði var veður þykkt og snæfall með talsverðu frosti. Innti þá Bjarni til við systur sína að hún skyldi vera eftir, því veður væri ótryggilegt. en hún klædd til stáss en ekki skjóls. [[Mynd:Kjole,_hvid_moll_Kjole,_hvid_moll,_ca._1797.png|thumb|Þetta er líklega Danski stíllinn sem Þórdís var að herma eftir, kjóllinn er talin vera frá sama ári og hún dó. Mynd lýsingin er þessi: Chemisekjole i hvid moll fra c. 1797 Af Peter Danstrøm & Roberto Fortuna/Danmarks Nationalmuseum.]] Hún var í einföldum léreftskjól og léreftsskyrtu ermalausri fyrir framan olboga; þá kallaði hún serk og vildi ei sjá öðruvísi snið á skyrtu. Klút hafði hún á höfði rauðan og brúnan og illa klædd til handa og fóta. Ekki tók Dísa því vel að sitja eftir; kvaðst hún fara skyldi með honum hvurt hann vildi eða ekki. Sló þegar í deilu með þeim, og héldu so af stað bæði í illu skapi, lögðu upp á heiðina þrátt fyrir það þó veðrið meir og meir versnaði. Nú kom þar að Bjarni vissi ekkert hvað hann fór, en Dísa mæddist bæði af kulda og þreytu, en alltaf gat hún nokkuð jagazt unz hana þó þraut með öllu gang. Tók þá Bjarni til að grafa þau í fönn. En þegar hann var að ljúka við það sýndist honum rífa í mel skammt í burt; sagði þá Dísu að hann vildi koma þar og vita ef hann þekkti melinn. Hún bað hann fara ei frá sér, en það tjáði ei. Fór so Bjarni, en þá skelldi saman veðrið. Fann hann so hvurki melinn né Dísu aftur. Hélt hann samt eitthvað í ráðleysu unz hann í vökulok um kvöldið skreiddist að Firði í Seyðisfirði næstum örmagna, mállaus og mikið skemmdur á andliti. Hafði hann villzt út eftir fjallinu og hrapað fyrir klungur og kletta, misst af sér höfuðfatið, og allt úr góðu lagi. Þá bjó í Firði bóndi sá er hét Þorvaldur Ögmundsson. Hann var mikill fyrir sér, ramur að afli og hinn hugrakkasti. Sögðu þeir sem þekktu hann að hann kynni ekki að hræðast. Hann var hreinlyndur og fljótlyndur, eldsnar og hinn mesti greiðamaður. Hann tók vel móti Bjarna; lét hann hjúkra honum sem mest mátti. En ekki var það fyrr en kvöldið eftir að Bjarni varð fær að segja ferðasögu sína; so var af honum dregið. Bað hann þá Þorvald styrkja sig til að leita systur sinnar, en veðrið hélzt enn hið sama. Það var útnorðan mjög hvasst og dimmt, en frost so mikið að valla var fært hraustum kallmönnum heimahúsa á milli. Þar var Bjarni so aðra nótt. En á fimmta dægri eftir að hann skildi við Dísu rofaði lítið eitt til. Bjuggust þeir þá til ferða Þorvaldur, Bjarni og vinnumaður að nafni Jón Bjarnason, duglegur maður og drengur góður; héldu svo upp til heiðar, en þó nokkuð frá alfaravegi því það var geta Bjarna að þar mundi hennar helzt að leita. Þegar þeir vóru komnir norður fyrir Stafdalsfell heyrðu þeir öskur svo mikið að undir drundi í öllum fjöllum nálægt. Skaut þeim Jóni og Bjarna þá heldur en ekki skelk í bringu, en Þorvaldur vissi ekki hvað það var að hræðast. Hélt hann þá í þá átt er hljóðið heyrðist frá unz hann kom í Stafdal austarlega. Vóru þá félagar hans farnir að draga sig á eftir honum. Frýjaði þá Þorvaldur Jóni hugar að fylgja sér betur. Þá var dagur þrotinn, en veður nokkuð bjart, frostbitra fram úr keyrandi. Tunglskin var á, en skýjarek so tíðum dró fyrir það. Þá sá Þorvaldur eitthvað á skafli sem hann átti þar ei von, sem þó vel var kunnugur. Það var hér um teigshæð frá þeim. Þá mælti hann til þeirra: „Þar mun nú Þórdís vera;“ og var það líka sem hann sagði. Gekk hann so til hennar. Var hún þá ei, sem hann mundi vænta dauðrar manneskju, liggjandi, heldur er hún því líkast sem menn eru á setum sínum. Léreftskjóllinn var í göndli um mittið á henni gaddfrosinn og hún ber fyrir neðan og berhöfðuð, snjóhúsið burt fokið, so aðeins sást botninn. Talaði þá Þorvaldur til félaga sinna að þeir skyldu ganga nær og hjálpa sér til að búa um líkið á húð er hann hafði með sér til akfæra; dröttuðu þeir þá til hans. Sagði hann þá Bjarna að skera frostgarðinn utan af henni, því hann vildi færa hana í buxur sem hann hafði með sér so hún væri ekki nakin í flutningnum. Því hlýddi Bjarni, þó hræddur væri. Síðan tók Þorvaldur hana upp í fang sér og ætlaði að færa hana í buxurnar, en í því rak hún upp so mikið orghljóð að fram úr hófi keyrði. Hefur Þorvaldur so sagt að það hafi sér þótt óskiljanlega sterkt og mikið. Hrukku þá félagar hans frá dauðhræddir, en Þorvaldi brá so við að hann skaut Dísu hart niður og mælti heldur fljótlega: „Ónýtt er þér, Dísa, að sýna mér þessa hnykki því þá hræðist ég alls ekki. Og haldirðu þeim fram skaltu vita að ég skal tæta þig taug frá taug og kasta so hræi þínu fyrir varga. En þar á mót, verðir þú oss venjulega dæl í flutningi og okkur áhankast ekkert með þig ofan skal ég gjöra kistu um þig og koma þér í kristinna manna reit þó mér ímyndist að þú sért þess ei verðug.“ Eftir það tók hann hana, klæddi og bjó um á húðinni, kallaði félaga sína og hélt heimleiðis. Það hafði Þorvaldur aðgætt að frá bæli Dísu lágu för hennar með þeim hætti að hún hafði fetað so hvurt far var í öðru hér um fjóra faðma burt og stokkið so öfug í einu hlaupi jafnfætis aftur í bælið. Að þessu var hún búin tvívegis. Hafði so sagt Hermann í Firði í Mjóafirði sem var kallaður margfróður að þetta væri vani þeirra er aftur gengi, og næði þeir að gjöra þetta þrisvar þá væri fullkomin afturgangan; en Dísu vantaði þriðja sporið. Nú héldu þeir ofan af heiðinni. Dreif þá yfir veðrið so dimmt að ekki var ratandi. Komust þeir þó klaklaust að Fjarðarseli. Er þá stutt bæjarleið út að Firði út með fjallsbríkum og treysti ekki Þorvaldur sér vel að rata upp [í] Fjörð; bað því sér og föruneyti sínu gistingar. En bóndi þverneitaði; kvaðst hafa orðið var við ónotafylgju þeirra. Tók Þorvaldur þá til sinna ráða; setti líkið inn í kofa gegnt baðstofudyrum og gekk so með félögum sínum til baðstofu. En bóndi með syni sínum settist á pallstokk; þeir hétu hvur tveggja Björn; tóku sér broddstafi í hönd og lögðu jafnt og títt fram í dyrnar; því héldu þeir af nóttina. Ekki varð Þorvaldi svefnsamt, fór ekki af fötum og gekk einatt út að líta til veðurs. Eitt sinn um nóttina þegar hann vildi hverfa í bæinn varð Dísa fyrir honum í dyrum eins og hún vildi aftra honum inngöngu; en hann veik henni hjá sér og skundaði til baðstofu. Með degi rofaði veðrið so þeir komust heim að Firði. Jafnan þókti skráveifur í kofa þeim er Dísa var í um nóttina. Nú tók Þorvaldur til kistusmíðis eins og hann hét og lét so flytja Dísu að Dvergasteini. Þar var þá prestur síra Þorsteinn Jónsson skáldið. Hann veitti Dísu greftrun að kristnum sið. En so brá við að næsta morgun eftir var í fótaenda á leiði Dísu hola undarlega djúp. Var hún fyllt, en eins var hún opin annan morgun. Enn var hún fyllt, en þriðja morgun var hún opin. Gekk þá prestur sjálfur til og lukti hana. Segja menn að upp frá því hafi hún ekki opnazt. Nú er að segja frá Bjarna að ætíð þá hann ætlaði að sofna kom Dísa og vildi taka um kverkar honum og fór ekkert dult með, því það mátti um hana segja sem Þorgerði hörgabrúði í Jómsvíkingarímum að „eins þann sáu illa gest óskyggnir sem hinir.“ Það sögðu menn að hún hefði oft sókt að honum þó ljós væri hjá honum. Fór hann þá til síra Þorsteins sem áður er getið og fékk hjá honum einhvurja verju, so aldrei vann Dísa á honum sjálfum. Þrettán börn átti Bjarni og dóu þau öll ung og bráðlega. Hafa menn haft fyrir satt að Dísa hafi flýtt fyrir dauða allra þeirra. Hún fylgdi Bjarna til dauðadags; gerði þá oft mikið vart við sig, drap skepnur manna og stundum réðist hún á menn til átaka og eru margar smásögur af brellum hennar sem of langt væri hér upp að telja; – Og lýkur so hér frá Bjarna-Dísu.<ref name="eitt">Aðrar sögur segja að Þorvaldur hafi brotið Dísu á bak aftur til þess hún væri kyrr og hætti hún þá að orga; margar eru fleiri ljótar sagnir um viðureign þeirra. Þorvaldur var maður vandaður og guðhræddur, en með hjátrú eins og flestir á 18. öld og mun það réttast sem hann sagði frá sjálfur. – Sögur segja að þau Bjarni hafi haft brennivínskút; muni Dísa hafa verið drukkin og lifað, en Þorvaldur gjört út af við hana í hjátrúaræði. – S. G.</ref> == Í dægurmenningu == Dísa hefur komið framm í ýmsum miðlum: === Bækur: === ''"Bjarna-Dísa"'' eftir [[Kristín Steinsdóttir|Kristínu Steinsdóttur]] sem kom út 2012 er skáldsaga byggð á Þjóðsagnakenndum uppruna Dísu.<ref>{{Cite web|url=https://www.forlagid.is/vara/bjarna-disa/|title=Bjarna-Dísa|date=2016-08-25|website=Forlagið bókabúð|language=is|access-date=2026-10-15}}</ref> "''Bjarna-Dísa og Móri. Tveir draugar sem enn blíva."'' eftir Halldór Pétursson sem kom út 1977 er samansafn draugasagna tengdar Eyjasels-Móra og Bjarna-Dísu. Þar talar hann um hvernig þessir draugar halda sér furðuvel þrátt fyrir aldur. === Tónlist === "''Bjarna-Dísa"'' er lag eftir [[Snorri Helgason|Snorra Helgason]] á plötunni "''Margt býr í þokunni"'' sem kom út 2017. == Neðanmálsgreinar == <references /> 9n0fn42fqh8dqw8q221hmmec527xkro 0 192936 1982780 1981919 2026-10-15T12:27:28Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 3 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982780 wikitext text/x-wiki [[Mynd: Cree People.png|thumb|upright=1.35|Sögulegt heimasvæði Krí-fólksins og mállýskur þeirra]]'''Krí''' ([[enska]]: Cree; [[franska]]: Cris) er [[Frumbyggjar Kanada|frumbyggjaþjóð]] í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] og telur nú fleiri en 350.000 einstaklinga í [[Kanada]], sem gerir það myndar stærsta samfélag frumbyggja ([[Enska|enska]]: ''First Nations''; [[Franska|franska]]: ''Premières Nations'') í landinu.<ref> "2016 Canadian Census". Statistics Canada. 21 June 2018. </ref> Það kallar sjálft sig Ayisiniwok og Aha payew – sem þýðir „hið sanna fólk“ – eða „fólkið“. Krí-þjóðflokkurinn skiptist í allmarga undirflokka, þar á meðal Sléttu-Krí (enska: Plains Cree; [[Krímál|krí]]<nowiki/>mál:ᐸᐢᑳᐧᐤ ᓀᐦᐃᔭᐁᐧᐃᐧᐣ, Paskwâw Nehiyawewin ), Skógar-Krí (enska: Wood Cree; krí:ᓴᑳᐃᐧᔨᓃᐃᐧᐤ, Sakâwiyinîwiw), Kletta-Krí (enska: Rocky Cree; krí: ᐊᓯᓃᐢᑳᐃᐧᔨᓂᐤ, Asinîskâwiyiniw ), Mýrar-Krí (enska: Swampy Cree; krí: ᒪᐢᑫᑯᐃᐧᔨᓂᐤ, Maskekowiyiniwak,), Elgs-Krí (enska: Moose Cree; krí: ᐃᓕᓖᒧᐎᓐ, Ililîmowin, ) og Austur-Krí (enska: East Cree; krí: ᐄᔨᔫ ᐊᔨᒨᓐ, Īyiyū Ayimūn), og þar að auki nokkrar þjóðflokka sem Atikamekw-, [[Innu]]- og Naskapi-þjóðirnar sem eru náskyldar þeim. Einnig eru þeir hópar náskyldir Krí-fólkinu sem eru nefndir Anisininew eða Oji-Cree og Métis; bæði þessi þjóðarbrot eiga sér blandaðan uppruna, auk Krí ættfeður á sá fyrrnefndi einnig á rætur að rekja til [[Ojibva|Ojibva-fólks]] (Chippewa) en sá síðarnefndi til Evrópumanna. Hefðbundin landsvæði Krí-fólksins náðu frá [[Klettafjöll|Klettafjöllum]] að [[Atlantshaf|Atlantshafi]], að mestu í núvarandi Kanada en einnig í hluta af Bandaríkjunum.<ref>[ https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/Krí {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} Krí".] The Canadian Encyclopedia Historica Canada.</ref> Þótt meirihluti Krí-fólks búi í Kanada eru einnig minni samfélög í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], einkum í [[Montana]] fylki. <ref>[https://www.historymuseum.ca/search?q=Krí Krí] Canadian Museum of history</ref> ===Orðsifjar=== Nafnið Krí á íslensku kemur úr ensku Cree sem upphlega kemur úr frönsku: Les Cris [karlkyns fleirtala] / Les Cries [kvenkyns fleirtala]. Orðið „Cris“ er hins vegar stytting á „Christinaux“ (einnig ritað „Kristineaux“, „Kiristinous“ eða „Kilistinous“) – sem aftur á rætur að rekja til orðsins „Kinistino“ í tungumáli Ojibwe-fólksins.<ref>McLeod, Neal. [https://teaching.usask.ca/indigenoussk/import/Krí.php "Krí".] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} Indigenous Saskatchewan Encyclopedia. University of Saskatchewan.</ref> Ojibwe-fólkið notaði þetta heiti yfir fjölmarga hópa sem bjuggu norðan og vestan við [[Miklavatn (Norður-Ameríka)|Miklavatn]] (á ensku Lake Superior), einkum í Manitoba.<ref>Thompson, David (1971). "Life with the Nahathaways". Travels in western North America, 1784–1812. Macmillan of Canada. p. 109. ISBN 9780770512125.</ref> Franskir [[Loðskinn|loðskinnakaupmenn]] voru fyrstu Evrópumenn til að sækja þessi svæði hem og notuðu þetta nafn yfir ýmsa þjóðflokka í Kanada. ==Menningarbrot== [[Mynd:Edward S. Curtis Collection People 062.jpg|thumb|alt=Krí kona, ljósmynd tekin 1928|Krí kona, ljósmynd tekin 1928]] Í þúsundir ára hafa forfeður Krí-fólksins búið í hinum miklu barrskógarsvæðum í norðurhluta Norður-Ameríku, allt frá Klettafjöllunum og Sléttunum miklu í vestri til Labrador í austri. Það fylgdi árstíðabundnum ferðum veiðidýra til að afla sér kjöts til matar, skinna í föt og híbýli og bein til smíða verkfæri. Á sumrin voru [[Kanó|kanóar]] aðal ferðamátinn á vötnum og ám en í snjóþungu vetrarlagi þurfti að nota [[Snjóþrúgur|snjóþrúgur]] og sleða. [[Mynd:Snowshoe2.jpg|175px|thumb|Hefðbundin gerð af snjóþrúgum]]Veðurfarið einkennist af löngum snjóþungum vetrum og fremur stutt sumur og hentar ekki sérlega vel til jarðyrkju; Krí-fólkið lifði því einkum á veiðiskap, en það tíndi einnig ber, sveppi og söfnuðu mörgum tegundum af villtum ætijurtum þegar þær voru fáanleg. Hinir löngu vetur geta verið mjög harðir og ef ekki tókst að safna nægum matvælaforða á helstu veiðitímum gat það leitt til matarskorts og harðinda þegar snjóþungir vetrarmánuðirnir gengu í garð. [[Mynd: CreeCamp1871.jpg|thumb|Tipi tjaldbúðir 1871]] [[Mynd:The American Indian Fig 11.jpg|thumb|Fluttningar með dráttarhundum]] [[Mynd:Cree women working on a large moose hide - Waterhen River area, Northern Saskatchewan (17873088274).jpg|thumb|alt=Kona að vinna elgshúð|Kona að vinna elgshúð]] Fyrir landnám Evrópumanna í Kanada skiptist Krí-þjóðin í tvo meginhópa; annars vegar þeir sem bjuggu aðallega á skógarsvæðunum, hins vegar á [[Slétturnar miklu|Sléttunum miklu]]. Andleg og trúarleg menning og venjur hópana var nauðalík en líf og verkmenning var að öðlu leyti misjöfn eftir búsetusvæði, meðal annars híbýlin. Skógarbúarnir bjuggu í ''[[wigwams]]'' sem eru kúpt eða keilulaga smáhýsi þar sem viðargrind er þakin dýraskinnum eða birkiberki. Sléttubúarnir, hins vegar bjuggu í ''[[tipitjöld|tipitjöldum]]'', stengur bundnar saman að ofan og klæddir vísundaskinni, sem auðveld voru að pakka saman og flytja.<ref> Laubin, Reginald; Laubin, Gladys (2012). The Indian Tipi: Its History, Construction, and Use (2 ed.). University of Oklahoma Press. ISBN 978-0806188522.</ref> Áður en Evrópubúar fluttu hesta til Norður-Ameríku á 16. öld voru hundar einu dýrin í álfunni sem höfðu verið tamin. Sléttubúarnir notuðu einkum hundana til fluttninga á tipi-tjöldunum og öðrum eignum. Hundarnir drógu burðargrind úr tveimur stöngum, svokallaða „''travois''“, sem voru bundnar saman í annan endan. Þær voru festar með leðurólum um herðar og bringu og á þær var hlaðið ýmsum varningi, þar á meðal tjaldstöngum. Lengra norður í skógarhéraðunum voru hundar notaðir til að draga sleða og fólk yfir ísalögð fljót og vötn. Hundar voru einnig notaðir til aða leita uppi og króa af stór og lítil veiðidýr við veiðar. <ref> Lacey Fleming (2017) [https://albertashistoricplaces.com/2017/11/15/working-dogs-domestic-canids-in-indigenous-societies/ Working Dogs: Domestic Canids in Indigenous Societies]. RETROactive The Historic Resources Management Branch</ref> Krí orðið fyrir hund er ''atim'', og nota hunda som dráttardýr heitir ''otāpāstimīw''. [[Mynd:The Moose Hunter - Cree.jpg|thumb|alt=Krí veiðimaður blæs horn til að lokka elgi|Krí veiðimaður blæs horn til að lokka elgi]] Þeir sem bjuggu á skógarsvæðinu, byggðu afkomu sína áður á veiðum á spendýrum og fuglum, fiskveiðum og söfnun villtra jurta til matar. Helst veiddu þeir stærri spendýr eins og [[Hreindýr|hreindýr]], [[Elgur|elgi]], [[Bjarndýr|birni]] og [[Bjór (nagdýr)|bjóra]], en hérar og önnur minni dýr voru einnig mikilvægur hluti fæðuöflunar. Lífsafkoma þeirra sem bjuggu á Sléttunum miklu var bundinn veiðum á [[Vísundur|vísundum]] og söfnun villtra jurta líkt og hjá öðrum sléttuþjóðum. Eftir að hafa eignast hesta og skotvopn gerðust þeir miklu herskárari en Skógar-Krí-menn, og áttu í vopnuðu deilum við aðrar sléttuþjóðir. ===Stjórnun=== Krí-fólkið var hluti af menningarheimi þeirra sem töluðu algonkínsk tungumál, það einkenndist meðal annars af því að að hafði ekki fasta búsetu í stórum byggðum heldur fluttu sig á milli svæða í minni hópum eftir árstíðum og framboði á matvælum. Þetta stuðlaði að því að mismunandir hópar innan Krí-þjóðflokksins þróuðu með sér sérstökar hefðir og sjálfsmyndir. Engar öflugar ættir eða ættgengt höfðingjavald sameinuði Krí-fólkið í eitt samhent þjóðfélag. Samfélagið samanstóð af þremur meginstigum, fjölskyldan, veiðihópurinn og stórhópurinn. Hver veiðihópur var um 10–20 manns og á sumrin söfnuðust veiðihóparnir saman í stórhóp sem gat verið 75–200 manns. Stærri hópurinn safnaðist saman á sumrin til að eiga samskipti, stunda vöruskipti og halda hátíðir. Stærri hópar sameinuðust einnig þegar til stríðsátaka kom. Ákvarðanataka og félagsleg stjórnun Krí samfélagsins var fremur einföld og án miðstýrðra valdastofnana eða formlegra leiðtoga. Fyrir utan fjölskyldueininguna var aðild að ýmsum hópum breytileg eftir aðstæðum og umhverfi. Eignaréttur á landi eða veiðisvæðum byggðist á hugmyndum um sameign og virðingu fyrir landinu.<ref> Reynar, Anika og Zoe Matties. Indigenous People of Manitoba. Mennonite Central Committee, 2015. https://www.icmanitoba.com/wp-content/uploads/2019/11/Indigenous-People-of-Manitoba-A-Guide-for-Newcomers.pdf.</ref> Krí-fólkið lagði áherslu á að samfélagið byggðist á samhygð og jafnrétti, þar sem sumir einstaklingar höfðu meiri áhrif og völd vegna hæfileika við veiðar eða aðrar sameiginlegar framkvæmdir. Skyldleika- eða ættartengsl (''wâhkotowin'') var kjarninn í heimsmynd Krí-fólksins, ekki aðeins hvað varðar tengsl fólks innbyrðis heldur einnig tengsl þess við landið og umheiminn og virðing fyrir öndum veiðidýra.<ref>Willie Ermine. [https://teaching.usask.ca/indigenoussk/import/Krí_religious_ethos.php Cree Religious Ethos] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}. Indigenous Saskatchewan Encyclopedia. University of Saskatchewan</ref> ===Trú og heimsmynd=== Heimsmynd Krí-fólksins byggir á tengslum manna og náttúru; heilsa og hamingja fæst með því að lifa í jafnvægi við náttúruna. Samskipti við anda dýra og aðra náttúruanda stjórnuðu trúarlífi, þessi sambönd birtust oft í draumum. Veiðimenn höfðu svo kallaða ''pawâkanak'' (draumaaðstoðarmenn) sér til halds og trausts sem vísuðu þeim veginn að bráðinni og veittu þeim liðsinni þegar á þurfti að halda. Hver og einn bar ábyrgð á gjörðum sínum og afleiðingum þeirra og það var mikilvægt að sýna virðingu með því að skipta sér ekki of mikið af öðrum. [[Mynd:Cree Indian sun dancers, probably Montana, ca 1893 (LAROCHE 126).jpeg|thumb|Krí Sólardansarar, ljósmynd tekin 1893]] Jafnrétti og samnýting var einn af helstu þáttum í siðferðishugmyndum Krí-fólksins; veiðifang og öðrum auðlindum var deilt með öðrum. Að deila mat með öðrum var afar mikilvægt, hvort sem um var að ræða erfiða tíma eða allsnægtir þegar saman var komið til hátíðahalda. <ref> Dion, J.F. 1979. My Tribe the Crees. Calgary: Glenbow Museum; Mandelbaum, D.M. 1979 (1940). The Plains Cree. Regina: Canadian Plains Research Center.</ref> [[Mynd:Cree and Métis Men Performing the Pipe Ceremony - Waterhen River, Northern Saskatchewan (20186421889).jpg|thumb|alt=Krí og Mètis menn fremja Pípu-helgiathöfnina|Krí og Mètis menn fremja Pípu-helgiathöfnina]] Krí-fólkið framdi margvíslegar helgiathafnir og aðra menningagjörninga, þar á meðal ''Sólardansinn'' (Sun Dance), Powwow-hátíðir, ''Svitahús hreinsun'' (Sweat Lodge purification) og ''Pípu helgiathöfnin'' (Pipe Ceremony) til dæmis. Flestir slíkir helgisiðir voru bannaðir samkvæmt ''Indíánalögunum'' (''Indian Act'') 1876 í Kanada og í Bandaríkjunum 1883 samkvæmt ''Lögunum um trúarleg afbrot'' (''Religious Crimes Code'') allt fram til miðja 20.öld, margar þessara athafnar og hátíðir hafa verið endurvaktar. Kristnir trúboðar, í fyrstu einungis kaþólskir, hófu starf við að snúa Krí-mönnum frá miðri 17. öld. Trúboðarnir leituðst mjög eftir að við að breyta hefðbundnu atferli og siðvenjum, þar á meðal þáttöku í andlegum athöfnum, greftrunarsiðum og fjölkvæni, en einnig að innleiða veiðibann á sunnudögum. En trúboðarnir kvörtuðu yfir því að Krí-fólkið hafi haldið fast við hefðbundna heimsmynd og helgiathafnir og aðlagað eða innlimað kristna venjur inn í andlegt líf sitt.<ref> Clinton N. Westman (2022). Cree and Christian: Encounters and Transformations. Western Historical Quarterly. 54. Bls. 78-79. DOI:10.1093/whq/whac079</ref>. ===Tungumál=== [[Mynd:Algonquian language map with states and provinces.svg|thumb|alt=Algonkísk tungumál|Algonkísk tungumál]] Krí-tungumálið tilheyrir algonkínsku-tungumálaættinni og er í raun mállýskusamfella eða fjölskylda tengdra mállýskna. Talsverður munur á því hvernig ólíkir Krí-hópar tala allt eftir landsvæðum, bæði orðaforða og framburður. Því nær sem samfélög málhafa eru hvert öðru, þeim mun líklegra er að þeir skilji hver annan en þeir sem koma frá sinn hvorum enda málsamfellunar skilja ekki hvern annan. Til dæmis er austur-krí-mállýskan náskyld Innu-tungumálinu og því illskiljanleg fyrir Sléttu-Krí.<ref>[ https://www.ethnologue.com/country/CA/ Languages of Canada".] Ethnologue: Languages of the World. </ref> Árið 2021 greindi Statistics Canada frá því að 86.475 manns töluðu krí-mállískur. Krí er eitt útbreiddasta tungumál frumbyggja í Kanada, ásamt Inuktitut og Ojibwe. Meirihluti þeirra sem tala Krí búa í Saskatchewan, Alberta og Manitoba. Þetta er það frumbyggjamál í Kanada sem flestir tala.<ref>[https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/as-sa/98-200-x/2021012/98-200-x2021012-eng.cfm Indigenous languages across Canada.] Statistics Canada 2021</ref>Eina svæðið þar sem krí-mál hefur opinbera stöðu er í Norðvesturhéruðunum, ásamt átta öðrum málum frumbyggja, frönsku og ensku.<ref> [https://www.ece.gov.nt.ca/en/services/le-secretariat-de-leducation-et-des-langues-autochtones/languages-overview "Languages Overview".] Indigenous Languages and Education Secretariat. Government of Northwest Territories. </ref> ===Krí atkvæðatáknróf=== [[Mynd:Cree syllabic.gif|thumb|alt=Krí atkvæðatáknróf |Krí atkvæðatáknróf ]]Krí-<nowiki/>[[Atkvæðatáknróf|atkvæðatáknrófið]] er skriftarkerfi sem notað er fyrir flest algonkínsk tungumál í Kanada. Ritkerfið var þróað á árunum 1840–1846 í samstarfi metodistatrúboðans James Evans og frumbyggja af Krí- og Ojibwe-þjóðflokkunum. Kanadíska atkvæðatáknrófið fyrir frumbyggjamál, sem þróaðist út frá þessu, er einnig notað fyrir önnur frumbyggjamál í Kanada – þar á meðal [[Inúktitút|inúkítút]] og algónkíönsk mál – þótt hljóðgildi táknanna séu í sumum tilvikum verulega ólík. Líkt og í latneska stafrófinu eru orð skrifuð frá vinstri til hægri. <ref> Nichols, John (1996). "The Cree Syllabary". In Peter Daniels (ed.). The World's Writing Systems. New York: Oxford University Press. bls. 599–611.</ref> Atkvæðatáknrófið eru skrifað með tólf grunnformum sem snúið er í fjórar áttir eftir sérhljóða atkvæðisins.<ref>[ https://scriptsource.org/cms/scripts/page.php?item_id=script_detail&key=Cans Unified Canadian Aboriginal Syllabics]. ScriptSource</ref> Í fyrstu voru trúboðar tregir til að nota að það, en frumbyggjarnir tóku það upp með miklum hraða, þannig að í lok 19.aldar var Krí-þjóðin meðal þeirra læsustu í heimi. ==Sögubrot== Fyrstu þekktu samskipti Evrópumanna við Krí-þjóðina áttu sér stað árið 1611 við [[Hudsonflói|Hudsonflóa]] og [[James-flói|James-flóa]]. Jesúíta trúboðar fóru að sækja Krí-menn heim vestan við James-flóa um 1640. En það er ekki fyrr en upp úr 1670 sem Hudsonflóafélagið (Hudson Bay Company) fór að stofna verslunarstaði fyrir loðskinn. Þessi viðskipti höfðu smám saman gríðarleg áhrif á líf Krí-þjóðflokksins. Krí-menn stjórnuðu vatnaleiðum vestan og sunnan við flóann og höfðu þar með mikilvægt hlutverk sem milliður milli annara þjóðflokka við Evrópska kaupmenn. <ref> Leonard Mason (1967). The Swampy Cree: A Study in Acculturation. National Museum of Canada. Anthropology Paper 13. Ottawa</ref> Þessi viðskipti gerðu einnig að Krí-menn fengu skotvopn, [[Framhlaðningur|framhlaðninga]], sem höfðu gagnger áhrif á afkomu og sögu þeirra. [[Mynd:Eeh-tow-wées-ka-zeet, He Who Has Eyes Behind Him - George Catlin.jpg|thumb|alt=Eeh-tow-wées-ka-zeet, Hann sem hefur augu í hnakkanum, einn af höfðingjum Sléttu-Krí. Málverk eftir George Catlin. 1832|Eeh-tow-wées-ka-zeet, Hann sem hefur augu í hnakkanum, einn af höfðingjum Sléttu-Krí. Málverk eftir George Catlin, 1832]] Sléttu-Krí í austurhluta Kanada fengu hesta um 1770 og urðu á mjög stuttum tíma mjög góðir hestamenn og það gjörbreytti lífsháttum þeirra og urðu ólík annara Krí-manna. Frá því að byggja mikið á kanóferðum á ám og fljótum og hægfara fluttningi á grassléttunni með hunda sem dráttardýr urðu þeir hesta- og vísundaveiðimenn. Það varð einnig til þess að þeir kepptu og börðust við aðra þjóðflokka. <ref> Records, Laben Samuel (1995). Maris Wheeler, Ellen Jayne (ritstj.). Cherokee Outlet Cowboy. Norman: University of Oklahoma Press. ISBN 9780806128726.</ref> Þjóðflokkar frumbyggja sem bjuggu á Sléttunum miklu höfðu veitt vísunda um aldaraðir með bogum og örvum og með því að króa þá að. Skotvopn og hestar gjörbreyttu þessum veiðum fyrir íbúana á svæðinu. En þær stóku stökkbreytingum á 19. öld þegar þær urðu miklu stórfelldari en áður, þar sem skammtímahagnaður var settur í fyrirrúmi fyrir sjálfbærni til langs tíma. Frumbyggjar á hestbaki og innflytjendur af Evrópskum uppruna sem einungis sóttust eftir húðunum útrýmdu vísundunum næstum algjörlega á skömmum tíma. Í byrjun 19. aldar var talið að um 30 milljónir vísunda væru á Sléttunum miklu, en gróðinn af vísundahúðum hvatti bæði frumbyggja og hvíta landnema til ofveiða þannig að um 1880 voru einungis um 1000 dýr eftir. <ref> Isenberg, Andrew C. (2001). The Destruction of the Bison: An Environmental History, 1750-1920. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 9780521003483.</ref> Þetta hafði skelfileg áhrif á Sléttu-Krí-fólkið sem hafði tileinkað sér lífshætti sléttunnar og aðlagað líf sitt algjörlega eftir vísundaveiðunum. Loðskinna eftirspurn minnkaði mjög á evrópskum mörkuðum um miðja 19. öld og hafði mikil áhrif á afkomu Krí-fólksins. Evrópskar vörur, skotvopn og ýmir málmhlutir og verkfæri höfðu orðið mikilvægur þáttur í lífsafkomu þeirra og þeir höfðu þess vegna orðið efnahagslega háðir þessum viðskiptum. Hrun loðskinnamarkaðarins steypti fjölmörgum í mikla fátækt.<ref> Obbard, Martyn & Jones, James & Newman, R.A. & Booth, A. & Satterthwaite, A.J. & Linscombe, G.. (1987). Furbearer Harvests in North America, 1600–1984.</ref> Þessi þróun gerði Krí-fólkið mjög háð opinberi framfærslu þegar fram í sótti á 20. öld. [[Mynd:Red Deer Industrial School Circa 1914.jpg|thumb|alt=Red Deer Industrial School, sem ver rekinn af kirkju meþódista, hæstu tíðni sjálfsvíga heimavistarskóla frumbyggja í Kanada. Ljósmynd frá 1914|Red Deer Industrial School, sem var rekinn af kirkju meþódista, þar var mesta tíðni sjálfsvíga í heimavistarskólum frumbyggja í Kanada. Ljósmynd frá 1914]] Sjúkdómsfaraldrar, útrýming vísundahjarða ásamt stefnu stjórnvalda sem miðaði að því að með samningum neyða þá til að gefa eftir land leiddi til þess að sjálfstæði Krí og annara frumbyggjaþjóða var lagt í rúst á níunda áratug 19. aldar. Með því að minnka aðstoð og matargjafir til sveltandi frumbyggja neyddi Kanadíska ríkisstjórnin þá til að undirrita samninga, svo kallaða ''Tölusettu samningana'' (e. ''The Numbered Treaties''), um að yfirgefa landsvæði sín og og flytja á svo kölluð ''verndarsvæði'' (''Indian reserve'') . Þar lifðu þeir af landbúnaði og lausavinnu og en félagsleg vandamál, áfengisneysla, heimilisofbeldi og sjálfsfyrirlitning urðu mjög ráðandi. Með svo kölluðum ''Indíánalögum'' (e. ''Indian Act'') árið 1876 var lögð áhersla á að fá frumbyggjana að taka upp menningu evrópsk-kanadíska samfélagsins og yfirgefa upprunamenningu sína, lögin bönnuðu flest allt sem viðkom menningu og trú frumbyggja. Lög um sérstaka heimavistarskóla (e. residential schools) sem reknir voru af kirkjum fyrir börn frumbyggja voru sett 1894 með skólaskildu. Skólarnir einangruðu börnin frá fjölskyldum sínum með því markmiði að útiloka þau frá menningu frumbyggja.<ref> Miller, J.R. (2024). [https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/residential-schools Residential Schools in Canada.] The Canadian Encyclopedia.</ref> Grífurleg mannfall varð hjá Krí-fólkinu líkt og hjá öðrum frumbyggjaþjóðum Norður-Ameríku, eftir komu Evrópumanna vegna skæðra sjúkdóma sem þeir báru með sér. Alvarlegar [[Bólusótt|bólusóttarfaraldrar]] geisuðu árin 1780 og 1782 og samkvæmt ágiskun sagnfræðinga lifði aðeins einn af hverjum fimmtíu af.<ref> C Stuart Houston, Stan Houston (2000). [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2094753/ The first smallpox epidemic on the Canadian Plains: In the fur-traders' words]. Canadian Journal of Infectious Diseases and Medical Microbiology</ref> Bráðsmitandi sjúkdómar af þessu tagi höfðu áður verið óþekktir og frumbyggjunum þótti ótrúlegt að sjúkdómar gætu borist frá einum til annars. Fjölmargir Krí létust einnig í [[Inflúensa|inflúensufaraldöldum]] árin 1908, 1909 og 1917. Á 21. öld hefur Krí-fólkið haldið áfram að vera einn stærsti hópur frumbyggja í Norður-Ameríku. Frá 1960 fór afstaða til frumbyggja mjög að breytast í Kanada og þá einnig réttindabarátta þeirra. Það hefur leitt til að sjálfsmynd, lagaleg staða og vegsemd þessara þjóðflokka hefur vaxið mjög. Meðal Krí-fólksins hefur þetta leitt til endurvakningar á menningarhefðum og hátíðum og sérstaklega í sterku átaki við að auka kunnáttu og notkun á tungumáli þjóðarinnar. Arfleifð kanadíska heimavistarskólakerfisins hefur enn mikil neikvæð áhrif, síðast skólinn lokaði 1997. En nú vinna margir skólar, stofnanir og félög að því að miðla tungumáli, sögu og menningu til barna og ungs fólks. Um 40% skráðra Krí einstaklinga í Kanada búa á verndarsvæðum (reserve), en um 60% utan þeirra.<ref>[ https://www150.statcan.gc.ca/n1/pub/41-20-0002/412000022023004-eng.htm Status First Nations people in Canada: A snapshot from the 2021 Census]. Statistics Canada</ref> ==Krí og Nýja Ísland== Árið 1875 veitti Kanadíska ríkisstjórnin íslenskum landnemum rétt til sjálfstjórnarsvæðis í Interlake-héraði í [[Manitoba]] sem var nefnt [[Nýja Ísland]]. Þetta landsvæði hafði verið hefðbundið land- og veiðisvæði Krí og Ojibwe-þjóðanna og hafði verið lofað Krí-fólkinu sem verndarsvæði. Koma Íslendinganna skapaði í byrjun spennu og landflótta þeirra frumbyggja sem þegar bjuggu og veiddu á svæðinu. <ref>Ryan Eyford (2016). White Settler Reserve. New Iceland and the Colonization of the Canadian West. University of British Columbia Press. Bls 45-47. ISBN: 780774831581</ref> Þegar Íslenskir innflytjendur fóru að flytja til vesturstrandar Winnepegvatns bjuggu Krí-menn aðallega við nyrðri hluta vatnsins en þeim hafði fækkað mjög vegna sjúkdóma sem Evrópskir innflytjendur til Norður-Ameríku báru með sér. Þegar íslensku Vesturfararnir komu til Kanada voru yfirvöld að þvinga frumbyggja til að flytja til svo nefndra verndarsvæða þeirra (Indian reserve) og samhliða að vinna að innfluttningi hvítra Evrópskra innflytjenda og gjarnan inn á hefðbundin svæði frumbyggja.<ref>Anne Brydon (2001), „Dreams and Claims: Icelandic -Aboriginal Interactions in the Manitoba Interlake,“ Bls. 174–179. Journal of Canadian Studies. 2001. Volume 37, Number 1 https://doi.org/10.3138/jcs.37.1.24</ref> Í vikuritinu [[Lögberg - Heimskringla]] sem kom út 23. júlí 1964 var birt bréf sem rithöfundurinn [[Guttormur J. Guttormsson]] skrifaði vini sínum, Steingrími Thorlákssyni, um Krí-þjóðina (sem hann skrifar Cree). Guttormur fæddist í Nýja Íslandi í Kanada en skrifaði alltaf á íslensku og bjó alltaf meðal íslenskumælandi landa. Hann fæddist 1878 og var orðinn áttatíu og fjögurra ára gamall þegar hann skrifaði bréfið: „þú baðst mig að segja þér bréflega það sem ég sagði þér munnlega í gær um Indíána meðalið góða — rótina sem hér með fylgir sýnishorn af. Ég mun hafa verið á fimmta árinu þegar ég hafði fyrstu kynni af henni. Síðan eru liðin áttatíu ár.“ Guttormur var fimm ára gamalt árið 1893. Í bréfinu er Guttormur fullur aðdáunar á Krí-þjóðinni og segir „Það skal tekið fram að á þeim tíma var veruleg Indíánamenning viðloðandi í Norður Nýja - Íslandi.“ Hann lýsir þeim sem „mesta myndarfólk, stórvaxið, hraustlegt, þrekmikið og fjörugt.“ Hann leggur áherslu á að Krí-fólkið hafi ekki tileinkað sér neina þekkingu eða venjur frá landnemunum: „Fyrir sína aldagömlu þekkingu á landinu og möguleikum þess, lifðu þeir miklu betra og léttara lífi en íslenzku landnemarnir. Þeir tóku ekkert upp eftir Íslendingum, en Íslendingar lærðu margt af þeim og hefðu átt að læra fleira. “<ref> Guttormur J. Guttormsson (1964). [https://timarit.is/page/2228393 Um Idíánarót – Margra meina bót] Lögberg-Heimskringla. 30. tölublað (23.07.1964) Bls. 20-21</ref> Frumbyggjar, bæði Krí og Ojibwa, björguðu mörgum íslenskum fjölskyldum frá hungri á fyrstu árum landnámsins með því að kenna þeim hvernig ætti að veiða villibráð og fisk og komast af snjóþungu og köldu veturna í Kanada og eins hina hörðu bólusóttarfaraldra á árunum 1876–1877.<ref>Hildur Sigurbergsdóttir (2025). [https://skemman.is/bitstream/1946/49525/1/Hildur%20Sigurbergsdóttir%20-%20BA%20lokaritgerð.pdf Birnir, úlfar og Indjánar.] Áhrif hugarheims Vesturfara á samskipti þeirra við Fyrstu þjóðir Kanada. Háskóli Íslands.</ref> == Tilvísanir == <references/> ==Ítarefni== * John S. Milloy: The Plains Cree. Trade, Diplomacy and War, 1790 to 1870. University of Manitoba Press, Winnipeg 1988, ISBN 0-88755-141-6, (Manitoba studies in native history, 4) * Boyce Richardson: Strangers devour the Land. A Chronicle of the Assault upon the last coherent Hunting Culture in North America, the Cree Indians of northern Quebec, and their vast primeval homelands. Alfred A. Knopf, New York 1976, ISBN 0-394-49838-0. * D'Arcy Jenish: Indian Fall: The Last Great Days of the Plains Cree and the Blackfoot Confederacy, Viking/Allen Lane, 1999, ISBN 0-670-88090-6. * David G. Mandelbaum (1978). The Plains Cree: An Ethnographic, Historical, & Comparative Study (Canadian Plains Studies). Canadian Plains Research Center. ISBN 0889770131 [[Flokkur:Saga Kanada]] [[Flokkur:Frumbyggjaþjóðir Norður-Ameríku]] ry7pwc9g4oivbwzj2sfa1et8q00tkfc 0 193036 1982774 1982702 2026-10-15T12:04:00Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982774 wikitext text/x-wiki '''Kolbrún Sveinsdóttir Kjarval''' (f. 13. janúar 1945) er íslensk leirlistakona. Hún nam myndlist og leirkerasmíði í Danmörku og Bretlandi. Kolbrún vinnur aðallega í leir, hvort sem það er steinleir, rauðleir, jarðleir eða postulín. Hún gerir einnig teikningar og málar.<ref name="landsbanki" /><ref name="arkiv" /> == Ævi og menntun == Kolbrún er dóttir [[Sveinn Kjarval|Sveins Kjarvals]] og Guðrúnar Kjarval.<ref name="minning" /><!-- Bæta við þegar heimild finnst sem segir það beint: og sonardóttir [[Jóhannes S. Kjarval|Jóhannesar S. Kjarvals]] listmálara. --> Hún hóf keramiknám rétt fyrir tvítugt á Emma’s Keramikværksted í Danmörku árið 1964. <ref name="mbl2017" /> Hún lauk myndlistarnámi frá [[Oxford]] College of Technology (nú [[:en:Oxford_Brookes_University|Oxford Brookes University]]) árið 1965 og nam leirkerasmíði við [[:en:Edinburgh_College_of_Art|Edinburgh College of Art]] í [[Skotland|Skotlandi]] á árunum 1966–1968.<ref name="arkiv" /> == Ferill == Kolbrún vann í steinleirsdeild [[:en:Royal_Copenhagen|Konunglegu postulínsverksmiðjunnar]] í [[Kaupmannahöfn]] á árunum 1969 - 1971. Hún var einn stofnenda ''Den frie aftenskole'' í [[Álaborg]] og sat í stjórn hans á árunum 1971 - 1973.<ref name="arkiv" /> Kolbrún rak keramikverkstæði og verslun undir nafninu ''Kjarval keramik'' ásamt fjölskyldu sinni í bænum Laven við [[Silkeborg]] á [[Jótland]]i.<ref name="minning" /><ref name="silkeborg" /> Hún kenndi leirlist í Danmörku og á Íslandi í þrjá áratugi meðfram eigin listsköpun.<ref name="mbl2017" /> Kolbrún flutti til Íslands árið 1983 og kenndi við [[Myndlistaskólinn í Reykjavík|Myndlistaskólann í Reykjavík]] í rúma tvo áratugi.<ref name="arkiv" /> Á árunum 2000 - 2010 rak Kolbrún eigið gallerí og verslun, ''Gallerí KSK'', á Skólavörðustíg í Reykjavík á árunum 2000 - 2010.<ref name="arkiv" /> Hún bjó og starfaði á [[Akranes]]i frá 2008 - 2024.<ref name="byggdasafn" /> Kolbrún rekur nú eigið gallerí og verslun, ''KSK keramik'', að Baldursgötu 11 í Reykjavík.<ref name="kkjarval" /> Kolbrún hefur haldið tíu einkasýningar og tekið þátt í fjölda samsýninga á Íslandi og erlendis.<ref name="mbl2017" /><ref name="arkiv" /> Verk eftir hana eru í safneign [[Listasafn Reykjavíkur|Listasafns Reykjavíkur]]<ref name="lr" /> og í listaverkasafni [[Landsbankinn|Landsbankans]].<ref name="landsbanki" /> Fuglaþemað er áberandi í list hennar og leirfuglarnir eru orðnir nokkurs konar einkennismerki hennar.<ref name="landsbanki" /> == Viðurkenningar == * 1989 – Styrkur úr Menningarsjóði Íslands<ref name="arkiv" /> * 2017 – Bæjarlistamaður Akraness<ref name="mbl2017" /><ref name="byggdasafn" /> == Helstu sýningar == === Einkasýningar === * 2020–2021 – ''HVAÐ EF'', Byggðasafnið í Görðum, Akranesi<ref name="byggdasafn" /> * 2012 – ''Sköpunargleði'', Listasetrið Kirkjuhvoll, Akranesi<ref name="arkiv" /><ref name="akranes2012" /> * 2004 – ''Hljómur skálanna'', [[Listasafn ASÍ]], Reykjavík<ref name="arkiv" /> * 1999 – ''Bikar'', Stöðlakot, Reykjavík<ref name="arkiv" /> * 1968 – Unuhús, Reykjavík<ref name="arkiv" /> === Samsýningar === * 2026 – Vasar // Vessels - Hakk Gallery, Reykjavík, Ísland * 2017 – ''Island Nu'' - Morsø Kunstforening, [[:en:Nykøbing_Mors|Nykøbing Mors]], [[Danmörk]] * 2016 – ''KINGDOM – Flora, Fauna, Fable'', Hafnarhús, Listasafn Reykjavíkur<ref name="lr" /> * 2006 – ''Líf í leir'' - [[:en:Hafnarborg|Hafnarborg]], Hafnarfirði<ref name="arkiv" /> * 1995 – ''Íslensk leirlist'', [[Kjarvalsstaðir]], Listasafn Reykjavíkur<ref name="islleirlist" /> * 1968 – Opnunarsýning [[Norræna húsið|Norræna hússins]], Reykjavík<ref name="arkiv" /> * 1986 - ''Homage to Edinburgh'', Edinburgh College of Art, [[Skotland]] == Heimildir == <references> <ref name="landsbanki">[https://listaverk.landsbankinn.is/listamenn/kolbrun-s-kjarval „Kolbrún S. Kjarval"]. ''Listaverkin í Landsbankanum''. Landsbankinn. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="arkiv">[https://arkiv.is/artist/155 „Kolbrún S. Kjarval"]. ''arkiv.is – gagnagrunnur um íslenska myndlistarmenn''. Samband íslenskra myndlistarmanna. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="mbl2017">[https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1644246/ „Kolbrún S. Kjarval bæjarlistamaður"]. ''Morgunblaðið'', 21. júní 2017. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="minning">„Guðrún Kjarval" (minningargreinar). ''Morgunblaðið'', 115. tölublað, 18. maí 2011, bls. 21. [https://timarit.is/page/5369139 Aðgengilegt á Tímarit.is]. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="silkeborg">[https://arkiv.dk/vis/4171114 „Himmelbjergvej 71 Keramikværksted. Keramik Aps"] (ljósmynd, 1978). Ljósmyndari: Preben Baltzer. Silkeborg Arkiv, ''arkiv.dk''. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="byggdasafn">[https://www.museum.is/is/syningar/salurinn/fyrri-syningar/hvad-ef-15052020-15092021-kolbrun-s-kjarval „HVAÐ EF – Kolbrún S. Kjarval"]. Byggðasafnið í Görðum, Akranesi. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="lr">[https://gamli.listasafnreykjavikur.is/en/artist/kolbrun-s-kjarval „Kolbrún S. Kjarval"] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}. Listasafn Reykjavíkur. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="islleirlist">[https://listasafnreykjavikur.is/syningar/islensk-leirlist „Íslensk leirlist"]. Listasafn Reykjavíkur. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="akranes2012">[https://akranesidag.wordpress.com/2012/05/23/kolbrun-s-kjarval-synir-leirmuni-i-kirkjuhvoli/ „Kolbrún S. Kjarval sýnir leirmuni í Kirkjuhvoli"]. ''Akranes í dag'', 23. maí 2012. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="kkjarval">[https://www.kkjarval.is/ „Kolbrún S. Kjarval – KSK keramik"]. Sótt 1. október 2026.</ref> </references> [[Flokkur:Íslenskir myndlistarmenn]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1945]] aoze3l35di34m2edreff129o1ing659 0 193116 1982820 1982678 2026-10-15T17:01:57Z Stillbusy 42433 1982820 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Anne Carson | mynd = Anne Carson, poet, at the 2024 National Book Awards.jpg | mynd_alt = | mynd_texti = Anne Carson, 2024 | fæðingarnafn = | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1950|06|21}} | fæðingarstaður = [[Toronto]], Kanada | þjóðerni = Kanadísk | ríkisfang = [[Kanada]]<br>[[Ísland]] | önnur_nöfn = | starf = Ljóðskáld, ritstjóri, þýðandi og prófessor | ár = | þekkt_fyrir = | þekktustu_verk = }} '''Anne Patricia Carson''' (fædd 21. júní 1950)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson |title=Anne Carson |last1=Morra |first1=Linda |last2=McIntosh |first2=Andrew |date=2026-10-08 |website=[[The Canadian Encyclopedia]] |access-date=2026-10-09 |language=en}}</ref> er [[Kanada|kanadískt]] [[ljóðskáld]], ritstjóri, [[þýðandi]] og [[prófessor]]. Hún hefur verið búsett á [[Ísland|Íslandi]] frá 2022 og er með íslenskan ríkisborgararétt. Árið 2026 hlaut Carson [[Nóbelsverðlaunin í bókmenntum|Nóbelsverðlaunin í bókmenntum]].<ref>[https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/2026-10-08-tilfinningin-er-klikkud-segir-nyi-nobelsverdlaunahafinn-489234 Tilfinningin er klikkuð, segir nýi Nóbelsverðlaunahafinn (RÚV 8. október 2026)]</ref> Carson stundaði nám í [[Háskólinn í Torontó|Háskólanum í Torontó]] og hefur kennt [[fornfræði]], samanburðarbókmenntir og skapandi skrif við háskóla í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] og Kanada frá árinu [[1979]], þar á meðal [[McGill-háskóli|McGill]], [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]], [[New York-háskóli|New York-háskólanum]] og [[Princeton-háskóli|Princeton-háskólann]]. Eftir hana hafa komið út meira en tuttugu ritverk og þýðingar. Carson hefur hlotið Guggenheim og MacArthur-styrki, unnið [[Lannan-bókmenntaverðlaunin|Lannan-bókmenntaverðlaun]], tvenn [[Griffin Poetry Prizes|Griffin Poetry-verðlaun]], [[T. S. Eliot-verðlaunin]], [[Verðlaun prinsessunnar af Astúríu]], verðlaun landstjóra Kanada fyrir ljóðagerð á ensku og PEN/Nabokov-verðlaun. Hún var sæmd [[Kanadaorðan|Kanadaorðunni]] árið 2005 fyrir framlag sitt til kanadískra bókmennta. Árið 2026 hlaut hún [[Nóbelsverðlaunin í bókmenntum]]<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2026/press-release/|title=Nobel Prize in Literature 2026|website=NobelPrize.org|publisher=[[Nobel Foundation]]|language=en-US|access-date=2026-10-08}}</ref> == Æskuár og menntun == Anne Carson fæddist í Toronto 21. júní 1950.<ref name=":0" /> Faðir hennar var bankamaður og hún ólst upp í nokkrum litlum kanadísku borgum.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Anne-Carson|title=Anne Carson|archive-url=https://web.archive.org/web/20220702210552/https://www.britannica.com/biography/Anne-Carson|archive-date=2 July 2022|access-date=2 July 2022}}</ref> Í menntaskóla kynnti kennari í [[Latína|latínu]] Carson fyrir heimsmenningu og [[Forngríska|forngrísku]].<ref name="LitEncyc">{{Cite web|url=https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=758|title=Anne Carson|last=Rae|first=Ian|date=27 December 2001|website=The Literary Encyclopedia|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916195706/https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=758|archive-date=16 September 2020|access-date=16 September 2020}}</ref> Hún innritaðist í St. Michael's College við [[Háskólinn í Torontó|Háskólinn í Toronto]], hvarf tvisvar frá námi en lauk lauk svo [[Baccalaureus Artium|Bachelor of Arts]] árið 1974, Master of Arts árið 1975 og [[Philosophiae Doctor|Ph.D.]] árið 1981.<ref>{{Cite journal |last=Ross |first=Val |author-link=Val Ross |date=23 March 2001 |title=Alumni: Classic Carson |url=https://magazine.utoronto.ca/people/alumni-donors/about-anne-carson-poetry/ |url-status=live |journal=University of Toronto Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20200916170640/https://magazine.utoronto.ca/people/alumni-donors/about-anne-carson-poetry/ |archive-date=16 September 2020 |access-date=16 September 2020}}</ref> Hún var einnig eitt ár í grísku bókmenntanámi við Háskólinn í St Andrews.<ref name="Cove Park">{{Cite journal |last=Munoz |first=Theresa |date=9 October 2013 |title=Theresa Munoz and Anne Carson at Cove Park |url=https://www.scottishreviewofbooks.org/2013/10/theresa-munoz-and-anne-carson-at-cove-park/ |url-status=live |journal=Scottish Review of Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20200917010613/https://www.scottishreviewofbooks.org/2013/10/theresa-munoz-and-anne-carson-at-cove-park/ |archive-date=17 September 2020 |access-date=16 September 2020}}</ref> == Ritun == Carson er menntuð í [[fornfræði]] með áhuga á [[Bókmenntafræði|samanburðarbókmenntum]], [[mannfræði]], sögu og listum. Carson sameinar hugmyndir og þemu frá mörgum sviðum í skrifum sínum. Hún vísar oft til, og þýðir og tengir við nútímann [[Forngrískar bókmenntir|forngrískar]] og [[latneskar bókmenntir]] – rithöfunda og skáld eins og [[Æskýlos]], [[Catullus]], [[Evripídes]], [[Hómer]], [[Ibýkos]], [[Mímnermos]], [[Saffó]], [[Símonídes frá Keos|Símonídes]], [[Sófókles]], [[Stesikhoros]] og [[Þúkýdídes]]. Hún byggir einnig á verkum rithöfunda og hugsuða sem eru nær nútímanum, svo sem [[Emily Brontë]], [[Paul Celan]], [[Emily Dickinson]], [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]], [[Martin Heidegger]], [[Friedrich Hölderlin]], [[Franz Kafka]], [[John Keats]], [[Gertrude Stein]], [[Simone Weil]] og [[Virginia Woolf]]. Í mörgum bóka hennar blandast saman ljóðlist, ritgerð, prósi, gagnrýni, þýðingar, dramatísk samtöl, skáldskapur og fagrit í mismunandi mæli. Anne hefur gefið út fjölda ljóðabóka en einnig skáldsögur og enskar þýðingar. Meðal þekktustu verka hennar eru ''Eros the Bittersweet'' 1986 og ''Autobiography of Red''. Árið 2022 gaf hún út tvímála ljóðabókina ''Vör/Lip''.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/6991387?iabr=on|titill=Morgunblaðið – 150. tölublað (28.06.2018)|mánuður=júní|ár=2018}}</ref> == Fjölskylda == Carson er gift listamanninum Robert Currie. Þau hafa unnið saman að bókahönnun og sýningum fyrir Nox og Antigonick.<ref>{{Cite web|url=https://www.asymptotejournal.com/interview/an-interview-with-anne-carson-and-robert-currie/|title=An interview with Anne Carson and Robert Currie|last=Carson|first=Anne|last2=Currie|first2=Robert|date=October 2013|website=Asymptote|archive-url=https://web.archive.org/web/20201014005528/https://www.asymptotejournal.com/interview/an-interview-with-anne-carson-and-robert-currie/|archive-date=14 October 2020|access-date=7 October 2020|author-mask=1|last3=Berkobien|first3=Megan}}</ref> Þann 19. apríl 2022 fengu Carson og Currie íslenskan ríkisborgararétt.<ref>{{Cite web|url=https://www.althingi.is/altext/stjt/2022.019.html |title=Lög um veitingu ríkisborgararéttar |website=althingi.is |access-date=2022-11-20}}</ref> Í grein í London Review of Books í ágúst 2024 sagði Carson frá því að hún hefði greinst með [[Parkinsonsveiki|Parkinsonssjúkdóm]].<ref>{{Cite news |last=Carson |first=Anne |date=2024-08-15 |title=Gloves on! |url=https://www.lrb.co.uk/the-paper/v46/n16/anne-carson/gloves-on |access-date=2024-08-11 |work=London Review of Books |language=en |volume=46 |issue=16 |issn=0260-9592}}</ref> == Tengsl við Ísland == Anne Carson kom til Ísland til 2009 og var þá í nokkra mánuði í gestaíbúð [[Vatnasafn|Vatnasafnsins]] í [[Stykkishólmur|Stykkishólmi]]. Hún vann þar að sonnettusveignum ''Cage A Swallow Can’t You But You Can’t Swallow A Cage Can You'' sem hún tileinkar [[Roni Horn]].<ref>[https://timarit.is/page/5244472?iabr=on Orðin virðast óendanleg (Einar Falur Ingólfsson, Lesbók Morgunblaðsins – 18. apríl 2009 bls 8-9)]</ref> Frá þeim tíma hefur hún komið margoft til Íslands, fengið íslenskan ríkisborgararétt og býr núna á Íslandi og hefur tekið þátt í íslensku bókmenntasamfélagi, flutt verk sín og tekið þátt í bókmenntahátíð í Reykjavík.<ref>[https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/2026-10-08-hver-er-anne-carson-489236 Hver er Anne Carson? RÚV 8, október 2026 Jóhannes Ólafsson og Birgir Þór Harðarson]</ref> Hún hlaut Vigdísarverðlaunin árið 2023 og flutti 6. október 2023 fyrirlesturinn Hesitation (Hik) í Hátíðarsal Háskóla Íslands.<ref>[https://vigdis.hi.is/is/guttorms-j-guttormssonar-fyrirlestrarodin Guttorms J. Guttormssonar fyrirlestraröðin]</ref> <ref>[https://vigdiscentre.hi.is/sites/vigdiscentre.hi.is/files/2024-06/Anne%20Carson%20Hesitation%20%28Hik%29%20GJG%20lecture%20series.pdf Anne Carlson, Hesitation (Hik) Fyrirlestur við HÍ 6, október 2023]</ref>Árið 2018 kom út hjá Tunglforlaginu tvítyngd bók ''Naumt skömmtuð sonnettusyrpa'' eftir Anne myndskreytt af eiginmanni hennar Currie í þýðingu Ingibjargar Sigurjónsdóttur.<ref>[https://timarit.is/page/7084671?iabr=on Ég er höfðinglega venjuleg (viðtal Kristínar Ómarsdóttur við Anne Carson, Tímarit Máls og menningar – 3. tölublað (01.09.2018)]</ref> Anne Carson er vinur [[Ragnar Kjartansson (myndlistarmaður)|Ragnars Kjartanssonar]] og flutti ljóð um hann og myndbandsverk hans ''Dauðinn er annars staðar'' við sýningaropnun í Metropolitan-safninu í júní 2019.<ref>[https://timarit.is/page/7125620?iabr=on Sýning Ragnars Kjartanssonar opnuð í Metropolitan safninum, Morgunblaðið 3. júní 2019]</ref> Carson skrifaði leikrit fyrir verk Ragnars Raw Salon þar sem tíu mínútna atriði er endurtekið í sífellu.<ref>[https://timarit.is/page/6883625?iabr=on Aska hins borgaralega leikhúss, Kristján Guðjónsson skrifar um sviðsverkið Raw Salon, Dagblaðið Vísir – DV 11.04.2017]</ref> == Tilvísanir == <references/> {{Nóbelsverðlaun í bókmenntum}} {{DEFAULTSORT:Carson, Anne}} [[Flokkur:Handhafar bókmenntaverðlauna Nóbels]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1950]] [[Flokkur:Kanadískir rithöfundar]] 15sjk0l9r0iz3rhcqwq19h10bibmshc 1982824 1982820 2026-10-15T17:44:33Z Stillbusy 42433 Þarf ekki að skrifa nokkrum sinnum hér að hún fékk Nóbelsverðlaun og er með íslenskan ríkisborgararétt. 1982824 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Anne Carson | mynd = Anne Carson, poet, at the 2024 National Book Awards.jpg | mynd_alt = | mynd_texti = Anne Carson, 2024 | fæðingarnafn = | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1950|06|21}} | fæðingarstaður = [[Toronto]], Kanada | þjóðerni = Kanadísk | ríkisfang = [[Kanada]]<br>[[Ísland]] | önnur_nöfn = | starf = Ljóðskáld, ritstjóri, þýðandi og prófessor | ár = | þekkt_fyrir = | þekktustu_verk = }} '''Anne Patricia Carson''' (fædd 21. júní 1950)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson |title=Anne Carson |last1=Morra |first1=Linda |last2=McIntosh |first2=Andrew |date=2026-10-08 |website=[[The Canadian Encyclopedia]] |access-date=2026-10-09 |language=en}}</ref> er [[Kanada|kanadískt]] [[ljóðskáld]], ritstjóri, [[þýðandi]] og [[prófessor]]. Árið 2026 hlaut Carson [[Nóbelsverðlaunin í bókmenntum|Nóbelsverðlaunin í bókmenntum]].<ref>[https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/2026-10-08-tilfinningin-er-klikkud-segir-nyi-nobelsverdlaunahafinn-489234 Tilfinningin er klikkuð, segir nýi Nóbelsverðlaunahafinn (RÚV 8. október 2026)]</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2026/press-release/|title=Nobel Prize in Literature 2026|website=NobelPrize.org|publisher=[[Nobel Foundation]]|language=en-US|access-date=2026-10-08}}</ref> Carson stundaði nám í [[Háskólinn í Torontó|Háskólanum í Torontó]] og hefur kennt [[fornfræði]], samanburðarbókmenntir og skapandi skrif við háskóla í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] og Kanada frá árinu [[1979]], þar á meðal [[McGill-háskóli|McGill]], [[Michigan-háskóli|Michigan-háskólann]], [[New York-háskóli|New York-háskólann]] og [[Princeton-háskóli|Princeton-háskólann]]. Eftir hana hafa komið út meira en tuttugu ritverk og þýðingar. Carson hefur hlotið Guggenheim og MacArthur-styrki, unnið [[Lannan-bókmenntaverðlaunin|Lannan-bókmenntaverðlaun]], tvenn [[Griffin Poetry Prizes|Griffin Poetry-verðlaun]], [[T. S. Eliot-verðlaunin]], [[Verðlaun prinsessunnar af Astúríu]], verðlaun landstjóra Kanada fyrir ljóðagerð á ensku og PEN/Nabokov-verðlaun. Hún var sæmd [[Kanadaorðan|Kanadaorðunni]] árið 2005 fyrir framlag sitt til kanadískra bókmennta. == Æskuár og menntun == Anne Carson fæddist í Toronto 21. júní 1950.<ref name=":0" /> Faðir hennar var bankamaður og hún ólst upp í nokkrum litlum kanadísku borgum.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Anne-Carson|title=Anne Carson|archive-url=https://web.archive.org/web/20220702210552/https://www.britannica.com/biography/Anne-Carson|archive-date=2 July 2022|access-date=2 July 2022}}</ref> Í menntaskóla kynnti kennari í [[Latína|latínu]] Carson fyrir heimsmenningu og [[Forngríska|forngrísku]].<ref name="LitEncyc">{{Cite web|url=https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=758|title=Anne Carson|last=Rae|first=Ian|date=27 December 2001|website=The Literary Encyclopedia|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916195706/https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=758|archive-date=16 September 2020|access-date=16 September 2020}}</ref> Hún innritaðist í St. Michael's College við [[Háskólinn í Torontó|Háskólinn í Toronto]], hvarf tvisvar frá námi en lauk lauk svo [[Baccalaureus Artium|Bachelor of Arts]] árið 1974, Master of Arts árið 1975 og [[Philosophiae Doctor|Ph.D.]] árið 1981.<ref>{{Cite journal |last=Ross |first=Val |author-link=Val Ross |date=23 March 2001 |title=Alumni: Classic Carson |url=https://magazine.utoronto.ca/people/alumni-donors/about-anne-carson-poetry/ |url-status=live |journal=University of Toronto Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20200916170640/https://magazine.utoronto.ca/people/alumni-donors/about-anne-carson-poetry/ |archive-date=16 September 2020 |access-date=16 September 2020}}</ref> Hún var einnig eitt ár í grísku bókmenntanámi við Háskólinn í St Andrews.<ref name="Cove Park">{{Cite journal |last=Munoz |first=Theresa |date=9 October 2013 |title=Theresa Munoz and Anne Carson at Cove Park |url=https://www.scottishreviewofbooks.org/2013/10/theresa-munoz-and-anne-carson-at-cove-park/ |url-status=live |journal=Scottish Review of Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20200917010613/https://www.scottishreviewofbooks.org/2013/10/theresa-munoz-and-anne-carson-at-cove-park/ |archive-date=17 September 2020 |access-date=16 September 2020}}</ref> == Ritun == Carson er menntuð í [[fornfræði]] með áhuga á [[Bókmenntafræði|samanburðarbókmenntum]], [[mannfræði]], sögu og listum. Carson sameinar hugmyndir og þemu frá mörgum sviðum í skrifum sínum. Hún vísar oft til, og þýðir og tengir við nútímann [[Forngrískar bókmenntir|forngrískar]] og [[latneskar bókmenntir]] – rithöfunda og skáld eins og [[Æskýlos]], [[Catullus]], [[Evripídes]], [[Hómer]], [[Ibýkos]], [[Mímnermos]], [[Saffó]], [[Símonídes frá Keos|Símonídes]], [[Sófókles]], [[Stesikhoros]] og [[Þúkýdídes]]. Hún byggir einnig á verkum rithöfunda og hugsuða sem eru nær nútímanum, svo sem [[Emily Brontë]], [[Paul Celan]], [[Emily Dickinson]], [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]], [[Martin Heidegger]], [[Friedrich Hölderlin]], [[Franz Kafka]], [[John Keats]], [[Gertrude Stein]], [[Simone Weil]] og [[Virginia Woolf]]. Í mörgum bóka hennar blandast saman ljóðlist, ritgerð, prósi, gagnrýni, þýðingar, dramatísk samtöl, skáldskapur og fagrit í mismunandi mæli. Anne hefur gefið út fjölda ljóðabóka en einnig skáldsögur og enskar þýðingar. Meðal þekktustu verka hennar eru ''Eros the Bittersweet'' (1986) og ''Autobiography of Red'' (1998). == Fjölskylda == Carson er gift listamanninum Robert Currie. Þau hafa unnið saman að bókahönnun og sýningum fyrir Nox og Antigonick.<ref>{{Cite web|url=https://www.asymptotejournal.com/interview/an-interview-with-anne-carson-and-robert-currie/|title=An interview with Anne Carson and Robert Currie|last=Carson|first=Anne|last2=Currie|first2=Robert|date=October 2013|website=Asymptote|archive-url=https://web.archive.org/web/20201014005528/https://www.asymptotejournal.com/interview/an-interview-with-anne-carson-and-robert-currie/|archive-date=14 October 2020|access-date=7 October 2020|author-mask=1|last3=Berkobien|first3=Megan}}</ref> Í grein í London Review of Books í ágúst 2024 sagði Carson frá því að hún hefði greinst með [[Parkinsonsveiki|Parkinsonssjúkdóm]].<ref>{{Cite news |last=Carson |first=Anne |date=2024-08-15 |title=Gloves on! |url=https://www.lrb.co.uk/the-paper/v46/n16/anne-carson/gloves-on |access-date=2024-08-11 |work=London Review of Books |language=en |volume=46 |issue=16 |issn=0260-9592}}</ref> == Tengsl við Ísland == Anne Carson kom til Íslands árið 2008 og var þá í nokkra mánuði í gestaíbúð [[Vatnasafn|Vatnasafnsins]] í [[Stykkishólmur|Stykkishólmi]]. Hún vann þar að sonnettusveignum ''Cage A Swallow Can’t You But You Can’t Swallow A Cage Can You'' (2009) sem hún tileinkar [[Roni Horn]].<ref>[https://timarit.is/page/5244472?iabr=on Orðin virðast óendanleg (Einar Falur Ingólfsson, Lesbók Morgunblaðsins – 18. apríl 2009 bls 8-9)]</ref> Frá þeim tíma hefur hún komið margoft til Íslands, flutti svo til Íslands og fékk íslenskan ríkisborgararétt ásamt manninum sínum þann 19. apríl 2022.<ref>{{Cite web|url=https://www.althingi.is/altext/stjt/2022.019.html |title=Lög um veitingu ríkisborgararéttar |website=althingi.is |access-date=2022-11-20}}</ref> Hún hefur tekið þátt í íslensku bókmenntasamfélagi, flutt verk sín m.a. á bókmenntahátíð í Reykjavík.<ref>[https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/2026-10-08-hver-er-anne-carson-489236 Hver er Anne Carson? RÚV 8, október 2026 Jóhannes Ólafsson og Birgir Þór Harðarson]</ref> Hún hlaut Vigdísarverðlaunin árið 2023 og flutti 6. október 2023 fyrirlesturinn Hesitation (Hik) í Hátíðarsal Háskóla Íslands.<ref>[https://vigdis.hi.is/is/guttorms-j-guttormssonar-fyrirlestrarodin Guttorms J. Guttormssonar fyrirlestraröðin]</ref><ref>[https://vigdiscentre.hi.is/sites/vigdiscentre.hi.is/files/2024-06/Anne%20Carson%20Hesitation%20%28Hik%29%20GJG%20lecture%20series.pdf Anne Carlson, Hesitation (Hik) Fyrirlestur við HÍ 6, október 2023]</ref> Árið 2018 kom út hjá Tunglforlaginu tvítyngd ljóðabók ''Vör/Lip – Naumt skömmtuð sonnettusyrpa'' eftir Anne myndskreytt af eiginmanni hennar Currie í þýðingu Ingibjargar Sigurjónsdóttur.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/6991387?iabr=on|titill=Morgunblaðið – 150. tölublað (28.06.2018)|mánuður=júní|ár=2018}}</ref><ref>[https://timarit.is/page/7084671?iabr=on Ég er höfðinglega venjuleg (viðtal Kristínar Ómarsdóttur við Anne Carson, Tímarit Máls og menningar – 3. tölublað (01.09.2018)]</ref> Anne Carson er vinur [[Ragnar Kjartansson (myndlistarmaður)|Ragnars Kjartanssonar]] og flutti ljóð um hann og myndbandsverk hans ''Dauðinn er annars staðar'' við sýningaropnun í Metropolitan-safninu í júní 2019.<ref>[https://timarit.is/page/7125620?iabr=on Sýning Ragnars Kjartanssonar opnuð í Metropolitan safninum, Morgunblaðið 3. júní 2019]</ref> Carson skrifaði leikrit fyrir verk Ragnars Raw Salon þar sem tíu mínútna atriði er endurtekið í sífellu.<ref>[https://timarit.is/page/6883625?iabr=on Aska hins borgaralega leikhúss, Kristján Guðjónsson skrifar um sviðsverkið Raw Salon, Dagblaðið Vísir – DV 11.04.2017]</ref> == Tilvísanir == <references/> {{Nóbelsverðlaun í bókmenntum}} {{DEFAULTSORT:Carson, Anne}} [[Flokkur:Handhafar bókmenntaverðlauna Nóbels]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1950]] [[Flokkur:Kanadískir rithöfundar]] ovphm1jtpjv1x09qydmww6dfvazoqgi 0 193163 1982813 1982655 2026-10-15T15:43:55Z TKSnaevarr 53243 1982813 wikitext text/x-wiki {{Land |nafn = Konungsríkið Júgóslavía |nafn_í_eignarfalli = Konungsríkisins Júgóslavíu |nafn_á_frummáli = Kraljevina Jugoslavija<br />Краљевина Југославија |fáni= Flag of Yugoslavia (1918–1941).svg |skjaldarmerki= Coat of arms of the Kingdom of Yugoslavia.svg |kjörorð= Jedan narod, jedan kralj, jedna država<br>Један народ, један краљ, једна држава<br>Ein þjóð, einn konungur, eitt ríki |þjóðsöngur=Himna Kraljevine Jugoslavije<br />Химна Краљевине Југославије<br />Þjóðsöngur Konungsríkisins Júgóslavíu<br />{{Center|[[File:Himna Kraljevine Jugoslavije.ogg]]}} |staðsetningarkort=Europe-Kingdom of Yugoslavia (orthographic projection).svg |höfuðborg=[[Belgrad]] |tungumál=[[Serbókróatíska]] |stjórnarfar=[[Þingbundin konungsstjórn]] (1918–1929, 1931–1939) |titill_leiðtoga1=Konungur |nafn_leiðtoga1=[[Pétur 1. Serbíukonungur|Pétur 1.]]<br>[[Alexander 1. Júgóslavíukonungur|Alexander 1.]]<br>[[Pétur 2. Júgóslavíukonungur|Pétur 2.]] |staða=Sögulegt tímabil |staða_athugasemd=[[Millistríðsárin]]{{*}}[[Seinni heimsstyrjöldin]] |atburður1=Stofnun |dagsetning1= 1. desember 1918 |atburður2=Konungdæmið leyst upp |dagsetning2= 29. nóvember 1945 |flatarmál= 247.542<ref>{{Cite book |last=Tomasevich |first=Jozo |title=War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: The Chetniks |date=1975 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-0857-9 |page=93}}</ref> |fólksfjöldi= 15.839.364<ref>{{Cite book |url=https://publikacije.stat.gov.rs/G1945/Pdf/G19454001.pdf |title=Израчунат број становника Југославије за 1941. и 1945. |date=1945 |publisher=Државни статистички уред |language=sr |access-date=30 September 2021 |archive-date=7 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210607061237/http://publikacije.stat.gov.rs/G1945/pdf/G19454001.pdf |url-status=live }}</ref> |mannfjöldaár= 1941 |íbúar_á_ferkílómetra=63,98 |gjaldmiðill=[[Júgóslavnesk króna]] (1918–1920)<br>[[Júgóslavneskur dinar]] (1920–1941) }} '''Konungsríkið Júgóslavía'''<ref name="Tomasz Kamusella 2008. pp. 228, 297">{{Cite book |last=Kamusella |first=Tomasz |url=https://books.google.com/books?id=mzEqAQAAIAAJ |title=The politics of language and nationalism in modern Central Europe |date=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-2305-5070-4 |pages=228, 297 |access-date=25 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160518085413/https://books.google.com/books?id=mzEqAQAAIAAJ |archive-date=18 May 2016 |url-status=live}}</ref> var ríki í Suðaustur- og Mið-Evrópu sem var til frá 1918 til 1941. Frá 1918 til 1929 hét ríkið opinberlega '''Konungsríki Serba, Króata og Slóvena''' en var kallað '''[[Júgóslavía]]''' („Land Suður-Slava“) í daglegu tali.<ref name="Naš rod"> "Kraljevina Jugoslavija! Novi naziv naše države. No, mi smo itak med seboj vedno dejali Jugoslavija, četudi je bilo na vseh uradnih listih Kraljevina Srbov, Hrvatov in Slovencev. In tudi drugi narodi, kakor Nemci in Francozi, so pisali že prej v svojih listih mnogo o Jugoslaviji. 3. oktobra, ko je kralj Aleksander podpisal "Zakon o nazivu in razdelitvi kraljevine na upravna območja", pa je bil naslov kraljevine Srbov, Hrvatov in Slovencev za vedno izbrisan." (Naš rod, Ljubljana 1929/30, št. 1, str. 22, letnik I.) </ref> Konungsríkið var stofnað síðla árs 1918 þegar [[Konungsríkið Serbía]] sameinaðist [[Konungsríkið Svartfjallaland|Konungsríkinu Svartfjallalandi]] og landsvæðum sem höfðu tilheyrt [[Austurrísk-ungverska keisaradæmið|austurrísk-ungverska keisaradæminu]], þá helst landsvæði sem samsvarar núverandi [[Bosnía og Hersegóvína|Bosníu og Hersegóvínu]] og bróðurparti ríkjanna [[Króatía|Króatíu]] og [[Slóvenía|Slóveníu]]. Landsvæði núverandi [[Kósovó]] og [[Norður-Makedónía|Norður-Makedóníu]] höfðu verið innlimuð af Serbíu fyrir sameininguna.<ref>{{Cite web |title=Yugoslavia from a Historical Perspective |url=https://www.yuhistorija.com/doc/yugoslavia%20from%20a%20historical%20perspective.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331215651/http://yuhistorija.com/doc/yugoslavia%20from%20a%20historical%20perspective.pdf |archive-date=31 March 2022 |access-date=7 December 2020 |publisher=YU Historija}}</ref> Konungsætt ríkisins var hin serbneska [[Karađorđević-ætt]], sem hafði áður ríkt í Konungsríkinu Serbíu í valdatíð [[Pétur 1. Serbíukonungur|Péturs 1.]], sem varð fyrsti konungur Júgóslavíu. Eftir dauða Péturs árið 1921 tók sonur hans, [[Alexander 1. Júgóslavíukonungur|Alexander 1.]], við konungdómi en hann hafði áður verið [[ríkisstjóri]] í nafni föður síns. Árið 1929 stofnaði Alexander [[einræði]] í landinu og gaf ríkinu formlega nafnið Júgóslavía. Árið 1934 var konungurinn myrtur í [[Marseille]] af [[Vlado Tsjernozemskí]], meðlimi í makedónsku sjálfstæðishreyfingunni [[VMRO]]. Ellefu ára gamall sonur Alexanders, [[Pétur 2. Júgóslavíukonungur|Pétur]], tók við krúnunni en frændi hans, [[Páll Júgóslavíuprins|Páll]], fór með stjórn sem ríkisstjóri til ársins 1941. Það ár sagði Júgóslavía upp aðild sinni að [[Þríveldasamningurinn|þríveldasamningnum]] með [[Öxulveldin|Öxulveldunum]] eftir valdarán í landinu.<ref>{{Cite web |last=J. B. Hoptner |date=1963 |title=Yugoslavia in Crisis 1934–1941 |url=https://archive.org/details/yugoslaviaincris012757mbp |publisher=Columbia University Press}}</ref> Konungsfjölskyldan flýði til London sama ár, skömmu áður en Öxulveldin gerðu [[Innrásin í Júgóslavíu|innrás í Júgóslavíu]]. Í apríl 1941 hernámu Öxulveldin landið og skiptu því upp. Konungurinn stofnaði útlegðarríkisstjórn í London sem var viðurkennd af Bretum og síðar af hinum [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamannaríkjunum]]. Árið 1944 viðurkenndi Pétur 2. konungur bráðabirgðastjórn [[Lýðræðislega sambandsríkið Júgóslavía|Lýðræðislega sambandsríkisins Júgóslavíu]] sem lögmæta ríkisstjórn landsins eftir að breski forsætisráðherrann [[Winston Churchill]] beitti hann þrýstingi. Viðurkenningin var formfest 2. nóvember með Vis-sáttmálanum sem [[Ivan Šubašić]] undirritaði fyrir hönd konungsríkisins og [[Josip Broz Tito]] fyrir hönd júgóslavnesku andspyrnuhreyfingarinnar.<ref>{{Cite book |last=Roberts |first=Walter R. |url=https://books.google.com/books?id=fNBmAAAAMAAJ |title=Tito, Mihailović, and the Allies, 1941–1945 |date=1973 |publisher=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-0740-8 |page=288 |access-date=25 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211211134033/https://books.google.com/books?id=fNBmAAAAMAAJ |archive-date=11 December 2021 |url-status=live}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|sagnfræði}} {{sa|1918|1945}} [[Flokkur:Júgóslavía]] sxcm7xn79qgwiwxzds2uzdby9g43fpd 0 193179 1982787 2026-10-15T13:08:11Z Akigka 183 Bjó til síðu með „[[Mynd:Cabin_dubbing.jpg|thumb|Hljóðupptökuver fyrir talsetningu.]] '''Talsetning''' er þegar tal fyrir [[kvikmynd]] er tekið upp í [[eftirvinnsla|eftirvinnsluferlinu]] og bætt við myndina eða sett í staðinn fyrir upprunalega [[talrás]]. Talsetning er algeng aðferð til að skapa hentuga talrás í [[kvikmyndagerð]] og er alltaf notuð í [[teiknimynd]]um. Talsetning er líka aðferð til að [[þýðing|þýða]] kvikmyndir með því að skipta tal...“ 1982787 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Cabin_dubbing.jpg|thumb|Hljóðupptökuver fyrir talsetningu.]] '''Talsetning''' er þegar tal fyrir [[kvikmynd]] er tekið upp í [[eftirvinnsla|eftirvinnsluferlinu]] og bætt við myndina eða sett í staðinn fyrir upprunalega [[talrás]]. Talsetning er algeng aðferð til að skapa hentuga talrás í [[kvikmyndagerð]] og er alltaf notuð í [[teiknimynd]]um. Talsetning er líka aðferð til að [[þýðing|þýða]] kvikmyndir með því að skipta talrás á einu tungumáli út fyrir talrás á öðru tungumáli.<ref>{{cite web|url=https://www.salon.com/2021/07/25/the-political-history-of-dubbing-in-films_partner/|title=The political history of dubbing in films|author=Damien Pollard|website=Salon|date=25. júlí 2021}}</ref> Í talsetningu leika [[raddleikur|raddleikarar]] texta myndarinnar. Þar sem löng hefð er fyrir talsetningu erlendra kvikmynda er þess oft gætt að sami raddleikari talsetji frægan leikara.<ref>{{cite web|url=https://restofworld.org/2026/ai-voice-actors-hollywood-dubbing/|title=Voice actors fight to save their livelihoods and local cultures from Hollywood’s AI push|author=Rina Chandran|date=15. apríl 2026|website=Rest of world}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur|kvikmynd}} [[Flokkur:Þýðingar]] [[Flokkur:Kvikmyndir]] kj5u7145ygd0uvd2jejcihwicdu5fr5 1982788 1982787 2026-10-15T13:09:02Z Akigka 183 1982788 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Cabin_dubbing.jpg|thumb|Hljóðupptökuver fyrir talsetningu.]] '''Talsetning''' er þegar tal fyrir [[kvikmynd]] er tekið upp í [[eftirvinnsla|eftirvinnsluferlinu]] og bætt við myndina eða sett í staðinn fyrir upprunalega [[talrás]]. Talsetning er algeng aðferð til að skapa hentuga talrás í [[kvikmyndagerð]] og er alltaf notuð í [[teiknimynd]]um. Talsetning er líka aðferð til að [[þýðing|þýða]] kvikmyndir með því að skipta talrás á einu tungumáli út fyrir talrás á öðru tungumáli.<ref>{{cite web|url=https://www.salon.com/2021/07/25/the-political-history-of-dubbing-in-films_partner/|title=The political history of dubbing in films|author=Damien Pollard|website=Salon|date=25. júlí 2021}}</ref> Í talsetningu leika [[raddleikur|raddleikarar]] texta myndarinnar. Þar sem löng hefð er fyrir talsetningu erlendra kvikmynda er þess oft gætt að sami raddleikari talsetji frægan leikara.<ref>{{cite web|url=https://restofworld.org/2026/ai-voice-actors-hollywood-dubbing/|title=Voice actors fight to save their livelihoods and local cultures from Hollywood’s AI push|author=Rina Chandran|date=15. apríl 2026|website=Rest of world}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur|kvikmynd}} [[Flokkur:Þýðing]] [[Flokkur:Kvikmyndir]] jjznxepdk2ms3aiy65iadpbsdkdrnl8 0 193180 1982794 2026-10-15T14:01:40Z Akigka 183 Bjó til síðu með „[[Mynd:Example_of_subtitles_(Charade,_1963).jpg|thumb|Skjáskot úr myndinni ''[[Sagnaleikur]]'' (''Charade'') frá 1963 þar sem tal leikkvennanna [[Audrey Hepburn]] og [[Dominique Minot]] birtist í texta neðst í mynd. ]] '''Skjáþýðing''', '''skjátextaþýðing''' eða '''textun''' er aðferð til að [[þýðing|þýða]] [[kvikmynd]]ir með því að setja texta á markmálinu inn á myndina neðst eða á sérstaka textavél sem er staðsett undir kvik...“ 1982794 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Example_of_subtitles_(Charade,_1963).jpg|thumb|Skjáskot úr myndinni ''[[Sagnaleikur]]'' (''Charade'') frá 1963 þar sem tal leikkvennanna [[Audrey Hepburn]] og [[Dominique Minot]] birtist í texta neðst í mynd. ]] '''Skjáþýðing''', '''skjátextaþýðing''' eða '''textun''' er aðferð til að [[þýðing|þýða]] [[kvikmynd]]ir með því að setja texta á markmálinu inn á myndina neðst eða á sérstaka textavél sem er staðsett undir kvikmyndatjaldinu. Skjátextar eru líka notaðir til að gera kvikmyndir aðgengilegar fyrir [[heyrnarskerðing|heyrnarskerta]], en þá er bætt við lýsingu á hljóðum sem skipta máli fyrir framvinduna, eins og ef hurð heyrist opnast en sést ekki í mynd. Skjátextar geta líka innihaldið skýringar á hlutum sem eru ókunnugir áhorfendum. Stundum eru skjátextar hluti af myndinni, eins og í ''[[Annie Hall]]'' þar sem þeir eru notaðir til að koma hugsunum persónunnar á framfæri.<ref>{{cite web|url=https://screenwritingfromiowa.wordpress.com/2014/11/13/subtext-with-subtitles/|title=Subtext (with Subtitles)|author=Scott W. Smith|date=13. nóvember 2014|website=Screenwriting from Iowa}}</ref> Skjátextar eru oftast undirbúnir nokkru áður en mynd er sýnd, en mismikill tími getur gefist til verksins þegar um er að ræða frumsýningar á [[kvikmyndahátíð]]um til dæmis.<ref>{{cite journal|author=Tejerina, A. M.|year=2014|title=Subtitling for Film Festivals: process, techniques and challenges|journal=TRANS: revista de traductología|number=18|pages=215-225|url=https://revistas.uma.es/index.php/trans/en/article/download/3254/9789/33508?inline=1}}</ref> Skjátextar innihalda yfirleitt aðeins 2-3 línur af texta, til að þeir taki ekki of mikið pláss frá myndinni, og gefa því yfirleitt nokkuð styttri útgáfu þess sem sagt er. Hver birting er tímasett frá upphafi myndarinnar og skjátextasnið hafa því reiti fyrir inntíma og úttíma, auk textans sem á að birta. Til eru dæmi um skjátexta sem gerðir eru af aðdáendum kvikmynda sem aldrei hafa verið teknar til opinberra sýninga í því landi (''fansubs'')<ref>{{cite web|url=https://enterpixelparlor.com/2025/10/06/the-history-of-fansubs/|title=The History of Fansubs|author=M.I.H. McCool|date=6. október 2025|website=The Pixel Parlor}}</ref> og skjátexta sem gerðir eru með sjálfvirkri [[talgreining]]u.<ref>{{cite web|url=https://phrase.com/blog/posts/why-high-quality-automatic-subtitling-is-harder-than-it-looks/|title=Why high-quality automatic subtitling is harder than it looks|author=Craig Stewart|date=1. apríl 2026|website=Phrase}}</ref> Í nútímaskjáþýðingum er notast við ýmsar sjálfvirkar aðferðir til að greina klippingar (svo hægt sé að tímasetja birtingar textans miðað við þær),<ref>{{cite web|url=https://www.closedcaptioncreator.com/docs/ai-tools/shot-change-detection/|title=Shot Change Detection|website= Closed Caption Creator|access-date=15.10.2026}}</ref> greina ólíka mælendur og stilla lengd birtinga, út frá greiningu á mynd- og hljóðrás. Áður var algengt að skjátextar væru fastur hluti af myndrásinni þegar myndin var fjölfölduð, til dæmis fyrir útgáfu á [[VHS]]-myndbandsspólum. Á kvikmyndahátíðum var stundum notast við textavélar sem sýndu tímasetta texta á sérstökum skjá í kvikmyndasalnum. Annars konar textavél var notuð fyrir [[sjónvarp]]sútsendingar. Nú eru mynd og texti yfirleitt sett saman í tölvu. Með útgáfu mynda á [[DVD]]-diskum bauðst áhorfendum í fyrsta sinn að velja texta og [[talsetning|talsett hljóð]] á ólíkum tungumálum. Á [[streymisveita|streymisveitum]] er yfirleitt boðið upp á texta og tal á nokkrum ólíkum tungumálum, en misjafnt er hvaða tungumál og hversu mörg hver streymisveita styður.<ref>{{cite thesis|degree=MA|author=Hugrún Hanna Stefánsdóttir|title=Hvað á þetta að þýða? Málstefna í íslenskum fjölmiðlaþýðingum|year=2020|publisher=Háskóli Íslands|url=https://skemman.is/bitstream/1946/35545/1/Hva%C3%B0%20%C3%A1%20%C3%BEetta%20a%C3%B0%20%C3%BE%C3%BD%C3%B0a%20-%20%C3%BE%C3%BD%C3%B0ingar%20%C3%AD%20%C3%ADslenskum%20fj%C3%B6lmi%C3%B0lum%20Hugr%C3%BAn%20H.%20Stef%C3%A1nsd..pdf}}</ref> Í löndum þar sem löng hefð er fyrir kvikmyndaþýðingum með skjátexta hafa skapast vissar hefðir fyrir birtingu þeirra. Þannig getur verið ólíkt milli landa hvort textinn er miðjujafnaður eða vinstrijafnaður, hvort hann birtist án bakgrunns eða með hálfgagnsæjum dökkum bakgrunni, hversu margar línur eru leyfilegar, og þar fram eftir götunum.<ref>{{cite web|url=https://avteurope.org/standards-guidelines|title=Standards / Guidelines|website=AudioVisual Translators Europe}}</ref> Eins getur verið munur á skjátexta sem birtist í sjónvarpi og í kvikmyndahúsi. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Þýðing]] [[Flokkur:Kvikmyndir]] 1q8qirh304zjqs5h6qibf86z5p3ttcg 1982796 1982794 2026-10-15T14:05:54Z Akigka 183 1982796 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Example_of_subtitles_(Charade,_1963).jpg|thumb|Skjáskot úr myndinni ''[[Sagnaleikur]]'' (''Charade'') frá 1963 þar sem tal leikkvennanna [[Audrey Hepburn]] og [[Dominique Minot]] birtist í texta neðst í mynd. ]] '''Skjáþýðing''', '''skjátextaþýðing''' eða '''textun''' er aðferð til að [[þýðing|þýða]] [[kvikmynd]]ir með því að setja texta á markmálinu inn á myndina neðst eða á sérstaka textavél sem er staðsett undir kvikmyndatjaldinu. Skjátextar eru líka notaðir til að gera kvikmyndir aðgengilegar fyrir [[heyrnarskerðing|heyrnarskerta]], en þá er bætt við lýsingu á hljóðum sem skipta máli fyrir framvinduna, eins og ef hurð heyrist opnast en sést ekki í mynd. Skjátextar geta líka innihaldið skýringar á hlutum sem eru ókunnugir áhorfendum. Stundum eru skjátextar hluti af myndinni, eins og í ''[[Annie Hall]]'' þar sem þeir eru notaðir til að koma hugsunum persónunnar á framfæri.<ref>{{cite web|url=https://screenwritingfromiowa.wordpress.com/2014/11/13/subtext-with-subtitles/|title=Subtext (with Subtitles)|author=Scott W. Smith|date=13. nóvember 2014|website=Screenwriting from Iowa}}</ref> Skjátextar eru oftast undirbúnir nokkru áður en mynd er sýnd, en mismikill tími getur gefist til verksins þegar um er að ræða frumsýningar á [[kvikmyndahátíð]]um til dæmis.<ref>{{cite journal|author=Tejerina, A. M.|year=2014|title=Subtitling for Film Festivals: process, techniques and challenges|journal=TRANS: revista de traductología|number=18|pages=215-225|url=https://revistas.uma.es/index.php/trans/en/article/download/3254/9789/33508?inline=1}}</ref> Skjátextar innihalda yfirleitt aðeins 2-3 línur af texta, til að þeir taki ekki of mikið pláss frá myndinni, og gefa því yfirleitt nokkuð styttri útgáfu þess sem sagt er. Hver birting er tímasett frá upphafi myndarinnar og skjátextasnið hafa því reiti fyrir inntíma og úttíma, auk textans sem á að birta. Til eru dæmi um skjátexta sem gerðir eru af aðdáendum kvikmynda sem aldrei hafa verið teknar til opinberra sýninga í því landi (''fansubs'')<ref>{{cite web|url=https://enterpixelparlor.com/2025/10/06/the-history-of-fansubs/|title=The History of Fansubs|author=M.I.H. McCool|date=6. október 2025|website=The Pixel Parlor}}</ref> og skjátexta sem gerðir eru með sjálfvirkri [[talgreining]]u.<ref>{{cite web|url=https://phrase.com/blog/posts/why-high-quality-automatic-subtitling-is-harder-than-it-looks/|title=Why high-quality automatic subtitling is harder than it looks|author=Craig Stewart|date=1. apríl 2026|website=Phrase}}</ref> Í nútímaskjáþýðingum er notast við ýmsar sjálfvirkar aðferðir til að greina klippingar (svo hægt sé að tímasetja birtingar textans miðað við þær),<ref>{{cite web|url=https://www.closedcaptioncreator.com/docs/ai-tools/shot-change-detection/|title=Shot Change Detection|website= Closed Caption Creator|access-date=15.10.2026}}</ref> greina ólíka mælendur og stilla lengd birtinga, út frá greiningu á mynd- og hljóðrás. Áður var algengt að skjátextar væru fastur hluti af myndrásinni þegar myndin var fjölfölduð, til dæmis fyrir útgáfu á [[VHS]]-myndbandsspólum. Á kvikmyndahátíðum var stundum notast við textavélar sem sýndu tímasetta texta á sérstökum skjá í kvikmyndasalnum. Annars konar textavél var notuð fyrir [[sjónvarp]]sútsendingar. Nú eru mynd og texti yfirleitt sett saman í tölvu á sýningartíma. Með útgáfu mynda á [[DVD]]-diskum bauðst áhorfendum í fyrsta sinn að velja texta og [[talsetning|talsett hljóð]] á ólíkum tungumálum. Á [[streymisveita|streymisveitum]] er yfirleitt boðið upp á texta og tal á nokkrum ólíkum tungumálum, en misjafnt er hvaða tungumál og hversu mörg hver streymisveita styður.<ref>{{cite thesis|degree=MA|author=Hugrún Hanna Stefánsdóttir|title=Hvað á þetta að þýða? Málstefna í íslenskum fjölmiðlaþýðingum|year=2020|publisher=Háskóli Íslands|url=https://skemman.is/bitstream/1946/35545/1/Hva%C3%B0%20%C3%A1%20%C3%BEetta%20a%C3%B0%20%C3%BE%C3%BD%C3%B0a%20-%20%C3%BE%C3%BD%C3%B0ingar%20%C3%AD%20%C3%ADslenskum%20fj%C3%B6lmi%C3%B0lum%20Hugr%C3%BAn%20H.%20Stef%C3%A1nsd..pdf}}</ref> Í löndum þar sem löng hefð er fyrir kvikmyndaþýðingum með skjátexta hafa skapast vissar hefðir fyrir birtingu þeirra. Þannig getur verið ólíkt milli landa hvort textinn er miðjujafnaður eða vinstrijafnaður, hvort hann birtist án bakgrunns eða með hálfgagnsæjum dökkum bakgrunni, hversu margar línur eru leyfilegar, og þar fram eftir götunum.<ref>{{cite web|url=https://avteurope.org/standards-guidelines|title=Standards / Guidelines|website=AudioVisual Translators Europe}}</ref> Eins getur verið munur á skjátexta sem birtist í sjónvarpi og í kvikmyndahúsi. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Þýðing]] [[Flokkur:Kvikmyndir]] stdzkya5fm0aksw1dpnaoc96oslrim4 1982797 1982796 2026-10-15T14:08:41Z Akigka 183 1982797 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Example_of_subtitles_(Charade,_1963).jpg|thumb|Skjáskot úr myndinni ''[[Sagnaleikur]]'' (''Charade'') frá 1963 þar sem tal leikkvennanna [[Audrey Hepburn]] og [[Dominique Minot]] birtist í texta neðst í mynd. ]] '''Skjáþýðing''', '''skjátextaþýðing''' eða '''textun''' er aðferð til að [[þýðing|þýða]] [[kvikmynd]]ir með því að setja texta á markmálinu inn á myndina neðst eða á sérstaka textavél sem er staðsett undir kvikmyndatjaldinu. Skjátextar eru líka notaðir til að gera kvikmyndir aðgengilegar fyrir [[heyrnarskerðing|heyrnarskerta]], en þá er bætt við lýsingu á hljóðum sem skipta máli fyrir framvinduna, eins og ef hurð heyrist opnast en sést ekki í mynd. Skjátextar geta líka innihaldið skýringar á hlutum sem eru ókunnugir áhorfendum. Stundum eru skjátextar hluti af myndinni, eins og í ''[[Annie Hall]]'' þar sem þeir eru notaðir til að koma hugsunum persónunnar á framfæri.<ref>{{cite web|url=https://screenwritingfromiowa.wordpress.com/2014/11/13/subtext-with-subtitles/|title=Subtext (with Subtitles)|author=Scott W. Smith|date=13. nóvember 2014|website=Screenwriting from Iowa}}</ref> Skjátextar eru oftast undirbúnir nokkru áður en mynd er sýnd, en mismikill tími getur gefist til verksins þegar um er að ræða frumsýningar á [[kvikmyndahátíð]]um til dæmis.<ref>{{cite journal|author=Tejerina, A. M.|year=2014|title=Subtitling for Film Festivals: process, techniques and challenges|journal=TRANS: revista de traductología|number=18|pages=215-225|url=https://revistas.uma.es/index.php/trans/en/article/download/3254/9789/33508?inline=1}}</ref> Skjátextar innihalda oftast aðeins 2-3 línur af texta, til að þeir taki ekki of mikið pláss frá myndinni, og gefa því yfirleitt nokkuð styttri útgáfu þess sem sagt er. Hver birting er tímasett frá upphafi myndarinnar og skjátextasnið hafa því reiti fyrir inntíma og úttíma, auk textans sem á að birta. Til eru dæmi um skjátexta sem gerðir eru af aðdáendum kvikmynda sem aldrei hafa verið teknar til opinberra sýninga í því landi (''fansubs'')<ref>{{cite web|url=https://enterpixelparlor.com/2025/10/06/the-history-of-fansubs/|title=The History of Fansubs|author=M.I.H. McCool|date=6. október 2025|website=The Pixel Parlor}}</ref> og skjátexta sem gerðir eru með sjálfvirkri [[talgreining]]u.<ref>{{cite web|url=https://phrase.com/blog/posts/why-high-quality-automatic-subtitling-is-harder-than-it-looks/|title=Why high-quality automatic subtitling is harder than it looks|author=Craig Stewart|date=1. apríl 2026|website=Phrase}}</ref> Í nútímaskjáþýðingum er notast við ýmsar sjálfvirkar aðferðir til að greina klippingar (svo hægt sé að tímasetja birtingar textans miðað við þær),<ref>{{cite web|url=https://www.closedcaptioncreator.com/docs/ai-tools/shot-change-detection/|title=Shot Change Detection|website= Closed Caption Creator|access-date=15.10.2026}}</ref> greina ólíka mælendur og stilla lengd birtinga, út frá greiningu á mynd- og hljóðrás. Áður var algengt að skjátextar væru fastur hluti af myndrásinni þegar myndin var fjölfölduð, til dæmis fyrir útgáfu á [[VHS]]-myndbandsspólum. Á kvikmyndahátíðum var stundum notast við textavélar sem sýndu tímasetta texta á sérstökum skjá í kvikmyndasalnum. Annars konar textavél var notuð fyrir [[sjónvarp]]sútsendingar. Nú eru mynd og texti yfirleitt sett saman í tölvu á sýningartíma. Með útgáfu mynda á [[DVD]]-diskum bauðst áhorfendum í fyrsta sinn að velja texta og [[talsetning|talsett hljóð]] á ólíkum tungumálum. Á [[streymisveita|streymisveitum]] er yfirleitt boðið upp á texta og tal á nokkrum ólíkum tungumálum, en misjafnt er hvaða tungumál og hversu mörg hver streymisveita styður.<ref>{{cite thesis|degree=MA|author=Hugrún Hanna Stefánsdóttir|title=Hvað á þetta að þýða? Málstefna í íslenskum fjölmiðlaþýðingum|year=2020|publisher=Háskóli Íslands|url=https://skemman.is/bitstream/1946/35545/1/Hva%C3%B0%20%C3%A1%20%C3%BEetta%20a%C3%B0%20%C3%BE%C3%BD%C3%B0a%20-%20%C3%BE%C3%BD%C3%B0ingar%20%C3%AD%20%C3%ADslenskum%20fj%C3%B6lmi%C3%B0lum%20Hugr%C3%BAn%20H.%20Stef%C3%A1nsd..pdf}}</ref> Í löndum þar sem löng hefð er fyrir kvikmyndaþýðingum með skjátexta hafa skapast vissar hefðir fyrir birtingu þeirra. Þannig getur verið ólíkt milli landa hvort textinn er miðjujafnaður eða vinstrijafnaður, hvort hann birtist án bakgrunns eða með hálfgagnsæjum dökkum bakgrunni, hversu margar línur eru leyfilegar, og þar fram eftir götunum.<ref>{{cite web|url=https://avteurope.org/standards-guidelines|title=Standards / Guidelines|website=AudioVisual Translators Europe}}</ref> Eins getur verið munur á skjátexta sem birtist í sjónvarpi og í kvikmyndahúsi. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Þýðing]] [[Flokkur:Kvikmyndir]] n3ad474j9b6zq1wlso9g5nmbwjv4ppp 1982799 1982797 2026-10-15T14:13:21Z Akigka 183 1982799 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Example_of_subtitles_(Charade,_1963).jpg|thumb|Skjáskot úr myndinni ''[[Sagnaleikur]]'' (''Charade'') frá 1963 þar sem tal leikkvennanna [[Audrey Hepburn]] og [[Dominique Minot]] birtist í texta neðst í mynd. ]] '''Skjáþýðing''', '''skjátextaþýðing''' eða '''textun''' er aðferð til að [[þýðing|þýða]] [[kvikmynd]]ir með því að setja texta á markmálinu inn á myndina neðst eða á sérstaka textavél sem er staðsett undir kvikmyndatjaldinu. Skjátextar eru líka notaðir til að gera kvikmyndir aðgengilegar fyrir [[heyrnarskerðing|heyrnarskerta]], en þá er bætt við lýsingu á hljóðum sem skipta máli fyrir framvinduna, eins og ef hurð heyrist opnast en sést ekki í mynd. Skjátextar geta líka innihaldið skýringar á hlutum sem eru ókunnugir áhorfendum. Stundum eru skjátextar hluti af myndinni, eins og í ''[[Annie Hall]]'' þar sem þeir eru notaðir til að koma hugsunum persónunnar á framfæri.<ref>{{cite web|url=https://screenwritingfromiowa.wordpress.com/2014/11/13/subtext-with-subtitles/|title=Subtext (with Subtitles)|author=Scott W. Smith|date=13. nóvember 2014|website=Screenwriting from Iowa}}</ref> Skjátextar eru oftast undirbúnir nokkru áður en mynd er sýnd, en mismikill tími getur gefist til verksins þegar um er að ræða frumsýningar á [[kvikmyndahátíð]]um til dæmis.<ref>{{cite journal|author=Tejerina, A. M.|year=2014|title=Subtitling for Film Festivals: process, techniques and challenges|journal=TRANS: revista de traductología|number=18|pages=215-225|url=https://revistas.uma.es/index.php/trans/en/article/download/3254/9789/33508?inline=1}}</ref> Skjátextar innihalda oftast aðeins 2-3 línur af texta, til að þeir taki ekki of mikið pláss frá myndinni, og gefa því yfirleitt nokkuð styttri útgáfu þess sem sagt er. Hver birting er tímasett frá upphafi myndarinnar og skjátextasnið hafa því reiti fyrir inntíma og úttíma, auk textans sem á að birta.<ref>{{cite web|url=https://matesub.com/resources/subtitle-file-formats|title=Subtitle File Formats: A Comprehensive Overview|date=22. janúar 2024|website=Matesub}}</ref> Til eru dæmi um skjátexta sem gerðir eru af aðdáendum kvikmynda sem aldrei hafa verið teknar til opinberra sýninga í því landi (''fansubs'')<ref>{{cite web|url=https://enterpixelparlor.com/2025/10/06/the-history-of-fansubs/|title=The History of Fansubs|author=M.I.H. McCool|date=6. október 2025|website=The Pixel Parlor}}</ref> og skjátexta sem gerðir eru með sjálfvirkri [[talgreining]]u.<ref>{{cite web|url=https://phrase.com/blog/posts/why-high-quality-automatic-subtitling-is-harder-than-it-looks/|title=Why high-quality automatic subtitling is harder than it looks|author=Craig Stewart|date=1. apríl 2026|website=Phrase}}</ref> Í nútímaskjáþýðingum er notast við ýmsar sjálfvirkar aðferðir til að greina klippingar (svo hægt sé að tímasetja birtingar textans miðað við þær),<ref>{{cite web|url=https://www.closedcaptioncreator.com/docs/ai-tools/shot-change-detection/|title=Shot Change Detection|website= Closed Caption Creator|access-date=15.10.2026}}</ref> greina ólíka mælendur og stilla lengd birtinga, út frá greiningu á mynd- og hljóðrás. Áður var algengt að skjátextar væru fastur hluti af myndrásinni þegar myndin var fjölfölduð, til dæmis fyrir útgáfu á [[VHS]]-myndbandsspólum. Á kvikmyndahátíðum var stundum notast við textavélar sem sýndu tímasetta texta á sérstökum skjá í kvikmyndasalnum. Annars konar textavél var notuð fyrir [[sjónvarp]]sútsendingar. Nú eru mynd og texti yfirleitt sett saman í tölvu á sýningartíma. Með útgáfu mynda á [[DVD]]-diskum bauðst áhorfendum í fyrsta sinn að velja texta og [[talsetning|talsett hljóð]] á ólíkum tungumálum. Á [[streymisveita|streymisveitum]] er yfirleitt boðið upp á texta og tal á nokkrum ólíkum tungumálum, en misjafnt er hvaða tungumál og hversu mörg hver streymisveita styður.<ref>{{cite thesis|degree=MA|author=Hugrún Hanna Stefánsdóttir|title=Hvað á þetta að þýða? Málstefna í íslenskum fjölmiðlaþýðingum|year=2020|publisher=Háskóli Íslands|url=https://skemman.is/bitstream/1946/35545/1/Hva%C3%B0%20%C3%A1%20%C3%BEetta%20a%C3%B0%20%C3%BE%C3%BD%C3%B0a%20-%20%C3%BE%C3%BD%C3%B0ingar%20%C3%AD%20%C3%ADslenskum%20fj%C3%B6lmi%C3%B0lum%20Hugr%C3%BAn%20H.%20Stef%C3%A1nsd..pdf}}</ref> Í löndum þar sem löng hefð er fyrir kvikmyndaþýðingum með skjátexta hafa skapast vissar hefðir fyrir birtingu þeirra. Þannig getur verið ólíkt milli landa hvort textinn er miðjujafnaður eða vinstrijafnaður, hvort hann birtist án bakgrunns eða með hálfgagnsæjum dökkum bakgrunni, hversu margar línur eru leyfilegar, og þar fram eftir götunum.<ref>{{cite web|url=https://avteurope.org/standards-guidelines|title=Standards / Guidelines|website=AudioVisual Translators Europe}}</ref> Eins getur verið munur á skjátexta sem birtist í sjónvarpi og í kvikmyndahúsi. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Þýðing]] [[Flokkur:Kvikmyndir]] 4c9ii008p6lc0ruoi4b6n2ztwqv3njd 1982806 1982799 2026-10-15T14:49:28Z Akigka 183 1982806 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Example_of_subtitles_(Charade,_1963).jpg|thumb|Skjáskot úr myndinni ''[[Sagnaleikur]]'' (''Charade'') frá 1963 þar sem tal leikkvennanna [[Audrey Hepburn]] og [[Dominique Minot]] birtist í texta neðst í mynd. ]] '''Skjáþýðing''', '''skjátextaþýðing''' eða '''textun''' er aðferð til að [[þýðing|þýða]] [[kvikmynd]]ir með því að setja texta á markmálinu inn á myndina neðst eða á sérstaka textavél sem er staðsett undir kvikmyndatjaldinu. Skjátextar eru líka notaðir til að gera kvikmyndir aðgengilegar fyrir [[heyrnarskerðing|heyrnarskerta]], en þá er bætt við lýsingu á hljóðum sem skipta máli fyrir framvinduna, eins og ef hurð heyrist opnast en sést ekki í mynd. Skjátextar geta líka innihaldið skýringar á hlutum sem eru ókunnugir áhorfendum. Stundum eru skjátextar hluti af myndinni, eins og í ''[[Annie Hall]]'' þar sem þeir eru notaðir til að koma hugsunum persónunnar á framfæri.<ref>{{cite web|url=https://screenwritingfromiowa.wordpress.com/2014/11/13/subtext-with-subtitles/|title=Subtext (with Subtitles)|author=Scott W. Smith|date=13. nóvember 2014|website=Screenwriting from Iowa}}</ref> Skjátextar eru oftast undirbúnir nokkru áður en mynd er sýnd, en mismikill tími getur gefist til verksins þegar um er að ræða frumsýningar á [[kvikmyndahátíð]]um til dæmis.<ref>{{cite journal|author=Tejerina, A. M.|year=2014|title=Subtitling for Film Festivals: process, techniques and challenges|journal=TRANS: revista de traductología|number=18|pages=215-225|url=https://revistas.uma.es/index.php/trans/en/article/download/3254/9789/33508?inline=1}}</ref> Skjátextar innihalda oftast aðeins 2-3 línur af texta, til að þeir taki ekki of mikið pláss frá myndinni, og gefa því yfirleitt nokkuð styttri útgáfu þess sem sagt er. Hver birting er tímasett frá upphafi myndarinnar og skjátextasnið hafa því reiti fyrir inntíma og úttíma, auk textans sem á að birta.<ref>{{cite web|url=https://matesub.com/resources/subtitle-file-formats|title=Subtitle File Formats: A Comprehensive Overview|date=22. janúar 2024|website=Matesub}}</ref> Til eru dæmi um skjátexta sem gerðir eru af aðdáendum kvikmynda sem aldrei hafa verið teknar til opinberra sýninga í því landi (''fansubs'')<ref>{{cite web|url=https://enterpixelparlor.com/2025/10/06/the-history-of-fansubs/|title=The History of Fansubs|author=M.I.H. McCool|date=6. október 2025|website=The Pixel Parlor}}</ref> og skjátexta sem gerðir eru með sjálfvirkri [[talgreining]]u.<ref>{{cite web|url=https://phrase.com/blog/posts/why-high-quality-automatic-subtitling-is-harder-than-it-looks/|title=Why high-quality automatic subtitling is harder than it looks|author=Craig Stewart|date=1. apríl 2026|website=Phrase}}</ref> Í nútímaskjáþýðingum er notast við ýmsar sjálfvirkar aðferðir til að greina klippingar (svo hægt sé að tímasetja birtingar textans miðað við þær),<ref>{{cite web|url=https://www.closedcaptioncreator.com/docs/ai-tools/shot-change-detection/|title=Shot Change Detection|website= Closed Caption Creator|access-date=15.10.2026}}</ref> greina ólíka mælendur og stilla lengd birtinga, út frá greiningu á mynd- og hljóðrás. Áður var algengt að skjátextar væru fastur hluti af myndrásinni þegar myndin var fjölfölduð, til dæmis fyrir útgáfu á [[VHS]]-myndbandsspólum. Á kvikmyndahátíðum var stundum notast við textavélar sem sýndu tímasetta texta á sérstökum skjá í kvikmyndasalnum. Annars konar textavél var notuð til að setja textann inn á mynd fyrir [[sjónvarp]]sútsendingar. Nú eru mynd og texti yfirleitt sett saman í tölvu á sýningartíma. Með útgáfu mynda á [[DVD]]-diskum bauðst áhorfendum í fyrsta sinn að velja texta og [[talsetning|talsett hljóð]] á ólíkum tungumálum. Á [[streymisveita|streymisveitum]] er yfirleitt boðið upp á texta og tal á nokkrum ólíkum tungumálum, en misjafnt er hvaða tungumál og hversu mörg hver streymisveita styður.<ref>{{cite thesis|degree=MA|author=Hugrún Hanna Stefánsdóttir|title=Hvað á þetta að þýða? Málstefna í íslenskum fjölmiðlaþýðingum|year=2020|publisher=Háskóli Íslands|url=https://skemman.is/bitstream/1946/35545/1/Hva%C3%B0%20%C3%A1%20%C3%BEetta%20a%C3%B0%20%C3%BE%C3%BD%C3%B0a%20-%20%C3%BE%C3%BD%C3%B0ingar%20%C3%AD%20%C3%ADslenskum%20fj%C3%B6lmi%C3%B0lum%20Hugr%C3%BAn%20H.%20Stef%C3%A1nsd..pdf}}</ref> Í löndum þar sem löng hefð er fyrir kvikmyndaþýðingum með skjátexta hafa skapast vissar hefðir fyrir birtingu þeirra. Þannig getur verið ólíkt milli landa hvort textinn er miðjujafnaður eða vinstrijafnaður, hvort hann birtist án bakgrunns eða með hálfgagnsæjum dökkum bakgrunni, hversu margar línur eru leyfilegar, og þar fram eftir götunum.<ref>{{cite web|url=https://avteurope.org/standards-guidelines|title=Standards / Guidelines|website=AudioVisual Translators Europe}}</ref> Eins getur verið munur á skjátexta sem birtist í sjónvarpi og í kvikmyndahúsi. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Þýðing]] [[Flokkur:Kvikmyndir]] phocul4pjobhz9xzzdrfypfr7pjfaz5 0 193181 1982810 2026-10-15T15:22:59Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{konungur | titill = Konungur Júgóslavíu | ætt = Karađorđević-ætt | skjaldarmerki = Coat of arms of the Kingdom of Yugoslavia.svg | nafn = Alexander 1. | mynd = Kralj aleksandar1.jpg | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1888|12|16}} | fæðingarstaður = [[Cetinje]], [[Svartfjallaland]]i | dánardagur ={{dánardagur og aldur|1934|10|9|1888|12|16}} | dánarstaður = [[Marseille]], [[Þriðja franska lýðveldið|Frakklandi]] | gröf = [[Oplenac]], Topo...“ 1982810 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = Konungur Júgóslavíu | ætt = Karađorđević-ætt | skjaldarmerki = Coat of arms of the Kingdom of Yugoslavia.svg | nafn = Alexander 1. | mynd = Kralj aleksandar1.jpg | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1888|12|16}} | fæðingarstaður = [[Cetinje]], [[Svartfjallaland]]i | dánardagur ={{dánardagur og aldur|1934|10|9|1888|12|16}} | dánarstaður = [[Marseille]], [[Þriðja franska lýðveldið|Frakklandi]] | gröf = [[Oplenac]], [[Topola]], [[Serbía|Serbíu]] | ríkisár = 16. ágúst 1921 – 9. október 1934 | faðir = [[Pétur 1. Serbíukonungur|Pétur 1.]] | móðir = [[Zorka af Svartfjallalandi]] | maki = {{gifting|[[María Júgóslavíudrottning|María af Rúmeníu]]|1922}} | titill_maka = Eiginkona | börn ={{Unbulleted list|[[Pétur 2. Júgóslavíukonungur|Pétur 2.]]|[[Tomislav Júgóslavíuprins|Tomislav prins]]|[[Andrés Júgóslavíuprins|Andrés prins]]}} | undirskrift = Alexander I of Yugoslavia Signature.svg }} '''Alexander 1. Karađorđević''' ([[kyrillískt letur]]: Александар I Карађорђевић; 16. desember 1888 – 9. október 1934) var konungur Serba, Króata og Slóvena frá 16. ágúst 1921 til 3. október 1929 og konungur [[Konungsríkið Júgóslavía|Júgóslavíu]] frá 3. október 1929 þar til hann var ráðinn af dögum þann 9. október 1934. Alexander ríkti í þrettán ár, lengst af konungunum þremur í sögu Júgóslavíu. Hann fór áður með opinberar skyldur þjóðhöfðingja Konungsríkisins Serbíu frá 1914 til 1918 og Júgóslavíu frá 1918 til 1921 sem [[ríkisstjóri]] föður síns, [[Pétur 1. Serbíukonungur|Péturs 1. konungs]]. == Fjölskylda == Alexander var annar sonur [[Pétur 1. Serbíukonungur|Péturs 1.]] (1844-1921), konungs Serbíu (1903-1918) og síðan Konungsríkis Serba, Króata og Slóvena (1918-1921). Við fæðingu var hann annar í erfðaröðinni á eftir eldri bróður sínum, [[Georg Serbíukrónprins|Georg]]. Hann átti einnig systur sem fædd var fjórum árum á undan honum, [[Helena Serbíuprinsessa|Helenu prinsessu]]. Georg prins afsalaði sér frumburðarrétti árið 1909 og Alexander varð því erfðaprins þegar hann var 20 ára.{{sfn|Farley|2007|p=56}} ==Æviágrip== Alexander gegndi þjónustu í serbneska hernum í október 1912 á tíma [[Fyrra Balkanstríðið|fyrra Balkanstríðsins]]. Í stríðinu börðust ríki [[Balkanskagabandalagið|Balkanskagabandalagsins]] gegn [[Tyrkjaveldi]] og neyddu Tyrki til að afsala sér miklum hluta yfirráðasvæðis síns í Evrópu. Í [[Seinna Balkanstríðið|seinna Balkanstríðinu]] bað [[Búlgaría]] ósigur eftir að hafa gert árás á Serbíu og Grikkland. Í júní 1914 var Alexander skipaður [[ríkisstjóri]] af föður sínum.{{sfn|Farley|2007|p=59}} Í konungstíð föður Alexanders braust [[fyrri heimsstyrjöldin]] út. [[Austurríki-Ungverjaland|Austurrísk-ungverska keisaradæmið]] lýsti yfir stríði gegn Serbíu eftir að austurríski ríkisarfinn [[Frans Ferdinand erkihertogi]] var myrtur af serbneskum þjóðernissinna í [[Sarajevó]] árið 1914. Næsta ár var Serbía hernumin af [[Miðveldin|Miðveldunum]].{{sfn|Le Moal|2008|p=115-123, 139-144}} Alexander gegndi þjónustu í serbneska hernum á stríðsárunum. Hann varð afar vinsæll í [[Frakkland]]i með frammistöðu sinni, sér í lagi eftir að hann tók þátt í [[Vígstöðvarnar í Makedóníu|Salóníkuherferðinni]]. Serbneski herinn barðist ásamt Frökkum á [[Austurvígstöðvar fyrri heimsstyrjaldarinnar|austurvígstöðvunum]] og Alexander kom sér upp bækistöðvum í [[Þessalóníka|Þessalóníku]] og á svæðum sem fransk-serbneski herinn frelsaði. Þann 1. nóvember 1918 sneri Alexander sigri hrósandi aftur til [[Belgrad]].{{sfn|Le Moal|2008|p=202-213}} === Sameining Suður-Slava === Við lok styrjaldarinnar árið 1918 var stofnað nýtt ríki, [[Konungsríki Serba, Króata og Slóvena]], sem [[Pétur 1. Serbíukonungur]] varð konungur yfir. Pétur var þá aldurhniginn og heilsuveill og gat því ekki ríkt í eigin nafni. Alexander prins var áfram ríkisstjóri frá 1. desember 1918, stofndegi nýja konungsríkisins. Sem ríkisstjóri reyndi Alexander að stofna til samheldni undir konunglegri forsjá Serba. Þegar Pétur 1. lést 16. ágúst 1921 varð Alexander konungur Serba, Króata og Slóvena. Þann 8. júní 1922 kvæntist Alexander [[María Júgóslavíudrottning|Maríu Rúmeníuprinsessu]]. Þau eignuðust þrjú börn: * [[Pétur 2. Júgóslavíukonungur|Pétur]], f. í [[Belgrad]] 6. september 1923; * [[Tomislav Karađorđević]], f. í Belgrad 19. janúar 1928; * [[Andrej Karađorđević|Andrés]], f. í [[Bled]] 28. júní 1929. === Konungur Júgóslavíu === Fyrstu valdaár sín viðhélt Alexander sama [[þingræði]]skerfi og hafði tíðkast þegar faðir hans var konungur. Erfitt reyndist hins vegar að viðhalda þessum stjórnháttum vegna síaukinna pólitískra deilna innanlands, sem náðu hámarki þegar króatíski stjórnmálamaðurinn [[Stjepan Radić]] var myrtur í miðjum þingsal þann 14. júní 1928.{{sfn|Farley|2007|p=71}} Þann 3. október 1929 nam Alexander stjórnarskrá landsins úr gildi og stofnaði [[einræði]]sstjórn.{{sfn|Farley|2007|p=72}} Þann 3. október 1929 var nafni konungsríkisins formlega breytt í Konungsríkið Júgóslavía. Þann 9. október 1934 var Alexander staddur í Marseille í opinberri heimsókn til Frakklands þegar hann var myrtur.<ref name=herodote>{{lien web|url=http://www.herodote.net/9_octobre_1934-evenement-19341009.php|titre=9 octobre 1934 - Le roi de Yougoslavie est assassiné|site=herodote.net|auteur=André Larané|date=9 octobre 2011|consulté le=23 mars 2016}}.</ref> Morðið var skipulagt af króatísku hryðjuverkasamtökunum [[Ustasja]] undir forystu [[Ante Pavelić]] ásamt makedónsku hreyfingunni [[VMRO|Innri byltingarsamtökum Makedóníu]] (VMRO). Tilræðismaðurinn, Búlgari að nafni [[Vlado Tsjernozemskí]], skaut konunginn með sjálfvirkri [[Mauser C96]]-byssu. Byssukúla hæfði konunginn í bringuna og lést þegar lagt var af stað með hann á sjúkrahús.<ref name=herodote/> Tilræðismaðurinn særðist í átökum við lögreglu og var borinn ofurliði af æstum múgi (hann lést nokkrum klukkutímum síðar). Franski utanríkisráðherrann [[Louis Barthou]], sem var með Alexander í för, særðist alvarlega þegar franskir lögreglumenn skutu á hann fyrir mistök. Barthou lést einnig stuttu síðar.<ref name=herodote/> Fleiri fórust og særðust í tilræðinu og í skothríðinni sem braust út, meðal annars hershöfðinginn [[Alphonse Georges]]. [[Albert Lebrun]] forseti og [[Philippe Pétain]] marskálkur fóru til Belgrad til að votta samúð sína þann 17. október 1934. Eftir morðið á Alexander tók sonur hans, [[Pétur 2. Júgóslavíukonungur|Pétur 2.]], við konungdómi aðeins 11 ára gamall. Þar sem hann var ómyndugur var ráð ríkisstjóra stofnað undir forystu frænda Alexanders, [[Páll Júgóslavíuprins|Páls prins]], sem reyndi eftir fremsta megni að verja Júgóslavíu gagnvart ógnum sem stöfuðu að bæði af völdum óvinaþjóða og af völdum aðskilnaðarsinna innanlands. ==Heimildir== * {{Ouvrage|lang=en|auteur=Brigit Farley|titre=Alekasandar I Karadjordjević and the Royal Dictatorship in Yugoslavia|passage=51-86|auteur ouvrage=Bernd Jürgen Fischer |titre ouvrage=Balkan Strongmen : Dictators and Authoritarian Rulers of South Eastern Europe|lieu=|éditeur=Purdue University Press |année=2007 |pages totales=494|url=https://books.google.fr/books?id=qMZaPjrHqYYC&dq=yugoslav+parliament+1929+dictature&source=gbs_navlinks_s|ISBN=9781557534552}}. * {{Ouvrage|langue=fr|auteur1=[[Frédéric Le Moal]]|titre=La Serbie du martyre à la victoire 1914-1918|lieu=Saint-Cloud|éditeur=14-18 éditions|année=2008|pages totales=253|isbn=978-2-9163-8518-1}} ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Pétur 1. Serbíukonungur|Pétur 1.]] | eftir=[[Pétur 2. Júgóslavíukonungur|Pétur 2.]] | frá=16. ágúst 1921| til=9. október 1934| titill=Konungur Júgóslavíu }} {{Töfluendir}} {{fd|1888|1934}} [[Flokkur:Konungar Júgóslavíu]] [[Flokkur:Myrtir þjóðhöfðingjar]] [[Flokkur:Ríkisstjórar]] gp05c1m8nn5y7bo23z280rxla837hyj 1 193182 1982811 2026-10-15T15:28:42Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{Þýðing |titill=Alexandre Ier (roi de Yougoslavie) |tungumál=fr |id=240270137 }}“ 1982811 wikitext text/x-wiki {{Þýðing |titill=Alexandre Ier (roi de Yougoslavie) |tungumál=fr |id=240270137 }} roxdlg7arrfn91ybsvgdoza65loaoa4 0 193183 1982815 2026-10-15T15:48:17Z TKSnaevarr 53243 Tilvísun á [[Pétur 1. Serbíukonungur]] 1982815 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Pétur 1. Serbíukonungur]] s5k75lksteoiexhqsjco4t7fj0s6e7o 0 193184 1982840 2026-10-15T22:04:32Z Cinquantecinq 12601 Bjó til síðu með „{{Persóna | nafn = 7Berg | fæðingarnafn = Örn Tönsberg | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1983|04|19}} | starf = {{hlist|Rappari|Tónlistarmaður|Listamaður}} }} '''Örn Tönsberg''' (f. 19. apríl 1983), betur þekktur sem '''7Berg''', er íslenskur rappari og listamaður. 7Berg var meðlimur í hljómsveitinni [[Bent & 7Berg]] ásamt [[Ágúst Bent Sigbertsson|Ágústi Bent]] en sveitin gaf út breiðskí...“ 1982840 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = 7Berg | fæðingarnafn = Örn Tönsberg | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1983|04|19}} | starf = {{hlist|Rappari|Tónlistarmaður|Listamaður}} }} '''Örn Tönsberg''' (f. 19. apríl 1983), betur þekktur sem '''7Berg''', er íslenskur rappari og listamaður. 7Berg var meðlimur í hljómsveitinni [[Bent & 7Berg]] ásamt [[Ágúst Bent Sigbertsson|Ágústi Bent]] en sveitin gaf út breiðskífuna ''Góða ferð'' árið 2002.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2002/10/15/bent_og_7berg_oskad_godrar_ferdar/|title=Bent og 7berg óskað góðrar ferðar|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-10-15}}</ref> 7Berg er einnig meðlimur í þríeykinu Arkir ásamt [[Forgotten Lores]]<nowiki/>-meðlimunum Byrki B og Introbeatz.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262942726d/arkir-hita-upp-fyrir-tha-alkaholiks|title=Arkir hita upp fyrir Tha Alkaholiks - Vísir|last=Arnardóttir|first=Lovísa|date=2026-02-10|website=visir.is|language=is|access-date=2026-10-15}}</ref> Örn rak veitingastaðinn Jolene í Danmörku ásamt [[Dóra Takefusa|Dóru Takefusa]].<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/5879074|titill=Fréttatíminn}}</ref> Örn var einnig einn af stofnendum og eigendum veitingastaðarins Veganæs sem hóf rekstur árið 2018 og var staddur á skemmtistaðnum [[Gaukur á Stöng|Gauk á Stöng]] í Reykjavík. <ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20181230294d/opnar-eftir-langan-undirbuning|title=Opnar eftir langan undirbúning - Vísir|last=Eysteinsson|first=Andri|date=2018-08-07|website=visir.is|language=is|access-date=2026-10-15}}</ref> Örn myndskreytti barnabókina ''Kóngsi geimfari'' eftir Laufeyju Arnardóttur sem kom út árið 2024.<ref>{{Cite web|url=https://www.forlagid.is/vara/kongsi-geimfari/|title=Kóngsi geimfari|website=Forlagið bókabúð|language=is|access-date=2026-10-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/fokus/2024/12/10/sagan-af-kongsa-geimfara-er-ny-barnabok-eftir-laufeyju-arnardottur|title=Sagan af Kóngsa geimfara er ný barnabók eftir Laufeyju Arnardóttur {{!}} DV - Frjáls og óháður miðill|website=www.dv.is|language=is|access-date=2026-10-15}}</ref> == Hljóðritaskrá == === Breiðskífur === * ''Of góður dagur til að borga reikninga'' (2008) == Tilvísanir == <references /> [[Flokkur:Fólk fætt árið 1983]] [[Flokkur:Íslenskir rapparar]] [[Flokkur:Íslenskir listamenn]] cqtc49ae07k0qvedvob873tadwnt1jb 1982845 1982840 2026-10-15T22:47:12Z Cinquantecinq 12601 Ný mynd í persónusnið 1982845 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = 7Berg | mynd = 7Berg-2026-10-07-Idno-b.png | mynd_upprétt = 0.7 | mynd_texti = 7Berg á tónleikum í [[Iðnó]] ári 2026. | fæðingarnafn = Örn Tönsberg | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1983|04|19}} | starf = {{hlist|Rappari|Tónlistarmaður|Listamaður}} }} '''Örn Tönsberg''' (f. 19. apríl 1983), betur þekktur sem '''7Berg''', er íslenskur rappari og listamaður. 7Berg var meðlimur í hljómsveitinni [[Bent & 7Berg]] ásamt [[Ágúst Bent Sigbertsson|Ágústi Bent]] en sveitin gaf út breiðskífuna ''Góða ferð'' árið 2002.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2002/10/15/bent_og_7berg_oskad_godrar_ferdar/|title=Bent og 7berg óskað góðrar ferðar|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-10-15}}</ref> 7Berg er einnig meðlimur í þríeykinu Arkir ásamt [[Forgotten Lores]]<nowiki/>-meðlimunum Byrki B og Introbeatz.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262942726d/arkir-hita-upp-fyrir-tha-alkaholiks|title=Arkir hita upp fyrir Tha Alkaholiks - Vísir|last=Arnardóttir|first=Lovísa|date=2026-02-10|website=visir.is|language=is|access-date=2026-10-15}}</ref> Örn rak veitingastaðinn Jolene í Danmörku ásamt [[Dóra Takefusa|Dóru Takefusa]].<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/5879074|titill=Fréttatíminn}}</ref> Örn var einnig einn af stofnendum og eigendum veitingastaðarins Veganæs sem hóf rekstur árið 2018 og var staddur á skemmtistaðnum [[Gaukur á Stöng|Gauk á Stöng]] í Reykjavík. <ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20181230294d/opnar-eftir-langan-undirbuning|title=Opnar eftir langan undirbúning - Vísir|last=Eysteinsson|first=Andri|date=2018-08-07|website=visir.is|language=is|access-date=2026-10-15}}</ref> Örn myndskreytti barnabókina ''Kóngsi geimfari'' eftir Laufeyju Arnardóttur sem kom út árið 2024.<ref>{{Cite web|url=https://www.forlagid.is/vara/kongsi-geimfari/|title=Kóngsi geimfari|website=Forlagið bókabúð|language=is|access-date=2026-10-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/fokus/2024/12/10/sagan-af-kongsa-geimfara-er-ny-barnabok-eftir-laufeyju-arnardottur|title=Sagan af Kóngsa geimfara er ný barnabók eftir Laufeyju Arnardóttur {{!}} DV - Frjáls og óháður miðill|website=www.dv.is|language=is|access-date=2026-10-15}}</ref> == Hljóðritaskrá == === Breiðskífur === * ''Of góður dagur til að borga reikninga'' (2008) == Tilvísanir == <references /> [[Flokkur:Fólk fætt árið 1983]] [[Flokkur:Íslenskir rapparar]] [[Flokkur:Íslenskir listamenn]] o2qv3nm1iqndmz66d5zct9wahmxzhri 1982851 1982845 2026-10-15T23:22:42Z Cinquantecinq 12601 Lagaði innsláttarvillu 1982851 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = 7Berg | mynd = 7Berg-2026-10-07-Idno-b.png | mynd_upprétt = 0.7 | mynd_texti = 7Berg á tónleikum í [[Iðnó]] árið 2026. | fæðingarnafn = Örn Tönsberg | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1983|04|19}} | starf = {{hlist|Rappari|Tónlistarmaður|Listamaður}} }} '''Örn Tönsberg''' (f. 19. apríl 1983), betur þekktur sem '''7Berg''', er íslenskur rappari og listamaður. 7Berg var meðlimur í hljómsveitinni [[Bent & 7Berg]] ásamt [[Ágúst Bent Sigbertsson|Ágústi Bent]] en sveitin gaf út breiðskífuna ''Góða ferð'' árið 2002.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2002/10/15/bent_og_7berg_oskad_godrar_ferdar/|title=Bent og 7berg óskað góðrar ferðar|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-10-15}}</ref> 7Berg er einnig meðlimur í þríeykinu Arkir ásamt [[Forgotten Lores]]<nowiki/>-meðlimunum Byrki B og Introbeatz.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262942726d/arkir-hita-upp-fyrir-tha-alkaholiks|title=Arkir hita upp fyrir Tha Alkaholiks - Vísir|last=Arnardóttir|first=Lovísa|date=2026-02-10|website=visir.is|language=is|access-date=2026-10-15}}</ref> Örn rak veitingastaðinn Jolene í Danmörku ásamt [[Dóra Takefusa|Dóru Takefusa]].<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/5879074|titill=Fréttatíminn}}</ref> Örn var einnig einn af stofnendum og eigendum veitingastaðarins Veganæs sem hóf rekstur árið 2018 og var staddur á skemmtistaðnum [[Gaukur á Stöng|Gauk á Stöng]] í Reykjavík. <ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20181230294d/opnar-eftir-langan-undirbuning|title=Opnar eftir langan undirbúning - Vísir|last=Eysteinsson|first=Andri|date=2018-08-07|website=visir.is|language=is|access-date=2026-10-15}}</ref> Örn myndskreytti barnabókina ''Kóngsi geimfari'' eftir Laufeyju Arnardóttur sem kom út árið 2024.<ref>{{Cite web|url=https://www.forlagid.is/vara/kongsi-geimfari/|title=Kóngsi geimfari|website=Forlagið bókabúð|language=is|access-date=2026-10-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/fokus/2024/12/10/sagan-af-kongsa-geimfara-er-ny-barnabok-eftir-laufeyju-arnardottur|title=Sagan af Kóngsa geimfara er ný barnabók eftir Laufeyju Arnardóttur {{!}} DV - Frjáls og óháður miðill|website=www.dv.is|language=is|access-date=2026-10-15}}</ref> == Hljóðritaskrá == === Breiðskífur === * ''Of góður dagur til að borga reikninga'' (2008) == Tilvísanir == <references /> [[Flokkur:Fólk fætt árið 1983]] [[Flokkur:Íslenskir rapparar]] [[Flokkur:Íslenskir listamenn]] d84bbvnt4veyjqa4psyo8xkav80rflc 0 193185 1982873 2026-10-16T08:44:20Z MáneyMánadóttir 103358 Tilvísun á [[Páskar]] 1982873 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Páskar]] p29uo4lx1sgmhce83w2nsq72xixtemx 0 193186 1982874 2026-10-16T08:44:45Z MáneyMánadóttir 103358 Tilvísun á [[Hvítasunnudagur]] 1982874 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Hvítasunnudagur]] q3j7ikexttdv4e355kyyu2898agctzq 0 193188 1982883 2026-10-16T10:51:25Z Akigka 183 Tilvísun á [[Stjörnustríð: Jedinn snýr aftur]] 1982883 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Stjörnustríð: Jedinn snýr aftur]] oxhe8ru9rcwni6p2ut1s6c7zmsxlddr