Wikipedia iswiki https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikipedia Wikipediaspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall Gátt Gáttaspjall Skjátexti Skjátextaspjall Module Module talk Event Event talk 0 4149 1982898 1982795 2026-10-16T14:42:31Z Akigka 183 1982898 wikitext text/x-wiki {{aðgreiningartengill1|mannsnafnið [[Hrafn (mannsnafn)|Hrafn]]}} {{Taxobox | name = Hrafn | image = Corvus corax jouveniles.jpeg | image_caption = Tveir ungir hrafnar á [[Strandir|Ströndum]] á [[Ísland]]i | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Spörfuglar]] (''Passeriformes'') | familia = [[Hröfnungar]] (''Corvidae'') | genus = ''[[Corvus]]'' | species = '''''C. corax''''' | binomial = ''Corvus corax'' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]] | range_map = Corvus_corax_map.jpg | range_map_width = 250px | range_map_caption = Útbreiðsla hrafnsins með rauðu }} '''Hrafn''' (eða '''krummi''') ([[fræðiheiti]]: ''Corvus corax'') er stór [[svartur]] [[fugl]] af [[hröfnungaætt]]. Hann er með sveigðan gogg. Hrafnar verða um 60 - 75 [[cm]] langir með um tvöfalt stærra [[vænghaf]]. Hrafnar þrífast í fjölbreyttu umhverfi og eru algengir um allt norðurhvel jarðar. Flestir hrafnar kjósa að gera sér hreiður í skóglendi, fjöllum eða við strendur. [[Hreiður]] hrafnsins nefnist „laupur“ á [[Íslenska|íslensku]]. Hann verpir á vorin 4 – 6 [[Egg (líffræði)|eggjum]]. Ungarnir koma úr eggjunum eftir u.þ.b. þrjár vikur. Utan [[varptími|varptíma]] safnast hrafnar í stórum hópum saman á ákveðnum stöðum og þeir eru oftast tveir og tveir saman á ferð. Á haustin má sjá þrjá eða fleiri hrafna saman og eru þar að öllum líkindum á ferðinni foreldrar með nýfleyga [[ungar|unga]]. Hrafnar eru ákaflega tryggir maka sínum og endist hjúskapur þeirra ævilangt. Líkt og aðrir hröfnungar getur hrafninn hermt eftir hljóðum úr umhverfi sínu, þar með töldu mannamáli. Hrafninn er stærsti [[spörfugl]]inn á [[Ísland]]i og er einn af einkennisfuglum íslenskrar náttúru. Hann er algengur um allt land. Hann er staðfugl á Íslandi og duglegur að bjarga sér þegar hart er í ári. Leyfðar eru veiðar allt árið um kring á hrafninum á Íslandi og áætlað að yfir 3000 hrafnar séu drepnir árlega, Gríðarlega hefur dregið úr stofninum á landinu sökum þessa og er hann kominn á válista yfir fuglategundir í útrýmingarhættu á Íslandi<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frett/3000-hrafnar-veiddir-a-hverju-ari-a-islandi|titill=3.000 hrafnar veiddir á hverju ári á Íslandi}}</ref>. == Hrafninn í þjóðtrú og bókmenntum == [[Mynd:Hrafn rescuebelt iceland.jpg|thumb|Hávær hrafn á skiltum á Íslandi.]] Margar [[Þjóðsaga|þjóðsögur]] og frásagnir af hröfnum eru kunnar, svo ekki sé minnst á fjölda vísna, ljóða og söngtexta. Hrafninn er fugl [[Hrafna-Flóki|Hrafna-Flóka]] og [[landnámsöld|landnáms Íslands]]. Hann er jafnframt fugl [[Óðinn|Óðins]] en [[Huginn og Muninn]] voru tákn visku og spádómsgáfu. Það er sagt að hrafnar haldi hrafnaþing tvisvar á ári, vor og haust, og að þeir semji sín á milli á [[vorþing]]um hvort þeir skuli vera óþekkir eða þægir. Sagt er að þeir sem skilji hrafnamál séu gáfaðri en aðrir. Einnig að ef hrafn hoppi hingað og þangað uppi á húsum, skipti um hljóð og krunki upp í loftið, hristi vængina og yppti fiðrinu, boði það að einhver maður sé að drukkna. Vel þekkt er að flug hrafna boði annaðhvort feigð eða fararheill, eftir því í hvaða átt þeir fljúga yfir mann. Það þótti ekki gott að heyra krunkið í hröfnum um nætur við bóndabæi. Það var vegna þess að þá hélt fólk að það væru [[draugar]]. Þeir voru kallaðir „nátthrafnar“. Krummi er sagður bæði stríðinn og hrekkjóttur. Hann er mikill spádómsfugl og hans er víða getið í hverskyns göldrum. [[Hrafnsgall]] og [[heili]] hrafnsins þykja t.d. nauðsynleg bætiefni í marga [[galdrar|galdra]], svo sem til að gera mann ósýnilegan. Þekkt er sú sögn frá [[Tower of London]] að meðan hrafnar lifi þar muni enginn erlendur innrásarher ná að vinna [[England]]. Hrafninn kemur oft fyrir í bókmenntum sem boðberi válegra tíðinda. Sem dæmi má nefna kvæðið ''[[Hrafninn (kvæði)|Hrafninn]]'' eftir [[Edgar Allan Poe]], leikritið ''[[Óþelló]]'' eftir [[William Shakespeare]] og ''[[Hobbitinn]]'' eftir [[J. R. R. Tolkien]]. == Tenglar == {{Wiktionary|hrafn}} {{Wikisource|is:Flokkur:Krummavísur|hrafninum}} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3541627 ''Hrafnamál''; grein í Sunnudagsblaði Vísis 1938] [[Flokkur:Hröfnungar]] [[Flokkur:Íslenskir fuglar]] 1q57p606dj3xysn5a981bkboozv9nxb 1982900 1982898 2026-10-16T14:44:24Z Akigka 183 /* Tenglar */ 1982900 wikitext text/x-wiki {{aðgreiningartengill1|mannsnafnið [[Hrafn (mannsnafn)|Hrafn]]}} {{Taxobox | name = Hrafn | image = Corvus corax jouveniles.jpeg | image_caption = Tveir ungir hrafnar á [[Strandir|Ströndum]] á [[Ísland]]i | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Spörfuglar]] (''Passeriformes'') | familia = [[Hröfnungar]] (''Corvidae'') | genus = ''[[Corvus]]'' | species = '''''C. corax''''' | binomial = ''Corvus corax'' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]] | range_map = Corvus_corax_map.jpg | range_map_width = 250px | range_map_caption = Útbreiðsla hrafnsins með rauðu }} '''Hrafn''' (eða '''krummi''') ([[fræðiheiti]]: ''Corvus corax'') er stór [[svartur]] [[fugl]] af [[hröfnungaætt]]. Hann er með sveigðan gogg. Hrafnar verða um 60 - 75 [[cm]] langir með um tvöfalt stærra [[vænghaf]]. Hrafnar þrífast í fjölbreyttu umhverfi og eru algengir um allt norðurhvel jarðar. Flestir hrafnar kjósa að gera sér hreiður í skóglendi, fjöllum eða við strendur. [[Hreiður]] hrafnsins nefnist „laupur“ á [[Íslenska|íslensku]]. Hann verpir á vorin 4 – 6 [[Egg (líffræði)|eggjum]]. Ungarnir koma úr eggjunum eftir u.þ.b. þrjár vikur. Utan [[varptími|varptíma]] safnast hrafnar í stórum hópum saman á ákveðnum stöðum og þeir eru oftast tveir og tveir saman á ferð. Á haustin má sjá þrjá eða fleiri hrafna saman og eru þar að öllum líkindum á ferðinni foreldrar með nýfleyga [[ungar|unga]]. Hrafnar eru ákaflega tryggir maka sínum og endist hjúskapur þeirra ævilangt. Líkt og aðrir hröfnungar getur hrafninn hermt eftir hljóðum úr umhverfi sínu, þar með töldu mannamáli. Hrafninn er stærsti [[spörfugl]]inn á [[Ísland]]i og er einn af einkennisfuglum íslenskrar náttúru. Hann er algengur um allt land. Hann er staðfugl á Íslandi og duglegur að bjarga sér þegar hart er í ári. Leyfðar eru veiðar allt árið um kring á hrafninum á Íslandi og áætlað að yfir 3000 hrafnar séu drepnir árlega, Gríðarlega hefur dregið úr stofninum á landinu sökum þessa og er hann kominn á válista yfir fuglategundir í útrýmingarhættu á Íslandi<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frett/3000-hrafnar-veiddir-a-hverju-ari-a-islandi|titill=3.000 hrafnar veiddir á hverju ári á Íslandi}}</ref>. == Hrafninn í þjóðtrú og bókmenntum == [[Mynd:Hrafn rescuebelt iceland.jpg|thumb|Hávær hrafn á skiltum á Íslandi.]] Margar [[Þjóðsaga|þjóðsögur]] og frásagnir af hröfnum eru kunnar, svo ekki sé minnst á fjölda vísna, ljóða og söngtexta. Hrafninn er fugl [[Hrafna-Flóki|Hrafna-Flóka]] og [[landnámsöld|landnáms Íslands]]. Hann er jafnframt fugl [[Óðinn|Óðins]] en [[Huginn og Muninn]] voru tákn visku og spádómsgáfu. Það er sagt að hrafnar haldi hrafnaþing tvisvar á ári, vor og haust, og að þeir semji sín á milli á [[vorþing]]um hvort þeir skuli vera óþekkir eða þægir. Sagt er að þeir sem skilji hrafnamál séu gáfaðri en aðrir. Einnig að ef hrafn hoppi hingað og þangað uppi á húsum, skipti um hljóð og krunki upp í loftið, hristi vængina og yppti fiðrinu, boði það að einhver maður sé að drukkna. Vel þekkt er að flug hrafna boði annaðhvort feigð eða fararheill, eftir því í hvaða átt þeir fljúga yfir mann. Það þótti ekki gott að heyra krunkið í hröfnum um nætur við bóndabæi. Það var vegna þess að þá hélt fólk að það væru [[draugar]]. Þeir voru kallaðir „nátthrafnar“. Krummi er sagður bæði stríðinn og hrekkjóttur. Hann er mikill spádómsfugl og hans er víða getið í hverskyns göldrum. [[Hrafnsgall]] og [[heili]] hrafnsins þykja t.d. nauðsynleg bætiefni í marga [[galdrar|galdra]], svo sem til að gera mann ósýnilegan. Þekkt er sú sögn frá [[Tower of London]] að meðan hrafnar lifi þar muni enginn erlendur innrásarher ná að vinna [[England]]. Hrafninn kemur oft fyrir í bókmenntum sem boðberi válegra tíðinda. Sem dæmi má nefna kvæðið ''[[Hrafninn (kvæði)|Hrafninn]]'' eftir [[Edgar Allan Poe]], leikritið ''[[Óþelló]]'' eftir [[William Shakespeare]] og ''[[Hobbitinn]]'' eftir [[J. R. R. Tolkien]]. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{Wiktionary|hrafn}} {{Wikisource|is:Flokkur:Krummavísur|hrafninum}} [[Flokkur:Hröfnungar]] [[Flokkur:Íslenskir fuglar]] 1l07seqjvt73hqs6bl9td7m13zmp0bt 1982902 1982900 2026-10-16T14:47:23Z Akigka 183 1982902 wikitext text/x-wiki {{aðgreiningartengill1|mannsnafnið [[Hrafn (mannsnafn)|Hrafn]]}} {{Taxobox | name = Hrafn | image = Corvus corax jouveniles.jpeg | image_caption = Tveir ungir hrafnar á [[Strandir|Ströndum]] á [[Ísland]]i | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Spörfuglar]] (''Passeriformes'') | familia = [[Hröfnungar]] (''Corvidae'') | genus = ''[[Corvus]]'' | species = '''''C. corax''''' | binomial = ''Corvus corax'' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]] | range_map = Corvus_corax_map.jpg | range_map_width = 250px | range_map_caption = Útbreiðsla hrafnsins með rauðu }} '''Hrafn''' (eða '''krummi''') ([[fræðiheiti]]: ''Corvus corax'') er stór svartur fugl af [[hröfnungaætt]]. Hann er með sveigðan gogg. Hrafnar verða um 60-75 cm langir með um tvöfalt stærra vænghaf. Hrafnar þrífast í fjölbreyttu umhverfi og eru algengir um allt norðurhvel jarðar. Flestir hrafnar kjósa að gera sér hreiður í skóglendi, fjöllum eða við strendur. [[Hreiður]] hrafnsins nefnist „laupur“ á íslensku. Hann verpir á vorin 4 – 6 [[Egg (líffræði)|eggjum]]. Ungarnir koma úr eggjunum eftir u.þ.b. þrjár vikur. Utan [[varptími|varptíma]] safnast hrafnar í stórum hópum saman á ákveðnum stöðum og þeir eru oftast tveir og tveir saman á ferð. Á haustin má sjá þrjá eða fleiri hrafna saman og eru þar að öllum líkindum á ferðinni foreldrar með nýfleyga [[ungar|unga]]. Hrafnar eru ákaflega tryggir maka sínum og endist hjúskapur þeirra ævilangt. Líkt og aðrir hröfnungar getur hrafninn hermt eftir hljóðum úr umhverfi sínu, þar með töldu mannamáli. Hrafninn er stærsti spörfuglinn á Íslandi og er einn af einkennisfuglum íslenskrar náttúru. Hann er algengur um allt land. Hann er staðfugl á Íslandi og duglegur að bjarga sér þegar hart er í ári. Leyfðar eru veiðar allt árið um kring á hrafninum á Íslandi og áætlað að yfir 3000 hrafnar séu drepnir árlega, Gríðarlega hefur dregið úr stofninum á landinu sökum þessa og er hann kominn á válista yfir fuglategundir í útrýmingarhættu á Íslandi<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frett/3000-hrafnar-veiddir-a-hverju-ari-a-islandi|titill=3.000 hrafnar veiddir á hverju ári á Íslandi|höfundur=Jóhann Bjarni Kolbeinsson|dags=6. september 2017|vefsíða=RÚV}}</ref>. == Hrafninn í þjóðtrú og bókmenntum == [[Mynd:Hrafn rescuebelt iceland.jpg|thumb|Hávær hrafn á skiltum á Íslandi.]] Margar [[Þjóðsaga|þjóðsögur]] og frásagnir af hröfnum eru kunnar, svo ekki sé minnst á fjölda vísna, ljóða og söngtexta. Hrafninn er fugl [[Hrafna-Flóki|Hrafna-Flóka]] og [[landnámsöld|landnáms Íslands]]. Hann er jafnframt fugl [[Óðinn|Óðins]] en [[Huginn og Muninn]] voru tákn visku og spádómsgáfu. Það er sagt að hrafnar haldi hrafnaþing tvisvar á ári, vor og haust, og að þeir semji sín á milli á [[vorþing]]um hvort þeir skuli vera óþekkir eða þægir. Sagt er að þeir sem skilji hrafnamál séu gáfaðri en aðrir.<ref>{{tímarit.is|3541627|Hrafnamál|blað=Vísir|dags=6. mars 1938|bls=3}}</ref> Einnig að ef hrafn hoppi hingað og þangað uppi á húsum, skipti um hljóð og krunki upp í loftið, hristi vængina og yppti fiðrinu, boði það að einhver maður sé að drukkna. Vel þekkt er að flug hrafna boði annaðhvort feigð eða fararheill, eftir því í hvaða átt þeir fljúga yfir mann. Það þótti ekki gott að heyra krunkið í hröfnum um nætur við bóndabæi. Það var vegna þess að þá hélt fólk að það væru [[draugar]]. Þeir voru kallaðir „nátthrafnar“. Krummi er sagður bæði stríðinn og hrekkjóttur. Hann er mikill spádómsfugl og hans er víða getið í hverskyns göldrum. Hrafnsgall og heili hrafnsins þykja t.d. nauðsynleg bætiefni í marga [[galdrar|galdra]], svo sem til að gera mann ósýnilegan. Þekkt er sú sögn frá [[Tower of London]] að meðan hrafnar lifi þar muni enginn erlendur innrásarher ná að vinna [[England]]. Hrafninn kemur oft fyrir í bókmenntum sem boðberi válegra tíðinda. Sem dæmi má nefna kvæðið ''[[Hrafninn (kvæði)|Hrafninn]]'' eftir [[Edgar Allan Poe]], leikritið ''[[Óþelló]]'' eftir [[William Shakespeare]] og ''[[Hobbitinn]]'' eftir [[J. R. R. Tolkien]]. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{Wiktionary|hrafn}} {{Wikisource|is:Flokkur:Krummavísur|hrafninum}} [[Flokkur:Hröfnungar]] [[Flokkur:Íslenskir fuglar]] 67lk4qqeqicl8wh8spx4m44t6e5vib3 1982903 1982902 2026-10-16T14:47:47Z Akigka 183 1982903 wikitext text/x-wiki {{aðgreiningartengill1|mannsnafnið [[Hrafn (mannsnafn)|Hrafn]]}} {{Taxobox | name = Hrafn | image = Corvus corax jouveniles.jpeg | image_caption = Tveir ungir hrafnar á [[Strandir|Ströndum]] á [[Ísland]]i | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Spörfuglar]] (''Passeriformes'') | familia = [[Hröfnungar]] (''Corvidae'') | genus = ''[[Corvus]]'' | species = '''''C. corax''''' | binomial = ''Corvus corax'' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]] | range_map = Corvus_corax_map.jpg | range_map_width = 250px | range_map_caption = Útbreiðsla hrafnsins með rauðu }} '''Hrafn''' (eða '''krummi''') ([[fræðiheiti]]: ''Corvus corax'') er stór svartur fugl af [[hröfnungaætt]]. Hann er með sveigðan gogg. Hrafnar verða um 60-75 cm langir með um tvöfalt stærra vænghaf. Hrafnar þrífast í fjölbreyttu umhverfi og eru algengir um allt norðurhvel jarðar. Flestir hrafnar kjósa að gera sér hreiður í skóglendi, fjöllum eða við strendur. [[Hreiður]] hrafnsins nefnist „laupur“ á íslensku. Hann verpir á vorin 4 – 6 [[Egg (líffræði)|eggjum]]. Ungarnir koma úr eggjunum eftir u.þ.b. þrjár vikur. Utan [[varptími|varptíma]] safnast hrafnar í stórum hópum saman á ákveðnum stöðum og þeir eru oftast tveir og tveir saman á ferð. Á haustin má sjá þrjá eða fleiri hrafna saman og eru þar að öllum líkindum á ferðinni foreldrar með nýfleyga [[ungar|unga]]. Hrafnar eru ákaflega tryggir maka sínum og endist hjúskapur þeirra ævilangt. Líkt og aðrir hröfnungar getur hrafninn hermt eftir hljóðum úr umhverfi sínu, þar með töldu mannamáli. Hrafninn er stærsti spörfuglinn á Íslandi og er einn af einkennisfuglum íslenskrar náttúru. Hann er algengur um allt land. Hann er staðfugl á Íslandi og duglegur að bjarga sér þegar hart er í ári. Leyfðar eru veiðar allt árið um kring á hrafninum á Íslandi og áætlað að yfir 3000 hrafnar séu drepnir árlega, Gríðarlega hefur dregið úr stofninum á landinu sökum þessa og er hann kominn á válista yfir fuglategundir í útrýmingarhættu á Íslandi<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frett/3000-hrafnar-veiddir-a-hverju-ari-a-islandi|titill=3.000 hrafnar veiddir á hverju ári á Íslandi|höfundur=Jóhann Bjarni Kolbeinsson|dags=6. september 2017|vefsíða=RÚV}}</ref>. == Í þjóðtrú og bókmenntum == [[Mynd:Hrafn rescuebelt iceland.jpg|thumb|Hávær hrafn á skiltum á Íslandi.]] Margar [[Þjóðsaga|þjóðsögur]] og frásagnir af hröfnum eru kunnar, svo ekki sé minnst á fjölda vísna, ljóða og söngtexta. Hrafninn er fugl [[Hrafna-Flóki|Hrafna-Flóka]] og [[landnámsöld|landnáms Íslands]]. Hann er jafnframt fugl [[Óðinn|Óðins]] en [[Huginn og Muninn]] voru tákn visku og spádómsgáfu. Það er sagt að hrafnar haldi hrafnaþing tvisvar á ári, vor og haust, og að þeir semji sín á milli á [[vorþing]]um hvort þeir skuli vera óþekkir eða þægir. Sagt er að þeir sem skilji hrafnamál séu gáfaðri en aðrir.<ref>{{tímarit.is|3541627|Hrafnamál|blað=Vísir|dags=6. mars 1938|bls=3}}</ref> Einnig að ef hrafn hoppi hingað og þangað uppi á húsum, skipti um hljóð og krunki upp í loftið, hristi vængina og yppti fiðrinu, boði það að einhver maður sé að drukkna. Vel þekkt er að flug hrafna boði annaðhvort feigð eða fararheill, eftir því í hvaða átt þeir fljúga yfir mann. Það þótti ekki gott að heyra krunkið í hröfnum um nætur við bóndabæi. Það var vegna þess að þá hélt fólk að það væru [[draugar]]. Þeir voru kallaðir „nátthrafnar“. Krummi er sagður bæði stríðinn og hrekkjóttur. Hann er mikill spádómsfugl og hans er víða getið í hverskyns göldrum. Hrafnsgall og heili hrafnsins þykja t.d. nauðsynleg bætiefni í marga [[galdrar|galdra]], svo sem til að gera mann ósýnilegan. Þekkt er sú sögn frá [[Tower of London]] að meðan hrafnar lifi þar muni enginn erlendur innrásarher ná að vinna [[England]]. Hrafninn kemur oft fyrir í bókmenntum sem boðberi válegra tíðinda. Sem dæmi má nefna kvæðið ''[[Hrafninn (kvæði)|Hrafninn]]'' eftir [[Edgar Allan Poe]], leikritið ''[[Óþelló]]'' eftir [[William Shakespeare]] og ''[[Hobbitinn]]'' eftir [[J. R. R. Tolkien]]. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{Wiktionary|hrafn}} {{Wikisource|is:Flokkur:Krummavísur|hrafninum}} [[Flokkur:Hröfnungar]] [[Flokkur:Íslenskir fuglar]] tv1bdsqaug30a2ooec8t1m4pcp7q8cp 0 4909 1982963 1919065 2026-10-16T21:27:55Z Comp.arch 32151 1982963 wikitext text/x-wiki [[Mynd:VirtualBox Ubuntu 21.10 15 10 2021 13 19 12 ENG.png|thumb|Ubuntu 21.10 (Impish Indri) á ensku (en líka hægt að breyta yfir í íslensku). Ubuntu er ein af mörgum [[GNU/Linux|dreifingum af Linux]].]] '''Stýrikerfi''' er [[kerfishugbúnaður]] sem hefur það hlutverk að stýra aðgangi [[forrit]]a að [[vélbúnaður|vélbúnaði]] [[tölva|tölvunnar]] og sjá þeim fyrir ýmis konar sameiginlegri þjónustu. Stýrikerfið hefur þannig umsjón með inntaks- og úttaksaðgerðum og [[minnisúthlutun]] fyrir [[notendaforrit]] þótt sjálft forritið sé keyrt af vélbúnaðinum beint. Stýrikerfi er að finna í öllum tækjum sem innihalda [[tölva|tölvu]], allt frá [[farsími|farsímum]] að [[ofurtölva|ofurtölvum]]. Dæmi um stýrikerfi eru [[Microsoft Windows]] (í nokkrum útgáfum), [[macOS]], [[Android]], [[iOS]] (fyrir iPhone; og iPad upphaflega, í seinni tíð notar náskylt [[:en:iPadOS|iPadOS]]), "[[Linux]]" (Android notar líka [[Linuxkjarninn|kjarnann úr Linux]]), [[:en:ChromeOS|ChromeOS]] (notar líka Linux kjarnann). og mörg fleiri, flest ekki lengur studd s.s. [[Symbian]] sem áður var mjög vinsælt. Windows hefur verið ráðandi stýrikerfi á hefðbundum PC tölvum (en ekki í upphafi), Linux er ráðandi á t.d. ofurtölvum (keyrir á öllum hraðvirkustu tölvum í heiminum, þ.e. t.d. öllum tölvunum á [[:en:TOP500|TOP500]] ofurtölvulistanum). Android (byggt á Linux) er ráðandi á farsímum (en ekki í upphafi) en önnur ráðandi stýrikerfi eru til s.s. [[en:z/OS:z/OS]] (hét áður [[:en:OS/360|OS/360]]) fyrir „[[:en:mainframe computer|stórtölvur]]“-tölvur (e. mainframe; sem eru aðallega notaðar í bankageiranum, þó svo að Unix, og Linux-tölvur í seinni tíð, hafi að miklu leyti yfirtekið þann afmarkaða geira) sem flestar eru frá [[IBM]]. Stórtölvum skal ekki ruglað saman við ofurtölvur, þó báðar tegunir eru stórar, eða öflugar á sínu sviði. Báður tegundirnar notuðu önnur stýrikerfi en t.d. nú algengar á einkatölvum en nú orðið nota í rau allar öflugar ofurlölvur Linu (eða afleiðu af), en stórtölvur nota sömu sýrikerfi og áður og geta jafnvel keyr Linux með þá bæði í einu. IBM framleiddi líka fyrstu einkatölvuna sem varð verulega vinsæl (sú eina sem enn er við lýði í samhæfðum útgáfum, og frá fleiri framleiðendum), þá með stýrikerfi ([[MS-DOS]] sem er ekki lengur stutt) frá [[Microsoft]]. == Samhæfni == Í flestum tilvikum ganga forrit ekki á milli stýrikerfa (óbreytt). Þ.e. forrit eru ekki samhæfð (e. ''compatible'') nema einu stýrikerfi (og örgjörva). T.d. ganga forrit ekki á milli Windows og annarra (nema nýrri útgáfa af Windows). Sama á við um macOS og önnur kerfi (líka iOS), o.s.frv. Þó að skyldleiki sé milli iOS og macOS sem er frá sama fyrirtæki ganga forrit ekki á milli en fyrir forritarann gæti verið minna mál að aðlaga og búa til nýja útgáfu sem gengur á milli. Þetta á líka við um vissar útgáfur af Windows (t.d. gerðar eru milli síma). Í Linux heiminum ganga forrit almennt á milli en þó þurfa pakkastjórar t.d. helst að vera þeir sömu. Ákveðinn skyldleiki er þó við macOS og sum forrit ganga á milli en það er ekki reglan með gluggaforrit. Hefðbundin Android forrit ganga almennt ekki yfir á hefðbundin Linux og ekki heldur öfugt (alla vega gluggaforrit). === Cross-platform === Þegar sagt er að forrit gangi ekki á milli stýrikerfa er átt við ákveðna útgáfu (gerða fyrir ákv. stýrikerfi) af forriti. Í flestum tilvikum er þó hægt að aðlaga forrit til að ganga á milli ef viljinn er fyrir hendi. Það getur þó verið miserfitt eftir því hve óskyld stýrikerfin (og vélbúnaðurinn) eru. En mörg þekkt dæmi eru um hugbúnað, úr flestum flokkum, sem til eru í útgáfu fyrir öll þekktustu stýrikerfin. Í seinni tíð hafa forrit svo jafnvel verið skrifuð fyrir vefinn en ekki ákv. stýrikerfi. Þá er vafrinn í raun og veru stýrkerfisígildi og undirliggjandi stýrikerfi skiptir ekki máli fyrir þessi ákveðnu forrit. Forrit og vefsíður gengu ekki endilega alltaf á milli þar sem vafrar voru mismunandi en sá munur er alltaf að minnka með nýjum útgáfum og nú er orðið mun minna mál að búa til eitt forrit sem ganga á milli þeirra. ChomeOS (byggt á ChromiumOS, sem er alveg frjála afbrigðið) er eitt af stýrikerfum sem klárar þetta skref, þar sem í raun er ekki reiknað með að keyra önnur forrit en vefforrit og vafrinn, [[Google Chrome]], í því stýrikerfi, er í raun eina stýrikerfið frá sjónum notenda. == Linux dreifingar og Android == Linux er svolítið spes miðað við flest önnur þekkt stýrikerfi, að því leyti að Linux er [[frjáls hugbúnaður]] (hver sem er má breyta og aðlaga) og Linux er strangt til tekið bara stýrikerfiskjarni (vantar t. d. notendaviðmót) en í flestum tilvikum er í raun átt við [[GNU/Linux]] sem eru heil stýrikerfi sem innihalda þann kjarna og [[GNU]]-hugbúnað og notendaviðmót (og oftast að auki notendaforrit of flestum algengum gerðum). Af því að Linux kjarninn og GNU er frjáls hugbúnaður (og í flestum tilvikum annað sem gæti fylgt), er auðvelt að búa til afbrigði af stýrikerfinu. Þetta eru kallaðar Linux dreifingar (e. ''Linux distribution'' eða stytt í ''[Linux] distro''). Þær innihalda flestar GNU hugbúnaðinn (sem átti að vera stýrikerfi í sjálfu sér en hafði allt nema fullgerðan eigin kjarna). Eitt stýrikerfi, sérstaklega &ndash; Android &ndash; sker sig úr af því að það stefndi á nýjan markað (fyrst eingöngu gert fyrir [[snjallsími|snjallsíma]]) og sleppti GNU og flestu því sem tengt er við Linux (en bætti öðrum hugbúnaði við fyrir viðmót og annað) og hélt aðeins kjarnanum, varð vinsælasta stýrikerfi í heiminum og er því ekki hefðbundin dreifing upp á gamla mátann. Þekktustu Linux dreifingar (af hundruðum, en útdauðum sleppt) ef Android er ekki talið með: * [[Debian]] ** [[Ubuntu]] ** [[Mint]] * [[:en:Fedora|Fedora]] ** [[Red Hat]] ** [[CentOS]] == Tengt efni == {{Commonscat}} * [[Stýrikerfiskjarni‎]] {{stubbur|tölvur|hugbúnaður}} [[Flokkur:Tölvunarfræði]] [[Flokkur:Hugbúnaður]] [[Flokkur:Stýrikerfi]] 52uoesnhraaepqbcvxy8l9410v4qwmi 0 5257 1982940 1948478 2026-10-16T20:05:08Z TKSnaevarr 53243 1982940 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Króatía | nafn_á_frummáli = Republika Hrvatska | nafn_í_eignarfalli = Króatíu | fáni = Flag of Croatia.svg | skjaldarmerki = Coat_of_arms_of_Croatia.svg | staðsetningarkort = EU-Croatia_(orthographic_projection).png | tungumál = [[króatíska]] | höfuðborg = [[Zagreb]] | stjórnarfar = [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Króatíu|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Zoran Milanović]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Króatíu|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga2 = [[Andrej Plenković]] | staða = Stofnun | atburður1 = [[Hertogadæmið Króatía|Hertogadæmi]] | dagsetning1 = 7. öld | atburður2 = [[Konungsríkið Króatía|Konungsríki]] | dagsetning2 = 925 | atburður3 = Konungssamband við Ungverjaland | dagsetning3 = 1102 | atburður4 = [[Ríki Habsborgara]] | dagsetning4 = 1. janúar 1527 | atburður5 = [[Júgóslavía]] | dagsetning5 = 4. desember 1918 | atburður6 = Sjálfstæðisyfirlýsing | dagsetning6 = 25. júní 1991 | stærðarsæti = 124 | flatarmál = 56.594 | hlutfall_vatns = 1,09 | mannfjöldaár = 2023 | mannfjöldasæti = 128 | fólksfjöldi = 3.861.967 | VLF_ár = 2025 | VLF = 196,12 | VLF_sæti = 79 | VLF_á_mann = 51.223 | VLF_á_mann_sæti = 41 | VÞL = {{hækkun}} 0.878 | VÞL_sæti = 39 | VÞL_ár = 2022 | íbúar_á_ferkílómetra = 68,4 | gjaldmiðill = [[Evra]] | tímabelti = [[UTC+1]] (+2 á sumrin) | þjóðsöngur = [[Lijepa naša domovino]] | tld = hr | símakóði = 385 | ESBaðild = 1. júlí 2013 }} '''Króatía''' er ríki á [[Balkanskagi|Balkanskaga]] í Suðaustur-[[Evrópa|Evrópu]]. Króatía á strönd að [[Adríahaf]]i og [[landamæri]] að [[Slóvenía|Slóveníu]] og [[Ungverjaland]]i í norðri, [[Serbía|Serbíu]] í austri og [[Svartfjallaland]]i á örstuttum kafla allra syðst. Króatía á einnig landamæri að [[Bosnía og Hersegóvína|Bosníu og Hersegóvínu]] en hún umlykur það land að mestu. Höfuðborg og stærsta borg Króatíu er [[Zagreb]]. Landið skiptist í 20 sýslur og Zagreb. Flestir íbúar eru [[Kaþólsk trú|rómversk-kaþólskir]]. [[Króatíska]] er opinbert tungumál landsins. Í [[fornöld]] var landið hluti af [[Illyría|Illyríu]] og síðan rómverska skattlandinu [[Dalmatía (skattland)|Dalmatíu]]. Króatar námu þetta land snemma á [[7. öldin|7. öld]] en deilt er um það hvaðan þeir komu. Á [[miðaldir|miðöldum]] voru þar tvö hertogadæmi undir keisaranum í [[Konstantínópel]], [[Hertogadæmið Pannónía|Pannónía]] og [[Hertogadæmið Dalmatía|Dalmatía]]. Á [[9. öldin|9. öld]] gerðust króatar [[kristni]]r og [[konungsríkið Króatía]] var stofnað um árið [[925]] en þetta ríki gekk í konungssamband við [[Ungverjaland]] árið [[1102]]. Landið varð fyrir árásum frá [[Tyrkjaveldi]] í austri og [[Feneyska lýðveldið|Feneyska lýðveldinu]] í vestri. Á [[16. öldin|16. öld]] varð það hluti af ríki [[Habsborgarar|Habsborgara]] og síðar Austurríki-Ungverjalandi. Eftir [[fyrri heimsstyrjöld]] lýsti króatíska þingið yfir sjálfstæði og ákvað síðan að gerast hluti af [[Júgóslavía|Júgóslavíu]]. Þegar [[Þýskaland|Þjóðverjar]] og [[Ítalía|Ítalir]] lögðu Júgóslavíu undir sig í [[síðari heimsstyrjöld]] var leppríki nasista stofnað í Króatíu en hlutar Dalmatíustrandarinnar voru hernumdir af Ítölum. Eftir stríð varð Króatía eitt af fylkjum sósíalíska sambandsríkisins Júgóslavíu. Króatía lýsti yfir sjálfstæði frá Júgóslavíu [[1991]] eftir að [[borgarastyrjöldin í Júgóslavíu]] hófst. [[Sjálfstæðisstríð Króatíu]] stóð í fjögur ár og lauk með sigri króata árið [[1995]]. Króatía gerðist aðili að [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalaginu]] árið [[2009]] og [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]] árið [[2013]]. Króatía er [[hátekjuland]] með háa [[lífsgæðavísitala|lífsgæðavísitölu]]. Tveir þriðju vergrar landsframleiðslu liggja í [[þjónusta|þjónustugeiranum]]. [[Iðnaður|Iðnframleiðsla]] er aðallega bundin við [[skipasmíði|skipasmíðar]], [[matvælaframleiðsla|matvælaframleiðslu]], [[lyfjaframleiðsla|lyfjaframleiðslu]], [[upplýsingatækni]], [[líftækni]] og [[timbur]]. Króatía er líka vinsælt [[ferðaþjónusta|ferðamannaland]]. Frá aldamótunum 2000 hefur Króatía fjárfest verulega í [[hraðbraut]]um og [[járnbraut]]um sem tengja landið við stofnbrautakerfi Evrópu. Sjö alþjóðaflugvellir eru í Króatíu, í Zagreb, [[Zadar]], [[Split]], [[Dubrovnik]], [[Rijeka]], [[Osijek]] og [[Pula]]. ==Heiti== Uppruni heitis landsins er óviss en talið er að það sé komið úr [[norðvesturslavneska|norðvesturslavnesku]] sem heiti á slavneskum þjóðflokki. Heitið kemur fyrst fyrir í [[miðaldalatína|miðaldalatínu]] sem ''Croātia'' og í áletrun frá 9. öld þar sem [[Branímír af Króatíu]] er kallaður ''DUX CRUATORVM''. ==Landfræði== [[Mynd:Plitvice Lakes1.jpg|thumb|right|Plitvice-vötn í Króatíu.]] Króatía er á [[Balkanskagi|Balkanskaga]] í Suðaustur-Evrópu. Landið á strönd að [[Adríahaf]]i. Í norðaustri á Króatía landamæri að [[Ungverjaland]]i, í austri að [[Serbía|Serbíu]], í suðaustri að [[Bosnía og Hersegóvína|Bosníu og Hersegóvínu]] og [[Svartfjallaland]]i, og í norðvestri að [[Slóvenía|Slóveníu]].<ref>{{cite book | url=https://play.google.com/books/reader?id=KEzAEAAAQBAJ&pg=GBS.PT5&hl=en | isbn=978-1-7629-8824-9 | title=Introduction to Croatia | publisher=Gilad James Mystery School }}</ref> Landið er að mestu á milli 42. og 47. breiddargráðu norður, og 13. og 20. lengdargráðu austur. Syðst er [[útlenda]] í kringum borgina [[Dubrovnik]] sem er aðskilin frá meginlandi Króatíu með ströndinni við [[Neum]] sem tilheyrir Bosníu. [[Pelješac-brúin]] tengir útlenduna við meginlandið yfir sjó.<ref>{{Cite web |date= |title=Croatia opens long-awaited bridge bypassing Bosnia |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/7/26/croatia-opens-long-awaited-bridge-bypassing-bosnia |access-date=26 July 2022 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> Króatía er alls 56.594 ferkílómetrar. Landamæri Króatíu eru 2.237 km löng og strandlengjan er 5.835 km. [[Dinara-tindur]] er hæsti punktur landsins í 1.831 metra hæð í [[Dínarísku Alparnir|Dínarísku Ölpunum]]. Þar er [[karst]]landslag með djúpum hellum.<ref>{{cite web|url=http://www.geografija.hr/clanci/1011/rasirenost-krsa-u-hrvatskoj |title=Raširenost krša u Hrvatskoj |trans-title=Presence of Karst in Croatia |language=hr |publisher=Croatian Geographic Society |date=18 December 2006 |first=Mate |last=Matas |access-date=18 October 2011 |work=geografija.hr |archive-date=9 June 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120609163634/http://www.geografija.hr/clanci/1011/rasirenost-krsa-u-hrvatskoj}}</ref> 49 hellar eru dýpri en 250 metrar, 14 dýpri en 500 metrar, og þrír dýpri en 1000 metrar. Þekktustu vötn Króatíu eru [[Plitvice-vötn]], 16 stöðuvötn sem tengjast með fossum sem falla fram af [[dólómít]]- og [[kalksteinn|kalksteinsklettum]]. Vötnin eru þekkt fyrir sérstæðan lit frá [[túrkis]] yfir í mintugrænan, gráan og bláan.<ref name="BBC-Plitvice">{{cite web|work=BBC |url=http://www.bbc.com/travel/feature/20110617-the-best-national-parks-of-europe |title=The best national parks of Europe |date=28 June 2011 |access-date=11 October 2011 |archive-date=1 July 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120701184734/http://www.bbc.com/travel/feature/20110617-the-best-national-parks-of-europe}}</ref> [[Listi yfir eyjar í Króatíu|Eyjar Króatíu]] eru yfir þúsund talsins og 3300 ferkílómetrar og eru [[Cres]] og [[Krk]] stærstar. Hæðótt landslag í [[Hrvatsko Zagorje]] og slétturnar við Slóveníu sem eru hluti af [[Pannóníusléttan|Pannóníusléttunni]] eru þveruð af mörgum ám. Helstu fljót í landinu eru [[Dóná]] (sem rennur í gegnum borgina [[Vukovar]]), [[Drava]], [[Kupa]] og [[Sava]]. Dóná rennur í gegnum borgina [[Vukovar]] austast í landinu og myndar hluta af landamærunum að [[Vojvodina]]. Mið- og suðurhlutinn við Adríahafsströndina einkennist af lágum fjöllum og skógi vöxnu hálendi. Í Króatíu eru að finna mikið af jarðefnum í vinnanlegu magni, eins og [[olía|olíu]], [[kalk]], [[gifs]], náttúrulegt [[malbik]], [[kísl]], [[glimmer]], [[leir]], [[salt]], og [[vatnsafl]]. Um 44% landsins er vaxið skógi og 9% landsins er verndað svæði, þar af eru 8 þjóðgarðar. == Stjórnmál == ===Stjórnsýslueiningar=== Stjórnskipan Króatíu er tvískipt: Frá 1992 hefur Króatíu verið skipt í 20 [[sýsla|sýslur]] líkt og á miðöldum þótt þessar sýslur séu gjörólíkar þeim fyrri. Zagreb nýtur þeirrar sérstöðu að vera bæði sýsla og borg. Sýslurnar skiptast svo í 429 [[sveitarfélag|sveitarfélög]] og 127 [[borg]]ir. [[Mynd:Counties_of_Croatia-fr.svg|500px|left|]] {| class="sortable wikitable" cellspacing="2" style="margin-top:7px; margin-right:0; background:none; text-align:left; font-size:90%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" |- ! <!--style="width:120/75/75/85px"--> [[Sýslur Króatíu|Sýsla]] !! Höfuðstaður !! Stærð (km²)!! Mannfjöldi í<br>manntali 2011 |- | [[Bjelovar-Bilogora-sýsla|Bjelovar-Bilogora]] || [[Bjelovar]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|2.652|| style="text-align:right;padding-right:2px"|119.743 |- | [[Brod-Posavina-sýsla|Brod-Posavina]] || [[Slavonski Brod]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|2.043|| style="text-align:right;padding-right:2px"|158.559 |- | [[Dubrovnik-Neretva-sýsla|Dubrovnik-Neretva]] || [[Dubrovnik]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|1.783|| style="text-align:right;padding-right:2px"|122.783 |- | [[Istria-sýsla|Istria]] || [[Pazin]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|2.820|| style="text-align:right;padding-right:2px"|208.440 |- | [[Karlovac-sýsla|Karlovac]] || [[Karlovac]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|3.622|| style="text-align:right;padding-right:2px"|128.749 |- | [[Koprivnica-Križevci-sýsla|Koprivnica-Križevci]] || [[Koprivnica]] ||style="text-align:right;padding-right:2px"|1.746|| style="text-align:right;padding-right:2px"|115.582 |- | [[Krapina-Zagorje-sýsla|Krapina-Zagorje]] || [[Krapina]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|1.224|| style="text-align:right;padding-right:2px"|133.064 |- | [[Lika-Senj-sýsla|Lika-Senj]] || [[Gospić]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|5.350|| style="text-align:right;padding-right:2px"|51.022 |- | [[Međimurje-sýsla|Međimurje]] || [[Čakovec]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|730|| style="text-align:right;padding-right:2px"|114.414 |- | [[Osijek-Baranja-sýsla|Osijek-Baranja]] || [[Osijek]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|4.152|| style="text-align:right;padding-right:2px"|304.899 |- | [[Požega-Slavonia-sýsla|Požega-Slavonia]] || [[Požega]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|1.845|| style="text-align:right;padding-right:2px"|78.031 |- | [[Primorje-Gorski Kotar-sýsla|Primorje-Gorski Kotar]] || [[Rijeka]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|3.582|| style="text-align:right;padding-right:2px"|296.123 |- | [[Šibenik-Knin-sýsla|Šibenik-Knin]] || [[Šibenik]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|2.939|| style="text-align:right;padding-right:2px"|109.320 |- | [[Sisak-Moslavina-sýsla|Sisak-Moslavina]] || [[Sisak]] ||style="text-align:right;padding-right:2px"|4.463|| style="text-align:right;padding-right:2px"|172.977 |- | [[Split-Dalmatia-sýsla|Split-Dalmatia]] || [[Split]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|4.534|| style="text-align:right;padding-right:2px"|455.242 |- | [[Varaždin-sýsla|Varaždin]] || [[Varaždin]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|1.261|| style="text-align:right;padding-right:2px"|176.046 |- | [[Virovitica-Podravina-sýsla|Virovitica-Podravina]] || [[Virovitica]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|2.068|| style="text-align:right;padding-right:2px"|84.586 |- | [[Vukovar-Syrmia-sýsla|Vukovar-Syrmia]] || [[Vukovar]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|2.448|| style="text-align:right;padding-right:2px"|180.117 |- | [[Zadar-sýsla|Zadar]] || [[Zadar]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|3.642|| style="text-align:right;padding-right:2px"|170.398 |- | [[Zagreb-sýsla]] || [[Zagreb]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|3.078|| style="text-align:right;padding-right:2px"|317.642 |- | [[Zagreb-borg]] || [[Zagreb]] ||style="text-align:right;padding-right:2px"|641|| style="text-align:right;padding-right:2px"|792.875 |} == Efnahagslíf == [[File:Croatian euro coins (8).jpg|thumb|right|upright=1.0|Króatía tók upp [[evra|evru]] 1. janúar 2023.]] Króatía er skilgreind sem [[hátekjuland]] og [[þróað ríki]].<ref name="World Bank Country Classification">{{cite web |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519#High_income |title=Country and Lending Groups |publisher=World Bank |access-date=10 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180111190936/https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519#High_income |archive-date=11 January 2018 |url-status=dead }}</ref> [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn]] áætlar að verg landsframleiðsla muni ná 88,8 milljörðum dala árið 2024, eða 22.966 dölum á mann.<ref name=":2" /> Áætlað er að kaupmáttarjöfnuð landsframleiðsla verði 175,269 milljarðar dala, eða 45.702 á mann.<ref name=":2">{{Cite web |title=Report for Selected Countries and Subjects |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report |access-date=2024-06-02 |website=IMF |language=en}}</ref> Samkvæmt [[Eurostat]], var kaupmáttarjöfnuð verg landsframleiðsla á mann 76% af meðaltali Evrópusambandsins árið 2023 og raunhagvöxtur það ár var 2,8%.<ref>{{Cite web |title=Eurostat - EU Countries by GDP per capita (PPS) to EU Average (%) |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/PRC_PPP_IND__custom_5506145/bookmark/table?lang=en&bookmarkId=0652db29-8c5d-4124-a9ad-974a7c123d64 |access-date=2 June 2024 |website=Statistics{{!}}Eurostat}}</ref><ref>{{Cite web |title=Government of the Republic of Croatia - PM Plenković: Croatia's GDP growth of 2.8 percent is among highest in the EU |url=https://vlada.gov.hr/news/pm-plenkovic-croatia-s-gdp-growth-of-2-8-percent-is-among-highest-in-the-eu/42035#:~:text=%22GDP%20growth%20in%202023%20was,Croatian-Italian%20Ministerial%20Coordination%20Committee. |access-date=2024-06-02 |website=vlada.gov.hr}}</ref> Meðallaun í Króatíu voru 1.326 evrur á mánuði í apríl 2024 nettó, eða 1.834 evru brúttólaun.<ref name="Web | Državni zavod za statistiku">{{Cite web |title=Web |url=https://podaci.dzs.hr/en/ |access-date=2024-06-02 |website=Državni zavod za statistiku |language=hr}}</ref> Í apríl 2024 var atvinnuleysi 5,6%, en hafði áður verið 7,2% í júlí 2019 og 9,6% í desember 2018.<ref name="Web | Državni zavod za statistiku" /> Milli 1996 og 2018 var atvinnuleysi að meðaltali 17,38% og náði hámarki, 23,6%, í janúar 2002.<ref>{{cite web|url=https://www.theglobaleconomy.com/Croatia/Unemployment_rate/ |title=Croatia Unemployment Rate |publisher=The Global Economy.com |access-date=3 February 2019}}</ref> Árið 2017 stóð [[þjónustugeirinn]] undir 70,1% af landsframleiðslu. Þar á eftir kom [[iðnaðargeirinn]] með 26,2% og [[landbúnaður]] með 3,7%.<ref name="cia">{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/croatia/|title=Croatia|date=22 September 2021|website=CIA World Factbook|access-date=28 febrúar 2025|archive-date=16 febrúar 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240216034630/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/croatia/|url-status=dead}}</ref> Samkvæmt gögnum frá 2017 störfuðu 1,9% mannaflans í landbúnaði, 27,3% í iðnaði og 70,8% í þjónustu.<ref name="cia"/> Skipasmíðar, matvælaframleiðsla, lyfjaframleiðsla, upplýsingatækni, líftækni og timburframleiðsla eru helstu framleiðslugreinar landsins. Árið 2018 nam útflutningur Króatíu 108 milljörðum [[kuna]] (14,61 milljörðum evra) og innflutningur 176 milljörðum kuna (23,82 milljörðum evra). Helstu viðskiptalönd Króatíu voru önnur Evrópusambandslönd, einkum Þýskaland, Ítalía og Slóvenía.<ref>{{cite web|url=https://web.dzs.hr/Hrv_Eng/publication/2019/04-02-02_01_2019.htm|title=ROBNA RAZMJENA REPUBLIKE HRVATSKE S INOZEMSTVOM u 2018.KONAČNI PODACI/FOREIGN TRADE IN GOODS OF THE REPUBLIC OF CROATIA, 2018 FINAL DATA | publisher = [[Croatian Bureau of Statistics]]|language=hr }}</ref> Samkvæmt Eurostat, býr Króatía yfir mestu vatnsbirgðum á mann í Evrópusambandinu (30.000 m³).<ref>{{cite web|url=https://www.croatiaweek.com/croatia-water-resources-eurostat-ranking/|title=Croatia ranks No.1 in EU for water resources per capita|publisher=Croatia Week|date=25 March 2024}}</ref> Borgarastyrjöldin í Júgóslavíu olli miklu tjóni á innviðum landsins og skaðaði ferðaþjónustuna. Frá 1989 til 1993 dróst landsframleiðsla saman um 40,5%. Króatíska ríkið stýrir lykilgreinum í hagkerfinu og hlutdeild þess er 40% af landsframleiðslu.<ref name="DOS">{{cite web|url=http://m.state.gov/md3166.htm|title=Background Note: Croatia|publisher=[[United States Department of State]]|access-date=4 December 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100527221958/http://m.state.gov/md3166.htm|archive-date=27 May 2010}}</ref> Landið hefur verið gagnrýnt fyrir biðlista í réttarkerfinu, óskilvirka stjórnsýslu og spillingu. Árið 2022 var Króatía í 57. sæti í [[spillingarvísitalan|spillingarvísitölu]] [[Transparency International]].<ref name="ti_2022">{{cite web |title=CPI 2022 |date=31 January 2023 |url=https://www.transparency.org/en/cpi/2022 |access-date=18 April 2023 |publisher=[[Transparency International]]}}</ref> Í lok júní 2020 stóðu þjóðarskuldir í 85,3% af landsframleiðslu,<ref>{{cite web|date=14 October 2020|title=Novac – Javni dug dosegnuo rekord: njegov udjel u BDP-u narastao na 85,3 posto|url=https://novac.jutarnji.hr/novac/aktualno/javni-dug-dosegnuo-rekord-njegov-udjel-u-bdp-u-narastao-na-85-3-posto-15025143|access-date=23 January 2021|website=novac.jutarnji.hr|language=hr-hr}}</ref> en árið 2023 var þetta hlutfall komið niður í rúm 60%.<ref>{{cite web|url=https://www.worlddata.info/europe/croatia/debt.php|title=National debt in Croatia|website=WorldData.info|access-date=28.2.2025}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3291429 ''Vanmegna vængir Íkarosar''; 1. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1968] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3291446 ''Vanmegna vængir Íkarosar''; 2. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1968] {{Evrópusambandið}} {{Evrópa}} {{Evrópuráðið}} {{stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Króatía| ]] ism3hod6ghqzxkst951qq0ste8iyjon 0 5765 1982937 1979827 2026-10-16T20:00:07Z Comp.arch 32151 Réttara með litlum stöfum?! og einu k-i? 1982937 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Kanada | nafn_á_frummáli = Canada | nafn_í_eignarfalli = Kanada | fáni = Flag of Canada.svg | skjaldarmerki = Royal Coat of arms of Canada.svg | kjörorð = A Mari Usque Ad Mare | kjörorð_tungumál = latína | kjörorð_þýðing = Frá hafi til hafs | staðsetningarkort = CAN_orthographic.svg | tungumál = [[enska]] og [[franska]] | höfuðborg = [[Ottawa]] | stjórnarfar = [[Sambandsríki]] með [[Þingbundin konungsstjórn|þingbundna konungsstjórn]] | staða = Sjálfstæði | staða_athugasemd = frá [[Bretland]]i | atburður1 = [[Bresku Norður-Ameríkulögin]] | atburður2 = [[Westminsterlögin 1931|Westminsterlögin]] | atburður3 = [[Kanadalögin 1982|Kanadalögin]] | dagsetning1 = [[1. júlí]] [[1867]] | dagsetning2 = [[11. desember]] [[1931]] | dagsetning3 = [[17. apríl]] [[1982]] | titill_leiðtoga1 = [[Breska konungsveldið|Konungur]] | nafn_leiðtoga1 = [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Kanada|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga2 = [[Mark Carney]] | titill_leiðtoga3 = [[Landstjóri Kanada|Landstjóri]] | nafn_leiðtoga3 = [[Louise Arbour]] | stærðarsæti = 2 | flatarmál = 9.984.670 | hlutfall_vatns = 11,76 | mannfjöldaár = 2023 | mannfjöldasæti = 37 | fólksfjöldi = 40.000.000 | íbúar_á_ferkílómetra = 3,5 | VLF_ár = 2021 | VLF = 1.979 | VLF_sæti = 15 | VLF_á_mann = 51.713 | VLF_á_mann_sæti = 20 | VÞL = {{hækkun}} 0.929 | VÞL_ár = 2019 | VÞL_sæti = 16 | gjaldmiðill = [[Kanadískur dalur|dalur]] | tímabelti = [[UTC]]−3,5 til −8 | þjóðsöngur = [[O Canada]] | tld = ca | símakóði = +1 }} '''Kanada''' er annað stærsta land í heimi að flatarmáli (aðeins [[Rússland]] er stærra) og nær yfir nyrðri hluta [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]], frá [[Kyrrahaf]]i í vestri til [[Atlantshaf]]s í austri og að [[Norður-Íshaf]]inu í norðri. Í suðri og vestri á Kanada 8.891 km löng landamæri að [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] sem eru lengstu landamæri tveggja landa í heiminum. Kanada er sambandsríki, sem [[Kanadísk fylki og sjálfstjórnarsvæði|tíu fylki og þrjú sjálfstjórnarsvæði]] mynda. [[Ottawa]] er höfuðborg Kanada, en stærstu þéttbýli landsins eru í kringum [[Torontó]], [[Montréal]] og [[Vancouver]]. Ýmsar [[frumbyggjar Kanada|frumbyggjaþjóðir]] hafa búið þar sem Kanada er nú í þúsundir ára. Á 16. öld hófu [[Bretland|Bretar]] og [[Frakkland|Frakkar]] landkönnun og síðar landnám á austurströndinni. Eftir fjölmargar [[stríð Kanada|styrjaldir]] gaf Frakkland eftir nær allar [[Nýja Frakkland|nýlendur sínar]] í Norður-Ameríku árið 1763. Kanada var stofnað með [[Bresku Norður-Ameríkulögin|Bresku Norður-Ameríkulögunum]] frá [[1867]] þegar þrjár nýlendur í [[Breska Norður-Ameríka|Bresku Norður-Ameríku]] voru sameinaðar sem [[kanadíska fylkjasambandið]]. Eftir þetta hófust [[svæðisþróun Kanada|breytingar og skiptingar landsvæða]] undir breskri stjórn jafnframt þróun í átt til aukins sjálfstæðis. Aukið sjálfræði varð til þegar [[Westminster-lögin 1931]] voru samþykkt og landið varð að fullu sjálfstætt með [[Kanadalögin 1982|Kanadalögunum 1982]] þar sem síðustu leifunum af yfirráðum breska þingsins var eytt úr [[Stjórnarskrá Kanada]]. Í Kanada er [[þingræði]] og [[þingbundin konungsstjórn]]. Stjórnkerfi landsins byggist á [[Westminster-kerfið|Westminster-kerfinu]]. [[Forsætisráðherra Kanada]] er stjórnarleiðtogi en Bretakonungur, [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]], er þjóðhöfðingi landsins. Kanada er [[Breska samveldið|samveldisland]] og tvö alríkistungumál, [[enska]] og [[franska]], eru í landinu. Landið situr hátt á listum yfir gagnsæi, borgaraleg réttindi, lífsgæði, viðskiptafrelsi og menntun. Það er fjölmenningarsamfélag sem varð til við aðflutning fólks frá mörgum löndum. Samband Kanada við [[Bandaríkin]] hefur haft mikil áhrif á efnahag þess og menningu. Kanada er [[þróað ríki]] sem er í 20. sæti lista yfir [[Lönd eftir landsframleiðslu á mann (KMJ)|lönd eftir vergri landsframleiðslu á mann]] og 16. sæti á [[vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu um þróun lífsgæða]]. Hagkerfi landsins er það tíunda stærsta í heimi og byggist aðallega á ríkulegum náttúruauðlindum og víðtækum alþjóðlegum viðskiptatengslum. Kanada á aðild að fjölmörgum alþjóðastofnunum og samtökum eins og [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[NATO]], [[Sjö helstu iðnríki heims|Sjö helstu iðnríkjum heims]], [[Tíu helstu iðnríki heims|Tíu helstu iðnríkjum heims]], [[G20]], [[USMCA]], [[Breska samveldið|Breska samveldinu]], [[Samtök frönskumælandi ríkja|Samtökum frönskumælandi ríkja]], [[Efnahagssamstarf Asíu- og Kyrrahafsríkjanna|Efnahagssamstarfi Asíu- og Kyrrahafsríkjanna]] og [[Samtök Ameríkuríkja|Samtökum Ameríkuríkja]]. ==Heiti== Nafnið Kanada er talið eiga uppruna sinn í [[St. Lawrence-Írókesar|Írókesa]]orðinu ''kanata'' sem þýðir „þorp“, „byggð“ eða „kofaþyrping“.<ref>{{Cite book |last1=Olson |first1=James Stuart |url=https://books.google.com/books?id=uyqepNdgUWkC&pg=PA109 |title=Historical Dictionary of European Imperialism |last2=Shadle |first2=Robert |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1991 |isbn=978-0-313-26257-9 |page=109}}</ref> Árið 1535 noturðu frumbyggjar orðið til að vísa landkönnuðinum [[Jacques Cartier]] á þorpið [[Stadacona]], þar sem nú stendur borgin [[Québecborg|Québec]].<ref name="Rayburn2001">{{Cite book |last=Rayburn |first=Alan |url=https://books.google.com/books?id=aiUZMOypNB4C&pg=PA14 |title=Naming Canada: Stories about Canadian Place Names |publisher=[[University of Toronto Press]] |year=2001 |isbn=978-0-8020-8293-0 |pages=14–22}}</ref> Cartier notaði síðan orðið ''Canada'' yfir allt svæðið sem heyrði undir [[Donnacona]], höfðingja Stadacona.<ref name="Rayburn2001" /> Árið 1545 voru evrópsk kort farin að nota nafnið yfir landsvæðið við [[Lawrence-fljót]]. Frá 16. til 18. aldar vísaði heitið ''Canada'' til þess hluta af [[Nýja Frakkland]]i sem stóð við Lawrence-fljót.<ref>{{Cite book |last=Magocsi |first=Paul R. |url=https://books.google.com/books?id=dbUuX0mnvQMC&pg=PA1048 |title=Encyclopedia of Canada's Peoples |publisher=University of Toronto Press |year=1999 |isbn=978-0-8020-2938-6 |page=1048}}</ref> Árið 1791 varð þetta svæði að tveimur breskum nýlendum sem nefndust [[Efri Kanada]] og [[Neðri Kanada]], saman nefndar [[Kanödurnar]] (enska: ''The Canadas'') þar til þær voru sameinaðar í eina [[Kanadasýsla|Kanadasýslu]] árið 1841.<ref>{{Cite web |year=1841 |title=An Act to Re-write the Provinces of Upper and Lower Canada, and for the Government of Canada |url=https://books.google.com/books?id=BCQtAAAAYAAJ&pg=PA20 |publisher=J.C. Fisher & W. Kimble |page=20}}</ref> Þegar landið var gert að sambandsríki árið 1867 var ''Canada'' tekið upp sem opinbert heiti hins nýja ríkis á [[Lundúnaráðstefnan 1866|Lundúnaráðstefnunni]] og talað um það sem „sjálfstjórnarsvæði“ (enska: ''dominion'').<ref>{{Cite book |last=O'Toole |first=Roger |title=Holy Nations and Global Identities: Civil Religion, Nationalism, and Globalisation |url=https://archive.org/details/holynationsgloba00hvit |publisher=Brill |year=2009 |isbn=978-90-04-17828-1 |editor-last=Hvithamar |editor-first=Annika |page=[https://archive.org/details/holynationsgloba00hvit/page/n137 137] |chapter=Dominion of the Gods: Religious continuity and change in a Canadian context |editor-last2=Warburg |editor-first2=Margit |editor-last3=Jacobsen |editor-first3=Brian Arly}}</ref> Á [[1951-1960|6. áratug 20. aldar]] var hætt að kalla landið sjálfstjórnarsvæði á opinberum skjölum.<ref>{{Cite web |title=November 8, 1951 (21st Parliament, 5th Session) |url=https://www.lipad.ca/full/permalink/1661272/ |access-date=April 9, 2019 |website=Canadian Hansard Dataset}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Bowden |first=J.W.J. |year=2015 |title='Dominion': A Lament |url=https://www.researchgate.net/publication/319533946 |journal=The Dorchester Review |volume=5 |issue=2 |pages=58–64}}</ref> Kanadalögin frá 1982 nota aðeins heitið „Kanada“ og síðar sama ár var nafni þjóðhátíðardags Kanada breytt í „[[Kanadadagurinn]]“ úr „Dominion day“.<ref name="buckner">{{Cite book |title=Canada and the British Empire |url=https://archive.org/details/canadabritishemp0000unse |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2008 |isbn=978-0-19-927164-1 |editor-last=Buckner |editor-first=Philip |pages=[https://archive.org/details/canadabritishemp0000unse/page/37 37]–40, 56–59, 114, 124–125}}</ref> == Saga == ===Frumbyggjar Kanada=== Almennt er talið að [[landnám manna í Ameríku]] hafi átt sér stað fyrir um 14.000 árum og að fyrstu mennirnir hafi komið þangað um landbrú yfir [[Beringssund]] frá [[Síbería|Síberíu]].<ref>{{Cite book |last=Dillehay |first=Thomas D. |url=https://books.google.com/books?id=aM0CRBQ9kFcC&pg=PA61 |title=The Settlement of the Americas: A New Prehistory |publisher=Basic Books |year=2008 |isbn=978-0-7867-2543-4 |page=61 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="FaganDurrani2016">{{Cite book |last1=Fagan |first1=Brian M. |url=https://books.google.com/books?id=fMneCwAAQBAJ&pg=PA124 |title=World Prehistory: A Brief Introduction |last2=Durrani |first2=Nadia |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-1-317-34244-1 |page=124}}</ref> Elstu minjar um [[fornindíánar|fornindíána]] í Kanada hafa fundist í [[Old Crow Flats]] og [[Bluefish Caves]].<ref name="Rawat2012">{{Cite book |last=Rawat |first=Rajiv |url=https://books.google.com/books?id=AwlYiuPAX-UC&pg=PT58 |title=Circumpolar Health Atlas |publisher=University of Toronto Press |year=2012 |isbn=978-1-4426-4456-4 |page=58}}</ref> Samfélög frumbyggja einkenndust af föstum bústöðum, landbúnaði og víðtækum viðskiptatengslum.<ref>{{Cite book |last=Hayes |first=Derek |title=Canada: An Illustrated History |url=https://archive.org/details/canadaillustrate0000haye_t9y6 |publisher=Douglas & Mcintyre |year=2008 |isbn=978-1-55365-259-5 |pages=[https://archive.org/details/canadaillustrate0000haye_t9y6/page/7 7], 13}}</ref><ref>{{Cite book |last=Macklem |first=Patrick |url=https://books.google.com/books?id=quM1xyFyfhQC&pg=PA170 |title=Indigenous Difference and the Constitution of Canada |publisher=University of Toronto Press |year=2001 |isbn=978-0-8020-4195-1 |page=170}}</ref> Sum menningarsamfélög frumbyggja voru horfin af sjónarsviðinu á 15. öld og hafa uppgötvast við fornleifarannsóknir.<ref>{{Cite book |last=Sonneborn |first=Liz |title=Chronology of American Indian History |url=https://archive.org/details/chronologyofamer0000sonn_h6w5 |date=January 2007 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0-8160-6770-1 |pages=[https://archive.org/details/chronologyofamer0000sonn_h6w5/page/2 2]–12}}</ref> Talið er að [[frumbyggjar Kanada]] hafi verið milli 200.000<ref name="dying">{{Cite book |last1=Wilson |first1=Donna M |url=https://books.google.com/books?id=p_pMVs53mzQC&pg=PA25 |title=Dying and Death in Canada |last2=Northcott |first2=Herbert C |publisher=University of Toronto Press |year=2008 |isbn=978-1-55111-873-4 |pages=25–27}}</ref> og 2 milljónir<ref name="Steckel">{{Cite book |last=Thornton |first=Russell |title=A population history of North America |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2000 |isbn=978-0-521-49666-7 |editor-last=Haines |editor-first=Michael R |pages=13, 380 |chapter=Population history of Native North Americans |editor-last2=Steckel |editor-first2=Richard Hall}}</ref> þegar Evrópumenn komu þangað. Talan 500.000 er notuð af [[Konungleg nefnd um málefni frumbyggja|Konunglegri nefnd um málefni frumbyggja]] sem viðmið.<ref>{{Cite book |last=O'Donnell |first=C. Vivian |title=Indians in Contemporary Society |publisher=Government Printing Office |year=2008 |isbn=978-0-16-080388-8 |editor-last=Bailey |editor-first=Garrick Alan |series=Handbook of North American Indians |volume=2 |page=285 |chapter=Native Populations of Canada |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Z1IwUbZqjTUC&pg=PA285}}</ref> Í kjölfar landnáms Evrópumanna fækkaði frumbyggjum um 40 til 80% og sumar [[frumþjóðir Ameríku|frumþjóðir]], eins og [[beóþúkar]], hurfu alveg.<ref name="Marshall1998">{{Cite book |last=Marshall |first=Ingeborg |url=https://books.google.com/books?id=ckOav3Szu7oC&pg=PA442 |title=A History and Ethnography of the Beothuk |publisher=McGill-Queen's University Press |year=1998 |isbn=978-0-7735-1774-5 |page=442}}</ref> Fækkunin stafaði bæði af sjúkdómum sem Evrópumenn fluttu með sér (eins og [[inflúensa|inflúensu]], [[mislingar|mislingum]] og [[bólusótt]]) og frumbyggja skorti ónæmi gegn,<ref name="dying" /><ref>{{Cite book |last=True Peters |first=Stephanie |url=https://books.google.com/books?id=v0zEiM_hijsC&pg=PA39 |title=Smallpox in the New World |publisher=Marshall Cavendish |year=2005 |isbn=978-0-7614-1637-1 |page=39}}</ref> átökum við landnema og stjórnvöld þeirra, og landráni sem takmarkaði aðgang frumbyggja að náttúruauðlindum sem þeir höfðu áður nýtt sér til viðurværis.<ref name="LaidlawLester2015">{{Cite book |last1=Laidlaw |first1=Z. |url=https://books.google.com/books?id=Ec-_BwAAQBAJ&pg=PT150 |title=Indigenous Communities and Settler Colonialism: Land Holding, Loss and Survival in an Interconnected World |last2=Lester |first2=Alan |publisher=Springer |year=2015 |isbn=978-1-137-45236-8 |page=150}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ray |first=Arthur J. |url=https://archive.org/details/ihavelivedheresi0000raya/page/244 |title=I Have Lived Here Since The World Began |publisher=Key Porter Books |year=2005 |isbn=978-1-55263-633-6 |page=[https://archive.org/details/ihavelivedheresi0000raya/page/244 244]}}</ref> Þrátt fyrir átök voru samskipti frumbyggja Kanada við evrópska Kanadabúa oftast friðsamleg.<ref>{{Cite book |last=Preston |first=David L. |url=https://books.google.com/books?id=L-9N6-6UCnoC&pg=PA43 |title=The Texture of Contact: European and Indian Settler Communities on the Frontiers of Iroquoia, 1667–1783 |publisher=[[University of Nebraska Press]] |year=2009 |isbn=978-0-8032-2549-7 |pages=43–44}}</ref> Frumþjóðirnar og [[Métisar]] (afkomendur frumbyggja og evrópskra Kanadabúa) léku lykilhlutverk í nýlendustofnun Evrópubúa í Kanada, sérstaklega með því að aðstoða skinnakaupmenn og landkönnuði í [[skinnaverslunin í Norður-Ameríku|skinnaversluninni]].<ref name="Miller2009j">{{Cite book |last=Miller |first=J.R. |url=https://books.google.com/books?id=TcPckf7snr8C&pg=PT34 |title=Compact, Contract, Covenant: Aboriginal Treaty-Making in Canada |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=978-1-4426-9227-5 |page=34}}</ref> Samskipti [[Breska krúnan|Bresku krúnunnar]] og frumþjóðanna hófust á nýlendutímanum en [[inúítar]] höfðu minna af evrópskum landnemum að segja framan af.<ref>{{Cite web |last=Tanner |first=Adrian |year=1999 |title=3. Innu-Inuit 'Warfare' |url=http://www.heritage.nf.ca/aboriginal/innu_culture.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141230222741/http://www.heritage.nf.ca/aboriginal/innu_culture.html |archive-date=12-30-2014 |access-date=3-8-2017 |website=Innu Culture |publisher=Department of Anthropology, Memorial University of Newfoundland}}</ref> Frá lokum 18. aldar hófu evrópskir Kanadabúar að reyna að aðlaga menningu frumþjóðanna að þeirra eigin menningu.<ref>{{Cite book |last=Asch |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=9Uae4mTTyYYC&pg=PA28 |title=Aboriginal and Treaty Rights in Canada: Essays on Law, Equity, and Respect for Difference |publisher=UBC Press |year=1997 |isbn=978-0-7748-0581-0 |page=28}}</ref> Þetta náði hápunkti á 19. og 20. öld þegar kerfi [[Indíánaskólar Kanada|heimavistarskóla]] var komið upp af [[ríkisstjórn Kanada]] þar sem börn frumbyggja voru neydd til að dveljast fjarri fjölskyldum sínum og taka upp evrópska siði og venjur, um leið og þau máttu þola margvíslegt ofbeldi og misnotkun af hálfu starfsliðs skólanna.<ref>{{Cite book |last1=Kirmayer |first1=Laurence J. |url=https://books.google.com/books?id=AXYDxvx3zSAC&pg=PA9 |title=Healing Traditions: The Mental Health of Aboriginal Peoples in Canada |last2=Guthrie |first2=Gail Valaskakis |publisher=UBC Press |year=2009 |isbn=978-0-7748-5863-2 |page=9}}</ref> Sérstakri [[sáttanefnd Kanada|sáttanefnd]] var komið á fót af ríkisstjórninni 2008 til að ræða viðbrögð og mögulegar bætur handa þessum börnum.<ref>{{Cite web |year=2015 |title=Truth and Reconciliation Commission of Canada: Calls to Action |url=http://www.trc.ca/websites/trcinstitution/File/2015/Findings/Calls_to_Action_English2.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615202024/http://www.trc.ca/websites/trcinstitution/File/2015/Findings/Calls_to_Action_English2.pdf |archive-date=6-15-2015 |access-date=7-9-2016 |publisher=National Centre for Truth and Reconciliation |page=5}}</ref> ===Landnám Evrópubúa=== Fyrstir [[Evrópa|Evrópubúa]] til að heimsækja landið voru [[Leifur heppni|norrænir menn]] frá [[Grænland]]i, sem námu þar land í kringum árið 1000 eftir Krist, kölluðu það [[Vínland]] og settu á fót byggð í stuttan tíma. Fornleifar sem fundist hafa á [[L'Anse aux Meadows]] á norðurodda [[Nýfundnaland]]s eru taldar leifar af slíkri byggð.<ref name="CordellLightfoot2008">{{cite encyclopedia |title=L'Anse aux Meadows National Historic Site |work=Archaeology in America: An Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |url=https://books.google.com/books?id=arfWRW5OFVgC&pg=PA82 |year=2009 |pages=27, 82 |isbn=978-0-313-02189-3 |last2=Lightfoot |first2=Kent |last3=McManamon |first3=Francis |last4=Milner |first4=George |first1=Linda S. |last1=Cordell}}</ref> Eftir að sú byggð lagðist af komu engir Evrópubúar þangað svo vitað sé fyrr en 1497, þegar ítalski sæfarinn [[Giovanni Caboto]] sigldi að Atlantshafsströnd Kanada og gerði tilkall til landsins í nafni [[Hinrik 7.|Hinriks 7. Englandskonungs]].<ref name="BlakeKeshen2017p19">{{Cite book |last1=Blake |first1=Raymond B. |url=https://books.google.com/books?id=z4kwDwAAQBAJ&pg=PA19 |title=Conflict and Compromise: Pre-Confederation Canada |last2=Keshen |first2=Jeffrey |last3=Knowles |first3=Norman J. |last4=Messamore |first4=Barbara J. |publisher=University of Toronto Press |year=2017 |isbn=978-1-4426-3553-1 |page=19}}</ref> Árið 1534 kannaði franski landkönnuðurinn [[Jacques Cartier]] [[Lawrence-flói|Lawrence-flóa]] þar sem hann reisti 10 metra háan kross með áletruninni „lengi lifi konungur Frakklands“ og gerði þar með tilkall til [[Nýja Frakkland]]s í nafni [[Frans 1. af Frakklandi|Frans 1. Frakkakonungs]].<ref>{{Cite book |last1=Cartier |first1=Jacques |url=https://archive.org/details/voyagesofjacques0000cart |title=The Voyages of Jacques Cartier |last2=Biggar |first2=Henry Percival |last3=Cook |first3=Ramsay |publisher=University of Toronto Press |year=1993 |isbn=978-0-8020-6000-6 |page=[https://archive.org/details/voyagesofjacques0000cart/page/n79 26] |url-access=registration}}</ref> Snemma á 16. öld hófu [[Baskar]] hval- og fiskveiðar út frá bækistöðvum á Atlantshafsströnd Kanada.<ref name="Kerr1987n">{{Cite book |last=Kerr |first=Donald Peter |url=https://books.google.com/books?id=itsTLSnw8qgC&pg=PA47 |title=Historical Atlas of Canada: From the beginning to 1800 |publisher=University of Toronto Press |year=1987 |isbn=978-0-8020-2495-4 |page=47}}</ref> Fyrstu landnemabyggðirnar voru skammlífar vegna erfiðra veðurskilyrða, ótryggra siglingaleiða og samkeppni frá Norðurlöndunum.<ref>{{Cite book |last=Baten |first=Jörg |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present |url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180 |date=2016 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-50718-0 |page=84}}</ref><ref name="Wynn2007">{{Cite book |last=Wynn |first=Graeme |url=https://books.google.com/books?id=bxGFaFvo2oMC&pg=PA49 |title=Canada and Arctic North America: An Environmental History |publisher=ABC-CLIO |year=2007 |isbn=978-1-85109-437-0 |page=49}}</ref> Árið 1583 stofnaði [[Humphrey Gilbert]] bæinn [[St. John's (Nýfundnalandi)|St. John's]] á Nýfundnalandi með konungsleyfi frá [[Elísabet 1.|Elísabetu 1.]] Englandsdrottningu. Þetta var fyrsta nýlenda Englendinga í Nýja heiminum, þótt í raun væri um árstíðabundna bækistöð að ræða.<ref>{{Cite book |last=Rose |first=George A |url=https://books.google.com/books?id=tDNe7GOOwfwC&pg=PA209 |title=Cod: The Ecological History of the North Atlantic Fisheries |date=October 1, 2007 |publisher=[[Breakwater Books]] |isbn=978-1-55081-225-1 |page=209}}</ref> Um 1600 stofnuðu Frakkar verslunarstaðinn [[Tadoussac]] við Lawrence-fljót.<ref name="CordellLightfoot2008" /> Franski landkönnuðurinn [[Samuel de Champlain]] kom til Kanada 1603 og stofnaði fyrstu varanlegu landnemabyggðirnar í [[Port Royal (Annapolis-sýslu)|Port Royal]] 1605 og [[Québec]] 1608.<ref>{{Cite book |last1=Kelley |first1=Ninette |url=https://books.google.com/books?id=3IHyRvsCiKMC&pg=PA27 |title=The Making of the Mosaic: A History of Canadian Immigration Policy |last2=Trebilcock |first2=Michael J. |date=September 30, 2010 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-9536-7 |page=27}}</ref> Frakkar námu svo land við [[Saint Lawrence-fljót]] og á Atlantshafsströnd Kanada ([[Akadía]]) á [[16. öldin|16.]] og [[17. öldin|17. öld]]. Skinnakaupmenn og trúboðar könnuðu [[Vötnin miklu]], [[Hudson-flói|Hudson-flóa]] og vatnasvið [[Mississippifljót]]s allt til [[Louisiana]].<ref>{{Cite book |last=LaMar |first=Howard Roberts |url=https://archive.org/details/readersencyclope00lama_0/page/355 |title=The Reader's Encyclopedia of the American West |publisher=[[University of Michigan Press]] |year=1977 |isbn=978-0-690-00008-5 |page=[https://archive.org/details/readersencyclope00lama_0/page/355 355] |author-link=Howard R. Lamar}}</ref> [[Bjórastríðin]] um yfirráð yfir skinnaversluninni brutust út um miðja 17. öld.<ref>{{Cite book |last1=Tucker |first1=Spencer C |url=https://books.google.com/books?id=JsM4A0GSO34C&pg=PA394 |title=The Encyclopedia of North American Indian Wars, 1607–1890: A Political, Social, and Military History |last2=Arnold |first2=James |last3=Wiener |first3=Roberta |date=September 30, 2011 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-697-8 |page=394}}</ref> Englendingar stofnuðu fleiri nýlendur á [[Nýfundnaland]]i eftir 1610 og [[Nýlendurnar þrettán]] voru stofnaðar sunnar í álfunni skömmu síðar.<ref>{{Cite book |last1=Buckner |first1=Phillip Alfred |url=https://books.google.com/books?id=_5AHjGRigpYC&pg=PA55 |title=The Atlantic Region to Confederation: A History |last2=Reid |first2=John G. |publisher=University of Toronto Press |year=1994 |isbn=978-0-8020-6977-1 |pages=55–56}}</ref><ref name="hornsby">{{Cite book |last=Hornsby |first=Stephen J |title=British Atlantic, American frontier: spaces of power in early modern British America |url=https://archive.org/details/britishatlantica0000horn |publisher=[[University Press of New England]] |year=2005 |isbn=978-1-58465-427-8 |pages=[https://archive.org/details/britishatlantica0000horn/page/n33 14], 18–19, 22–23}}</ref> [[Stríð Indíána og Frakka|Fjögur stríð]] brutust út milli frumþjóðanna og Frakka frá 1689 til 1763, en síðustu styrjaldirnar á svæðinu tengdust [[Sjö ára stríðið|Sjö ára stríðinu]].<ref>{{Cite book |last=Nolan |first=Cathal J |url=https://books.google.com/books?id=Nn_61ts-hQwC&pg=PA160 |title=Wars of the age of Louis XIV, 1650–1715: an encyclopedia of global warfare and civilization |publisher=ABC-CLIO |year=2008 |isbn=978-0-313-33046-9 |page=160}}</ref> Bretar náðu yfirráðum yfir meginlandshluta [[Nova Scotia]] árið 1713 með [[Utrecht-samningurinn|Utrecht-samningnum]] og Kanada, ásamt meirihluta Nýja Frakklands, féllu í hlut Breta eftir að Sjö ára stríðinu lauk 1763.<ref>{{Cite journal |last=Allaire |first=Gratien |date=May 2007 |title=From 'Nouvelle-France' to 'Francophonie canadienne': a historical survey |journal=International Journal of the Sociology of Language |volume=2007 |issue=185 |pages=25–52 |doi=10.1515/IJSL.2007.024 |s2cid=144657353 | issn=0165-2516}}</ref> ===Breska Norður-Ameríka=== Frakkland afsalaði því nær öllu [[Nýja Frakkland]]i, eins og þeir nefndu það, til [[Bretland]]s, ásamt [[Akadía|Akadíu]], með [[Parísarsáttmálinn|Parísarsáttmálanum]] [[1763]]. Bretland kom á fót nýlendunum [[Nova Scotia]], [[Neðra-Kanada|Neðra Kanada]] og [[Efra-Kanada]]. [[Bretonhöfði]] var sérstakt svæði sem var seinna sameinað Nova Scotia.<ref name="buckner" /> Með [[Konungstilskipunin 1763|Konungstilskipun 1763]] var [[Québec]] gert að sérstöku fylki með meiri sjálfstjórn, þar sem staða [[franska|frönskunnar]], [[kaþólsk trú|kaþólskrar trúar]] og [[franskur réttur|fransks réttar]] var tryggð. Land nýlendunnar var stækkað þannig að það náði að [[Vötnin miklu|Vötnunum miklu]] og árdal [[Ohio-fljót]]s.<ref name="Hopkins1898">{{Cite book |last=Hopkins |first=John Castell |url=https://archive.org/details/canadaencyclop05hopk |title=Canada: an Encyclopaedia of the Country: The Canadian Dominion Considered in Its Historic Relations, Its Natural Resources, Its Material Progress and Its National Development, by a Corps of Eminent Writers and Specialists |publisher=Linscott Publishing Company |year=1898 |page=[https://archive.org/details/canadaencyclop05hopk/page/125 125]}}</ref> Með þessu reyndu bresk yfirvöld að forðast átök við frönskumælandi íbúa svæðisins á sama tíma og enskumælandi [[Nýlendurnar þrettán]] í suðri voru í auknum mæli farnar að mótmæla breskum yfirráðum. Sérréttindi Québec urðu sem olía á þann eld sem síðar braust út sem [[Frelsisstríð Bandaríkjanna]].<ref name="buckner" /> Með [[Parísarsáttmálinn 1783|Parísarsáttmálanum 1783]] var sjálfstæði [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] viðurkennt og þau fengu allt land sunnan við Vötnin miklu og austan við Mississippifljót. Þar á meðal voru svæði sem áður tilheyrðu Québec.<ref>{{Cite book |last1=Leahy |first1=Todd |url=https://books.google.com/books?id=999tRpj8VGQC&pg=PR49 |title=Native American Movements |last2=Wilson |first2=Raymond |date=September 30, 2009 |publisher=[[Scarecrow Press]] |isbn=978-0-8108-6892-2 |page=49}}</ref> Fyrir og eftir Frelsisstríðið yfirgáfu margir þeir sem hliðhollir voru Bretum Nýlendurnar þrettán og settust að í Kanada. Breytt íbúasamsetning strandhéraðanna varð til þess að [[Nýja-Brúnsvík]] var aðskilin frá Nova Scotia og [[Saint John]] varð fyrsta borg Kanada.<ref name="Newman2016">{{Cite book |last=Newman |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=kBGzCwAAQBAJ&pg=PA117 |title=Hostages to Fortune: The United Empire Loyalists and the Making of Canada |date=2016 |publisher=Touchstone |isbn=978-1-4516-8615-9 |page=117 |author-link=Peter C. Newman}}</ref> Sama gerðist í Québec sem var skipt í enskumælandi [[Efra-Kanada]] (síðar [[Ontaríó]]) og frönskumælandi [[Neðra-Kanada]] (síðar [[Québec]]). Hvor nýlenda hafði sitt eigið þing.<ref>{{Cite book |last=McNairn |first=Jeffrey L |url=https://books.google.com/books?id=T_A3pZQrHzIC&pg=PA24 |title=The capacity to judge |publisher=University of Toronto Press |year=2000 |isbn=978-0-8020-4360-3 |page=24}}</ref> Kanadanýlendurnar tvær urðu vígvöllur í [[Stríðið 1812|Stríðinu 1812]] milli Bretlands og Bandaríkjanna. Þegar samið var um frið 1815 var engum landamærum breytt..<ref name="HarrisonFriesen2010">{{Cite book |last1=Harrison |first1=Trevor |url=https://books.google.com/books?id=EVGDUAP3LjAC&pg=PA97 |title=Canadian Society in the Twenty-first Century: An Historical Sociological Approach |last2=Friesen |first2=John W. |publisher=Canadian Scholars' Press |year=2010 |isbn=978-1-55130-371-0 |pages=97–99}}</ref> Aðflutningur fólks frá [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]] jókst mikið og 960.000 fluttu til Kanada milli 1815 og 1850. <ref>{{Cite book |last=Harris |first=Richard Colebrook |url=https://books.google.com/books?id=tWkxht1Oa8EC&pg=PA21 |title=Historical Atlas of Canada: The land transformed, 1800–1891 |publisher=University of Toronto Press |year=1987 |isbn=978-0-8020-3447-2 |page=21 |display-authors=etal}}</ref> Margir innflytjendur voru að flýja [[Hallærið mikla (Írland)|Hallærið mikla]] á Írlandi og [[Hálandahreinsanirnar]] í Skotlandi.<ref>{{Cite journal |last=Gallagher |first=John A. |year=1936 |title=The Irish Emigration of 1847 and Its Canadian Consequences |url=http://www.cchahistory.ca/journal/CCHA1935-36/Gallagher.html |url-status=live |pages=43–57 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707141525/http://www.cchahistory.ca/journal/CCHA1935-36/Gallagher.html |archive-date=7. júlí, 2014 |journal=CCHA Report}}</ref> Fjórðungur til þriðjungur allra innflytjenda til Kanada fyrir 1891 létust af völdum smitsjúkdóma.<ref name="dying" /> [[Uppreisnirnar 1837]] hófust í Kanadanýlendunum vegna kröfunnar um [[ábyrgðarstjórn]].<ref name="Read1985">{{Cite book |last=Read |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=OWhXHCXuVvcC&pg=PR99 |title=Rebellion of 1837 in Upper Canada |publisher=McGill-Queen's University Press |year=1985 |isbn=978-0-7735-8406-8 |page=99}}</ref> Í kjölfarið var gerð [[Durhamskýrslan|skýrsla]] þar sem mælt var með ábyrgðarstjórn og aðlögun frönskumælandi Kanadabúa að enskri menningu.<ref name="buckner" /> [[Sambandslögin 1840]] sameinuðu Kanadanýlendurnar í eitt [[Kanadafylki]] og ábyrgðarstjórn var komið á í öllum nýlendum Bresku Norður-Ameríku fyrir 1849.<ref>{{Cite journal |last=Romney |first=Paul |date=Spring 1989 |title=From Constitutionalism to Legalism: Trial by Jury, Responsible Government, and the Rule of Law in the Canadian Political Culture |journal=Law and History Review |volume=7 |issue=1 |pages=121–174 |doi=10.2307/743779 |jstor=743779}}</ref> Með [[Oregonsamningurinn|Oregonsamningnum]] 1846 var bundinn endir á deilur um landamæri Oregon og landamæri Kanada lengdust í vestur eftir 49. breiddargráðu. Með þessu opnaðist leið fyrir stofnun bresku nýlendanna á Vancouver-eyju 1849 og Bresku Kólumbíu 1858.<ref>{{Cite book |last1=Evenden |first1=Leonard J |title=Geographical Snapshots of North America |last2=Turbeville |first2=Daniel E |publisher=Guilford Press |year=1992 |isbn=978-0-89862-030-6 |editor-last=Janelle |editor-first=Donald G |page=[https://archive.org/details/geographicalsnap0000unse/page/52 52] |chapter=The Pacific Coast Borderland and Frontier |chapter-url=https://archive.org/details/geographicalsnap0000unse/page/52}}</ref> [[Alaskakaupin|Kaup Bandaríkjanna á Alaska]] frá [[Rússaveldi]] 1867 bjuggu til landamæri að Kanada í vestri en deilur héldu áfram um nákvæma staðsetningu þeirra.<ref>{{Cite web |last1=Farr |first1=DML |last2=Block |first2=Niko |date=August 9, 2016 |title=The Alaska Boundary Dispute |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/alaska-boundary-dispute |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171215092859/http://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/alaska-boundary-dispute/ |archive-date=December 15, 2017 |website=The Canadian Encyclopedia}}</ref> ===Stofnun sambandsríkis=== [[Mynd:Canada provinces evolution 2.gif|thumb|Söguleg þróun fylkja Kanada]] Þann [[1. júlí]] [[1867]] voru fjórar nýlendur, [[Ontaríó]], Québec, Nova Scotia og Nýja-Brúnsvík, sameinaðar í eitt [[sambandsríki Kanada]] með [[Bresku Norður-Ameríkulögin|Bresku Norður-Ameríkulögunum]].<ref>{{Cite book |last1=Dijkink |first1=Gertjan |url=https://books.google.com/books?id=3RRJr-5q1H0C&pg=PA226 |title=The Territorial Factor: Political Geography in a Globalising World |last2=Knippenberg |first2=Hans |publisher=[[Amsterdam University Press]] |year=2001 |isbn=978-90-5629-188-4 |page=226}}</ref><ref name="bothwell">{{Cite book |last=Bothwell |first=Robert |title=History of Canada Since 1867 |url=https://archive.org/details/historyofcanadas0000both_h4k7 |publisher=[[Michigan State University Press]] |year=1996 |isbn=978-0-87013-399-2 |pages=[https://archive.org/details/historyofcanadas0000both_h4k7/page/31 31], 207–310}}</ref> Kanada tók við stjórn [[Róbertsland]]s og [[Norðvestursvæðið|Norðvestursvæðisins]] sem voru sameinuð sem [[Norðvesturhéruðin]] en eftir [[Rauðáruppreisnin]]a þar sem [[Métisar]] gerðu uppreisn gegn Kanadastjórn var fylkið [[Manitóba]] stofnað 1870.<ref>{{Cite book |last=Bumsted |first=JM |title=The Red River Rebellion |url=https://archive.org/details/redriverrebellio0000bums |publisher=Watson & Dwyer |year=1996 |isbn=978-0-920486-23-8}}</ref> Breska-Kólumbía og Vancouver-eyja (sem höfðu sameinast 1866) gengu í sambandið 1871 gegn loforði um að járnbraut næði til Victoria innan 10 ára,<ref>{{Cite web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/railway-history|title=Railway History in Canada &#124; The Canadian Encyclopedia|website=www.thecanadianencyclopedia.ca|access-date=15. mars, 2021}}</ref> og Eyja Játvarðs prins gekk í sambandið 1873.<ref name="canatlas">{{Cite web |title=Building a nation |url=http://www.canadiangeographic.ca/atlas/themes.aspx?id=building&sub=building_basics_confederation&lang=En |archive-url=https://web.archive.org/web/20060303140806/http://www.canadiangeographic.ca/atlas/themes.aspx?id=building&sub=building_basics_confederation&lang=En |archive-date=3. mars, 2006 |access-date=23. maí, 2011 |website=Canadian Atlas |publisher=[[Canadian Geographic]]}}</ref> Þegar [[gullæðið í Klondike]] hófst í Norðvesturhéruðunum var [[Júkon]] skilið frá þeim. [[Alberta (fylki)|Alberta]] og [[Saskatchewan]] urðu fylki 1905.<ref name="canatlas" /> Milli 1871 og 1896 fluttist nær fjórðungur íbúa Kanada suður til Bandaríkjanna.<ref name="mdmols">{{Cite book |last=Denison |first=Merrill |title=The Barley and the Stream: The Molson Story |url=https://archive.org/details/barleystream0000deni |date=1955 |publisher=McClelland & Stewart Limited |page=[https://archive.org/details/barleystream0000deni/page/n29 8]}}</ref> Til að opna vesturhluta landsins fyrir nýjum landnemum var samþykkt að gera þrjár [[járnbraut]]ir þvert yfir landið (þar á meðal [[Kanadíska Kyrrahafsjárnbrautin|Kanadísku Kyrrahafsjárnbrautina]]), hefja landnám á sléttunum samkvæmt [[Kanadísku þjóðlendulögin|kanadísku þjóðlendulögunum]] (''Dominion Lands Act'') og stofna [[kanadíska riddaralögreglan|kanadísku riddaralögregluna]] til að treysta yfirráð alríkisstjórnarinnar yfir svæðunum.<ref>{{Cite web |year=2008 |title=Sir John A. Macdonald |url=http://www.collectionscanada.gc.ca/sir-john-a-macdonald/023013-5000-e.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110614221958/http://www.collectionscanada.gc.ca/sir-john-a-macdonald/023013-5000-e.html |archive-date=14. júní, 2011 |access-date=23. maí, 2011 |publisher=Library and Archives Canada}}</ref><ref>{{Cite web |last=Cook |first=Terry |year=2000 |title=The Canadian West: An Archival Odyssey through the Records of the Department of the Interior |url=http://www.collectionscanada.gc.ca/publications/archivist-magazine/015002-2230-e.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110614222015/http://www.collectionscanada.gc.ca/publications/archivist-magazine/015002-2230-e.html |archive-date=14. júní, 2011 |access-date=23. maí, 2011 |website=The Archivist |publisher=Library and Archives Canada}}</ref> Þessi útþensla landnáms í vesturátt varð til þess að frumþjóðirnar á sléttunum hröktust inn á [[verndarsvæði indíána]]<ref name="Hele2013">{{Cite book |last=Hele |first=Karl S. |url=https://books.google.com/books?id=IhLaAgAAQBAJ&pg=PT248 |title=The Nature of Empires and the Empires of Nature: Indigenous Peoples and the Great Lakes Environment |publisher=Wilfrid Laurier University Press |year=2013 |isbn=978-1-55458-422-2 |page=248}}</ref> og evrópskir landnemar stofnuðu þar [[nýlendublokk]]ir sem skiptust eftir uppruna landnemanna.<ref>{{Cite web |last=Gagnon |first=Erica |title=Settling the West: Immigration to the Prairies from 1867 to 1914 |url=https://pier21.ca/research/immigration-history/settling-the-west-immigration-to-the-prairies-from-1867-to-1914 |access-date=18. desember, 2020 |publisher=Canadian Museum of Immigration}}</ref> Við þetta hrundu stofnar [[amerískur vísundur|vísunda]] á sléttunum sem voru lagðar undir [[landbúnaður|landbúnað]] í stórum stíl, aðallega nautgriparækt og hveitirækt.<ref name="ArmitagePlummer2010">{{Cite book |last1=Armitage |first1=Derek |url=https://books.google.com/books?id=Z68_-biGhU8C&pg=PA183 |title=Adaptive Capacity and Environmental Governance |last2=Plummer |first2=Ryan |publisher=Springer Science & Business Media |year=2010 |isbn=978-3-642-12194-4 |pages=183–184}}</ref> Frumbyggjar á sléttunum misstu hefðbundnar veiðilendur sínar og féllu úr hungri og sjúkdómum.<ref name="Daschuk2013">{{Cite book |last=Daschuk |first=James William |url=https://books.google.com/books?id=mxwwZmSSOssC&pg=PA99 |title=Clearing the Plains: Disease, Politics of Starvation, and the Loss of Aboriginal Life |publisher=University of Regina Press |year=2013 |isbn=978-0-88977-296-0 |pages=99–104}}</ref> Neyðaraðstoð frá alríkisstjórninni var háð því skilyrði að indíánar flyttu sig inn á verndarsvæðin.<ref name="Hall2015">{{Cite book |last=Hall |first=David John |url=https://books.google.com/books?id=hLoeDAAAQBAJ&pg=PA258 |title=From Treaties to Reserves: The Federal Government and Native Peoples in Territorial Alberta, 1870–1905 |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2015 |isbn=978-0-7735-4595-3 |pages=258–259}}</ref> Á þessum tíma voru [[kanadísku indíánalögin]] samþykkt, en þau fólu í sér að alríkisstjórnin tók sér vald yfir samfélögum frumbyggja, stjórnkerfi þeirra, menntun og lagalegum réttindum.<ref name="JacksonJackson2020">{{Cite book |last1=Jackson |first1=Robert J. |url=https://books.google.com/books?id=u6zNDwAAQBAJ&pg=PT186 |title=Canadian Government and Politics |last2=Jackson |first2=Doreen |last3=Koop |first3=Royce |publisher=Broadview Press |year=2020 |isbn=978-1-4604-0696-0 |edition=7th |page=186}}</ref> ===Upphaf 20. aldar=== Eftir þetta gengu aðrar breskar nýlendur og sjálfstjórnarsvæði fljótlega í bandalag við Kanada og frá og með [[1880]] náði Kanada yfir það svæði, sem að það nær yfir í dag, fyrir utan [[Nýfundnaland og Labrador]], sem sameinuðust Kanada árið [[1949]]. Þar sem Bretland fór með utanríkismál landsins gilti stríðsyfirlýsing Breta 1914 sjálfkrafa einnig fyrir Kanada, sem þar með varð þátttakandi í [[Fyrri heimsstyrjöld]]. Sjálfboðaliðar sem fóru á [[Vesturvígstöðvarnar (Fyrri heimsstyrjöld)|Vesturvígstöðvarnar]] urðu síðar hluti af [[kanadíska herdeildin|kanadísku herdeildinni]] sem tók þátt í [[orrustan um Vimy-hálsinn|orrustunni um Vimy-hálsinn]] og fleiri stórorrustum.<ref name="morton-milhist">{{Cite book |last=Morton |first=Desmond |title=A military history of Canada |publisher=[[McClelland & Stewart]] |year=1999 |isbn=978-0-7710-6514-9 |edition=4th |pages=130–158, 173, 203–233, 258}}</ref> Af þeim 625.000 Kanadabúum sem tóku þátt í heimsstyrjöldinni létust 60.000 og 172.000 særðust.<ref>{{Cite book |last=Granatstein |first=J. L. |url=https://books.google.com/books?id=jqxyhNcha3sC&pg=PA144 |title=Canada's Army: Waging War and Keeping the Peace |publisher=University of Toronto Press |year=2004 |isbn=978-0-8020-8696-9 |page=144}}</ref> [[Herkvaðningarkreppan]] braust út 1917 þegar [[Sambandsflokkurinn (Kanada)|Sambandsflokkurinn]] vildi taka upp almenna herkvaðningu til að bæta við minnkandi raðir hermanna í virkri herþjónustu og íbúar Québec brugðust við með harðri andstöðu.<ref name="McGonigal1962">{{Cite book |last=McGonigal |first=Richard Morton |title=The Conscription Crisis in Quebec – 1917: a Study in Canadian Dualism |publisher=[[Harvard University Press]] |year=1962 |chapter=Intro}}</ref> Herþjónustulögin sem komu á [[herskylda|herskyldu]] urðu til þess að auka enn á andstöðu frönskumælandi Kanadabúa og ollu klofningi innan [[Frjálslyndi flokkurinn (Kanada)|Frjálslynda flokksins]]. Eftir að stríðinu lauk gerðist Kanada sjálfstæður aðili að [[Þjóðabandalagið|Þjóðabandalaginu]] 1919.<ref name="morton-milhist" /> Með [[Westminister-lögin 1931|Westminister-lögunum]] frá 1931 fékk Kanada opinberlega fulla sjálfstjórn.<ref name="Morton2002">{{Cite book |last=Morton |first=Frederick Lee |url=https://books.google.com/books?id=dj_4_H35nmYC&pg=PA63 |title=Law, Politics and the Judicial Process in Canada |publisher=University of Calgary Press |year=2002 |isbn=978-1-55238-046-8 |page=63}}</ref> Efnahagslíf Kanada varð fyrir áfalli í [[Kreppan mikla|Kreppunni miklu]] á [[1931-1940|4. áratugnum]] og lífskjör versnuðu um allt land.<ref>{{Cite book |last=Bryce |first=Robert B. |url=https://archive.org/details/maturinginhardti0000bryc |title=Maturing in Hard Times: Canada's Department of Finance through the Great Depression |date=1. júní 1986 |publisher=[[McGill-Queen's University Press|McGill-Queen's]] |isbn=978-0-7735-0555-1 |page=[https://archive.org/details/maturinginhardti0000bryc/page/41 41] |url-access=registration}}</ref> Til að bregðast við samdrættinum kom flokkurinn [[Co-operative Commonwealth Federation]] í Saskatchewan á umbótum í anda [[velferðarríki|velferðarríkja]] undir forystu [[Tommy Douglas]] á 5. og 6. áratugnum.<ref>{{Cite journal |last=Mulvale |first=James P |date=11. júlí 2008 |title=Basic Income and the Canadian Welfare State: Exploring the Realms of Possibility |journal=Basic Income Studies |volume=3 |issue=1 |doi=10.2202/1932-0183.1084 |s2cid=154091685}}</ref> Samkvæmt ráði forsætisráðherrans [[William Lyon Mackenzie King]] lýsti Kanada Þýskalandi stríði á hendur 10. september 1939 með yfirlýsingu [[Georg 6.|Georgs 6.]], sjö dögum á eftir Bretlandi. Töfin átti að undirstrika sjálfstæði Kanada.<ref name="morton-milhist" /> Fyrstu kanadísku hersveitirnar komu til Bretlands í desember 1939. Alls tóku yfir milljón Kanadabúar þátt í [[Síðari heimsstyrjöld]], um 42.000 létust og 55.000 særðust. <ref>{{Cite book |last=Humphreys |first=Edward |url=https://books.google.com/books?id=z-SsBAAAQBAJ&pg=PT151 |title=Great Canadian Battles: Heroism and Courage Through the Years |publisher=Arcturus Publishing |year=2013 |isbn=978-1-78404-098-7 |page=151}}</ref> Kanadískar hersveitir léku stór hlutverk í nokkrum lykilorrustum stríðsins, þar á meðal í [[árásin á Dieppe|árásinni á Dieppe]] 1942, [[innrás Bandamanna á Ítalíu]], [[innrásin í Normandí|innrásinni í Normandí]], [[Overlord-aðgerðin]]ni og [[orrustan um Scheldt|orrustunni um Scheldt]] 1944.<ref name="morton-milhist" /> [[Hollenska konungsfjölskyldan]] fékk hæli í Kanada eftir að Þjóðverjar hernámu Holland og Kanada hlaut heiðurinn af því að frelsa Holland undan hernámsliðinu.<ref name="netherlands">{{Cite book |last=Goddard |first=Lance |title=Canada and the Liberation of the Netherlands |url=https://archive.org/details/canadaliberation0000godd |publisher=[[Dundurn Press]] |year=2005 |isbn=978-1-55002-547-7 |pages=225–232}}</ref> Efnahagur Kanada blómstraði í stríðinu þar sem landið framleiddi hergögn fyrir Bretland, Kína og Sovétríkin.<ref name="morton-milhist" /> Þrátt fyrir aðra [[Herkvaðningarkreppan 1944|herkvaðningarkreppu]] í Québec 1944 stóð efnahagur landsins mjög vel þegar stríðinu lauk.<ref>{{Cite book |last=Bothwell |first=Robert |title=Alliance and illusion: Canada and the world, 1945–1984 |url=https://archive.org/details/allianceillusion0000both |publisher=UBC Press |year=2007 |isbn=978-0-7748-1368-6 |pages=[https://archive.org/details/allianceillusion0000both/page/11 11], 31}}</ref> ===Samtíminn=== Fjármálavandræði í kjölfar [[Kreppan mikla|Kreppunnar miklu]] leiddu til þess að [[Sjálfstjórnarríkið Nýfundnaland]] gaf eftir ábyrgðarstjórn sína og gerðist [[krúnunýlenda]] undir stjórn bresks landstjóra.<ref name="Buckner20082ed">{{Cite book |last=Alfred Buckner |first=Phillip |url=https://books.google.com/books?id=KmXnLGX7FvEC&pg=PA135 |title=Canada and the British Empire |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-927164-1 |pages=135–138}}</ref> Eftir [[þjóðaratkvæðagreiðslurnar í Nýfundnalandi 1949|tvær þjóðaratkvæðagreiðslur 1949]] kusu íbúar Nýfundnalands að gerast fylki í Kanada.<ref>{{Cite book |last=Boyer |first=J. Patrick |url=https://books.google.com/books?id=CWGN-RZcqNoC&pg=PA119 |title=Direct Democracy in Canada: The History and Future of Referendums |publisher=Dundurn Press |year=1996 |isbn=978-1-4597-1884-5 |page=119}}</ref> Hagvöxtur í kjölfar [[Síðari heimsstyrjöld|Síðari heimsstyrjaldar]] og stefna frjálslyndra ríkisstjórna eftir stríð leiddu til þess að til varð [[kanadísk sjálfsmynd]]. [[Fáni Kanada]] var tekinn upp árið 1965,<ref>{{Cite book |last=Mackey |first=Eva |title=The house of difference: cultural politics and national identity in Canada |url=https://archive.org/details/houseofdifferenc0000mack |publisher=University of Toronto Press |year=2002 |isbn=978-0-8020-8481-1 |page=[https://archive.org/details/houseofdifferenc0000mack/page/n57 57]}}</ref> franska og enska voru gerð að tveimur opinberum málum landsins 1969,<ref>{{Cite journal |last1=Landry |first1=Rodrigue |last2=Forgues |first2=Éric |date=May 2007 |title=Official language minorities in Canada: an introduction |journal=International Journal of the Sociology of Language |volume=2007 |issue=185 |pages=1–9 |doi=10.1515/IJSL.2007.022 |s2cid=143905306}}</ref> og [[fjölmenning]] varð opinber stefna landsins 1971.<ref>{{Cite journal |last1=Esses |first1=Victoria M |last2=Gardner |first2=RC |date=Júlí 1996 |title=Multiculturalism in Canada: Context and current status |url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-behavioural-science_1996-07_28_3/page/145 |journal=[[Canadian Journal of Behavioural Science]] |volume=28 |issue=3 |pages=145–152 |doi=10.1037/h0084934}}</ref> Ýmsar breytingar í anda [[sósíaldemókratismi|sósíaldemókratisma]] voru útfærðar, eins og [[Sjúkratryggingakerfi Kanada]], [[Lífeyriskerfi Kanada]] og [[Námslánakerfi Kanada]], þrátt fyrir andstöðu sumra fylkisstjórna.<ref>{{Cite web |last=Sarrouh |first=Elissar |date=22. janúar, 2002 |title=Social Policies in Canada: A Model for Development |url=http://www.escwa.un.org/information/publications/edit/upload/sd-01-09.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717075406/http://www.escwa.un.org/information/publications/edit/upload/sd-01-09.pdf |archive-date=17. júlí, 2010 |website=Social Policy Series, No. 1 |publisher=United Nations |pages=14–16, 22–37}}</ref> Eftir röð ráðstefna um stjórnarskrá landsins voru [[Kanadalögin 1982]] samþykkt af [[Breska þingið|breska þinginu]], en með þeim voru síðustu leifar yfirráða breska þingsins afnumin. [[Réttindaskrá Kanada]] var jafnframt tekin upp.<ref>{{Cite web |date=5. maí 2014 |title=Proclamation of the Constitution Act, 1982 |url=http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/politics-government/proclamation-constitution-act-1982/Pages/proclamation-constitution-act-1982.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211083245/http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/politics-government/proclamation-constitution-act-1982/Pages/proclamation-constitution-act-1982.aspx |archive-date=11. febrúar 2017 |publisher=Government of Canada |access-date=10. febrúar, 2017}}</ref><ref>{{Cite news |date=17. mars 2009 |title=A statute worth 75 cheers |work=[[The Globe and Mail]] |url=https://www.theglobeandmail.com/opinion/a-statute-worth-75-cheers/article1329730/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211081156/http://www.theglobeandmail.com/opinion/a-statute-worth-75-cheers/article1329730/ |archive-date=11. febrúar, 2017}}</ref><ref>{{Cite news |last=Couture |first=Christa |date=1. janúar, 2017 |title=Canada is celebrating 150 years of... what, exactly? |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |url=http://www.cbc.ca/2017/canada-is-celebrating-150-years-of-what-exactly-1.3883315 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170210001343/http://www.cbc.ca/2017/canada-is-celebrating-150-years-of-what-exactly-1.3883315 |archive-date=10. febrúar, 2017 |access-date=10. febrúar, 2017}}</ref> Síðan þá hefur Kanada verið sjálfstætt og fullvalda ríki, þótt Bretadrottning sé áfram þjóðhöfðingi landsins.<ref>{{Cite web |last=Trepanier |first=Peter |year=2004 |title=Some Visual Aspects of the Monarchical Tradition |url=http://www.revparl.ca/27/2/27n2_04e_trepanier.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304002130/http://www.revparl.ca/27/2/27n2_04e_trepanier.pdf |archive-date=4. mars 2016 |access-date=10. febrúar, 2017 |website=[[Canadian Parliamentary Review]]}}</ref><ref name="bickerton">{{Cite book |title=Canadian Politics |url=https://archive.org/details/canadianpolitics0000unse_n9l0 |publisher=[[Broadview Press]] |year=2004 |isbn=978-1-55111-595-5 |editor-last=Bickerton |editor-first=James |edition=4th |pages=[https://archive.org/details/canadianpolitics0000unse_n9l0/page/250 250]–254, 344–347 |editor-last2=Gagnon |editor-first2=Alain}}</ref> Árið 1999 varð [[Núnavút]] þriðja sjálfstjórnarsvæði Kanada eftir nokkrar samningaviðræður við alríkisstjórnina.<ref>{{Cite journal |last=Légaré |first=André |year=2008 |title=Canada's Experiment with Aboriginal Self-Determination in Nunavut: From Vision to Illusion |journal=International Journal on Minority and Group Rights |volume=15 |issue=2–3 |pages=335–367 |doi=10.1163/157181108X332659 |jstor=24674996}}</ref> Á sama tíma urðu miklar samfélagslegar breytingar í Québec sem voru kallaðar [[Þögla byltingin]]. Fylkisstjórnin tók stjórn heilbrigðis- og menntamála í eigin hendur, en hún hafði áður verið í höndum kaþólsku kirkjunnar. Frjálslynd fylkisstjórn reyndi að færa þróunina í átt til stefnu alríkisstjórnarinnar. Átakalínur í stjórnmálum fylkisins mynduðust þá milli sambandssinna og aðskilnaðarsinna. Áriði 1970 hófu róttækir aðskilnaðarsinnar í [[Front de libération du Québec]] röð sprengjuárása og mannrána sem voru kölluð [[Októberkreppan]].<ref>{{Cite journal |last=Munroe |first=HD |year=2009 |title=The October Crisis Revisited: Counterterrorism as Strategic Choice, Political Result, and Organizational Practice |url=https://archive.org/details/terrorism-and-political-violence_april-june-2009_21_2/page/288 |journal=Terrorism and Political Violence |volume=21 |issue=2 |pages=288–305 |doi=10.1080/09546550902765623 |s2cid=143725040}}</ref> Árið 1976 tók fullveldisflokkurinn [[Parti Quebecois]] við völdum í fylkinu. Flokkurinn stóð fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu um aðskilnað Québec en yfir 60% íbúa reyndust andsnúnir því. Tilraunir til að sætta öndverðar skoðanir með [[Meech Lake-sáttmálinn|Meech Lake-sáttmálanum]] mistókust.<ref name="sorens">{{Cite journal |last=Sorens |first=J |date=December 2004 |title=Globalization, secessionism, and autonomy |url=https://archive.org/details/sim_electoral-studies_2004-12_23_4/page/727 |journal=Electoral Studies |volume=23 |issue=4 |pages=727–752 |doi=10.1016/j.electstud.2003.10.003}}</ref> Önnur þjóðaratkvæðagreiðsla var haldin 1995 þar sem tillagan var aftur felld en með mun minni mun: aðeins 50,6% voru á móti.<ref>{{Cite book |last=Schmid |first=Carol L. |url=https://books.google.com/books?id=JIuO9HmX_8QC&pg=PA112 |title=The Politics of Language: Conflict, Identity, and Cultural Pluralism in Comparative Perspective: Conflict, Identity, and Cultural Pluralism in Comparative Perspective |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=978-0-19-803150-5 |page=112}}</ref> Árið 1997 úrskurðaði [[Hæstiréttur Kanada]] að einhliða úrsögn úr sambandsríkinu væri andstæð stjórnarskrá landsins. Auk deilna um sjálfstæði Québec gekk Kanada í gegnum ýmis áföll á 9. og 10. áratug 20. aldar. Þar á meðal voru sprengingin í [[Air India flug 182|Air India flugi 182]] sem er stærsta fjöldamorðið í sögu landsins;<ref>{{Cite web |title=Commission of Inquiry into the Investigation of the Bombing of Air India Flight 182 |url=http://www.majorcomm.ca/en/termsofreference/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20080622063429/http://www.majorcomm.ca/en/termsofreference/ |archive-date=22. júní 2008 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Government of Canada}}</ref> [[blóðbaðið í École Polytechnique]] 1989 þar sem byssumaður réðist á kvenkyns nemendur skólans;<ref>{{Cite web |last=Sourour |first=Teresa K |year=1991 |title=Report of Coroner's Investigation |url=http://www.diarmani.com/Montreal_Coroners_Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228182645/http://www.diarmani.com/Montreal_Coroners_Report.pdf |archive-date=28. desember 2016 |access-date=8. mars 2017}}</ref> og [[Oka-kreppan]], átök við frumbyggja árið 1990.<ref>{{Cite news |year=2000 |title=The Oka Crisis |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |url=http://archives.cbc.ca/politics/civil_unrest/topics/99/ |access-date=23. maí 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804233458/http://archives.cbc.ca/politics/civil_unrest/topics/99/ |archive-date=4. ágúst 2011}}</ref><ref>{{Cite book |last=Roach |first=Kent |url=https://archive.org/details/september11conse00roac/page/15 |title=September 11: consequences for Canada |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2003 |isbn=978-0-7735-2584-9 |pages=[https://archive.org/details/september11conse00roac/page/15 15, 59–61, 194]}}</ref> Kanada tók þátt í [[Persaflóastríðið (1991)|Persaflóastríðinu]] 1990 og nokkrum friðargæsluverkefnum, þar á meðal [[UNPROFOR]]-verkefni [[NATO]] í [[Borgarastyrjöldin í Júgóslavíu|Júgóslavíu]].<ref>{{Cite journal |last1=Cohen |first1=Lenard J. |last2=Moens |first2=Alexander |year=1999 |title=Learning the lessons of UNPROFOR: Canadian peacekeeping in the former Yugoslavia |journal=[[Canadian Foreign Policy Journal]] |volume=6 |issue=2 |pages=85–100 |doi=10.1080/11926422.1999.9673175}}</ref> Kanada sendi herlið til [[Stríðið í Afganistan (2001–2021)|Afganistan]] 2001 en hafnaði þátttöku í [[Innrásin í Írak 2003|innrás Bandaríkjanna í Írak]] 2003.<ref>{{Cite journal |last1=Jockel |first1=Joseph T |last2=Sokolsky |first2=Joel B |year=2008 |title=Canada and the war in Afghanistan: NATO's odd man out steps forward |journal=[[Journal of Transatlantic Studies]] |volume=6 |issue=1 |pages=100–115 |doi=10.1080/14794010801917212 |s2cid=144463530}}</ref> Árið 2011 tók Kanada þátt í inngripum NATO inn í [[Borgarastyrjöldin í Líbíu|Borgarastyrjöldina í Líbíu]],<ref name="HehirMurray2013">{{Cite book |last1=Hehir |first1=Aidan |url=https://books.google.com/books?id=2TchAQAAQBAJ&pg=PT88 |title=Libya, the Responsibility to Protect and the Future of Humanitarian Intervention |last2=Murray |first2=Robert |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2013 |isbn=978-1-137-27396-3 |page=88}}</ref> og tók líka þátt í bardögum við [[Íslamska ríkið]] í Írak.<ref>{{Cite web |last=Juneau |first=Thomas |year=2015 |title=Canada's Policy to Confront the Islamic State |url=http://www.cgai.ca/canadas_policy_to_confront_the_islamic_state |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151211070017/http://www.cgai.ca/canadas_policy_to_confront_the_islamic_state |archive-date=11. desember 2015 |access-date=10. desember 2015 |publisher=[[Canadian Global Affairs Institute]]}}</ref> [[Kórónaveirufaraldurinn 2019-2021]] hófst í Kanada 27. janúar 2020 og olli víðtækri samfélags- og efnahagskreppu.<ref>{{cite web |title=Coronavirus disease (COVID-19) |url=https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/coronavirus-disease-covid-19.html |publisher=Government of Canada |year=2021 |access-date=2021-06-09 |archive-date=2021-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613213135/https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/coronavirus-disease-covid-19.html |url-status=dead }}</ref> Í febrúar 2022 nýtti þingið sér neyðarlög sem voru samþykkt 1988 gegn mótmælum vörubílstjóra og fleiri gegn [[COVID-19]]-takmörkunum í landinu. Atvinnulíf í miðborg Ottawa var lamað. Nær 200 voru handteknir, sektaðir og vörubílar gerðir upptækir. == Landfræði == [[Mynd:Moraine Lake 17092005.jpg|350px|thumbnail|Hin mikilfenglegu [[Kanadísku klettafjöllin|kanadísku Klettafjöll]]]] Kanada nær yfir norðurhluta [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Það á landamæri að [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] í suðri og í norðvestri ([[Alaska]]). Landið nær úthafa á milli, frá [[Atlantshaf]]i og [[Davissund]]i í austri til [[Kyrrahaf]]s í vestri og af því er kjörorð landsins dregið. Í norðri eru svo [[Beauforthaf]] og [[Norðuríshaf|Norður-Íshaf]]. Síðan [[1925]] hefur Kanada átt tilkall til hluta norðurheimskautssvæðisins á milli 60. og 141. lengdargráðu vestur, það er að segja tilkall Kanada til þess landsvæðis nær alveg upp að [[Norðurpóllinn|Norðurpól]]. Nyrsta byggð Kanada (og heimsins) er kanadíska herstöðin ''Alert'' á norðurenda Ellesmereeyjar — breiddargráða 82,5°N — aðeins 834 kílómetra frá Norðurpólnum. Kanada er næststærsta land í heiminum að flatarmáli, á eftir [[Rússland]]i, og nær yfir um 41% heimsálfunnar Norður-Ameríku. Hins vegar er stór hluti Kanada á [[norðurheimskaut|norðurheimskautssvæðinu]] og það er því aðeins fjórða stærsta land heimsins, á eftir [[Rússland]]i, [[Kína]] og Bandaríkjum Norður-Ameríku, ef horft er til byggilegs lands. Þéttleiki byggðar er aðeins um 3,2 manns á ferkílómetra, sem er mjög lítið samanborið við önnur lönd. Til samanburðar má þó geta að þéttleiki byggðar á Íslandi er mjög svipaður. Áttatíu prósent íbúa Kanada búa innan við 200 kílómetra frá landamærum Bandaríkjanna, þar sem [[Temprað belti|loftslag er temprað]] og land vel fallið til ræktunar. Þéttbýlasta svæði landsins er lægðin sem afmarkast af [[Stóru vötnin|Vötnunum miklu]] og [[Saint Lawrence fljót|Saint Lawrence fljóti]] að austan. Fyrir norðan þetta svæði er hinn víðfeðmi [[kanadíski skjöldur]], en hann er lag úr mjög fornu bergi, sem er jökulsorfið eftir [[Wisconsin jökull|síðustu ísöld]]. Ofan á þessu berglagi liggur nú þunnt, steinefnaríkt jarðvegslag, sundurskorið af vötnum og ám, en yfir 60% af stöðuvötnum heims eru í Kanada. Kanadíski skjöldurinn umlykur [[Hudsonflói|Hudsonflóa]]. [[File:Peggy&#039;s Cove, Halifax.jpg|thumb|Peggys Cove, Halifax.]] Kanadíski skjöldurinn nær að strönd Atlantshafs við [[Labrador]], fastalandshluta fylkisins [[Nýfundnaland og Labrador|Nýfundnalands og Labrador]]. Eyjan [[Nýfundnaland]], austasti hluti Norður-Ameríku, er við mynni [[Saint Lawrenceflói|Saint Lawrenceflóa]], sem er heimsins stærsti árós, og það landsvæði þar sem Evrópubúar námu fyrst land. [[Atlantshafsfylki]]n skaga til austurs sunnan við suðurströnd Saint Lawrenceflóa, milli flóans í norðri og [[Atlantshaf]]s í suðri. [[Fundyflói|Fundyflóa]], sem gengur inn úr Atlantshafi til norðausturs skilur að fylkin [[Nýja-Brúnsvík|Nýju-Brúnsvík]] og [[Nova Scotia]]. Þar eru mestu [[sjávarföll|sjávarfallabreytingar]] (munur [[flóð]]s og [[fjara|fjöru]]) í heimi. Minnsta fylki Kanada er [[Eyja Játvarðs prins]]. Vestur við Ontaríó eru hinar breiðu og flötu [[Slétturnar miklu|kanadísku sléttur]], sem ná yfir fylkin [[Manitóba]], [[Saskatchewan]] og [[Alberta (fylki)|Alberta]],og allt að [[Klettafjöll|Klettafjöllum]], en þau liggja á milli fylkjanna Alberta og [[Breska-Kólumbía|Bresku-Kólumbíu]]. Gróðurfar í norðurhluta Kanada breytist eftir því sem norðar dregur úr [[barrskógabelti|barrskógum]] yfir í [[freðmýri]] nyrst. Norðan við fastaland Kanada er [[Kanadíski eyjaklasinn|geysilegur eyjaklasi]], þar sem er að finna nokkrar af stærstu eyjum jarðar: [[Baffinsland]], [[Ellesmere-eyja]], [[Viktoríueyja (Kanada)|Viktoríu-eyja]] o.fl.. [[Júkon-fljót]] og [[Mackenziefljót]] eru stórfljót í norðurhluta landsins. Kanada er þekkt fyrir kalt loftslag. Vetur getur verið óvæginn víða í landinu, með hættu á [[hríðarbylur|hríðarbyljum]] og hitastigi niður undir -50&nbsp;°C í nyrstu hlutum þess. Strandfylkið Breska-Kólumbía er undantekning frá þessu og nýtur mun mildari vetra en aðrar hlutar landsins, vegna nálægðar við hlýrri sjó. Á þéttbýlustu svæðunum er sumarhitinn allt frá því að teljast mildur upp í að vera frekar hár. Sumarhiti í [[Montréal]] getur náð vel yfir 30&nbsp;°C en í [[Iqaluit]] í [[Núnavút]] allt að 15&nbsp;°C. Í [[Vancouver]] er hitastig yfirleitt á milli 0 til 25&nbsp;°C allt árið um kring, en á sléttunum miklu fer það allt niður í -40&nbsp;°C á veturna og upp í 35&nbsp;°C á sumrin. Nokkrir tugir [[Listi yfir þjóðgarða í Kanada|þjóðgarða eru í Kanada]] og var sá fyrsti stofnaður árið 1885. ==Stjórnmál== Kanada býr við „[[Lýðræðisvísitalan|fullt lýðræði]]“<ref>{{Cite web |title=Democracy Index 2017 |url=https://www.eiu.com/topic/democracy-index |access-date=29. nóvember 2017 |publisher=The Economist Intelligence Unit}}</ref> þar sem er rík hefð fyrir [[frjálslyndisstefna|frjálslyndi]],<ref name="WesthuesWharf2014">{{Cite book |last1=Westhues |first1=Anne |url=https://books.google.com/books?id=chTaAgAAQBAJ&pg=PA10 |title=Canadian Social Policy: Issues and Perspectives |last2=Wharf |first2=Brian |publisher=Wilfrid Laurier University Press |year=2014 |isbn=978-1-55458-409-3 |pages=10–11}}</ref> [[jafnréttisstefna|jafnrétti]]<ref name="BickertonGagnon2009">{{Cite book |last1=Bickerton |first1=James |url=https://books.google.com/books?id=1jd6oqRHxLYC&pg=PA56 |title=Canadian Politics |last2=Gagnon |first2=Alain |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=978-1-4426-0121-5 |page=56}}</ref> og [[hófsemdarstefna|hófsemd]]<ref name="Johnson2016">{{Cite book |last=Johnson |first=David |url=https://books.google.com/books?id=I_HzDQAAQBAJ&pg=PA13 |title=Thinking Government: Public Administration and Politics in Canada |publisher=University of Toronto Press |year=2016 |isbn=978-1-4426-3521-0 |edition=4th |pages=13–23}}</ref> í stefnumálum stjórnmálaflokka. Áhersla á [[félagslegt réttlæti]] hefur verið einkenni á kanadískum stjórnmálum.<ref name="Fierlbeck2006">{{Cite book |last=Fierlbeck |first=Katherine |url=https://books.google.com/books?id=0bZBHlF4V8EC&pg=PA87 |title=Political Thought in Canada: An Intellectual History |publisher=University of Toronto Press |year=2006 |isbn=978-1-55111-711-9 |page=87}}</ref> Einkunnarorð ríkisstjórnar Kanada eru „[[friður, regla og góð stjórn]]“.<ref name="DixonScheurell2016">{{Cite book |last1=Dixon |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=npzDCwAAQBAJ&pg=PA48 |title=Social Welfare in Developed Market Countries |last2=P. Scheurell |first2=Robert |date=17. mars 2016 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-36677-5 |page=48}}</ref><ref name="Boughey2017">{{Cite book |last=Boughey |first=Janina |url=https://books.google.com/books?id=dgK-DgAAQBAJ&pg=PA105 |title=Human Rights and Judicial Review in Australia and Canada: The Newest Despotism? |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2017 |isbn=978-1-5099-0788-5 |page=105}}</ref> Kanadísk stjórnmál einkennast af tveimur breiðum miðjuflokkum, [[Frjálslyndi flokkurinn (Kanada)|Frjálslynda flokknum]] og [[Íhaldsflokkurinn (Kanada)|Íhaldsflokknum]] sem báðir stunda málamiðlunarstjórnmál. Frjálslyndi flokkurinn er hinn hefðbundni valdaflokkur og skilgreinir sig [[miðjustefna|á miðjunni]], meðan Íhaldsflokkurinn skilgreinir sig [[hægristefna|til hægri]]. [[Nýi lýðræðisflokkurinn]] er sósíaldemókratískur flokkur sem skilgreinir sig [[vinstristefna|til vinstri]]. Flokkar yst á hægri og vinstri vængnum hafa aldrei verið áberandi í kanadískum stjórnmálum.<ref>{{Cite journal |last1=Ambrose |first1=Emma |last2=Mudde |first2=Cas |year=2015 |title=Canadian Multiculturalism and the Absence of the Far Right |journal=Nationalism and Ethnic Politics |volume=21 |issue=2 |pages=213–236 |doi=10.1080/13537113.2015.1032033 |s2cid=145773856}}</ref><ref>{{Cite news |last=Taub |first=Amanda |date=27. júní 2017 |title=Canada's Secret to Resisting the West's Populist Wave |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2017/06/27/world/canada/canadas-secret-to-resisting-the-wests-populist-wave.html}}</ref> Í [[Alríkiskosningarnar í Kanada 2019|alríkiskosningunum 2019]] voru fimm flokkar kosnir á þing; Frjálslyndi flokkurinn sem myndaði minnihlutastjórn, Íhaldsflokkurinn sem er hinn opinberi stjórnarandstöðuflokkur, Nýi lýðræðisflokkurinn, [[Bloc Québécois]] og [[Græningjar (Kanada)|Græningjar]]. Í Kanada er [[þingræði]] og [[þingbundin konungsstjórn]] þar sem [[konungur Kanada]] er undirstaða framkvæmdavalds, löggjafarvalds og dómsvalds.<ref>{{Cite web |date=29. mars 1867 |title=Constitution Act, 1867: Preamble |url=http://www.solon.org/Constitutions/Canada/English/ca_1867.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203024121/http://www.solon.org/Constitutions/Canada/English/ca_1867.html |archive-date=3. febrúar 2010 |access-date=23. maí 2011 |publisher=[[Queen's Printer]]}}</ref><ref>{{Cite news |last=Smith |first=David E |date=10. júní 2010 |title=The Crown and the Constitution: Sustaining Democracy? |page=6 |work=The Crown in Canada: Present Realities and Future Options |publisher=[[Queen's University at Kingston|Queen's University]] |url=http://www.queensu.ca/iigr/conf/ConferenceOnTheCrown/CrownConferencePapers/The_Crown_and_the_Constitutio1.pdf |archive-url=https://www.webcitation.org/5qXvz463C?url=http://www.queensu.ca/iigr/conf/ConferenceOnTheCrown/CrownConferencePapers/The_Crown_and_the_Constitutio1.pdf |archive-date=17. júní 2010}}</ref><ref name="MacLeod16">{{Cite book |last=MacLeod |first=Kevin S |url=http://canadiancrown.gc.ca/DAMAssetPub/DAM-CRN-jblDmt-dmdJbl/STAGING/texte-text/crnMpls_1336157759317_eng.pdf?WT.contentAuthority=4.4.4 |title=A Crown of Maples |publisher=Queen's Printer for Canada |year=2012 |isbn=978-0-662-46012-1 |edition=2nd |page=16 |author-link=Kevin S. MacLeod |access-date=8. mars 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204231448/http://canadiancrown.gc.ca/DAMAssetPub/DAM-CRN-jblDmt-dmdJbl/STAGING/texte-text/crnMpls_1336157759317_eng.pdf?WT.contentAuthority=4.4.4 |archive-date=4. febrúar 2016}}</ref> [[Karl 3. Bretakonungur]] er núverandi einvaldur Kanada, auk 14 annarra ríkja í [[samveldið|samveldinu]] og í hverju fylki Kanada. Samt er um tvær aðskildar stofnanir að ræða: bresku og kanadísku krúnurnar.<ref name="Johnson2018">{{Cite book |last=Johnson |first=David |url=https://books.google.com/books?id=z2WHDgAAQBAJ&pg=PT196 |title=Battle Royal: Monarchists vs. Republicans and the Crown of Canada |date=2018 |publisher=Dundurn Press |isbn=978-1-4597-4015-0 |page=196}}</ref> Fulltrúi drottningar er [[yfirlandstjóri Kanada]] sem hún skipar samkvæmt ráði [[forsætisráðherra Kanada]] til að sinna skyldum hennar í landinu.<ref>{{Cite web |title=The Governor General of Canada: Roles and Responsibilities |url=http://gg.ca/document.aspx?id=3 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Queen's Printer |archive-date=2018-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915122338/http://gg.ca/document.aspx?id=3 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=ATi5R5XNb2MC&pg=PA54 |title=Commonwealth public administration reform 2004 |publisher=Commonwealth Secretariat |year=2004 |isbn=978-0-11-703249-1 |pages=54–55}}</ref> Þótt konungsvaldið sé þannig innbyggt í stjórnkerfi Kanada er hlutverk einvaldsins í reynd táknrænt.<ref name="MacLeod16" /><ref name="Forseyp1">{{Cite book |last=Forsey |first=Eugene |url=http://www2.parl.gc.ca/sites/lop/aboutparliament/forsey/PDFs/How_Canadians_Govern_Themselves-6ed.pdf |title=How Canadians Govern Themselves |publisher=Queen's Printer |year=2005 |isbn=978-0-662-39689-5 |edition=6th |pages=1, 16, 26 |author-link=Eugene Forsey |access-date=23. maí 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091229155255/http://www2.parl.gc.ca/Sites/LOP/AboutParliament/Forsey/PDFs/How_Canadians_Govern_Themselves-6ed.pdf |archive-date=29. desember 2009}}</ref><ref name="Montpetit">{{Cite web |last1=Marleau |first1=Robert |last2=Montpetit |first2=Camille |title=House of Commons Procedure and Practice: Parliamentary Institutions |url=http://www.parl.gc.ca/MarleauMontpetit/DocumentViewer.aspx?DocId=1001&Lang=E&Print=2&Sec=Ch01&Seq=5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828112251/http://www.parl.gc.ca/MarleauMontpetit/DocumentViewer.aspx?DocId=1001&Lang=E&Print=2&Sec=Ch01&Seq=5 |archive-date=28. ágúst 2011 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Queen's Printer}}</ref> [[Ríkisstjórn Kanada]] fer með framkvæmdavaldið og ber ábyrgð gagnvart [[Fulltrúaþing Kanada|fulltrúaþinginu]]. Forsætisráðherra Kanada velur ráðherra í ríkisstjórnina og er [[stjórnarleiðtogi]].<ref>{{Cite web |last=Edwards |first=Peter |date=4. nóvember 2015 |title='A cabinet that looks like Canada:' Justin Trudeau pledges government built on trust |url=https://www.thestar.com/news/canada/2015/11/04/new-government-to-be-sworn-in-today.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170128075156/https://www.thestar.com/news/canada/2015/11/04/new-government-to-be-sworn-in-today.html |archive-date=28. janúar 2017 |website=Toronto Star}}</ref> Einvaldurinn eða fulltrúi hans geta ef upp kemur [[stjórnarkreppa]] farið með vald sitt án þess að ráðgast við ríkisstjórnina.<ref name="Forseyp1" /> Landstjórinn skipar forsætisráðherra sem oftast er leiðtogi þess stjórnmálaflokks sem hefur traust meirihluta þingfulltrúa.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=David |url=https://archive.org/details/thinkinggovernme02ndjohn/page/134 |title=Thinking government: public sector management in Canada |publisher=University of Toronto Press |year=2006 |isbn=978-1-55111-779-9 |edition=2nd |pages=[https://archive.org/details/thinkinggovernme02ndjohn/page/134 134–135, 149]}}</ref> Skrifstofa forsætisráðherra er þannig valdamesta stofnun ríkisins. Þaðan kemur megnið af lagafrumvörpum þingsins og þaðan koma tilnefningar til yfirlandstjóra, varalandstjóra, ráðherra, dómara og yfirmanna [[krúnustofnanir Kanada|krúnustofnana Kanada]] sem drottningin skipar.<ref name="Forseyp1" /> Leiðtogi þess flokks sem hlýtur næstflest sæti á þingi í kosningum er venjulega kallaður leiðtogi opinberrar stjórnarandstöðu sem á að veita stjórninni aðhald.<ref>{{Cite web |title=The Opposition in a Parliamentary System |url=http://www.parl.gc.ca/Content/LOP/researchpublications/bp47-e.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125122354/http://www2.parl.gc.ca/content/lop/researchpublications/bp47-e.htm |archive-date=25. nóvember 2010 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Library of Parliament}}</ref> Allir 338 þingfulltrúar á [[fulltrúaþing Kanada|fulltrúaþingi Kanada]] eru kjörnir með einföldum meirihluta í [[kjördæmaskipan Kanada|einmenningskjördæmum]]. Landstjórinn boðar til [[kosningar í Kanada|kosninga]], annað hvort samkvæmt ráði forsætisráðherra eða ef [[vantraust]] á stjórnina er samþykkt á þinginu.<ref>{{Cite web |title=About Elections and Ridings |url=http://www.lop.parl.gc.ca/parlinfo/Compilations/ElectionsAndRidings.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224103929/http://www.lop.parl.gc.ca/parlinfo/Compilations/ElectionsAndRidings.aspx |archive-date=24. desember 2016 |access-date=3. september 2016 |publisher=Library of Parliament}}</ref><ref>{{Cite web |last1=O'Neal |first1=Brian |last2=Bédard |first2=Michel |last3=Spano |first3=Sebastian |date=April 11, 2011 |title=Government and Canada's 41st Parliament: Questions and Answers |url=http://www.parl.gc.ca/Content/LOP/ResearchPublications/2011-37-e.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522071714/http://www.parl.gc.ca/Content/LOP/ResearchPublications/2011-37-e.htm |archive-date=22. maí 2011 |access-date=2. júní 2011 |publisher=[[Library of Parliament]]}}</ref> [[Stjórnarskrárlögin 1982]] gera ráð fyrir að ekki líði meira en fimm ár milli kosninga, en [[Kosningalög Kanada]] kveða á um fjögurra ára kjörtímabil með föstum kjördegi í október. Í [[öldungadeild Kanada]] sitja 105 fulltrúar sem skipaðir eru á grundvelli landfræðilegrar skiptingar og sitja til 75 ára aldurs.<ref>{{Cite book |last1=Griffiths |first1=Ann L. |url=https://books.google.com/books?id=GytLtJacxY8C&pg=PA116 |title=Handbook of Federal Countries |last2=Nerenberg |first2=Karl |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2003 |isbn=978-0-7735-7047-4 |page=116}}</ref> Þar sem Kanada er sambandríki skiptist stjórnvaldsábyrgðin milli alríkisstjórnarinnar og fylkjanna tíu. [[Fylkisþing Kanada]] sitja í einni deild og vinna á sama hátt og fulltrúadeildin.<ref name="Montpetit" /> Sjálfstjórnarsvæðin hafa líka hvert sitt þing, en þau eru ekki fullvalda og hafa færri hlutverk en fylkin.<ref>{{Cite web |year=2010 |title=Difference between Canadian Provinces and Territories |url=http://www.pco-bcp.gc.ca/aia/index.asp?lang=eng&page=provterr&doc=difference-eng.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20151201135354/http://pco-bcp.gc.ca/aia/index.asp?lang=eng&page=provterr&doc=difference-eng.htm |archive-date=December 1, 2015 |access-date=November 23, 2015 |publisher=Intergovernmental Affairs Canada}}</ref> Svæðisþingin eru líka ólíkt uppbyggð.<ref>{{Cite web |year=2008 |title=Differences from Provincial Governments |url=http://www.assembly.gov.nt.ca/visitors/what-consensus/differences-provincial-governments |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203044824/http://www.assembly.gov.nt.ca/visitors/what-consensus/differences-provincial-governments |archive-date=3. febrúar 2014 |access-date=30. janúar 2014 |publisher=Legislative Assembly of the Northwest Territories}}</ref> [[Kanadabanki]] er [[seðlabanki]] landsins. [[Hagstofa Kanada]] gefur út gögn sem [[fjármálaráðherra Kanada]] og [[iðnaðarráðherra Kanada]] nýta sér við áætlanagerð og mótun efnahagsstefnu.<ref>{{Cite web |year=2014 |title=About |url=https://www.statcan.gc.ca/about-apercu/mandate-mandat-eng.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115144515/http://statcan.gc.ca/about-apercu/mandate-mandat-eng.htm |archive-date=15. janúar 2015 |access-date=8. mars 2017 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Kanadabanki hefur einkarétt á seðlaútgáfu [[kanadadalur|kanadadals]],<ref name="GilbertHelleiner2003">{{Cite book |last1=Gilbert |first1=Emily |url=https://books.google.com/books?id=gnWGfLxm4L8C&pg=PA39 |title=Nation-States and Money: The Past, Present and Future of National Currencies |last2=Helleiner |first2=Eric |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-1-134-65817-6 |page=39}}</ref> en [[Konunglega kanadíska myntsláttan]] sér um útgáfu [[mynt]]arinnar.<ref name="CuhajMichael2011">{{Cite book |last1=Cuhaj |first1=George S. |url=https://books.google.com/books?id=ZheUkxvWhs8C&pg=PT4 |title=Coins of the World: Canada |last2=Michael |first2=Thomas |publisher=[[Krause Publications]] |year=2011 |isbn=978-1-4402-3129-2 |page=4}}</ref> ===Stjórnsýslueiningar=== {{Sjá einnig|Kanadísk fylki og sjálfstjórnarsvæði}} [[Mynd:Political map of Canada.png|thumbnail|Kanadísk fylki og sjálfstjórnarsvæði.]] Kanada er sambandsríki tíu [[fylki|fylkja]] og þriggja [[sjálfstjórnarsvæði|sjálfstjórnarsvæða]]. Þessi svæði eru oft flokkuð í [[héruð Kanada|fjögur héruð]]: [[Vestur-Kanada]], [[Mið-Kanada]], [[Atlantshafsfylkin]] og [[Norður-Kanada]] ([[Austur-Kanada]] er notað yfir bæði Mið-Kanada og Atlantshafsfylkin).<ref name="HamelKeil2015">{{Cite book |last1=Hamel |first1=Pierre |url=https://books.google.com/books?id=rB-NBgAAQBAJ&pg=PA81 |title=Suburban Governance: A Global View |last2=Keil |first2=Roger |publisher=University of Toronto Press |year=2015 |isbn=978-1-4426-6357-2 |page=81}}</ref> Fylkin hafa meiri sjálfstjórn en sjálfstjórnarsvæðin og bera ábyrgð á félagslegri þjónustu eins og heilsugæslu, menntun og félagsaðstoð.<ref>{{Cite book |last1=Doern |first1=G. Bruce |url=https://books.google.com/books?id=FBXaFRZtKJsC&pg=RA1-PA1976 |title=Canadian Public Budgeting in the Age of Crises: Shifting Budgetary Domains and Temporal Budgeting |last2=Maslove |first2=Allan M. |last3=Prince |first3=Michael J. |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2013 |isbn=978-0-7735-8853-0 |page=1}}</ref> Samanlagt eru tekjur fylkjanna meiri en tekjur alríkisstjórnarinnar, sem er einstakt meðal sambandsríkja í heiminum. Alríkisstjórnin getur notað sínar tekjur til að framkvæma stefnu sína í fylkjunum, eins og til dæmis [[kanadísku heilsulögin]] frá 1984. Fylkin geta sagt sig frá stefnunni, en gera það sjaldnast. Alríkisstjórnin notar [[jöfnunargreiðslur]] til að jafna aðstöðu fylkjanna. <ref>{{Cite book |last1=Clemens |first1=Jason |url=https://books.google.com/books?id=yc6RakXxLy0C&pg=PA8 |title=Beyond Equalization: Examining Fiscal Transfers in a Broader Context |last2=Veldhuis |first2=Niels |publisher=[[Fraser Institute]] |year=2012 |isbn=978-0-88975-215-3 |page=8}}</ref> Helsti munurinn á fylki og sjálfstjórnarsvæði er að völd fylkjanna koma frá Stjórnarskrá Kanada, meðan stjórnir sjálfstjórnarsvæða fá sín völd frá [[Kanadíska þingið|kanadíska þinginu]].<ref name="OliverMacklem2017a">{{Cite book |last1=Oliver |first1=Peter |url=https://books.google.com/books?id=ulsvDwAAQBAJ&pg=PA498 |title=The Oxford Handbook of the Canadian Constitution |last2=Macklem |first2=Patrick |last3=Des Rosiers |first3=Nathalie |publisher=Oxford University Press |year=2017 |isbn=978-0-19-066482-4 |pages=498–499}}</ref> Samkvæmt stjórnarskránni deilir alríkisstjórnin völdum með fylkjunum.<ref name="Meligrana2004">{{Cite book |last=Meligrana |first=John |url=https://books.google.com/books?id=uL9hLqPSdi0C&pg=PA75 |title=Redrawing Local Government Boundaries: An International Study of Politics, Procedures, and Decisions |publisher=UBC Press |year=2004 |isbn=978-0-7748-0934-4 |page=75}}</ref> Þar sem skipting valds milli alríkisstjórnar og fylkja er skilgreind í stjórnarskránni þurfa allar breytingar á henni að fara gegnum stjórnarskrárbreytingarferli, en þingið getur einhliða breytt völdum sjálfstjórnarsvæðanna.<ref name="Nicholson1979">{{Cite book |last=Nicholson |first=Norman L. |url=https://books.google.com/books?id=Ek7cloNk3E8C&pg=PA174 |title=The boundaries of the Canadian Confederation |publisher=McGill-Queen's University Press |year=1979 |isbn=978-0-7705-1742-7 |pages=174–175}}</ref> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align: center;" |+ Fylki Kanada |- ! scope="col" colspan="2" rowspan="2" | Fylki og<br />skammstöfun ! scope="col" colspan="2" | Borgir ! scope="col" rowspan="2" | Aðild að<br />{{shy|sambands|ríkinu}} ! scope="col" rowspan="2" | Manntal<br />(2021)<ref name=StatCan2021>{{cite web |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101 |title=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories |publisher=[[Statistics Canada]] |date=October 11, 2022 |access-date=October 11, 2022 |url-status=live |archive-date=February 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220209134802/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101}}</ref> ! scope="col" rowspan="2" | Stærð<br />(km²) |- ! scope="col" | {{Shy|Höfuð|borg}} ! scope="col" | Stærsta borg |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Alberta}} | AB | [[Edmonton]] | [[Calgary]] | {{dts|1905-09-01}} | {{right|4.262.635}} | {{right|661.848}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Breska-Kólumbía}}<br />{{small|{{nobold|(British Columbia)}}}} | BC | [[Viktoría (Bresku-Kólumbíu)|Viktoría]] | [[Vancouver]] | {{dts|1871-07-20}} | {{right|5.000.879}} | {{right|944.735}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Eyja Játvarðs prins}}<br />{{small|{{nobold|(Prince Edward Island)}}}} | PE | colspan="2" | [[Charlottetown]] | {{dts|1873-07-01}} | {{right|154.331}} | {{right|5.660}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Manitóba}}<br />{{small|{{nobold|(Manitoba)}}}} | MB | colspan="2" | [[Winnipeg]] | {{dts|1870-07-15}} | {{right|1.342.153}} | {{right|647.797}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Nova Scotia}}<br />{{small|{{nobold|(eða ''Nýja-Skotland'')}}}} | NS | colspan="2" | [[Halifax (Nova Scotia)|Halifax]] | {{dts|1867-07-01}} | {{right|969.383}} | {{right|55.284}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Nýfundnaland og Labrador}}<br />{{small|{{nobold|(Newfoundland and Labrador)}}}} | NL | colspan="2" | [[St. John's (Nýfundnalandi og Labrador)|St. John's]] | {{dts|1949-03-31}} | {{right|510.550}} | {{right|405.212}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Nýja-Brúnsvík}}<br />{{small|{{nobold|(New Brunswick)}}}} | NB | [[Fredericton]] | [[Moncton]] | rowspan="3" |{{dts|1867-07-01}} | {{right|775.610}} | {{right|72.908}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Ontaríó}}<br />{{small|{{nobold|(Ontario)}}}} | ON | colspan="2" | [[Torontó]] | {{right|14.223.942}} | {{right|1.076.395}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Québec}}<br />{{small|{{nobold|(Quebec)}}}} | QC | [[Québecborg]] | [[Montréal]] | {{right|8.501.833}} | {{right|1.542.056}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Saskatchewan}} | SK | [[Regina]] | [[Saskatoon]] | {{dts|1905-09-01}} | {{right|1.132.505}} | {{right|651.036}} |- class="sortbottom" ! scope="row" colspan="5" | {{right|Alls}} ! {{right|{{nts|36873821}}}} ! {{right|{{nts|6062931}}}} |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align: center;" |+ Sjálfstjórnarsvæði Kanada |- ! scope="col" colspan="2" rowspan="2" | Svæði og<br />skammstöfun ! scope="col" colspan="2" | Borgir ! scope="col" rowspan="2" | Aðild að<br />{{shy|sambands|ríkinu}} ! scope="col" rowspan="2" | Manntal<br />(2021)<ref name=StatCan2021 /> ! scope="col" rowspan="2" | Stærð<br />(km²) |- ! scope="col" | {{Shy|Höfuð|borg}} ! scope="col" | Stærsta borg |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Júkon}}<br />{{small|{{nobold|(Yukon)}}}} | YT | colspan="2" | [[Whitehorse]] | {{dts|1898-06-13}} | {{right|40.232}} | {{right|482.443}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Norðvesturhéruðin}}<br />{{small|{{nobold|(Northwest Territories)}}}} | NT | colspan="2" | [[Yellowknife]] | {{dts|1870-07-15}} | {{right|41.070}} | {{right|1.346.106}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Núnavút}}<br />{{small|{{nobold|(Nunavut)}}}} | NU | colspan="2" | [[Iqaluit]] | {{dts|1999-04-01}} | {{right|36.858}} | {{right|2.093.190}} |- class="sortbottom" ! scope="row" colspan="5" | {{right|Alls}} ! {{right|{{nts|118160}}}} ! {{right|{{nts|3921739}}}} |} ==Efnahagslíf== [[File:Toronto (15085972212).jpg|thumb|right|Fjármálahverfið í Torontó er önnur stærsta fjármálamiðstöð í Norður-Ameríku og í sjöunda sæti á heimsvísu.]] Kanada var [[Listi yfir lönd eftir vergri landsframleiðslu (KMJ)|10. stærsta hagkerfi heims]] árið 2018, með um það bil 1,73 billjónir bandaríkjadala verga landsframleiðslu.<ref name="GDP IMF">{{Cite web |date=April 2, 2019 |title=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=44&pr.y=11&sy=2018&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C668%2C914%2C672%2C612%2C946%2C614%2C137%2C311%2C546%2C213%2C962%2C911%2C674%2C314%2C676%2C193%2C548%2C122%2C556%2C912%2C678%2C313%2C181%2C419%2C867%2C513%2C682%2C316%2C684%2C913%2C273%2C124%2C868%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C836%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C624%2C278%2C522%2C692%2C622%2C694%2C156%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C565%2C924%2C283%2C233%2C853%2C632%2C288%2C636%2C293%2C634%2C566%2C238%2C964%2C662%2C182%2C960%2C359%2C423%2C453%2C935%2C968%2C128%2C922%2C611%2C714%2C321%2C862%2C243%2C135%2C248%2C716%2C469%2C456%2C253%2C722%2C642%2C942%2C643%2C718%2C939%2C724%2C734%2C576%2C644%2C936%2C819%2C961%2C172%2C813%2C132%2C726%2C646%2C199%2C648%2C733%2C915%2C184%2C134%2C524%2C652%2C361%2C174%2C362%2C328%2C364%2C258%2C732%2C656%2C366%2C654%2C144%2C336%2C146%2C263%2C463%2C268%2C528%2C532%2C923%2C944%2C738%2C176%2C578%2C534%2C537%2C536%2C742%2C429%2C866%2C433%2C369%2C178%2C744%2C436%2C186%2C136%2C925%2C343%2C869%2C158%2C746%2C439%2C926%2C916%2C466%2C664%2C112%2C826%2C111%2C542%2C298%2C967%2C927%2C443%2C846%2C917%2C299%2C544%2C582%2C941%2C474%2C446%2C754%2C666%2C698&s=NGDPD&grp=0&a=#cs120 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> Kanada er eitt af [[spillingarvísitalan|minnst spilltu löndum heims]],<ref name="RotbergCarment2018">{{Cite book |last1=Rotberg |first1=Robert I. |url=https://books.google.com/books?id=ujOoDwAAQBAJ&pg=PT12 |title=Canada's Corruption at Home and Abroad |last2=Carment |first2=David |publisher=Taylor & Francis |year=2018 |isbn=978-1-351-57924-7 |page=12}}</ref> og er ein af helstu verslunarþjóðum heims, með mjög [[alþjóðavæðing|alþjóðavætt]] hagkerfi.<ref>{{Cite web |date=17. apríl 2008 |title=Latest release |url=http://www.wto.org/english/news_e/pres08_e/pr520_e.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605043028/http://www.wto.org/english/news_e/pres08_e/pr520_e.htm |archive-date=5. júní 2011 |publisher=World Trade Organization |access-date=23. maí 2011}}</ref><ref>{{Cite web |title=Index of Globalization 2010 |url=http://globalization.kof.ethz.ch/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531222435/http://globalization.kof.ethz.ch/ |archive-date=31. maí 2012 |access-date=22. maí 2012 |publisher=KOF}}</ref> Hagkerfi Kanada er [[blandað hagkerfi]] sem situr hærra á lista yfir lönd eftir [[vísitala efnahagsfrelsis|vísitölu efnahagsfrelsis]] en bæði Bandaríkin og öll Evrópuríkin,<ref>{{Cite web |year=2013 |title=Index of Economic Freedom |url=http://www.heritage.org/Index/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130629215405/http://www.heritage.org/index/ |archive-date=29. júní 2013 |access-date=27. júní 2013 |publisher=[[The Heritage Foundation]] and [[The Wall Street Journal]]}}</ref> og tekjujöfnuður er tiltölulega mikill.<ref>{{Cite web |last=Kay |first=Jonathan |date=13. desember 2012 |title=Jonathan Kay: The Key to Canada's Economic Advantage Over the United States? Less Income Inequality |url=http://news.nationalpost.com/full-comment/jonathan-kay-the-key-to-canadas-economic-advantage-over-the-united-states-less-income-inequality |url-status=live |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515131854/http%3A//news.nationalpost.com/full%2Dcomment/jonathan%2Dkay%2Dthe%2Dkey%2Dto%2Dcanadas%2Deconomic%2Dadvantage%2Dover%2Dthe%2Dunited%2Dstates%2Dless%2Dincome%2Dinequality |archive-date=2016-05-15 |website=[[National Post]] |access-date=2021-06-21 }}</ref> Meðalráðstöfunartekjur í Kanada eru töluvert hærri en meðaltal OECD-ríkja.<ref name="OECDBLI">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=GEIoDwAAQBAJ&pg=PP3 |title=Better Policies Policies for Stronger and More Inclusive Growth in Canada |date=16. júní 2017 |publisher=OECD |isbn=978-92-64-27794-6 |pages=3–}}</ref> [[Kauphöllin í Torontó]] er níunda stærsta kauphöll heims, með yfir 1.500 fyrirtæki á skrá og samanlagða fjárfestingu upp á meira en 2 billjón bandaríkjadali.<ref>{{Cite web |title=Monthly Reports |url=https://www.world-exchanges.org/our-work/statistics |publisher=World Federation of Exchanges}}. Nóvember 2018.</ref> Árið 2018 var heildarvelta kanadíska hagkerfisins með vörur og þjónustu 1,5 billjón kanadadalir.<ref name=econ/> Útflutningur var yfir 585 billjón kanadadalir, og innflutningur yfir 607 billjón dalir, þar af 391 frá Bandaríkjunum.<ref name="econ">{{Cite journal |year=2019 |title=Canada's State of Trade 2019 |url=https://www.international.gc.ca/gac-amc/publications/economist-economiste/state_of_trade-commerce_international-2019.aspx?lang=eng |journal=Canada's State of Trade |edition=20th |publisher=Global Affairs Canada |issn=2562-8313}}[https://www.international.gc.ca/gac-amc/assets/pdfs/publications/State-of-Trade-2019_eng.pdf PDF version]</ref> Árið 2018 var viðskiptahalli Kanada um 25 billjónir.<ref name=econ/> Vöxtur í námavinnslu, iðnframleiðslu og þjónustu frá upphafi 20. aldar hefur breytt hagkerfi Kanada úr dreifbýlu landbúnaðarhagkerfi, í nútímalegt iðnvætt hagkerfi.<ref name="HarrisMatthews1987l">{{Cite book |last1=Harris |first1=R. Cole |url=https://books.google.com/books?id=pD7vTXLqkugC&pg=PA2 |title=Historical Atlas of Canada: Addressing the Twentieth Century, 1891–1961 |last2=Matthews |first2=Geoffrey J. |publisher=University of Toronto Press |year=1987 |isbn=978-0-8020-3448-9 |page=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180320150918/https://books.google.com/books?id=pD7vTXLqkugC&pg=PA2 |archive-date=20. mars 2018 |url-status=live}}</ref> Líkt og í öðrum [[þróað ríki|þróuðum ríkjum]] er [[þjónusta|þjónustugeirinn]] ríkjandi, með 2/3 hluta vinnuaflsins,<ref>{{Cite web |date=8. janúar 2009 |title=Employment by Industry |url=http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/econ40-eng.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524063742/http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/econ40-eng.htm |archive-date=24. maí 2011 |publisher=Statistics Canada |access-date=23. maí 2011}}</ref> en [[frumframleiðsla|frumframleiðslugeirinn]] er líka mjög mikilvægur, einkum [[skógarhögg]] og [[olíuvinnsla]].<ref name="SueyoshiGoto2018">{{Cite book |last1=Sueyoshi |first1=Toshiyuki |url=https://books.google.com/books?id=s0RKDwAAQBAJ&pg=PA496 |title=Environmental Assessment on Energy and Sustainability by Data Envelopment Analysis |last2=Goto |first2=Mika |publisher=Wiley |year=2018 |isbn=978-1-118-97933-4 |page=496}}</ref> Kanada er tæknilega þróað og iðnvætt ríki, sem er sjálfbjarga í orkumálum, vegna síns mikla náttúrulega forða af [[jarðefnaeldsneyti]], ásamt [[kjarnorka|kjarnorku-]] og [[vatnsorka|vatnsorkuframleiðslu]]. Nýting [[náttúrulegar auðlindir|náttúruauðlinda]] og viðskipti, þá sérstaklega við [[Bandaríkin]], hafa lengi skipt höfuðmáli fyrir efnahag landsins. Þrátt fyrir að fjölbreytni hafi almennt séð aukist í kanadísku efnahagslífi, eru enn mörg héruð, sem reiða sig á vinnslu og sölu afurða úr náttúruauðlindum. Samþætting hagkerfis Kanada við hagkerfi Bandaríkjanna hefur aukist mikið frá lokum [[Síðari heimsstyrjöld|Síðari heimsstyrjaldar]].<ref>{{Cite book |last1=Mosler |first1=David |url=https://books.google.com/books?id=l00i5PKYDwcC&pg=PA38 |title=The American Challenge: The World Resists US Liberalism |last2=Catley |first2=Bob |publisher=[[Ashgate Publishing]] |year=2013 |isbn=978-1-4094-9852-0 |page=38}}</ref> Árið 1965 gerðu löndin með sér fríverslunarsamning um bílaparta, [[Automotive Products Trade Agreement]].<ref name="KerrPerdikis2014">{{Cite book |last1=Kerr |first1=William |url=https://books.google.com/books?id=FEsjBAAAQBAJ&pg=PA96 |title=The Economics of International Commerce |last2=Perdikis |first2=Nicholas |publisher=[[Edward Elgar Publishing]] |year=2014 |isbn=978-1-78347-668-8 |page=96}}</ref> Á 8. áratugnum setti ríkisstjórn [[Pierre Trudeau]] upp [[National Energy Program]] (NEP) og [[Foreign Investment Review Agency]] (FIRA) til að bregðast við áhyggjum yfir sjálfbærni í orkumálum og erlendri fjárfestingu í iðnaði.<ref>{{Cite book |last1=Morck |first1=Randall |title=Governance, Multinationals, and Growth |last2=Tian |first2=Gloria |last3=Yeung |first3=Bernard |publisher=Edward Elgar Publishing |year=2005 |isbn=978-1-84376-909-5 |editor-last=Eden |editor-first=Lorraine |page=50 |chapter=Who owns whom? Economic nationalism and family controlled pyramidal groups in Canada |editor-last2=Dobson |editor-first2=Wendy |chapter-url=https://books.google.com/books?id=q4gt2xhqpSIC&pg=PA50}}</ref> Á 9. áratugnum lagði íhaldsstjórn [[Brian Mulroney]] NEP niður og breytti nafni FIRA í [[Invest in Canada|Investment Canada]] til að hvetja til erlendrar fjárfestingar.<ref>{{Cite journal |last=Hale |first=Geoffrey |date=Október 2008 |title=The Dog That Hasn't Barked: The Political Economy of Contemporary Debates on Canadian Foreign Investment Policies |journal=[[Canadian Journal of Political Science]] |volume=41 |issue=3 |pages=719–747 |doi=10.1017/S0008423908080785 |jstor=25166298|s2cid=154319169 }}</ref> [[Fríverslunarsamningur Kanada og Bandaríkjanna]] frá 1988 afnam tolla milli landanna og 1994 var samningurinn látinn ná einnig yfir Mexíkó þegar [[Fríverslunarsamningur Norður-Ameríku]] var gerður.<ref name="Nzongola-NtalajaKrieger2001">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=2wd30pXJxpYC&pg=PA569 |title=The Oxford Companion to Politics of the World |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=978-0-19-511739-4 |editor-last=Krieger |editor-first=Joel |edition=2nd |page=569}}</ref> [[Samvinnubanki|Samvinnubankakerfið]] er sterkt í Kanada sem er með hæsta hlutfall meðlima í [[lánafélag|lánafélögum]] í heimi.<ref name="KobrakMartin2018">{{Cite book |last1=Kobrak |first1=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=yw9aDwAAQBAJ&pg=PA220 |title=From Wall Street to Bay Street: The Origins and Evolution of American and Canadian Finance |last2=Martin |first2=Joe |publisher=University of Toronto Press |year=2018 |isbn=978-1-4426-1625-7 |page=220}}</ref> Kanada flytur út meira af orku en landið flytur inn.<ref name="SueyoshiGoto2018" /><ref name="energy">{{Cite book |last=Brown |first=Charles E |title=World Energy Resources |url=https://archive.org/details/worldenergyresou0000brow |publisher=Springer |year=2002 |isbn=978-3-540-42634-9 |pages=[https://archive.org/details/worldenergyresou0000brow/page/323 323], 378–389}}</ref> Atlantshafsmegin eru gaslindir undan strönd landsins og í Alberta eru stórar olíu- og gaslindir. [[Athabasca-olíusandarnir]] eiga líka þátt í því að olíubirgðir Kanada eru metnar vera 13% af heildarolíuforða heimsins, í þriðja sæti á eftir [[Venesúela]] og [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]].<ref name="Lopez-Vallejo2016">{{Cite book |last=Lopez-Vallejo |first=Marcela |url=https://books.google.com/books?id=fgDtCwAAQBAJ&pg=PA82 |title=Reconfiguring Global Climate Governance in North America: A Transregional Approach |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-1-317-07042-9 |page=82}}</ref> Auk þess er Kanada einn af stærstu framleiðendum landbúnaðarvara í heiminum; Slétturnar í Kanada eru með stærstu ræktarlöndum [[korn]]s og [[repja|repju]] í heiminum.<ref>{{Cite web |year=2017 |title=Trade Ranking Report: Agriculture |url=https://www.fcc-fac.ca/fcc/knowledge/ag-economist/trade-ranking-report-agriculture-e.pdf |publisher=FCC |access-date=2021-06-21 |archive-date=2019-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003070556/https://www.fcc-fac.ca/fcc/knowledge/ag-economist/trade-ranking-report-agriculture-e.pdf |url-status=dead }}</ref> Samkvæmt [[Auðlindastofnun Kanada]] er landið leiðandi í útflutningi á [[sink]]i, [[úran]]i, [[gull]]i, [[nikkel]], [[platínumálmar|platínumálmum]], [[ál]]i, [[stál]]i, [[járngrýti]], [[kol]]um, [[blý]]i, [[kopar]], [[mólýbden]]i, [[kóbalt]]i og [[kadmín]]i.<ref name="Haldar2016">{{Cite book |last=Haldar |first=Swapan Kumar |url=https://books.google.com/books?id=3CDfCQAAQBAJ&pg=PA108 |title=Platinum-Nickel-Chromium Deposits: Geology, Exploration and Reserve Base |publisher=Elsevier Science |year=2016 |isbn=978-0-12-802086-9 |page=108}}</ref> Margir bæir í norðurhluta Kanada reiða sig á námavinnslu eða timburvinnslu fremur en landbúnað. Miðstöð iðnaðarframleiðslu í Kanada er í kringum Ontaríó og Québec þar sem [[bílaiðnaður]] og [[flugvélaiðnaður]] eru sérstaklega mikilvægar greinar.<ref>{{Cite web |date=22. janúar 2015 |title=Mapping Canada's Top Manufacturing Industries |url=https://www.ibisworld.com/media/2015/01/22/mapping-canadas-top-manufacturing-industries/ |website=Industry Insider}}</ref> ==Íbúar== Í manntali 2023 voru Kanadabúar 40 milljónir. Milli 1990 og 2008 fjölgaði Kanadabúum um 5,6 milljónir, eða 20,4%,<ref>{{Cite web |year=2011 |title=Energy Efficiency Trends in Canada, 1990 to 2008 |url=http://oee.nrcan.gc.ca/publications/statistics/trends10/chapter3.cfm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222162432/http://oee.nrcan.gc.ca/publications/statistics/trends10/chapter3.cfm |archive-date=22. desember 2015 |access-date=13. desember 2015 |publisher=Natural Resources Canada}}</ref> og helsta ástæða fjölgunarinnar var aðflutningur.<ref>{{Cite book |last1=Edmonston |first1=Barry |url=https://books.google.com/books?id=VVYOgvFPvBEC&pg=PA181 |title=The Changing Canadian Population |last2=Fong |first2=Eric |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2011 |isbn=978-0-7735-3793-4 |page=181}}</ref> Aðflutningur fólks til Kanada er með því mesta sem gerist í heiminum, miðað við höfðatölu,<ref>{{Cite book |last=Zimmerman |first=Karla |url=https://books.google.com/books?id=kv4nlSWLT8UC&pg=PA51 |title=Canada |publisher=[[Lonely Planet]] |year=2008 |isbn=978-1-74104-571-0 |edition=10th |page=51}}</ref> aðallega vegna efnahagsstefnu landsins og vegna sameiningar fjölskyldna.<ref name="HollifieldMartin2014" /><ref name="BeaujotKerr2007j">{{Cite book |last1=Beaujot |first1=Roderic P. |url=https://books.google.com/books?id=CofPBh5BRhwC&pg=PA178 |title=The Changing Face of Canada: Essential Readings in Population |last2=Kerr |first2=Donald W. |publisher=Canadian Scholars' Press |year=2007 |isbn=978-1-55130-322-2 |page=178}}</ref> Bæði almenningur í Kanada og helstu stjórnmálaflokkar landsins styðja þessa aðflutninga.<ref name="HollifieldMartin2014">{{Cite book |last1=Hollifield |first1=James |url=https://books.google.com/books?id=Ys9jBAAAQBAJ&pg=PA11 |title=Controlling Immigration: A Global Perspective |last2=Martin |first2=Philip |last3=Orrenius |first3=Pia |publisher=[[Stanford University Press]] |year=2014 |isbn=978-0-8047-8627-0 |edition=3rd |page=11}}</ref><ref name="FreemanHansen2013">{{Cite book |last1=Freeman |first1=Gary P. |url=https://books.google.com/books?id=A0s03B_RjhIC&pg=PA8 |title=Immigration and Public Opinion in Liberal Democracies |last2=Hansen |first2=Randall |last3=Leal |first3=David L. |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-1-136-21161-4 |page=8}}</ref> Árið 2019 fluttust 341.180 innflytjendur til Kanada, aðallega frá Asíu.<ref>{{Cite web |last=Anderson |first=Stuart |date=18. febrúar 2020 |title=Immigrants Flock To Canada, While U.S. Declines |url=https://www.forbes.com/sites/stuartanderson/2020/02/18/immigrants-flock-to-canada-while-us-declines/ |website=Forbes |access-date=16. apríl 2020}}</ref> Helstu upprunalönd innflytjenda til Kanada eru Indland, Filippseyjar og Kína.<ref>{{Cite news |date=6. júní 2019 |title=Is Canada asking countries for a million immigrants? |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-48466771}}</ref> Nýir innflytjendur hafa aðallega sest að á helstu þéttbýlissvæðum landsins, eins og Torontó, Montréal og Vancouver.<ref>{{Cite book |last=Grubel |first=Herbert G. |url=https://books.google.com/books?id=48LOyfxYihoC&pg=PA5 |title=The Effects of Mass Immigration on Canadian Living Standards and Society |publisher=Fraser Institute |year=2009 |isbn=978-0-88975-246-7 |page=5}}</ref> Kanada tekur líka við nokkrum fjölda [[flóttafólk]]s, eða um tíunda hluta allra flóttamanna sem fá hæli í heiminum á hverju ári. Kanada tók við yfir 28.000 flóttamönnum árið 2018.<ref>{{Cite web |title=2019 Annual Report to Parliament on Immigration |url=https://www.canada.ca/content/dam/ircc/migration/ircc/english/pdf/pub/annual-report-2019.pdf&ved=2ahUKEwjTzbT91dvtAhVFElkFHTpADOQ4ChAWMAJ6BAgGEAE&usg=AOvVaw2778i4CZyopbIr4md00X0- |access-date=19. desember 2020 |publisher=Minister of Immigration, Refugees and Citizenship. }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web |last=Jason |first=Markusoff |date=23. janúar 2019 |title=Canada now brings in more refugees than the U.S. |url=https://www.macleans.ca/news/canada/refugee-resettlement-canada/ |website=Maclean's}}</ref> Þéttleiki byggðar er með því minnsta sem gerist í heiminum, eða aðeins 3,7 á ferkílómetra.<ref>{{Cite web |title=Population and dwelling counts, for Canada, provinces and territories, 2011 and 2006 censuses |url=http://www12.statcan.ca/census-recensement/2011/dp-pd/hlt-fst/pd-pl/Table-Tableau.cfm?LANG=Eng&T=101&SR=1&S=10&O=A |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006234239/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2011/dp-pd/hlt-fst/pd-pl/Table-Tableau.cfm?LANG=Eng&T=101&SR=1&S=10&O=A |archive-date=6. október 2014 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Kanada nær frá 83. til 41. breiddargráðu norður, en um 95% íbúa landsins búa sunnan við 55. breiddargráðu.<ref name="OECD2014" /> Um 4/5 íbúa búa innan við 150 km frá landamærunum við Bandaríkin.<ref>{{Cite book |last=Custred |first=Glynn |url=https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse/page/96 |title=Immigration policy and the terrorist threat in Canada and the United States |publisher=Fraser Institute |year=2008 |isbn=978-0-88975-235-1 |editor-last=Moens |editor-first=Alexander |page=[https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse/page/96 96] |chapter=Security Threats on America's Borders |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HmiqBgnkAXYC&pg=PA96 }}</ref> Þéttbýlasti hluti landsins, með um helming íbúa, er [[Québec-Windsor-ræman]] í suðurhluta Québec og Ontaríó við Vötnin miklu og Lawrence-fljót.<ref name="McMurryShepherd2004">{{Cite book |last1=McMurry |first1=Peter H. |url=https://books.google.com/books?id=1giH-mvhhw8C&pg=PA391 |title=Particulate Matter Science for Policy Makers: A NARSTO Assessment |last2=Shepherd |first2=Marjorie F. |last3=Vickery |first3=James S. |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |isbn=978-0-521-84287-7 |page=391}}</ref><ref name="OECD2014">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=_mjWAgAAQBAJ&pg=PA142 |title=OECD Environmental Performance Reviews OECD Environmental Performance Reviews: Canada 2004 |publisher=OECD |year=2014 |isbn=978-92-64-10778-6 |pages=142–}}</ref> Önnur 30% búa í [[Lower Mainland]] í Bresku Kólumbíu og á [[Calgary-Edmonton-ræman|Calgary-Edmonton-ræmunni]] í Alberta.<ref>{{Cite web |year=2001 |title=Urban-rural population as a proportion of total population, Canada, provinces, territories and health regions |url=https://www.statcan.gc.ca/pub/82-221-x/00503/t/th/4062283-eng.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110610194606/https://www.statcan.gc.ca/pub/82-221-x/00503/t/th/4062283-eng.htm |archive-date=10. júní 2011 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Meirihluti Kanadabúa, eða 67%, búa á heimili með fjölskyldu, 28,2% búa einir og 4,1% búa með óskyldum.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm|title=The Daily — Families, households and marital status: Key results from the 2016 Census|publisher=Statistics Canada|date=2. ágúst 2017}}</ref> 6,3% búa með eldri kynslóð og 34,7% ungs fólks á aldrinum 20 til 34 ára býr hjá foreldrum.<ref name="auto"/> 69% búa í eigin húsnæði, og 58% af þeim er með húsnæðislán.<ref>{{Cite web|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/130911/dq130911b-eng.htm|title=The Daily — 2011 National Household Survey: Homeownership and shelter costs in Canada|first=Statistics Canada|last=Government of Canada|date=11. september 2013|website=www150.statcan.gc.ca}}</ref> ===Uppruni=== Samkvæmt manntalinu frá 2016 telur um 32% íbúa sig vera kanadíska að uppruna. Þar á eftir kemur enskur uppruni (18,2%), skoskur (13,9%), franskur (13,6%), írskur (13,4%), þýskur (9,6%), kínverskur (5,1%), ítalskur (4,6%), frá frumþjóðunum (4,4%), indverskur (4%), og úkraínskur (3,9%).<ref name="ethnicity">{{Cite web |date=25. október 2017 |title=Immigration and Ethnocultural Diversity Highlight Tables |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/hlt-fst/imm/Table.cfm?Lang=E&T=31&Geo=01&SO=4D |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027195802/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/hlt-fst/imm/Table.cfm?Lang=E&T=31&Geo=01&SO=4D |archive-date=27. október 2017 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Í Kanada búa um 600 opinberlega viðurkenndar [[frumþjóðir Ameríku|frumþjóðir]], sem telja um 1,5 milljónir.<ref>{{Cite web |date=12. júní 2008 |title=Aboriginal Identity (8), Sex (3) and Age Groups (12) for the Population of Canada, Provinces, Territories, Census Metropolitan Areas and Census Agglomerations, 2006 Census&nbsp;– 20% Sample Data |url=http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=89122&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=73&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111018234534/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=89122&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=73&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |archive-date=18. október 2011 |website=2006 Census: Topic-based tabulations |publisher=Statistics Canada |access-date=18. september 2009}}</ref> Um 22,3% íbúa tilheyra svokölluðum [[sýnilegur minnihlutahópur|sýnilegum minnihlutahópi]] sem tekur ekki til frumbyggja en nær yfir Kanadabúa af suðurasískum eða kínverskum uppruna, og þeldökkra Kanadabúa.<ref name="Census Profile, 2016 Census">{{Cite web |date=8. febrúar 2017 |title=Census Profile, 2016 Census |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015095154/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1 |archive-date=15. október 2017 |publisher=Statistics Canada |access-date=16. febrúar 2018}}</ref> Milli 2011 og 2018 fjölgaði í þessum hópi um 18,1%.<ref name="Census Profile, 2016 Census" /> Árið 1960 tilheyrðu innan við 2% íbúa Kanada sýnilegum minnihlutahópum.<ref>{{Cite web |last=Pendakur |first=Krishna |title=Visible Minorities and Aboriginal Peoples in Vancouver's Labour Market |url=http://www.rhdcc-hrsdc.gc.ca/eng/labour/equality/racism/racism_free_init/pendakur.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516021011/http://www.rhdcc-hrsdc.gc.ca/eng/labour/equality/racism/racism_free_init/pendakur.shtml |archive-date=16. maí 2011 |access-date=30. júní 2014 |publisher=Simon Fraser University}}</ref> ===Tungumál=== Mikill fjöldi tungumála er talaður af Kanadabúum en [[enska]] og [[franska]] eru móðurmál annars vegar 56% og hins vegar 21% íbúa landsins.<ref name="Highlightsb">{{Cite web |date=8. febrúar 2017 |title=Population by mother tongue and age groups (total), 2016 counts, for Canada, provinces and territories |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015095154/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1 |archive-date=15. október 2017 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Í austurfylkjunum [[Québec]] og [[Nýja-Brúnsvík|Nýju-Brúnsvík]], [[Ontaríó|austurhluta Ontaríó]] og í ákveðnum samfélögum [[Atlantshaf]]smegin og í vestri er mestmegnis töluð [[franska]]. [[Enska]] er töluð alls staðar annars staðar nema í ýmsum smærri samfélögum og meðal frumbyggja. Í manntali árið 2016 nefndu 7,3 milljónir Kanadabúa annað móðurmál en opinberu málin tvö. Meðal þeirra helstu eru [[mandarín]], [[púnjabíska]], [[spænska]], [[tagalog]], [[arabíska]], [[þýska]] og [[ítalska]]. Kanada er formlega tvítyngt ríki og franska og enska eru jafngild gagnvart stjórnkerfi og dómstólum alríkisins. Opinber [[minnihlutamál]] hafa eigin skóla í öllum fylkjum og sjálfstjórnarsvæðum.<ref>{{Cite web |date=16. júní 2009 |title=Official Languages and You |url=http://www.ocol-clo.gc.ca/html/faq1_e.php |publisher=Office of the Commissioner of Official Languages |access-date=10. september 2009 |archive-date=2009-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091027121057/http://www.ocol-clo.gc.ca/html/faq1_e.php |url-status=dead }}</ref> Með [[Lög 101 (Kanada)|Lögum 101]] árið 1977 var franska gerð að opinberu máli í [[Québec]].<ref>{{Cite journal |last1=Bourhis |first1=Richard Y |last2=Montaruli |first2=Elisa |last3=Amiot |first3=Catherine E |date=2007 |title=Language planning and French-English bilingual communication: Montreal field studies from 1977 to 1997 |journal=[[International Journal of the Sociology of Language]] |volume=2007 |issue=185 |pages=187–224 |doi=10.1515/IJSL.2007.031 |s2cid=144320961}}</ref> Yfir 75% frönskumælandi Kanadabúa búa í Québec, en stórir hópar frönskumælandi íbúa eru líka búsettir í Nýju-Brúnsvík, Alberta og Manitóba. Stærsti hópur frönskumælandi íbúa utan Québec er í Ontaríó. Þar hefur franskan sérstaka stöðu en ekki sem opinbert mál. Nýja-Brúnsvík er eina fylkið, fyrir utan Québec, þar sem franska hefur opinbera stöðu en þar eru frönskumælandi um þriðjungur íbúa. Frönskumælandi íbúa sem rekja uppruna sinn til frönsku nýlendunnar Akadíu er líka að finna í Nova Scotia, Cape Breton-eyju og Eyju Játvarðs prins. Í öðrum fylkjum hefur franska ekki opinbera stöðu en er víða notuð sem kennslumál í skólum, við dómstóla og aðrar opinberar stofnanir, samhliða ensku. Í Manitóba, Ontaríó og Québec er franska leyfð í umræðum á þingi og lög eru gefin út á báðum málum. Meðal frumbyggja Kanada eru töluð mál sem skiptast í 11 málaættir og telja yfir 65 tungumál og mállýskur. Mörg frumbyggjamál hafa opinbera stöðu í Norðvesturhéruðunum. [[Inúktitút]] er móðurmál meirihluta íbúa í Núnavút og er þar eitt af þremur opinberum málum.<ref>{{Cite book |last=Russell |first=Peter H |title=Unfinished constitutional business?: rethinking indigenous self-determination |publisher=[[Aboriginal Studies Press]] |year=2005 |isbn=978-0-85575-466-2 |editor-last=Hocking |editor-first=Barbara |page=180 |chapter=Indigenous Self-Determination: Is Canada as Good as it Gets? |chapter-url=https://books.google.com/books?id=mxreMX_cf4EC&pg=PA180}}</ref> Mörg [[táknmál]] eru töluð í Kanada. [[Amerískt táknmál]] er víða talað og notað sem kennslumál í grunn- og framhaldsskólum. [[Québec-táknmál]] er aðallega talað í Québec.<ref name="BaileyDolby2002">{{Cite book |last1=Bailey |first1=Carole Sue |url=https://books.google.com/books?id=_D_ZRFm_4EsC&pg=PR11 |title=The Canadian Dictionary of ASL Canadian Cultural Society of the Dead |last2=Dolby |first2=Kathy |last3=Campbell |first3=Hilda Marian |publisher=University of Alberta |year=2002 |isbn=978-0-88864-300-1 |page=11}}</ref> ==Menning== [[File:Statue outside Union Station.jpg|thumb|upright|''Minnismerki um [[fjölmenning]]u'' eftir Francesco Pirelli í [[Torontó]].]] Menning Kanada er undir áhrifum frá fjölbreyttum uppruna íbúa, og stefnumál sem snúast um að viðhalda „[[réttlátt þjóðfélag|réttlátu þjóðfélagi]]“ eru varin sérstaklega í stjórnarskrá landsins.<ref name="LaSelva1996k">{{Cite book |last=LaSelva |first=Samuel Victor |url=https://books.google.com/books?id=rcqMl9MK_x0C&pg=PA86 |title=The Moral Foundations of Canadian Federalism: Paradoxes, Achievements, and Tragedies of Nationhood |publisher=McGill-Queen's University Press |year=1996 |isbn=978-0-7735-1422-5 |page=86}}</ref><ref>{{Cite book |last=Dyck |first=Rand |url=https://books.google.com/books?id=BUOoN8e5Ps0C&pg=PA88 |title=Canadian Politics |publisher=[[Cengage Learning]] |year=2011 |isbn=978-0-17-650343-7 |page=88}}</ref><ref name="Newman2012">{{Cite book |last=Newman |first=Stephen L. |url=https://books.google.com/books?id=ELWjuzADl7UC&pg=PA203 |title=Constitutional Politics in Canada and the United States |date=2012 |publisher=[[SUNY Press]] |isbn=978-0-7914-8584-2 |page=203}}</ref> Kanada hefur lagt áherslu á jafnrétti og þátttöku allra íbúa landsins.<ref name="GuoWong2015">{{Cite book |last1=Guo |first1=Shibao |url=https://books.google.com/books?id=HW8iCwAAQBAJ&pg=PA317 |title=Revisiting Multiculturalism in Canada: Theories, Policies and Debates |last2=Wong |first2=Lloyd |publisher=University of Calgary |year=2015 |isbn=978-94-6300-208-0 |page=317}}</ref> [[Fjölmenning]] er opinber stefna ríkisins og er oft talin með helstu afrekum Kanadabúa<ref name="Sikka2014v">{{Cite book |last=Sikka |first=Sonia |url=https://books.google.com/books?id=e4NLBAAAQBAJ&pg=PA237 |title=Multiculturalism and Religious Identity: Canada and India |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2014 |isbn=978-0-7735-9220-9 |page=237}}</ref> og lykileinkenni á sjálfsmynd þeirra.<ref name="JohnsonJoseph-Salisbury2018">{{Cite book |last1=Johnson |first1=Azeezat |url=https://books.google.com/books?id=Ib2rDwAAQBAJ&pg=PT148 |title=The Fire Now: Anti-Racist Scholarship in Times of Explicit Racial Violence |last2=Joseph-Salisbury |first2=Remi |last3=Kamunge |first3=Beth |date=2018 |publisher=Zed Books |isbn=978-1-78699-382-3 |page=148}}</ref><ref name="Caplow2001a">{{Cite book |last=Caplow |first=Theodore |url=https://books.google.com/books?id=JRunB0w4G-EC&pg=PA146 |title=Leviathan Transformed: Seven National States in the New Century |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2001 |isbn=978-0-7735-2304-3 |page=146}}</ref> Í Québec er sterk [[frönsk kanadísk menning]] sem hefur sérstöðu gagnvart ensku kanadísku meginstraumsmenningunni.<ref>{{Cite book |last1=Franklin |first1=Daniel P |url=https://books.google.com/books?id=NtvKidOH9pgC&pg=PA61 |title=Political Culture and Constitutionalism: A Comparative Approach |last2=Baun |first2=Michael J |publisher=Sharpe |year=1995 |isbn=978-1-56324-416-2 |page=61}}</ref> Menning Kanada er að minnsta kosti fræðilega séð mósaík ólíkra menningarstrauma staðbundinna upprunahópa.<ref>{{Cite journal |last1=Garcea |first1=Joseph |last2=Kirova |first2=Anna |last3=Wong |first3=Lloyd |date=January 2009 |title=Multiculturalism Discourses in Canada |journal=Canadian Ethnic Studies |volume=40 |issue=1 |pages=1–10 |doi=10.1353/ces.0.0069 |s2cid=144187704}}</ref> Sú nálgun Kanada að leggja áherslu á fjölmenningu, sem byggist á [[innflytjandi|aðflutningi]] útvalinna hópa, [[aðlögun]] og stöðvun öfgasinnaðrar þjóðernisstefnu, nýtur mikils almenns stuðnings.<ref name="Ambrosea">{{Cite journal |last1=Ambrosea |first1=Emma |last2=Muddea |first2=Cas |year=2015 |title=Canadian Multiculturalism and the Absence of the Far Right – Nationalism and Ethnic Politics |journal=Nationalism and Ethnic Politics |volume=21 |issue=2 |pages=213–236 |doi=10.1080/13537113.2015.1032033 |s2cid=145773856}}</ref> Opinber stefnumál eins og niðurgreitt heilbrigðiskerfi, hærri skattlagning til að dreifa auðlegðinni betur, niðurfelling [[dauðarefsing]]a, átak til að útrýma [[fátækt]], ströng [[vopnalög]], frjálslynd stefna í [[kvenfrelsi]]smálum og réttindum [[hinsegin]] fólks, lögleiðing [[dánaraðstoð]]ar og [[kannabis]]s, eru afleiðing þeirra pólitísku og menningarlegu gilda sem einkenna Kanada.<ref name="HollifieldMartin2014b">{{Cite book |last1=Hollifield |first1=James |url=https://books.google.com/books?id=oec_BAAAQBAJ&pg=PA103 |title=Controlling Immigration: A Global Perspective |last2=Martin |first2=Philip L. |last3=Orrenius |first3=Pia |publisher=Stanford University Press |year=2014 |isbn=978-0-8047-8735-2 |edition=3rd |page=103}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Bricker |first1=Darrell |title=What Canadians Think About Almost Everything |url=https://archive.org/details/whatcanadiansthi0000bric |last2=Wright |first2=John |publisher=Doubleday Canada |year=2005 |isbn=978-0-385-65985-7 |pages=[https://archive.org/details/whatcanadiansthi0000bric/page/8 8]–28}}</ref><ref>{{cite web |date=October 2016 |title=Exploring Canadian values |url=http://www.nanosresearch.com/sites/default/files/POLNAT-S15-T705.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170405113447/http://nanosresearch.com/sites/default/files/POLNAT-S15-T705.pdf |archive-date=April 5, 2017 |access-date=February 1, 2017 |publisher=Nanos Research}}</ref> Kanadabúar styðja líka almennt utanríkisstefnu landsins, hlutverk þess í friðargæslu, [[þjóðgarðar Kanada|þjóðgarðakerfið]] og „Réttindaskrá Kanada“.<ref name="polls">{{cite web |year=2011 |title=A literature review of Public Opinion Research on Canadian attitudes towards multiculturalism and immigration, 2006–2009 |url=http://www.cic.gc.ca/english/resources/research/por-multi-imm/sec02-1.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133226/http://www.cic.gc.ca/english/resources/research/por-multi-imm/sec02-1.asp |archive-date=December 22, 2015 |access-date=December 18, 2015 |publisher=Government of Canada}}</ref><ref>{{cite web |year=2010 |title=Focus Canada (Final Report) |url=http://www.queensu.ca/cora/_files/fc2010report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204231952/http://www.queensu.ca/cora/_files/fc2010report.pdf |archive-date=February 4, 2016 |access-date=December 12, 2015 |publisher=Queen's University |page=4 (PDF page 8) |department=The Environics Institute}}</ref> Sögulega hefur Kanada verið undir miklum áhrifum frá [[bresk menning|breskri]] og [[frönsk menning|franskri]] menningu, auk [[frumbyggjamenning]]ar. [[Frumbyggjar Kanada]] hafa enn mikil áhrif á sjálfsmynd íbúa landsins með [[tungumál]]um sínum, myndlist og tónlist.<ref>{{Cite book |last=Magocsi |first=Paul R |url=https://books.google.com/books?id=GkAuYRVjlE8C&pg=PA3 |title=Aboriginal Peoples of Canada: a short introduction |publisher=University of Toronto Press |year=2002 |isbn=978-0-8020-3630-8 |pages=3–6}}</ref> Frá 20. öld hafa bæst við Kanadabúar af afrískum, karabískum og asískum uppruna.<ref name="TetteyPuplampu2005">{{Cite book |last1=Tettey |first1=Wisdom |url=https://books.google.com/books?id=QpoxptJZ73sC&pg=PA100 |title=The African Diaspora in Canada: Negotiating Identity & Belonging |last2=Puplampu |first2=Korbla P. |publisher=University of Calgary |year=2005 |isbn=978-1-55238-175-5 |page=100}}</ref> [[Kanadískur húmor]] er hluti af sjálfsmynd íbúa og birtist í [[kanadísk alþýðumenning|kanadískri alþýðumenningu]], bókmenntum, tónlist, myndlist og fjölmiðlum. Helstu einkenni hans eru háðsádeila og skopstælingar.<ref name="Nieguth2015">{{Cite book |last=Nieguth |first=Tim |url=https://books.google.com/books?id=wMjMCQAAQBAJ&pg=PA188 |title=The Politics of Popular Culture: Negotiating Power, Identity, and Place |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2015 |isbn=978-0-7735-9685-6 |page=188}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * {{Vísindavefurinn|4035|Hvenær fékk Kanada sjálfstæði?}} * {{Vísindavefurinn|3559|Hvaða tungumál eru töluð í Kanada?}} * {{Vísindavefurinn|50624|Hver er stærsti skógur Kanada?}} {{Kanada}} {{Norður-Ameríka}} {{Breska samveldið}} {{Atlantshafsbandalagið}} {{APEC}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} {{G-20}} {{Fríverslunarsamningur Norður-Ameríku}} [[Flokkur:Kanada| ]] [[Flokkur:Konungsveldi]] [[Flokkur:Ameríka]] omdxwd1kp0i3obqv5a3prtezhpqy3gv 1982939 1982937 2026-10-16T20:04:32Z Akigka 183 /* Frumbyggjar Kanada */ stór stafur skv. málfarsbankanum (73366) 1982939 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Kanada | nafn_á_frummáli = Canada | nafn_í_eignarfalli = Kanada | fáni = Flag of Canada.svg | skjaldarmerki = Royal Coat of arms of Canada.svg | kjörorð = A Mari Usque Ad Mare | kjörorð_tungumál = latína | kjörorð_þýðing = Frá hafi til hafs | staðsetningarkort = CAN_orthographic.svg | tungumál = [[enska]] og [[franska]] | höfuðborg = [[Ottawa]] | stjórnarfar = [[Sambandsríki]] með [[Þingbundin konungsstjórn|þingbundna konungsstjórn]] | staða = Sjálfstæði | staða_athugasemd = frá [[Bretland]]i | atburður1 = [[Bresku Norður-Ameríkulögin]] | atburður2 = [[Westminsterlögin 1931|Westminsterlögin]] | atburður3 = [[Kanadalögin 1982|Kanadalögin]] | dagsetning1 = [[1. júlí]] [[1867]] | dagsetning2 = [[11. desember]] [[1931]] | dagsetning3 = [[17. apríl]] [[1982]] | titill_leiðtoga1 = [[Breska konungsveldið|Konungur]] | nafn_leiðtoga1 = [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Kanada|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga2 = [[Mark Carney]] | titill_leiðtoga3 = [[Landstjóri Kanada|Landstjóri]] | nafn_leiðtoga3 = [[Louise Arbour]] | stærðarsæti = 2 | flatarmál = 9.984.670 | hlutfall_vatns = 11,76 | mannfjöldaár = 2023 | mannfjöldasæti = 37 | fólksfjöldi = 40.000.000 | íbúar_á_ferkílómetra = 3,5 | VLF_ár = 2021 | VLF = 1.979 | VLF_sæti = 15 | VLF_á_mann = 51.713 | VLF_á_mann_sæti = 20 | VÞL = {{hækkun}} 0.929 | VÞL_ár = 2019 | VÞL_sæti = 16 | gjaldmiðill = [[Kanadískur dalur|dalur]] | tímabelti = [[UTC]]−3,5 til −8 | þjóðsöngur = [[O Canada]] | tld = ca | símakóði = +1 }} '''Kanada''' er annað stærsta land í heimi að flatarmáli (aðeins [[Rússland]] er stærra) og nær yfir nyrðri hluta [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]], frá [[Kyrrahaf]]i í vestri til [[Atlantshaf]]s í austri og að [[Norður-Íshaf]]inu í norðri. Í suðri og vestri á Kanada 8.891 km löng landamæri að [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] sem eru lengstu landamæri tveggja landa í heiminum. Kanada er sambandsríki, sem [[Kanadísk fylki og sjálfstjórnarsvæði|tíu fylki og þrjú sjálfstjórnarsvæði]] mynda. [[Ottawa]] er höfuðborg Kanada, en stærstu þéttbýli landsins eru í kringum [[Torontó]], [[Montréal]] og [[Vancouver]]. Ýmsar [[frumbyggjar Kanada|frumbyggjaþjóðir]] hafa búið þar sem Kanada er nú í þúsundir ára. Á 16. öld hófu [[Bretland|Bretar]] og [[Frakkland|Frakkar]] landkönnun og síðar landnám á austurströndinni. Eftir fjölmargar [[stríð Kanada|styrjaldir]] gaf Frakkland eftir nær allar [[Nýja Frakkland|nýlendur sínar]] í Norður-Ameríku árið 1763. Kanada var stofnað með [[Bresku Norður-Ameríkulögin|Bresku Norður-Ameríkulögunum]] frá [[1867]] þegar þrjár nýlendur í [[Breska Norður-Ameríka|Bresku Norður-Ameríku]] voru sameinaðar sem [[kanadíska fylkjasambandið]]. Eftir þetta hófust [[svæðisþróun Kanada|breytingar og skiptingar landsvæða]] undir breskri stjórn jafnframt þróun í átt til aukins sjálfstæðis. Aukið sjálfræði varð til þegar [[Westminster-lögin 1931]] voru samþykkt og landið varð að fullu sjálfstætt með [[Kanadalögin 1982|Kanadalögunum 1982]] þar sem síðustu leifunum af yfirráðum breska þingsins var eytt úr [[Stjórnarskrá Kanada]]. Í Kanada er [[þingræði]] og [[þingbundin konungsstjórn]]. Stjórnkerfi landsins byggist á [[Westminster-kerfið|Westminster-kerfinu]]. [[Forsætisráðherra Kanada]] er stjórnarleiðtogi en Bretakonungur, [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]], er þjóðhöfðingi landsins. Kanada er [[Breska samveldið|samveldisland]] og tvö alríkistungumál, [[enska]] og [[franska]], eru í landinu. Landið situr hátt á listum yfir gagnsæi, borgaraleg réttindi, lífsgæði, viðskiptafrelsi og menntun. Það er fjölmenningarsamfélag sem varð til við aðflutning fólks frá mörgum löndum. Samband Kanada við [[Bandaríkin]] hefur haft mikil áhrif á efnahag þess og menningu. Kanada er [[þróað ríki]] sem er í 20. sæti lista yfir [[Lönd eftir landsframleiðslu á mann (KMJ)|lönd eftir vergri landsframleiðslu á mann]] og 16. sæti á [[vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu um þróun lífsgæða]]. Hagkerfi landsins er það tíunda stærsta í heimi og byggist aðallega á ríkulegum náttúruauðlindum og víðtækum alþjóðlegum viðskiptatengslum. Kanada á aðild að fjölmörgum alþjóðastofnunum og samtökum eins og [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[NATO]], [[Sjö helstu iðnríki heims|Sjö helstu iðnríkjum heims]], [[Tíu helstu iðnríki heims|Tíu helstu iðnríkjum heims]], [[G20]], [[USMCA]], [[Breska samveldið|Breska samveldinu]], [[Samtök frönskumælandi ríkja|Samtökum frönskumælandi ríkja]], [[Efnahagssamstarf Asíu- og Kyrrahafsríkjanna|Efnahagssamstarfi Asíu- og Kyrrahafsríkjanna]] og [[Samtök Ameríkuríkja|Samtökum Ameríkuríkja]]. ==Heiti== Nafnið Kanada er talið eiga uppruna sinn í [[St. Lawrence-Írókesar|Írókesa]]orðinu ''kanata'' sem þýðir „þorp“, „byggð“ eða „kofaþyrping“.<ref>{{Cite book |last1=Olson |first1=James Stuart |url=https://books.google.com/books?id=uyqepNdgUWkC&pg=PA109 |title=Historical Dictionary of European Imperialism |last2=Shadle |first2=Robert |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1991 |isbn=978-0-313-26257-9 |page=109}}</ref> Árið 1535 noturðu frumbyggjar orðið til að vísa landkönnuðinum [[Jacques Cartier]] á þorpið [[Stadacona]], þar sem nú stendur borgin [[Québecborg|Québec]].<ref name="Rayburn2001">{{Cite book |last=Rayburn |first=Alan |url=https://books.google.com/books?id=aiUZMOypNB4C&pg=PA14 |title=Naming Canada: Stories about Canadian Place Names |publisher=[[University of Toronto Press]] |year=2001 |isbn=978-0-8020-8293-0 |pages=14–22}}</ref> Cartier notaði síðan orðið ''Canada'' yfir allt svæðið sem heyrði undir [[Donnacona]], höfðingja Stadacona.<ref name="Rayburn2001" /> Árið 1545 voru evrópsk kort farin að nota nafnið yfir landsvæðið við [[Lawrence-fljót]]. Frá 16. til 18. aldar vísaði heitið ''Canada'' til þess hluta af [[Nýja Frakkland]]i sem stóð við Lawrence-fljót.<ref>{{Cite book |last=Magocsi |first=Paul R. |url=https://books.google.com/books?id=dbUuX0mnvQMC&pg=PA1048 |title=Encyclopedia of Canada's Peoples |publisher=University of Toronto Press |year=1999 |isbn=978-0-8020-2938-6 |page=1048}}</ref> Árið 1791 varð þetta svæði að tveimur breskum nýlendum sem nefndust [[Efri Kanada]] og [[Neðri Kanada]], saman nefndar [[Kanödurnar]] (enska: ''The Canadas'') þar til þær voru sameinaðar í eina [[Kanadasýsla|Kanadasýslu]] árið 1841.<ref>{{Cite web |year=1841 |title=An Act to Re-write the Provinces of Upper and Lower Canada, and for the Government of Canada |url=https://books.google.com/books?id=BCQtAAAAYAAJ&pg=PA20 |publisher=J.C. Fisher & W. Kimble |page=20}}</ref> Þegar landið var gert að sambandsríki árið 1867 var ''Canada'' tekið upp sem opinbert heiti hins nýja ríkis á [[Lundúnaráðstefnan 1866|Lundúnaráðstefnunni]] og talað um það sem „sjálfstjórnarsvæði“ (enska: ''dominion'').<ref>{{Cite book |last=O'Toole |first=Roger |title=Holy Nations and Global Identities: Civil Religion, Nationalism, and Globalisation |url=https://archive.org/details/holynationsgloba00hvit |publisher=Brill |year=2009 |isbn=978-90-04-17828-1 |editor-last=Hvithamar |editor-first=Annika |page=[https://archive.org/details/holynationsgloba00hvit/page/n137 137] |chapter=Dominion of the Gods: Religious continuity and change in a Canadian context |editor-last2=Warburg |editor-first2=Margit |editor-last3=Jacobsen |editor-first3=Brian Arly}}</ref> Á [[1951-1960|6. áratug 20. aldar]] var hætt að kalla landið sjálfstjórnarsvæði á opinberum skjölum.<ref>{{Cite web |title=November 8, 1951 (21st Parliament, 5th Session) |url=https://www.lipad.ca/full/permalink/1661272/ |access-date=April 9, 2019 |website=Canadian Hansard Dataset}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Bowden |first=J.W.J. |year=2015 |title='Dominion': A Lament |url=https://www.researchgate.net/publication/319533946 |journal=The Dorchester Review |volume=5 |issue=2 |pages=58–64}}</ref> Kanadalögin frá 1982 nota aðeins heitið „Kanada“ og síðar sama ár var nafni þjóðhátíðardags Kanada breytt í „[[Kanadadagurinn]]“ úr „Dominion day“.<ref name="buckner">{{Cite book |title=Canada and the British Empire |url=https://archive.org/details/canadabritishemp0000unse |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2008 |isbn=978-0-19-927164-1 |editor-last=Buckner |editor-first=Philip |pages=[https://archive.org/details/canadabritishemp0000unse/page/37 37]–40, 56–59, 114, 124–125}}</ref> == Saga == ===Frumbyggjar Kanada=== Almennt er talið að [[landnám manna í Ameríku]] hafi átt sér stað fyrir um 14.000 árum og að fyrstu mennirnir hafi komið þangað um landbrú yfir [[Beringssund]] frá [[Síbería|Síberíu]].<ref>{{Cite book |last=Dillehay |first=Thomas D. |url=https://books.google.com/books?id=aM0CRBQ9kFcC&pg=PA61 |title=The Settlement of the Americas: A New Prehistory |publisher=Basic Books |year=2008 |isbn=978-0-7867-2543-4 |page=61 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="FaganDurrani2016">{{Cite book |last1=Fagan |first1=Brian M. |url=https://books.google.com/books?id=fMneCwAAQBAJ&pg=PA124 |title=World Prehistory: A Brief Introduction |last2=Durrani |first2=Nadia |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-1-317-34244-1 |page=124}}</ref> Elstu minjar um [[fornindíánar|fornindíána]] í Kanada hafa fundist í [[Old Crow Flats]] og [[Bluefish Caves]].<ref name="Rawat2012">{{Cite book |last=Rawat |first=Rajiv |url=https://books.google.com/books?id=AwlYiuPAX-UC&pg=PT58 |title=Circumpolar Health Atlas |publisher=University of Toronto Press |year=2012 |isbn=978-1-4426-4456-4 |page=58}}</ref> Samfélög frumbyggja einkenndust af föstum bústöðum, landbúnaði og víðtækum viðskiptatengslum.<ref>{{Cite book |last=Hayes |first=Derek |title=Canada: An Illustrated History |url=https://archive.org/details/canadaillustrate0000haye_t9y6 |publisher=Douglas & Mcintyre |year=2008 |isbn=978-1-55365-259-5 |pages=[https://archive.org/details/canadaillustrate0000haye_t9y6/page/7 7], 13}}</ref><ref>{{Cite book |last=Macklem |first=Patrick |url=https://books.google.com/books?id=quM1xyFyfhQC&pg=PA170 |title=Indigenous Difference and the Constitution of Canada |publisher=University of Toronto Press |year=2001 |isbn=978-0-8020-4195-1 |page=170}}</ref> Sum menningarsamfélög frumbyggja voru horfin af sjónarsviðinu á 15. öld og hafa uppgötvast við fornleifarannsóknir.<ref>{{Cite book |last=Sonneborn |first=Liz |title=Chronology of American Indian History |url=https://archive.org/details/chronologyofamer0000sonn_h6w5 |date=January 2007 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0-8160-6770-1 |pages=[https://archive.org/details/chronologyofamer0000sonn_h6w5/page/2 2]–12}}</ref> Talið er að [[frumbyggjar Kanada]] hafi verið milli 200.000<ref name="dying">{{Cite book |last1=Wilson |first1=Donna M |url=https://books.google.com/books?id=p_pMVs53mzQC&pg=PA25 |title=Dying and Death in Canada |last2=Northcott |first2=Herbert C |publisher=University of Toronto Press |year=2008 |isbn=978-1-55111-873-4 |pages=25–27}}</ref> og 2 milljónir<ref name="Steckel">{{Cite book |last=Thornton |first=Russell |title=A population history of North America |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2000 |isbn=978-0-521-49666-7 |editor-last=Haines |editor-first=Michael R |pages=13, 380 |chapter=Population history of Native North Americans |editor-last2=Steckel |editor-first2=Richard Hall}}</ref> þegar Evrópumenn komu þangað. Talan 500.000 er notuð af [[Konungleg nefnd um málefni frumbyggja|Konunglegri nefnd um málefni frumbyggja]] sem viðmið.<ref>{{Cite book |last=O'Donnell |first=C. Vivian |title=Indians in Contemporary Society |publisher=Government Printing Office |year=2008 |isbn=978-0-16-080388-8 |editor-last=Bailey |editor-first=Garrick Alan |series=Handbook of North American Indians |volume=2 |page=285 |chapter=Native Populations of Canada |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Z1IwUbZqjTUC&pg=PA285}}</ref> Í kjölfar landnáms Evrópumanna fækkaði frumbyggjum um 40 til 80% og sumar [[frumþjóðir Ameríku|frumþjóðir]], eins og [[Beóþúkar]], hurfu alveg.<ref name="Marshall1998">{{Cite book |last=Marshall |first=Ingeborg |url=https://books.google.com/books?id=ckOav3Szu7oC&pg=PA442 |title=A History and Ethnography of the Beothuk |publisher=McGill-Queen's University Press |year=1998 |isbn=978-0-7735-1774-5 |page=442}}</ref> Fækkunin stafaði bæði af sjúkdómum sem Evrópumenn fluttu með sér (eins og [[inflúensa|inflúensu]], [[mislingar|mislingum]] og [[bólusótt]]) og frumbyggja skorti ónæmi gegn,<ref name="dying" /><ref>{{Cite book |last=True Peters |first=Stephanie |url=https://books.google.com/books?id=v0zEiM_hijsC&pg=PA39 |title=Smallpox in the New World |publisher=Marshall Cavendish |year=2005 |isbn=978-0-7614-1637-1 |page=39}}</ref> átökum við landnema og stjórnvöld þeirra, og landráni sem takmarkaði aðgang frumbyggja að náttúruauðlindum sem þeir höfðu áður nýtt sér til viðurværis.<ref name="LaidlawLester2015">{{Cite book |last1=Laidlaw |first1=Z. |url=https://books.google.com/books?id=Ec-_BwAAQBAJ&pg=PT150 |title=Indigenous Communities and Settler Colonialism: Land Holding, Loss and Survival in an Interconnected World |last2=Lester |first2=Alan |publisher=Springer |year=2015 |isbn=978-1-137-45236-8 |page=150}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ray |first=Arthur J. |url=https://archive.org/details/ihavelivedheresi0000raya/page/244 |title=I Have Lived Here Since The World Began |publisher=Key Porter Books |year=2005 |isbn=978-1-55263-633-6 |page=[https://archive.org/details/ihavelivedheresi0000raya/page/244 244]}}</ref> Þrátt fyrir átök voru samskipti frumbyggja Kanada við evrópska Kanadabúa oftast friðsamleg.<ref>{{Cite book |last=Preston |first=David L. |url=https://books.google.com/books?id=L-9N6-6UCnoC&pg=PA43 |title=The Texture of Contact: European and Indian Settler Communities on the Frontiers of Iroquoia, 1667–1783 |publisher=[[University of Nebraska Press]] |year=2009 |isbn=978-0-8032-2549-7 |pages=43–44}}</ref> Frumþjóðirnar og [[Métisar]] (afkomendur frumbyggja og evrópskra Kanadabúa) léku lykilhlutverk í nýlendustofnun Evrópubúa í Kanada, sérstaklega með því að aðstoða skinnakaupmenn og landkönnuði í [[skinnaverslunin í Norður-Ameríku|skinnaversluninni]].<ref name="Miller2009j">{{Cite book |last=Miller |first=J.R. |url=https://books.google.com/books?id=TcPckf7snr8C&pg=PT34 |title=Compact, Contract, Covenant: Aboriginal Treaty-Making in Canada |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=978-1-4426-9227-5 |page=34}}</ref> Samskipti [[Breska krúnan|Bresku krúnunnar]] og frumþjóðanna hófust á nýlendutímanum en [[Inúítar]] höfðu minna af evrópskum landnemum að segja framan af.<ref>{{Cite web |last=Tanner |first=Adrian |year=1999 |title=3. Innu-Inuit 'Warfare' |url=http://www.heritage.nf.ca/aboriginal/innu_culture.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141230222741/http://www.heritage.nf.ca/aboriginal/innu_culture.html |archive-date=12-30-2014 |access-date=3-8-2017 |website=Innu Culture |publisher=Department of Anthropology, Memorial University of Newfoundland}}</ref> Frá lokum 18. aldar hófu evrópskir Kanadabúar að reyna að aðlaga menningu frumþjóðanna að þeirra eigin menningu.<ref>{{Cite book |last=Asch |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=9Uae4mTTyYYC&pg=PA28 |title=Aboriginal and Treaty Rights in Canada: Essays on Law, Equity, and Respect for Difference |publisher=UBC Press |year=1997 |isbn=978-0-7748-0581-0 |page=28}}</ref> Þetta náði hápunkti á 19. og 20. öld þegar kerfi [[Indíánaskólar Kanada|heimavistarskóla]] var komið upp af [[ríkisstjórn Kanada]] þar sem börn frumbyggja voru neydd til að dveljast fjarri fjölskyldum sínum og taka upp evrópska siði og venjur, um leið og þau máttu þola margvíslegt ofbeldi og misnotkun af hálfu starfsliðs skólanna.<ref>{{Cite book |last1=Kirmayer |first1=Laurence J. |url=https://books.google.com/books?id=AXYDxvx3zSAC&pg=PA9 |title=Healing Traditions: The Mental Health of Aboriginal Peoples in Canada |last2=Guthrie |first2=Gail Valaskakis |publisher=UBC Press |year=2009 |isbn=978-0-7748-5863-2 |page=9}}</ref> Sérstakri [[sáttanefnd Kanada|sáttanefnd]] var komið á fót af ríkisstjórninni 2008 til að ræða viðbrögð og mögulegar bætur handa þessum börnum.<ref>{{Cite web |year=2015 |title=Truth and Reconciliation Commission of Canada: Calls to Action |url=http://www.trc.ca/websites/trcinstitution/File/2015/Findings/Calls_to_Action_English2.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615202024/http://www.trc.ca/websites/trcinstitution/File/2015/Findings/Calls_to_Action_English2.pdf |archive-date=6-15-2015 |access-date=7-9-2016 |publisher=National Centre for Truth and Reconciliation |page=5}}</ref> ===Landnám Evrópubúa=== Fyrstir [[Evrópa|Evrópubúa]] til að heimsækja landið voru [[Leifur heppni|norrænir menn]] frá [[Grænland]]i, sem námu þar land í kringum árið 1000 eftir Krist, kölluðu það [[Vínland]] og settu á fót byggð í stuttan tíma. Fornleifar sem fundist hafa á [[L'Anse aux Meadows]] á norðurodda [[Nýfundnaland]]s eru taldar leifar af slíkri byggð.<ref name="CordellLightfoot2008">{{cite encyclopedia |title=L'Anse aux Meadows National Historic Site |work=Archaeology in America: An Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |url=https://books.google.com/books?id=arfWRW5OFVgC&pg=PA82 |year=2009 |pages=27, 82 |isbn=978-0-313-02189-3 |last2=Lightfoot |first2=Kent |last3=McManamon |first3=Francis |last4=Milner |first4=George |first1=Linda S. |last1=Cordell}}</ref> Eftir að sú byggð lagðist af komu engir Evrópubúar þangað svo vitað sé fyrr en 1497, þegar ítalski sæfarinn [[Giovanni Caboto]] sigldi að Atlantshafsströnd Kanada og gerði tilkall til landsins í nafni [[Hinrik 7.|Hinriks 7. Englandskonungs]].<ref name="BlakeKeshen2017p19">{{Cite book |last1=Blake |first1=Raymond B. |url=https://books.google.com/books?id=z4kwDwAAQBAJ&pg=PA19 |title=Conflict and Compromise: Pre-Confederation Canada |last2=Keshen |first2=Jeffrey |last3=Knowles |first3=Norman J. |last4=Messamore |first4=Barbara J. |publisher=University of Toronto Press |year=2017 |isbn=978-1-4426-3553-1 |page=19}}</ref> Árið 1534 kannaði franski landkönnuðurinn [[Jacques Cartier]] [[Lawrence-flói|Lawrence-flóa]] þar sem hann reisti 10 metra háan kross með áletruninni „lengi lifi konungur Frakklands“ og gerði þar með tilkall til [[Nýja Frakkland]]s í nafni [[Frans 1. af Frakklandi|Frans 1. Frakkakonungs]].<ref>{{Cite book |last1=Cartier |first1=Jacques |url=https://archive.org/details/voyagesofjacques0000cart |title=The Voyages of Jacques Cartier |last2=Biggar |first2=Henry Percival |last3=Cook |first3=Ramsay |publisher=University of Toronto Press |year=1993 |isbn=978-0-8020-6000-6 |page=[https://archive.org/details/voyagesofjacques0000cart/page/n79 26] |url-access=registration}}</ref> Snemma á 16. öld hófu [[Baskar]] hval- og fiskveiðar út frá bækistöðvum á Atlantshafsströnd Kanada.<ref name="Kerr1987n">{{Cite book |last=Kerr |first=Donald Peter |url=https://books.google.com/books?id=itsTLSnw8qgC&pg=PA47 |title=Historical Atlas of Canada: From the beginning to 1800 |publisher=University of Toronto Press |year=1987 |isbn=978-0-8020-2495-4 |page=47}}</ref> Fyrstu landnemabyggðirnar voru skammlífar vegna erfiðra veðurskilyrða, ótryggra siglingaleiða og samkeppni frá Norðurlöndunum.<ref>{{Cite book |last=Baten |first=Jörg |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present |url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180 |date=2016 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-50718-0 |page=84}}</ref><ref name="Wynn2007">{{Cite book |last=Wynn |first=Graeme |url=https://books.google.com/books?id=bxGFaFvo2oMC&pg=PA49 |title=Canada and Arctic North America: An Environmental History |publisher=ABC-CLIO |year=2007 |isbn=978-1-85109-437-0 |page=49}}</ref> Árið 1583 stofnaði [[Humphrey Gilbert]] bæinn [[St. John's (Nýfundnalandi)|St. John's]] á Nýfundnalandi með konungsleyfi frá [[Elísabet 1.|Elísabetu 1.]] Englandsdrottningu. Þetta var fyrsta nýlenda Englendinga í Nýja heiminum, þótt í raun væri um árstíðabundna bækistöð að ræða.<ref>{{Cite book |last=Rose |first=George A |url=https://books.google.com/books?id=tDNe7GOOwfwC&pg=PA209 |title=Cod: The Ecological History of the North Atlantic Fisheries |date=October 1, 2007 |publisher=[[Breakwater Books]] |isbn=978-1-55081-225-1 |page=209}}</ref> Um 1600 stofnuðu Frakkar verslunarstaðinn [[Tadoussac]] við Lawrence-fljót.<ref name="CordellLightfoot2008" /> Franski landkönnuðurinn [[Samuel de Champlain]] kom til Kanada 1603 og stofnaði fyrstu varanlegu landnemabyggðirnar í [[Port Royal (Annapolis-sýslu)|Port Royal]] 1605 og [[Québec]] 1608.<ref>{{Cite book |last1=Kelley |first1=Ninette |url=https://books.google.com/books?id=3IHyRvsCiKMC&pg=PA27 |title=The Making of the Mosaic: A History of Canadian Immigration Policy |last2=Trebilcock |first2=Michael J. |date=September 30, 2010 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-9536-7 |page=27}}</ref> Frakkar námu svo land við [[Saint Lawrence-fljót]] og á Atlantshafsströnd Kanada ([[Akadía]]) á [[16. öldin|16.]] og [[17. öldin|17. öld]]. Skinnakaupmenn og trúboðar könnuðu [[Vötnin miklu]], [[Hudson-flói|Hudson-flóa]] og vatnasvið [[Mississippifljót]]s allt til [[Louisiana]].<ref>{{Cite book |last=LaMar |first=Howard Roberts |url=https://archive.org/details/readersencyclope00lama_0/page/355 |title=The Reader's Encyclopedia of the American West |publisher=[[University of Michigan Press]] |year=1977 |isbn=978-0-690-00008-5 |page=[https://archive.org/details/readersencyclope00lama_0/page/355 355] |author-link=Howard R. Lamar}}</ref> [[Bjórastríðin]] um yfirráð yfir skinnaversluninni brutust út um miðja 17. öld.<ref>{{Cite book |last1=Tucker |first1=Spencer C |url=https://books.google.com/books?id=JsM4A0GSO34C&pg=PA394 |title=The Encyclopedia of North American Indian Wars, 1607–1890: A Political, Social, and Military History |last2=Arnold |first2=James |last3=Wiener |first3=Roberta |date=September 30, 2011 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-697-8 |page=394}}</ref> Englendingar stofnuðu fleiri nýlendur á [[Nýfundnaland]]i eftir 1610 og [[Nýlendurnar þrettán]] voru stofnaðar sunnar í álfunni skömmu síðar.<ref>{{Cite book |last1=Buckner |first1=Phillip Alfred |url=https://books.google.com/books?id=_5AHjGRigpYC&pg=PA55 |title=The Atlantic Region to Confederation: A History |last2=Reid |first2=John G. |publisher=University of Toronto Press |year=1994 |isbn=978-0-8020-6977-1 |pages=55–56}}</ref><ref name="hornsby">{{Cite book |last=Hornsby |first=Stephen J |title=British Atlantic, American frontier: spaces of power in early modern British America |url=https://archive.org/details/britishatlantica0000horn |publisher=[[University Press of New England]] |year=2005 |isbn=978-1-58465-427-8 |pages=[https://archive.org/details/britishatlantica0000horn/page/n33 14], 18–19, 22–23}}</ref> [[Stríð Indíána og Frakka|Fjögur stríð]] brutust út milli frumþjóðanna og Frakka frá 1689 til 1763, en síðustu styrjaldirnar á svæðinu tengdust [[Sjö ára stríðið|Sjö ára stríðinu]].<ref>{{Cite book |last=Nolan |first=Cathal J |url=https://books.google.com/books?id=Nn_61ts-hQwC&pg=PA160 |title=Wars of the age of Louis XIV, 1650–1715: an encyclopedia of global warfare and civilization |publisher=ABC-CLIO |year=2008 |isbn=978-0-313-33046-9 |page=160}}</ref> Bretar náðu yfirráðum yfir meginlandshluta [[Nova Scotia]] árið 1713 með [[Utrecht-samningurinn|Utrecht-samningnum]] og Kanada, ásamt meirihluta Nýja Frakklands, féllu í hlut Breta eftir að Sjö ára stríðinu lauk 1763.<ref>{{Cite journal |last=Allaire |first=Gratien |date=May 2007 |title=From 'Nouvelle-France' to 'Francophonie canadienne': a historical survey |journal=International Journal of the Sociology of Language |volume=2007 |issue=185 |pages=25–52 |doi=10.1515/IJSL.2007.024 |s2cid=144657353 | issn=0165-2516}}</ref> ===Breska Norður-Ameríka=== Frakkland afsalaði því nær öllu [[Nýja Frakkland]]i, eins og þeir nefndu það, til [[Bretland]]s, ásamt [[Akadía|Akadíu]], með [[Parísarsáttmálinn|Parísarsáttmálanum]] [[1763]]. Bretland kom á fót nýlendunum [[Nova Scotia]], [[Neðra-Kanada|Neðra Kanada]] og [[Efra-Kanada]]. [[Bretonhöfði]] var sérstakt svæði sem var seinna sameinað Nova Scotia.<ref name="buckner" /> Með [[Konungstilskipunin 1763|Konungstilskipun 1763]] var [[Québec]] gert að sérstöku fylki með meiri sjálfstjórn, þar sem staða [[franska|frönskunnar]], [[kaþólsk trú|kaþólskrar trúar]] og [[franskur réttur|fransks réttar]] var tryggð. Land nýlendunnar var stækkað þannig að það náði að [[Vötnin miklu|Vötnunum miklu]] og árdal [[Ohio-fljót]]s.<ref name="Hopkins1898">{{Cite book |last=Hopkins |first=John Castell |url=https://archive.org/details/canadaencyclop05hopk |title=Canada: an Encyclopaedia of the Country: The Canadian Dominion Considered in Its Historic Relations, Its Natural Resources, Its Material Progress and Its National Development, by a Corps of Eminent Writers and Specialists |publisher=Linscott Publishing Company |year=1898 |page=[https://archive.org/details/canadaencyclop05hopk/page/125 125]}}</ref> Með þessu reyndu bresk yfirvöld að forðast átök við frönskumælandi íbúa svæðisins á sama tíma og enskumælandi [[Nýlendurnar þrettán]] í suðri voru í auknum mæli farnar að mótmæla breskum yfirráðum. Sérréttindi Québec urðu sem olía á þann eld sem síðar braust út sem [[Frelsisstríð Bandaríkjanna]].<ref name="buckner" /> Með [[Parísarsáttmálinn 1783|Parísarsáttmálanum 1783]] var sjálfstæði [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] viðurkennt og þau fengu allt land sunnan við Vötnin miklu og austan við Mississippifljót. Þar á meðal voru svæði sem áður tilheyrðu Québec.<ref>{{Cite book |last1=Leahy |first1=Todd |url=https://books.google.com/books?id=999tRpj8VGQC&pg=PR49 |title=Native American Movements |last2=Wilson |first2=Raymond |date=September 30, 2009 |publisher=[[Scarecrow Press]] |isbn=978-0-8108-6892-2 |page=49}}</ref> Fyrir og eftir Frelsisstríðið yfirgáfu margir þeir sem hliðhollir voru Bretum Nýlendurnar þrettán og settust að í Kanada. Breytt íbúasamsetning strandhéraðanna varð til þess að [[Nýja-Brúnsvík]] var aðskilin frá Nova Scotia og [[Saint John]] varð fyrsta borg Kanada.<ref name="Newman2016">{{Cite book |last=Newman |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=kBGzCwAAQBAJ&pg=PA117 |title=Hostages to Fortune: The United Empire Loyalists and the Making of Canada |date=2016 |publisher=Touchstone |isbn=978-1-4516-8615-9 |page=117 |author-link=Peter C. Newman}}</ref> Sama gerðist í Québec sem var skipt í enskumælandi [[Efra-Kanada]] (síðar [[Ontaríó]]) og frönskumælandi [[Neðra-Kanada]] (síðar [[Québec]]). Hvor nýlenda hafði sitt eigið þing.<ref>{{Cite book |last=McNairn |first=Jeffrey L |url=https://books.google.com/books?id=T_A3pZQrHzIC&pg=PA24 |title=The capacity to judge |publisher=University of Toronto Press |year=2000 |isbn=978-0-8020-4360-3 |page=24}}</ref> Kanadanýlendurnar tvær urðu vígvöllur í [[Stríðið 1812|Stríðinu 1812]] milli Bretlands og Bandaríkjanna. Þegar samið var um frið 1815 var engum landamærum breytt..<ref name="HarrisonFriesen2010">{{Cite book |last1=Harrison |first1=Trevor |url=https://books.google.com/books?id=EVGDUAP3LjAC&pg=PA97 |title=Canadian Society in the Twenty-first Century: An Historical Sociological Approach |last2=Friesen |first2=John W. |publisher=Canadian Scholars' Press |year=2010 |isbn=978-1-55130-371-0 |pages=97–99}}</ref> Aðflutningur fólks frá [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]] jókst mikið og 960.000 fluttu til Kanada milli 1815 og 1850. <ref>{{Cite book |last=Harris |first=Richard Colebrook |url=https://books.google.com/books?id=tWkxht1Oa8EC&pg=PA21 |title=Historical Atlas of Canada: The land transformed, 1800–1891 |publisher=University of Toronto Press |year=1987 |isbn=978-0-8020-3447-2 |page=21 |display-authors=etal}}</ref> Margir innflytjendur voru að flýja [[Hallærið mikla (Írland)|Hallærið mikla]] á Írlandi og [[Hálandahreinsanirnar]] í Skotlandi.<ref>{{Cite journal |last=Gallagher |first=John A. |year=1936 |title=The Irish Emigration of 1847 and Its Canadian Consequences |url=http://www.cchahistory.ca/journal/CCHA1935-36/Gallagher.html |url-status=live |pages=43–57 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707141525/http://www.cchahistory.ca/journal/CCHA1935-36/Gallagher.html |archive-date=7. júlí, 2014 |journal=CCHA Report}}</ref> Fjórðungur til þriðjungur allra innflytjenda til Kanada fyrir 1891 létust af völdum smitsjúkdóma.<ref name="dying" /> [[Uppreisnirnar 1837]] hófust í Kanadanýlendunum vegna kröfunnar um [[ábyrgðarstjórn]].<ref name="Read1985">{{Cite book |last=Read |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=OWhXHCXuVvcC&pg=PR99 |title=Rebellion of 1837 in Upper Canada |publisher=McGill-Queen's University Press |year=1985 |isbn=978-0-7735-8406-8 |page=99}}</ref> Í kjölfarið var gerð [[Durhamskýrslan|skýrsla]] þar sem mælt var með ábyrgðarstjórn og aðlögun frönskumælandi Kanadabúa að enskri menningu.<ref name="buckner" /> [[Sambandslögin 1840]] sameinuðu Kanadanýlendurnar í eitt [[Kanadafylki]] og ábyrgðarstjórn var komið á í öllum nýlendum Bresku Norður-Ameríku fyrir 1849.<ref>{{Cite journal |last=Romney |first=Paul |date=Spring 1989 |title=From Constitutionalism to Legalism: Trial by Jury, Responsible Government, and the Rule of Law in the Canadian Political Culture |journal=Law and History Review |volume=7 |issue=1 |pages=121–174 |doi=10.2307/743779 |jstor=743779}}</ref> Með [[Oregonsamningurinn|Oregonsamningnum]] 1846 var bundinn endir á deilur um landamæri Oregon og landamæri Kanada lengdust í vestur eftir 49. breiddargráðu. Með þessu opnaðist leið fyrir stofnun bresku nýlendanna á Vancouver-eyju 1849 og Bresku Kólumbíu 1858.<ref>{{Cite book |last1=Evenden |first1=Leonard J |title=Geographical Snapshots of North America |last2=Turbeville |first2=Daniel E |publisher=Guilford Press |year=1992 |isbn=978-0-89862-030-6 |editor-last=Janelle |editor-first=Donald G |page=[https://archive.org/details/geographicalsnap0000unse/page/52 52] |chapter=The Pacific Coast Borderland and Frontier |chapter-url=https://archive.org/details/geographicalsnap0000unse/page/52}}</ref> [[Alaskakaupin|Kaup Bandaríkjanna á Alaska]] frá [[Rússaveldi]] 1867 bjuggu til landamæri að Kanada í vestri en deilur héldu áfram um nákvæma staðsetningu þeirra.<ref>{{Cite web |last1=Farr |first1=DML |last2=Block |first2=Niko |date=August 9, 2016 |title=The Alaska Boundary Dispute |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/alaska-boundary-dispute |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171215092859/http://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/alaska-boundary-dispute/ |archive-date=December 15, 2017 |website=The Canadian Encyclopedia}}</ref> ===Stofnun sambandsríkis=== [[Mynd:Canada provinces evolution 2.gif|thumb|Söguleg þróun fylkja Kanada]] Þann [[1. júlí]] [[1867]] voru fjórar nýlendur, [[Ontaríó]], Québec, Nova Scotia og Nýja-Brúnsvík, sameinaðar í eitt [[sambandsríki Kanada]] með [[Bresku Norður-Ameríkulögin|Bresku Norður-Ameríkulögunum]].<ref>{{Cite book |last1=Dijkink |first1=Gertjan |url=https://books.google.com/books?id=3RRJr-5q1H0C&pg=PA226 |title=The Territorial Factor: Political Geography in a Globalising World |last2=Knippenberg |first2=Hans |publisher=[[Amsterdam University Press]] |year=2001 |isbn=978-90-5629-188-4 |page=226}}</ref><ref name="bothwell">{{Cite book |last=Bothwell |first=Robert |title=History of Canada Since 1867 |url=https://archive.org/details/historyofcanadas0000both_h4k7 |publisher=[[Michigan State University Press]] |year=1996 |isbn=978-0-87013-399-2 |pages=[https://archive.org/details/historyofcanadas0000both_h4k7/page/31 31], 207–310}}</ref> Kanada tók við stjórn [[Róbertsland]]s og [[Norðvestursvæðið|Norðvestursvæðisins]] sem voru sameinuð sem [[Norðvesturhéruðin]] en eftir [[Rauðáruppreisnin]]a þar sem [[Métisar]] gerðu uppreisn gegn Kanadastjórn var fylkið [[Manitóba]] stofnað 1870.<ref>{{Cite book |last=Bumsted |first=JM |title=The Red River Rebellion |url=https://archive.org/details/redriverrebellio0000bums |publisher=Watson & Dwyer |year=1996 |isbn=978-0-920486-23-8}}</ref> Breska-Kólumbía og Vancouver-eyja (sem höfðu sameinast 1866) gengu í sambandið 1871 gegn loforði um að járnbraut næði til Victoria innan 10 ára,<ref>{{Cite web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/railway-history|title=Railway History in Canada &#124; The Canadian Encyclopedia|website=www.thecanadianencyclopedia.ca|access-date=15. mars, 2021}}</ref> og Eyja Játvarðs prins gekk í sambandið 1873.<ref name="canatlas">{{Cite web |title=Building a nation |url=http://www.canadiangeographic.ca/atlas/themes.aspx?id=building&sub=building_basics_confederation&lang=En |archive-url=https://web.archive.org/web/20060303140806/http://www.canadiangeographic.ca/atlas/themes.aspx?id=building&sub=building_basics_confederation&lang=En |archive-date=3. mars, 2006 |access-date=23. maí, 2011 |website=Canadian Atlas |publisher=[[Canadian Geographic]]}}</ref> Þegar [[gullæðið í Klondike]] hófst í Norðvesturhéruðunum var [[Júkon]] skilið frá þeim. [[Alberta (fylki)|Alberta]] og [[Saskatchewan]] urðu fylki 1905.<ref name="canatlas" /> Milli 1871 og 1896 fluttist nær fjórðungur íbúa Kanada suður til Bandaríkjanna.<ref name="mdmols">{{Cite book |last=Denison |first=Merrill |title=The Barley and the Stream: The Molson Story |url=https://archive.org/details/barleystream0000deni |date=1955 |publisher=McClelland & Stewart Limited |page=[https://archive.org/details/barleystream0000deni/page/n29 8]}}</ref> Til að opna vesturhluta landsins fyrir nýjum landnemum var samþykkt að gera þrjár [[járnbraut]]ir þvert yfir landið (þar á meðal [[Kanadíska Kyrrahafsjárnbrautin|Kanadísku Kyrrahafsjárnbrautina]]), hefja landnám á sléttunum samkvæmt [[Kanadísku þjóðlendulögin|kanadísku þjóðlendulögunum]] (''Dominion Lands Act'') og stofna [[kanadíska riddaralögreglan|kanadísku riddaralögregluna]] til að treysta yfirráð alríkisstjórnarinnar yfir svæðunum.<ref>{{Cite web |year=2008 |title=Sir John A. Macdonald |url=http://www.collectionscanada.gc.ca/sir-john-a-macdonald/023013-5000-e.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110614221958/http://www.collectionscanada.gc.ca/sir-john-a-macdonald/023013-5000-e.html |archive-date=14. júní, 2011 |access-date=23. maí, 2011 |publisher=Library and Archives Canada}}</ref><ref>{{Cite web |last=Cook |first=Terry |year=2000 |title=The Canadian West: An Archival Odyssey through the Records of the Department of the Interior |url=http://www.collectionscanada.gc.ca/publications/archivist-magazine/015002-2230-e.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110614222015/http://www.collectionscanada.gc.ca/publications/archivist-magazine/015002-2230-e.html |archive-date=14. júní, 2011 |access-date=23. maí, 2011 |website=The Archivist |publisher=Library and Archives Canada}}</ref> Þessi útþensla landnáms í vesturátt varð til þess að frumþjóðirnar á sléttunum hröktust inn á [[verndarsvæði indíána]]<ref name="Hele2013">{{Cite book |last=Hele |first=Karl S. |url=https://books.google.com/books?id=IhLaAgAAQBAJ&pg=PT248 |title=The Nature of Empires and the Empires of Nature: Indigenous Peoples and the Great Lakes Environment |publisher=Wilfrid Laurier University Press |year=2013 |isbn=978-1-55458-422-2 |page=248}}</ref> og evrópskir landnemar stofnuðu þar [[nýlendublokk]]ir sem skiptust eftir uppruna landnemanna.<ref>{{Cite web |last=Gagnon |first=Erica |title=Settling the West: Immigration to the Prairies from 1867 to 1914 |url=https://pier21.ca/research/immigration-history/settling-the-west-immigration-to-the-prairies-from-1867-to-1914 |access-date=18. desember, 2020 |publisher=Canadian Museum of Immigration}}</ref> Við þetta hrundu stofnar [[amerískur vísundur|vísunda]] á sléttunum sem voru lagðar undir [[landbúnaður|landbúnað]] í stórum stíl, aðallega nautgriparækt og hveitirækt.<ref name="ArmitagePlummer2010">{{Cite book |last1=Armitage |first1=Derek |url=https://books.google.com/books?id=Z68_-biGhU8C&pg=PA183 |title=Adaptive Capacity and Environmental Governance |last2=Plummer |first2=Ryan |publisher=Springer Science & Business Media |year=2010 |isbn=978-3-642-12194-4 |pages=183–184}}</ref> Frumbyggjar á sléttunum misstu hefðbundnar veiðilendur sínar og féllu úr hungri og sjúkdómum.<ref name="Daschuk2013">{{Cite book |last=Daschuk |first=James William |url=https://books.google.com/books?id=mxwwZmSSOssC&pg=PA99 |title=Clearing the Plains: Disease, Politics of Starvation, and the Loss of Aboriginal Life |publisher=University of Regina Press |year=2013 |isbn=978-0-88977-296-0 |pages=99–104}}</ref> Neyðaraðstoð frá alríkisstjórninni var háð því skilyrði að indíánar flyttu sig inn á verndarsvæðin.<ref name="Hall2015">{{Cite book |last=Hall |first=David John |url=https://books.google.com/books?id=hLoeDAAAQBAJ&pg=PA258 |title=From Treaties to Reserves: The Federal Government and Native Peoples in Territorial Alberta, 1870–1905 |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2015 |isbn=978-0-7735-4595-3 |pages=258–259}}</ref> Á þessum tíma voru [[kanadísku indíánalögin]] samþykkt, en þau fólu í sér að alríkisstjórnin tók sér vald yfir samfélögum frumbyggja, stjórnkerfi þeirra, menntun og lagalegum réttindum.<ref name="JacksonJackson2020">{{Cite book |last1=Jackson |first1=Robert J. |url=https://books.google.com/books?id=u6zNDwAAQBAJ&pg=PT186 |title=Canadian Government and Politics |last2=Jackson |first2=Doreen |last3=Koop |first3=Royce |publisher=Broadview Press |year=2020 |isbn=978-1-4604-0696-0 |edition=7th |page=186}}</ref> ===Upphaf 20. aldar=== Eftir þetta gengu aðrar breskar nýlendur og sjálfstjórnarsvæði fljótlega í bandalag við Kanada og frá og með [[1880]] náði Kanada yfir það svæði, sem að það nær yfir í dag, fyrir utan [[Nýfundnaland og Labrador]], sem sameinuðust Kanada árið [[1949]]. Þar sem Bretland fór með utanríkismál landsins gilti stríðsyfirlýsing Breta 1914 sjálfkrafa einnig fyrir Kanada, sem þar með varð þátttakandi í [[Fyrri heimsstyrjöld]]. Sjálfboðaliðar sem fóru á [[Vesturvígstöðvarnar (Fyrri heimsstyrjöld)|Vesturvígstöðvarnar]] urðu síðar hluti af [[kanadíska herdeildin|kanadísku herdeildinni]] sem tók þátt í [[orrustan um Vimy-hálsinn|orrustunni um Vimy-hálsinn]] og fleiri stórorrustum.<ref name="morton-milhist">{{Cite book |last=Morton |first=Desmond |title=A military history of Canada |publisher=[[McClelland & Stewart]] |year=1999 |isbn=978-0-7710-6514-9 |edition=4th |pages=130–158, 173, 203–233, 258}}</ref> Af þeim 625.000 Kanadabúum sem tóku þátt í heimsstyrjöldinni létust 60.000 og 172.000 særðust.<ref>{{Cite book |last=Granatstein |first=J. L. |url=https://books.google.com/books?id=jqxyhNcha3sC&pg=PA144 |title=Canada's Army: Waging War and Keeping the Peace |publisher=University of Toronto Press |year=2004 |isbn=978-0-8020-8696-9 |page=144}}</ref> [[Herkvaðningarkreppan]] braust út 1917 þegar [[Sambandsflokkurinn (Kanada)|Sambandsflokkurinn]] vildi taka upp almenna herkvaðningu til að bæta við minnkandi raðir hermanna í virkri herþjónustu og íbúar Québec brugðust við með harðri andstöðu.<ref name="McGonigal1962">{{Cite book |last=McGonigal |first=Richard Morton |title=The Conscription Crisis in Quebec – 1917: a Study in Canadian Dualism |publisher=[[Harvard University Press]] |year=1962 |chapter=Intro}}</ref> Herþjónustulögin sem komu á [[herskylda|herskyldu]] urðu til þess að auka enn á andstöðu frönskumælandi Kanadabúa og ollu klofningi innan [[Frjálslyndi flokkurinn (Kanada)|Frjálslynda flokksins]]. Eftir að stríðinu lauk gerðist Kanada sjálfstæður aðili að [[Þjóðabandalagið|Þjóðabandalaginu]] 1919.<ref name="morton-milhist" /> Með [[Westminister-lögin 1931|Westminister-lögunum]] frá 1931 fékk Kanada opinberlega fulla sjálfstjórn.<ref name="Morton2002">{{Cite book |last=Morton |first=Frederick Lee |url=https://books.google.com/books?id=dj_4_H35nmYC&pg=PA63 |title=Law, Politics and the Judicial Process in Canada |publisher=University of Calgary Press |year=2002 |isbn=978-1-55238-046-8 |page=63}}</ref> Efnahagslíf Kanada varð fyrir áfalli í [[Kreppan mikla|Kreppunni miklu]] á [[1931-1940|4. áratugnum]] og lífskjör versnuðu um allt land.<ref>{{Cite book |last=Bryce |first=Robert B. |url=https://archive.org/details/maturinginhardti0000bryc |title=Maturing in Hard Times: Canada's Department of Finance through the Great Depression |date=1. júní 1986 |publisher=[[McGill-Queen's University Press|McGill-Queen's]] |isbn=978-0-7735-0555-1 |page=[https://archive.org/details/maturinginhardti0000bryc/page/41 41] |url-access=registration}}</ref> Til að bregðast við samdrættinum kom flokkurinn [[Co-operative Commonwealth Federation]] í Saskatchewan á umbótum í anda [[velferðarríki|velferðarríkja]] undir forystu [[Tommy Douglas]] á 5. og 6. áratugnum.<ref>{{Cite journal |last=Mulvale |first=James P |date=11. júlí 2008 |title=Basic Income and the Canadian Welfare State: Exploring the Realms of Possibility |journal=Basic Income Studies |volume=3 |issue=1 |doi=10.2202/1932-0183.1084 |s2cid=154091685}}</ref> Samkvæmt ráði forsætisráðherrans [[William Lyon Mackenzie King]] lýsti Kanada Þýskalandi stríði á hendur 10. september 1939 með yfirlýsingu [[Georg 6.|Georgs 6.]], sjö dögum á eftir Bretlandi. Töfin átti að undirstrika sjálfstæði Kanada.<ref name="morton-milhist" /> Fyrstu kanadísku hersveitirnar komu til Bretlands í desember 1939. Alls tóku yfir milljón Kanadabúar þátt í [[Síðari heimsstyrjöld]], um 42.000 létust og 55.000 særðust. <ref>{{Cite book |last=Humphreys |first=Edward |url=https://books.google.com/books?id=z-SsBAAAQBAJ&pg=PT151 |title=Great Canadian Battles: Heroism and Courage Through the Years |publisher=Arcturus Publishing |year=2013 |isbn=978-1-78404-098-7 |page=151}}</ref> Kanadískar hersveitir léku stór hlutverk í nokkrum lykilorrustum stríðsins, þar á meðal í [[árásin á Dieppe|árásinni á Dieppe]] 1942, [[innrás Bandamanna á Ítalíu]], [[innrásin í Normandí|innrásinni í Normandí]], [[Overlord-aðgerðin]]ni og [[orrustan um Scheldt|orrustunni um Scheldt]] 1944.<ref name="morton-milhist" /> [[Hollenska konungsfjölskyldan]] fékk hæli í Kanada eftir að Þjóðverjar hernámu Holland og Kanada hlaut heiðurinn af því að frelsa Holland undan hernámsliðinu.<ref name="netherlands">{{Cite book |last=Goddard |first=Lance |title=Canada and the Liberation of the Netherlands |url=https://archive.org/details/canadaliberation0000godd |publisher=[[Dundurn Press]] |year=2005 |isbn=978-1-55002-547-7 |pages=225–232}}</ref> Efnahagur Kanada blómstraði í stríðinu þar sem landið framleiddi hergögn fyrir Bretland, Kína og Sovétríkin.<ref name="morton-milhist" /> Þrátt fyrir aðra [[Herkvaðningarkreppan 1944|herkvaðningarkreppu]] í Québec 1944 stóð efnahagur landsins mjög vel þegar stríðinu lauk.<ref>{{Cite book |last=Bothwell |first=Robert |title=Alliance and illusion: Canada and the world, 1945–1984 |url=https://archive.org/details/allianceillusion0000both |publisher=UBC Press |year=2007 |isbn=978-0-7748-1368-6 |pages=[https://archive.org/details/allianceillusion0000both/page/11 11], 31}}</ref> ===Samtíminn=== Fjármálavandræði í kjölfar [[Kreppan mikla|Kreppunnar miklu]] leiddu til þess að [[Sjálfstjórnarríkið Nýfundnaland]] gaf eftir ábyrgðarstjórn sína og gerðist [[krúnunýlenda]] undir stjórn bresks landstjóra.<ref name="Buckner20082ed">{{Cite book |last=Alfred Buckner |first=Phillip |url=https://books.google.com/books?id=KmXnLGX7FvEC&pg=PA135 |title=Canada and the British Empire |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-927164-1 |pages=135–138}}</ref> Eftir [[þjóðaratkvæðagreiðslurnar í Nýfundnalandi 1949|tvær þjóðaratkvæðagreiðslur 1949]] kusu íbúar Nýfundnalands að gerast fylki í Kanada.<ref>{{Cite book |last=Boyer |first=J. Patrick |url=https://books.google.com/books?id=CWGN-RZcqNoC&pg=PA119 |title=Direct Democracy in Canada: The History and Future of Referendums |publisher=Dundurn Press |year=1996 |isbn=978-1-4597-1884-5 |page=119}}</ref> Hagvöxtur í kjölfar [[Síðari heimsstyrjöld|Síðari heimsstyrjaldar]] og stefna frjálslyndra ríkisstjórna eftir stríð leiddu til þess að til varð [[kanadísk sjálfsmynd]]. [[Fáni Kanada]] var tekinn upp árið 1965,<ref>{{Cite book |last=Mackey |first=Eva |title=The house of difference: cultural politics and national identity in Canada |url=https://archive.org/details/houseofdifferenc0000mack |publisher=University of Toronto Press |year=2002 |isbn=978-0-8020-8481-1 |page=[https://archive.org/details/houseofdifferenc0000mack/page/n57 57]}}</ref> franska og enska voru gerð að tveimur opinberum málum landsins 1969,<ref>{{Cite journal |last1=Landry |first1=Rodrigue |last2=Forgues |first2=Éric |date=May 2007 |title=Official language minorities in Canada: an introduction |journal=International Journal of the Sociology of Language |volume=2007 |issue=185 |pages=1–9 |doi=10.1515/IJSL.2007.022 |s2cid=143905306}}</ref> og [[fjölmenning]] varð opinber stefna landsins 1971.<ref>{{Cite journal |last1=Esses |first1=Victoria M |last2=Gardner |first2=RC |date=Júlí 1996 |title=Multiculturalism in Canada: Context and current status |url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-behavioural-science_1996-07_28_3/page/145 |journal=[[Canadian Journal of Behavioural Science]] |volume=28 |issue=3 |pages=145–152 |doi=10.1037/h0084934}}</ref> Ýmsar breytingar í anda [[sósíaldemókratismi|sósíaldemókratisma]] voru útfærðar, eins og [[Sjúkratryggingakerfi Kanada]], [[Lífeyriskerfi Kanada]] og [[Námslánakerfi Kanada]], þrátt fyrir andstöðu sumra fylkisstjórna.<ref>{{Cite web |last=Sarrouh |first=Elissar |date=22. janúar, 2002 |title=Social Policies in Canada: A Model for Development |url=http://www.escwa.un.org/information/publications/edit/upload/sd-01-09.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717075406/http://www.escwa.un.org/information/publications/edit/upload/sd-01-09.pdf |archive-date=17. júlí, 2010 |website=Social Policy Series, No. 1 |publisher=United Nations |pages=14–16, 22–37}}</ref> Eftir röð ráðstefna um stjórnarskrá landsins voru [[Kanadalögin 1982]] samþykkt af [[Breska þingið|breska þinginu]], en með þeim voru síðustu leifar yfirráða breska þingsins afnumin. [[Réttindaskrá Kanada]] var jafnframt tekin upp.<ref>{{Cite web |date=5. maí 2014 |title=Proclamation of the Constitution Act, 1982 |url=http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/politics-government/proclamation-constitution-act-1982/Pages/proclamation-constitution-act-1982.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211083245/http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/politics-government/proclamation-constitution-act-1982/Pages/proclamation-constitution-act-1982.aspx |archive-date=11. febrúar 2017 |publisher=Government of Canada |access-date=10. febrúar, 2017}}</ref><ref>{{Cite news |date=17. mars 2009 |title=A statute worth 75 cheers |work=[[The Globe and Mail]] |url=https://www.theglobeandmail.com/opinion/a-statute-worth-75-cheers/article1329730/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211081156/http://www.theglobeandmail.com/opinion/a-statute-worth-75-cheers/article1329730/ |archive-date=11. febrúar, 2017}}</ref><ref>{{Cite news |last=Couture |first=Christa |date=1. janúar, 2017 |title=Canada is celebrating 150 years of... what, exactly? |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |url=http://www.cbc.ca/2017/canada-is-celebrating-150-years-of-what-exactly-1.3883315 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170210001343/http://www.cbc.ca/2017/canada-is-celebrating-150-years-of-what-exactly-1.3883315 |archive-date=10. febrúar, 2017 |access-date=10. febrúar, 2017}}</ref> Síðan þá hefur Kanada verið sjálfstætt og fullvalda ríki, þótt Bretadrottning sé áfram þjóðhöfðingi landsins.<ref>{{Cite web |last=Trepanier |first=Peter |year=2004 |title=Some Visual Aspects of the Monarchical Tradition |url=http://www.revparl.ca/27/2/27n2_04e_trepanier.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304002130/http://www.revparl.ca/27/2/27n2_04e_trepanier.pdf |archive-date=4. mars 2016 |access-date=10. febrúar, 2017 |website=[[Canadian Parliamentary Review]]}}</ref><ref name="bickerton">{{Cite book |title=Canadian Politics |url=https://archive.org/details/canadianpolitics0000unse_n9l0 |publisher=[[Broadview Press]] |year=2004 |isbn=978-1-55111-595-5 |editor-last=Bickerton |editor-first=James |edition=4th |pages=[https://archive.org/details/canadianpolitics0000unse_n9l0/page/250 250]–254, 344–347 |editor-last2=Gagnon |editor-first2=Alain}}</ref> Árið 1999 varð [[Núnavút]] þriðja sjálfstjórnarsvæði Kanada eftir nokkrar samningaviðræður við alríkisstjórnina.<ref>{{Cite journal |last=Légaré |first=André |year=2008 |title=Canada's Experiment with Aboriginal Self-Determination in Nunavut: From Vision to Illusion |journal=International Journal on Minority and Group Rights |volume=15 |issue=2–3 |pages=335–367 |doi=10.1163/157181108X332659 |jstor=24674996}}</ref> Á sama tíma urðu miklar samfélagslegar breytingar í Québec sem voru kallaðar [[Þögla byltingin]]. Fylkisstjórnin tók stjórn heilbrigðis- og menntamála í eigin hendur, en hún hafði áður verið í höndum kaþólsku kirkjunnar. Frjálslynd fylkisstjórn reyndi að færa þróunina í átt til stefnu alríkisstjórnarinnar. Átakalínur í stjórnmálum fylkisins mynduðust þá milli sambandssinna og aðskilnaðarsinna. Áriði 1970 hófu róttækir aðskilnaðarsinnar í [[Front de libération du Québec]] röð sprengjuárása og mannrána sem voru kölluð [[Októberkreppan]].<ref>{{Cite journal |last=Munroe |first=HD |year=2009 |title=The October Crisis Revisited: Counterterrorism as Strategic Choice, Political Result, and Organizational Practice |url=https://archive.org/details/terrorism-and-political-violence_april-june-2009_21_2/page/288 |journal=Terrorism and Political Violence |volume=21 |issue=2 |pages=288–305 |doi=10.1080/09546550902765623 |s2cid=143725040}}</ref> Árið 1976 tók fullveldisflokkurinn [[Parti Quebecois]] við völdum í fylkinu. Flokkurinn stóð fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu um aðskilnað Québec en yfir 60% íbúa reyndust andsnúnir því. Tilraunir til að sætta öndverðar skoðanir með [[Meech Lake-sáttmálinn|Meech Lake-sáttmálanum]] mistókust.<ref name="sorens">{{Cite journal |last=Sorens |first=J |date=December 2004 |title=Globalization, secessionism, and autonomy |url=https://archive.org/details/sim_electoral-studies_2004-12_23_4/page/727 |journal=Electoral Studies |volume=23 |issue=4 |pages=727–752 |doi=10.1016/j.electstud.2003.10.003}}</ref> Önnur þjóðaratkvæðagreiðsla var haldin 1995 þar sem tillagan var aftur felld en með mun minni mun: aðeins 50,6% voru á móti.<ref>{{Cite book |last=Schmid |first=Carol L. |url=https://books.google.com/books?id=JIuO9HmX_8QC&pg=PA112 |title=The Politics of Language: Conflict, Identity, and Cultural Pluralism in Comparative Perspective: Conflict, Identity, and Cultural Pluralism in Comparative Perspective |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=978-0-19-803150-5 |page=112}}</ref> Árið 1997 úrskurðaði [[Hæstiréttur Kanada]] að einhliða úrsögn úr sambandsríkinu væri andstæð stjórnarskrá landsins. Auk deilna um sjálfstæði Québec gekk Kanada í gegnum ýmis áföll á 9. og 10. áratug 20. aldar. Þar á meðal voru sprengingin í [[Air India flug 182|Air India flugi 182]] sem er stærsta fjöldamorðið í sögu landsins;<ref>{{Cite web |title=Commission of Inquiry into the Investigation of the Bombing of Air India Flight 182 |url=http://www.majorcomm.ca/en/termsofreference/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20080622063429/http://www.majorcomm.ca/en/termsofreference/ |archive-date=22. júní 2008 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Government of Canada}}</ref> [[blóðbaðið í École Polytechnique]] 1989 þar sem byssumaður réðist á kvenkyns nemendur skólans;<ref>{{Cite web |last=Sourour |first=Teresa K |year=1991 |title=Report of Coroner's Investigation |url=http://www.diarmani.com/Montreal_Coroners_Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228182645/http://www.diarmani.com/Montreal_Coroners_Report.pdf |archive-date=28. desember 2016 |access-date=8. mars 2017}}</ref> og [[Oka-kreppan]], átök við frumbyggja árið 1990.<ref>{{Cite news |year=2000 |title=The Oka Crisis |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |url=http://archives.cbc.ca/politics/civil_unrest/topics/99/ |access-date=23. maí 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804233458/http://archives.cbc.ca/politics/civil_unrest/topics/99/ |archive-date=4. ágúst 2011}}</ref><ref>{{Cite book |last=Roach |first=Kent |url=https://archive.org/details/september11conse00roac/page/15 |title=September 11: consequences for Canada |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2003 |isbn=978-0-7735-2584-9 |pages=[https://archive.org/details/september11conse00roac/page/15 15, 59–61, 194]}}</ref> Kanada tók þátt í [[Persaflóastríðið (1991)|Persaflóastríðinu]] 1990 og nokkrum friðargæsluverkefnum, þar á meðal [[UNPROFOR]]-verkefni [[NATO]] í [[Borgarastyrjöldin í Júgóslavíu|Júgóslavíu]].<ref>{{Cite journal |last1=Cohen |first1=Lenard J. |last2=Moens |first2=Alexander |year=1999 |title=Learning the lessons of UNPROFOR: Canadian peacekeeping in the former Yugoslavia |journal=[[Canadian Foreign Policy Journal]] |volume=6 |issue=2 |pages=85–100 |doi=10.1080/11926422.1999.9673175}}</ref> Kanada sendi herlið til [[Stríðið í Afganistan (2001–2021)|Afganistan]] 2001 en hafnaði þátttöku í [[Innrásin í Írak 2003|innrás Bandaríkjanna í Írak]] 2003.<ref>{{Cite journal |last1=Jockel |first1=Joseph T |last2=Sokolsky |first2=Joel B |year=2008 |title=Canada and the war in Afghanistan: NATO's odd man out steps forward |journal=[[Journal of Transatlantic Studies]] |volume=6 |issue=1 |pages=100–115 |doi=10.1080/14794010801917212 |s2cid=144463530}}</ref> Árið 2011 tók Kanada þátt í inngripum NATO inn í [[Borgarastyrjöldin í Líbíu|Borgarastyrjöldina í Líbíu]],<ref name="HehirMurray2013">{{Cite book |last1=Hehir |first1=Aidan |url=https://books.google.com/books?id=2TchAQAAQBAJ&pg=PT88 |title=Libya, the Responsibility to Protect and the Future of Humanitarian Intervention |last2=Murray |first2=Robert |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2013 |isbn=978-1-137-27396-3 |page=88}}</ref> og tók líka þátt í bardögum við [[Íslamska ríkið]] í Írak.<ref>{{Cite web |last=Juneau |first=Thomas |year=2015 |title=Canada's Policy to Confront the Islamic State |url=http://www.cgai.ca/canadas_policy_to_confront_the_islamic_state |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151211070017/http://www.cgai.ca/canadas_policy_to_confront_the_islamic_state |archive-date=11. desember 2015 |access-date=10. desember 2015 |publisher=[[Canadian Global Affairs Institute]]}}</ref> [[Kórónaveirufaraldurinn 2019-2021]] hófst í Kanada 27. janúar 2020 og olli víðtækri samfélags- og efnahagskreppu.<ref>{{cite web |title=Coronavirus disease (COVID-19) |url=https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/coronavirus-disease-covid-19.html |publisher=Government of Canada |year=2021 |access-date=2021-06-09 |archive-date=2021-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613213135/https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/coronavirus-disease-covid-19.html |url-status=dead }}</ref> Í febrúar 2022 nýtti þingið sér neyðarlög sem voru samþykkt 1988 gegn mótmælum vörubílstjóra og fleiri gegn [[COVID-19]]-takmörkunum í landinu. Atvinnulíf í miðborg Ottawa var lamað. Nær 200 voru handteknir, sektaðir og vörubílar gerðir upptækir. == Landfræði == [[Mynd:Moraine Lake 17092005.jpg|350px|thumbnail|Hin mikilfenglegu [[Kanadísku klettafjöllin|kanadísku Klettafjöll]]]] Kanada nær yfir norðurhluta [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Það á landamæri að [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] í suðri og í norðvestri ([[Alaska]]). Landið nær úthafa á milli, frá [[Atlantshaf]]i og [[Davissund]]i í austri til [[Kyrrahaf]]s í vestri og af því er kjörorð landsins dregið. Í norðri eru svo [[Beauforthaf]] og [[Norðuríshaf|Norður-Íshaf]]. Síðan [[1925]] hefur Kanada átt tilkall til hluta norðurheimskautssvæðisins á milli 60. og 141. lengdargráðu vestur, það er að segja tilkall Kanada til þess landsvæðis nær alveg upp að [[Norðurpóllinn|Norðurpól]]. Nyrsta byggð Kanada (og heimsins) er kanadíska herstöðin ''Alert'' á norðurenda Ellesmereeyjar — breiddargráða 82,5°N — aðeins 834 kílómetra frá Norðurpólnum. Kanada er næststærsta land í heiminum að flatarmáli, á eftir [[Rússland]]i, og nær yfir um 41% heimsálfunnar Norður-Ameríku. Hins vegar er stór hluti Kanada á [[norðurheimskaut|norðurheimskautssvæðinu]] og það er því aðeins fjórða stærsta land heimsins, á eftir [[Rússland]]i, [[Kína]] og Bandaríkjum Norður-Ameríku, ef horft er til byggilegs lands. Þéttleiki byggðar er aðeins um 3,2 manns á ferkílómetra, sem er mjög lítið samanborið við önnur lönd. Til samanburðar má þó geta að þéttleiki byggðar á Íslandi er mjög svipaður. Áttatíu prósent íbúa Kanada búa innan við 200 kílómetra frá landamærum Bandaríkjanna, þar sem [[Temprað belti|loftslag er temprað]] og land vel fallið til ræktunar. Þéttbýlasta svæði landsins er lægðin sem afmarkast af [[Stóru vötnin|Vötnunum miklu]] og [[Saint Lawrence fljót|Saint Lawrence fljóti]] að austan. Fyrir norðan þetta svæði er hinn víðfeðmi [[kanadíski skjöldur]], en hann er lag úr mjög fornu bergi, sem er jökulsorfið eftir [[Wisconsin jökull|síðustu ísöld]]. Ofan á þessu berglagi liggur nú þunnt, steinefnaríkt jarðvegslag, sundurskorið af vötnum og ám, en yfir 60% af stöðuvötnum heims eru í Kanada. Kanadíski skjöldurinn umlykur [[Hudsonflói|Hudsonflóa]]. [[File:Peggy&#039;s Cove, Halifax.jpg|thumb|Peggys Cove, Halifax.]] Kanadíski skjöldurinn nær að strönd Atlantshafs við [[Labrador]], fastalandshluta fylkisins [[Nýfundnaland og Labrador|Nýfundnalands og Labrador]]. Eyjan [[Nýfundnaland]], austasti hluti Norður-Ameríku, er við mynni [[Saint Lawrenceflói|Saint Lawrenceflóa]], sem er heimsins stærsti árós, og það landsvæði þar sem Evrópubúar námu fyrst land. [[Atlantshafsfylki]]n skaga til austurs sunnan við suðurströnd Saint Lawrenceflóa, milli flóans í norðri og [[Atlantshaf]]s í suðri. [[Fundyflói|Fundyflóa]], sem gengur inn úr Atlantshafi til norðausturs skilur að fylkin [[Nýja-Brúnsvík|Nýju-Brúnsvík]] og [[Nova Scotia]]. Þar eru mestu [[sjávarföll|sjávarfallabreytingar]] (munur [[flóð]]s og [[fjara|fjöru]]) í heimi. Minnsta fylki Kanada er [[Eyja Játvarðs prins]]. Vestur við Ontaríó eru hinar breiðu og flötu [[Slétturnar miklu|kanadísku sléttur]], sem ná yfir fylkin [[Manitóba]], [[Saskatchewan]] og [[Alberta (fylki)|Alberta]],og allt að [[Klettafjöll|Klettafjöllum]], en þau liggja á milli fylkjanna Alberta og [[Breska-Kólumbía|Bresku-Kólumbíu]]. Gróðurfar í norðurhluta Kanada breytist eftir því sem norðar dregur úr [[barrskógabelti|barrskógum]] yfir í [[freðmýri]] nyrst. Norðan við fastaland Kanada er [[Kanadíski eyjaklasinn|geysilegur eyjaklasi]], þar sem er að finna nokkrar af stærstu eyjum jarðar: [[Baffinsland]], [[Ellesmere-eyja]], [[Viktoríueyja (Kanada)|Viktoríu-eyja]] o.fl.. [[Júkon-fljót]] og [[Mackenziefljót]] eru stórfljót í norðurhluta landsins. Kanada er þekkt fyrir kalt loftslag. Vetur getur verið óvæginn víða í landinu, með hættu á [[hríðarbylur|hríðarbyljum]] og hitastigi niður undir -50&nbsp;°C í nyrstu hlutum þess. Strandfylkið Breska-Kólumbía er undantekning frá þessu og nýtur mun mildari vetra en aðrar hlutar landsins, vegna nálægðar við hlýrri sjó. Á þéttbýlustu svæðunum er sumarhitinn allt frá því að teljast mildur upp í að vera frekar hár. Sumarhiti í [[Montréal]] getur náð vel yfir 30&nbsp;°C en í [[Iqaluit]] í [[Núnavút]] allt að 15&nbsp;°C. Í [[Vancouver]] er hitastig yfirleitt á milli 0 til 25&nbsp;°C allt árið um kring, en á sléttunum miklu fer það allt niður í -40&nbsp;°C á veturna og upp í 35&nbsp;°C á sumrin. Nokkrir tugir [[Listi yfir þjóðgarða í Kanada|þjóðgarða eru í Kanada]] og var sá fyrsti stofnaður árið 1885. ==Stjórnmál== Kanada býr við „[[Lýðræðisvísitalan|fullt lýðræði]]“<ref>{{Cite web |title=Democracy Index 2017 |url=https://www.eiu.com/topic/democracy-index |access-date=29. nóvember 2017 |publisher=The Economist Intelligence Unit}}</ref> þar sem er rík hefð fyrir [[frjálslyndisstefna|frjálslyndi]],<ref name="WesthuesWharf2014">{{Cite book |last1=Westhues |first1=Anne |url=https://books.google.com/books?id=chTaAgAAQBAJ&pg=PA10 |title=Canadian Social Policy: Issues and Perspectives |last2=Wharf |first2=Brian |publisher=Wilfrid Laurier University Press |year=2014 |isbn=978-1-55458-409-3 |pages=10–11}}</ref> [[jafnréttisstefna|jafnrétti]]<ref name="BickertonGagnon2009">{{Cite book |last1=Bickerton |first1=James |url=https://books.google.com/books?id=1jd6oqRHxLYC&pg=PA56 |title=Canadian Politics |last2=Gagnon |first2=Alain |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=978-1-4426-0121-5 |page=56}}</ref> og [[hófsemdarstefna|hófsemd]]<ref name="Johnson2016">{{Cite book |last=Johnson |first=David |url=https://books.google.com/books?id=I_HzDQAAQBAJ&pg=PA13 |title=Thinking Government: Public Administration and Politics in Canada |publisher=University of Toronto Press |year=2016 |isbn=978-1-4426-3521-0 |edition=4th |pages=13–23}}</ref> í stefnumálum stjórnmálaflokka. Áhersla á [[félagslegt réttlæti]] hefur verið einkenni á kanadískum stjórnmálum.<ref name="Fierlbeck2006">{{Cite book |last=Fierlbeck |first=Katherine |url=https://books.google.com/books?id=0bZBHlF4V8EC&pg=PA87 |title=Political Thought in Canada: An Intellectual History |publisher=University of Toronto Press |year=2006 |isbn=978-1-55111-711-9 |page=87}}</ref> Einkunnarorð ríkisstjórnar Kanada eru „[[friður, regla og góð stjórn]]“.<ref name="DixonScheurell2016">{{Cite book |last1=Dixon |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=npzDCwAAQBAJ&pg=PA48 |title=Social Welfare in Developed Market Countries |last2=P. Scheurell |first2=Robert |date=17. mars 2016 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-36677-5 |page=48}}</ref><ref name="Boughey2017">{{Cite book |last=Boughey |first=Janina |url=https://books.google.com/books?id=dgK-DgAAQBAJ&pg=PA105 |title=Human Rights and Judicial Review in Australia and Canada: The Newest Despotism? |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2017 |isbn=978-1-5099-0788-5 |page=105}}</ref> Kanadísk stjórnmál einkennast af tveimur breiðum miðjuflokkum, [[Frjálslyndi flokkurinn (Kanada)|Frjálslynda flokknum]] og [[Íhaldsflokkurinn (Kanada)|Íhaldsflokknum]] sem báðir stunda málamiðlunarstjórnmál. Frjálslyndi flokkurinn er hinn hefðbundni valdaflokkur og skilgreinir sig [[miðjustefna|á miðjunni]], meðan Íhaldsflokkurinn skilgreinir sig [[hægristefna|til hægri]]. [[Nýi lýðræðisflokkurinn]] er sósíaldemókratískur flokkur sem skilgreinir sig [[vinstristefna|til vinstri]]. Flokkar yst á hægri og vinstri vængnum hafa aldrei verið áberandi í kanadískum stjórnmálum.<ref>{{Cite journal |last1=Ambrose |first1=Emma |last2=Mudde |first2=Cas |year=2015 |title=Canadian Multiculturalism and the Absence of the Far Right |journal=Nationalism and Ethnic Politics |volume=21 |issue=2 |pages=213–236 |doi=10.1080/13537113.2015.1032033 |s2cid=145773856}}</ref><ref>{{Cite news |last=Taub |first=Amanda |date=27. júní 2017 |title=Canada's Secret to Resisting the West's Populist Wave |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2017/06/27/world/canada/canadas-secret-to-resisting-the-wests-populist-wave.html}}</ref> Í [[Alríkiskosningarnar í Kanada 2019|alríkiskosningunum 2019]] voru fimm flokkar kosnir á þing; Frjálslyndi flokkurinn sem myndaði minnihlutastjórn, Íhaldsflokkurinn sem er hinn opinberi stjórnarandstöðuflokkur, Nýi lýðræðisflokkurinn, [[Bloc Québécois]] og [[Græningjar (Kanada)|Græningjar]]. Í Kanada er [[þingræði]] og [[þingbundin konungsstjórn]] þar sem [[konungur Kanada]] er undirstaða framkvæmdavalds, löggjafarvalds og dómsvalds.<ref>{{Cite web |date=29. mars 1867 |title=Constitution Act, 1867: Preamble |url=http://www.solon.org/Constitutions/Canada/English/ca_1867.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203024121/http://www.solon.org/Constitutions/Canada/English/ca_1867.html |archive-date=3. febrúar 2010 |access-date=23. maí 2011 |publisher=[[Queen's Printer]]}}</ref><ref>{{Cite news |last=Smith |first=David E |date=10. júní 2010 |title=The Crown and the Constitution: Sustaining Democracy? |page=6 |work=The Crown in Canada: Present Realities and Future Options |publisher=[[Queen's University at Kingston|Queen's University]] |url=http://www.queensu.ca/iigr/conf/ConferenceOnTheCrown/CrownConferencePapers/The_Crown_and_the_Constitutio1.pdf |archive-url=https://www.webcitation.org/5qXvz463C?url=http://www.queensu.ca/iigr/conf/ConferenceOnTheCrown/CrownConferencePapers/The_Crown_and_the_Constitutio1.pdf |archive-date=17. júní 2010}}</ref><ref name="MacLeod16">{{Cite book |last=MacLeod |first=Kevin S |url=http://canadiancrown.gc.ca/DAMAssetPub/DAM-CRN-jblDmt-dmdJbl/STAGING/texte-text/crnMpls_1336157759317_eng.pdf?WT.contentAuthority=4.4.4 |title=A Crown of Maples |publisher=Queen's Printer for Canada |year=2012 |isbn=978-0-662-46012-1 |edition=2nd |page=16 |author-link=Kevin S. MacLeod |access-date=8. mars 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204231448/http://canadiancrown.gc.ca/DAMAssetPub/DAM-CRN-jblDmt-dmdJbl/STAGING/texte-text/crnMpls_1336157759317_eng.pdf?WT.contentAuthority=4.4.4 |archive-date=4. febrúar 2016}}</ref> [[Karl 3. Bretakonungur]] er núverandi einvaldur Kanada, auk 14 annarra ríkja í [[samveldið|samveldinu]] og í hverju fylki Kanada. Samt er um tvær aðskildar stofnanir að ræða: bresku og kanadísku krúnurnar.<ref name="Johnson2018">{{Cite book |last=Johnson |first=David |url=https://books.google.com/books?id=z2WHDgAAQBAJ&pg=PT196 |title=Battle Royal: Monarchists vs. Republicans and the Crown of Canada |date=2018 |publisher=Dundurn Press |isbn=978-1-4597-4015-0 |page=196}}</ref> Fulltrúi drottningar er [[yfirlandstjóri Kanada]] sem hún skipar samkvæmt ráði [[forsætisráðherra Kanada]] til að sinna skyldum hennar í landinu.<ref>{{Cite web |title=The Governor General of Canada: Roles and Responsibilities |url=http://gg.ca/document.aspx?id=3 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Queen's Printer |archive-date=2018-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915122338/http://gg.ca/document.aspx?id=3 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=ATi5R5XNb2MC&pg=PA54 |title=Commonwealth public administration reform 2004 |publisher=Commonwealth Secretariat |year=2004 |isbn=978-0-11-703249-1 |pages=54–55}}</ref> Þótt konungsvaldið sé þannig innbyggt í stjórnkerfi Kanada er hlutverk einvaldsins í reynd táknrænt.<ref name="MacLeod16" /><ref name="Forseyp1">{{Cite book |last=Forsey |first=Eugene |url=http://www2.parl.gc.ca/sites/lop/aboutparliament/forsey/PDFs/How_Canadians_Govern_Themselves-6ed.pdf |title=How Canadians Govern Themselves |publisher=Queen's Printer |year=2005 |isbn=978-0-662-39689-5 |edition=6th |pages=1, 16, 26 |author-link=Eugene Forsey |access-date=23. maí 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091229155255/http://www2.parl.gc.ca/Sites/LOP/AboutParliament/Forsey/PDFs/How_Canadians_Govern_Themselves-6ed.pdf |archive-date=29. desember 2009}}</ref><ref name="Montpetit">{{Cite web |last1=Marleau |first1=Robert |last2=Montpetit |first2=Camille |title=House of Commons Procedure and Practice: Parliamentary Institutions |url=http://www.parl.gc.ca/MarleauMontpetit/DocumentViewer.aspx?DocId=1001&Lang=E&Print=2&Sec=Ch01&Seq=5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828112251/http://www.parl.gc.ca/MarleauMontpetit/DocumentViewer.aspx?DocId=1001&Lang=E&Print=2&Sec=Ch01&Seq=5 |archive-date=28. ágúst 2011 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Queen's Printer}}</ref> [[Ríkisstjórn Kanada]] fer með framkvæmdavaldið og ber ábyrgð gagnvart [[Fulltrúaþing Kanada|fulltrúaþinginu]]. Forsætisráðherra Kanada velur ráðherra í ríkisstjórnina og er [[stjórnarleiðtogi]].<ref>{{Cite web |last=Edwards |first=Peter |date=4. nóvember 2015 |title='A cabinet that looks like Canada:' Justin Trudeau pledges government built on trust |url=https://www.thestar.com/news/canada/2015/11/04/new-government-to-be-sworn-in-today.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170128075156/https://www.thestar.com/news/canada/2015/11/04/new-government-to-be-sworn-in-today.html |archive-date=28. janúar 2017 |website=Toronto Star}}</ref> Einvaldurinn eða fulltrúi hans geta ef upp kemur [[stjórnarkreppa]] farið með vald sitt án þess að ráðgast við ríkisstjórnina.<ref name="Forseyp1" /> Landstjórinn skipar forsætisráðherra sem oftast er leiðtogi þess stjórnmálaflokks sem hefur traust meirihluta þingfulltrúa.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=David |url=https://archive.org/details/thinkinggovernme02ndjohn/page/134 |title=Thinking government: public sector management in Canada |publisher=University of Toronto Press |year=2006 |isbn=978-1-55111-779-9 |edition=2nd |pages=[https://archive.org/details/thinkinggovernme02ndjohn/page/134 134–135, 149]}}</ref> Skrifstofa forsætisráðherra er þannig valdamesta stofnun ríkisins. Þaðan kemur megnið af lagafrumvörpum þingsins og þaðan koma tilnefningar til yfirlandstjóra, varalandstjóra, ráðherra, dómara og yfirmanna [[krúnustofnanir Kanada|krúnustofnana Kanada]] sem drottningin skipar.<ref name="Forseyp1" /> Leiðtogi þess flokks sem hlýtur næstflest sæti á þingi í kosningum er venjulega kallaður leiðtogi opinberrar stjórnarandstöðu sem á að veita stjórninni aðhald.<ref>{{Cite web |title=The Opposition in a Parliamentary System |url=http://www.parl.gc.ca/Content/LOP/researchpublications/bp47-e.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125122354/http://www2.parl.gc.ca/content/lop/researchpublications/bp47-e.htm |archive-date=25. nóvember 2010 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Library of Parliament}}</ref> Allir 338 þingfulltrúar á [[fulltrúaþing Kanada|fulltrúaþingi Kanada]] eru kjörnir með einföldum meirihluta í [[kjördæmaskipan Kanada|einmenningskjördæmum]]. Landstjórinn boðar til [[kosningar í Kanada|kosninga]], annað hvort samkvæmt ráði forsætisráðherra eða ef [[vantraust]] á stjórnina er samþykkt á þinginu.<ref>{{Cite web |title=About Elections and Ridings |url=http://www.lop.parl.gc.ca/parlinfo/Compilations/ElectionsAndRidings.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224103929/http://www.lop.parl.gc.ca/parlinfo/Compilations/ElectionsAndRidings.aspx |archive-date=24. desember 2016 |access-date=3. september 2016 |publisher=Library of Parliament}}</ref><ref>{{Cite web |last1=O'Neal |first1=Brian |last2=Bédard |first2=Michel |last3=Spano |first3=Sebastian |date=April 11, 2011 |title=Government and Canada's 41st Parliament: Questions and Answers |url=http://www.parl.gc.ca/Content/LOP/ResearchPublications/2011-37-e.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522071714/http://www.parl.gc.ca/Content/LOP/ResearchPublications/2011-37-e.htm |archive-date=22. maí 2011 |access-date=2. júní 2011 |publisher=[[Library of Parliament]]}}</ref> [[Stjórnarskrárlögin 1982]] gera ráð fyrir að ekki líði meira en fimm ár milli kosninga, en [[Kosningalög Kanada]] kveða á um fjögurra ára kjörtímabil með föstum kjördegi í október. Í [[öldungadeild Kanada]] sitja 105 fulltrúar sem skipaðir eru á grundvelli landfræðilegrar skiptingar og sitja til 75 ára aldurs.<ref>{{Cite book |last1=Griffiths |first1=Ann L. |url=https://books.google.com/books?id=GytLtJacxY8C&pg=PA116 |title=Handbook of Federal Countries |last2=Nerenberg |first2=Karl |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2003 |isbn=978-0-7735-7047-4 |page=116}}</ref> Þar sem Kanada er sambandríki skiptist stjórnvaldsábyrgðin milli alríkisstjórnarinnar og fylkjanna tíu. [[Fylkisþing Kanada]] sitja í einni deild og vinna á sama hátt og fulltrúadeildin.<ref name="Montpetit" /> Sjálfstjórnarsvæðin hafa líka hvert sitt þing, en þau eru ekki fullvalda og hafa færri hlutverk en fylkin.<ref>{{Cite web |year=2010 |title=Difference between Canadian Provinces and Territories |url=http://www.pco-bcp.gc.ca/aia/index.asp?lang=eng&page=provterr&doc=difference-eng.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20151201135354/http://pco-bcp.gc.ca/aia/index.asp?lang=eng&page=provterr&doc=difference-eng.htm |archive-date=December 1, 2015 |access-date=November 23, 2015 |publisher=Intergovernmental Affairs Canada}}</ref> Svæðisþingin eru líka ólíkt uppbyggð.<ref>{{Cite web |year=2008 |title=Differences from Provincial Governments |url=http://www.assembly.gov.nt.ca/visitors/what-consensus/differences-provincial-governments |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203044824/http://www.assembly.gov.nt.ca/visitors/what-consensus/differences-provincial-governments |archive-date=3. febrúar 2014 |access-date=30. janúar 2014 |publisher=Legislative Assembly of the Northwest Territories}}</ref> [[Kanadabanki]] er [[seðlabanki]] landsins. [[Hagstofa Kanada]] gefur út gögn sem [[fjármálaráðherra Kanada]] og [[iðnaðarráðherra Kanada]] nýta sér við áætlanagerð og mótun efnahagsstefnu.<ref>{{Cite web |year=2014 |title=About |url=https://www.statcan.gc.ca/about-apercu/mandate-mandat-eng.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115144515/http://statcan.gc.ca/about-apercu/mandate-mandat-eng.htm |archive-date=15. janúar 2015 |access-date=8. mars 2017 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Kanadabanki hefur einkarétt á seðlaútgáfu [[kanadadalur|kanadadals]],<ref name="GilbertHelleiner2003">{{Cite book |last1=Gilbert |first1=Emily |url=https://books.google.com/books?id=gnWGfLxm4L8C&pg=PA39 |title=Nation-States and Money: The Past, Present and Future of National Currencies |last2=Helleiner |first2=Eric |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-1-134-65817-6 |page=39}}</ref> en [[Konunglega kanadíska myntsláttan]] sér um útgáfu [[mynt]]arinnar.<ref name="CuhajMichael2011">{{Cite book |last1=Cuhaj |first1=George S. |url=https://books.google.com/books?id=ZheUkxvWhs8C&pg=PT4 |title=Coins of the World: Canada |last2=Michael |first2=Thomas |publisher=[[Krause Publications]] |year=2011 |isbn=978-1-4402-3129-2 |page=4}}</ref> ===Stjórnsýslueiningar=== {{Sjá einnig|Kanadísk fylki og sjálfstjórnarsvæði}} [[Mynd:Political map of Canada.png|thumbnail|Kanadísk fylki og sjálfstjórnarsvæði.]] Kanada er sambandsríki tíu [[fylki|fylkja]] og þriggja [[sjálfstjórnarsvæði|sjálfstjórnarsvæða]]. Þessi svæði eru oft flokkuð í [[héruð Kanada|fjögur héruð]]: [[Vestur-Kanada]], [[Mið-Kanada]], [[Atlantshafsfylkin]] og [[Norður-Kanada]] ([[Austur-Kanada]] er notað yfir bæði Mið-Kanada og Atlantshafsfylkin).<ref name="HamelKeil2015">{{Cite book |last1=Hamel |first1=Pierre |url=https://books.google.com/books?id=rB-NBgAAQBAJ&pg=PA81 |title=Suburban Governance: A Global View |last2=Keil |first2=Roger |publisher=University of Toronto Press |year=2015 |isbn=978-1-4426-6357-2 |page=81}}</ref> Fylkin hafa meiri sjálfstjórn en sjálfstjórnarsvæðin og bera ábyrgð á félagslegri þjónustu eins og heilsugæslu, menntun og félagsaðstoð.<ref>{{Cite book |last1=Doern |first1=G. Bruce |url=https://books.google.com/books?id=FBXaFRZtKJsC&pg=RA1-PA1976 |title=Canadian Public Budgeting in the Age of Crises: Shifting Budgetary Domains and Temporal Budgeting |last2=Maslove |first2=Allan M. |last3=Prince |first3=Michael J. |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2013 |isbn=978-0-7735-8853-0 |page=1}}</ref> Samanlagt eru tekjur fylkjanna meiri en tekjur alríkisstjórnarinnar, sem er einstakt meðal sambandsríkja í heiminum. Alríkisstjórnin getur notað sínar tekjur til að framkvæma stefnu sína í fylkjunum, eins og til dæmis [[kanadísku heilsulögin]] frá 1984. Fylkin geta sagt sig frá stefnunni, en gera það sjaldnast. Alríkisstjórnin notar [[jöfnunargreiðslur]] til að jafna aðstöðu fylkjanna. <ref>{{Cite book |last1=Clemens |first1=Jason |url=https://books.google.com/books?id=yc6RakXxLy0C&pg=PA8 |title=Beyond Equalization: Examining Fiscal Transfers in a Broader Context |last2=Veldhuis |first2=Niels |publisher=[[Fraser Institute]] |year=2012 |isbn=978-0-88975-215-3 |page=8}}</ref> Helsti munurinn á fylki og sjálfstjórnarsvæði er að völd fylkjanna koma frá Stjórnarskrá Kanada, meðan stjórnir sjálfstjórnarsvæða fá sín völd frá [[Kanadíska þingið|kanadíska þinginu]].<ref name="OliverMacklem2017a">{{Cite book |last1=Oliver |first1=Peter |url=https://books.google.com/books?id=ulsvDwAAQBAJ&pg=PA498 |title=The Oxford Handbook of the Canadian Constitution |last2=Macklem |first2=Patrick |last3=Des Rosiers |first3=Nathalie |publisher=Oxford University Press |year=2017 |isbn=978-0-19-066482-4 |pages=498–499}}</ref> Samkvæmt stjórnarskránni deilir alríkisstjórnin völdum með fylkjunum.<ref name="Meligrana2004">{{Cite book |last=Meligrana |first=John |url=https://books.google.com/books?id=uL9hLqPSdi0C&pg=PA75 |title=Redrawing Local Government Boundaries: An International Study of Politics, Procedures, and Decisions |publisher=UBC Press |year=2004 |isbn=978-0-7748-0934-4 |page=75}}</ref> Þar sem skipting valds milli alríkisstjórnar og fylkja er skilgreind í stjórnarskránni þurfa allar breytingar á henni að fara gegnum stjórnarskrárbreytingarferli, en þingið getur einhliða breytt völdum sjálfstjórnarsvæðanna.<ref name="Nicholson1979">{{Cite book |last=Nicholson |first=Norman L. |url=https://books.google.com/books?id=Ek7cloNk3E8C&pg=PA174 |title=The boundaries of the Canadian Confederation |publisher=McGill-Queen's University Press |year=1979 |isbn=978-0-7705-1742-7 |pages=174–175}}</ref> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align: center;" |+ Fylki Kanada |- ! scope="col" colspan="2" rowspan="2" | Fylki og<br />skammstöfun ! scope="col" colspan="2" | Borgir ! scope="col" rowspan="2" | Aðild að<br />{{shy|sambands|ríkinu}} ! scope="col" rowspan="2" | Manntal<br />(2021)<ref name=StatCan2021>{{cite web |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101 |title=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories |publisher=[[Statistics Canada]] |date=October 11, 2022 |access-date=October 11, 2022 |url-status=live |archive-date=February 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220209134802/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101}}</ref> ! scope="col" rowspan="2" | Stærð<br />(km²) |- ! scope="col" | {{Shy|Höfuð|borg}} ! scope="col" | Stærsta borg |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Alberta}} | AB | [[Edmonton]] | [[Calgary]] | {{dts|1905-09-01}} | {{right|4.262.635}} | {{right|661.848}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Breska-Kólumbía}}<br />{{small|{{nobold|(British Columbia)}}}} | BC | [[Viktoría (Bresku-Kólumbíu)|Viktoría]] | [[Vancouver]] | {{dts|1871-07-20}} | {{right|5.000.879}} | {{right|944.735}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Eyja Játvarðs prins}}<br />{{small|{{nobold|(Prince Edward Island)}}}} | PE | colspan="2" | [[Charlottetown]] | {{dts|1873-07-01}} | {{right|154.331}} | {{right|5.660}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Manitóba}}<br />{{small|{{nobold|(Manitoba)}}}} | MB | colspan="2" | [[Winnipeg]] | {{dts|1870-07-15}} | {{right|1.342.153}} | {{right|647.797}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Nova Scotia}}<br />{{small|{{nobold|(eða ''Nýja-Skotland'')}}}} | NS | colspan="2" | [[Halifax (Nova Scotia)|Halifax]] | {{dts|1867-07-01}} | {{right|969.383}} | {{right|55.284}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Nýfundnaland og Labrador}}<br />{{small|{{nobold|(Newfoundland and Labrador)}}}} | NL | colspan="2" | [[St. John's (Nýfundnalandi og Labrador)|St. John's]] | {{dts|1949-03-31}} | {{right|510.550}} | {{right|405.212}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Nýja-Brúnsvík}}<br />{{small|{{nobold|(New Brunswick)}}}} | NB | [[Fredericton]] | [[Moncton]] | rowspan="3" |{{dts|1867-07-01}} | {{right|775.610}} | {{right|72.908}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Ontaríó}}<br />{{small|{{nobold|(Ontario)}}}} | ON | colspan="2" | [[Torontó]] | {{right|14.223.942}} | {{right|1.076.395}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Québec}}<br />{{small|{{nobold|(Quebec)}}}} | QC | [[Québecborg]] | [[Montréal]] | {{right|8.501.833}} | {{right|1.542.056}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Saskatchewan}} | SK | [[Regina]] | [[Saskatoon]] | {{dts|1905-09-01}} | {{right|1.132.505}} | {{right|651.036}} |- class="sortbottom" ! scope="row" colspan="5" | {{right|Alls}} ! {{right|{{nts|36873821}}}} ! {{right|{{nts|6062931}}}} |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align: center;" |+ Sjálfstjórnarsvæði Kanada |- ! scope="col" colspan="2" rowspan="2" | Svæði og<br />skammstöfun ! scope="col" colspan="2" | Borgir ! scope="col" rowspan="2" | Aðild að<br />{{shy|sambands|ríkinu}} ! scope="col" rowspan="2" | Manntal<br />(2021)<ref name=StatCan2021 /> ! scope="col" rowspan="2" | Stærð<br />(km²) |- ! scope="col" | {{Shy|Höfuð|borg}} ! scope="col" | Stærsta borg |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Júkon}}<br />{{small|{{nobold|(Yukon)}}}} | YT | colspan="2" | [[Whitehorse]] | {{dts|1898-06-13}} | {{right|40.232}} | {{right|482.443}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Norðvesturhéruðin}}<br />{{small|{{nobold|(Northwest Territories)}}}} | NT | colspan="2" | [[Yellowknife]] | {{dts|1870-07-15}} | {{right|41.070}} | {{right|1.346.106}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Núnavút}}<br />{{small|{{nobold|(Nunavut)}}}} | NU | colspan="2" | [[Iqaluit]] | {{dts|1999-04-01}} | {{right|36.858}} | {{right|2.093.190}} |- class="sortbottom" ! scope="row" colspan="5" | {{right|Alls}} ! {{right|{{nts|118160}}}} ! {{right|{{nts|3921739}}}} |} ==Efnahagslíf== [[File:Toronto (15085972212).jpg|thumb|right|Fjármálahverfið í Torontó er önnur stærsta fjármálamiðstöð í Norður-Ameríku og í sjöunda sæti á heimsvísu.]] Kanada var [[Listi yfir lönd eftir vergri landsframleiðslu (KMJ)|10. stærsta hagkerfi heims]] árið 2018, með um það bil 1,73 billjónir bandaríkjadala verga landsframleiðslu.<ref name="GDP IMF">{{Cite web |date=April 2, 2019 |title=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=44&pr.y=11&sy=2018&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C668%2C914%2C672%2C612%2C946%2C614%2C137%2C311%2C546%2C213%2C962%2C911%2C674%2C314%2C676%2C193%2C548%2C122%2C556%2C912%2C678%2C313%2C181%2C419%2C867%2C513%2C682%2C316%2C684%2C913%2C273%2C124%2C868%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C836%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C624%2C278%2C522%2C692%2C622%2C694%2C156%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C565%2C924%2C283%2C233%2C853%2C632%2C288%2C636%2C293%2C634%2C566%2C238%2C964%2C662%2C182%2C960%2C359%2C423%2C453%2C935%2C968%2C128%2C922%2C611%2C714%2C321%2C862%2C243%2C135%2C248%2C716%2C469%2C456%2C253%2C722%2C642%2C942%2C643%2C718%2C939%2C724%2C734%2C576%2C644%2C936%2C819%2C961%2C172%2C813%2C132%2C726%2C646%2C199%2C648%2C733%2C915%2C184%2C134%2C524%2C652%2C361%2C174%2C362%2C328%2C364%2C258%2C732%2C656%2C366%2C654%2C144%2C336%2C146%2C263%2C463%2C268%2C528%2C532%2C923%2C944%2C738%2C176%2C578%2C534%2C537%2C536%2C742%2C429%2C866%2C433%2C369%2C178%2C744%2C436%2C186%2C136%2C925%2C343%2C869%2C158%2C746%2C439%2C926%2C916%2C466%2C664%2C112%2C826%2C111%2C542%2C298%2C967%2C927%2C443%2C846%2C917%2C299%2C544%2C582%2C941%2C474%2C446%2C754%2C666%2C698&s=NGDPD&grp=0&a=#cs120 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> Kanada er eitt af [[spillingarvísitalan|minnst spilltu löndum heims]],<ref name="RotbergCarment2018">{{Cite book |last1=Rotberg |first1=Robert I. |url=https://books.google.com/books?id=ujOoDwAAQBAJ&pg=PT12 |title=Canada's Corruption at Home and Abroad |last2=Carment |first2=David |publisher=Taylor & Francis |year=2018 |isbn=978-1-351-57924-7 |page=12}}</ref> og er ein af helstu verslunarþjóðum heims, með mjög [[alþjóðavæðing|alþjóðavætt]] hagkerfi.<ref>{{Cite web |date=17. apríl 2008 |title=Latest release |url=http://www.wto.org/english/news_e/pres08_e/pr520_e.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605043028/http://www.wto.org/english/news_e/pres08_e/pr520_e.htm |archive-date=5. júní 2011 |publisher=World Trade Organization |access-date=23. maí 2011}}</ref><ref>{{Cite web |title=Index of Globalization 2010 |url=http://globalization.kof.ethz.ch/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531222435/http://globalization.kof.ethz.ch/ |archive-date=31. maí 2012 |access-date=22. maí 2012 |publisher=KOF}}</ref> Hagkerfi Kanada er [[blandað hagkerfi]] sem situr hærra á lista yfir lönd eftir [[vísitala efnahagsfrelsis|vísitölu efnahagsfrelsis]] en bæði Bandaríkin og öll Evrópuríkin,<ref>{{Cite web |year=2013 |title=Index of Economic Freedom |url=http://www.heritage.org/Index/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130629215405/http://www.heritage.org/index/ |archive-date=29. júní 2013 |access-date=27. júní 2013 |publisher=[[The Heritage Foundation]] and [[The Wall Street Journal]]}}</ref> og tekjujöfnuður er tiltölulega mikill.<ref>{{Cite web |last=Kay |first=Jonathan |date=13. desember 2012 |title=Jonathan Kay: The Key to Canada's Economic Advantage Over the United States? Less Income Inequality |url=http://news.nationalpost.com/full-comment/jonathan-kay-the-key-to-canadas-economic-advantage-over-the-united-states-less-income-inequality |url-status=live |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515131854/http%3A//news.nationalpost.com/full%2Dcomment/jonathan%2Dkay%2Dthe%2Dkey%2Dto%2Dcanadas%2Deconomic%2Dadvantage%2Dover%2Dthe%2Dunited%2Dstates%2Dless%2Dincome%2Dinequality |archive-date=2016-05-15 |website=[[National Post]] |access-date=2021-06-21 }}</ref> Meðalráðstöfunartekjur í Kanada eru töluvert hærri en meðaltal OECD-ríkja.<ref name="OECDBLI">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=GEIoDwAAQBAJ&pg=PP3 |title=Better Policies Policies for Stronger and More Inclusive Growth in Canada |date=16. júní 2017 |publisher=OECD |isbn=978-92-64-27794-6 |pages=3–}}</ref> [[Kauphöllin í Torontó]] er níunda stærsta kauphöll heims, með yfir 1.500 fyrirtæki á skrá og samanlagða fjárfestingu upp á meira en 2 billjón bandaríkjadali.<ref>{{Cite web |title=Monthly Reports |url=https://www.world-exchanges.org/our-work/statistics |publisher=World Federation of Exchanges}}. Nóvember 2018.</ref> Árið 2018 var heildarvelta kanadíska hagkerfisins með vörur og þjónustu 1,5 billjón kanadadalir.<ref name=econ/> Útflutningur var yfir 585 billjón kanadadalir, og innflutningur yfir 607 billjón dalir, þar af 391 frá Bandaríkjunum.<ref name="econ">{{Cite journal |year=2019 |title=Canada's State of Trade 2019 |url=https://www.international.gc.ca/gac-amc/publications/economist-economiste/state_of_trade-commerce_international-2019.aspx?lang=eng |journal=Canada's State of Trade |edition=20th |publisher=Global Affairs Canada |issn=2562-8313}}[https://www.international.gc.ca/gac-amc/assets/pdfs/publications/State-of-Trade-2019_eng.pdf PDF version]</ref> Árið 2018 var viðskiptahalli Kanada um 25 billjónir.<ref name=econ/> Vöxtur í námavinnslu, iðnframleiðslu og þjónustu frá upphafi 20. aldar hefur breytt hagkerfi Kanada úr dreifbýlu landbúnaðarhagkerfi, í nútímalegt iðnvætt hagkerfi.<ref name="HarrisMatthews1987l">{{Cite book |last1=Harris |first1=R. Cole |url=https://books.google.com/books?id=pD7vTXLqkugC&pg=PA2 |title=Historical Atlas of Canada: Addressing the Twentieth Century, 1891–1961 |last2=Matthews |first2=Geoffrey J. |publisher=University of Toronto Press |year=1987 |isbn=978-0-8020-3448-9 |page=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180320150918/https://books.google.com/books?id=pD7vTXLqkugC&pg=PA2 |archive-date=20. mars 2018 |url-status=live}}</ref> Líkt og í öðrum [[þróað ríki|þróuðum ríkjum]] er [[þjónusta|þjónustugeirinn]] ríkjandi, með 2/3 hluta vinnuaflsins,<ref>{{Cite web |date=8. janúar 2009 |title=Employment by Industry |url=http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/econ40-eng.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524063742/http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/econ40-eng.htm |archive-date=24. maí 2011 |publisher=Statistics Canada |access-date=23. maí 2011}}</ref> en [[frumframleiðsla|frumframleiðslugeirinn]] er líka mjög mikilvægur, einkum [[skógarhögg]] og [[olíuvinnsla]].<ref name="SueyoshiGoto2018">{{Cite book |last1=Sueyoshi |first1=Toshiyuki |url=https://books.google.com/books?id=s0RKDwAAQBAJ&pg=PA496 |title=Environmental Assessment on Energy and Sustainability by Data Envelopment Analysis |last2=Goto |first2=Mika |publisher=Wiley |year=2018 |isbn=978-1-118-97933-4 |page=496}}</ref> Kanada er tæknilega þróað og iðnvætt ríki, sem er sjálfbjarga í orkumálum, vegna síns mikla náttúrulega forða af [[jarðefnaeldsneyti]], ásamt [[kjarnorka|kjarnorku-]] og [[vatnsorka|vatnsorkuframleiðslu]]. Nýting [[náttúrulegar auðlindir|náttúruauðlinda]] og viðskipti, þá sérstaklega við [[Bandaríkin]], hafa lengi skipt höfuðmáli fyrir efnahag landsins. Þrátt fyrir að fjölbreytni hafi almennt séð aukist í kanadísku efnahagslífi, eru enn mörg héruð, sem reiða sig á vinnslu og sölu afurða úr náttúruauðlindum. Samþætting hagkerfis Kanada við hagkerfi Bandaríkjanna hefur aukist mikið frá lokum [[Síðari heimsstyrjöld|Síðari heimsstyrjaldar]].<ref>{{Cite book |last1=Mosler |first1=David |url=https://books.google.com/books?id=l00i5PKYDwcC&pg=PA38 |title=The American Challenge: The World Resists US Liberalism |last2=Catley |first2=Bob |publisher=[[Ashgate Publishing]] |year=2013 |isbn=978-1-4094-9852-0 |page=38}}</ref> Árið 1965 gerðu löndin með sér fríverslunarsamning um bílaparta, [[Automotive Products Trade Agreement]].<ref name="KerrPerdikis2014">{{Cite book |last1=Kerr |first1=William |url=https://books.google.com/books?id=FEsjBAAAQBAJ&pg=PA96 |title=The Economics of International Commerce |last2=Perdikis |first2=Nicholas |publisher=[[Edward Elgar Publishing]] |year=2014 |isbn=978-1-78347-668-8 |page=96}}</ref> Á 8. áratugnum setti ríkisstjórn [[Pierre Trudeau]] upp [[National Energy Program]] (NEP) og [[Foreign Investment Review Agency]] (FIRA) til að bregðast við áhyggjum yfir sjálfbærni í orkumálum og erlendri fjárfestingu í iðnaði.<ref>{{Cite book |last1=Morck |first1=Randall |title=Governance, Multinationals, and Growth |last2=Tian |first2=Gloria |last3=Yeung |first3=Bernard |publisher=Edward Elgar Publishing |year=2005 |isbn=978-1-84376-909-5 |editor-last=Eden |editor-first=Lorraine |page=50 |chapter=Who owns whom? Economic nationalism and family controlled pyramidal groups in Canada |editor-last2=Dobson |editor-first2=Wendy |chapter-url=https://books.google.com/books?id=q4gt2xhqpSIC&pg=PA50}}</ref> Á 9. áratugnum lagði íhaldsstjórn [[Brian Mulroney]] NEP niður og breytti nafni FIRA í [[Invest in Canada|Investment Canada]] til að hvetja til erlendrar fjárfestingar.<ref>{{Cite journal |last=Hale |first=Geoffrey |date=Október 2008 |title=The Dog That Hasn't Barked: The Political Economy of Contemporary Debates on Canadian Foreign Investment Policies |journal=[[Canadian Journal of Political Science]] |volume=41 |issue=3 |pages=719–747 |doi=10.1017/S0008423908080785 |jstor=25166298|s2cid=154319169 }}</ref> [[Fríverslunarsamningur Kanada og Bandaríkjanna]] frá 1988 afnam tolla milli landanna og 1994 var samningurinn látinn ná einnig yfir Mexíkó þegar [[Fríverslunarsamningur Norður-Ameríku]] var gerður.<ref name="Nzongola-NtalajaKrieger2001">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=2wd30pXJxpYC&pg=PA569 |title=The Oxford Companion to Politics of the World |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=978-0-19-511739-4 |editor-last=Krieger |editor-first=Joel |edition=2nd |page=569}}</ref> [[Samvinnubanki|Samvinnubankakerfið]] er sterkt í Kanada sem er með hæsta hlutfall meðlima í [[lánafélag|lánafélögum]] í heimi.<ref name="KobrakMartin2018">{{Cite book |last1=Kobrak |first1=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=yw9aDwAAQBAJ&pg=PA220 |title=From Wall Street to Bay Street: The Origins and Evolution of American and Canadian Finance |last2=Martin |first2=Joe |publisher=University of Toronto Press |year=2018 |isbn=978-1-4426-1625-7 |page=220}}</ref> Kanada flytur út meira af orku en landið flytur inn.<ref name="SueyoshiGoto2018" /><ref name="energy">{{Cite book |last=Brown |first=Charles E |title=World Energy Resources |url=https://archive.org/details/worldenergyresou0000brow |publisher=Springer |year=2002 |isbn=978-3-540-42634-9 |pages=[https://archive.org/details/worldenergyresou0000brow/page/323 323], 378–389}}</ref> Atlantshafsmegin eru gaslindir undan strönd landsins og í Alberta eru stórar olíu- og gaslindir. [[Athabasca-olíusandarnir]] eiga líka þátt í því að olíubirgðir Kanada eru metnar vera 13% af heildarolíuforða heimsins, í þriðja sæti á eftir [[Venesúela]] og [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]].<ref name="Lopez-Vallejo2016">{{Cite book |last=Lopez-Vallejo |first=Marcela |url=https://books.google.com/books?id=fgDtCwAAQBAJ&pg=PA82 |title=Reconfiguring Global Climate Governance in North America: A Transregional Approach |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-1-317-07042-9 |page=82}}</ref> Auk þess er Kanada einn af stærstu framleiðendum landbúnaðarvara í heiminum; Slétturnar í Kanada eru með stærstu ræktarlöndum [[korn]]s og [[repja|repju]] í heiminum.<ref>{{Cite web |year=2017 |title=Trade Ranking Report: Agriculture |url=https://www.fcc-fac.ca/fcc/knowledge/ag-economist/trade-ranking-report-agriculture-e.pdf |publisher=FCC |access-date=2021-06-21 |archive-date=2019-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003070556/https://www.fcc-fac.ca/fcc/knowledge/ag-economist/trade-ranking-report-agriculture-e.pdf |url-status=dead }}</ref> Samkvæmt [[Auðlindastofnun Kanada]] er landið leiðandi í útflutningi á [[sink]]i, [[úran]]i, [[gull]]i, [[nikkel]], [[platínumálmar|platínumálmum]], [[ál]]i, [[stál]]i, [[járngrýti]], [[kol]]um, [[blý]]i, [[kopar]], [[mólýbden]]i, [[kóbalt]]i og [[kadmín]]i.<ref name="Haldar2016">{{Cite book |last=Haldar |first=Swapan Kumar |url=https://books.google.com/books?id=3CDfCQAAQBAJ&pg=PA108 |title=Platinum-Nickel-Chromium Deposits: Geology, Exploration and Reserve Base |publisher=Elsevier Science |year=2016 |isbn=978-0-12-802086-9 |page=108}}</ref> Margir bæir í norðurhluta Kanada reiða sig á námavinnslu eða timburvinnslu fremur en landbúnað. Miðstöð iðnaðarframleiðslu í Kanada er í kringum Ontaríó og Québec þar sem [[bílaiðnaður]] og [[flugvélaiðnaður]] eru sérstaklega mikilvægar greinar.<ref>{{Cite web |date=22. janúar 2015 |title=Mapping Canada's Top Manufacturing Industries |url=https://www.ibisworld.com/media/2015/01/22/mapping-canadas-top-manufacturing-industries/ |website=Industry Insider}}</ref> ==Íbúar== Í manntali 2023 voru Kanadabúar 40 milljónir. Milli 1990 og 2008 fjölgaði Kanadabúum um 5,6 milljónir, eða 20,4%,<ref>{{Cite web |year=2011 |title=Energy Efficiency Trends in Canada, 1990 to 2008 |url=http://oee.nrcan.gc.ca/publications/statistics/trends10/chapter3.cfm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222162432/http://oee.nrcan.gc.ca/publications/statistics/trends10/chapter3.cfm |archive-date=22. desember 2015 |access-date=13. desember 2015 |publisher=Natural Resources Canada}}</ref> og helsta ástæða fjölgunarinnar var aðflutningur.<ref>{{Cite book |last1=Edmonston |first1=Barry |url=https://books.google.com/books?id=VVYOgvFPvBEC&pg=PA181 |title=The Changing Canadian Population |last2=Fong |first2=Eric |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2011 |isbn=978-0-7735-3793-4 |page=181}}</ref> Aðflutningur fólks til Kanada er með því mesta sem gerist í heiminum, miðað við höfðatölu,<ref>{{Cite book |last=Zimmerman |first=Karla |url=https://books.google.com/books?id=kv4nlSWLT8UC&pg=PA51 |title=Canada |publisher=[[Lonely Planet]] |year=2008 |isbn=978-1-74104-571-0 |edition=10th |page=51}}</ref> aðallega vegna efnahagsstefnu landsins og vegna sameiningar fjölskyldna.<ref name="HollifieldMartin2014" /><ref name="BeaujotKerr2007j">{{Cite book |last1=Beaujot |first1=Roderic P. |url=https://books.google.com/books?id=CofPBh5BRhwC&pg=PA178 |title=The Changing Face of Canada: Essential Readings in Population |last2=Kerr |first2=Donald W. |publisher=Canadian Scholars' Press |year=2007 |isbn=978-1-55130-322-2 |page=178}}</ref> Bæði almenningur í Kanada og helstu stjórnmálaflokkar landsins styðja þessa aðflutninga.<ref name="HollifieldMartin2014">{{Cite book |last1=Hollifield |first1=James |url=https://books.google.com/books?id=Ys9jBAAAQBAJ&pg=PA11 |title=Controlling Immigration: A Global Perspective |last2=Martin |first2=Philip |last3=Orrenius |first3=Pia |publisher=[[Stanford University Press]] |year=2014 |isbn=978-0-8047-8627-0 |edition=3rd |page=11}}</ref><ref name="FreemanHansen2013">{{Cite book |last1=Freeman |first1=Gary P. |url=https://books.google.com/books?id=A0s03B_RjhIC&pg=PA8 |title=Immigration and Public Opinion in Liberal Democracies |last2=Hansen |first2=Randall |last3=Leal |first3=David L. |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-1-136-21161-4 |page=8}}</ref> Árið 2019 fluttust 341.180 innflytjendur til Kanada, aðallega frá Asíu.<ref>{{Cite web |last=Anderson |first=Stuart |date=18. febrúar 2020 |title=Immigrants Flock To Canada, While U.S. Declines |url=https://www.forbes.com/sites/stuartanderson/2020/02/18/immigrants-flock-to-canada-while-us-declines/ |website=Forbes |access-date=16. apríl 2020}}</ref> Helstu upprunalönd innflytjenda til Kanada eru Indland, Filippseyjar og Kína.<ref>{{Cite news |date=6. júní 2019 |title=Is Canada asking countries for a million immigrants? |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-48466771}}</ref> Nýir innflytjendur hafa aðallega sest að á helstu þéttbýlissvæðum landsins, eins og Torontó, Montréal og Vancouver.<ref>{{Cite book |last=Grubel |first=Herbert G. |url=https://books.google.com/books?id=48LOyfxYihoC&pg=PA5 |title=The Effects of Mass Immigration on Canadian Living Standards and Society |publisher=Fraser Institute |year=2009 |isbn=978-0-88975-246-7 |page=5}}</ref> Kanada tekur líka við nokkrum fjölda [[flóttafólk]]s, eða um tíunda hluta allra flóttamanna sem fá hæli í heiminum á hverju ári. Kanada tók við yfir 28.000 flóttamönnum árið 2018.<ref>{{Cite web |title=2019 Annual Report to Parliament on Immigration |url=https://www.canada.ca/content/dam/ircc/migration/ircc/english/pdf/pub/annual-report-2019.pdf&ved=2ahUKEwjTzbT91dvtAhVFElkFHTpADOQ4ChAWMAJ6BAgGEAE&usg=AOvVaw2778i4CZyopbIr4md00X0- |access-date=19. desember 2020 |publisher=Minister of Immigration, Refugees and Citizenship. }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web |last=Jason |first=Markusoff |date=23. janúar 2019 |title=Canada now brings in more refugees than the U.S. |url=https://www.macleans.ca/news/canada/refugee-resettlement-canada/ |website=Maclean's}}</ref> Þéttleiki byggðar er með því minnsta sem gerist í heiminum, eða aðeins 3,7 á ferkílómetra.<ref>{{Cite web |title=Population and dwelling counts, for Canada, provinces and territories, 2011 and 2006 censuses |url=http://www12.statcan.ca/census-recensement/2011/dp-pd/hlt-fst/pd-pl/Table-Tableau.cfm?LANG=Eng&T=101&SR=1&S=10&O=A |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006234239/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2011/dp-pd/hlt-fst/pd-pl/Table-Tableau.cfm?LANG=Eng&T=101&SR=1&S=10&O=A |archive-date=6. október 2014 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Kanada nær frá 83. til 41. breiddargráðu norður, en um 95% íbúa landsins búa sunnan við 55. breiddargráðu.<ref name="OECD2014" /> Um 4/5 íbúa búa innan við 150 km frá landamærunum við Bandaríkin.<ref>{{Cite book |last=Custred |first=Glynn |url=https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse/page/96 |title=Immigration policy and the terrorist threat in Canada and the United States |publisher=Fraser Institute |year=2008 |isbn=978-0-88975-235-1 |editor-last=Moens |editor-first=Alexander |page=[https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse/page/96 96] |chapter=Security Threats on America's Borders |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HmiqBgnkAXYC&pg=PA96 }}</ref> Þéttbýlasti hluti landsins, með um helming íbúa, er [[Québec-Windsor-ræman]] í suðurhluta Québec og Ontaríó við Vötnin miklu og Lawrence-fljót.<ref name="McMurryShepherd2004">{{Cite book |last1=McMurry |first1=Peter H. |url=https://books.google.com/books?id=1giH-mvhhw8C&pg=PA391 |title=Particulate Matter Science for Policy Makers: A NARSTO Assessment |last2=Shepherd |first2=Marjorie F. |last3=Vickery |first3=James S. |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |isbn=978-0-521-84287-7 |page=391}}</ref><ref name="OECD2014">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=_mjWAgAAQBAJ&pg=PA142 |title=OECD Environmental Performance Reviews OECD Environmental Performance Reviews: Canada 2004 |publisher=OECD |year=2014 |isbn=978-92-64-10778-6 |pages=142–}}</ref> Önnur 30% búa í [[Lower Mainland]] í Bresku Kólumbíu og á [[Calgary-Edmonton-ræman|Calgary-Edmonton-ræmunni]] í Alberta.<ref>{{Cite web |year=2001 |title=Urban-rural population as a proportion of total population, Canada, provinces, territories and health regions |url=https://www.statcan.gc.ca/pub/82-221-x/00503/t/th/4062283-eng.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110610194606/https://www.statcan.gc.ca/pub/82-221-x/00503/t/th/4062283-eng.htm |archive-date=10. júní 2011 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Meirihluti Kanadabúa, eða 67%, búa á heimili með fjölskyldu, 28,2% búa einir og 4,1% búa með óskyldum.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm|title=The Daily — Families, households and marital status: Key results from the 2016 Census|publisher=Statistics Canada|date=2. ágúst 2017}}</ref> 6,3% búa með eldri kynslóð og 34,7% ungs fólks á aldrinum 20 til 34 ára býr hjá foreldrum.<ref name="auto"/> 69% búa í eigin húsnæði, og 58% af þeim er með húsnæðislán.<ref>{{Cite web|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/130911/dq130911b-eng.htm|title=The Daily — 2011 National Household Survey: Homeownership and shelter costs in Canada|first=Statistics Canada|last=Government of Canada|date=11. september 2013|website=www150.statcan.gc.ca}}</ref> ===Uppruni=== Samkvæmt manntalinu frá 2016 telur um 32% íbúa sig vera kanadíska að uppruna. Þar á eftir kemur enskur uppruni (18,2%), skoskur (13,9%), franskur (13,6%), írskur (13,4%), þýskur (9,6%), kínverskur (5,1%), ítalskur (4,6%), frá frumþjóðunum (4,4%), indverskur (4%), og úkraínskur (3,9%).<ref name="ethnicity">{{Cite web |date=25. október 2017 |title=Immigration and Ethnocultural Diversity Highlight Tables |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/hlt-fst/imm/Table.cfm?Lang=E&T=31&Geo=01&SO=4D |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027195802/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/hlt-fst/imm/Table.cfm?Lang=E&T=31&Geo=01&SO=4D |archive-date=27. október 2017 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Í Kanada búa um 600 opinberlega viðurkenndar [[frumþjóðir Ameríku|frumþjóðir]], sem telja um 1,5 milljónir.<ref>{{Cite web |date=12. júní 2008 |title=Aboriginal Identity (8), Sex (3) and Age Groups (12) for the Population of Canada, Provinces, Territories, Census Metropolitan Areas and Census Agglomerations, 2006 Census&nbsp;– 20% Sample Data |url=http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=89122&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=73&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111018234534/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=89122&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=73&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |archive-date=18. október 2011 |website=2006 Census: Topic-based tabulations |publisher=Statistics Canada |access-date=18. september 2009}}</ref> Um 22,3% íbúa tilheyra svokölluðum [[sýnilegur minnihlutahópur|sýnilegum minnihlutahópi]] sem tekur ekki til frumbyggja en nær yfir Kanadabúa af suðurasískum eða kínverskum uppruna, og þeldökkra Kanadabúa.<ref name="Census Profile, 2016 Census">{{Cite web |date=8. febrúar 2017 |title=Census Profile, 2016 Census |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015095154/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1 |archive-date=15. október 2017 |publisher=Statistics Canada |access-date=16. febrúar 2018}}</ref> Milli 2011 og 2018 fjölgaði í þessum hópi um 18,1%.<ref name="Census Profile, 2016 Census" /> Árið 1960 tilheyrðu innan við 2% íbúa Kanada sýnilegum minnihlutahópum.<ref>{{Cite web |last=Pendakur |first=Krishna |title=Visible Minorities and Aboriginal Peoples in Vancouver's Labour Market |url=http://www.rhdcc-hrsdc.gc.ca/eng/labour/equality/racism/racism_free_init/pendakur.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516021011/http://www.rhdcc-hrsdc.gc.ca/eng/labour/equality/racism/racism_free_init/pendakur.shtml |archive-date=16. maí 2011 |access-date=30. júní 2014 |publisher=Simon Fraser University}}</ref> ===Tungumál=== Mikill fjöldi tungumála er talaður af Kanadabúum en [[enska]] og [[franska]] eru móðurmál annars vegar 56% og hins vegar 21% íbúa landsins.<ref name="Highlightsb">{{Cite web |date=8. febrúar 2017 |title=Population by mother tongue and age groups (total), 2016 counts, for Canada, provinces and territories |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015095154/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1 |archive-date=15. október 2017 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Í austurfylkjunum [[Québec]] og [[Nýja-Brúnsvík|Nýju-Brúnsvík]], [[Ontaríó|austurhluta Ontaríó]] og í ákveðnum samfélögum [[Atlantshaf]]smegin og í vestri er mestmegnis töluð [[franska]]. [[Enska]] er töluð alls staðar annars staðar nema í ýmsum smærri samfélögum og meðal frumbyggja. Í manntali árið 2016 nefndu 7,3 milljónir Kanadabúa annað móðurmál en opinberu málin tvö. Meðal þeirra helstu eru [[mandarín]], [[púnjabíska]], [[spænska]], [[tagalog]], [[arabíska]], [[þýska]] og [[ítalska]]. Kanada er formlega tvítyngt ríki og franska og enska eru jafngild gagnvart stjórnkerfi og dómstólum alríkisins. Opinber [[minnihlutamál]] hafa eigin skóla í öllum fylkjum og sjálfstjórnarsvæðum.<ref>{{Cite web |date=16. júní 2009 |title=Official Languages and You |url=http://www.ocol-clo.gc.ca/html/faq1_e.php |publisher=Office of the Commissioner of Official Languages |access-date=10. september 2009 |archive-date=2009-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091027121057/http://www.ocol-clo.gc.ca/html/faq1_e.php |url-status=dead }}</ref> Með [[Lög 101 (Kanada)|Lögum 101]] árið 1977 var franska gerð að opinberu máli í [[Québec]].<ref>{{Cite journal |last1=Bourhis |first1=Richard Y |last2=Montaruli |first2=Elisa |last3=Amiot |first3=Catherine E |date=2007 |title=Language planning and French-English bilingual communication: Montreal field studies from 1977 to 1997 |journal=[[International Journal of the Sociology of Language]] |volume=2007 |issue=185 |pages=187–224 |doi=10.1515/IJSL.2007.031 |s2cid=144320961}}</ref> Yfir 75% frönskumælandi Kanadabúa búa í Québec, en stórir hópar frönskumælandi íbúa eru líka búsettir í Nýju-Brúnsvík, Alberta og Manitóba. Stærsti hópur frönskumælandi íbúa utan Québec er í Ontaríó. Þar hefur franskan sérstaka stöðu en ekki sem opinbert mál. Nýja-Brúnsvík er eina fylkið, fyrir utan Québec, þar sem franska hefur opinbera stöðu en þar eru frönskumælandi um þriðjungur íbúa. Frönskumælandi íbúa sem rekja uppruna sinn til frönsku nýlendunnar Akadíu er líka að finna í Nova Scotia, Cape Breton-eyju og Eyju Játvarðs prins. Í öðrum fylkjum hefur franska ekki opinbera stöðu en er víða notuð sem kennslumál í skólum, við dómstóla og aðrar opinberar stofnanir, samhliða ensku. Í Manitóba, Ontaríó og Québec er franska leyfð í umræðum á þingi og lög eru gefin út á báðum málum. Meðal frumbyggja Kanada eru töluð mál sem skiptast í 11 málaættir og telja yfir 65 tungumál og mállýskur. Mörg frumbyggjamál hafa opinbera stöðu í Norðvesturhéruðunum. [[Inúktitút]] er móðurmál meirihluta íbúa í Núnavút og er þar eitt af þremur opinberum málum.<ref>{{Cite book |last=Russell |first=Peter H |title=Unfinished constitutional business?: rethinking indigenous self-determination |publisher=[[Aboriginal Studies Press]] |year=2005 |isbn=978-0-85575-466-2 |editor-last=Hocking |editor-first=Barbara |page=180 |chapter=Indigenous Self-Determination: Is Canada as Good as it Gets? |chapter-url=https://books.google.com/books?id=mxreMX_cf4EC&pg=PA180}}</ref> Mörg [[táknmál]] eru töluð í Kanada. [[Amerískt táknmál]] er víða talað og notað sem kennslumál í grunn- og framhaldsskólum. [[Québec-táknmál]] er aðallega talað í Québec.<ref name="BaileyDolby2002">{{Cite book |last1=Bailey |first1=Carole Sue |url=https://books.google.com/books?id=_D_ZRFm_4EsC&pg=PR11 |title=The Canadian Dictionary of ASL Canadian Cultural Society of the Dead |last2=Dolby |first2=Kathy |last3=Campbell |first3=Hilda Marian |publisher=University of Alberta |year=2002 |isbn=978-0-88864-300-1 |page=11}}</ref> ==Menning== [[File:Statue outside Union Station.jpg|thumb|upright|''Minnismerki um [[fjölmenning]]u'' eftir Francesco Pirelli í [[Torontó]].]] Menning Kanada er undir áhrifum frá fjölbreyttum uppruna íbúa, og stefnumál sem snúast um að viðhalda „[[réttlátt þjóðfélag|réttlátu þjóðfélagi]]“ eru varin sérstaklega í stjórnarskrá landsins.<ref name="LaSelva1996k">{{Cite book |last=LaSelva |first=Samuel Victor |url=https://books.google.com/books?id=rcqMl9MK_x0C&pg=PA86 |title=The Moral Foundations of Canadian Federalism: Paradoxes, Achievements, and Tragedies of Nationhood |publisher=McGill-Queen's University Press |year=1996 |isbn=978-0-7735-1422-5 |page=86}}</ref><ref>{{Cite book |last=Dyck |first=Rand |url=https://books.google.com/books?id=BUOoN8e5Ps0C&pg=PA88 |title=Canadian Politics |publisher=[[Cengage Learning]] |year=2011 |isbn=978-0-17-650343-7 |page=88}}</ref><ref name="Newman2012">{{Cite book |last=Newman |first=Stephen L. |url=https://books.google.com/books?id=ELWjuzADl7UC&pg=PA203 |title=Constitutional Politics in Canada and the United States |date=2012 |publisher=[[SUNY Press]] |isbn=978-0-7914-8584-2 |page=203}}</ref> Kanada hefur lagt áherslu á jafnrétti og þátttöku allra íbúa landsins.<ref name="GuoWong2015">{{Cite book |last1=Guo |first1=Shibao |url=https://books.google.com/books?id=HW8iCwAAQBAJ&pg=PA317 |title=Revisiting Multiculturalism in Canada: Theories, Policies and Debates |last2=Wong |first2=Lloyd |publisher=University of Calgary |year=2015 |isbn=978-94-6300-208-0 |page=317}}</ref> [[Fjölmenning]] er opinber stefna ríkisins og er oft talin með helstu afrekum Kanadabúa<ref name="Sikka2014v">{{Cite book |last=Sikka |first=Sonia |url=https://books.google.com/books?id=e4NLBAAAQBAJ&pg=PA237 |title=Multiculturalism and Religious Identity: Canada and India |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2014 |isbn=978-0-7735-9220-9 |page=237}}</ref> og lykileinkenni á sjálfsmynd þeirra.<ref name="JohnsonJoseph-Salisbury2018">{{Cite book |last1=Johnson |first1=Azeezat |url=https://books.google.com/books?id=Ib2rDwAAQBAJ&pg=PT148 |title=The Fire Now: Anti-Racist Scholarship in Times of Explicit Racial Violence |last2=Joseph-Salisbury |first2=Remi |last3=Kamunge |first3=Beth |date=2018 |publisher=Zed Books |isbn=978-1-78699-382-3 |page=148}}</ref><ref name="Caplow2001a">{{Cite book |last=Caplow |first=Theodore |url=https://books.google.com/books?id=JRunB0w4G-EC&pg=PA146 |title=Leviathan Transformed: Seven National States in the New Century |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2001 |isbn=978-0-7735-2304-3 |page=146}}</ref> Í Québec er sterk [[frönsk kanadísk menning]] sem hefur sérstöðu gagnvart ensku kanadísku meginstraumsmenningunni.<ref>{{Cite book |last1=Franklin |first1=Daniel P |url=https://books.google.com/books?id=NtvKidOH9pgC&pg=PA61 |title=Political Culture and Constitutionalism: A Comparative Approach |last2=Baun |first2=Michael J |publisher=Sharpe |year=1995 |isbn=978-1-56324-416-2 |page=61}}</ref> Menning Kanada er að minnsta kosti fræðilega séð mósaík ólíkra menningarstrauma staðbundinna upprunahópa.<ref>{{Cite journal |last1=Garcea |first1=Joseph |last2=Kirova |first2=Anna |last3=Wong |first3=Lloyd |date=January 2009 |title=Multiculturalism Discourses in Canada |journal=Canadian Ethnic Studies |volume=40 |issue=1 |pages=1–10 |doi=10.1353/ces.0.0069 |s2cid=144187704}}</ref> Sú nálgun Kanada að leggja áherslu á fjölmenningu, sem byggist á [[innflytjandi|aðflutningi]] útvalinna hópa, [[aðlögun]] og stöðvun öfgasinnaðrar þjóðernisstefnu, nýtur mikils almenns stuðnings.<ref name="Ambrosea">{{Cite journal |last1=Ambrosea |first1=Emma |last2=Muddea |first2=Cas |year=2015 |title=Canadian Multiculturalism and the Absence of the Far Right – Nationalism and Ethnic Politics |journal=Nationalism and Ethnic Politics |volume=21 |issue=2 |pages=213–236 |doi=10.1080/13537113.2015.1032033 |s2cid=145773856}}</ref> Opinber stefnumál eins og niðurgreitt heilbrigðiskerfi, hærri skattlagning til að dreifa auðlegðinni betur, niðurfelling [[dauðarefsing]]a, átak til að útrýma [[fátækt]], ströng [[vopnalög]], frjálslynd stefna í [[kvenfrelsi]]smálum og réttindum [[hinsegin]] fólks, lögleiðing [[dánaraðstoð]]ar og [[kannabis]]s, eru afleiðing þeirra pólitísku og menningarlegu gilda sem einkenna Kanada.<ref name="HollifieldMartin2014b">{{Cite book |last1=Hollifield |first1=James |url=https://books.google.com/books?id=oec_BAAAQBAJ&pg=PA103 |title=Controlling Immigration: A Global Perspective |last2=Martin |first2=Philip L. |last3=Orrenius |first3=Pia |publisher=Stanford University Press |year=2014 |isbn=978-0-8047-8735-2 |edition=3rd |page=103}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Bricker |first1=Darrell |title=What Canadians Think About Almost Everything |url=https://archive.org/details/whatcanadiansthi0000bric |last2=Wright |first2=John |publisher=Doubleday Canada |year=2005 |isbn=978-0-385-65985-7 |pages=[https://archive.org/details/whatcanadiansthi0000bric/page/8 8]–28}}</ref><ref>{{cite web |date=October 2016 |title=Exploring Canadian values |url=http://www.nanosresearch.com/sites/default/files/POLNAT-S15-T705.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170405113447/http://nanosresearch.com/sites/default/files/POLNAT-S15-T705.pdf |archive-date=April 5, 2017 |access-date=February 1, 2017 |publisher=Nanos Research}}</ref> Kanadabúar styðja líka almennt utanríkisstefnu landsins, hlutverk þess í friðargæslu, [[þjóðgarðar Kanada|þjóðgarðakerfið]] og „Réttindaskrá Kanada“.<ref name="polls">{{cite web |year=2011 |title=A literature review of Public Opinion Research on Canadian attitudes towards multiculturalism and immigration, 2006–2009 |url=http://www.cic.gc.ca/english/resources/research/por-multi-imm/sec02-1.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133226/http://www.cic.gc.ca/english/resources/research/por-multi-imm/sec02-1.asp |archive-date=December 22, 2015 |access-date=December 18, 2015 |publisher=Government of Canada}}</ref><ref>{{cite web |year=2010 |title=Focus Canada (Final Report) |url=http://www.queensu.ca/cora/_files/fc2010report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204231952/http://www.queensu.ca/cora/_files/fc2010report.pdf |archive-date=February 4, 2016 |access-date=December 12, 2015 |publisher=Queen's University |page=4 (PDF page 8) |department=The Environics Institute}}</ref> Sögulega hefur Kanada verið undir miklum áhrifum frá [[bresk menning|breskri]] og [[frönsk menning|franskri]] menningu, auk [[frumbyggjamenning]]ar. [[Frumbyggjar Kanada]] hafa enn mikil áhrif á sjálfsmynd íbúa landsins með [[tungumál]]um sínum, myndlist og tónlist.<ref>{{Cite book |last=Magocsi |first=Paul R |url=https://books.google.com/books?id=GkAuYRVjlE8C&pg=PA3 |title=Aboriginal Peoples of Canada: a short introduction |publisher=University of Toronto Press |year=2002 |isbn=978-0-8020-3630-8 |pages=3–6}}</ref> Frá 20. öld hafa bæst við Kanadabúar af afrískum, karabískum og asískum uppruna.<ref name="TetteyPuplampu2005">{{Cite book |last1=Tettey |first1=Wisdom |url=https://books.google.com/books?id=QpoxptJZ73sC&pg=PA100 |title=The African Diaspora in Canada: Negotiating Identity & Belonging |last2=Puplampu |first2=Korbla P. |publisher=University of Calgary |year=2005 |isbn=978-1-55238-175-5 |page=100}}</ref> [[Kanadískur húmor]] er hluti af sjálfsmynd íbúa og birtist í [[kanadísk alþýðumenning|kanadískri alþýðumenningu]], bókmenntum, tónlist, myndlist og fjölmiðlum. Helstu einkenni hans eru háðsádeila og skopstælingar.<ref name="Nieguth2015">{{Cite book |last=Nieguth |first=Tim |url=https://books.google.com/books?id=wMjMCQAAQBAJ&pg=PA188 |title=The Politics of Popular Culture: Negotiating Power, Identity, and Place |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2015 |isbn=978-0-7735-9685-6 |page=188}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * {{Vísindavefurinn|4035|Hvenær fékk Kanada sjálfstæði?}} * {{Vísindavefurinn|3559|Hvaða tungumál eru töluð í Kanada?}} * {{Vísindavefurinn|50624|Hver er stærsti skógur Kanada?}} {{Kanada}} {{Norður-Ameríka}} {{Breska samveldið}} {{Atlantshafsbandalagið}} {{APEC}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} {{G-20}} {{Fríverslunarsamningur Norður-Ameríku}} [[Flokkur:Kanada| ]] [[Flokkur:Konungsveldi]] [[Flokkur:Ameríka]] 1gminj0bqr1z24b0wslmczkqitj1xfs 0 6349 1982891 1982792 2026-10-16T13:10:22Z Þorkell T. 93503 1982891 wikitext text/x-wiki {{heimildir vantar}} {{Stjórnmálamaður | nafn = Jón Gnarr | mynd = Jón Gnarr 2025.jpg | myndatexti1 = Jón Gnarr árið 2025. | titill = Borgarstjóri Reykjavíkur | stjórnartíð_start = [[15. júní]] [[2010]] | stjórnartíð_end = [[16. júní]] [[2014]] | forveri = [[Hanna Birna Kristjánsdóttir]] | eftirmaður = [[Dagur B. Eggertsson]] | fæðingarnafn = Jón Gunnar Kristinsson | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1967|1|2}} | fæðingarstaður = [[Reykjavík]], [[Ísland]]i | starf = Leikari, stjórnmálamaður | stjórnmálaflokkur = [[Besti flokkurinn]] (2009–2014)<br>[[Björt framtíð]] (2012–2015)<br>[[Samfylkingin]] (2017–2024)<br>[[Viðreisn]] (2024–) | maki = Jóga Jóhannsdóttir | börn = 5 | háskóli = [[Listaháskóli Íslands]] | SS1_titill = [[Borgarstjórn Reykjavíkur|Borgarfulltrúi]] í [[Reykjavík]] | SS1_frá1 = 2010 | SS1_til1 = 2014 | SS1_flokkur1 = Besti flokkurinn | AÞ_CV = 1520 | AÞ_frá1 = 2024 | AÞ_til1 = 2026 | AÞ_kjördæmi1 = [[Reykjavíkurkjördæmi suður|Reykjavík s.]] | AÞ_flokkur1 = Viðreisn | AÞ_frá2 = 2026 | AÞ_til2 = | AÞ_kjördæmi2 = [[Reykjavíkurkjördæmi suður|Reykjavík s.]] |AÞ_litur2 = #CCCCCC | AÞ_flokkur2 = utan flokka }} '''Jón Gnarr''' (áður '''Jón Gunnar Kristinsson'''; f. [[2. janúar]] [[1967]]) er [[leikari]], [[útvarp]]smaður, [[list]]amaður og stjórnmálamaður. Jón var [[borgarstjóri Reykjavíkur]] fyrir hönd [[Besti flokkurinn|Besta flokksins]] á árunum 2010–2014. Hann var kjörinn á Alþingi fyrir [[Viðreisn]] árið 2024 en sagði síðar skilið við þingflokk Viðreisnar og er nú þingmaður utan flokka. == Æviágrip == Foreldrar Jóns voru komin af léttasta skeiði þegar þau eignuðust hann og er hann langyngstur barna þeirra. Faðir Jóns var lögreglumaður í yfir 40 ár og [[kommúnismi|kommúnisti]]. Var samband þeirra erfitt. Jón var greindur með þroskaskerðingu sem barn og var um tíma á barna- og unglingageðdeild. Hann hefur verið greindur með [[athyglisbrestur|athyglisbrest með ofvirkni]] og [[lesblinda|lesblindu]]. Á unglingsárum gekk hann undir nafninu Jónsi pönk og var undir áhrifum frá [[anarkismi|anarkisma]] og [[pönk]]-hljómsveitinni Crass. Jón hefur unnið sem verkamaður í [[Volvo]]verksmiðjunum í [[Gautaborg]], sem leigubílstjóri, á [[Kópavogshæli]] og [[Kleppur|Kleppi]]. Hann er með [[meirapróf]]. Jón Gnarr á að baki farsælan feril sem leikari, [[listamaður]] og [[grínisti]]. Hann sá um [[útvarpsþáttur|útvarpsþáttinn]] ''[[Tvíhöfði (tvíeyki)|Tvíhöfða]]'' á [[X-ið|X-inu]], [[Radíó (Útvarpsstöð)|Radíó]], [[Radíó X]] og [[Rás 2]] ásamt [[Sigurjón Kjartansson|Sigurjóni Kjartansyni]]. Þar áður stjórnaði hann öðrum útvarpsþætti, ''[[Heimsendi (útvarpsþáttur)|Heimsenda]]'' á [[Rás 2]] árið [[1994]]. Árin 1995–1996 var hann ásamt Sigurjóni Kjartansyni með innskot í þættinum Dagsljós á [[RÚV]] sem hét ''Hegðun, atferli og framkoma''.<ref>http://www.mbl.is/greinasafn/grein/237546/</ref> Árið 1998 var hann með uppistandssýninguna [[Ég var einu sinni nörd]] og árið 2018 hélt hann upp á 20 ára afmæli þess með uppistandi í Eldborg í Hörpu. Jón hefur leikið í ýmsum [[sjónvarpsþáttur|sjónvarpsþáttum]] svo sem ''[[Limbó (sjónvarpsþættir)|Limbó]]'', ''[[Fóstbræður (sjónvarpsþættir)|Fóstbræðrum]]'', ''[[Næturvaktin]]ni'', ''[[Dagvaktin]]ni'' og ''[[Fangavaktin]]ni'' auk ýmissa [[kvikmynd]]a, til dæmis ''[[Maður eins og ég]]'' og ''[[Íslenski draumurinn]]''. ==Stjórnmálaferill== === Besti flokkurinn === [[Mynd:Jón Gnarr, mayor of Reykjavik dressed in drag at the head of the Gay Pride 2010 march through downtown Reykjavik.jpg|thumb|Jón á Gay pride árið 2010.]] Árið [[2009]] stofnaði Jón [[Besti Flokkurinn|Besta flokkinn]], sem bauð fram í [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2010|borgarstjórnarkosningunum 29. maí 2010]] í Reykjavík og fékk flokkurinn 6 af 15 borgarstjórnarfulltrúum kjörna. Fljótlega ákváð flokkurinn að ganga til viðræðna við Samfylkinguna um meirihluta, sem og varð. Jón Gnarr var kjörinn borgarstjóri í Reykjavík á fundi nýrrar borgarstjórnar 15. júní 2010 og sat út tímabilið. Hann gaf ekki kost á sér til endurkjörs í borgarstjórnarkosningum 2014. === Forsetaframboð === Í [[janúar]] [[2016]] var Jón mikið í umræðunni um mögulega forsetaframbjóðendur í [[Forsetakosningar á Íslandi 2016|forsetakosningum 2016]] en [[16. janúar]] tilkynnti hann að hann ætlaði ekki í framboð.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/kosning/2016/01/15/jon_gnarr_ekki_i_forsetann/|title=Jón Gnarr ekki í forsetaframboð|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2024-04-02}}</ref> Fyrir [[Forsetakosningar á Íslandi 2024|forsetakosningarnar 2024]] var Jón aftur mikið í umræðunni og [[5. janúar]] sagði hann í viðtali að hann útilokaði ekkert.<ref>{{Cite web|url=https://www.mannlif.is/frettir/innlent/jon-gnarr-utilokar-ekki-forsetaframbod-hef-bara-ekki-haft-hofudplass-i-miklar-paelingar/|title=Jón Gnarr útilokar ekki forsetaframboð: „Hef bara ekki haft höfuðpláss í miklar pælingar“ -|last=Gunnarsson|first=Björgvin|date=2024-01-05|website=Mannlíf.is|language=is|access-date=2024-04-02}}</ref> [[12. febrúar]] greindi Jón frá því að hann væri alvarlega að íhuga framboð.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242528696d/i-hugar-for-seta-fram-bod-af-al-voru|title=Í­hugar for­seta­fram­boð af al­vöru - Vísir|last=Pétursson|first=Vésteinn Örn|date=2024-12-02|website=visir.is|language=is|access-date=2024-04-02}}</ref> [[22. mars]] sagði Jón í þættinum [[Vikan með Gísla Marteini]] að það væri meiri líkur en minni að hann færi í framboð.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2024/03/22/jon_gnarr_ihugar_ad_bjoda_sig_fram/|title=Jón Gnarr íhugar að bjóða sig fram|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2024-04-02}}</ref> [[2. apríl]] [[2024]] tilkynnti Jón framboð til forseta Íslands í myndbandstilkynningu á samfélagsmiðlum.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242551168d/jon-gnarr-aetlar-a-bessa-stadi|title=Jón Gnarr ætlar á Bessa­staði - Vísir|last=Stefánsson|first=Jón Þór|date=2024-02-04|website=visir.is|language=is|access-date=2024-04-02}}</ref> Jón hlaut 10,1% fylgi og endaði í 4. sæti frambjóðenda. ===Þingferill=== Jón bauð sig fram í 2. sæti í [[Reykjavíkurkjördæmi suður]] fyrir [[Viðreisn]] í [[Alþingiskosningar 2024|Alþingiskosningunum 2024]] og komst á þing en fylgið í kjördæminu var 17,7%. 15. október 2026 sagði Jón sig úr þingflokki Viðreisnar og varð þingmaður utan flokka. Hann kvaðst þó áfram styðja helstu mál ríkisstjórnarinnar. == Ritferill == Jón hefur gefið út nokkrar sjálfsævisögulegar bækur, þar á meðal ''Indíánann, Sjóræningjann'' og ''Útlagann'' þar sem hann talar meðal annars um erfiða reynslu úr héraðskólanum á [[Núpur (Dýrafirði)|Núpi]] í [[Dýrafjörður|Dýrafirði]].<ref>https://www.ruv.is/frett/svona-missir-folk-vitid</ref> Árið 2014 gaf hann út bók á ensku; ''Gnarr! How I Became the Mayor of a Large City in Iceland and Changed the World''. Árið 2021 kom út bókin ''Óorð: Bókin um vond íslensk orð''. == Menntun == Jón er með MFA gráðu frá Listaháskóla Íslands. Sem útskriftarverkefni flutti Jón [https://www.lhi.is/en/node/15430?fbclid=IwAR074zc5enImoYa43Y4O5ftmrxifT9_mfUKRdk9ox0MS1lPlgLSAk8n3mjY Konungsbókarútgáfu Völuspár] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240125220241/https://www.lhi.is/en/node/15430?fbclid=IwAR074zc5enImoYa43Y4O5ftmrxifT9_mfUKRdk9ox0MS1lPlgLSAk8n3mjY |date=2024-01-25 }} við frumsamið lag. == Einkalíf == Jón er giftur Jógu Gnarr Jóhannsdóttur. Þau eiga 5 börn. == Eitt og annað == * Árið [[2005]] fékk Jón nafni sínu breytt í [[þjóðskrá]] úr Jóni Gunnari í Jón Gnarr. Hann hefur kallað sig Gnarr frá barnæsku. Nafnið er stytting á nafninu Gunnar. Sama ár létu börn hans einnig breyta millinafni sínu í Gnarr. [[Mynd:Jón Gnarr á Eddunni.jpg|thumb|Jón Gnarr og [[Helga Braga Jónsdóttir|Helga Braga]] á [[Edduverðlaunin 2007|Edduverðlaunahátíðinni 2007]].]] == Leikaraferill == {| class="wikitable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Kvikmyndir |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! Ár ! Kvikmynd ! Hlutverk ! Athugasemdir |- | 1997 | ''[[Blossi/810551]]'' | Brjálaður útvarpshlustandi | |- | 2000 | ''[[Íslenski draumurinn]]'' | Valli | |- | rowspan="2"| 2002 | ''[[Í skóm drekans]]'' | Hann sjálfur | |- | ''[[Maður eins og ég]]'' | Júlli | |- | 2003 | ''Karamellumyndin'' | | Stuttmynd |- | rowspan="2"| 2004 | ''Með mann á bakinu'' | J-n | Stuttmynd<br /> Tilnefnd til [[Edduverðlaunin|Edduverðlauna]] fyrir [[handrit ársins]]<br /> Einnig leikstjóri og handritshöfundur |- | ''[[Pönkið og Fræbbblarnir]]'' | Hann sjálfur | |- | 2007 | ''[[Astrópía]]'' | Ögmundur | |- | 2008 | ''[[Stóra planið]]'' | Ráðgjafi | Senum var eytt |- | 2009 | ''[[Bjarnfreðarson]]'' | [[Georg Bjarnfreðarson]] | Einnig framleiðandi og handritshöfundur ásamt fleirum |- | 2010 | ''[[Gnarr]]'' | Hann sjálfur | Heimildarmynd um stjórnmálaferil hans. Frumsýnd 12. nóvember 2010. |- | 2018 | [[Kona fer í stríð|''Kona fer í stríð'']] | Forseti lýðveldisins Íslands | |- | 2019 | [[Þorsti (Kvikmynd)|''Þorsti'']] | Leigubílstjóri | |- | 2020 | [[Gullregn (Kvikmynd)|''Gullregn'']] | Hjalti Pétur | |- | 2021 | [[Leynilögga]] | Forsætisráðherra | |- |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Sjónvarp |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! Ár !! Titill !! Hlutverk !! Athugasemdir |- | 1993 | ''[[Limbó (sjónvarpsþættir)|Limbó]]'' | Ýmsir | Einnig handritshöfundur ásamt fleirum 1 þáttur |- | 1994–1996 | [[Tvíhöfði (tvíeyki)|Tvíhöfði]] | Ýmsir | Einnig handritshöfundur ásamt fleirum 12 þættir |- | 1999 | ''[[Enn ein stöðin (4. þáttaröð)|Enn ein stöðin]]'' | Hann sjálfur | Einn þáttur |- | 1997–2001 | ''[[Fóstbræður (sjónvarpsþættir)|Fóstbræður]]'' | Ýmsir | Hlaut [[Edduverðlaunin]] fyrir [[Leikari ársins|leikara ársins í aðalhlutverki]] árið 2001<br /> Einnig handritshöfundur ásamt fleirum<br /> 39 þættir |- | rowspan="3" | 2004 | ''[[Tvíhöfði]]'' | Ýmsir | Teiknaðir þættir<br /> Einnig handritshöfundur ásamt fleirum |- | ''[[Áramótaskaupið 2004]]'' | Safnvörður | |- | ''[[Svínasúpan]]'' | Ýmsir | |- | 2006 | ''[[Áramótaskaupið 2006]]'' | Ýmsir | |- | rowspan="2"| 2007 | ''[[Næturvaktin]]'' | [[Georg Bjarnfreðarson]] | Einnig handritshöfundur ásamt fleirum<br /> 12 þættir |- | ''[[Áramótaskaupið 2007]]'' | Ýmsir | Einnig handritshöfundur ásamt fleirum |- | 2008 | ''[[Dagvaktin]]'' | [[Georg Bjarnfreðarson]] | Einnig handritshöfundur ásamt fleirum<br /> 11 þættir |- | 2009 | ''[[Fangavaktin]]'' | [[Georg Bjarnfreðarson]] | Einnig handritshöfundur ásamt fleirum<br /> 7 þættir |- | rowspan="2" |2016 |''[[Borgarstjórinn (sjónvarpsþættir)|Borgarstjórinn]]'' | Borgarstjórinn | Einnig handritshöfundur ásamt fleirum 10 þættir |- | [[Áramótaskaup 2016|''Áramótaskaup 2016'']] | Ýmsir | Einnig handritshöfundur ásamt fleirum Einnig leikstjóri |- | 2018 | [[Áramótaskaup 2018|''Áramótaskaup 2018'']] | Ýmsir | Einnig handritshöfundur ásamt fleirum |- | 2020 | ''[[Eurogarðurinn]]'' | Baddi | 8 þættir |- |2025 | ''[[Felix og Klara]]'' | Felix | 10 þættir |} ==Bækur== *Börn ævintýranna (1988) *Miðnætursólborgin (1989) *Plebbabókin (2002) *Þankagangur (2005) *Indjáninn (2006) *Sjóræninginn (2012) *How I became a mayor of a large city in Iceland and changed the world (2014) *Útlaginn (2015) *Þúsund kossar (2017) *Óorð (2021) == Viðurkenningar == *2010 – Visir.is, Maður ársins *2013 – Heiðursmeðlimur [[Samtökin 78|Samtakanna 78]] *2013 – Húmanistaviðurkenning [[Siðmennt]]ar *2014 – LennonOno friðarverðlaun == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Tenglar == {{commonscat}} * [http://www.reykjavik.is/desktopdefault.aspx/tabid-2784/4398_view-803/ Ferill Jóns Gnarr á heimasíðu Reykjavíkurborgar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110703061720/http://www.reykjavik.is/desktopdefault.aspx/tabid-2784/4398_view-803 |date=2011-07-03 }} * {{imdb nafn|0323463|Jón Gnarr}} * [http://bhs.is/ivar.gudmundsson/lim203/index.php''vefur um Jón Gnarr'',gerður af fjölmiðlatækninemum í Borgarholtsskóla]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.dv.is/blogg/tresmidja/2010/5/23/vidtal-vid-naesta-borgarstjora/ ''Viðtal við næsta borgarstjóra?''; þýðing úr Grapevine, viðtal við Jón af bloggsíðu Illuga Jökulssonar 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525032956/http://www.dv.is/blogg/tresmidja/2010/5/23/vidtal-vid-naesta-borgarstjora/ |date=2010-05-25 }} * [https://www.ruv.is/frett/jon-gnarr-ovinsaelli-en-i-fyrra Jón Gnarr óvinsælli en í fyrra], frétt á Rúv.is 7. september 2011 * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4423383 ''Jón Gnarr stofnar stjórnmálaflokk''; grein í Fréttablaðinu 2009] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3918365 ''Karlar vilja klám, konur orðaleiki''; grein í Fréttablaðinu 2006] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3034826 ''Margir halda að ég sé klikkaður''; viðtal við Jón í DV 2002] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2985673 ''Ég vil að fólk þegi og hlusti á mig''; viðtal við Jón í DV 1999] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3195876 ''Við erum mjög hæfileikaríkir menn''; grein í Helgarpóstinum 1997] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2543485 ''Konungur ævintýranna''; grein í DV 1988] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3306948 ''Síðan hef ég ekki grátið yfir ljóðum''; viðtal við Jón í Lesbók Morgunblaðsins 1988] {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Hanna Birna Kristjánsdóttir]] | titill=[[Borgarstjóri Reykjavíkur]] | frá= [[15. júní]] [[2010]] | til= [[16. júní]] [[2014]] | eftir=[[Dagur B. Eggertsson]]}} {{S-verðlaun}} {{S-fyrir|[[Ingvar E. Sigurðsson]]}} {{S-titill | titill = [[Leikari ársins|Edduverðlaunin fyrir leikara ársins í aðalhlutverki]] | ártal = 2001 }} {{S-eftir|[[Gunnar Eyjólfsson]]}} {{Töfluendir}} {{Núverandi alþingismenn}} {{Borgarstjórar í Reykjavík}} [[Flokkur:Borgarstjórar Reykjavíkur]] [[Flokkur:Frambjóðendur til embættis forseta Íslands 2024]] [[Flokkur:Fulltrúar í borgarstjórn Reykjavíkur]] [[Flokkur:Íslenskir skemmtikraftar]] [[Flokkur:Íslenskir útvarpsmenn]] [[Flokkur:Íslenskir uppistandarar]] [[Flokkur:Þingmenn Viðreisnar]] {{f|1967}} 5ts48igh6jyjkevgy52y6n7x7o2vgln 0 6681 1982926 1982627 2026-10-16T19:17:01Z Akigka 183 /* Íbúar */ 1982926 wikitext text/x-wiki {{Fyrir|höfuðborg landsins|Brasilía (borg)}} {{Land | nafn = Sambandslýðveldið Brasilía | nafn_á_frummáli = República Federativa do Brasil | nafn_í_eignarfalli = Brasilíu | fáni = Flag of Brazil.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of Brazil.svg | kjörorð = Ordem e Progresso | kjörorð_tungumál = portúgalska | kjörorð_þýðing = Regla og framfarir | staðsetningarkort = BRA orthographic.svg | tungumál = [[Portúgalska]] | höfuðborg = [[Brasilía (borg)|Brasilía]]<br /> | stjórnarfar = [[Forsetaræði]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Brasilíu|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Luiz Inácio Lula da Silva]] | titill_leiðtoga2 = [[Varaforseti Brasilía|Varaforseti]] | nafn_leiðtoga2 = [[Geraldo Alckmin]] | staða = Sjálfstæði | staða_athugasemd = frá [[Portúgal]] | atburður1 = Yfirlýst | dagsetning1 = 7. september 1822 | atburður2 = Viðurkennt | dagsetning2 = 29. ágúst 1825 | atburður3 = Lýðveldi | dagsetning3 = 15. nóvember 1889 | flatarmál = 8.510.346 | hlutfall_vatns = 0,65 | stærðarsæti = 5 | fólksfjöldi = 214.211.951 | mannfjöldaár = 2026 | mannfjöldasæti = 7 | íbúar_á_ferkílómetra = 24 | VLF = 5.230 | VLF_sæti = 8 | VLF_ár = 2026 | VLF_á_mann = 24.428 | VLF_á_mann_sæti = 82 | VÞL = {{hækkun}} 0.786 | VÞL_sæti = 84 | VÞL_ár = 2023 | gjaldmiðill = [[brasilískur ríal|ríal]] | tímabelti = [[UTC-2]] til [[UTC-5]] | þjóðsöngur = [[Hino Nacional Brasileiro]] | tld = br | símakóði = 55 }} '''Brasilía''' ([[portúgalska]]: ''Brasil''), opinberlega '''Sambandslýðveldið Brasilía''' (portúgalska: ''República Federativa do Brasil''), er stærsta og fjölmennasta land [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]] og hið fimmta stærsta í heiminum bæði að flatarmáli og fólksfjölda. Landið er 8.514.877 km² að flatamáli og teygir sig frá ströndum [[Atlantshaf]]sins að rótum [[Andesfjöll|Andesfjalla]] og innan landamæra þess er megnið af [[Amasónfrumskógurinn|Amasónregnskóginum]], stærsta regnskógi heims, en einnig víðáttumikil [[landbúnaður|landbúnaðarsvæði]]. Brasilía er [[sambandsríki]] 26 fylkja og eins alríkisumdæmis þar sem höfuðborgin [[Brasilía (borg)|Brasilía]] er staðsett. Fjölmennasta borg landsins er [[São Paulo]] og sú næstfjölmennasta er [[Rio de Janeiro]]. Brasilía er fjölmennasta [[portúgalska|portúgölskumælandi]] land heims og eina landið í [[Ameríka|Ameríku]] þar sem portúgalska er [[opinbert tungumál]]. Strandlengja Brasilíu við Atlantshaf í austri er 7367 km löng. Landið nær yfir um helming landsvæðis Suður-Ameríku. Brasilía á landamæri að öllum öðrum ríkjum á meginlandi álfunnar, nema [[Ekvador]] og [[Síle]]. Landslag í Brasilíu er mjög fjölbreytt og nær yfir [[hitabelti]] og hlýtempruð belti, með [[votlendi]], [[gresja|gresjum]], [[háslétta|hásléttum]] og [[fjall|fjöllum]]. Megnið af vatnasviði [[Amasónfljót]]s er innan landamæra Brasilíu. Þar er mjög fjölbreytt dýralíf, fjölbreytt [[vistkerfi]], miklar náttúruauðlindir og mörg [[náttúruverndarsvæði]]. Brasilía situr efst á lista yfir lönd eftir [[líffjölbreytni]]. Staða umhverfismála í Brasilíu, þar á meðal hnignun náttúrulegs umhverfis og [[skógeyðing]], er talin hafa miklar afleiðingar fyrir [[loftslagsbreytingar]] og minnkandi líffjölbreytni á heimsvísu. Brasilía var byggð [[frumbyggjar Brasilíu|ýmsum frumbyggjaþjóðum]] fyrir komu portúgalska landkönnuðarins [[Pedro Álvares Cabral]] árið 1500. Í kjölfarið gerði [[Portúgal]] tilkall til landsvæðis þar og stofnaði fyrstu borgina, [[São Vicente]], árið 1532. Portúgalar fluttu inn [[Atlantshafsverslunin|þræla frá Afríku]] til að vinna á [[plantekra|plantekrum]].<ref>{{cite journal|author=Andreatta, Margarida Davina|year=1995|title=Engenho São Jorge dos Erasmos: prospecção arqueológica, histórica e industrial|journal=Revista USP|volume=0|number=41|page=28|doi=10.11606/issn.2316-9036.v0i41p28-47}}</ref> Brasilía var portúgölsk nýlenda til 1815 þegar landið var gert að [[Sameinað konungsdæmi Portúgals, Brasilíu og Algarve|meðkonungsdæmi]] eftir að portúgalska hirðin flutti frá [[Lissabon]] til [[Rio de Janeiro]]. [[Pétur 1. Brasilíukeisari|Pedro af Braganza]] lýsti yfir sjálfstæði Brasilíu árið 1822, fór í [[sjálfstæðisstríð Brasilíu|stríð við Portúgal]] og stofnaði [[Brasilíska keisaradæmið]]. Með fyrstu [[stjórnarskrá Brasilíu]] 1824 var stofnað þing í tveimur deildum og kveðið á um prentfrelsi og trúfrelsi. [[Þrælahald]] var afnumið í skrefum og loks afnumið alveg árið 1888. Árið eftir framdi herinn valdarán og lýst var yfir stofnun [[lýðveldi]]s með [[forsetaræði]]. Árið 1930 var gerð [[byltingin 1930|vopnuð bylting]] og [[Getúlio Vargas]] komst til valda. Vargas leiddi sjálfur annað [[valdaránið í Brasilíu 1937|valdarán 1937]] til að koma á alræðisstjórn sem var kölluð [[Estado Novo]]. Vargas var svo steypt af stóli í [[valdaránið í Brasilíu 1945|valdaráni árið 1945]] og lýðræði endurreist. [[Herforingjastjórnin í Brasilíu|Herforingjastjórn]] rændi völdum árið 1964 með stuðningi Bandaríkjanna og ríkti til ársins 1985. Síðan þá hefur landið haft borgaralega ríkisstjórn. Núverandi stjórnarskrá er frá 1988 og skilgreinir landið sem [[sambandslýðveldi]]. Brasilía er stórveldi í sínum heimshluta og [[miðveldi]],<ref name="SchaeferPoffenbarger2014">{{Cite book |last1=M. Schaefer |url=https://books.google.com/books?id=yXdaBQAAQBAJ&pg=PT32 |title=The Formation of the BRICS and its Implication for the United States: Emerging Together |last2=J. Poffenbarger |date=2014 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-38794-3 |page=32}}</ref><ref name="Burges2016">{{Cite book |last=Sean W. Burges |url=https://books.google.com/books?id=tolwCwAAQBAJ&pg=PA114 |title=Latin America and the Shifting Sands of Globalization |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-1-317-69658-2 |pages=114–15}}</ref><ref name="Gina">{{Cite journal |last=Gardini |first=Gian Luca |year=2016 |title=Brazil: What Rise of What Power? |journal=Bulletin of Latin American Research |volume=35 |pages=5–19 |doi=10.1111/blar.12417}}</ref> og hefur líka verið lýst sem [[nýtt stórveldi|nýju stórveldi]].<ref name="FRIDE">{{Cite web |last=Gratius |first=Susanne |date=April 2008 |title=The international arena and emerging powers: stabilising or destabilising forces? |url=http://fride.org/descarga/com_emerging_powers_eng_abr08.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160615194931/http://fride.org/descarga/com_emerging_powers_eng_abr08.pdf |archive-date=15 June 2016 |website=FRIDE}}</ref><ref name="Collecott">{{Cite web |last=Peter Collecott |date=29 October 2011 |title=Brazil's Quest for Superpower Status |url=http://www.diplomaticourier.com/2011/10/29/brazil-s-quest-for-superpower-status/ |access-date=10 August 2014 |publisher=The Diplomatic Courier}}</ref><ref>{{Cite news |last=Clendenning |first=Alan |date=17 April 2008 |title=Booming Brazil could be world power soon |page=2 |work=USA Today |agency=The Associated Press |url=https://www.usatoday.com/money/economy/2008-04-17-310212789_x.htm}}</ref><ref name="DominguezKim2013">{{Cite book |last1=Jorge Dominguez |url=https://books.google.com/books?id=c0I_4JmjFbwC&pg=PA98 |title=Between Compliance and Conflict: East Asia Latin America and the New Pax Americana |last2=Byung Kook Kim |publisher=Center for International Affairs, Harvard University |year=2013 |isbn=978-1-136-76983-2 |pages=98–99}}</ref> Brasilía er [[nýmarkaðsland]],<ref>{{Cite web |date=September 2018 |title=FTSE Country Classification |url=https://www.ftse.com/products/downloads/FTSE-Country-Classification-Update-2018.pdf |url-status=live |publisher=FTSE Group}}</ref><ref name="wb-upper-middle">{{Cite web |title=Country and Lending Groups |url=http://data.worldbank.org/about/country-classifications/country-and-lending-groups#Upper_middle_income|publisher=World Bank}}</ref> [[þróunarríki|efri-miðtekjuland]] og [[nýiðnvætt ríki]];<ref>{{Cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weoselco.aspx?g=2200&sg=All+countries+%2f+Emerging+market+and+developing+economies |access-date=29 September 2019 |website=IMF.org |publisher=[[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn]]}}</ref> Brasilía er eitt af stærstu hagkerfum heims, bæði að nafnvirði og kaupmáttarjafnað,<ref>{{Cite web |title=CIA – The World Factbook – Country Comparisons – GDP (purchasing power parity) |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html|publisher=[[Bandaríska leyniþjónustan]]}}</ref> stærsta hagkerfi [[Rómanska Ameríka|Rómönsku Ameríku]] og á [[suðurhvel jarðar|suðurhveli jarðar]], og er það Suður-Ameríkuríki sem á mest auðmagn. Hagkerfi brasilíu er eitt af þeim umfangsmestu og fjölbreyttustu í heimi. Brasilía er helsti útflytjandi margvíslegra landbúnaðarvara, jarðefna, og framleiðsluvara.<ref name="Neilson102">{{Cite book |last1=Jeff Neilson |url=https://books.google.com/books?id=wokuHhx1AOUC&pg=PA1834 |title=Value Chain Struggles |last2=Bill Pritchard |publisher=John Wiley & Sons |year=2011 |isbn=978-1-4443-5544-4 |page=102}}</ref> Landið er í 13. sæti landa heims eftir fjölda færslna á [[Heimsminjaskrá UNESCO]].<ref>{{Cite web |title=UNESCO World Heritage Centre&nbsp;— World Heritage List |url=https://whc.unesco.org/en/list |url-status=live|publisher=UNESCO}}</ref> Brasilía er stofnaðili [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]], [[G20]], [[BRICS]], [[G4]], [[Mercosur]], [[Samtök Ameríkuríkja|Samtaka Ameríkuríkja]], [[Samtök Íberíu-Ameríkuríkja|Samtaka Íberíu-Ameríkuríkja]], og [[Samtök portúgölskumælandi landa|Samtaka portúgölskumælandi landa]]. Landið á áheyrnarfulltrúa í [[Arababandalagið|Arababandalaginu]] og er [[bandamaður Bandaríkjanna utan NATO]].<ref>{{Cite web |last=Vandiver |first=John |date=9 May 2019 |title=Trump bumps up Brazil to 'major non-NATO' ally |url=https://www.stripes.com/news/trump-bumps-up-brazil-to-major-non-nato-ally-1.580256|access-date=2 April 2023 |website=Stars and Stripes |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=14 August 2019 |title=Brazil must be a 'facilitator' in the Middle East, says VP |url=https://anba.com.br/en/brazil-must-be-a-facilitator-in-the-middle-east-says-vp/ |access-date=26 May 2023 }}</ref> == Heiti == Heitið „Brasilía“ er líklega dregið af portúgalska orðinu yfir [[brasilíutré]] sem einu sinni óx um allt við strönd Brasilíu.<ref name="Fausto1999">{{Cite book |last=Fausto |first=Boris |url=https://archive.org/details/concisehistoryof00faus |title=A Concise History of Brazil |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-56526-4 |page=[https://archive.org/details/concisehistoryof00faus/page/9 9] |url-access=registration}}</ref> Tréð nefnist {{lang|pt|pau-brasil}} á portúgölsku, þar sem orðið {{lang|pt|brasil}} er almennt túlkað sem „rautt eins og glóð“, frá orðinu {{lang|pt|brasa}} „glóð“ og endingunni {{lang|pt|-il}} (frá {{lang|la|-iculum}} eða {{lang|la|-ilium}}).<ref name="Vincent2003">{{Cite book |last=Jon S. Vincent. |url=https://archive.org/details/culturecustomsof0000vinc |title=Culture and Customs of Brazil |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2003 |isbn=978-0-313-30495-8 |page=[https://archive.org/details/culturecustomsof0000vinc/page/36 36] |url-access=registration}}</ref> Til eru kenningar um að þetta sé í raun alþýðuskýring á orði yfir rauðvið sem sé upprunnið í arabískum eða asískum málum.<ref>{{Cite web |url=https://www.etymonline.com/word/Brazil#etymonline_v_17075 |title=Brazil &#124; Etymology of the name Brazil by etymonline |access-date=24 March 2024 |archive-date=24 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240324183937/https://www.etymonline.com/word/Brazil#etymonline_v_17075 |url-status=live }}</ref> Brasilíutré gefur djúprauðan lit og var því verðmætt í evrópskum klæðaiðnaði. Það var fyrsta afurðin frá Brasilíu sem var hagnýtt í stórum stíl.<ref name="Tucker2007">{{Cite book |last=Richard P. Tucker |url=https://books.google.com/books?id=2V2q30BdEJ8C&pg=PA186 |title=Insatiable Appetite: The Ecological Degradation of the Tropical World |publisher=University of Michigan |year=2007 |isbn=978-0-7425-5365-1 |page=186 |access-date=16 June 2015 |archive-date=29 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129183601/https://books.google.com/books?id=2V2q30BdEJ8C&pg=PA186#v=onepage&q&f=false |url-status=live}}</ref> Alla 16. öldina felldu [[frumbyggjar Brasilíu]] (aðallega [[Túpíar]]) mikið magn af brasilíutré til að selja evrópskum kaupmönnum fyrir neysluvörur.<ref name="Lee2011">{{Cite book |last=Wayne E. Lee |url=https://books.google.com/books?id=xatMrooibacC&pg=PA196 |title=Empires and Indigenes: Intercultural Alliance, Imperial Expansion, and Warfare in the Early Modern World |publisher=NYU Press |year=2011 |isbn=978-0-8147-6527-2 |page=196 |access-date=16 June 2015 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215221303/https://books.google.com/books?id=xatMrooibacC&pg=PA196#v=onepage&q&f=false |url-status=live}}</ref> Í portúgölskum skjölum var landið upphaflega nefnt „land hins helga kross“ ({{lang|pt|Terra da Santa Cruz}}),<ref name="Corporation1880">{{Cite magazine |last=Daly |first=Charles P. |year=1880 |title=Maps and Map-making Before Mercator |url=https://books.google.com/books?id=hiQDAAAAMBAJ&pg=PA493 |magazine=[[The Popular Science Monthly]] |publisher=Bonnier Corporation |at=473–495, see page 493 |issn=0161-7370 |access-date=16 June 2015 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215221315/https://books.google.com/books?id=hiQDAAAAMBAJ&pg=PA493#v=onepage&q&f=false |url-status=live}}</ref> en evrópskir sjómenn og kaupmenn kölluðu það „land brasilíutrésins“ ({{lang|pt|Terra do Brasil}}) út af versluninni með brasilíuvið.<ref name="Léry1990">{{Cite book |last=Jean de Léry |url=https://books.google.com/books?id=F8qqKoCSWVkC&pg=PA242 |title=History of a Voyage to the Land of Brazil, Otherwise Called America |publisher=University of California Press |year=1990 |isbn=978-0-520-91380-6 |page=242 |access-date=16 June 2015 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215221327/https://books.google.com/books?id=F8qqKoCSWVkC&pg=PA242#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Þetta heiti tók smám saman yfir í stað opinbera heitisins. Sumir sjómenn kölluðu það líka „land páfagauka“.<ref name="Sokolow2003">{{Cite book |last=Jayme A. Sokolow. |url=https://books.google.com/books?id=ytghV9q6v3cC&pg=PA84 |title=The Great Encounter: Native Peoples and European Settlers in the Americas, 1492–1800 |publisher=M.E. Sharpe |year=2003 |isbn=978-0-7656-0982-3 |page=84 |access-date=16 June 2015 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215221351/https://books.google.com/books?id=ytghV9q6v3cC&pg=PA84#v=onepage&q&f=false |url-status=live}}</ref> Í [[gvaraní]] heitir Brasilía {{lang|gn|Pindorama}} sem merkir „land pálmatrjáa“.<ref name="Herrera-Sobek2012">{{Cite book |last=Maria Herrera-Sobek |url=https://books.google.com/books?id=lY-tY62V1FIC&pg=PA155 |title=Celebrating Latino Folklore |publisher=ABC-CLIO |year=2012 |isbn=978-0-313-34340-7 |page=155 |access-date=16 June 2015 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215221353/https://books.google.com/books?id=lY-tY62V1FIC&pg=PA155 |url-status=live}}</ref> ==Saga== [[Frumbyggjar Ameríku|Frumbyggjar]] hafa búið á svæðinu sem nú er Brasilía í meira en 11.000 ár. Árið 1500 gerði [[Pedro Alvares Cabral]] tilkall til landsins þegar hann kom þangað með flota sínum. Fyrsta fasta búseta [[Portúgal]]a var um 1532 og [[nýlendustefna]] hófst þegar [[Jóhann 3. Portúgalskonungur]] skipti landinu í 15 sjálfstæð [[Nýlenda|nýlendusvæði]]. Þessi skipting skapaði óskipulag og deilur og því lét konungurinn svæðin lúta [[miðstýring|miðstýrðu]] valdi. Fyrstu tvær aldir á nýlendutímanum einkenndust af átökum og stríðum milli frumbyggja og Portúgala. Um miðja 16. öld var [[sykur]] orðinn mikilvægasta útflutningsvara Brasilíu og þrælar frá [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] mikilvæg innflutningsvara en þeir unnu á sykurplantekrum. Árið 1808 flutti [[Jóhann 6. Portúgalskonungur]] til Brasilíu tímabundið vegna [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstyrjaldanna]]. Í byrjun 19. aldar varð spenna á milli brasilískra Portúgala og stjórnvalda í Portúgal sem varð til þess að árið [[1822]] lýsti Brasilía yfir sjálfstæði og síðar var stofnað keisaradæmi með [[Dom Pedro]] sem keisara. Portúgal viðurkenndi sjálfstæði Brasilíu árið 1825. Árið 1888 var [[þrælahald]] afnumið í landinu. Ári síðar var Dom [[Pedro II]] komið frá völdum og lýðveldi stofnað. Í lok 19. aldar átti Brasilía í stríðum við nágrannaríki sín, [[Argentína|Argentínu]], [[Úrúgvæ]] og [[Paragvæ]] um áhrif og landsvæði. Stríðið við Paragvæ (1864-1870) er það mannskæðasta í sögu Suður-Ameríku. Í [[fyrri heimstyrjöld]] var Brasilía hlutlaust ríki þar til þýskir kafbátar sökktu skipum þeirra á [[Atlantshaf]]i árið 1917 en þá lýsti Brasilía yfir stríði við [[Miðveldin]]. Hlutverk Brasilíu var aðallega eftirlitshlutverk á Atlantshafi. Árið 1930 náði [[Getúlio Vargas]] völdum með aðstoð hersins. Stöðug átök og tilraunir til að taka aftur völdin frá Vargas leiddu til þess að Vargas varð einræðisherra og Estado novo tímabilið hófst þar sem stjórnvöld voru annáluð fyrir ofbeldi og kúgun. Í [[seinni heimstyrjöldin|seinni heimstyrjöld]] var Brasilía fyrst um sinn hlutlaust ríki til ársins 1942 þegar landið gekk til liðs við [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamenn]] eftir að hafa slitið diplómatísk tengsl við [[Öxulveldin]]. Eftir heimstyrjöldina vék Vargas vegna þrýstings og lýðræði var komið á. Vargas var kosinn síðar, árið 1951 en eftir stjórnarkreppu framdi hann sjálfsmorð. Lýðræði var viðkvæmt næstu áratugi og árið 1964 [[Valdaránið í Brasilíu 1964|frömdu brasilískir herforingjar valdarán]] gegn stjórn [[João Goulart]] forseta undir því yfirskyni að koma í veg fyrir að Brasilía yrði kommúnismanum að bráð. Í Brasilíu ríkti [[herforingjastjórn]] til ársins 1985 en á 9. áratugnum var lýðræði smám saman komið aftur á. [[Luiz Inácio Lula da Silva]] var forseti frá 2002 til 2010 þegar fyrsta konan, Dilma Rousseff, varð forseti. Rannsókn á peningaþvætti og spillingu í kringum ríkisrekna olíufyrirtækið [[Petrobras]] hefur tekið sinn toll í Brasilísku ríkisstjórninni. Lula da Silva var yfirheyrður vegna málsins og síðar ákærður og fangelsaður. Tugir stjórnmálamanna voru bendlaðir við málið.<ref>[http://www.ruv.is/frett/tugir-sakadir-um-spillingu-i-brasiliu Tugir sakaðir um spillingu í Brasilíu] Rúv, skoðað 12. maí, 2016.</ref> Árið 2016 var [[Dilma Rousseff|Dilmu Rousseff]] vikið úr embætti af öldungadeild þingsins. Samþykkt var að hún sæti ákæru til embættismissis fyrir spillingu. Var hún sökuð um að hafa fegrað efnahagstölur landsins fyrir kosningar. [[Michel Temer]] varaforseti tók við embætti forseta.<ref>[http://www.ruv.is/frett/forseta-brasiliu-vikid-ur-embaetti Forseta Brasilíu vikið úr embætti] Rúv. Skoðað 12. maí, 2016</ref> Árið 2014 var haldin [[Heimsmeistarakeppnin í knattspyrnu]] í Brasilíu og árið 2016 voru [[Sumarólympíuleikarnir 2016|Ólympíuleikarnir]] í Río de Janeiro. Barátta vinstri og hægri afla kristallaðist í [[Árásin á Brasilíuþing 2023|árás á brasilíska þingið árið 2023]] þegar fylgismenn íhaldsforsetans fráfarandi [[Jair Bolsonaro]] réðust þar inn. Árásin minnti á árásina á bandaríkjaþing 2020. Bolsonaro tapaði kosningum fyrir fyrrum forsetanum Lula og flutti til Bandaríkjanna. == Landfræði == === Náttúra === Lífríki Brasilíu er gríðarlega fjölbreytt og það er það ríki sem hefur flestar tegundir lífvera (bæði úr dýra- og plönturíkinu) innan sinna landamæra. Vísindamenn telja að um 9,5% allra tegunda á jörðinni finnist í landinu (T.d. 9,3% þekktra [[spendýr]]a og 16% þekktra [[fugl]]a). Af stórum spendýrum má nefna [[jagúar]] og [[fjallaljón]], [[tapír]]a, [[mauraætur]], [[letidýr]], pekkaríusvín, [[beltisdýr]], fjölmargar tegundir [[hjartardýr]]a og margar tegundir [[prímatar|prímata]]. Tegundaauðgi [[froskdýr]]a er einstæð og líklega er Brasilía líka það land heims þar sem flestar tegundir [[skordýr]]a og [[áttfætlur|áttfætlna]] lifa. Erfitt er að áætla þann fjölda skordýrategunda sem þar er að finna, en sumir fræðimenn telja að þær séu yfir 70 þúsund. <ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=5393 Hvaða dýr búa í Brasilíu og hver þeirra eru í útrýmingarhættu?] Vísindavefurinn. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> Ein af hverjum fjórum tegundum plantna sem fundist hafa á jörðinni í Brasilíu. Þessari fjölbreytni má þakka regnskógum [[Amasónfrumskógurinn|Amason]], miklum ám og [[votlendi]]ssvæðum. Einnig eru strandskógar við ströndina og [[grasslétta|grassléttur]] í austurhluta landsins.<ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=60387 Í hvaða landi lifa flestar dýrategundir?] Vísindavefur. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> [[Amasonfljót]]ið í Suður-Ameríku er annað lengsta vatnsfall í heimi á eftir ánni [[Níl]]. Það er vatnsmesta fljót í heimi og [[vatnasvið]] þess er það stærsta í heimi, í kringum 7 milljónir km2. Um 20% alls ferskvatns sem berst í heimshöfin með vatnsföllum kemur með Amasonfljótinu.<ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=6633 Hvað veist þú um Amasonfljótið?] Vísindavefurinn. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> Hæsti punktur landsins er Pico da Neblina sem er 2994 metra yfir sjávarmáli. == Stjórnmál == {{Multiple image | direction = horizontal | align = right | caption_align = center | total_width = 330 | image1 = Foto oficial de Luiz Inácio Lula da Silva (ombros) denoise.jpg | caption1 = [[Luiz Inácio Lula da Silva]]<br /><small>forseti Brasilíu</small> | image2 = Alckmin 2024.jpg | caption2 = [[Geraldo Alckmin]]<br /><small>varaforseti</small> }} Brasilía er [[lýðræði]]sríki, [[sambandsríki]] og [[lýðveldi]] sem býr við [[forsetaræði]], eftir [[þjóðaratkvæðagreiðsla um stjórnarskrá Brasilíu 1993|þjóðaratkvæðagreiðslu um stjórnarskrá Brasilíu 1993]].<ref>{{cite web|url=https://www.planalto.gov.br/ccivil_03/constituicao/constituicao.htm|title=Constituição da república federativa do Brasil de 1988|publisher=Presidência da República|website=Gov.br|access-date=13.10.2026}}</ref> [[Forseti Brasilíu]] er bæði [[þjóðhöfðingi]] og [[stjórnarleiðtogi]] sambandsins og gegnir embættinu í fjögur ár í senn með möguleika á einu endurkjöri. Núverandi forseti er [[Luiz Inácio Lula da Silva]].<ref>{{Cite news |last=Pimentel |first=Mauro |title=Lula returns for third term as Brazil president |work=CNN |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230101-lula-returns-for-third-term-as-brazil-president}}</ref> Forsetinn skipar ráðherra í ríkisstjórn landsins og tekur beinan þátt í stjórn þess. [[Mynd:Congresso do Brasil.jpg|thumb|Þinghús þjóðþingsins.]] Löggjafarvaldið er aðallega í höndum fylkisþinga. [[Þjóðþing Brasilíu]] er löggjafarþing sambandsríkisins og kemur saman í tveimur deildum: [[Fulltrúadeild Brasilíu]] og [[Öldungadeild Brasilíu]]. Öldungadeildin er skipuð fulltrúum 26 [[fylki Brasilíu|fylkja Brasilíu]] auk [[Alríkisfylki Brasilíu|alríkisfylkisins]]. Hvert fylki og alríkisfylkið eiga þrjá öldungadeildarfulltrúa sem eru kosnir í almennum kosningum til 8 ára.<ref>{{cite book |last1=Bruns |first1=Axel |last2=Enli |first2=Gunn |last3=Skogerbo |first3=Eli |last4=Larsson |first4=Anders Olof |last5=Christensen |first5=Christian |title=The Routledge Companion to Social Media and Politics |date=22 December 2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-50656-0 |url=https://books.google.com/books?id=OK1ACwAAQBAJ&pg=PA519 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Brazil - The legislature |work=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Brazil/The-legislature |language=en}}</ref> Þingmenn fulltrúadeildarinnar eru kosnir til 4 ára í senn með [[hlutfallskosning]]u.<ref>{{cite book |last1=Ameringer |first1=Charles D. |title=Political Parties of the Americas, 1980s to 1990s: Canada, Latin America, and the West Indies |date=1992 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-27418-3 |page=105 |url=https://books.google.com/books?id=kD5qi3MyEHYC&pg=PA105 |language=en}}</ref> Dómsvaldið er nær eingöngu á hendi dómstóla. Samkvæmt skýrslunni ''Global State of Democracy'' frá [[International Institute for Democracy and Electoral Assistance]] (IDEA) er Brasilía fyrir ofan miðju þegar kemur að aðgerðum til að tryggja lýðræði. Styrkleikar landsins liggja í víðtækum kosningarétti, trúfrelsi, og félagaþátttöku.<ref>{{Cite web |title=Brazil {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/brazil |access-date=2025-10-06 |website=www.idea.int |language=en}}</ref> Árið 2021 var Brasilíu lýst sem „[[gallað lýðræði|gölluðu lýðræði]]“ í lýðræðisvísitölu ''[[The Economist]]'' þar sem landið lenti í 46. sæti.<ref>{{Cite web |title=Democracy Index 2021: the China challenge |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/eiu-democracy-index-2021.pdf?mkt_tok=NzUzLVJJUS00MzgAAAGDWhBlxfqM9cMZEewC0HoBG0xhm9PFkxb-_IqDsjlxRZgDssKgB0pHGt7yS48UFv94hU4ZW0C_jXaFfmK_5TbL23wtQarQv22nFbg8ZTnHQrrcPg |website=Economist Intelligence Unit |language=en-GB}}</ref> Samkvæmt frelsisvísitölu [[Freedom House]] er Brasilía skilgreind sem „frjálst land“.<ref name="FITW-TG-2021">{{Cite web |date=3 March 2021 |title=Freedom in the World 2021 |url=https://freedomhouse.org/sites/default/files/2021-02/FIW2021_World_02252021_FINAL-web-upload.pdf |access-date=3 March 2021 |publisher=Freedom House}}</ref> === Stjórnsýslueiningar === [[Mynd:Mapa do Brasil atualmente.png|thumb|Kort af fylkjunum.]] Brasilía skiptist í 27 fylki sem hér segir: {| class="wikitable" |- ! Nr. !! Nafn !! Lykill !! Höfuðborg |- |1. || [[Acre (fylki)|Acre]] || AC || [[Rio Branco]] |- |2. || [[Alagoas]] || AL || [[Maceió]] |- |3. || [[Amapá]] || AP || [[Macapá]] |- |4. || [[Amazonas]] || AM || [[Manaus]] |- |5. || [[Bahia]] || BA || [[Salvador]] |- |6. || [[Ceará]] || CE || [[Fortaleza]] |- |7. || [[Espírito Santo]] || ES || [[Vitória]] |- | 8. || [[Goiás]] || GO || [[Goiânia]] |- | 9. || [[Maranhão]] || MA || [[São Luís]] |- | 10. || [[Mato Grosso]] || MT || [[Cuiabá]] |- | 11. || [[Mato Grosso do Sul]] || MS || [[Campo Grande]] |- | 12. || [[Minas Gerais]] || MG || [[Belo Horizonte]] |- | 13. || [[Pará]] || PA || [[Belém]] |- | 14. || [[Paraíba]] || PB || [[João Pessoa]] |- | 15. || [[Paraná (fylki)|Paraná]] || PR || [[Curitiba]] |- | 16. || [[Pernambuco]] || PE || [[Recife]] |- | 17. || [[Piauí]] || PI || [[Teresina]] |- | 18. || [[Rio de Janeiro (fylki)|Rio de Janeiro]] || RJ || [[Rio de Janeiro]] |- | 19. || [[Rio Grande do Norte]] || RN || [[Natal]] |- | 20. || [[Rio Grande do Sul]] || RS || [[Porto Alegre]] |- | 21. || [[Rondônia]] || RO || [[Porto Velho]] |- | 22. || [[Roraima]] || RR || [[Boa Vista]] |- | 23. || [[Santa Catarina (fylki)|Santa Catarina]] || SC || [[Florianópolis]] |- | 24. || [[São Paulo (fylki)|São Paulo]] || SP || [[São Paulo]] |- | 25. || [[Sergipe]] || SE || [[Aracaju]] |- | 26. || [[Tocantins]] || TO || [[Palmas]] |- | 27. || [[Distrito Federal]] || DF || [[Brasilía (borg)|Brasilía]] |} ==Íbúar== [[File:Population density Brazil 2022.svg|thumb|Íbúaþéttleiki eftir sveitarfélögum 2022.]] Brasilía er fimmta fjölmennasta ríki heims og hefur rúmlega 214 milljónir íbúa (2026). Um 85% Brasilíumanna búa í þéttbýli. Stærsta borg landsins er São Paulo og næst kemur Rio de Janeiro.<ref>{{vísindavefurinn|18250|Hvað er Brasilía stór og hvað búa margir þar?|höfundur=Emilía Dagný Sveinbjörnsdóttir|dags=12.8.2016}}</ref> Samkvæmt áætlun stjórnvalda voru íbúar Brasilíu 214.211.951 þann 1. júlí 2026, töluvert fleiri en þær 203 milljónir sem taldar voru árið 2022.<ref>{{Cite web |title=Estimativas da população residente para os municípios e para as unidades da federação {{!}} IBGE |url=https://www.ibge.gov.br/estatisticas/sociais/populacao/9103-estimativas-de-populacao.html |access-date=5 September 2025 |website=www.ibge.gov.br}}</ref><ref>{{Cite web |date=23 August 2024 |title=Brazilian population likely to start shrinking in 2042 |url=https://agenciabrasil.ebc.com.br/en/geral/noticia/2024-08/brazilian-population-likely-start-shrinking-2042 |access-date=24 August 2024 |website=Agência Brasil |language=en}}</ref> Íbúafjöldinn er langmestur í suðaustri (89 milljónir) og norðaustri (54,6 milljónir), en tveir stærstu landshlutarnir; miðvesturhéruðin og norðurhéruðin, sem eru samanlagt 64,12% af landi Brasilíu, hafa aðeins 33,8 milljón íbúa. Fyrsta manntalið var gert í Brasilíu árið 1872. Þá töldust íbúar landsins vera 9.930.478.<ref>{{cite web|url=http://www.brasil.gov.br/news/history/2011/04-1/29/brazil-population-reaches-190.8-million/newsitem_view?set_language=en|title=Brazil population reaches 190.8 million|archive-url=https://web.archive.org/web/20130809205237/http://www.brasil.gov.br/news/history/2011/04-1/29/brazil-population-reaches-190.8-million/newsitem_view?set_language=en|archive-date=9 August 2013|website=Brasil.gov.br}}</ref> Milli 1880 og 1930 fluttu fjórar milljónir manna þangað frá Evrópu.<ref>{{cite web|url=http://www.migrationinformation.org/profiles/display.cfm?id=311|title=Shaping Brazil: The Role of International Migration|website=Migration Policy Institute}}</ref> Áður hafði nokkur fjöldi Íslendinga flust þangað, en heildarfjöldi þeirra hefur vart verið meira en 40. Íbúafjöldi Brasilíu óx umtalsvert milli 1940 og 1970 vegna lægri [[dánartíðni]], jafnvel þótt [[fæðingartíðni]] drægist örlítið saman. Á 5. áratugnum var árleg fjölgun 2,4% og hækkaði í 3% á 6. áratugnum, en minnkaði í 2,9% á 7. áratugnum, á sama tíma og lífslíkur hækkuðu úr 44 í 54 ár.<ref>{{cite report|author=José Alberto Magno de Carvalho|url=http://cedeplar.face.ufmg.br/pesquisas/td/TD%20227.pdf|title=Crescimento populacional e estrutura demográfica no Brasil|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019004601/http://cedeplar.face.ufmg.br/pesquisas/td/TD%20227.pdf |archive-date=19 October 2016|website=Belo Horizonte: UFMG/Cedeplar|year=2004|page=5}}</ref> Lífslíkur náðu 72,6 árum árið 2007.Dk<ref>{{Cite web |date=29 November 1999 |title=Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística |url=http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_visualiza.php?id_noticia=1275&id_pagina=1 |access-date=25 January 2010 |publisher=IBGE}}</ref> Frá 7. áratugnum hefur fólksfjölgun farið minnkandi, frá 3,04% milli 1950 og 1960, að 1,05% árið 2008. Áætlanir gera ráð fyrir 0,29% fólksfækkun árið 2050.<ref>{{Cite web |title=Projeção da População do Brasil – Brazil's populational projection |url=http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_impressao.php?id_noticia=1272 |access-date=25 January 2010 |publisher=IBGE}}</ref><ref>Magno de Carvalho, [http://www.observasaude.sp.gov.br/BibliotecaPortal/Acervo/Estrutura_Demogr%C3%A1fica_Brasil.pdf "Crescimento populacional e estrutura demográfica no Brasil"]{{dead link|date=May 2017|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}, pp.&nbsp;7–8.</ref> Árið 2022 var hlutfall ólæsra um 7%,<ref name="RF">{{Cite web |date=17 May 2024 |title=2022 Census: Illiteracy rate falls from 9.6% to 7.0% in 12 years, though inequalities persist {{!}} News Agency |url=https://agenciadenoticias.ibge.gov.br/en/agencia-news/2184-news-agency/news/40118-2022-census-illiteracy-rate-falls-from-9-6-to-7-0-in-12-years-though-inequalities-persist |access-date=14 May 2025 |website=Agência de Notícias - IBGE |language=en-GB}}</ref> sem var töluverð fækkun frá 11,8% árið 2008.<ref>{{cite web|website=PNAD 2008, IBGE|url=http://www.sidra.ibge.gov.br/bda/tabela/protabl.asp?c=271&i=P&sec59=93024&sec59=1023&sec59=1024&nome=on&notarodape=on&tab=271&unit=0&pov=3&opc1=1&poc2=1&orc59=5&OpcTipoNivt=1&opn1=2&nivt=0&poc1=1&sec58=0&orp=7&qtu3=27&opv=1&sec1=0&opc2=1&pop=1&opn2=0&orv=2&orc2=4&opc58=1&qtu2=5&sev=121&sev=1000121&sec2=0&poc59=2&opp=1&opn3=0&orc1=3&poc58=1&qtu1=1&cabec=on&opc59=1&ascendente=on&sep=43345&orn=1&qtu7=9&orc58=6&opn7=0&decm=99&pon=1&OpcCara=44&proc=1|title=Pessoas de 5 anos ou mais de idade por situação, sexo, alfabetização e grupos de idade e grupos de idade}}</ref> Árið 1940 var yfir helmingur íbúa landsins ólæs.<ref name="RF" /> == Menning == [[Mynd:Heitor Villa-Lobos (c. 1922).jpg|thumb|upright|right|[[Heitor Villa-Lobos]] var einn áhrifamesti tónlistarmaður Brasilíu á 20. öldinni.]] {{Aðalgrein|Brasilísk menning}} Kjarni brasilískrar menningar er kominn úr [[Portúgölsk menning|portúgalskri menningu]] vegna sterkra tengsla Brasilíu við móðurríkið á nýlendutímanum. Portúgalar breiddu út tungu sína, portúgölsku, byggingarlist sína og [[Kaþólsk trú|kaþólska trú]]. En menning Brasilíu varð einnig fyrir sterkum áhrifum frá aðfluttu fólki frá öðrum Evrópuríkjum og [[Afríka|Afríku]] auk þess sem eftir leifir af menningu innfæddra [[Frumbyggjar Brasilíu|frumbyggja]]. Meðal annarra má nefna nýbúa frá [[Ítalía|Ítalíu]], [[Þýskaland]]i, [[Japan]] og arabalöndum, sem fluttust í stórum stíl til Suður- og Suðuaustur-Brasilíu. Áhrifa frá brasilískum frumbyggjum gætir á bæði tungu og matarhefðir Brasilíu. Þar gætir einnig áhrifa frá afrískum innflytjendum, sem einnig höfðu áhrif á brasilíska [[tónlist]], [[dans]] og [[trúarbrögð]].<ref>{{cite news |last=Freyre |first=Gilberto |title=The Afro-Brazilian experiment: African influence on Brazilian culture |publisher=UNESCO |year=1986 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1986_May-June/ai_4375022 |accessdate=8. júní 2008 |archiveurl=https://archive.today/20120530050909/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1986_May-June/ai_4375022/ |archivedate=2012-05-30 }}</ref> === Listasaga === [[Brasilísk list]] hefur frá því á 16. öld þróast í ólíkar áttir, meðal annars [[Barokk í Brasilíu|Barokk]], sem var ríkjandi stíll í landinu fram á 19. öldina, [[rómantík]], [[nútímalist]], [[expressjónismi|expressjónisma]], [[kúbismi|kúbisma]], [[súrrealismi|súrrealisma]] og [[abstrakt list]]. Brasilísk kvikmyndasaga á rætur að rekja til upphafs kvikmyndalistar seint á 19. öldinni. === Tónlist === {{Aðalgrein|Brasilísk tónlist}} Innan brasilískrar tónlistar eru ýmis afbrigði og mörg þeirra eru einkennandi fyrir tiltekna landshluta. Áhrifa gætir frá afrískri og evrópskri tónlist en einnig frá frumbyggjum Brasilíu. Meðal tónlistargreina má nefna [[samba]], [[Música Popular Brasileira|MPB]], [[choro]], [[Sertanejo]], [[brega (tónlist)|brega]], [[forró]], [[frevo]], [[maracatu]], [[bossa nova]] og [[Axé-tónlist]]. [[Mynd:Machado de Assis aos 57 anos.jpg|thumb|upright|right|[[Machado de Assis]], skáld og rithöfundur er oft talinn merkasti rithöfundur Brasilíu.]] Meðal þekktra tónlistarmanna má nefna [[Francisco Manuel da Silva]], [[Antônio Carlos Gomes]], [[Elias Álvares Lobo]], [[Brasílio Itiberê da Cunha]], [[Luciano Gallet]], [[Alexandre Levy]], [[Alberto Nepomuceno]], [[Oscar Lorenzo Fernández]], [[Henrique Oswald]], [[Francisco Mignone]], [[Heitor Villa-Lobos]], [[Camargo Guarnieri]], [[Pixinguinha]], [[Hermeto Pascoal]], [[Antônio Carlos Jobim]], [[Edson Zampronha]], [[João Gilberto]], [[Nara Leão]], [[Elis Regina]], [[Caetano Veloso]], [[Maria Bethânia]], [[Chico Buarque]], [[Jorge Ben Jor]], [[Pato Fu]], [[Marisa Monte]], [[Pitty]] og [[Amon Tobin]]. === Bókmenntir === {{Aðalgrein|Brasilískar bókmenntir}} Saga [[Brasilískar bókmenntir|brasilískra bókmennta]] nær aftur til 16. aldar, til skrifa fyrstu portúgölsku landkönnuðanna. Þeirra á meðal var [[Pêro Vaz de Caminha]]. Skrif þeirra voru uppfull af lýsingum á dýraríki og gróðurfari landsins og á háttum innfæddra frumbyggja, sem vöktu mikla furðu meðal evrópskra lesenda og innflytjenda. Í Brasilíu urðu til mikilvægar bókmenntir innan rómantíkurinnar og skáldsagnahöfundar á borð við [[Joaquim Manuel de Macedo]] og [[José de Alencar]] skrifuðu bækur um ástir og sorgir. Alencar gerði einnig á löngum ferli sínum frumbyggja Brasilíu að söguhetjum í skáldsögunum ''[[O Guarany]]'', ''[[Iracema]]'', ''[[Ubirajara]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20110725100730/http://www.brasembottawa.org/en/culture_academic/literature.html „Brazilian Literature: An Introduction“]; afrit af [http://www.brasembottawa.org/en/culture_academic/literature.html upphaflegu eintaki]. Skoðað 2. nóvember 2009.</ref> === Matarmenning === [[Mynd:Feijoada 01.jpg|thumb|left|[[Feijoada]], réttur úr svínakjöti, svörtum baunum og hrísgrjónum]] {{Aðalgrein|Brasilískur matur}} Brasilískur matur er afar fjölbreytilegur og mikill munur eftir landshlutum. [[Feijoada]] er talinn þjóðarréttur en einnig má minnast á [[vatapá]], [[moqueca]], [[polenta]] og [[acarajé]], sem eru allt hefðbundnir brasilískir réttir. Hversdagslega borða Brasilíumenn mikið af hrísgrjónum og baunum, gjarnan með nautakjöti og salati og er oft blandað með kassava-hveiti. Oft eru hafðar steiktar kartöflur, steikt kassava eða steiktir bananar í hádegismatur, jafnvel kjötréttir eða steiktur ostur. Þjóðardrykkir Brasilíu er [[kaffi]] og [[cachaça]], sem er [[áfengur drykkur]] gerður úr [[sykurreyr]] og er megin uppistaðan í þjóðarkokteilnum, [[caipirinha]]. Margvíslegt [[sælgæti]] er til í Brasilíu, svo sem [[brigadeiro]], sem eru [[súkkulaði]]frauðkúlur; [[cocada]] og [[beijinho]] sem er hvort tveggja [[Kókoshneta|kókoshnetusælgæti]]; og sælgæti, sem kallast „romeu e julieta“ (Rómeó og Júlía) og er gert úr [[Ostur|osti]] með guavasultu, sem kallast [[goiabada]]. Úr [[Hneta|hnetum]] er gert [[paçoca]], [[rapadura]] og [[pé-de-moleque]]. Meðal [[ávöxtur|ávaxta]], sem vaxa í Brasilíu, má nefna [[açaí]], [[cupuaçu]], [[mangó]], [[papaja]], [[kókóbaun]]ir, [[Kasjúhneta|kasjúhnetur]], [[guava]], [[appelsína|appelsínur]], [[ástaraldin]] og [[ananas]]. Úr ávöxtum eru gerðir ýmsir blandaðir ávaxtasafar. ==Heimild== Söguágrip var unnið úr ensku Wikipedia: {{wpheimild|tungumál= en|titill= Brazil|mánuðurskoðað= 12. maí|árskoðað= 2016 }} == Tilvísanir == {{reflist}} == Ítarefni == * Bellos, Alex (2003). ''Futebol: The Brazilian Way of Life''. London: Bloomsbury Publishing plc. * Bethell, Leslie (1991). ''Colonial Brazil''. Cambridge: Cambridge University Press. * Fausto, Boris (1999). ''A Concise History of Brazil''. Cambridge: Cambridge University Press. * Skidmore, Thomas E. (1974). ''Black Into White: Race and Nationality in Brazilian Thought''. Oxford: Oxford University Press. * Wagley, Charles (1963). ''An Introduction to Brazil''. New York, New York: Columbia University Press. == Tenglar == * [https://www.gov.br/pt-br Opinber þjónusta í Brasilíu] * [https://www.gov.br/planalto/pt-br Vefur forseta Brasilíu] * [https://www.camara.leg.br/ Þing Brasilíu] * [https://www12.senado.leg.br/hpsenado Öldungadeild Brasilíu] * {{tímarit.is|1489513|Íslendingar í Brasilíu|höfundur=J.O.de Meira Penna|blað=Morgunblaðið|dags=20. ágúst 1977|bls=23}} {{Fylki Brasilíu}} {{Suður-Ameríka}} {{G-20}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Brasilía| ]] f5oso2a16ce4g4pdq24w6iimh43gvay 1982927 1982926 2026-10-16T19:17:19Z Akigka 183 /* Tenglar */ 1982927 wikitext text/x-wiki {{Fyrir|höfuðborg landsins|Brasilía (borg)}} {{Land | nafn = Sambandslýðveldið Brasilía | nafn_á_frummáli = República Federativa do Brasil | nafn_í_eignarfalli = Brasilíu | fáni = Flag of Brazil.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of Brazil.svg | kjörorð = Ordem e Progresso | kjörorð_tungumál = portúgalska | kjörorð_þýðing = Regla og framfarir | staðsetningarkort = BRA orthographic.svg | tungumál = [[Portúgalska]] | höfuðborg = [[Brasilía (borg)|Brasilía]]<br /> | stjórnarfar = [[Forsetaræði]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Brasilíu|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Luiz Inácio Lula da Silva]] | titill_leiðtoga2 = [[Varaforseti Brasilía|Varaforseti]] | nafn_leiðtoga2 = [[Geraldo Alckmin]] | staða = Sjálfstæði | staða_athugasemd = frá [[Portúgal]] | atburður1 = Yfirlýst | dagsetning1 = 7. september 1822 | atburður2 = Viðurkennt | dagsetning2 = 29. ágúst 1825 | atburður3 = Lýðveldi | dagsetning3 = 15. nóvember 1889 | flatarmál = 8.510.346 | hlutfall_vatns = 0,65 | stærðarsæti = 5 | fólksfjöldi = 214.211.951 | mannfjöldaár = 2026 | mannfjöldasæti = 7 | íbúar_á_ferkílómetra = 24 | VLF = 5.230 | VLF_sæti = 8 | VLF_ár = 2026 | VLF_á_mann = 24.428 | VLF_á_mann_sæti = 82 | VÞL = {{hækkun}} 0.786 | VÞL_sæti = 84 | VÞL_ár = 2023 | gjaldmiðill = [[brasilískur ríal|ríal]] | tímabelti = [[UTC-2]] til [[UTC-5]] | þjóðsöngur = [[Hino Nacional Brasileiro]] | tld = br | símakóði = 55 }} '''Brasilía''' ([[portúgalska]]: ''Brasil''), opinberlega '''Sambandslýðveldið Brasilía''' (portúgalska: ''República Federativa do Brasil''), er stærsta og fjölmennasta land [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]] og hið fimmta stærsta í heiminum bæði að flatarmáli og fólksfjölda. Landið er 8.514.877 km² að flatamáli og teygir sig frá ströndum [[Atlantshaf]]sins að rótum [[Andesfjöll|Andesfjalla]] og innan landamæra þess er megnið af [[Amasónfrumskógurinn|Amasónregnskóginum]], stærsta regnskógi heims, en einnig víðáttumikil [[landbúnaður|landbúnaðarsvæði]]. Brasilía er [[sambandsríki]] 26 fylkja og eins alríkisumdæmis þar sem höfuðborgin [[Brasilía (borg)|Brasilía]] er staðsett. Fjölmennasta borg landsins er [[São Paulo]] og sú næstfjölmennasta er [[Rio de Janeiro]]. Brasilía er fjölmennasta [[portúgalska|portúgölskumælandi]] land heims og eina landið í [[Ameríka|Ameríku]] þar sem portúgalska er [[opinbert tungumál]]. Strandlengja Brasilíu við Atlantshaf í austri er 7367 km löng. Landið nær yfir um helming landsvæðis Suður-Ameríku. Brasilía á landamæri að öllum öðrum ríkjum á meginlandi álfunnar, nema [[Ekvador]] og [[Síle]]. Landslag í Brasilíu er mjög fjölbreytt og nær yfir [[hitabelti]] og hlýtempruð belti, með [[votlendi]], [[gresja|gresjum]], [[háslétta|hásléttum]] og [[fjall|fjöllum]]. Megnið af vatnasviði [[Amasónfljót]]s er innan landamæra Brasilíu. Þar er mjög fjölbreytt dýralíf, fjölbreytt [[vistkerfi]], miklar náttúruauðlindir og mörg [[náttúruverndarsvæði]]. Brasilía situr efst á lista yfir lönd eftir [[líffjölbreytni]]. Staða umhverfismála í Brasilíu, þar á meðal hnignun náttúrulegs umhverfis og [[skógeyðing]], er talin hafa miklar afleiðingar fyrir [[loftslagsbreytingar]] og minnkandi líffjölbreytni á heimsvísu. Brasilía var byggð [[frumbyggjar Brasilíu|ýmsum frumbyggjaþjóðum]] fyrir komu portúgalska landkönnuðarins [[Pedro Álvares Cabral]] árið 1500. Í kjölfarið gerði [[Portúgal]] tilkall til landsvæðis þar og stofnaði fyrstu borgina, [[São Vicente]], árið 1532. Portúgalar fluttu inn [[Atlantshafsverslunin|þræla frá Afríku]] til að vinna á [[plantekra|plantekrum]].<ref>{{cite journal|author=Andreatta, Margarida Davina|year=1995|title=Engenho São Jorge dos Erasmos: prospecção arqueológica, histórica e industrial|journal=Revista USP|volume=0|number=41|page=28|doi=10.11606/issn.2316-9036.v0i41p28-47}}</ref> Brasilía var portúgölsk nýlenda til 1815 þegar landið var gert að [[Sameinað konungsdæmi Portúgals, Brasilíu og Algarve|meðkonungsdæmi]] eftir að portúgalska hirðin flutti frá [[Lissabon]] til [[Rio de Janeiro]]. [[Pétur 1. Brasilíukeisari|Pedro af Braganza]] lýsti yfir sjálfstæði Brasilíu árið 1822, fór í [[sjálfstæðisstríð Brasilíu|stríð við Portúgal]] og stofnaði [[Brasilíska keisaradæmið]]. Með fyrstu [[stjórnarskrá Brasilíu]] 1824 var stofnað þing í tveimur deildum og kveðið á um prentfrelsi og trúfrelsi. [[Þrælahald]] var afnumið í skrefum og loks afnumið alveg árið 1888. Árið eftir framdi herinn valdarán og lýst var yfir stofnun [[lýðveldi]]s með [[forsetaræði]]. Árið 1930 var gerð [[byltingin 1930|vopnuð bylting]] og [[Getúlio Vargas]] komst til valda. Vargas leiddi sjálfur annað [[valdaránið í Brasilíu 1937|valdarán 1937]] til að koma á alræðisstjórn sem var kölluð [[Estado Novo]]. Vargas var svo steypt af stóli í [[valdaránið í Brasilíu 1945|valdaráni árið 1945]] og lýðræði endurreist. [[Herforingjastjórnin í Brasilíu|Herforingjastjórn]] rændi völdum árið 1964 með stuðningi Bandaríkjanna og ríkti til ársins 1985. Síðan þá hefur landið haft borgaralega ríkisstjórn. Núverandi stjórnarskrá er frá 1988 og skilgreinir landið sem [[sambandslýðveldi]]. Brasilía er stórveldi í sínum heimshluta og [[miðveldi]],<ref name="SchaeferPoffenbarger2014">{{Cite book |last1=M. Schaefer |url=https://books.google.com/books?id=yXdaBQAAQBAJ&pg=PT32 |title=The Formation of the BRICS and its Implication for the United States: Emerging Together |last2=J. Poffenbarger |date=2014 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-38794-3 |page=32}}</ref><ref name="Burges2016">{{Cite book |last=Sean W. Burges |url=https://books.google.com/books?id=tolwCwAAQBAJ&pg=PA114 |title=Latin America and the Shifting Sands of Globalization |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-1-317-69658-2 |pages=114–15}}</ref><ref name="Gina">{{Cite journal |last=Gardini |first=Gian Luca |year=2016 |title=Brazil: What Rise of What Power? |journal=Bulletin of Latin American Research |volume=35 |pages=5–19 |doi=10.1111/blar.12417}}</ref> og hefur líka verið lýst sem [[nýtt stórveldi|nýju stórveldi]].<ref name="FRIDE">{{Cite web |last=Gratius |first=Susanne |date=April 2008 |title=The international arena and emerging powers: stabilising or destabilising forces? |url=http://fride.org/descarga/com_emerging_powers_eng_abr08.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160615194931/http://fride.org/descarga/com_emerging_powers_eng_abr08.pdf |archive-date=15 June 2016 |website=FRIDE}}</ref><ref name="Collecott">{{Cite web |last=Peter Collecott |date=29 October 2011 |title=Brazil's Quest for Superpower Status |url=http://www.diplomaticourier.com/2011/10/29/brazil-s-quest-for-superpower-status/ |access-date=10 August 2014 |publisher=The Diplomatic Courier}}</ref><ref>{{Cite news |last=Clendenning |first=Alan |date=17 April 2008 |title=Booming Brazil could be world power soon |page=2 |work=USA Today |agency=The Associated Press |url=https://www.usatoday.com/money/economy/2008-04-17-310212789_x.htm}}</ref><ref name="DominguezKim2013">{{Cite book |last1=Jorge Dominguez |url=https://books.google.com/books?id=c0I_4JmjFbwC&pg=PA98 |title=Between Compliance and Conflict: East Asia Latin America and the New Pax Americana |last2=Byung Kook Kim |publisher=Center for International Affairs, Harvard University |year=2013 |isbn=978-1-136-76983-2 |pages=98–99}}</ref> Brasilía er [[nýmarkaðsland]],<ref>{{Cite web |date=September 2018 |title=FTSE Country Classification |url=https://www.ftse.com/products/downloads/FTSE-Country-Classification-Update-2018.pdf |url-status=live |publisher=FTSE Group}}</ref><ref name="wb-upper-middle">{{Cite web |title=Country and Lending Groups |url=http://data.worldbank.org/about/country-classifications/country-and-lending-groups#Upper_middle_income|publisher=World Bank}}</ref> [[þróunarríki|efri-miðtekjuland]] og [[nýiðnvætt ríki]];<ref>{{Cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weoselco.aspx?g=2200&sg=All+countries+%2f+Emerging+market+and+developing+economies |access-date=29 September 2019 |website=IMF.org |publisher=[[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn]]}}</ref> Brasilía er eitt af stærstu hagkerfum heims, bæði að nafnvirði og kaupmáttarjafnað,<ref>{{Cite web |title=CIA – The World Factbook – Country Comparisons – GDP (purchasing power parity) |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html|publisher=[[Bandaríska leyniþjónustan]]}}</ref> stærsta hagkerfi [[Rómanska Ameríka|Rómönsku Ameríku]] og á [[suðurhvel jarðar|suðurhveli jarðar]], og er það Suður-Ameríkuríki sem á mest auðmagn. Hagkerfi brasilíu er eitt af þeim umfangsmestu og fjölbreyttustu í heimi. Brasilía er helsti útflytjandi margvíslegra landbúnaðarvara, jarðefna, og framleiðsluvara.<ref name="Neilson102">{{Cite book |last1=Jeff Neilson |url=https://books.google.com/books?id=wokuHhx1AOUC&pg=PA1834 |title=Value Chain Struggles |last2=Bill Pritchard |publisher=John Wiley & Sons |year=2011 |isbn=978-1-4443-5544-4 |page=102}}</ref> Landið er í 13. sæti landa heims eftir fjölda færslna á [[Heimsminjaskrá UNESCO]].<ref>{{Cite web |title=UNESCO World Heritage Centre&nbsp;— World Heritage List |url=https://whc.unesco.org/en/list |url-status=live|publisher=UNESCO}}</ref> Brasilía er stofnaðili [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]], [[G20]], [[BRICS]], [[G4]], [[Mercosur]], [[Samtök Ameríkuríkja|Samtaka Ameríkuríkja]], [[Samtök Íberíu-Ameríkuríkja|Samtaka Íberíu-Ameríkuríkja]], og [[Samtök portúgölskumælandi landa|Samtaka portúgölskumælandi landa]]. Landið á áheyrnarfulltrúa í [[Arababandalagið|Arababandalaginu]] og er [[bandamaður Bandaríkjanna utan NATO]].<ref>{{Cite web |last=Vandiver |first=John |date=9 May 2019 |title=Trump bumps up Brazil to 'major non-NATO' ally |url=https://www.stripes.com/news/trump-bumps-up-brazil-to-major-non-nato-ally-1.580256|access-date=2 April 2023 |website=Stars and Stripes |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=14 August 2019 |title=Brazil must be a 'facilitator' in the Middle East, says VP |url=https://anba.com.br/en/brazil-must-be-a-facilitator-in-the-middle-east-says-vp/ |access-date=26 May 2023 }}</ref> == Heiti == Heitið „Brasilía“ er líklega dregið af portúgalska orðinu yfir [[brasilíutré]] sem einu sinni óx um allt við strönd Brasilíu.<ref name="Fausto1999">{{Cite book |last=Fausto |first=Boris |url=https://archive.org/details/concisehistoryof00faus |title=A Concise History of Brazil |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-56526-4 |page=[https://archive.org/details/concisehistoryof00faus/page/9 9] |url-access=registration}}</ref> Tréð nefnist {{lang|pt|pau-brasil}} á portúgölsku, þar sem orðið {{lang|pt|brasil}} er almennt túlkað sem „rautt eins og glóð“, frá orðinu {{lang|pt|brasa}} „glóð“ og endingunni {{lang|pt|-il}} (frá {{lang|la|-iculum}} eða {{lang|la|-ilium}}).<ref name="Vincent2003">{{Cite book |last=Jon S. Vincent. |url=https://archive.org/details/culturecustomsof0000vinc |title=Culture and Customs of Brazil |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2003 |isbn=978-0-313-30495-8 |page=[https://archive.org/details/culturecustomsof0000vinc/page/36 36] |url-access=registration}}</ref> Til eru kenningar um að þetta sé í raun alþýðuskýring á orði yfir rauðvið sem sé upprunnið í arabískum eða asískum málum.<ref>{{Cite web |url=https://www.etymonline.com/word/Brazil#etymonline_v_17075 |title=Brazil &#124; Etymology of the name Brazil by etymonline |access-date=24 March 2024 |archive-date=24 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240324183937/https://www.etymonline.com/word/Brazil#etymonline_v_17075 |url-status=live }}</ref> Brasilíutré gefur djúprauðan lit og var því verðmætt í evrópskum klæðaiðnaði. Það var fyrsta afurðin frá Brasilíu sem var hagnýtt í stórum stíl.<ref name="Tucker2007">{{Cite book |last=Richard P. Tucker |url=https://books.google.com/books?id=2V2q30BdEJ8C&pg=PA186 |title=Insatiable Appetite: The Ecological Degradation of the Tropical World |publisher=University of Michigan |year=2007 |isbn=978-0-7425-5365-1 |page=186 |access-date=16 June 2015 |archive-date=29 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129183601/https://books.google.com/books?id=2V2q30BdEJ8C&pg=PA186#v=onepage&q&f=false |url-status=live}}</ref> Alla 16. öldina felldu [[frumbyggjar Brasilíu]] (aðallega [[Túpíar]]) mikið magn af brasilíutré til að selja evrópskum kaupmönnum fyrir neysluvörur.<ref name="Lee2011">{{Cite book |last=Wayne E. Lee |url=https://books.google.com/books?id=xatMrooibacC&pg=PA196 |title=Empires and Indigenes: Intercultural Alliance, Imperial Expansion, and Warfare in the Early Modern World |publisher=NYU Press |year=2011 |isbn=978-0-8147-6527-2 |page=196 |access-date=16 June 2015 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215221303/https://books.google.com/books?id=xatMrooibacC&pg=PA196#v=onepage&q&f=false |url-status=live}}</ref> Í portúgölskum skjölum var landið upphaflega nefnt „land hins helga kross“ ({{lang|pt|Terra da Santa Cruz}}),<ref name="Corporation1880">{{Cite magazine |last=Daly |first=Charles P. |year=1880 |title=Maps and Map-making Before Mercator |url=https://books.google.com/books?id=hiQDAAAAMBAJ&pg=PA493 |magazine=[[The Popular Science Monthly]] |publisher=Bonnier Corporation |at=473–495, see page 493 |issn=0161-7370 |access-date=16 June 2015 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215221315/https://books.google.com/books?id=hiQDAAAAMBAJ&pg=PA493#v=onepage&q&f=false |url-status=live}}</ref> en evrópskir sjómenn og kaupmenn kölluðu það „land brasilíutrésins“ ({{lang|pt|Terra do Brasil}}) út af versluninni með brasilíuvið.<ref name="Léry1990">{{Cite book |last=Jean de Léry |url=https://books.google.com/books?id=F8qqKoCSWVkC&pg=PA242 |title=History of a Voyage to the Land of Brazil, Otherwise Called America |publisher=University of California Press |year=1990 |isbn=978-0-520-91380-6 |page=242 |access-date=16 June 2015 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215221327/https://books.google.com/books?id=F8qqKoCSWVkC&pg=PA242#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Þetta heiti tók smám saman yfir í stað opinbera heitisins. Sumir sjómenn kölluðu það líka „land páfagauka“.<ref name="Sokolow2003">{{Cite book |last=Jayme A. Sokolow. |url=https://books.google.com/books?id=ytghV9q6v3cC&pg=PA84 |title=The Great Encounter: Native Peoples and European Settlers in the Americas, 1492–1800 |publisher=M.E. Sharpe |year=2003 |isbn=978-0-7656-0982-3 |page=84 |access-date=16 June 2015 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215221351/https://books.google.com/books?id=ytghV9q6v3cC&pg=PA84#v=onepage&q&f=false |url-status=live}}</ref> Í [[gvaraní]] heitir Brasilía {{lang|gn|Pindorama}} sem merkir „land pálmatrjáa“.<ref name="Herrera-Sobek2012">{{Cite book |last=Maria Herrera-Sobek |url=https://books.google.com/books?id=lY-tY62V1FIC&pg=PA155 |title=Celebrating Latino Folklore |publisher=ABC-CLIO |year=2012 |isbn=978-0-313-34340-7 |page=155 |access-date=16 June 2015 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215221353/https://books.google.com/books?id=lY-tY62V1FIC&pg=PA155 |url-status=live}}</ref> ==Saga== [[Frumbyggjar Ameríku|Frumbyggjar]] hafa búið á svæðinu sem nú er Brasilía í meira en 11.000 ár. Árið 1500 gerði [[Pedro Alvares Cabral]] tilkall til landsins þegar hann kom þangað með flota sínum. Fyrsta fasta búseta [[Portúgal]]a var um 1532 og [[nýlendustefna]] hófst þegar [[Jóhann 3. Portúgalskonungur]] skipti landinu í 15 sjálfstæð [[Nýlenda|nýlendusvæði]]. Þessi skipting skapaði óskipulag og deilur og því lét konungurinn svæðin lúta [[miðstýring|miðstýrðu]] valdi. Fyrstu tvær aldir á nýlendutímanum einkenndust af átökum og stríðum milli frumbyggja og Portúgala. Um miðja 16. öld var [[sykur]] orðinn mikilvægasta útflutningsvara Brasilíu og þrælar frá [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] mikilvæg innflutningsvara en þeir unnu á sykurplantekrum. Árið 1808 flutti [[Jóhann 6. Portúgalskonungur]] til Brasilíu tímabundið vegna [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstyrjaldanna]]. Í byrjun 19. aldar varð spenna á milli brasilískra Portúgala og stjórnvalda í Portúgal sem varð til þess að árið [[1822]] lýsti Brasilía yfir sjálfstæði og síðar var stofnað keisaradæmi með [[Dom Pedro]] sem keisara. Portúgal viðurkenndi sjálfstæði Brasilíu árið 1825. Árið 1888 var [[þrælahald]] afnumið í landinu. Ári síðar var Dom [[Pedro II]] komið frá völdum og lýðveldi stofnað. Í lok 19. aldar átti Brasilía í stríðum við nágrannaríki sín, [[Argentína|Argentínu]], [[Úrúgvæ]] og [[Paragvæ]] um áhrif og landsvæði. Stríðið við Paragvæ (1864-1870) er það mannskæðasta í sögu Suður-Ameríku. Í [[fyrri heimstyrjöld]] var Brasilía hlutlaust ríki þar til þýskir kafbátar sökktu skipum þeirra á [[Atlantshaf]]i árið 1917 en þá lýsti Brasilía yfir stríði við [[Miðveldin]]. Hlutverk Brasilíu var aðallega eftirlitshlutverk á Atlantshafi. Árið 1930 náði [[Getúlio Vargas]] völdum með aðstoð hersins. Stöðug átök og tilraunir til að taka aftur völdin frá Vargas leiddu til þess að Vargas varð einræðisherra og Estado novo tímabilið hófst þar sem stjórnvöld voru annáluð fyrir ofbeldi og kúgun. Í [[seinni heimstyrjöldin|seinni heimstyrjöld]] var Brasilía fyrst um sinn hlutlaust ríki til ársins 1942 þegar landið gekk til liðs við [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamenn]] eftir að hafa slitið diplómatísk tengsl við [[Öxulveldin]]. Eftir heimstyrjöldina vék Vargas vegna þrýstings og lýðræði var komið á. Vargas var kosinn síðar, árið 1951 en eftir stjórnarkreppu framdi hann sjálfsmorð. Lýðræði var viðkvæmt næstu áratugi og árið 1964 [[Valdaránið í Brasilíu 1964|frömdu brasilískir herforingjar valdarán]] gegn stjórn [[João Goulart]] forseta undir því yfirskyni að koma í veg fyrir að Brasilía yrði kommúnismanum að bráð. Í Brasilíu ríkti [[herforingjastjórn]] til ársins 1985 en á 9. áratugnum var lýðræði smám saman komið aftur á. [[Luiz Inácio Lula da Silva]] var forseti frá 2002 til 2010 þegar fyrsta konan, Dilma Rousseff, varð forseti. Rannsókn á peningaþvætti og spillingu í kringum ríkisrekna olíufyrirtækið [[Petrobras]] hefur tekið sinn toll í Brasilísku ríkisstjórninni. Lula da Silva var yfirheyrður vegna málsins og síðar ákærður og fangelsaður. Tugir stjórnmálamanna voru bendlaðir við málið.<ref>[http://www.ruv.is/frett/tugir-sakadir-um-spillingu-i-brasiliu Tugir sakaðir um spillingu í Brasilíu] Rúv, skoðað 12. maí, 2016.</ref> Árið 2016 var [[Dilma Rousseff|Dilmu Rousseff]] vikið úr embætti af öldungadeild þingsins. Samþykkt var að hún sæti ákæru til embættismissis fyrir spillingu. Var hún sökuð um að hafa fegrað efnahagstölur landsins fyrir kosningar. [[Michel Temer]] varaforseti tók við embætti forseta.<ref>[http://www.ruv.is/frett/forseta-brasiliu-vikid-ur-embaetti Forseta Brasilíu vikið úr embætti] Rúv. Skoðað 12. maí, 2016</ref> Árið 2014 var haldin [[Heimsmeistarakeppnin í knattspyrnu]] í Brasilíu og árið 2016 voru [[Sumarólympíuleikarnir 2016|Ólympíuleikarnir]] í Río de Janeiro. Barátta vinstri og hægri afla kristallaðist í [[Árásin á Brasilíuþing 2023|árás á brasilíska þingið árið 2023]] þegar fylgismenn íhaldsforsetans fráfarandi [[Jair Bolsonaro]] réðust þar inn. Árásin minnti á árásina á bandaríkjaþing 2020. Bolsonaro tapaði kosningum fyrir fyrrum forsetanum Lula og flutti til Bandaríkjanna. == Landfræði == === Náttúra === Lífríki Brasilíu er gríðarlega fjölbreytt og það er það ríki sem hefur flestar tegundir lífvera (bæði úr dýra- og plönturíkinu) innan sinna landamæra. Vísindamenn telja að um 9,5% allra tegunda á jörðinni finnist í landinu (T.d. 9,3% þekktra [[spendýr]]a og 16% þekktra [[fugl]]a). Af stórum spendýrum má nefna [[jagúar]] og [[fjallaljón]], [[tapír]]a, [[mauraætur]], [[letidýr]], pekkaríusvín, [[beltisdýr]], fjölmargar tegundir [[hjartardýr]]a og margar tegundir [[prímatar|prímata]]. Tegundaauðgi [[froskdýr]]a er einstæð og líklega er Brasilía líka það land heims þar sem flestar tegundir [[skordýr]]a og [[áttfætlur|áttfætlna]] lifa. Erfitt er að áætla þann fjölda skordýrategunda sem þar er að finna, en sumir fræðimenn telja að þær séu yfir 70 þúsund. <ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=5393 Hvaða dýr búa í Brasilíu og hver þeirra eru í útrýmingarhættu?] Vísindavefurinn. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> Ein af hverjum fjórum tegundum plantna sem fundist hafa á jörðinni í Brasilíu. Þessari fjölbreytni má þakka regnskógum [[Amasónfrumskógurinn|Amason]], miklum ám og [[votlendi]]ssvæðum. Einnig eru strandskógar við ströndina og [[grasslétta|grassléttur]] í austurhluta landsins.<ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=60387 Í hvaða landi lifa flestar dýrategundir?] Vísindavefur. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> [[Amasonfljót]]ið í Suður-Ameríku er annað lengsta vatnsfall í heimi á eftir ánni [[Níl]]. Það er vatnsmesta fljót í heimi og [[vatnasvið]] þess er það stærsta í heimi, í kringum 7 milljónir km2. Um 20% alls ferskvatns sem berst í heimshöfin með vatnsföllum kemur með Amasonfljótinu.<ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=6633 Hvað veist þú um Amasonfljótið?] Vísindavefurinn. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> Hæsti punktur landsins er Pico da Neblina sem er 2994 metra yfir sjávarmáli. == Stjórnmál == {{Multiple image | direction = horizontal | align = right | caption_align = center | total_width = 330 | image1 = Foto oficial de Luiz Inácio Lula da Silva (ombros) denoise.jpg | caption1 = [[Luiz Inácio Lula da Silva]]<br /><small>forseti Brasilíu</small> | image2 = Alckmin 2024.jpg | caption2 = [[Geraldo Alckmin]]<br /><small>varaforseti</small> }} Brasilía er [[lýðræði]]sríki, [[sambandsríki]] og [[lýðveldi]] sem býr við [[forsetaræði]], eftir [[þjóðaratkvæðagreiðsla um stjórnarskrá Brasilíu 1993|þjóðaratkvæðagreiðslu um stjórnarskrá Brasilíu 1993]].<ref>{{cite web|url=https://www.planalto.gov.br/ccivil_03/constituicao/constituicao.htm|title=Constituição da república federativa do Brasil de 1988|publisher=Presidência da República|website=Gov.br|access-date=13.10.2026}}</ref> [[Forseti Brasilíu]] er bæði [[þjóðhöfðingi]] og [[stjórnarleiðtogi]] sambandsins og gegnir embættinu í fjögur ár í senn með möguleika á einu endurkjöri. Núverandi forseti er [[Luiz Inácio Lula da Silva]].<ref>{{Cite news |last=Pimentel |first=Mauro |title=Lula returns for third term as Brazil president |work=CNN |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230101-lula-returns-for-third-term-as-brazil-president}}</ref> Forsetinn skipar ráðherra í ríkisstjórn landsins og tekur beinan þátt í stjórn þess. [[Mynd:Congresso do Brasil.jpg|thumb|Þinghús þjóðþingsins.]] Löggjafarvaldið er aðallega í höndum fylkisþinga. [[Þjóðþing Brasilíu]] er löggjafarþing sambandsríkisins og kemur saman í tveimur deildum: [[Fulltrúadeild Brasilíu]] og [[Öldungadeild Brasilíu]]. Öldungadeildin er skipuð fulltrúum 26 [[fylki Brasilíu|fylkja Brasilíu]] auk [[Alríkisfylki Brasilíu|alríkisfylkisins]]. Hvert fylki og alríkisfylkið eiga þrjá öldungadeildarfulltrúa sem eru kosnir í almennum kosningum til 8 ára.<ref>{{cite book |last1=Bruns |first1=Axel |last2=Enli |first2=Gunn |last3=Skogerbo |first3=Eli |last4=Larsson |first4=Anders Olof |last5=Christensen |first5=Christian |title=The Routledge Companion to Social Media and Politics |date=22 December 2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-50656-0 |url=https://books.google.com/books?id=OK1ACwAAQBAJ&pg=PA519 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Brazil - The legislature |work=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Brazil/The-legislature |language=en}}</ref> Þingmenn fulltrúadeildarinnar eru kosnir til 4 ára í senn með [[hlutfallskosning]]u.<ref>{{cite book |last1=Ameringer |first1=Charles D. |title=Political Parties of the Americas, 1980s to 1990s: Canada, Latin America, and the West Indies |date=1992 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-27418-3 |page=105 |url=https://books.google.com/books?id=kD5qi3MyEHYC&pg=PA105 |language=en}}</ref> Dómsvaldið er nær eingöngu á hendi dómstóla. Samkvæmt skýrslunni ''Global State of Democracy'' frá [[International Institute for Democracy and Electoral Assistance]] (IDEA) er Brasilía fyrir ofan miðju þegar kemur að aðgerðum til að tryggja lýðræði. Styrkleikar landsins liggja í víðtækum kosningarétti, trúfrelsi, og félagaþátttöku.<ref>{{Cite web |title=Brazil {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/brazil |access-date=2025-10-06 |website=www.idea.int |language=en}}</ref> Árið 2021 var Brasilíu lýst sem „[[gallað lýðræði|gölluðu lýðræði]]“ í lýðræðisvísitölu ''[[The Economist]]'' þar sem landið lenti í 46. sæti.<ref>{{Cite web |title=Democracy Index 2021: the China challenge |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/eiu-democracy-index-2021.pdf?mkt_tok=NzUzLVJJUS00MzgAAAGDWhBlxfqM9cMZEewC0HoBG0xhm9PFkxb-_IqDsjlxRZgDssKgB0pHGt7yS48UFv94hU4ZW0C_jXaFfmK_5TbL23wtQarQv22nFbg8ZTnHQrrcPg |website=Economist Intelligence Unit |language=en-GB}}</ref> Samkvæmt frelsisvísitölu [[Freedom House]] er Brasilía skilgreind sem „frjálst land“.<ref name="FITW-TG-2021">{{Cite web |date=3 March 2021 |title=Freedom in the World 2021 |url=https://freedomhouse.org/sites/default/files/2021-02/FIW2021_World_02252021_FINAL-web-upload.pdf |access-date=3 March 2021 |publisher=Freedom House}}</ref> === Stjórnsýslueiningar === [[Mynd:Mapa do Brasil atualmente.png|thumb|Kort af fylkjunum.]] Brasilía skiptist í 27 fylki sem hér segir: {| class="wikitable" |- ! Nr. !! Nafn !! Lykill !! Höfuðborg |- |1. || [[Acre (fylki)|Acre]] || AC || [[Rio Branco]] |- |2. || [[Alagoas]] || AL || [[Maceió]] |- |3. || [[Amapá]] || AP || [[Macapá]] |- |4. || [[Amazonas]] || AM || [[Manaus]] |- |5. || [[Bahia]] || BA || [[Salvador]] |- |6. || [[Ceará]] || CE || [[Fortaleza]] |- |7. || [[Espírito Santo]] || ES || [[Vitória]] |- | 8. || [[Goiás]] || GO || [[Goiânia]] |- | 9. || [[Maranhão]] || MA || [[São Luís]] |- | 10. || [[Mato Grosso]] || MT || [[Cuiabá]] |- | 11. || [[Mato Grosso do Sul]] || MS || [[Campo Grande]] |- | 12. || [[Minas Gerais]] || MG || [[Belo Horizonte]] |- | 13. || [[Pará]] || PA || [[Belém]] |- | 14. || [[Paraíba]] || PB || [[João Pessoa]] |- | 15. || [[Paraná (fylki)|Paraná]] || PR || [[Curitiba]] |- | 16. || [[Pernambuco]] || PE || [[Recife]] |- | 17. || [[Piauí]] || PI || [[Teresina]] |- | 18. || [[Rio de Janeiro (fylki)|Rio de Janeiro]] || RJ || [[Rio de Janeiro]] |- | 19. || [[Rio Grande do Norte]] || RN || [[Natal]] |- | 20. || [[Rio Grande do Sul]] || RS || [[Porto Alegre]] |- | 21. || [[Rondônia]] || RO || [[Porto Velho]] |- | 22. || [[Roraima]] || RR || [[Boa Vista]] |- | 23. || [[Santa Catarina (fylki)|Santa Catarina]] || SC || [[Florianópolis]] |- | 24. || [[São Paulo (fylki)|São Paulo]] || SP || [[São Paulo]] |- | 25. || [[Sergipe]] || SE || [[Aracaju]] |- | 26. || [[Tocantins]] || TO || [[Palmas]] |- | 27. || [[Distrito Federal]] || DF || [[Brasilía (borg)|Brasilía]] |} ==Íbúar== [[File:Population density Brazil 2022.svg|thumb|Íbúaþéttleiki eftir sveitarfélögum 2022.]] Brasilía er fimmta fjölmennasta ríki heims og hefur rúmlega 214 milljónir íbúa (2026). Um 85% Brasilíumanna búa í þéttbýli. Stærsta borg landsins er São Paulo og næst kemur Rio de Janeiro.<ref>{{vísindavefurinn|18250|Hvað er Brasilía stór og hvað búa margir þar?|höfundur=Emilía Dagný Sveinbjörnsdóttir|dags=12.8.2016}}</ref> Samkvæmt áætlun stjórnvalda voru íbúar Brasilíu 214.211.951 þann 1. júlí 2026, töluvert fleiri en þær 203 milljónir sem taldar voru árið 2022.<ref>{{Cite web |title=Estimativas da população residente para os municípios e para as unidades da federação {{!}} IBGE |url=https://www.ibge.gov.br/estatisticas/sociais/populacao/9103-estimativas-de-populacao.html |access-date=5 September 2025 |website=www.ibge.gov.br}}</ref><ref>{{Cite web |date=23 August 2024 |title=Brazilian population likely to start shrinking in 2042 |url=https://agenciabrasil.ebc.com.br/en/geral/noticia/2024-08/brazilian-population-likely-start-shrinking-2042 |access-date=24 August 2024 |website=Agência Brasil |language=en}}</ref> Íbúafjöldinn er langmestur í suðaustri (89 milljónir) og norðaustri (54,6 milljónir), en tveir stærstu landshlutarnir; miðvesturhéruðin og norðurhéruðin, sem eru samanlagt 64,12% af landi Brasilíu, hafa aðeins 33,8 milljón íbúa. Fyrsta manntalið var gert í Brasilíu árið 1872. Þá töldust íbúar landsins vera 9.930.478.<ref>{{cite web|url=http://www.brasil.gov.br/news/history/2011/04-1/29/brazil-population-reaches-190.8-million/newsitem_view?set_language=en|title=Brazil population reaches 190.8 million|archive-url=https://web.archive.org/web/20130809205237/http://www.brasil.gov.br/news/history/2011/04-1/29/brazil-population-reaches-190.8-million/newsitem_view?set_language=en|archive-date=9 August 2013|website=Brasil.gov.br}}</ref> Milli 1880 og 1930 fluttu fjórar milljónir manna þangað frá Evrópu.<ref>{{cite web|url=http://www.migrationinformation.org/profiles/display.cfm?id=311|title=Shaping Brazil: The Role of International Migration|website=Migration Policy Institute}}</ref> Áður hafði nokkur fjöldi Íslendinga flust þangað, en heildarfjöldi þeirra hefur vart verið meira en 40. Íbúafjöldi Brasilíu óx umtalsvert milli 1940 og 1970 vegna lægri [[dánartíðni]], jafnvel þótt [[fæðingartíðni]] drægist örlítið saman. Á 5. áratugnum var árleg fjölgun 2,4% og hækkaði í 3% á 6. áratugnum, en minnkaði í 2,9% á 7. áratugnum, á sama tíma og lífslíkur hækkuðu úr 44 í 54 ár.<ref>{{cite report|author=José Alberto Magno de Carvalho|url=http://cedeplar.face.ufmg.br/pesquisas/td/TD%20227.pdf|title=Crescimento populacional e estrutura demográfica no Brasil|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019004601/http://cedeplar.face.ufmg.br/pesquisas/td/TD%20227.pdf |archive-date=19 October 2016|website=Belo Horizonte: UFMG/Cedeplar|year=2004|page=5}}</ref> Lífslíkur náðu 72,6 árum árið 2007.Dk<ref>{{Cite web |date=29 November 1999 |title=Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística |url=http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_visualiza.php?id_noticia=1275&id_pagina=1 |access-date=25 January 2010 |publisher=IBGE}}</ref> Frá 7. áratugnum hefur fólksfjölgun farið minnkandi, frá 3,04% milli 1950 og 1960, að 1,05% árið 2008. Áætlanir gera ráð fyrir 0,29% fólksfækkun árið 2050.<ref>{{Cite web |title=Projeção da População do Brasil – Brazil's populational projection |url=http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_impressao.php?id_noticia=1272 |access-date=25 January 2010 |publisher=IBGE}}</ref><ref>Magno de Carvalho, [http://www.observasaude.sp.gov.br/BibliotecaPortal/Acervo/Estrutura_Demogr%C3%A1fica_Brasil.pdf "Crescimento populacional e estrutura demográfica no Brasil"]{{dead link|date=May 2017|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}, pp.&nbsp;7–8.</ref> Árið 2022 var hlutfall ólæsra um 7%,<ref name="RF">{{Cite web |date=17 May 2024 |title=2022 Census: Illiteracy rate falls from 9.6% to 7.0% in 12 years, though inequalities persist {{!}} News Agency |url=https://agenciadenoticias.ibge.gov.br/en/agencia-news/2184-news-agency/news/40118-2022-census-illiteracy-rate-falls-from-9-6-to-7-0-in-12-years-though-inequalities-persist |access-date=14 May 2025 |website=Agência de Notícias - IBGE |language=en-GB}}</ref> sem var töluverð fækkun frá 11,8% árið 2008.<ref>{{cite web|website=PNAD 2008, IBGE|url=http://www.sidra.ibge.gov.br/bda/tabela/protabl.asp?c=271&i=P&sec59=93024&sec59=1023&sec59=1024&nome=on&notarodape=on&tab=271&unit=0&pov=3&opc1=1&poc2=1&orc59=5&OpcTipoNivt=1&opn1=2&nivt=0&poc1=1&sec58=0&orp=7&qtu3=27&opv=1&sec1=0&opc2=1&pop=1&opn2=0&orv=2&orc2=4&opc58=1&qtu2=5&sev=121&sev=1000121&sec2=0&poc59=2&opp=1&opn3=0&orc1=3&poc58=1&qtu1=1&cabec=on&opc59=1&ascendente=on&sep=43345&orn=1&qtu7=9&orc58=6&opn7=0&decm=99&pon=1&OpcCara=44&proc=1|title=Pessoas de 5 anos ou mais de idade por situação, sexo, alfabetização e grupos de idade e grupos de idade}}</ref> Árið 1940 var yfir helmingur íbúa landsins ólæs.<ref name="RF" /> == Menning == [[Mynd:Heitor Villa-Lobos (c. 1922).jpg|thumb|upright|right|[[Heitor Villa-Lobos]] var einn áhrifamesti tónlistarmaður Brasilíu á 20. öldinni.]] {{Aðalgrein|Brasilísk menning}} Kjarni brasilískrar menningar er kominn úr [[Portúgölsk menning|portúgalskri menningu]] vegna sterkra tengsla Brasilíu við móðurríkið á nýlendutímanum. Portúgalar breiddu út tungu sína, portúgölsku, byggingarlist sína og [[Kaþólsk trú|kaþólska trú]]. En menning Brasilíu varð einnig fyrir sterkum áhrifum frá aðfluttu fólki frá öðrum Evrópuríkjum og [[Afríka|Afríku]] auk þess sem eftir leifir af menningu innfæddra [[Frumbyggjar Brasilíu|frumbyggja]]. Meðal annarra má nefna nýbúa frá [[Ítalía|Ítalíu]], [[Þýskaland]]i, [[Japan]] og arabalöndum, sem fluttust í stórum stíl til Suður- og Suðuaustur-Brasilíu. Áhrifa frá brasilískum frumbyggjum gætir á bæði tungu og matarhefðir Brasilíu. Þar gætir einnig áhrifa frá afrískum innflytjendum, sem einnig höfðu áhrif á brasilíska [[tónlist]], [[dans]] og [[trúarbrögð]].<ref>{{cite news |last=Freyre |first=Gilberto |title=The Afro-Brazilian experiment: African influence on Brazilian culture |publisher=UNESCO |year=1986 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1986_May-June/ai_4375022 |accessdate=8. júní 2008 |archiveurl=https://archive.today/20120530050909/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1986_May-June/ai_4375022/ |archivedate=2012-05-30 }}</ref> === Listasaga === [[Brasilísk list]] hefur frá því á 16. öld þróast í ólíkar áttir, meðal annars [[Barokk í Brasilíu|Barokk]], sem var ríkjandi stíll í landinu fram á 19. öldina, [[rómantík]], [[nútímalist]], [[expressjónismi|expressjónisma]], [[kúbismi|kúbisma]], [[súrrealismi|súrrealisma]] og [[abstrakt list]]. Brasilísk kvikmyndasaga á rætur að rekja til upphafs kvikmyndalistar seint á 19. öldinni. === Tónlist === {{Aðalgrein|Brasilísk tónlist}} Innan brasilískrar tónlistar eru ýmis afbrigði og mörg þeirra eru einkennandi fyrir tiltekna landshluta. Áhrifa gætir frá afrískri og evrópskri tónlist en einnig frá frumbyggjum Brasilíu. Meðal tónlistargreina má nefna [[samba]], [[Música Popular Brasileira|MPB]], [[choro]], [[Sertanejo]], [[brega (tónlist)|brega]], [[forró]], [[frevo]], [[maracatu]], [[bossa nova]] og [[Axé-tónlist]]. [[Mynd:Machado de Assis aos 57 anos.jpg|thumb|upright|right|[[Machado de Assis]], skáld og rithöfundur er oft talinn merkasti rithöfundur Brasilíu.]] Meðal þekktra tónlistarmanna má nefna [[Francisco Manuel da Silva]], [[Antônio Carlos Gomes]], [[Elias Álvares Lobo]], [[Brasílio Itiberê da Cunha]], [[Luciano Gallet]], [[Alexandre Levy]], [[Alberto Nepomuceno]], [[Oscar Lorenzo Fernández]], [[Henrique Oswald]], [[Francisco Mignone]], [[Heitor Villa-Lobos]], [[Camargo Guarnieri]], [[Pixinguinha]], [[Hermeto Pascoal]], [[Antônio Carlos Jobim]], [[Edson Zampronha]], [[João Gilberto]], [[Nara Leão]], [[Elis Regina]], [[Caetano Veloso]], [[Maria Bethânia]], [[Chico Buarque]], [[Jorge Ben Jor]], [[Pato Fu]], [[Marisa Monte]], [[Pitty]] og [[Amon Tobin]]. === Bókmenntir === {{Aðalgrein|Brasilískar bókmenntir}} Saga [[Brasilískar bókmenntir|brasilískra bókmennta]] nær aftur til 16. aldar, til skrifa fyrstu portúgölsku landkönnuðanna. Þeirra á meðal var [[Pêro Vaz de Caminha]]. Skrif þeirra voru uppfull af lýsingum á dýraríki og gróðurfari landsins og á háttum innfæddra frumbyggja, sem vöktu mikla furðu meðal evrópskra lesenda og innflytjenda. Í Brasilíu urðu til mikilvægar bókmenntir innan rómantíkurinnar og skáldsagnahöfundar á borð við [[Joaquim Manuel de Macedo]] og [[José de Alencar]] skrifuðu bækur um ástir og sorgir. Alencar gerði einnig á löngum ferli sínum frumbyggja Brasilíu að söguhetjum í skáldsögunum ''[[O Guarany]]'', ''[[Iracema]]'', ''[[Ubirajara]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20110725100730/http://www.brasembottawa.org/en/culture_academic/literature.html „Brazilian Literature: An Introduction“]; afrit af [http://www.brasembottawa.org/en/culture_academic/literature.html upphaflegu eintaki]. Skoðað 2. nóvember 2009.</ref> === Matarmenning === [[Mynd:Feijoada 01.jpg|thumb|left|[[Feijoada]], réttur úr svínakjöti, svörtum baunum og hrísgrjónum]] {{Aðalgrein|Brasilískur matur}} Brasilískur matur er afar fjölbreytilegur og mikill munur eftir landshlutum. [[Feijoada]] er talinn þjóðarréttur en einnig má minnast á [[vatapá]], [[moqueca]], [[polenta]] og [[acarajé]], sem eru allt hefðbundnir brasilískir réttir. Hversdagslega borða Brasilíumenn mikið af hrísgrjónum og baunum, gjarnan með nautakjöti og salati og er oft blandað með kassava-hveiti. Oft eru hafðar steiktar kartöflur, steikt kassava eða steiktir bananar í hádegismatur, jafnvel kjötréttir eða steiktur ostur. Þjóðardrykkir Brasilíu er [[kaffi]] og [[cachaça]], sem er [[áfengur drykkur]] gerður úr [[sykurreyr]] og er megin uppistaðan í þjóðarkokteilnum, [[caipirinha]]. Margvíslegt [[sælgæti]] er til í Brasilíu, svo sem [[brigadeiro]], sem eru [[súkkulaði]]frauðkúlur; [[cocada]] og [[beijinho]] sem er hvort tveggja [[Kókoshneta|kókoshnetusælgæti]]; og sælgæti, sem kallast „romeu e julieta“ (Rómeó og Júlía) og er gert úr [[Ostur|osti]] með guavasultu, sem kallast [[goiabada]]. Úr [[Hneta|hnetum]] er gert [[paçoca]], [[rapadura]] og [[pé-de-moleque]]. Meðal [[ávöxtur|ávaxta]], sem vaxa í Brasilíu, má nefna [[açaí]], [[cupuaçu]], [[mangó]], [[papaja]], [[kókóbaun]]ir, [[Kasjúhneta|kasjúhnetur]], [[guava]], [[appelsína|appelsínur]], [[ástaraldin]] og [[ananas]]. Úr ávöxtum eru gerðir ýmsir blandaðir ávaxtasafar. ==Heimild== Söguágrip var unnið úr ensku Wikipedia: {{wpheimild|tungumál= en|titill= Brazil|mánuðurskoðað= 12. maí|árskoðað= 2016 }} == Tilvísanir == {{reflist}} == Ítarefni == * Bellos, Alex (2003). ''Futebol: The Brazilian Way of Life''. London: Bloomsbury Publishing plc. * Bethell, Leslie (1991). ''Colonial Brazil''. Cambridge: Cambridge University Press. * Fausto, Boris (1999). ''A Concise History of Brazil''. Cambridge: Cambridge University Press. * Skidmore, Thomas E. (1974). ''Black Into White: Race and Nationality in Brazilian Thought''. Oxford: Oxford University Press. * Wagley, Charles (1963). ''An Introduction to Brazil''. New York, New York: Columbia University Press. == Tenglar == * [https://www.gov.br/pt-br Opinber þjónusta í Brasilíu] * [https://www.gov.br/planalto/pt-br Vefur forseta Brasilíu] * [https://www.camara.leg.br/ Þing Brasilíu] * [https://www12.senado.leg.br/hpsenado Öldungadeild Brasilíu] {{Fylki Brasilíu}} {{Suður-Ameríka}} {{G-20}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Brasilía| ]] 1i5fbe0gzpwotsmtzoggy4i2ds1tzt4 1982928 1982927 2026-10-16T19:17:41Z Akigka 183 /* Íbúar */ 1982928 wikitext text/x-wiki {{Fyrir|höfuðborg landsins|Brasilía (borg)}} {{Land | nafn = Sambandslýðveldið Brasilía | nafn_á_frummáli = República Federativa do Brasil | nafn_í_eignarfalli = Brasilíu | fáni = Flag of Brazil.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of Brazil.svg | kjörorð = Ordem e Progresso | kjörorð_tungumál = portúgalska | kjörorð_þýðing = Regla og framfarir | staðsetningarkort = BRA orthographic.svg | tungumál = [[Portúgalska]] | höfuðborg = [[Brasilía (borg)|Brasilía]]<br /> | stjórnarfar = [[Forsetaræði]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Brasilíu|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Luiz Inácio Lula da Silva]] | titill_leiðtoga2 = [[Varaforseti Brasilía|Varaforseti]] | nafn_leiðtoga2 = [[Geraldo Alckmin]] | staða = Sjálfstæði | staða_athugasemd = frá [[Portúgal]] | atburður1 = Yfirlýst | dagsetning1 = 7. september 1822 | atburður2 = Viðurkennt | dagsetning2 = 29. ágúst 1825 | atburður3 = Lýðveldi | dagsetning3 = 15. nóvember 1889 | flatarmál = 8.510.346 | hlutfall_vatns = 0,65 | stærðarsæti = 5 | fólksfjöldi = 214.211.951 | mannfjöldaár = 2026 | mannfjöldasæti = 7 | íbúar_á_ferkílómetra = 24 | VLF = 5.230 | VLF_sæti = 8 | VLF_ár = 2026 | VLF_á_mann = 24.428 | VLF_á_mann_sæti = 82 | VÞL = {{hækkun}} 0.786 | VÞL_sæti = 84 | VÞL_ár = 2023 | gjaldmiðill = [[brasilískur ríal|ríal]] | tímabelti = [[UTC-2]] til [[UTC-5]] | þjóðsöngur = [[Hino Nacional Brasileiro]] | tld = br | símakóði = 55 }} '''Brasilía''' ([[portúgalska]]: ''Brasil''), opinberlega '''Sambandslýðveldið Brasilía''' (portúgalska: ''República Federativa do Brasil''), er stærsta og fjölmennasta land [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]] og hið fimmta stærsta í heiminum bæði að flatarmáli og fólksfjölda. Landið er 8.514.877 km² að flatamáli og teygir sig frá ströndum [[Atlantshaf]]sins að rótum [[Andesfjöll|Andesfjalla]] og innan landamæra þess er megnið af [[Amasónfrumskógurinn|Amasónregnskóginum]], stærsta regnskógi heims, en einnig víðáttumikil [[landbúnaður|landbúnaðarsvæði]]. Brasilía er [[sambandsríki]] 26 fylkja og eins alríkisumdæmis þar sem höfuðborgin [[Brasilía (borg)|Brasilía]] er staðsett. Fjölmennasta borg landsins er [[São Paulo]] og sú næstfjölmennasta er [[Rio de Janeiro]]. Brasilía er fjölmennasta [[portúgalska|portúgölskumælandi]] land heims og eina landið í [[Ameríka|Ameríku]] þar sem portúgalska er [[opinbert tungumál]]. Strandlengja Brasilíu við Atlantshaf í austri er 7367 km löng. Landið nær yfir um helming landsvæðis Suður-Ameríku. Brasilía á landamæri að öllum öðrum ríkjum á meginlandi álfunnar, nema [[Ekvador]] og [[Síle]]. Landslag í Brasilíu er mjög fjölbreytt og nær yfir [[hitabelti]] og hlýtempruð belti, með [[votlendi]], [[gresja|gresjum]], [[háslétta|hásléttum]] og [[fjall|fjöllum]]. Megnið af vatnasviði [[Amasónfljót]]s er innan landamæra Brasilíu. Þar er mjög fjölbreytt dýralíf, fjölbreytt [[vistkerfi]], miklar náttúruauðlindir og mörg [[náttúruverndarsvæði]]. Brasilía situr efst á lista yfir lönd eftir [[líffjölbreytni]]. Staða umhverfismála í Brasilíu, þar á meðal hnignun náttúrulegs umhverfis og [[skógeyðing]], er talin hafa miklar afleiðingar fyrir [[loftslagsbreytingar]] og minnkandi líffjölbreytni á heimsvísu. Brasilía var byggð [[frumbyggjar Brasilíu|ýmsum frumbyggjaþjóðum]] fyrir komu portúgalska landkönnuðarins [[Pedro Álvares Cabral]] árið 1500. Í kjölfarið gerði [[Portúgal]] tilkall til landsvæðis þar og stofnaði fyrstu borgina, [[São Vicente]], árið 1532. Portúgalar fluttu inn [[Atlantshafsverslunin|þræla frá Afríku]] til að vinna á [[plantekra|plantekrum]].<ref>{{cite journal|author=Andreatta, Margarida Davina|year=1995|title=Engenho São Jorge dos Erasmos: prospecção arqueológica, histórica e industrial|journal=Revista USP|volume=0|number=41|page=28|doi=10.11606/issn.2316-9036.v0i41p28-47}}</ref> Brasilía var portúgölsk nýlenda til 1815 þegar landið var gert að [[Sameinað konungsdæmi Portúgals, Brasilíu og Algarve|meðkonungsdæmi]] eftir að portúgalska hirðin flutti frá [[Lissabon]] til [[Rio de Janeiro]]. [[Pétur 1. Brasilíukeisari|Pedro af Braganza]] lýsti yfir sjálfstæði Brasilíu árið 1822, fór í [[sjálfstæðisstríð Brasilíu|stríð við Portúgal]] og stofnaði [[Brasilíska keisaradæmið]]. Með fyrstu [[stjórnarskrá Brasilíu]] 1824 var stofnað þing í tveimur deildum og kveðið á um prentfrelsi og trúfrelsi. [[Þrælahald]] var afnumið í skrefum og loks afnumið alveg árið 1888. Árið eftir framdi herinn valdarán og lýst var yfir stofnun [[lýðveldi]]s með [[forsetaræði]]. Árið 1930 var gerð [[byltingin 1930|vopnuð bylting]] og [[Getúlio Vargas]] komst til valda. Vargas leiddi sjálfur annað [[valdaránið í Brasilíu 1937|valdarán 1937]] til að koma á alræðisstjórn sem var kölluð [[Estado Novo]]. Vargas var svo steypt af stóli í [[valdaránið í Brasilíu 1945|valdaráni árið 1945]] og lýðræði endurreist. [[Herforingjastjórnin í Brasilíu|Herforingjastjórn]] rændi völdum árið 1964 með stuðningi Bandaríkjanna og ríkti til ársins 1985. Síðan þá hefur landið haft borgaralega ríkisstjórn. Núverandi stjórnarskrá er frá 1988 og skilgreinir landið sem [[sambandslýðveldi]]. Brasilía er stórveldi í sínum heimshluta og [[miðveldi]],<ref name="SchaeferPoffenbarger2014">{{Cite book |last1=M. Schaefer |url=https://books.google.com/books?id=yXdaBQAAQBAJ&pg=PT32 |title=The Formation of the BRICS and its Implication for the United States: Emerging Together |last2=J. Poffenbarger |date=2014 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-38794-3 |page=32}}</ref><ref name="Burges2016">{{Cite book |last=Sean W. Burges |url=https://books.google.com/books?id=tolwCwAAQBAJ&pg=PA114 |title=Latin America and the Shifting Sands of Globalization |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-1-317-69658-2 |pages=114–15}}</ref><ref name="Gina">{{Cite journal |last=Gardini |first=Gian Luca |year=2016 |title=Brazil: What Rise of What Power? |journal=Bulletin of Latin American Research |volume=35 |pages=5–19 |doi=10.1111/blar.12417}}</ref> og hefur líka verið lýst sem [[nýtt stórveldi|nýju stórveldi]].<ref name="FRIDE">{{Cite web |last=Gratius |first=Susanne |date=April 2008 |title=The international arena and emerging powers: stabilising or destabilising forces? |url=http://fride.org/descarga/com_emerging_powers_eng_abr08.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160615194931/http://fride.org/descarga/com_emerging_powers_eng_abr08.pdf |archive-date=15 June 2016 |website=FRIDE}}</ref><ref name="Collecott">{{Cite web |last=Peter Collecott |date=29 October 2011 |title=Brazil's Quest for Superpower Status |url=http://www.diplomaticourier.com/2011/10/29/brazil-s-quest-for-superpower-status/ |access-date=10 August 2014 |publisher=The Diplomatic Courier}}</ref><ref>{{Cite news |last=Clendenning |first=Alan |date=17 April 2008 |title=Booming Brazil could be world power soon |page=2 |work=USA Today |agency=The Associated Press |url=https://www.usatoday.com/money/economy/2008-04-17-310212789_x.htm}}</ref><ref name="DominguezKim2013">{{Cite book |last1=Jorge Dominguez |url=https://books.google.com/books?id=c0I_4JmjFbwC&pg=PA98 |title=Between Compliance and Conflict: East Asia Latin America and the New Pax Americana |last2=Byung Kook Kim |publisher=Center for International Affairs, Harvard University |year=2013 |isbn=978-1-136-76983-2 |pages=98–99}}</ref> Brasilía er [[nýmarkaðsland]],<ref>{{Cite web |date=September 2018 |title=FTSE Country Classification |url=https://www.ftse.com/products/downloads/FTSE-Country-Classification-Update-2018.pdf |url-status=live |publisher=FTSE Group}}</ref><ref name="wb-upper-middle">{{Cite web |title=Country and Lending Groups |url=http://data.worldbank.org/about/country-classifications/country-and-lending-groups#Upper_middle_income|publisher=World Bank}}</ref> [[þróunarríki|efri-miðtekjuland]] og [[nýiðnvætt ríki]];<ref>{{Cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weoselco.aspx?g=2200&sg=All+countries+%2f+Emerging+market+and+developing+economies |access-date=29 September 2019 |website=IMF.org |publisher=[[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn]]}}</ref> Brasilía er eitt af stærstu hagkerfum heims, bæði að nafnvirði og kaupmáttarjafnað,<ref>{{Cite web |title=CIA – The World Factbook – Country Comparisons – GDP (purchasing power parity) |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html|publisher=[[Bandaríska leyniþjónustan]]}}</ref> stærsta hagkerfi [[Rómanska Ameríka|Rómönsku Ameríku]] og á [[suðurhvel jarðar|suðurhveli jarðar]], og er það Suður-Ameríkuríki sem á mest auðmagn. Hagkerfi brasilíu er eitt af þeim umfangsmestu og fjölbreyttustu í heimi. Brasilía er helsti útflytjandi margvíslegra landbúnaðarvara, jarðefna, og framleiðsluvara.<ref name="Neilson102">{{Cite book |last1=Jeff Neilson |url=https://books.google.com/books?id=wokuHhx1AOUC&pg=PA1834 |title=Value Chain Struggles |last2=Bill Pritchard |publisher=John Wiley & Sons |year=2011 |isbn=978-1-4443-5544-4 |page=102}}</ref> Landið er í 13. sæti landa heims eftir fjölda færslna á [[Heimsminjaskrá UNESCO]].<ref>{{Cite web |title=UNESCO World Heritage Centre&nbsp;— World Heritage List |url=https://whc.unesco.org/en/list |url-status=live|publisher=UNESCO}}</ref> Brasilía er stofnaðili [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]], [[G20]], [[BRICS]], [[G4]], [[Mercosur]], [[Samtök Ameríkuríkja|Samtaka Ameríkuríkja]], [[Samtök Íberíu-Ameríkuríkja|Samtaka Íberíu-Ameríkuríkja]], og [[Samtök portúgölskumælandi landa|Samtaka portúgölskumælandi landa]]. Landið á áheyrnarfulltrúa í [[Arababandalagið|Arababandalaginu]] og er [[bandamaður Bandaríkjanna utan NATO]].<ref>{{Cite web |last=Vandiver |first=John |date=9 May 2019 |title=Trump bumps up Brazil to 'major non-NATO' ally |url=https://www.stripes.com/news/trump-bumps-up-brazil-to-major-non-nato-ally-1.580256|access-date=2 April 2023 |website=Stars and Stripes |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=14 August 2019 |title=Brazil must be a 'facilitator' in the Middle East, says VP |url=https://anba.com.br/en/brazil-must-be-a-facilitator-in-the-middle-east-says-vp/ |access-date=26 May 2023 }}</ref> == Heiti == Heitið „Brasilía“ er líklega dregið af portúgalska orðinu yfir [[brasilíutré]] sem einu sinni óx um allt við strönd Brasilíu.<ref name="Fausto1999">{{Cite book |last=Fausto |first=Boris |url=https://archive.org/details/concisehistoryof00faus |title=A Concise History of Brazil |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-56526-4 |page=[https://archive.org/details/concisehistoryof00faus/page/9 9] |url-access=registration}}</ref> Tréð nefnist {{lang|pt|pau-brasil}} á portúgölsku, þar sem orðið {{lang|pt|brasil}} er almennt túlkað sem „rautt eins og glóð“, frá orðinu {{lang|pt|brasa}} „glóð“ og endingunni {{lang|pt|-il}} (frá {{lang|la|-iculum}} eða {{lang|la|-ilium}}).<ref name="Vincent2003">{{Cite book |last=Jon S. Vincent. |url=https://archive.org/details/culturecustomsof0000vinc |title=Culture and Customs of Brazil |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2003 |isbn=978-0-313-30495-8 |page=[https://archive.org/details/culturecustomsof0000vinc/page/36 36] |url-access=registration}}</ref> Til eru kenningar um að þetta sé í raun alþýðuskýring á orði yfir rauðvið sem sé upprunnið í arabískum eða asískum málum.<ref>{{Cite web |url=https://www.etymonline.com/word/Brazil#etymonline_v_17075 |title=Brazil &#124; Etymology of the name Brazil by etymonline |access-date=24 March 2024 |archive-date=24 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240324183937/https://www.etymonline.com/word/Brazil#etymonline_v_17075 |url-status=live }}</ref> Brasilíutré gefur djúprauðan lit og var því verðmætt í evrópskum klæðaiðnaði. Það var fyrsta afurðin frá Brasilíu sem var hagnýtt í stórum stíl.<ref name="Tucker2007">{{Cite book |last=Richard P. Tucker |url=https://books.google.com/books?id=2V2q30BdEJ8C&pg=PA186 |title=Insatiable Appetite: The Ecological Degradation of the Tropical World |publisher=University of Michigan |year=2007 |isbn=978-0-7425-5365-1 |page=186 |access-date=16 June 2015 |archive-date=29 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129183601/https://books.google.com/books?id=2V2q30BdEJ8C&pg=PA186#v=onepage&q&f=false |url-status=live}}</ref> Alla 16. öldina felldu [[frumbyggjar Brasilíu]] (aðallega [[Túpíar]]) mikið magn af brasilíutré til að selja evrópskum kaupmönnum fyrir neysluvörur.<ref name="Lee2011">{{Cite book |last=Wayne E. Lee |url=https://books.google.com/books?id=xatMrooibacC&pg=PA196 |title=Empires and Indigenes: Intercultural Alliance, Imperial Expansion, and Warfare in the Early Modern World |publisher=NYU Press |year=2011 |isbn=978-0-8147-6527-2 |page=196 |access-date=16 June 2015 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215221303/https://books.google.com/books?id=xatMrooibacC&pg=PA196#v=onepage&q&f=false |url-status=live}}</ref> Í portúgölskum skjölum var landið upphaflega nefnt „land hins helga kross“ ({{lang|pt|Terra da Santa Cruz}}),<ref name="Corporation1880">{{Cite magazine |last=Daly |first=Charles P. |year=1880 |title=Maps and Map-making Before Mercator |url=https://books.google.com/books?id=hiQDAAAAMBAJ&pg=PA493 |magazine=[[The Popular Science Monthly]] |publisher=Bonnier Corporation |at=473–495, see page 493 |issn=0161-7370 |access-date=16 June 2015 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215221315/https://books.google.com/books?id=hiQDAAAAMBAJ&pg=PA493#v=onepage&q&f=false |url-status=live}}</ref> en evrópskir sjómenn og kaupmenn kölluðu það „land brasilíutrésins“ ({{lang|pt|Terra do Brasil}}) út af versluninni með brasilíuvið.<ref name="Léry1990">{{Cite book |last=Jean de Léry |url=https://books.google.com/books?id=F8qqKoCSWVkC&pg=PA242 |title=History of a Voyage to the Land of Brazil, Otherwise Called America |publisher=University of California Press |year=1990 |isbn=978-0-520-91380-6 |page=242 |access-date=16 June 2015 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215221327/https://books.google.com/books?id=F8qqKoCSWVkC&pg=PA242#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Þetta heiti tók smám saman yfir í stað opinbera heitisins. Sumir sjómenn kölluðu það líka „land páfagauka“.<ref name="Sokolow2003">{{Cite book |last=Jayme A. Sokolow. |url=https://books.google.com/books?id=ytghV9q6v3cC&pg=PA84 |title=The Great Encounter: Native Peoples and European Settlers in the Americas, 1492–1800 |publisher=M.E. Sharpe |year=2003 |isbn=978-0-7656-0982-3 |page=84 |access-date=16 June 2015 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215221351/https://books.google.com/books?id=ytghV9q6v3cC&pg=PA84#v=onepage&q&f=false |url-status=live}}</ref> Í [[gvaraní]] heitir Brasilía {{lang|gn|Pindorama}} sem merkir „land pálmatrjáa“.<ref name="Herrera-Sobek2012">{{Cite book |last=Maria Herrera-Sobek |url=https://books.google.com/books?id=lY-tY62V1FIC&pg=PA155 |title=Celebrating Latino Folklore |publisher=ABC-CLIO |year=2012 |isbn=978-0-313-34340-7 |page=155 |access-date=16 June 2015 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215221353/https://books.google.com/books?id=lY-tY62V1FIC&pg=PA155 |url-status=live}}</ref> ==Saga== [[Frumbyggjar Ameríku|Frumbyggjar]] hafa búið á svæðinu sem nú er Brasilía í meira en 11.000 ár. Árið 1500 gerði [[Pedro Alvares Cabral]] tilkall til landsins þegar hann kom þangað með flota sínum. Fyrsta fasta búseta [[Portúgal]]a var um 1532 og [[nýlendustefna]] hófst þegar [[Jóhann 3. Portúgalskonungur]] skipti landinu í 15 sjálfstæð [[Nýlenda|nýlendusvæði]]. Þessi skipting skapaði óskipulag og deilur og því lét konungurinn svæðin lúta [[miðstýring|miðstýrðu]] valdi. Fyrstu tvær aldir á nýlendutímanum einkenndust af átökum og stríðum milli frumbyggja og Portúgala. Um miðja 16. öld var [[sykur]] orðinn mikilvægasta útflutningsvara Brasilíu og þrælar frá [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] mikilvæg innflutningsvara en þeir unnu á sykurplantekrum. Árið 1808 flutti [[Jóhann 6. Portúgalskonungur]] til Brasilíu tímabundið vegna [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstyrjaldanna]]. Í byrjun 19. aldar varð spenna á milli brasilískra Portúgala og stjórnvalda í Portúgal sem varð til þess að árið [[1822]] lýsti Brasilía yfir sjálfstæði og síðar var stofnað keisaradæmi með [[Dom Pedro]] sem keisara. Portúgal viðurkenndi sjálfstæði Brasilíu árið 1825. Árið 1888 var [[þrælahald]] afnumið í landinu. Ári síðar var Dom [[Pedro II]] komið frá völdum og lýðveldi stofnað. Í lok 19. aldar átti Brasilía í stríðum við nágrannaríki sín, [[Argentína|Argentínu]], [[Úrúgvæ]] og [[Paragvæ]] um áhrif og landsvæði. Stríðið við Paragvæ (1864-1870) er það mannskæðasta í sögu Suður-Ameríku. Í [[fyrri heimstyrjöld]] var Brasilía hlutlaust ríki þar til þýskir kafbátar sökktu skipum þeirra á [[Atlantshaf]]i árið 1917 en þá lýsti Brasilía yfir stríði við [[Miðveldin]]. Hlutverk Brasilíu var aðallega eftirlitshlutverk á Atlantshafi. Árið 1930 náði [[Getúlio Vargas]] völdum með aðstoð hersins. Stöðug átök og tilraunir til að taka aftur völdin frá Vargas leiddu til þess að Vargas varð einræðisherra og Estado novo tímabilið hófst þar sem stjórnvöld voru annáluð fyrir ofbeldi og kúgun. Í [[seinni heimstyrjöldin|seinni heimstyrjöld]] var Brasilía fyrst um sinn hlutlaust ríki til ársins 1942 þegar landið gekk til liðs við [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamenn]] eftir að hafa slitið diplómatísk tengsl við [[Öxulveldin]]. Eftir heimstyrjöldina vék Vargas vegna þrýstings og lýðræði var komið á. Vargas var kosinn síðar, árið 1951 en eftir stjórnarkreppu framdi hann sjálfsmorð. Lýðræði var viðkvæmt næstu áratugi og árið 1964 [[Valdaránið í Brasilíu 1964|frömdu brasilískir herforingjar valdarán]] gegn stjórn [[João Goulart]] forseta undir því yfirskyni að koma í veg fyrir að Brasilía yrði kommúnismanum að bráð. Í Brasilíu ríkti [[herforingjastjórn]] til ársins 1985 en á 9. áratugnum var lýðræði smám saman komið aftur á. [[Luiz Inácio Lula da Silva]] var forseti frá 2002 til 2010 þegar fyrsta konan, Dilma Rousseff, varð forseti. Rannsókn á peningaþvætti og spillingu í kringum ríkisrekna olíufyrirtækið [[Petrobras]] hefur tekið sinn toll í Brasilísku ríkisstjórninni. Lula da Silva var yfirheyrður vegna málsins og síðar ákærður og fangelsaður. Tugir stjórnmálamanna voru bendlaðir við málið.<ref>[http://www.ruv.is/frett/tugir-sakadir-um-spillingu-i-brasiliu Tugir sakaðir um spillingu í Brasilíu] Rúv, skoðað 12. maí, 2016.</ref> Árið 2016 var [[Dilma Rousseff|Dilmu Rousseff]] vikið úr embætti af öldungadeild þingsins. Samþykkt var að hún sæti ákæru til embættismissis fyrir spillingu. Var hún sökuð um að hafa fegrað efnahagstölur landsins fyrir kosningar. [[Michel Temer]] varaforseti tók við embætti forseta.<ref>[http://www.ruv.is/frett/forseta-brasiliu-vikid-ur-embaetti Forseta Brasilíu vikið úr embætti] Rúv. Skoðað 12. maí, 2016</ref> Árið 2014 var haldin [[Heimsmeistarakeppnin í knattspyrnu]] í Brasilíu og árið 2016 voru [[Sumarólympíuleikarnir 2016|Ólympíuleikarnir]] í Río de Janeiro. Barátta vinstri og hægri afla kristallaðist í [[Árásin á Brasilíuþing 2023|árás á brasilíska þingið árið 2023]] þegar fylgismenn íhaldsforsetans fráfarandi [[Jair Bolsonaro]] réðust þar inn. Árásin minnti á árásina á bandaríkjaþing 2020. Bolsonaro tapaði kosningum fyrir fyrrum forsetanum Lula og flutti til Bandaríkjanna. == Landfræði == === Náttúra === Lífríki Brasilíu er gríðarlega fjölbreytt og það er það ríki sem hefur flestar tegundir lífvera (bæði úr dýra- og plönturíkinu) innan sinna landamæra. Vísindamenn telja að um 9,5% allra tegunda á jörðinni finnist í landinu (T.d. 9,3% þekktra [[spendýr]]a og 16% þekktra [[fugl]]a). Af stórum spendýrum má nefna [[jagúar]] og [[fjallaljón]], [[tapír]]a, [[mauraætur]], [[letidýr]], pekkaríusvín, [[beltisdýr]], fjölmargar tegundir [[hjartardýr]]a og margar tegundir [[prímatar|prímata]]. Tegundaauðgi [[froskdýr]]a er einstæð og líklega er Brasilía líka það land heims þar sem flestar tegundir [[skordýr]]a og [[áttfætlur|áttfætlna]] lifa. Erfitt er að áætla þann fjölda skordýrategunda sem þar er að finna, en sumir fræðimenn telja að þær séu yfir 70 þúsund. <ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=5393 Hvaða dýr búa í Brasilíu og hver þeirra eru í útrýmingarhættu?] Vísindavefurinn. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> Ein af hverjum fjórum tegundum plantna sem fundist hafa á jörðinni í Brasilíu. Þessari fjölbreytni má þakka regnskógum [[Amasónfrumskógurinn|Amason]], miklum ám og [[votlendi]]ssvæðum. Einnig eru strandskógar við ströndina og [[grasslétta|grassléttur]] í austurhluta landsins.<ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=60387 Í hvaða landi lifa flestar dýrategundir?] Vísindavefur. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> [[Amasonfljót]]ið í Suður-Ameríku er annað lengsta vatnsfall í heimi á eftir ánni [[Níl]]. Það er vatnsmesta fljót í heimi og [[vatnasvið]] þess er það stærsta í heimi, í kringum 7 milljónir km2. Um 20% alls ferskvatns sem berst í heimshöfin með vatnsföllum kemur með Amasonfljótinu.<ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=6633 Hvað veist þú um Amasonfljótið?] Vísindavefurinn. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> Hæsti punktur landsins er Pico da Neblina sem er 2994 metra yfir sjávarmáli. == Stjórnmál == {{Multiple image | direction = horizontal | align = right | caption_align = center | total_width = 330 | image1 = Foto oficial de Luiz Inácio Lula da Silva (ombros) denoise.jpg | caption1 = [[Luiz Inácio Lula da Silva]]<br /><small>forseti Brasilíu</small> | image2 = Alckmin 2024.jpg | caption2 = [[Geraldo Alckmin]]<br /><small>varaforseti</small> }} Brasilía er [[lýðræði]]sríki, [[sambandsríki]] og [[lýðveldi]] sem býr við [[forsetaræði]], eftir [[þjóðaratkvæðagreiðsla um stjórnarskrá Brasilíu 1993|þjóðaratkvæðagreiðslu um stjórnarskrá Brasilíu 1993]].<ref>{{cite web|url=https://www.planalto.gov.br/ccivil_03/constituicao/constituicao.htm|title=Constituição da república federativa do Brasil de 1988|publisher=Presidência da República|website=Gov.br|access-date=13.10.2026}}</ref> [[Forseti Brasilíu]] er bæði [[þjóðhöfðingi]] og [[stjórnarleiðtogi]] sambandsins og gegnir embættinu í fjögur ár í senn með möguleika á einu endurkjöri. Núverandi forseti er [[Luiz Inácio Lula da Silva]].<ref>{{Cite news |last=Pimentel |first=Mauro |title=Lula returns for third term as Brazil president |work=CNN |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230101-lula-returns-for-third-term-as-brazil-president}}</ref> Forsetinn skipar ráðherra í ríkisstjórn landsins og tekur beinan þátt í stjórn þess. [[Mynd:Congresso do Brasil.jpg|thumb|Þinghús þjóðþingsins.]] Löggjafarvaldið er aðallega í höndum fylkisþinga. [[Þjóðþing Brasilíu]] er löggjafarþing sambandsríkisins og kemur saman í tveimur deildum: [[Fulltrúadeild Brasilíu]] og [[Öldungadeild Brasilíu]]. Öldungadeildin er skipuð fulltrúum 26 [[fylki Brasilíu|fylkja Brasilíu]] auk [[Alríkisfylki Brasilíu|alríkisfylkisins]]. Hvert fylki og alríkisfylkið eiga þrjá öldungadeildarfulltrúa sem eru kosnir í almennum kosningum til 8 ára.<ref>{{cite book |last1=Bruns |first1=Axel |last2=Enli |first2=Gunn |last3=Skogerbo |first3=Eli |last4=Larsson |first4=Anders Olof |last5=Christensen |first5=Christian |title=The Routledge Companion to Social Media and Politics |date=22 December 2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-50656-0 |url=https://books.google.com/books?id=OK1ACwAAQBAJ&pg=PA519 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Brazil - The legislature |work=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Brazil/The-legislature |language=en}}</ref> Þingmenn fulltrúadeildarinnar eru kosnir til 4 ára í senn með [[hlutfallskosning]]u.<ref>{{cite book |last1=Ameringer |first1=Charles D. |title=Political Parties of the Americas, 1980s to 1990s: Canada, Latin America, and the West Indies |date=1992 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-27418-3 |page=105 |url=https://books.google.com/books?id=kD5qi3MyEHYC&pg=PA105 |language=en}}</ref> Dómsvaldið er nær eingöngu á hendi dómstóla. Samkvæmt skýrslunni ''Global State of Democracy'' frá [[International Institute for Democracy and Electoral Assistance]] (IDEA) er Brasilía fyrir ofan miðju þegar kemur að aðgerðum til að tryggja lýðræði. Styrkleikar landsins liggja í víðtækum kosningarétti, trúfrelsi, og félagaþátttöku.<ref>{{Cite web |title=Brazil {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/brazil |access-date=2025-10-06 |website=www.idea.int |language=en}}</ref> Árið 2021 var Brasilíu lýst sem „[[gallað lýðræði|gölluðu lýðræði]]“ í lýðræðisvísitölu ''[[The Economist]]'' þar sem landið lenti í 46. sæti.<ref>{{Cite web |title=Democracy Index 2021: the China challenge |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/eiu-democracy-index-2021.pdf?mkt_tok=NzUzLVJJUS00MzgAAAGDWhBlxfqM9cMZEewC0HoBG0xhm9PFkxb-_IqDsjlxRZgDssKgB0pHGt7yS48UFv94hU4ZW0C_jXaFfmK_5TbL23wtQarQv22nFbg8ZTnHQrrcPg |website=Economist Intelligence Unit |language=en-GB}}</ref> Samkvæmt frelsisvísitölu [[Freedom House]] er Brasilía skilgreind sem „frjálst land“.<ref name="FITW-TG-2021">{{Cite web |date=3 March 2021 |title=Freedom in the World 2021 |url=https://freedomhouse.org/sites/default/files/2021-02/FIW2021_World_02252021_FINAL-web-upload.pdf |access-date=3 March 2021 |publisher=Freedom House}}</ref> === Stjórnsýslueiningar === [[Mynd:Mapa do Brasil atualmente.png|thumb|Kort af fylkjunum.]] Brasilía skiptist í 27 fylki sem hér segir: {| class="wikitable" |- ! Nr. !! Nafn !! Lykill !! Höfuðborg |- |1. || [[Acre (fylki)|Acre]] || AC || [[Rio Branco]] |- |2. || [[Alagoas]] || AL || [[Maceió]] |- |3. || [[Amapá]] || AP || [[Macapá]] |- |4. || [[Amazonas]] || AM || [[Manaus]] |- |5. || [[Bahia]] || BA || [[Salvador]] |- |6. || [[Ceará]] || CE || [[Fortaleza]] |- |7. || [[Espírito Santo]] || ES || [[Vitória]] |- | 8. || [[Goiás]] || GO || [[Goiânia]] |- | 9. || [[Maranhão]] || MA || [[São Luís]] |- | 10. || [[Mato Grosso]] || MT || [[Cuiabá]] |- | 11. || [[Mato Grosso do Sul]] || MS || [[Campo Grande]] |- | 12. || [[Minas Gerais]] || MG || [[Belo Horizonte]] |- | 13. || [[Pará]] || PA || [[Belém]] |- | 14. || [[Paraíba]] || PB || [[João Pessoa]] |- | 15. || [[Paraná (fylki)|Paraná]] || PR || [[Curitiba]] |- | 16. || [[Pernambuco]] || PE || [[Recife]] |- | 17. || [[Piauí]] || PI || [[Teresina]] |- | 18. || [[Rio de Janeiro (fylki)|Rio de Janeiro]] || RJ || [[Rio de Janeiro]] |- | 19. || [[Rio Grande do Norte]] || RN || [[Natal]] |- | 20. || [[Rio Grande do Sul]] || RS || [[Porto Alegre]] |- | 21. || [[Rondônia]] || RO || [[Porto Velho]] |- | 22. || [[Roraima]] || RR || [[Boa Vista]] |- | 23. || [[Santa Catarina (fylki)|Santa Catarina]] || SC || [[Florianópolis]] |- | 24. || [[São Paulo (fylki)|São Paulo]] || SP || [[São Paulo]] |- | 25. || [[Sergipe]] || SE || [[Aracaju]] |- | 26. || [[Tocantins]] || TO || [[Palmas]] |- | 27. || [[Distrito Federal]] || DF || [[Brasilía (borg)|Brasilía]] |} ==Íbúar== [[File:Population density Brazil 2022.svg|thumb|Íbúaþéttleiki eftir sveitarfélögum 2022.]] Brasilía er fimmta fjölmennasta ríki heims og hefur rúmlega 214 milljónir íbúa (2026). Um 85% Brasilíumanna búa í þéttbýli. Stærsta borg landsins er São Paulo og næst kemur Rio de Janeiro.<ref>{{vísindavefurinn|18250|Hvað er Brasilía stór og hvað búa margir þar?|höfundur=Emilía Dagný Sveinbjörnsdóttir|dags=12.8.2016}}</ref> Samkvæmt áætlun stjórnvalda voru íbúar Brasilíu 214.211.951 þann 1. júlí 2026, töluvert fleiri en þær 203 milljónir sem taldar voru árið 2022.<ref>{{Cite web |title=Estimativas da população residente para os municípios e para as unidades da federação {{!}} IBGE |url=https://www.ibge.gov.br/estatisticas/sociais/populacao/9103-estimativas-de-populacao.html |access-date=5 September 2025 |website=www.ibge.gov.br}}</ref><ref>{{Cite web |date=23 August 2024 |title=Brazilian population likely to start shrinking in 2042 |url=https://agenciabrasil.ebc.com.br/en/geral/noticia/2024-08/brazilian-population-likely-start-shrinking-2042 |access-date=24 August 2024 |website=Agência Brasil |language=en}}</ref> Íbúafjöldinn er langmestur í suðaustri (89 milljónir) og norðaustri (54,6 milljónir), en tveir stærstu landshlutarnir; miðvesturhéruðin og norðurhéruðin, sem eru samanlagt 64,12% af landi Brasilíu, hafa aðeins 33,8 milljón íbúa. Fyrsta manntalið var gert í Brasilíu árið 1872. Þá töldust íbúar landsins vera 9.930.478.<ref>{{cite web|url=http://www.brasil.gov.br/news/history/2011/04-1/29/brazil-population-reaches-190.8-million/newsitem_view?set_language=en|title=Brazil population reaches 190.8 million|archive-url=https://web.archive.org/web/20130809205237/http://www.brasil.gov.br/news/history/2011/04-1/29/brazil-population-reaches-190.8-million/newsitem_view?set_language=en|archive-date=9 August 2013|website=Brasil.gov.br}}</ref> Milli 1880 og 1930 fluttu fjórar milljónir manna þangað frá Evrópu.<ref>{{cite web|url=http://www.migrationinformation.org/profiles/display.cfm?id=311|title=Shaping Brazil: The Role of International Migration|website=Migration Policy Institute}}</ref> Áður hafði nokkur fjöldi Íslendinga flust þangað, en heildarfjöldi þeirra hefur vart verið meira en 40.<ref>{{tímarit.is|1489513|Íslendingar í Brasilíu|höfundur=J.O.de Meira Penna|blað=Morgunblaðið|dags=20. ágúst 1977|bls=23}}</ref> Íbúafjöldi Brasilíu óx umtalsvert milli 1940 og 1970 vegna lægri [[dánartíðni]], jafnvel þótt [[fæðingartíðni]] drægist örlítið saman. Á 5. áratugnum var árleg fjölgun 2,4% og hækkaði í 3% á 6. áratugnum, en minnkaði í 2,9% á 7. áratugnum, á sama tíma og lífslíkur hækkuðu úr 44 í 54 ár.<ref>{{cite report|author=José Alberto Magno de Carvalho|url=http://cedeplar.face.ufmg.br/pesquisas/td/TD%20227.pdf|title=Crescimento populacional e estrutura demográfica no Brasil|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019004601/http://cedeplar.face.ufmg.br/pesquisas/td/TD%20227.pdf |archive-date=19 October 2016|website=Belo Horizonte: UFMG/Cedeplar|year=2004|page=5}}</ref> Lífslíkur náðu 72,6 árum árið 2007.Dk<ref>{{Cite web |date=29 November 1999 |title=Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística |url=http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_visualiza.php?id_noticia=1275&id_pagina=1 |access-date=25 January 2010 |publisher=IBGE}}</ref> Frá 7. áratugnum hefur fólksfjölgun farið minnkandi, frá 3,04% milli 1950 og 1960, að 1,05% árið 2008. Áætlanir gera ráð fyrir 0,29% fólksfækkun árið 2050.<ref>{{Cite web |title=Projeção da População do Brasil – Brazil's populational projection |url=http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_impressao.php?id_noticia=1272 |access-date=25 January 2010 |publisher=IBGE}}</ref><ref>Magno de Carvalho, [http://www.observasaude.sp.gov.br/BibliotecaPortal/Acervo/Estrutura_Demogr%C3%A1fica_Brasil.pdf "Crescimento populacional e estrutura demográfica no Brasil"]{{dead link|date=May 2017|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}, pp.&nbsp;7–8.</ref> Árið 2022 var hlutfall ólæsra um 7%,<ref name="RF">{{Cite web |date=17 May 2024 |title=2022 Census: Illiteracy rate falls from 9.6% to 7.0% in 12 years, though inequalities persist {{!}} News Agency |url=https://agenciadenoticias.ibge.gov.br/en/agencia-news/2184-news-agency/news/40118-2022-census-illiteracy-rate-falls-from-9-6-to-7-0-in-12-years-though-inequalities-persist |access-date=14 May 2025 |website=Agência de Notícias - IBGE |language=en-GB}}</ref> sem var töluverð fækkun frá 11,8% árið 2008.<ref>{{cite web|website=PNAD 2008, IBGE|url=http://www.sidra.ibge.gov.br/bda/tabela/protabl.asp?c=271&i=P&sec59=93024&sec59=1023&sec59=1024&nome=on&notarodape=on&tab=271&unit=0&pov=3&opc1=1&poc2=1&orc59=5&OpcTipoNivt=1&opn1=2&nivt=0&poc1=1&sec58=0&orp=7&qtu3=27&opv=1&sec1=0&opc2=1&pop=1&opn2=0&orv=2&orc2=4&opc58=1&qtu2=5&sev=121&sev=1000121&sec2=0&poc59=2&opp=1&opn3=0&orc1=3&poc58=1&qtu1=1&cabec=on&opc59=1&ascendente=on&sep=43345&orn=1&qtu7=9&orc58=6&opn7=0&decm=99&pon=1&OpcCara=44&proc=1|title=Pessoas de 5 anos ou mais de idade por situação, sexo, alfabetização e grupos de idade e grupos de idade}}</ref> Árið 1940 var yfir helmingur íbúa landsins ólæs.<ref name="RF" /> == Menning == [[Mynd:Heitor Villa-Lobos (c. 1922).jpg|thumb|upright|right|[[Heitor Villa-Lobos]] var einn áhrifamesti tónlistarmaður Brasilíu á 20. öldinni.]] {{Aðalgrein|Brasilísk menning}} Kjarni brasilískrar menningar er kominn úr [[Portúgölsk menning|portúgalskri menningu]] vegna sterkra tengsla Brasilíu við móðurríkið á nýlendutímanum. Portúgalar breiddu út tungu sína, portúgölsku, byggingarlist sína og [[Kaþólsk trú|kaþólska trú]]. En menning Brasilíu varð einnig fyrir sterkum áhrifum frá aðfluttu fólki frá öðrum Evrópuríkjum og [[Afríka|Afríku]] auk þess sem eftir leifir af menningu innfæddra [[Frumbyggjar Brasilíu|frumbyggja]]. Meðal annarra má nefna nýbúa frá [[Ítalía|Ítalíu]], [[Þýskaland]]i, [[Japan]] og arabalöndum, sem fluttust í stórum stíl til Suður- og Suðuaustur-Brasilíu. Áhrifa frá brasilískum frumbyggjum gætir á bæði tungu og matarhefðir Brasilíu. Þar gætir einnig áhrifa frá afrískum innflytjendum, sem einnig höfðu áhrif á brasilíska [[tónlist]], [[dans]] og [[trúarbrögð]].<ref>{{cite news |last=Freyre |first=Gilberto |title=The Afro-Brazilian experiment: African influence on Brazilian culture |publisher=UNESCO |year=1986 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1986_May-June/ai_4375022 |accessdate=8. júní 2008 |archiveurl=https://archive.today/20120530050909/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1986_May-June/ai_4375022/ |archivedate=2012-05-30 }}</ref> === Listasaga === [[Brasilísk list]] hefur frá því á 16. öld þróast í ólíkar áttir, meðal annars [[Barokk í Brasilíu|Barokk]], sem var ríkjandi stíll í landinu fram á 19. öldina, [[rómantík]], [[nútímalist]], [[expressjónismi|expressjónisma]], [[kúbismi|kúbisma]], [[súrrealismi|súrrealisma]] og [[abstrakt list]]. Brasilísk kvikmyndasaga á rætur að rekja til upphafs kvikmyndalistar seint á 19. öldinni. === Tónlist === {{Aðalgrein|Brasilísk tónlist}} Innan brasilískrar tónlistar eru ýmis afbrigði og mörg þeirra eru einkennandi fyrir tiltekna landshluta. Áhrifa gætir frá afrískri og evrópskri tónlist en einnig frá frumbyggjum Brasilíu. Meðal tónlistargreina má nefna [[samba]], [[Música Popular Brasileira|MPB]], [[choro]], [[Sertanejo]], [[brega (tónlist)|brega]], [[forró]], [[frevo]], [[maracatu]], [[bossa nova]] og [[Axé-tónlist]]. [[Mynd:Machado de Assis aos 57 anos.jpg|thumb|upright|right|[[Machado de Assis]], skáld og rithöfundur er oft talinn merkasti rithöfundur Brasilíu.]] Meðal þekktra tónlistarmanna má nefna [[Francisco Manuel da Silva]], [[Antônio Carlos Gomes]], [[Elias Álvares Lobo]], [[Brasílio Itiberê da Cunha]], [[Luciano Gallet]], [[Alexandre Levy]], [[Alberto Nepomuceno]], [[Oscar Lorenzo Fernández]], [[Henrique Oswald]], [[Francisco Mignone]], [[Heitor Villa-Lobos]], [[Camargo Guarnieri]], [[Pixinguinha]], [[Hermeto Pascoal]], [[Antônio Carlos Jobim]], [[Edson Zampronha]], [[João Gilberto]], [[Nara Leão]], [[Elis Regina]], [[Caetano Veloso]], [[Maria Bethânia]], [[Chico Buarque]], [[Jorge Ben Jor]], [[Pato Fu]], [[Marisa Monte]], [[Pitty]] og [[Amon Tobin]]. === Bókmenntir === {{Aðalgrein|Brasilískar bókmenntir}} Saga [[Brasilískar bókmenntir|brasilískra bókmennta]] nær aftur til 16. aldar, til skrifa fyrstu portúgölsku landkönnuðanna. Þeirra á meðal var [[Pêro Vaz de Caminha]]. Skrif þeirra voru uppfull af lýsingum á dýraríki og gróðurfari landsins og á háttum innfæddra frumbyggja, sem vöktu mikla furðu meðal evrópskra lesenda og innflytjenda. Í Brasilíu urðu til mikilvægar bókmenntir innan rómantíkurinnar og skáldsagnahöfundar á borð við [[Joaquim Manuel de Macedo]] og [[José de Alencar]] skrifuðu bækur um ástir og sorgir. Alencar gerði einnig á löngum ferli sínum frumbyggja Brasilíu að söguhetjum í skáldsögunum ''[[O Guarany]]'', ''[[Iracema]]'', ''[[Ubirajara]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20110725100730/http://www.brasembottawa.org/en/culture_academic/literature.html „Brazilian Literature: An Introduction“]; afrit af [http://www.brasembottawa.org/en/culture_academic/literature.html upphaflegu eintaki]. Skoðað 2. nóvember 2009.</ref> === Matarmenning === [[Mynd:Feijoada 01.jpg|thumb|left|[[Feijoada]], réttur úr svínakjöti, svörtum baunum og hrísgrjónum]] {{Aðalgrein|Brasilískur matur}} Brasilískur matur er afar fjölbreytilegur og mikill munur eftir landshlutum. [[Feijoada]] er talinn þjóðarréttur en einnig má minnast á [[vatapá]], [[moqueca]], [[polenta]] og [[acarajé]], sem eru allt hefðbundnir brasilískir réttir. Hversdagslega borða Brasilíumenn mikið af hrísgrjónum og baunum, gjarnan með nautakjöti og salati og er oft blandað með kassava-hveiti. Oft eru hafðar steiktar kartöflur, steikt kassava eða steiktir bananar í hádegismatur, jafnvel kjötréttir eða steiktur ostur. Þjóðardrykkir Brasilíu er [[kaffi]] og [[cachaça]], sem er [[áfengur drykkur]] gerður úr [[sykurreyr]] og er megin uppistaðan í þjóðarkokteilnum, [[caipirinha]]. Margvíslegt [[sælgæti]] er til í Brasilíu, svo sem [[brigadeiro]], sem eru [[súkkulaði]]frauðkúlur; [[cocada]] og [[beijinho]] sem er hvort tveggja [[Kókoshneta|kókoshnetusælgæti]]; og sælgæti, sem kallast „romeu e julieta“ (Rómeó og Júlía) og er gert úr [[Ostur|osti]] með guavasultu, sem kallast [[goiabada]]. Úr [[Hneta|hnetum]] er gert [[paçoca]], [[rapadura]] og [[pé-de-moleque]]. Meðal [[ávöxtur|ávaxta]], sem vaxa í Brasilíu, má nefna [[açaí]], [[cupuaçu]], [[mangó]], [[papaja]], [[kókóbaun]]ir, [[Kasjúhneta|kasjúhnetur]], [[guava]], [[appelsína|appelsínur]], [[ástaraldin]] og [[ananas]]. Úr ávöxtum eru gerðir ýmsir blandaðir ávaxtasafar. ==Heimild== Söguágrip var unnið úr ensku Wikipedia: {{wpheimild|tungumál= en|titill= Brazil|mánuðurskoðað= 12. maí|árskoðað= 2016 }} == Tilvísanir == {{reflist}} == Ítarefni == * Bellos, Alex (2003). ''Futebol: The Brazilian Way of Life''. London: Bloomsbury Publishing plc. * Bethell, Leslie (1991). ''Colonial Brazil''. Cambridge: Cambridge University Press. * Fausto, Boris (1999). ''A Concise History of Brazil''. Cambridge: Cambridge University Press. * Skidmore, Thomas E. (1974). ''Black Into White: Race and Nationality in Brazilian Thought''. Oxford: Oxford University Press. * Wagley, Charles (1963). ''An Introduction to Brazil''. New York, New York: Columbia University Press. == Tenglar == * [https://www.gov.br/pt-br Opinber þjónusta í Brasilíu] * [https://www.gov.br/planalto/pt-br Vefur forseta Brasilíu] * [https://www.camara.leg.br/ Þing Brasilíu] * [https://www12.senado.leg.br/hpsenado Öldungadeild Brasilíu] {{Fylki Brasilíu}} {{Suður-Ameríka}} {{G-20}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Brasilía| ]] l01dgkn1wywbnbq7wu8u90u52yaqk23 1982929 1982928 2026-10-16T19:21:36Z Akigka 183 /* Íbúar */ 1982929 wikitext text/x-wiki {{Fyrir|höfuðborg landsins|Brasilía (borg)}} {{Land | nafn = Sambandslýðveldið Brasilía | nafn_á_frummáli = República Federativa do Brasil | nafn_í_eignarfalli = Brasilíu | fáni = Flag of Brazil.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of Brazil.svg | kjörorð = Ordem e Progresso | kjörorð_tungumál = portúgalska | kjörorð_þýðing = Regla og framfarir | staðsetningarkort = BRA orthographic.svg | tungumál = [[Portúgalska]] | höfuðborg = [[Brasilía (borg)|Brasilía]]<br /> | stjórnarfar = [[Forsetaræði]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Brasilíu|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Luiz Inácio Lula da Silva]] | titill_leiðtoga2 = [[Varaforseti Brasilía|Varaforseti]] | nafn_leiðtoga2 = [[Geraldo Alckmin]] | staða = Sjálfstæði | staða_athugasemd = frá [[Portúgal]] | atburður1 = Yfirlýst | dagsetning1 = 7. september 1822 | atburður2 = Viðurkennt | dagsetning2 = 29. ágúst 1825 | atburður3 = Lýðveldi | dagsetning3 = 15. nóvember 1889 | flatarmál = 8.510.346 | hlutfall_vatns = 0,65 | stærðarsæti = 5 | fólksfjöldi = 214.211.951 | mannfjöldaár = 2026 | mannfjöldasæti = 7 | íbúar_á_ferkílómetra = 24 | VLF = 5.230 | VLF_sæti = 8 | VLF_ár = 2026 | VLF_á_mann = 24.428 | VLF_á_mann_sæti = 82 | VÞL = {{hækkun}} 0.786 | VÞL_sæti = 84 | VÞL_ár = 2023 | gjaldmiðill = [[brasilískur ríal|ríal]] | tímabelti = [[UTC-2]] til [[UTC-5]] | þjóðsöngur = [[Hino Nacional Brasileiro]] | tld = br | símakóði = 55 }} '''Brasilía''' ([[portúgalska]]: ''Brasil''), opinberlega '''Sambandslýðveldið Brasilía''' (portúgalska: ''República Federativa do Brasil''), er stærsta og fjölmennasta land [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]] og hið fimmta stærsta í heiminum bæði að flatarmáli og fólksfjölda. Landið er 8.514.877 km² að flatamáli og teygir sig frá ströndum [[Atlantshaf]]sins að rótum [[Andesfjöll|Andesfjalla]] og innan landamæra þess er megnið af [[Amasónfrumskógurinn|Amasónregnskóginum]], stærsta regnskógi heims, en einnig víðáttumikil [[landbúnaður|landbúnaðarsvæði]]. Brasilía er [[sambandsríki]] 26 fylkja og eins alríkisumdæmis þar sem höfuðborgin [[Brasilía (borg)|Brasilía]] er staðsett. Fjölmennasta borg landsins er [[São Paulo]] og sú næstfjölmennasta er [[Rio de Janeiro]]. Brasilía er fjölmennasta [[portúgalska|portúgölskumælandi]] land heims og eina landið í [[Ameríka|Ameríku]] þar sem portúgalska er [[opinbert tungumál]]. Strandlengja Brasilíu við Atlantshaf í austri er 7367 km löng. Landið nær yfir um helming landsvæðis Suður-Ameríku. Brasilía á landamæri að öllum öðrum ríkjum á meginlandi álfunnar, nema [[Ekvador]] og [[Síle]]. Landslag í Brasilíu er mjög fjölbreytt og nær yfir [[hitabelti]] og hlýtempruð belti, með [[votlendi]], [[gresja|gresjum]], [[háslétta|hásléttum]] og [[fjall|fjöllum]]. Megnið af vatnasviði [[Amasónfljót]]s er innan landamæra Brasilíu. Þar er mjög fjölbreytt dýralíf, fjölbreytt [[vistkerfi]], miklar náttúruauðlindir og mörg [[náttúruverndarsvæði]]. Brasilía situr efst á lista yfir lönd eftir [[líffjölbreytni]]. Staða umhverfismála í Brasilíu, þar á meðal hnignun náttúrulegs umhverfis og [[skógeyðing]], er talin hafa miklar afleiðingar fyrir [[loftslagsbreytingar]] og minnkandi líffjölbreytni á heimsvísu. Brasilía var byggð [[frumbyggjar Brasilíu|ýmsum frumbyggjaþjóðum]] fyrir komu portúgalska landkönnuðarins [[Pedro Álvares Cabral]] árið 1500. Í kjölfarið gerði [[Portúgal]] tilkall til landsvæðis þar og stofnaði fyrstu borgina, [[São Vicente]], árið 1532. Portúgalar fluttu inn [[Atlantshafsverslunin|þræla frá Afríku]] til að vinna á [[plantekra|plantekrum]].<ref>{{cite journal|author=Andreatta, Margarida Davina|year=1995|title=Engenho São Jorge dos Erasmos: prospecção arqueológica, histórica e industrial|journal=Revista USP|volume=0|number=41|page=28|doi=10.11606/issn.2316-9036.v0i41p28-47}}</ref> Brasilía var portúgölsk nýlenda til 1815 þegar landið var gert að [[Sameinað konungsdæmi Portúgals, Brasilíu og Algarve|meðkonungsdæmi]] eftir að portúgalska hirðin flutti frá [[Lissabon]] til [[Rio de Janeiro]]. [[Pétur 1. Brasilíukeisari|Pedro af Braganza]] lýsti yfir sjálfstæði Brasilíu árið 1822, fór í [[sjálfstæðisstríð Brasilíu|stríð við Portúgal]] og stofnaði [[Brasilíska keisaradæmið]]. Með fyrstu [[stjórnarskrá Brasilíu]] 1824 var stofnað þing í tveimur deildum og kveðið á um prentfrelsi og trúfrelsi. [[Þrælahald]] var afnumið í skrefum og loks afnumið alveg árið 1888. Árið eftir framdi herinn valdarán og lýst var yfir stofnun [[lýðveldi]]s með [[forsetaræði]]. Árið 1930 var gerð [[byltingin 1930|vopnuð bylting]] og [[Getúlio Vargas]] komst til valda. Vargas leiddi sjálfur annað [[valdaránið í Brasilíu 1937|valdarán 1937]] til að koma á alræðisstjórn sem var kölluð [[Estado Novo]]. Vargas var svo steypt af stóli í [[valdaránið í Brasilíu 1945|valdaráni árið 1945]] og lýðræði endurreist. [[Herforingjastjórnin í Brasilíu|Herforingjastjórn]] rændi völdum árið 1964 með stuðningi Bandaríkjanna og ríkti til ársins 1985. Síðan þá hefur landið haft borgaralega ríkisstjórn. Núverandi stjórnarskrá er frá 1988 og skilgreinir landið sem [[sambandslýðveldi]]. Brasilía er stórveldi í sínum heimshluta og [[miðveldi]],<ref name="SchaeferPoffenbarger2014">{{Cite book |last1=M. Schaefer |url=https://books.google.com/books?id=yXdaBQAAQBAJ&pg=PT32 |title=The Formation of the BRICS and its Implication for the United States: Emerging Together |last2=J. Poffenbarger |date=2014 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-38794-3 |page=32}}</ref><ref name="Burges2016">{{Cite book |last=Sean W. Burges |url=https://books.google.com/books?id=tolwCwAAQBAJ&pg=PA114 |title=Latin America and the Shifting Sands of Globalization |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-1-317-69658-2 |pages=114–15}}</ref><ref name="Gina">{{Cite journal |last=Gardini |first=Gian Luca |year=2016 |title=Brazil: What Rise of What Power? |journal=Bulletin of Latin American Research |volume=35 |pages=5–19 |doi=10.1111/blar.12417}}</ref> og hefur líka verið lýst sem [[nýtt stórveldi|nýju stórveldi]].<ref name="FRIDE">{{Cite web |last=Gratius |first=Susanne |date=April 2008 |title=The international arena and emerging powers: stabilising or destabilising forces? |url=http://fride.org/descarga/com_emerging_powers_eng_abr08.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160615194931/http://fride.org/descarga/com_emerging_powers_eng_abr08.pdf |archive-date=15 June 2016 |website=FRIDE}}</ref><ref name="Collecott">{{Cite web |last=Peter Collecott |date=29 October 2011 |title=Brazil's Quest for Superpower Status |url=http://www.diplomaticourier.com/2011/10/29/brazil-s-quest-for-superpower-status/ |access-date=10 August 2014 |publisher=The Diplomatic Courier}}</ref><ref>{{Cite news |last=Clendenning |first=Alan |date=17 April 2008 |title=Booming Brazil could be world power soon |page=2 |work=USA Today |agency=The Associated Press |url=https://www.usatoday.com/money/economy/2008-04-17-310212789_x.htm}}</ref><ref name="DominguezKim2013">{{Cite book |last1=Jorge Dominguez |url=https://books.google.com/books?id=c0I_4JmjFbwC&pg=PA98 |title=Between Compliance and Conflict: East Asia Latin America and the New Pax Americana |last2=Byung Kook Kim |publisher=Center for International Affairs, Harvard University |year=2013 |isbn=978-1-136-76983-2 |pages=98–99}}</ref> Brasilía er [[nýmarkaðsland]],<ref>{{Cite web |date=September 2018 |title=FTSE Country Classification |url=https://www.ftse.com/products/downloads/FTSE-Country-Classification-Update-2018.pdf |url-status=live |publisher=FTSE Group}}</ref><ref name="wb-upper-middle">{{Cite web |title=Country and Lending Groups |url=http://data.worldbank.org/about/country-classifications/country-and-lending-groups#Upper_middle_income|publisher=World Bank}}</ref> [[þróunarríki|efri-miðtekjuland]] og [[nýiðnvætt ríki]];<ref>{{Cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weoselco.aspx?g=2200&sg=All+countries+%2f+Emerging+market+and+developing+economies |access-date=29 September 2019 |website=IMF.org |publisher=[[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn]]}}</ref> Brasilía er eitt af stærstu hagkerfum heims, bæði að nafnvirði og kaupmáttarjafnað,<ref>{{Cite web |title=CIA – The World Factbook – Country Comparisons – GDP (purchasing power parity) |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html|publisher=[[Bandaríska leyniþjónustan]]}}</ref> stærsta hagkerfi [[Rómanska Ameríka|Rómönsku Ameríku]] og á [[suðurhvel jarðar|suðurhveli jarðar]], og er það Suður-Ameríkuríki sem á mest auðmagn. Hagkerfi brasilíu er eitt af þeim umfangsmestu og fjölbreyttustu í heimi. Brasilía er helsti útflytjandi margvíslegra landbúnaðarvara, jarðefna, og framleiðsluvara.<ref name="Neilson102">{{Cite book |last1=Jeff Neilson |url=https://books.google.com/books?id=wokuHhx1AOUC&pg=PA1834 |title=Value Chain Struggles |last2=Bill Pritchard |publisher=John Wiley & Sons |year=2011 |isbn=978-1-4443-5544-4 |page=102}}</ref> Landið er í 13. sæti landa heims eftir fjölda færslna á [[Heimsminjaskrá UNESCO]].<ref>{{Cite web |title=UNESCO World Heritage Centre&nbsp;— World Heritage List |url=https://whc.unesco.org/en/list |url-status=live|publisher=UNESCO}}</ref> Brasilía er stofnaðili [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]], [[G20]], [[BRICS]], [[G4]], [[Mercosur]], [[Samtök Ameríkuríkja|Samtaka Ameríkuríkja]], [[Samtök Íberíu-Ameríkuríkja|Samtaka Íberíu-Ameríkuríkja]], og [[Samtök portúgölskumælandi landa|Samtaka portúgölskumælandi landa]]. Landið á áheyrnarfulltrúa í [[Arababandalagið|Arababandalaginu]] og er [[bandamaður Bandaríkjanna utan NATO]].<ref>{{Cite web |last=Vandiver |first=John |date=9 May 2019 |title=Trump bumps up Brazil to 'major non-NATO' ally |url=https://www.stripes.com/news/trump-bumps-up-brazil-to-major-non-nato-ally-1.580256|access-date=2 April 2023 |website=Stars and Stripes |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=14 August 2019 |title=Brazil must be a 'facilitator' in the Middle East, says VP |url=https://anba.com.br/en/brazil-must-be-a-facilitator-in-the-middle-east-says-vp/ |access-date=26 May 2023 }}</ref> == Heiti == Heitið „Brasilía“ er líklega dregið af portúgalska orðinu yfir [[brasilíutré]] sem einu sinni óx um allt við strönd Brasilíu.<ref name="Fausto1999">{{Cite book |last=Fausto |first=Boris |url=https://archive.org/details/concisehistoryof00faus |title=A Concise History of Brazil |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-56526-4 |page=[https://archive.org/details/concisehistoryof00faus/page/9 9] |url-access=registration}}</ref> Tréð nefnist {{lang|pt|pau-brasil}} á portúgölsku, þar sem orðið {{lang|pt|brasil}} er almennt túlkað sem „rautt eins og glóð“, frá orðinu {{lang|pt|brasa}} „glóð“ og endingunni {{lang|pt|-il}} (frá {{lang|la|-iculum}} eða {{lang|la|-ilium}}).<ref name="Vincent2003">{{Cite book |last=Jon S. Vincent. |url=https://archive.org/details/culturecustomsof0000vinc |title=Culture and Customs of Brazil |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2003 |isbn=978-0-313-30495-8 |page=[https://archive.org/details/culturecustomsof0000vinc/page/36 36] |url-access=registration}}</ref> Til eru kenningar um að þetta sé í raun alþýðuskýring á orði yfir rauðvið sem sé upprunnið í arabískum eða asískum málum.<ref>{{Cite web |url=https://www.etymonline.com/word/Brazil#etymonline_v_17075 |title=Brazil &#124; Etymology of the name Brazil by etymonline |access-date=24 March 2024 |archive-date=24 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240324183937/https://www.etymonline.com/word/Brazil#etymonline_v_17075 |url-status=live }}</ref> Brasilíutré gefur djúprauðan lit og var því verðmætt í evrópskum klæðaiðnaði. Það var fyrsta afurðin frá Brasilíu sem var hagnýtt í stórum stíl.<ref name="Tucker2007">{{Cite book |last=Richard P. Tucker |url=https://books.google.com/books?id=2V2q30BdEJ8C&pg=PA186 |title=Insatiable Appetite: The Ecological Degradation of the Tropical World |publisher=University of Michigan |year=2007 |isbn=978-0-7425-5365-1 |page=186 |access-date=16 June 2015 |archive-date=29 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129183601/https://books.google.com/books?id=2V2q30BdEJ8C&pg=PA186#v=onepage&q&f=false |url-status=live}}</ref> Alla 16. öldina felldu [[frumbyggjar Brasilíu]] (aðallega [[Túpíar]]) mikið magn af brasilíutré til að selja evrópskum kaupmönnum fyrir neysluvörur.<ref name="Lee2011">{{Cite book |last=Wayne E. Lee |url=https://books.google.com/books?id=xatMrooibacC&pg=PA196 |title=Empires and Indigenes: Intercultural Alliance, Imperial Expansion, and Warfare in the Early Modern World |publisher=NYU Press |year=2011 |isbn=978-0-8147-6527-2 |page=196 |access-date=16 June 2015 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215221303/https://books.google.com/books?id=xatMrooibacC&pg=PA196#v=onepage&q&f=false |url-status=live}}</ref> Í portúgölskum skjölum var landið upphaflega nefnt „land hins helga kross“ ({{lang|pt|Terra da Santa Cruz}}),<ref name="Corporation1880">{{Cite magazine |last=Daly |first=Charles P. |year=1880 |title=Maps and Map-making Before Mercator |url=https://books.google.com/books?id=hiQDAAAAMBAJ&pg=PA493 |magazine=[[The Popular Science Monthly]] |publisher=Bonnier Corporation |at=473–495, see page 493 |issn=0161-7370 |access-date=16 June 2015 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215221315/https://books.google.com/books?id=hiQDAAAAMBAJ&pg=PA493#v=onepage&q&f=false |url-status=live}}</ref> en evrópskir sjómenn og kaupmenn kölluðu það „land brasilíutrésins“ ({{lang|pt|Terra do Brasil}}) út af versluninni með brasilíuvið.<ref name="Léry1990">{{Cite book |last=Jean de Léry |url=https://books.google.com/books?id=F8qqKoCSWVkC&pg=PA242 |title=History of a Voyage to the Land of Brazil, Otherwise Called America |publisher=University of California Press |year=1990 |isbn=978-0-520-91380-6 |page=242 |access-date=16 June 2015 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215221327/https://books.google.com/books?id=F8qqKoCSWVkC&pg=PA242#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Þetta heiti tók smám saman yfir í stað opinbera heitisins. Sumir sjómenn kölluðu það líka „land páfagauka“.<ref name="Sokolow2003">{{Cite book |last=Jayme A. Sokolow. |url=https://books.google.com/books?id=ytghV9q6v3cC&pg=PA84 |title=The Great Encounter: Native Peoples and European Settlers in the Americas, 1492–1800 |publisher=M.E. Sharpe |year=2003 |isbn=978-0-7656-0982-3 |page=84 |access-date=16 June 2015 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215221351/https://books.google.com/books?id=ytghV9q6v3cC&pg=PA84#v=onepage&q&f=false |url-status=live}}</ref> Í [[gvaraní]] heitir Brasilía {{lang|gn|Pindorama}} sem merkir „land pálmatrjáa“.<ref name="Herrera-Sobek2012">{{Cite book |last=Maria Herrera-Sobek |url=https://books.google.com/books?id=lY-tY62V1FIC&pg=PA155 |title=Celebrating Latino Folklore |publisher=ABC-CLIO |year=2012 |isbn=978-0-313-34340-7 |page=155 |access-date=16 June 2015 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215221353/https://books.google.com/books?id=lY-tY62V1FIC&pg=PA155 |url-status=live}}</ref> ==Saga== [[Frumbyggjar Ameríku|Frumbyggjar]] hafa búið á svæðinu sem nú er Brasilía í meira en 11.000 ár. Árið 1500 gerði [[Pedro Alvares Cabral]] tilkall til landsins þegar hann kom þangað með flota sínum. Fyrsta fasta búseta [[Portúgal]]a var um 1532 og [[nýlendustefna]] hófst þegar [[Jóhann 3. Portúgalskonungur]] skipti landinu í 15 sjálfstæð [[Nýlenda|nýlendusvæði]]. Þessi skipting skapaði óskipulag og deilur og því lét konungurinn svæðin lúta [[miðstýring|miðstýrðu]] valdi. Fyrstu tvær aldir á nýlendutímanum einkenndust af átökum og stríðum milli frumbyggja og Portúgala. Um miðja 16. öld var [[sykur]] orðinn mikilvægasta útflutningsvara Brasilíu og þrælar frá [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] mikilvæg innflutningsvara en þeir unnu á sykurplantekrum. Árið 1808 flutti [[Jóhann 6. Portúgalskonungur]] til Brasilíu tímabundið vegna [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstyrjaldanna]]. Í byrjun 19. aldar varð spenna á milli brasilískra Portúgala og stjórnvalda í Portúgal sem varð til þess að árið [[1822]] lýsti Brasilía yfir sjálfstæði og síðar var stofnað keisaradæmi með [[Dom Pedro]] sem keisara. Portúgal viðurkenndi sjálfstæði Brasilíu árið 1825. Árið 1888 var [[þrælahald]] afnumið í landinu. Ári síðar var Dom [[Pedro II]] komið frá völdum og lýðveldi stofnað. Í lok 19. aldar átti Brasilía í stríðum við nágrannaríki sín, [[Argentína|Argentínu]], [[Úrúgvæ]] og [[Paragvæ]] um áhrif og landsvæði. Stríðið við Paragvæ (1864-1870) er það mannskæðasta í sögu Suður-Ameríku. Í [[fyrri heimstyrjöld]] var Brasilía hlutlaust ríki þar til þýskir kafbátar sökktu skipum þeirra á [[Atlantshaf]]i árið 1917 en þá lýsti Brasilía yfir stríði við [[Miðveldin]]. Hlutverk Brasilíu var aðallega eftirlitshlutverk á Atlantshafi. Árið 1930 náði [[Getúlio Vargas]] völdum með aðstoð hersins. Stöðug átök og tilraunir til að taka aftur völdin frá Vargas leiddu til þess að Vargas varð einræðisherra og Estado novo tímabilið hófst þar sem stjórnvöld voru annáluð fyrir ofbeldi og kúgun. Í [[seinni heimstyrjöldin|seinni heimstyrjöld]] var Brasilía fyrst um sinn hlutlaust ríki til ársins 1942 þegar landið gekk til liðs við [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamenn]] eftir að hafa slitið diplómatísk tengsl við [[Öxulveldin]]. Eftir heimstyrjöldina vék Vargas vegna þrýstings og lýðræði var komið á. Vargas var kosinn síðar, árið 1951 en eftir stjórnarkreppu framdi hann sjálfsmorð. Lýðræði var viðkvæmt næstu áratugi og árið 1964 [[Valdaránið í Brasilíu 1964|frömdu brasilískir herforingjar valdarán]] gegn stjórn [[João Goulart]] forseta undir því yfirskyni að koma í veg fyrir að Brasilía yrði kommúnismanum að bráð. Í Brasilíu ríkti [[herforingjastjórn]] til ársins 1985 en á 9. áratugnum var lýðræði smám saman komið aftur á. [[Luiz Inácio Lula da Silva]] var forseti frá 2002 til 2010 þegar fyrsta konan, Dilma Rousseff, varð forseti. Rannsókn á peningaþvætti og spillingu í kringum ríkisrekna olíufyrirtækið [[Petrobras]] hefur tekið sinn toll í Brasilísku ríkisstjórninni. Lula da Silva var yfirheyrður vegna málsins og síðar ákærður og fangelsaður. Tugir stjórnmálamanna voru bendlaðir við málið.<ref>[http://www.ruv.is/frett/tugir-sakadir-um-spillingu-i-brasiliu Tugir sakaðir um spillingu í Brasilíu] Rúv, skoðað 12. maí, 2016.</ref> Árið 2016 var [[Dilma Rousseff|Dilmu Rousseff]] vikið úr embætti af öldungadeild þingsins. Samþykkt var að hún sæti ákæru til embættismissis fyrir spillingu. Var hún sökuð um að hafa fegrað efnahagstölur landsins fyrir kosningar. [[Michel Temer]] varaforseti tók við embætti forseta.<ref>[http://www.ruv.is/frett/forseta-brasiliu-vikid-ur-embaetti Forseta Brasilíu vikið úr embætti] Rúv. Skoðað 12. maí, 2016</ref> Árið 2014 var haldin [[Heimsmeistarakeppnin í knattspyrnu]] í Brasilíu og árið 2016 voru [[Sumarólympíuleikarnir 2016|Ólympíuleikarnir]] í Río de Janeiro. Barátta vinstri og hægri afla kristallaðist í [[Árásin á Brasilíuþing 2023|árás á brasilíska þingið árið 2023]] þegar fylgismenn íhaldsforsetans fráfarandi [[Jair Bolsonaro]] réðust þar inn. Árásin minnti á árásina á bandaríkjaþing 2020. Bolsonaro tapaði kosningum fyrir fyrrum forsetanum Lula og flutti til Bandaríkjanna. == Landfræði == === Náttúra === Lífríki Brasilíu er gríðarlega fjölbreytt og það er það ríki sem hefur flestar tegundir lífvera (bæði úr dýra- og plönturíkinu) innan sinna landamæra. Vísindamenn telja að um 9,5% allra tegunda á jörðinni finnist í landinu (T.d. 9,3% þekktra [[spendýr]]a og 16% þekktra [[fugl]]a). Af stórum spendýrum má nefna [[jagúar]] og [[fjallaljón]], [[tapír]]a, [[mauraætur]], [[letidýr]], pekkaríusvín, [[beltisdýr]], fjölmargar tegundir [[hjartardýr]]a og margar tegundir [[prímatar|prímata]]. Tegundaauðgi [[froskdýr]]a er einstæð og líklega er Brasilía líka það land heims þar sem flestar tegundir [[skordýr]]a og [[áttfætlur|áttfætlna]] lifa. Erfitt er að áætla þann fjölda skordýrategunda sem þar er að finna, en sumir fræðimenn telja að þær séu yfir 70 þúsund. <ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=5393 Hvaða dýr búa í Brasilíu og hver þeirra eru í útrýmingarhættu?] Vísindavefurinn. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> Ein af hverjum fjórum tegundum plantna sem fundist hafa á jörðinni í Brasilíu. Þessari fjölbreytni má þakka regnskógum [[Amasónfrumskógurinn|Amason]], miklum ám og [[votlendi]]ssvæðum. Einnig eru strandskógar við ströndina og [[grasslétta|grassléttur]] í austurhluta landsins.<ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=60387 Í hvaða landi lifa flestar dýrategundir?] Vísindavefur. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> [[Amasonfljót]]ið í Suður-Ameríku er annað lengsta vatnsfall í heimi á eftir ánni [[Níl]]. Það er vatnsmesta fljót í heimi og [[vatnasvið]] þess er það stærsta í heimi, í kringum 7 milljónir km2. Um 20% alls ferskvatns sem berst í heimshöfin með vatnsföllum kemur með Amasonfljótinu.<ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=6633 Hvað veist þú um Amasonfljótið?] Vísindavefurinn. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> Hæsti punktur landsins er Pico da Neblina sem er 2994 metra yfir sjávarmáli. == Stjórnmál == {{Multiple image | direction = horizontal | align = right | caption_align = center | total_width = 330 | image1 = Foto oficial de Luiz Inácio Lula da Silva (ombros) denoise.jpg | caption1 = [[Luiz Inácio Lula da Silva]]<br /><small>forseti Brasilíu</small> | image2 = Alckmin 2024.jpg | caption2 = [[Geraldo Alckmin]]<br /><small>varaforseti</small> }} Brasilía er [[lýðræði]]sríki, [[sambandsríki]] og [[lýðveldi]] sem býr við [[forsetaræði]], eftir [[þjóðaratkvæðagreiðsla um stjórnarskrá Brasilíu 1993|þjóðaratkvæðagreiðslu um stjórnarskrá Brasilíu 1993]].<ref>{{cite web|url=https://www.planalto.gov.br/ccivil_03/constituicao/constituicao.htm|title=Constituição da república federativa do Brasil de 1988|publisher=Presidência da República|website=Gov.br|access-date=13.10.2026}}</ref> [[Forseti Brasilíu]] er bæði [[þjóðhöfðingi]] og [[stjórnarleiðtogi]] sambandsins og gegnir embættinu í fjögur ár í senn með möguleika á einu endurkjöri. Núverandi forseti er [[Luiz Inácio Lula da Silva]].<ref>{{Cite news |last=Pimentel |first=Mauro |title=Lula returns for third term as Brazil president |work=CNN |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230101-lula-returns-for-third-term-as-brazil-president}}</ref> Forsetinn skipar ráðherra í ríkisstjórn landsins og tekur beinan þátt í stjórn þess. [[Mynd:Congresso do Brasil.jpg|thumb|Þinghús þjóðþingsins.]] Löggjafarvaldið er aðallega í höndum fylkisþinga. [[Þjóðþing Brasilíu]] er löggjafarþing sambandsríkisins og kemur saman í tveimur deildum: [[Fulltrúadeild Brasilíu]] og [[Öldungadeild Brasilíu]]. Öldungadeildin er skipuð fulltrúum 26 [[fylki Brasilíu|fylkja Brasilíu]] auk [[Alríkisfylki Brasilíu|alríkisfylkisins]]. Hvert fylki og alríkisfylkið eiga þrjá öldungadeildarfulltrúa sem eru kosnir í almennum kosningum til 8 ára.<ref>{{cite book |last1=Bruns |first1=Axel |last2=Enli |first2=Gunn |last3=Skogerbo |first3=Eli |last4=Larsson |first4=Anders Olof |last5=Christensen |first5=Christian |title=The Routledge Companion to Social Media and Politics |date=22 December 2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-50656-0 |url=https://books.google.com/books?id=OK1ACwAAQBAJ&pg=PA519 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Brazil - The legislature |work=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Brazil/The-legislature |language=en}}</ref> Þingmenn fulltrúadeildarinnar eru kosnir til 4 ára í senn með [[hlutfallskosning]]u.<ref>{{cite book |last1=Ameringer |first1=Charles D. |title=Political Parties of the Americas, 1980s to 1990s: Canada, Latin America, and the West Indies |date=1992 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-27418-3 |page=105 |url=https://books.google.com/books?id=kD5qi3MyEHYC&pg=PA105 |language=en}}</ref> Dómsvaldið er nær eingöngu á hendi dómstóla. Samkvæmt skýrslunni ''Global State of Democracy'' frá [[International Institute for Democracy and Electoral Assistance]] (IDEA) er Brasilía fyrir ofan miðju þegar kemur að aðgerðum til að tryggja lýðræði. Styrkleikar landsins liggja í víðtækum kosningarétti, trúfrelsi, og félagaþátttöku.<ref>{{Cite web |title=Brazil {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/brazil |access-date=2025-10-06 |website=www.idea.int |language=en}}</ref> Árið 2021 var Brasilíu lýst sem „[[gallað lýðræði|gölluðu lýðræði]]“ í lýðræðisvísitölu ''[[The Economist]]'' þar sem landið lenti í 46. sæti.<ref>{{Cite web |title=Democracy Index 2021: the China challenge |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/eiu-democracy-index-2021.pdf?mkt_tok=NzUzLVJJUS00MzgAAAGDWhBlxfqM9cMZEewC0HoBG0xhm9PFkxb-_IqDsjlxRZgDssKgB0pHGt7yS48UFv94hU4ZW0C_jXaFfmK_5TbL23wtQarQv22nFbg8ZTnHQrrcPg |website=Economist Intelligence Unit |language=en-GB}}</ref> Samkvæmt frelsisvísitölu [[Freedom House]] er Brasilía skilgreind sem „frjálst land“.<ref name="FITW-TG-2021">{{Cite web |date=3 March 2021 |title=Freedom in the World 2021 |url=https://freedomhouse.org/sites/default/files/2021-02/FIW2021_World_02252021_FINAL-web-upload.pdf |access-date=3 March 2021 |publisher=Freedom House}}</ref> === Stjórnsýslueiningar === [[Mynd:Mapa do Brasil atualmente.png|thumb|Kort af fylkjunum.]] Brasilía skiptist í 27 fylki sem hér segir: {| class="wikitable" |- ! Nr. !! Nafn !! Lykill !! Höfuðborg |- |1. || [[Acre (fylki)|Acre]] || AC || [[Rio Branco]] |- |2. || [[Alagoas]] || AL || [[Maceió]] |- |3. || [[Amapá]] || AP || [[Macapá]] |- |4. || [[Amazonas]] || AM || [[Manaus]] |- |5. || [[Bahia]] || BA || [[Salvador]] |- |6. || [[Ceará]] || CE || [[Fortaleza]] |- |7. || [[Espírito Santo]] || ES || [[Vitória]] |- | 8. || [[Goiás]] || GO || [[Goiânia]] |- | 9. || [[Maranhão]] || MA || [[São Luís]] |- | 10. || [[Mato Grosso]] || MT || [[Cuiabá]] |- | 11. || [[Mato Grosso do Sul]] || MS || [[Campo Grande]] |- | 12. || [[Minas Gerais]] || MG || [[Belo Horizonte]] |- | 13. || [[Pará]] || PA || [[Belém]] |- | 14. || [[Paraíba]] || PB || [[João Pessoa]] |- | 15. || [[Paraná (fylki)|Paraná]] || PR || [[Curitiba]] |- | 16. || [[Pernambuco]] || PE || [[Recife]] |- | 17. || [[Piauí]] || PI || [[Teresina]] |- | 18. || [[Rio de Janeiro (fylki)|Rio de Janeiro]] || RJ || [[Rio de Janeiro]] |- | 19. || [[Rio Grande do Norte]] || RN || [[Natal]] |- | 20. || [[Rio Grande do Sul]] || RS || [[Porto Alegre]] |- | 21. || [[Rondônia]] || RO || [[Porto Velho]] |- | 22. || [[Roraima]] || RR || [[Boa Vista]] |- | 23. || [[Santa Catarina (fylki)|Santa Catarina]] || SC || [[Florianópolis]] |- | 24. || [[São Paulo (fylki)|São Paulo]] || SP || [[São Paulo]] |- | 25. || [[Sergipe]] || SE || [[Aracaju]] |- | 26. || [[Tocantins]] || TO || [[Palmas]] |- | 27. || [[Distrito Federal]] || DF || [[Brasilía (borg)|Brasilía]] |} ==Íbúar== [[File:Population density Brazil 2022.svg|thumb|Íbúaþéttleiki eftir sveitarfélögum 2022.]] Brasilía er fimmta fjölmennasta ríki heims og hefur rúmlega 214 milljónir íbúa (2026). Um 85% Brasilíumanna búa í þéttbýli. Stærsta borg landsins er São Paulo og næst kemur Rio de Janeiro.<ref>{{vísindavefurinn|18250|Hvað er Brasilía stór og hvað búa margir þar?|höfundur=Emilía Dagný Sveinbjörnsdóttir|dags=12.8.2016}}</ref> Samkvæmt áætlun stjórnvalda voru íbúar Brasilíu 214.211.951 þann 1. júlí 2026, töluvert fleiri en þær 203 milljónir sem taldar voru árið 2022.<ref>{{Cite web |title=Estimativas da população residente para os municípios e para as unidades da federação {{!}} IBGE |url=https://www.ibge.gov.br/estatisticas/sociais/populacao/9103-estimativas-de-populacao.html |access-date=5 September 2025 |website=www.ibge.gov.br}}</ref><ref>{{Cite web |date=23 August 2024 |title=Brazilian population likely to start shrinking in 2042 |url=https://agenciabrasil.ebc.com.br/en/geral/noticia/2024-08/brazilian-population-likely-start-shrinking-2042 |access-date=24 August 2024 |website=Agência Brasil |language=en}}</ref> Íbúafjöldinn er langmestur í suðaustri (89 milljónir) og norðaustri (54,6 milljónir), en tveir stærstu landshlutarnir; miðvesturhéruðin og norðurhéruðin, sem eru samanlagt 64,12% af landi Brasilíu, hafa aðeins 33,8 milljón íbúa. Fyrsta manntalið var gert í Brasilíu árið 1872. Þá töldust íbúar landsins vera 9.930.478.<ref>{{cite web|url=http://www.brasil.gov.br/news/history/2011/04-1/29/brazil-population-reaches-190.8-million/newsitem_view?set_language=en|title=Brazil population reaches 190.8 million|archive-url=https://web.archive.org/web/20130809205237/http://www.brasil.gov.br/news/history/2011/04-1/29/brazil-population-reaches-190.8-million/newsitem_view?set_language=en|archive-date=9 August 2013|website=Brasil.gov.br}}</ref> Milli 1880 og 1930 fluttu fjórar milljónir manna þangað frá Evrópu.<ref>{{cite web|url=http://www.migrationinformation.org/profiles/display.cfm?id=311|title=Shaping Brazil: The Role of International Migration|website=Migration Policy Institute}}</ref> Áður hafði nokkur fjöldi Íslendinga flust þangað, en heildarfjöldi þeirra hefur vart verið meira en 40.<ref>{{tímarit.is|1489513|Íslendingar í Brasilíu|höfundur=J.O.de Meira Penna|blað=Morgunblaðið|dags=20. ágúst 1977|bls=23}}</ref> Íbúafjöldi Brasilíu óx umtalsvert milli 1940 og 1970 vegna lægri [[dánartíðni]], jafnvel þótt [[fæðingartíðni]] drægist örlítið saman. Á 5. áratugnum var árleg fjölgun 2,4% og hækkaði í 3% á 6. áratugnum, en minnkaði í 2,9% á 7. áratugnum, á sama tíma og lífslíkur hækkuðu úr 44 í 54 ár.<ref>{{cite report|author=José Alberto Magno de Carvalho|url=http://cedeplar.face.ufmg.br/pesquisas/td/TD%20227.pdf|title=Crescimento populacional e estrutura demográfica no Brasil|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019004601/http://cedeplar.face.ufmg.br/pesquisas/td/TD%20227.pdf |archive-date=19 October 2016|website=Belo Horizonte: UFMG/Cedeplar|year=2004|page=5}}</ref> Lífslíkur náðu 72,6 árum árið 2007.<ref>{{Cite web |date=29 November 1999 |title=Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística |url=http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_visualiza.php?id_noticia=1275&id_pagina=1 |access-date=25 January 2010 |publisher=IBGE}}</ref> Frá 7. áratugnum hefur fólksfjölgun farið minnkandi, frá 3,04% milli 1950 og 1960, að 1,05% árið 2008. Áætlanir gera ráð fyrir 0,29% fólksfækkun árið 2050.<ref>{{Cite web |title=Projeção da População do Brasil – Brazil's populational projection |url=http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_impressao.php?id_noticia=1272 |access-date=25 January 2010 |publisher=IBGE}}</ref><ref>Magno de Carvalho, [http://www.observasaude.sp.gov.br/BibliotecaPortal/Acervo/Estrutura_Demogr%C3%A1fica_Brasil.pdf "Crescimento populacional e estrutura demográfica no Brasil"]{{dead link|date=May 2017|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}, pp.&nbsp;7–8.</ref> Árið 2022 var hlutfall ólæsra um 7%,<ref name="RF">{{Cite web |date=17 May 2024 |title=2022 Census: Illiteracy rate falls from 9.6% to 7.0% in 12 years, though inequalities persist {{!}} News Agency |url=https://agenciadenoticias.ibge.gov.br/en/agencia-news/2184-news-agency/news/40118-2022-census-illiteracy-rate-falls-from-9-6-to-7-0-in-12-years-though-inequalities-persist |access-date=14 May 2025 |website=Agência de Notícias - IBGE |language=en-GB}}</ref> sem var töluverð fækkun frá 11,8% árið 2008.<ref>{{cite web|website=PNAD 2008, IBGE|url=http://www.sidra.ibge.gov.br/bda/tabela/protabl.asp?c=271&i=P&sec59=93024&sec59=1023&sec59=1024&nome=on&notarodape=on&tab=271&unit=0&pov=3&opc1=1&poc2=1&orc59=5&OpcTipoNivt=1&opn1=2&nivt=0&poc1=1&sec58=0&orp=7&qtu3=27&opv=1&sec1=0&opc2=1&pop=1&opn2=0&orv=2&orc2=4&opc58=1&qtu2=5&sev=121&sev=1000121&sec2=0&poc59=2&opp=1&opn3=0&orc1=3&poc58=1&qtu1=1&cabec=on&opc59=1&ascendente=on&sep=43345&orn=1&qtu7=9&orc58=6&opn7=0&decm=99&pon=1&OpcCara=44&proc=1|title=Pessoas de 5 anos ou mais de idade por situação, sexo, alfabetização e grupos de idade e grupos de idade}}</ref> Árið 1940 var yfir helmingur íbúa landsins ólæs.<ref name="RF" /> == Menning == [[Mynd:Heitor Villa-Lobos (c. 1922).jpg|thumb|upright|right|[[Heitor Villa-Lobos]] var einn áhrifamesti tónlistarmaður Brasilíu á 20. öldinni.]] {{Aðalgrein|Brasilísk menning}} Kjarni brasilískrar menningar er kominn úr [[Portúgölsk menning|portúgalskri menningu]] vegna sterkra tengsla Brasilíu við móðurríkið á nýlendutímanum. Portúgalar breiddu út tungu sína, portúgölsku, byggingarlist sína og [[Kaþólsk trú|kaþólska trú]]. En menning Brasilíu varð einnig fyrir sterkum áhrifum frá aðfluttu fólki frá öðrum Evrópuríkjum og [[Afríka|Afríku]] auk þess sem eftir leifir af menningu innfæddra [[Frumbyggjar Brasilíu|frumbyggja]]. Meðal annarra má nefna nýbúa frá [[Ítalía|Ítalíu]], [[Þýskaland]]i, [[Japan]] og arabalöndum, sem fluttust í stórum stíl til Suður- og Suðuaustur-Brasilíu. Áhrifa frá brasilískum frumbyggjum gætir á bæði tungu og matarhefðir Brasilíu. Þar gætir einnig áhrifa frá afrískum innflytjendum, sem einnig höfðu áhrif á brasilíska [[tónlist]], [[dans]] og [[trúarbrögð]].<ref>{{cite news |last=Freyre |first=Gilberto |title=The Afro-Brazilian experiment: African influence on Brazilian culture |publisher=UNESCO |year=1986 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1986_May-June/ai_4375022 |accessdate=8. júní 2008 |archiveurl=https://archive.today/20120530050909/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1986_May-June/ai_4375022/ |archivedate=2012-05-30 }}</ref> === Listasaga === [[Brasilísk list]] hefur frá því á 16. öld þróast í ólíkar áttir, meðal annars [[Barokk í Brasilíu|Barokk]], sem var ríkjandi stíll í landinu fram á 19. öldina, [[rómantík]], [[nútímalist]], [[expressjónismi|expressjónisma]], [[kúbismi|kúbisma]], [[súrrealismi|súrrealisma]] og [[abstrakt list]]. Brasilísk kvikmyndasaga á rætur að rekja til upphafs kvikmyndalistar seint á 19. öldinni. === Tónlist === {{Aðalgrein|Brasilísk tónlist}} Innan brasilískrar tónlistar eru ýmis afbrigði og mörg þeirra eru einkennandi fyrir tiltekna landshluta. Áhrifa gætir frá afrískri og evrópskri tónlist en einnig frá frumbyggjum Brasilíu. Meðal tónlistargreina má nefna [[samba]], [[Música Popular Brasileira|MPB]], [[choro]], [[Sertanejo]], [[brega (tónlist)|brega]], [[forró]], [[frevo]], [[maracatu]], [[bossa nova]] og [[Axé-tónlist]]. [[Mynd:Machado de Assis aos 57 anos.jpg|thumb|upright|right|[[Machado de Assis]], skáld og rithöfundur er oft talinn merkasti rithöfundur Brasilíu.]] Meðal þekktra tónlistarmanna má nefna [[Francisco Manuel da Silva]], [[Antônio Carlos Gomes]], [[Elias Álvares Lobo]], [[Brasílio Itiberê da Cunha]], [[Luciano Gallet]], [[Alexandre Levy]], [[Alberto Nepomuceno]], [[Oscar Lorenzo Fernández]], [[Henrique Oswald]], [[Francisco Mignone]], [[Heitor Villa-Lobos]], [[Camargo Guarnieri]], [[Pixinguinha]], [[Hermeto Pascoal]], [[Antônio Carlos Jobim]], [[Edson Zampronha]], [[João Gilberto]], [[Nara Leão]], [[Elis Regina]], [[Caetano Veloso]], [[Maria Bethânia]], [[Chico Buarque]], [[Jorge Ben Jor]], [[Pato Fu]], [[Marisa Monte]], [[Pitty]] og [[Amon Tobin]]. === Bókmenntir === {{Aðalgrein|Brasilískar bókmenntir}} Saga [[Brasilískar bókmenntir|brasilískra bókmennta]] nær aftur til 16. aldar, til skrifa fyrstu portúgölsku landkönnuðanna. Þeirra á meðal var [[Pêro Vaz de Caminha]]. Skrif þeirra voru uppfull af lýsingum á dýraríki og gróðurfari landsins og á háttum innfæddra frumbyggja, sem vöktu mikla furðu meðal evrópskra lesenda og innflytjenda. Í Brasilíu urðu til mikilvægar bókmenntir innan rómantíkurinnar og skáldsagnahöfundar á borð við [[Joaquim Manuel de Macedo]] og [[José de Alencar]] skrifuðu bækur um ástir og sorgir. Alencar gerði einnig á löngum ferli sínum frumbyggja Brasilíu að söguhetjum í skáldsögunum ''[[O Guarany]]'', ''[[Iracema]]'', ''[[Ubirajara]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20110725100730/http://www.brasembottawa.org/en/culture_academic/literature.html „Brazilian Literature: An Introduction“]; afrit af [http://www.brasembottawa.org/en/culture_academic/literature.html upphaflegu eintaki]. Skoðað 2. nóvember 2009.</ref> === Matarmenning === [[Mynd:Feijoada 01.jpg|thumb|left|[[Feijoada]], réttur úr svínakjöti, svörtum baunum og hrísgrjónum]] {{Aðalgrein|Brasilískur matur}} Brasilískur matur er afar fjölbreytilegur og mikill munur eftir landshlutum. [[Feijoada]] er talinn þjóðarréttur en einnig má minnast á [[vatapá]], [[moqueca]], [[polenta]] og [[acarajé]], sem eru allt hefðbundnir brasilískir réttir. Hversdagslega borða Brasilíumenn mikið af hrísgrjónum og baunum, gjarnan með nautakjöti og salati og er oft blandað með kassava-hveiti. Oft eru hafðar steiktar kartöflur, steikt kassava eða steiktir bananar í hádegismatur, jafnvel kjötréttir eða steiktur ostur. Þjóðardrykkir Brasilíu er [[kaffi]] og [[cachaça]], sem er [[áfengur drykkur]] gerður úr [[sykurreyr]] og er megin uppistaðan í þjóðarkokteilnum, [[caipirinha]]. Margvíslegt [[sælgæti]] er til í Brasilíu, svo sem [[brigadeiro]], sem eru [[súkkulaði]]frauðkúlur; [[cocada]] og [[beijinho]] sem er hvort tveggja [[Kókoshneta|kókoshnetusælgæti]]; og sælgæti, sem kallast „romeu e julieta“ (Rómeó og Júlía) og er gert úr [[Ostur|osti]] með guavasultu, sem kallast [[goiabada]]. Úr [[Hneta|hnetum]] er gert [[paçoca]], [[rapadura]] og [[pé-de-moleque]]. Meðal [[ávöxtur|ávaxta]], sem vaxa í Brasilíu, má nefna [[açaí]], [[cupuaçu]], [[mangó]], [[papaja]], [[kókóbaun]]ir, [[Kasjúhneta|kasjúhnetur]], [[guava]], [[appelsína|appelsínur]], [[ástaraldin]] og [[ananas]]. Úr ávöxtum eru gerðir ýmsir blandaðir ávaxtasafar. ==Heimild== Söguágrip var unnið úr ensku Wikipedia: {{wpheimild|tungumál= en|titill= Brazil|mánuðurskoðað= 12. maí|árskoðað= 2016 }} == Tilvísanir == {{reflist}} == Ítarefni == * Bellos, Alex (2003). ''Futebol: The Brazilian Way of Life''. London: Bloomsbury Publishing plc. * Bethell, Leslie (1991). ''Colonial Brazil''. Cambridge: Cambridge University Press. * Fausto, Boris (1999). ''A Concise History of Brazil''. Cambridge: Cambridge University Press. * Skidmore, Thomas E. (1974). ''Black Into White: Race and Nationality in Brazilian Thought''. Oxford: Oxford University Press. * Wagley, Charles (1963). ''An Introduction to Brazil''. New York, New York: Columbia University Press. == Tenglar == * [https://www.gov.br/pt-br Opinber þjónusta í Brasilíu] * [https://www.gov.br/planalto/pt-br Vefur forseta Brasilíu] * [https://www.camara.leg.br/ Þing Brasilíu] * [https://www12.senado.leg.br/hpsenado Öldungadeild Brasilíu] {{Fylki Brasilíu}} {{Suður-Ameríka}} {{G-20}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Brasilía| ]] b42l4ztyrnwmibqmjnp1yjdraxedvnz 0 11175 1982924 1927658 2026-10-16T19:06:53Z User.57298540 121672 1982924 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálaflokkur | litur = {{Flokkslitur|Alþýðuflokkurinn}} | flokksnafn_íslenska = Alþýðuflokkurinn | mynd = [[Mynd:Alþýðuflokkurinn.png|frameless]] | fylgi = {{lækkun}} 11,4% (1995) | formaður = [[Alþýðuflokkurinn#Formenn Alþýðuflokksins|Sjá lista]] | málgagn = [[Alþýðublaðið]] ''(1919-1998)'' | stofnár = 1916 | lagt niður = 1999 | gekk í = [[Samfylkingin]] | höfuðstöðvar = | hugmyndafræði = [[lýðræðisjafnaðarstefna|jafnaðarstefna]]<br /> [[félagshyggja]] | bókstafur = A }} '''Alþýðuflokkurinn''' var [[Ísland|íslenskur]] [[lýðræðisjafnaðarstefna|jafnaðarmannaflokkur]] stofnaður árið [[1916]] í þeim yfirlýsta tilgangi að vera stjórnmálaafl [[verkalýðsfélag]]anna í [[land]]inu, flokkurinn hafði þrisvar [[Forsætisráðherra Íslands|forsætisráðuneytið]]. Árið [[1999]] sameinaðist flokkurinn þremur öðrum flokkum yfir í [[Samfylkingin|Samfylkinguna]] og var því flokkurinn lagður niður. Á starfstíma sínum var Alþýðuflokkurinn í meiri en helmingi af ríkisstjórnum landsins. Fyrst átti Alþýðuflokkurinn þátt í [[Stjórn hinna vinnandi stétta]] [[1931]]-[[1940]]. Lengsta ríkisstjórnarseta Alþýðuflokksins var í [[Viðreisnarstjórnin]]ni á árunum [[1959]]-[[1971]]. Aðalmálgagn Alþýðuflokksins var [[Alþýðublaðið]] sem kom út frá árinu [[1919]] til [[1997]]. ==Saga Alþýðuflokksins== Alþýðuflokkurinn var formlega stofnaður í [[Reykjavík]] [[12. mars]] árið [[1916]] sem stjórnmálaarmur [[Alþýðusamband Íslands|Alþýðusambands Íslands]]. Helstu hvatamenn að stofnun hans voru [[Ólafur Friðriksson]], [[Jón Baldvinsson]], [[Ottó N. Þorláksson]] og [[Jónas Jónsson frá Hriflu]] (sem þó gekk ekki í flokkinn). Á stofnfundinum voru fulltrúar frá sjö [[verkalýðsfélag|verkalýðsfélögum]] úr Reykjavík og [[Hafnarfjörður|Hafnarfirði]]. Stefna flokksins var í anda jafnaðarstefnunnar (sósíaldemókrata) og stofnuð voru félög jafnaðarmanna um allt land. Flokkurinn tók fyrst þátt í kosningum [[1916]] en fékk engan þingmann kjörinn. Fyrsta flokksfélag flokksins var [[Jafnaðarmannafélag Reykjavíkur]] stofnað [[1917]]. [[1926]] gekk flokkurinn í [[Alþjóðasamband jafnaðarmanna]]. ===Stjórnarþátttaka=== Fyrir kosningarnar [[Alþingiskosningar 1923|1923]] og [[Alþingiskosningar 1927|1927]] átti Alþýðuflokkurinn í óformlegu samstarfi við [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokkinn]] sem fólst í því að vera ekki með gagnframboð í kjördæmum. Enda var þingmaður Framsóknarflokksins, Jónas frá Hriflu, einn af stofnendum flokksins. Fyrsta stjórnarþátttaka Alþýðuflokksins var auk þess í [[Stjórn hinna vinnandi stétta]] með Framsóknarflokknum. Ákveðin verkaskipting var með flokkunum þar eð Framsóknarflokkurinn höfðaði til sveita og Alþýðuflokkurinn til hins ört vaxandi þéttbýlis. Lengsta samfellda stjórnarþátttaka Alþýðuflokksins var þó með [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokknum]] í [[Viðreisnarstjórnin]]ni [[1959]] til [[1971]]. Alþýðuflokkurinn átti aðild að [[Ráðuneyti Þorsteins Pálssonar|ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar]] [[1987]] sem sprakk að við lá í beinni útsendingu [[1988]] og síðan í þeim „vinstristjórnum“ sem fylgdu í kjölfarið undir forsæti [[Steingrímur Hermannsson|Steingríms Hermannssonar]]. Síðast átti Alþýðuflokkurinn aðild að [[Viðeyjarstjórnin]]ni með Sjálfstæðisflokki [[1991]]-[[1995]]. Þá var [[Jón Baldvin Hannibalsson]], formaður flokksins, utanríkisráðherra og átti meðal annars stóran þátt í því að Ísland gerðist aðili að [[EES]] og varð fyrst til að viðurkenna sjálfstæði [[Eystrasaltslöndin|Eystrasaltslandanna]]. ===Klofningur=== Margoft í sögu flokksins varð klofningur, bæði til vinstri eða í kjölfar sameiningartilrauna flokka á vinstri vængnum og eins í tengslum við tiltekin málefni. [[Kommúnistaflokkur Íslands]] klofnaði út úr honum árið [[1930]]. Árið [[1937]] var [[Héðinn Valdimarsson]] rekinn úr flokknum fyrir að reyna að stofna til samfylkingar með kommúnistum í trássi við samþykktir flokksins. Það ár stofnuðu Héðinn og kommúnistar [[Sameiningarflokkur Alþýðu - Sósíalistaflokkurinn|Sameiningarflokk Alþýðu - Sósíalistaflokkinn]]. Á árunum [[1940]]-[[1942|42]] skildi á milli Alþýðuflokksins og Alþýðusambandsins. Ákveðið var á sambandsþingi að Alþýðusambandið myndi starfa sjálfstætt til þess að geta höfðað til kjósenda allra flokka. Talið var óhollt hugsjónum verkalýðsbaráttunni um bætt kjör og réttindi að spyrða ASÍ of fast við tiltekinn stjórnmálaflokk.<ref>{{cite web |url=http://www.asi.is/desktopdefault.aspx/tabid-72/114_read-171/ |title=ASÍ - Saga verkalýðshreyfingarinnar |access-date=2009-12-06 |archive-date=2010-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101001183252/http://www.asi.is/desktopdefault.aspx/tabid-72/114_read-171/ |url-status=dead }}</ref> Árið 1956 gekk fyrrverandi formaður Alþýðuflokksins, og þáverandi formaður [[Alþýðusamband Íslands|Alþýðusambands Íslands]] [[Hannibal Valdimarsson]] úr Alþýðuflokknum ásamt öðrum í málfundafélagi jafnaðarmanna og stofnaði [[Alþýðubandalagið]] ásamt Sósíalistaflokknum. Árið [[1983]] bauð fyrrverandi menntamálaráðherra Alþýðuflokksins, [[Vilmundur Gylfason]], sig fram til Alþingis undir merkjum [[Bandalag jafnaðarmanna|Bandalags jafnaðarmanna]]. Að síðustu, árið [[1994]], klauf [[Jóhanna Sigurðardóttir]] ásamt [[Ágúst Einarsson|Ágústi Einarssyni]] sig út úr Alþýðuflokknum og stofnaði [[Þjóðvaki|Þjóðvaka]]. ===Fylgi=== Þrátt fyrir að taka þátt í meira en helmingi allra ríkisstjórna frá stofnun lýðveldis varð Alþýðuflokkurinn aldrei sú valdastofnun á Íslandi sem systurflokkar hans á hinum [[Norðurlöndin|Norðurlöndunum]] urðu ([[Sósíaldemókratar (Danmörku)|Sósíaldemókratar]] í [[Danmörk]]u, [[Sósíaldemókrataflokkurinn (Finnlandi)|Sósíaldemókrataflokkurinn]] í [[Finnland]]i, [[Verkamannaflokkurinn (Noregur)|Verkamannaflokkurinn]] í [[Noregur|Noregi]] og [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Svíþjóð)|Sænski sósíaldemókratíski verkamannaflokkurinn]] í [[Svíþjóð]]). Mest fékk flokkurinn 22% atkvæða í [[Alþingiskosningar 1978|kosningunum 1978]] (á sama tíma og [[Alþýðubandalagið]] fékk sitt mesta sögulega fylgi) en kjörfylgi flokksins var oftast í kringum 15%. ===Staða=== Í borgarstjórnarkosningum [[1994]] og [[1998]] bauð flokkurinn fram ásamt Framsóknarflokki, Alþýðubandalagi og Samtökum um kvennalista undir nafni [[R-listinn|R-listans]]. Árið 2000 gerði flokkurinn samning við samstarfsflokka sína innan Samfylkingarinnar um sameiginleg framboð til frambúðar. ==Formenn Alþýðuflokksins== {| class="wikitable" |+ !Formaður !Kjörinn !Hætti !Ráðherra |- |[[Ottó N. Þorláksson]] |1916 |1916 | |- |[[Jón Baldvinsson]] |1916 |1938 | |- |[[Stefán Jóhann Stefánsson]] |1938 |1952 |[[Forsætisráðherra Íslands|Forsætisráðherra]] [[1947]]<nowiki/>-<nowiki/>[[1949]] ([[ríkisstjórn Stefáns Jóhanns Stefánssonar]]) |- |[[Hannibal Valdimarsson]] |1952 |1954 | |- |[[Haraldur Guðmundsson]] |1954 |1958 | |- |[[Emil Jónsson]] |1958 |1968 |[[Forsætisráðherra Íslands|Forsætisráðherra]] [[1958]]<nowiki/>-<nowiki/>[[1959]] (ríkisstjórn Emils Jónssonar) |- |[[Gylfi Þ. Gíslason]] |1968 |1974 | |- |[[Benedikt Sigurðsson Gröndal]] |1974 |1980 |[[Forsætisráðherra Íslands|Forsætisráðherra]] [[1979]]<nowiki/>-<nowiki/>[[1980]] (ríkisstjórn Benedikts Gröndal |- |[[Kjartan Jóhannsson]] |1980 |1984 | |- |[[Jón Baldvin Hannibalsson]] |1984 |1996 | |- |[[Sighvatur Björgvinsson]] |1996 |1999 | |- |[[Guðmundur Árni Stefánsson]] |1999 |1999 | |} === Varaformenn === * [[Guðmundur Í. Guðmundsson]] ([[1954]]<nowiki/>-<nowiki/>[[1965]]) * [[Benedikt Gröndal (f. 1924)|Benedikt Gröndal]] ([[1965]]<nowiki/>-<nowiki/>[[1974]]) * [[Kjartan Jóhannsson]] ([[1974]]<nowiki/>-<nowiki/>[[1980]]) * [[Magnús H. Magnússon]] ([[1980]]<nowiki/>-<nowiki/>[[1984]]) * [[Jóhanna Sigurðardóttir]] ([[1984]]<nowiki/>-<nowiki/>[[1993]]) * [[Rannveig Guðmundsdóttir]] ([[1993]]<nowiki/>-<nowiki/>[[1994]]) * [[Guðmundur Árni Stefánsson]] ([[1994]]<nowiki/>-<nowiki/>[[1996]]) * [[Ásta B. Þorsteinsdóttir]] ([[1996]]<nowiki/>-<nowiki/>[[1998]]) * [[Guðmundur Árni Stefánsson]] ([[1998]]<nowiki/>-<nowiki/>[[1999]]) ==Stjórnarþátttaka== Alþýðuflokkurinn veitti [[ríkisstjórn Tryggva Þórhallssonar]] hlutleysi [[1927]]-[[1931]] en átti ekki ráðherra fyrr en [[1934]]: * [[Fyrsta ráðuneyti Hermanns Jónassonar]] [[1934]]-[[1938]] (ásamt [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokki]]) * [[Þriðja ráðuneyti Hermanns Jónassonar]] [[1939]]-[[1941]] (ásamt Framsóknarflokki og [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokki]]) * [[Fjórða ráðuneyti Hermanns Jónassonar]] [[1941]]-[[1942]] (ásamt Framsóknarflokki og [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokki]]) * [[Annað ráðuneyti Ólafs Thors]] [[1944]]-[[1947]] (ásamt Sjálfstæðisflokki og [[Sameiningarflokkur alþýðu - Sósíalistaflokkurinn|Sameiningarflokki alþýðu - Sósíalistaflokknum]]) * [[Ráðuneyti Stefáns Jóhanns Stefánssonar]] [[1947]]-[[1949]] (ásamt Sjálfstæðisflokki og Framsóknarflokki) * [[Fimmta ráðuneyti Hermanns Jónassonar]] [[1956]]-[[1958]] (ásamt Framsóknarflokki og [[Alþýðubandalagið|Alþýðubandalaginu]]) * [[Ráðuneyti Emils Jónssonar]] [[1958]]-[[1959]] ([[minnihlutastjórn]]) * [[Fimmta ráðuneyti Ólafs Thors]] [[1959]]-[[1961]] (ásamt Sjálfstæðisflokki) * [[Fyrsta ráðuneyti Bjarna Benediktssonar]] [[1961]] (ásamt Sjálfstæðisflokki) * [[Sjötta ráðuneyti Ólafs Thors]] [[1962]]-[[1963]] (ásamt Sjálfstæðisflokki) * [[Annað ráðuneyti Bjarna Benediktssonar]] [[1963]]-[[1967]] (ásamt Sjálfstæðisflokki) * [[Þriðja ráðuneyti Bjarna Benediktssonar]] [[1967]]-[[1970]] (ásamt Sjálfstæðisflokki) * [[Fyrsta ráðuneyti Jóhanns Hafstein]] [[1970]] (ásamt Sjálfstæðisflokki) * [[Annað ráðuneyti Jóhanns Hafstein]] [[1971]] (ásamt Sjálfstæðisflokki) * [[Annað ráðuneyti Ólafs Jóhannessonar]] [[1978]]-[[1979]] (ásamt Framsóknarflokki og Alþýðubandalaginu) * [[Ráðuneyti Benedikts Gröndal]] [[1979]]-[[1980]] * [[Ráðuneyti Þorsteins Pálssonar]] [[1987]]-[[1988]] * [[Fyrsta ráðuneyti Steingríms Hermannssonar]] [[1988]]-[[1989]] (ásamt Framsóknarflokki og Alþýðubandalaginu) * [[Annað ráðuneyti Steingríms Hermannssonar]] [[1989]]-[[1991]] (ásamt Framsóknarflokki og Alþýðubandalaginu) * [[Fyrsta ráðuneyti Davíðs Oddssonar]] [[1991]]-[[1995]] (ásamt Sjálfstæðisflokki) ==Kjörfylgi== {| class=wikitable style="text-align: right;" |- ! Kosningar ! Atkvæði ! % ! Þingsæti ! +/– ! {{Tooltip|Sæti|Sæti í röð flokka sem voru í framboði}} ! Stjórnarþátttaka |- ![[Alþingiskosningar 1916|1916]] | 903,5 | 6,8 | {{Composition bar|1|40|{{flokkslitur|Alþýðuflokkurinn}}}} |{{hækkun}} 1 |{{stöðugt}} 6. |{{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 1919|1919]] |949 |6,8 |{{Composition bar|0|40|{{flokkslitur|Alþýðuflokkurinn}}}} |{{lækkun}} 1 |{{hækkun}} 4. |{{Utan þings}} |- ![[Alþingiskosningar 1923|1923]] |4.912,5 |16,2 |{{Composition bar|1|42|{{flokkslitur|Alþýðuflokkurinn}}}} |{{hækkun}} 1 |{{hækkun}} 3. |{{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 1927|1927]] |6.097,5 |19,0 |{{Composition bar|5|42|{{flokkslitur|Alþýðuflokkurinn}}}} |{{hækkun}} 4 |{{stöðugt}} 3. |{{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 1931|1931]] |6.197,5 |16,1 |{{Composition bar|4|42|{{flokkslitur|Alþýðuflokkurinn}}}} |{{lækkun}} 2 |{{stöðugt}} 3. |{{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 1933|1933]] |6.864,5 |19,2 |{{Composition bar|5|42|{{flokkslitur|Alþýðuflokkurinn}}}} |{{hækkun}} 1 |{{stöðugt}} 3. |{{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 1934|1934]] |11.269,5 |21,7 |{{Composition bar|10|49|{{flokkslitur|Alþýðuflokkurinn}}}} |{{hækkun}} 5 |{{stöðugt}} 3. |{{já|Í stjórnarsamstarfi}} |- ![[Alþingiskosningar 1937|1937]] |11.084,5 |19,0 |{{Composition bar|8|49|{{flokkslitur|Alþýðuflokkurinn}}}} |{{lækkun}} 2 |{{stöðugt}} 3. |{{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 1942 (júlí)|1942 (júl)]] |8.979 |15,4 |{{Composition bar|6|49|{{flokkslitur|Alþýðuflokkurinn}}}} |{{lækkun}} 2 |{{lækkun}} 4. |{{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 1942 (október)|1942 (okt)]] |8.455 |14,2 |{{Composition bar|7|52|{{flokkslitur|Alþýðuflokkurinn}}}} |{{hækkun}} 1 |{{stöðugt}} 4. |{{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 1946|1946]] |11.914 |17,8 |{{Composition bar|9|52|{{flokkslitur|Alþýðuflokkurinn}}}} |{{hækkun}} 2 |{{stöðugt}} 4. |{{já|Í stjórnarsamstarfi}} |- ![[Alþingiskosningar 1949|1949]] |11.937 |16,5 |{{Composition bar|7|52|{{flokkslitur|Alþýðuflokkurinn}}}} |{{lækkun}} 2 |{{stöðugt}} 4. |{{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 1953|1953]] |12.093 |15,6 |{{Composition bar|6|52|{{flokkslitur|Alþýðuflokkurinn}}}} |{{lækkun}} 1 |{{stöðugt}} 4. |{{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 1956|1956]] |15.153 |18,3 |{{Composition bar|8|52|{{flokkslitur|Alþýðuflokkurinn}}}} |{{hækkun}} 2 |{{hækkun}} 3. |{{já|Í stjórnarsamstarfi}} |- ![[Alþingiskosningar 1959 (júní)|1959 (jún)]] |10.632 |12,5 |{{Composition bar|6|52|{{flokkslitur|Alþýðuflokkurinn}}}} |{{lækkun}} 2 |{{lækkun}} 4. |{{já|Minnihlutastjórn}} |- ![[Alþingiskosningar 1959 (október)|1959 (okt)]] |12.909 |15,2 |{{Composition bar|9|60|{{flokkslitur|Alþýðuflokkurinn}}}} |{{hækkun}} 3 |{{stöðugt}} 4. |{{já|Í stjórnarsamstarfi}} |- ![[Alþingiskosningar 1963|1963]] |12.697 |14,2 |{{Composition bar|8|60|{{flokkslitur|Alþýðuflokkurinn}}}} |{{lækkun}} 1 |{{stöðugt}} 4. |{{já|Í stjórnarsamstarfi}} |- ![[Alþingiskosningar 1967|1967]] |15.059 |15,7 |{{Composition bar|9|60|{{flokkslitur|Alþýðuflokkurinn}}}} |{{hækkun}} 1 |{{stöðugt}} 4. |{{já|Í stjórnarsamstarfi}} |- ![[Alþingiskosningar 1971|1971]] |11.020 |10,5 |{{Composition bar|6|60|{{flokkslitur|Alþýðuflokkurinn}}}} |{{lækkun}} 3 |{{stöðugt}} 4. |{{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 1974|1974]] |10.345 |9,1 |{{Composition bar|5|60|{{flokkslitur|Alþýðuflokkurinn}}}} |{{lækkun}} 1 |{{stöðugt}} 4. |{{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 1978|1978]] |26.912 |22,0 |{{Composition bar|14|60|{{flokkslitur|Alþýðuflokkurinn}}}} |{{hækkun}} 9 |{{hækkun}} 3. |{{já|Í stjórnarsamstarfi}} |- ![[Alþingiskosningar 1979|1979]] |21.580 |17,4 |{{Composition bar|10|60|{{flokkslitur|Alþýðuflokkurinn}}}} |{{lækkun}} 4 |{{lækkun}}4. |{{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 1983|1983]] |15.214 |11,7 |{{Composition bar|6|60|{{flokkslitur|Alþýðuflokkurinn}}}} |{{lækkun}} 4 |{{stöðugt}} 4. |{{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 1987|1987]] |23.265 |15,2 |{{Composition bar|10|60|{{flokkslitur|Alþýðuflokkurinn}}}} |{{hækkun}} 4 |{{hækkun}} 3. |{{já|Í stjórnarsamstarfi}} |- ![[Alþingiskosningar 1991|1991]] |24.459 |15,5 |{{Composition bar|10|63|{{flokkslitur|Alþýðuflokkurinn}}}} |{{stöðugt}} 0 |{{stöðugt}} 3. |{{já|Í stjórnarsamstarfi}} |- ![[Alþingiskosningar 1995|1995]] |18.846 |11,4 |{{Composition bar|7|63|{{flokkslitur|Alþýðuflokkurinn}}}} |{{lækkun}} 3 |{{lækkun}} 4. |{{Nei|Stjórnarandstaða}} |} ==Tilvísanir== <references/> {{Íslensk stjórnmál}} [[Flokkur:Alþýðuflokkurinn| ]] [[Flokkur:Fyrrum íslenskir stjórnmálaflokkar]] [[Flokkur:Jafnaðarflokkar]] {{sa|1916|1998}} [[Flokkur:Stofnað 1916]] [[Flokkur:Lagt niður 1999]] 606wk7texfrgzebfb81xjyk08jg5cxp 0 12765 1982910 1980642 2026-10-16T15:42:46Z Bjarki S 9 1982910 wikitext text/x-wiki {{Kjördæmistafla | nafn = Suðvesturkjördæmi | kort = Suðvesturkjördæmi.svg | kort_alt = | kjördæmakjörnir = 12 | jöfnunarmenn = 2 | þingsæti = 14 | mannfjöldi = 112.108 | mannfjöldi_ár = 2026 | sveitarfélög = 6 | viðmiðunarkosningar = 2024 | kjörskrá = 79.052 | kjósendur_á_þingsæti = 5.647 | kjörsókn = 81,7% <!-- Þingmenn --> | þingmaður1 = [[Bryndís Haraldsdóttir]] | flokkur1 = D | þingmaður2 = [[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir]] | flokkur2 = C | þingmaður3 = [[Alma Möller]] | flokkur3 = S | þingmaður4 = [[Bergþór Ólason]] | flokkur4 = M | þingmaður5 = [[Rósa Guðbjartsdóttir]] | flokkur5 = D | þingmaður6 = [[Guðmundur Ingi Kristinsson]] | flokkur6 = | þingmaður7 = [[Sigmar Guðmundsson]] | flokkur7 = C | þingmaður8 = [[Guðmundur Ari Sigurjónsson]] | flokkur8 = S | þingmaður9 = [[Jón Gunnarsson]] | flokkur9 = D | þingmaður10 = [[Eiríkur Björn Björgvinsson]] | flokkur10 = C | þingmaður11 = [[Þórunn Sveinbjarnardóttir]] | flokkur11 = S | þingmaður12 = [[Nanna Margrét Gunnlaugsdóttir]] | flokkur12 = M | þingmaður13 = [[Árni Helgason (f. 1981)|Árni Helgason]] | flokkur13 = D | þingmaður14 = [[Jónína Björk Óskarsdóttir]] | flokkur14 = F }} '''Suðvesturkjördæmi''' er eitt af [[Kjördæmi Íslands|kjördæmum Íslands]]. Það er fjölmennasta kjördæmið og hefur fjórtán sæti á [[Alþingi]], þar af tvö [[jöfnunarsæti]]. Í kjördæminu eru öll sveitarfélög [[Höfuðborgarsvæðið|höfuðborgarsvæðisins]] utan [[Reykjavík]]ur sem áður voru hluti af [[Reykjaneskjördæmi]]. Það var búið til með nýrri kjördæmaskipan árið [[2000]], en fyrst var kosið samkvæmt þeirri skipan í [[Alþingiskosningar 2003|Alþingiskosningum 2003]]. Kjördæmið er stundum kallað '''Kraginn''' vegna þess hvernig það umlykur Reykjavík. Upphaflega var ákveðið að ellefu þingsæti skyldu fylgja kjördæminu, níu kjördæmissæti og tvö jöfnunarsæti. Í fyrstu kosningunum þar sem notast var við nýju kjördæmaskipunina ([[Alþingiskosningar 2003|2003]]) voru tvöfalt fleiri kjósendur að baki hverju þingsæti í Suðvesturkjördæmi en voru í [[Norðvesturkjördæmi]] og því virkjaðist ákvæði [[Stjórnarskrá Íslands|stjórnarskrár]] um að færa þingsæti á milli kjördæma til að jafna muninn. Í [[alþingiskosningar 2007|kosningunum 2007]] var kjördæmissætum í Suðvesturkjördæmi því fjölgað um eitt á kostnað Norðvesturkjördæmis. Sama staða kom upp í [[alþingiskosningar 2009|kosningunum 2009]] og því var annað kjördæmissæti flutt á milli þessara sömu kjördæma fyrir kosningarnar 2013. Þetta gerðist svo í þriðja sinn í [[Alþingiskosningar 2021|kosningunum 2021]] og aftur fluttist kjördæmissæti frá Norðvesturkjördæmi til Suðvesturkjördæmis fyrir kosningarnar [[Alþingiskosningar 2024|2024]]. Frá upptöku núverandi kjördæmaskipunar hefur Suðvesturkjördæmi verið sterkasta vígi [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]] sem hefur sjö sinnum haft fyrsta þingmann þess en [[Samfylkingin]] einu sinni. == Sveitarfélög == [[Mynd:Suðvestur nærmynd.svg|thumb|left|250px|Yfirlitskort af sveitarfélögum í Suðvesturkjördæmi.]] Í kjördæminu eru eftirfarandi [[Sveitarfélög Íslands|sveitarfélög]] (íbúafjöldi 2026 í sviga): * [[Kópavogur]] (40.286) * [[Hafnarfjörður]] (32.398) * [[Garðabær]] (20.724) * [[Mosfellsbær]] (13.772) * [[Seltjarnarnes]] (4.609) * [[Kjósarhreppur]] (319) Landfræðilega skiptist kjördæmið í fjóra aðgreinda búta þar sem Kjósarhreppur og Seltjarnarnes eiga ekki mörk að öðrum sveitarfélögum kjördæmisins auk þess sem [[Krýsuvík]]urland Hafnarfjarðar liggur ekki að landi annarra sveitarfélaga í kjördæminu. ==Kosningatölfræði== {| class="wikitable" style="font-size: 85%;" |- ! rowspan="2" | Kosningar ! rowspan="2" | Kjósendur á<br >kjörskrá ! rowspan="2" | Breyting ! rowspan="2" | Greidd<br>atkvæði ! rowspan="2" | Kjörsókn ! colspan="2" | Utankjörfundar-<br >atkvæði ! rowspan="2" | Þingsæti ! rowspan="2" | Kjósendur á<br >hvert þingsæti ! rowspan="2" | Vægi^[1] |- ! Fjöldi ! Hlutfall<br >greiddra |- ! [[Alþingiskosningar 2003|2003]] | 48.842 | <small>á ekki við</small> | 43.246 | 88,5% | 3.979 | 9,2% | 11 | 4.440 | 76% |- ! [[Alþingiskosningar 2007|2007]] | 54.584 | {{Hækkun}}5.742 | 45.989 | 84,3% | 5.211 | 11,3% | 12 | 4.549 | 77% |- ! [[Alþingiskosningar 2009|2009]] | 58.202 | {{Hækkun}}3.618 | 50.315 | 86,4% | 5.624 | 11,2% | 12 | 4.850 | 75% |- ! [[Alþingiskosningar 2013|2013]] | 63.125 | {{Hækkun}}4.923 | 52.048 | 82,5% | 8.493 | 16,3% | 13 | 4.856 | 78% |- ! [[Alþingiskosningar 2016|2016]] | 68.240 | {{Hækkun}}5.115 | 54.667 | 80,1% | 8.496 | 15,5% | 13 | 5.249 | 75% |- ! [[Alþingiskosningar 2017|2017]] | 69.544 | {{Hækkun}}1.304 | 57.255 | 82,3% | 10.923 | 19,1% | 13 | 5.350 | 74% |- ! [[Alþingiskosningar 2021|2021]] | 73.729 | {{Hækkun}}4.185 | 59.820 | 81,1% | 15.184 | 25,4% | 13 | 5.671 | 71% |- ! [[Alþingiskosningar 2024|2024]] | 79.052 | {{Hækkun}}5.323 | 64.559 | 81,7% | 12.197 | 18,9% | 14 | 5.647 | 75% |- ! colspan="10" | ^[1] Vægi atkvæða í Suðvesturkjördæmi miðað við vægi atkvæða á landsvísu. |- ! colspan="10" | Heimild: [https://px.hagstofa.is/pxis/pxweb/is/Ibuar/Ibuar__kosningar__althingi/?rxid=6fcef457-8ff1-4836-84fa-573d0767e140 Hagstofa Íslands] |} ==Kosningaúrslit í kjördæminu== ===2003=== <div style="max-width:900px"> <div style="width: 470px;float:left"> {{Kosningaúrslit |party1=[[Sjálfstæðisflokkurinn]] (D) |votes1= 16456 |seats1= 5 |sc1= |party2=[[Samfylkingin]] (S) |votes2= 14039 |seats2= 4 |sc2= |party3=[[Framsóknarflokkurinn]] (B) |votes3= 6387 |seats3= 1 |sc3= |party4=[[Frjálslyndi flokkurinn (Ísland, 1998–2012)|Frjálslyndi flokkurinn]] (F) |votes4= 2890 |seats4= 1 |sc4= |party5=[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] (U) |votes5= 2671 |seats5= 0 |sc5= |party6=Nýtt afl (N) |votes6= 399 |seats6= 0 |sc6= |invalid= 42 |blank= 372 |electorate= 48842 |source= }} </div><div style="float:left"> {{fulltrúalisti upphaf | titill = Kjörnir alþingismenn | sýna_röð = já | sýna_flokk = já }} {{fulltrúalisti | röð = 1 | nafn = [[Árni M. Mathiesen]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 2 | nafn = [[Guðmundur Árni Stefánsson]] | flokkur = Samfylkingin | frá = 2003 | til = 2005 }} {{fulltrúalisti | röð = 3 | nafn = [[Gunnar Ingi Birgisson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | frá = 2003 | til = 2006 }} {{fulltrúalisti | röð = 4 | nafn = [[Rannveig Guðmundsdóttir]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 5 | nafn = [[Siv Friðleifsdóttir]] | flokkur = Framsóknarflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 6 | nafn = [[Sigríður Anna Þórðardóttir]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 7 | nafn = [[Þórunn Sveinbjarnardóttir]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 8 | nafn = [[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir|Þorgerður Katrín Gunnarsd.]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 9 | nafn = [[Katrín Júlíusdóttir]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | línur = 2 | röð = 10 {{abbr|(J2)|2. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Gunnar Örn Örlygsson]] | flokkur = Frjálslyndi flokkurinn (Ísland, 1998–2012) | frá = 2003 | til = 2005 | flokkur2 = Sjálfstæðisflokkurinn | frá2 = 2005 | til2 = 2007 }} {{fulltrúalisti | röð = 11 {{abbr|(J6)|6. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarni Benediktsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | millifyrirsögn = Tóku síðar sæti sem aðalmenn | línur = 2 | röð = - | nafn = [[Valdimar Leó Friðriksson]] | flokkur = Samfylkingin | frá = 2005 | til = 2007 | flokkur2 = Frjálslyndi flokkurinn (Ísland, 1998–2012) | frá2 = 2007 | til2 = 2007 }} {{fulltrúalisti | röð = - | nafn = [[Sigurrós Þorgrímsdóttir]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | frá = 2006 | til = 2007 }} {{Töfluendir}} </div></div> <br clear=all /> ===2007=== <div style="max-width:900px"> <div style="width: 470px;float:left"> {{Kosningaúrslit |party1=[[Sjálfstæðisflokkurinn]] (D) |votes1= 19307 |seats1= 6 |sc1= +1 |party2=[[Samfylkingin]] (S) |votes2= 12845 |seats2= 4 |sc2= – |party3=[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] (V) |votes3= 5232 |seats3= 1 |sc3= +1 |party4=[[Framsóknarflokkurinn]] (B) |votes4= 3250 |seats4= 1 |sc4= – |party5=[[Frjálslyndi flokkurinn (Ísland, 1998–2012)|Frjálslyndi flokkurinn]] (F) |votes5= 3051 |seats5= 0 |sc5= -1 |party6=[[Íslandshreyfingin]] (I) |votes6= 1599 |seats6= 0 |sc6= |total_sc= +1 |invalid= 94 |blank= 611 |electorate= 54584 |source= }} </div><div style="float:left"> {{fulltrúalisti upphaf | titill = Kjörnir alþingismenn | sýna_röð = já | sýna_flokk = já }} {{fulltrúalisti | röð = 1 | nafn = [[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir|Þorgerður Katrín Gunnarsd.]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 2 | nafn = [[Gunnar Svavarsson]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 3 | nafn = [[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarni Benediktsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 4 | nafn = [[Ármann Kr. Ólafsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 5 | nafn = [[Katrín Júlíusdóttir]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 6 | nafn = [[Ögmundur Jónasson]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 7 | nafn = [[Jón Gunnarsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 8 | nafn = [[Þórunn Sveinbjarnardóttir]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 9 | nafn = [[Ragnheiður Elín Árnadóttir]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 10 | nafn = [[Siv Friðleifsdóttir]] | flokkur = Framsóknarflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 11 {{abbr|(J7)|7. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Árni Páll Árnason]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 12 {{abbr|(J9)|9. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Ragnheiður Ríkharðsdóttir]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{Töfluendir}} </div></div> <br clear=all /> ===2009=== <div style="max-width:900px"> <div style="width: 470px;float:left"> {{Kosningaúrslit |party1=[[Samfylkingin]] (S) |votes1= 15669 |seats1= 4 |sc1= – |party2=[[Sjálfstæðisflokkurinn]] (D) |votes2= 13463 |seats2= 4 |sc2= -2 |party3=[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] (V) |votes3= 8473 |seats3= 2 |sc3= +1 |party4=[[Framsóknarflokkurinn]] (B) |votes4= 5627 |seats4= 1 |sc4= – |party5=[[Borgarahreyfingin]] (O) |votes5= 4428 |seats5= 1 |sc5= +1 |party6=[[Frjálslyndi flokkurinn (Ísland, 1998–2012)|Frjálslyndi flokkurinn]] (F) |votes6= 741 |seats6= 0 |sc6= – |party7=[[Lýðræðishreyfingin]] (P) |votes7= 302 |seats7= 0 |sc7= – |invalid= 93 |blank= 1519 |electorate= 58202 |source= }} </div><div style="float:left"> {{fulltrúalisti upphaf | titill = Kjörnir alþingismenn | sýna_röð = já | sýna_flokk = já }} {{fulltrúalisti | röð = 1 | nafn = [[Árni Páll Árnason]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 2 | nafn = [[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarni Benediktsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 3 | nafn = [[Guðfríður Lilja Grétarsdóttir]] | flokkur = Vinstri græn | frá = 2009 | til = 2012 }} {{fulltrúalisti | röð = 4 | nafn = [[Katrín Júlíusdóttir]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 5 | nafn = [[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir|Þorgerður Katrín Gunnarsd.]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 6 | nafn = [[Siv Friðleifsdóttir]] | flokkur = Framsóknarflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 7 | nafn = [[Þórunn Sveinbjarnardóttir]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 8 | nafn = [[Ragnheiður Ríkharðsdóttir]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | línur = 2 | röð = 9 | nafn = [[Þór Saari]] | flokkur = Borgarahreyfingin | frá = 2009 | til = 2009 | flokkur2 = Hreyfingin | frá2 = 2009 | til2 = 2013 }} {{fulltrúalisti | röð = 10 | nafn = [[Ögmundur Jónasson]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 11 {{abbr|(J6)|6. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Magnús Orri Schram]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 12 {{abbr|(J9)|9. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Jón Gunnarsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | millifyrirsögn = Tók sæti síðar sem aðalmaður | röð = - | nafn = [[Ólafur Þór Gunnarsson]] | flokkur = Vinstri græn | frá = 2013 | til = 2013 }} {{Töfluendir}} </div></div> <br clear=all /> ===2013=== <div style="max-width:900px"> <div style="width: 470px;float:left"> {{Kosningaúrslit |party1=[[Sjálfstæðisflokkurinn]] (D) |votes1= 15608 |seats1= 5 |sc1= +1 |party2=[[Framsóknarflokkurinn]] (B) |votes2= 10944 |seats2= 3 |sc2= +2 |party3=[[Samfylkingin]] (S) |votes3= 6932 |seats3= 2 |sc3= -2 |party4=[[Björt framtíð]] (A) |votes4= 4687 |seats4= 1 |sc4= +1 |party5=[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] (V) |votes5= 3995 |seats5= 1 |sc5= -1 |party6=[[Píratar]] (Þ) |votes6= 2541 |seats6= 1 |sc6= +1 |party7=[[Dögun]] (T) |votes7= 1927 |seats7= 0 |sc7= – |party8=[[Flokkur heimilanna]] (I) |votes8= 1838 |seats8= 0 |sc8= – |party9=[[Hægri grænir]] (G) |votes9= 925 |seats9= 0 |sc9= – |party10=[[Regnboginn_(stjórnmálaflokkur)|Regnboginn]] (J) |votes10= 188 |seats10= 0 |sc10= – |total_sc= +1 |invalid= 131 |blank= 1091 |electorate= 63125 |source= }} </div><div style="float:left"> {{fulltrúalisti upphaf | titill = Kjörnir alþingismenn | sýna_röð = já | sýna_flokk = já }} {{fulltrúalisti | röð = 1 | nafn = [[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarni Benediktsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 2 | nafn = [[Eygló Harðardóttir (stjórnmálamaður)|Eygló Harðardóttir]] | flokkur = Framsóknarflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 3 | nafn = [[Ragnheiður Ríkharðsdóttir]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 4 | nafn = [[Árni Páll Árnason]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 5 | nafn = [[Willum Þór Þórsson]] | flokkur = Framsóknarflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 6 | nafn = [[Jón Gunnarsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 7 | nafn = [[Guðmundur Steingrímsson]] | flokkur = Björt framtíð | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 8 | nafn = [[Ögmundur Jónasson]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 9 | nafn = [[Vilhjálmur Bjarnason]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 10 | nafn = [[Þorsteinn B. Sæmundsson]] | flokkur = Framsóknarflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 11 | nafn = [[Katrín Júlíusdóttir]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 12 {{abbr|(J4|4. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Birgitta Jónsdóttir]] | flokkur = Píratar | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 13 {{abbr|(J8)|8. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Elín Hirst]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{Töfluendir}} </div></div> <br clear=all /> ===2016=== <div style="max-width:900px"> <div style="width: 470px;float:left"> {{Kosningaúrslit |party1=[[Sjálfstæðisflokkurinn]] (D) |votes1= 15608 |seats1= 5 |sc1= – |party2=[[Píratar]] (P) |votes2= 7227 |seats2= 2 |sc2= +1 |party3=[[Viðreisn]] (C) |votes3= 6857 |seats3= 2 |sc3= +2 |party4=[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] (V) |votes4= 6378 |seats4= 1 |sc4= – |party5=[[Björt framtíð]] (A) |votes5= 5458 |seats5= 2 |sc5= +1 |party6=[[Framsóknarflokkurinn]] (B) |votes6= 4062 |seats6= 1 |sc6= -2 |party7=[[Samfylkingin]] (S) |votes7= 2532 |seats7= 0 |sc7= -2 |party8=[[Flokkur fólksins]] (F) |votes8= 1742 |seats8= 0 |sc8= – |party9=[[Dögun]] (T) |votes9= 893 |seats9= 0 |sc9= – |party10=[[Alþýðufylkingin]] (R) |votes10= 103 |seats10= 0 |sc10= – |invalid= 169 |blank= 1197 |electorate= 68240 |source= }} </div><div style="float:left"> {{fulltrúalisti upphaf | titill = Kjörnir alþingismenn | sýna_röð = já | sýna_flokk = já }} {{fulltrúalisti | röð = 1 | nafn = [[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarni Benediktsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 2 | nafn = [[Bryndís Haraldsdóttir]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 3 | nafn = [[Jón Þór Ólafsson]] | flokkur = Píratar | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 4 | nafn = [[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir|Þorgerður Katrín Gunnarsd.]] | flokkur = Viðreisn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 5 | nafn = [[Rósa Björk Brynjólfsdóttir]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 6 | nafn = [[Jón Gunnarsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 7 | nafn = [[Óttar Proppé]] | flokkur = Björt framtíð | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 8 | nafn = [[Óli Björn Kárason]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 9 | nafn = [[Eygló Harðardóttir (stjórnmálamaður)|Eygló Harðardóttir]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 10 | nafn = [[Þórhildur Sunna Ævarsdóttir]] | flokkur = Píratar | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 11 | nafn = [[Vilhjálmur Bjarnason]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 12 {{abbr|(J5|5. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Theodóra S. Þorsteinsdóttir]] | flokkur = Björt framtíð | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 13 {{abbr|(J6)|6. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Jón Steindór Valdimarsson]] | flokkur = Viðreisn | allt = já }} {{Töfluendir}} </div></div> <br clear=all /> ===2017=== <div style="max-width:900px"> <div style="width: 470px;float:left"> {{Kosningaúrslit |party1=[[Sjálfstæðisflokkurinn]] (D) |votes1= 17216 |seats1= 4 |sc1= -1 |party2=[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] (V) |votes2= 7591 |seats2= 2 |sc2= +1 |party3=[[Samfylkingin]] (S) |votes3= 6771 |seats3= 1 |sc3= +1 |party4=[[Miðflokkurinn]] (M) |votes4= 5282 |seats4= 1 |sc4= +1 |party5=[[Viðreisn]] (C) |votes5= 5277 |seats5= 2 |sc5= – |party6=[[Píratar]] (P) |votes6= 4641 |seats6= 1 |sc6= -1 |party7=[[Framsóknarflokkurinn]] (B) |votes7= 4425 |seats7= 1 |sc7= – |party8=[[Flokkur fólksins]] (F) |votes8= 3616 |seats8= 1 |sc8= +1 |party9=[[Björt framtíð]] (A) |votes9= 846 |seats9= 0 |sc9= -2 |party10=[[Alþýðufylkingin]] (R) |votes10= 75 |seats10= 0 |sc10= – |invalid= 254 |blank= 1261 |electorate= 69544 |source= }} </div><div style="float:left"> {{fulltrúalisti upphaf | titill = Kjörnir alþingismenn | sýna_röð = já | sýna_flokk = já }} {{fulltrúalisti | röð = 1 | nafn = [[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarni Benediktsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 2 | nafn = [[Bryndís Haraldsdóttir]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti |línur = 2 | röð = 3 | nafn = [[Rósa Björk Brynjólfsdóttir]] | flokkur = Vinstri græn | frá = 2017 | til = 2020 | flokkur2 = Samfylkingin | frá2 = 2020 | til2 = 2021 }} {{fulltrúalisti | röð = 4 | nafn = [[Guðmundur Andri Thorsson]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 5 | nafn = [[Jón Gunnarsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 6 | nafn = [[Gunnar Bragi Sveinsson]] | flokkur = Miðflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 7 | nafn = [[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir|Þorgerður Katrín Gunnarsd.]] | flokkur = Viðreisn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 8 | nafn = [[Jón Þór Ólafsson]] | flokkur = Píratar | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 9 | nafn = [[Willum Þór Þórsson]] | flokkur = Framsóknarflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 10 | nafn = [[Óli Björn Kárason]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 11 | nafn = [[Ólafur Þór Gunnarsson]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 12 {{abbr|(J6)|6. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Guðmundur Ingi Kristinsson]] | flokkur = Flokkur fólksins | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 13 {{abbr|(J7)|7. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Jón Steindór Valdimarsson]] | flokkur = Viðreisn | allt = já }} {{Töfluendir}} </div></div> <br clear=all /> ===2021=== <div style="max-width:900px"> <div style="width: 470px;float:left"> {{Kosningaúrslit |party1=[[Sjálfstæðisflokkurinn]] (D) |votes1= 17727 |seats1= 4 |sc1= – |party2=[[Framsóknarflokkurinn]] (B) |votes2= 8520 |seats2= 2 |sc2= +1 |party3=[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] (V) |votes3= 7087 |seats3= 1 |sc3= -1 |party4=[[Viðreisn]] (C) |votes4= 6684 |seats4= 2 |sc4= – |party5=[[Píratar]] (P) |votes5= 4853 |seats5= 2 |sc5= +1 |party6=[[Samfylkingin]] (S) |votes6= 4748 |seats6= 1 |sc6= – |party7=[[Flokkur fólksins]] (F) |votes7= 4436 |seats7= 1 |sc7= – |party8=[[Miðflokkurinn]] (M) |votes8= 2612 |seats8= 0 |sc8= -1 |party9=[[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokkurinn]] (J) |votes9= 1738 |seats9= 0 |sc9= – |invalid= 117 |blank= 1095 |electorate= 73702 |source= }} </div><div style="float:left"> {{fulltrúalisti upphaf | titill = Kjörnir alþingismenn | sýna_röð = já | sýna_flokk = já }} {{fulltrúalisti | röð = 1 | nafn = [[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarni Benediktsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 2 | nafn = [[Jón Gunnarsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 3 | nafn = [[Willum Þór Þórsson]] | flokkur = Framsóknarflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 4 | nafn = [[Guðmundur Ingi Guðbrandsson]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 5 | nafn = [[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir|Þorgerður Katrín Gunnarsd.]] | flokkur = Viðreisn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 6 | nafn = [[Bryndís Haraldsdóttir]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 7 | nafn = [[Þórhildur Sunna Ævarsdóttir]] | flokkur = Píratar | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 8 | nafn = [[Þórunn Sveinbjarnardóttir]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 9 | nafn = [[Guðmundur Ingi Kristinsson]] | flokkur = Flokkur fólksins | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 10 | nafn = [[Óli Björn Kárason]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 11 | nafn = [[Ágúst Bjarni Garðarsson]] | flokkur = Framsóknarflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 12 {{abbr|(J6)|6. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Sigmar Guðmundsson]] | flokkur = Viðreisn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 13 {{abbr|(J9)|79. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Gísli Rafn Ólafsson]] | flokkur = Píratar | allt = já }} {{Töfluendir}} </div></div> <br clear=all /> ===2024=== <div style="max-width:900px"> <div style="width: 470px;float:left"> {{Kosningaúrslit |party1=[[Sjálfstæðisflokkurinn]] (D) |votes1= 14997 |seats1= 4 |sc1= – |party2=[[Viðreisn]] (C) |votes2= 12829 |seats2= 3 |sc2= +1 |party3=[[Samfylkingin]] (S) |votes3= 12324 |seats3= 3 |sc3= +2 |party4=[[Miðflokkurinn]] (M) |votes4= 7689 |seats4= 2 |sc4= +2 |party5=[[Flokkur fólksins]] (F) |votes5= 7014 |seats5= 2 |sc5= +1 |party6=[[Framsóknarflokkurinn]] (B) |votes6= 3792 |seats6= 0 |sc6= -2 |party7=[[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokkurinn]] (J) |votes7= 1820 |seats7= 0 |sc7= – |party8=[[Píratar]] (P) |votes8= 1778 |seats8= 0 |sc8= -2 |party9=[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] (V) |votes9= 987 |seats9= 0 |sc9= -1 |party10=[[Lýðræðisflokkurinn (Ísland)|Lýðræðisflokkurinn]] (L) |votes10= 728 |seats10= 0 |sc10= – |invalid= 31 |blank= 570 |electorate= 79088 |source= |total_sc = +1 }} </div><div style="float:left"> {{fulltrúalisti upphaf | titill = Kjörnir alþingismenn | sýna_röð = já | sýna_flokk = já }} {{fulltrúalisti | röð = 1 | nafn = [[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarni Benediktsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | tók_ekki_sæti = já }} {{fulltrúalisti | röð = 2 | nafn = [[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir|Þorgerður Katrín Gunnarsd.]] | flokkur = Viðreisn | í_embætti= já | frá = 2024 }} {{fulltrúalisti | röð = 3 | nafn = [[Alma Möller]] | flokkur = Samfylkingin | í_embætti= já | frá = 2024 }} {{fulltrúalisti | röð = 4 | nafn = [[Bergþór Ólason]] | flokkur = Miðflokkurinn | í_embætti= já | frá = 2024 }} {{fulltrúalisti | röð = 5 | nafn = [[Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir|Þórdís Kolbrún R. Gylfadóttir]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | frá = 2024 | til = 2026 }} {{fulltrúalisti | röð = 6 | nafn = [[Guðmundur Ingi Kristinsson]] | flokkur = Flokkur fólksins | í_embætti= já | frá = 2024 }} {{fulltrúalisti | röð = 7 | nafn = [[Sigmar Guðmundsson]] | flokkur = Viðreisn | í_embætti= já | frá = 2024 }} {{fulltrúalisti | röð = 8 | nafn = [[Guðmundur Ari Sigurjónsson]] | flokkur = Samfylkingin | í_embætti= já | frá = 2024 }} {{fulltrúalisti | röð = 9 | nafn = [[Bryndís Haraldsdóttir]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | í_embætti= já | frá = 2024 }} {{fulltrúalisti | röð = 10 | nafn = [[Eiríkur Björn Björgvinsson]] | flokkur = Viðreisn | í_embætti= já | frá = 2024 }} {{fulltrúalisti | röð = 11 | nafn = [[Þórunn Sveinbjarnardóttir]] | flokkur = Samfylkingin | í_embætti= já | frá = 2024 }} {{fulltrúalisti | röð = 12 | nafn = [[Nanna Margrét Gunnlaugsdóttir]] | flokkur = Miðflokkurinn | í_embætti= já | frá = 2024 }} {{fulltrúalisti | röð = 13 {{abbr|(J7)|7. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Rósa Guðbjartsdóttir]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | í_embætti= já | frá = 2024 }} {{fulltrúalisti | röð = 14 {{abbr|(J9)|9. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Jónína Björk Óskarsdóttir]] | flokkur = Flokkur fólksins | í_embætti= já | frá = 2024 }} {{fulltrúalisti | millifyrirsögn = Tók sæti þegar þing kom fyrst saman | röð = - | nafn = [[Jón Gunnarsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | í_embætti= já | frá = 2024 }} {{fulltrúalisti | millifyrirsögn = Tók sæti síðar sem aðalmaður | röð = - | nafn = [[Árni Helgason (f. 1981)|Árni Helgason]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | í_embætti= já | frá = 2026 }} {{Töfluendir}} </div></div> <br clear=all /> == Tengill == *[http://www.althingi.is/lagas/nuna/2000024.html Lög um kosningar til Alþingis] {{lög2|2000|24|16. maí}} {{Kjördæmi Íslands}} {{Núverandi alþingismenn}} [[Flokkur:Kjördæmi Íslands]] 6svkgw20dlw4v1866tz6lop64xn8g76 0 12767 1982911 1982514 2026-10-16T15:43:32Z Bjarki S 9 1982911 wikitext text/x-wiki {{Kjördæmistafla | nafn = Reykjavíkurkjördæmi suður | kort = Reykjavíkurkjördæmi suður.svg | kort_alt = | kjördæmakjörnir = 9 | jöfnunarmenn = 2 | þingsæti = 11 | mannfjöldi = 139.804 | mannfjöldi_ár = {{small|Í Reykjavík allri, 2026}} | sveitarfélög = 1 {{small|(að hluta)}} | viðmiðunarkosningar = 2024 | kjörskrá = 47.503 | kjósendur_á_þingsæti = 4.318 | kjörsókn = 79,3% <!-- Þingmenn --> | þingmaður1 = [[Jóhann Páll Jóhannsson]] | flokkur1 = S | þingmaður2 = [[Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir]] | flokkur2 = C | þingmaður3 = [[Hildur Sverrisdóttir]] | flokkur3 = D | þingmaður4 = [[Inga Sæland]] | flokkur4 = F | þingmaður5 = [[Ragna Sigurðardóttir (f. 1992)|Ragna Sigurðardóttir]] | flokkur5 = S | þingmaður6 = [[Snorri Másson]] | flokkur6 = M | þingmaður7 = [[Jón Gnarr]] | flokkur7 = | þingmaður8 = [[Jón Pétur Zimsen]] | flokkur8 = D | þingmaður9 = [[Kristján Þórður Snæbjarnarson]] | flokkur9 = S | þingmaður10 = [[Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir]] | flokkur10 = F | þingmaður11 = [[Sigurður Örn Hilmarsson]] | flokkur11 = D }} '''Reykjavíkurkjördæmi suður''' er eitt af [[Kjördæmi Íslands|kjördæmum Íslands]]. Það hefur 11 sæti á [[Alþingi]], þar af tvö [[jöfnunarsæti]]. Kjördæmið var búið til með nýrri kjördæmaskipan árið [[2000]] með því að skipta upp [[Reykjavíkurkjördæmi]]. Fyrst var kosið samkvæmt þessari nýju kjördæmaskipan í [[Alþingiskosningar 2003|Alþingiskosningum 2003]]. [[Mynd:Reykjavík nærmynd.svg|thumb|250px|left|Kort af skiptingu Reykjavíkur í norður- og suðurkjördæmi.]] Í [[stjórnarskrá Íslands]] er mælt fyrir um að mörk kjördæma eigi að skilgreina í lögum en að heimilt sé að fela [[Landskjörstjórn]] afmörkun á kjördæmamörkum í [[Reykjavík]] og [[Höfuðborgarsvæðið|nágrenni]]. Í [https://www.althingi.is/lagas/nuna/2000024.html kosningalögunum] er mælt fyrir um að skipta skuli [[Reykjavík]]urborg frá austri til vesturs í norðurkjördæmi og suðurkjördæmi. Landskjörstjórn afmarkar kjördæmin og miðar þar við [[þjóðskrá]] fimm vikum fyrir kjördag, reynt er að gæta þess að álíka margir búi í hvoru kjördæmi og að þau myndi sem samfelldasta heild. Mörk kjördæmanna liggja í grófum dráttum meðfram [[Hringbraut]], [[Miklabraut|Miklubraut]] og [[Vesturlandsvegur|Vesturlandsvegi]] og svo um [[Grafarholt og Úlfarsárdalur|Grafarholtshverfi]] þar sem skiptingin hefur færst lítillega til við hverjar kosningar eftir því hvernig íbúaþróun er í hverfum borgarinnar. Grafarholt var þannig allt í norðurkjördæminu við kosningarnar 2003 en við kosningarnar 2021 var hverfið að mestu komið yfir í suðurkjördæmið. Þrátt fyrir skiptingu Reykjavíkur í tvö kjördæmi hafa flestir [[Íslenskir stjórnmálaflokkar|stjórnmálaflokkar]] áfram skipulagt starf sitt í Reykjavík sem einni heild. Þeir flokkar sem halda [[prófkjör]] hafa t.d. iðulega haldið sameiginlegt prófkjör fyrir bæði Reykjavíkurkjördæmin þar sem sigurvegari prófkjörsins tekur fyrsta sætið á lista í öðru kjördæminu og sá sem lendir í öðru sæti tekur fyrsta sætið í hinu kjördæminu. Í þeim sjö kosningum sem haldnar hafa verið frá því að núgildandi kjördæmaskipan var tekin upp hefur [[Sjálfstæðisflokkurinn]] sex sinnum átt fyrsta þingmann kjördæmisins en [[Samfylkingin]] einu sinni. ==Kosningatölfræði== {| class="wikitable" style="font-size: 85%;" |- ! rowspan="2" | Kosningar ! rowspan="2" | Kjósendur á<br >kjörskrá ! rowspan="2" | Breyting ! rowspan="2" | Greidd<br>atkvæði ! rowspan="2" | Kjörsókn ! colspan="2" | Utankjörfundar-<br >atkvæði ! rowspan="2" | Þingsæti ! rowspan="2" | Kjósendur á<br >hvert þingsæti ! rowspan="2" | Vægi^[1] |- ! Fjöldi ! Hlutfall<br >greiddra |- ! [[Alþingiskosningar 2003|2003]] | 42.761 | <small>á ekki við</small> | 37.327 | 87,3% | 3.812 | 10,2% | 11 | 3.887 | 86% |- ! [[Alþingiskosningar 2007|2007]] | 43.391 | {{Hækkun}}630 | 35.846 | 81,4% | 4.609 | 12,9% | 11 | 3.945 | 89% |- ! [[Alþingiskosningar 2009|2009]] | 43.747 | {{Hækkun}}356 | 36.926 | 84,4% | 4.607 | 12,5% | 11 | 3.977 | 91% |- ! [[Alþingiskosningar 2013|2013]] | 45.187 | {{Hækkun}}1.430 | 36.228 | 80,2% | 5.877 | 16,2% | 11 | 4.108 | 92% |- ! [[Alþingiskosningar 2016|2016]] | 45.770 | {{Hækkun}}583 | 35.787 | 78,2% | 5.537 | 15,5% | 11 | 4.161 | 94% |- ! [[Alþingiskosningar 2017|2017]] | 45.584 | {{Lækkun}}186 | 36.598 | 80,3% | 6.065 | 16,6% | 11 | 4.144 | 95% |- ! [[Alþingiskosningar 2021|2021]] | 45.725 | {{Hækkun}}141 | 36.201 | 79,2% | 8.683 | 24,0% | 11 | 4.157 | 98% |- ! [[Alþingiskosningar 2024|2024]] | 47.503 | {{hækkun}}1.778 | 37.665 | 79,3% | 7.168 | 19,0% | 11 | 4.318 | 99% |- ! colspan="10" | ^[1] Vægi atkvæða í þessu kjördæmi miðað við vægi atkvæða á landsvísu. |- ! colspan="10" | Heimild: [https://px.hagstofa.is/pxis/pxweb/is/Ibuar/Ibuar__kosningar__althingi/?rxid=6fcef457-8ff1-4836-84fa-573d0767e140 Hagstofa Íslands] |} ==Kosningaúrslit í kjördæminu== ===[[Alþingiskosningar 2003]]=== <div style="max-width:900px"> <div style="width: 470px;float:left"> {{Kosningaúrslit |party1=[[Sjálfstæðisflokkurinn]] (D) |votes1= 14029 |seats1= 5 |sc1= |party2=[[Samfylkingin]] (S) |votes2= 12286 |seats2= 4 |sc2= |party3=[[Framsóknarflokkurinn]] (B) |votes3= 4185 |seats3= 1 |sc3= |party4=[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] (U) |votes4= 3438 |seats4= 1 |sc4= |party5=[[Frjálslyndi flokkurinn (Ísland, 1998–2012)|Frjálslyndi flokkurinn]] (F) |votes5= 2448 |seats5= 0 |sc5= |party6=Nýtt afl (N) |votes6= 504 |seats6= 0 |sc6= |invalid= 58 |blank= 379 |electorate= 42761 |source= }} </div><div style="float:left"> {{fulltrúalisti upphaf | titill = Kjörnir alþingismenn | sýna_röð = já | sýna_flokk = já }} {{fulltrúalisti | röð = 1 | nafn = [[Geir H. Haarde]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 2 | nafn = [[Jóhanna Sigurðardóttir]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 3 | nafn = [[Pétur H. Blöndal]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 4 | nafn = [[Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 5 | nafn = [[Sólveig Pétursdóttir]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 6 | nafn = [[Jónína Bjartmarz]] | flokkur = Framsóknarflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 7 | nafn = [[Mörður Árnason]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 8 | nafn = [[Guðmundur Hallvarðsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 9 | nafn = [[Ögmundur Jónasson]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 10 {{abbr|(J5)|5. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Ágúst Ólafur Ágústsson]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 11 {{abbr|(J8)|8. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Birgir Ármannsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{Töfluendir}} </div></div> <br clear=all /> ===[[Alþingiskosningar 2007]]=== <div style="max-width:900px"> <div style="width: 470px;float:left"> {{Kosningaúrslit |party1=[[Sjálfstæðisflokkurinn]] (D) |votes1= 13846 |seats1= 5 |sc1= – |party2=[[Samfylkingin]] (S) |votes2= 10234 |seats2= 3 |sc2= -1 |party3=[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] (V) |votes3= 5065 |seats3= 2 |sc3= +1 |party4=[[Frjálslyndi flokkurinn (Ísland, 1998–2012)|Frjálslyndi flokkurinn]] (F) |votes4= 2385 |seats4= 1 |sc4= +1 |party5=[[Framsóknarflokkurinn]] (B) |votes5= 2081 |seats5= 0 |sc5= -1 |party6=[[Íslandshreyfingin]] (I) |votes6= 1680 |seats6= 0 |sc6= – |invalid= 93 |blank= 462 |electorate= 43391 |source= }} </div><div style="float:left"> {{fulltrúalisti upphaf | titill = Kjörnir alþingismenn | sýna_röð = já | sýna_flokk = já }} {{fulltrúalisti | röð = 1 | nafn = [[Geir H. Haarde]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 2 | nafn = [[Ingibjörg Sólrún Gísladóttir]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 3 | nafn = [[Illugi Gunnarsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 4 | nafn = [[Ágúst Ólafur Ágústsson]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 5 | nafn = [[Kolbrún Halldórsdóttir]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 6 | nafn = [[Björn Bjarnason]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 7 | nafn = [[Ásta Möller]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 8 | nafn = [[Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 9 | nafn = [[Birgir Ármannsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 10 {{abbr|(J3)|3. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Jón Magnússon (f. 1946)|Jón Magnússon]] | flokkur = Frjálslyndi flokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 11 {{abbr|(J6)|6. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Álfheiður Ingadóttir]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{Töfluendir}} </div></div> <br clear=all /> ===[[Alþingiskosningar 2009]]=== <div style="max-width:900px"> <div style="width: 470px;float:left"> {{Kosningaúrslit |party1=[[Samfylkingin]] (S) |votes1= 11667 |seats1= 4 |sc1= +1 |party2=[[Sjálfstæðisflokkurinn]] (D) |votes2= 8211 |seats2= 3 |sc2= -2 |party3=[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] (V) |votes3= 8106 |seats3= 2 |sc3= – |party4=[[Framsóknarflokkurinn]] (B) |votes4= 3435 |seats4= 1 |sc4= +1 |party5=[[Borgarahreyfingin]] (O) |votes5= 3076 |seats5= 1 |sc5= +1 |party6=[[Frjálslyndi flokkurinn (Ísland, 1998–2012)|Frjálslyndi flokkurinn]] (F) |votes6= 700 |seats6= 0 |sc6= -1 |party7=[[Lýðræðishreyfingin]] (P) |votes7= 226 |seats7= 0 |sc7= – |invalid= 117 |blank= 1388 |electorate= 43747 |source= }} </div><div style="float:left"> {{fulltrúalisti upphaf | titill = Kjörnir alþingismenn | sýna_röð = já | sýna_flokk = já }} {{fulltrúalisti | röð = 1 | nafn = [[Össur Skarphéðinsson]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 2 | nafn = [[Ólöf Nordal]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 3 | nafn = [[Svandís Svavarsdóttir]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 4 | nafn = [[Sigríður Ingibjörg Ingadóttir]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 5 | nafn = [[Guðlaugur Þór Þórðarson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 6 | nafn = [[Lilja Mósesdóttir]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 7 | nafn = [[Skúli Helgason]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 8 | nafn = [[Vigdís Hauksdóttir]] | flokkur = Framsóknarflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 9 | nafn = [[Birgitta Jónsdóttir]] | flokkur = Borgarahreyfingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 10 {{abbr|(J2)|2. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 11 {{abbr|(J5)|5. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Birgir Ármannsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{Töfluendir}} </div></div> <br clear=all /> ===[[Alþingiskosningar 2013]]=== <div style="max-width:900px"> <div style="width: 470px;float:left"> {{Kosningaúrslit |party1=[[Sjálfstæðisflokkurinn]] (D) |votes1= 9466 |seats1= 3 |sc1= – |party2=[[Framsóknarflokkurinn]] (B) |votes2= 5931 |seats2= 2 |sc2= +1 |party3=[[Samfylkingin]] (S) |votes3= 5007 |seats3= 2 |sc3= -2 |party4=[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] (V) |votes4= 4279 |seats4= 1 |sc4= -1 |party5=[[Björt framtíð]] (A) |votes5= 3790 |seats5= 2 |sc5= +2 |party6=[[Píratar]] (Þ) |votes6= 2179 |seats6= 1 |sc6= +1 |party7=Flokkur heimilanna (I) |votes7= 1394 |seats7= 0 |sc7= – |party8=[[Dögun]] (T) |votes8= 1163 |seats8= 0 |sc8= – |party9=Lýðræðisvaktin (L) |votes9= 1025 |seats9= 0 |sc9= – |party10=Hægri grænir (G) |votes10= 575 |seats10= 0 |sc10= – |party11=Sturla Jónsson (K) |votes11= 222 |seats11= 0 |sc11= – |party12=Regnboginn (J) |votes12= 161 |seats12= 0 |sc12= – |party13=[[Húmanistaflokkurinn]] (H) |votes13= 55 |seats13= 0 |sc13= – |party14=[[Alþýðufylkingin]] (R) |votes14= 54 |seats14= 0 |sc14= – |invalid= 133 |blank= 794 |electorate= 45187 |source= }} </div><div style="float:left"> {{fulltrúalisti upphaf | titill = Kjörnir alþingismenn | sýna_röð = já | sýna_flokk = já }} {{fulltrúalisti | röð = 1 | nafn = [[Hanna Birna Kristjánsdóttir]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 2 | nafn = [[Vigdís Hauksdóttir]] | flokkur = Framsóknarflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 3 | nafn = [[Sigríður Ingibjörg Ingadóttir]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 4 | nafn = [[Pétur H. Blöndal]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | frá = upphafi | til = 2015 | lést = já }} {{fulltrúalisti | röð = 5 | nafn = [[Svandís Svavarsdóttir]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 6 | nafn = [[Róbert Marshall]] | flokkur = Björt framtíð | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 7 | nafn = [[Guðlaugur Þór Þórðarson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 8 | nafn = [[Karl Garðarsson]] | flokkur = Framsóknarflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 9 | nafn = [[Helgi Hjörvar]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 10 {{abbr|(J2)|2. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Jón Þór Ólafsson]] | flokkur = Píratar | frá = upphafi | til = 2015 }} {{fulltrúalisti | röð = 11 {{abbr|(J5)|5. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Óttarr Proppé]] | flokkur = Björt framtíð | allt = já }} {{fulltrúalisti | millifyrirsögn = Tóku síðar sæti sem aðalmenn | röð = - | nafn = [[Sigríður Á. Andersen]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | frá = 2015 | til = loka }} {{fulltrúalisti | röð = - | nafn = [[Ásta Guðrún Helgadóttir]] | flokkur = Píratar | frá = 2015 | til = loka }} {{Töfluendir}} </div></div> <br clear=all /> ===[[Alþingiskosningar 2016]]=== <div style="max-width:900px"> <div style="width: 470px;float:left"> {{Kosningaúrslit |party1=[[Sjálfstæðisflokkurinn]] (D) |votes1= 8930 |seats1= 3 |sc1= – |party2=[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] (V) |votes2= 6149 |seats2= 2 |sc2= +1 |party3=[[Píratar]] (P) |votes3= 6030 |seats3= 2 |sc3= +1 |party4=[[Viðreisn]] (C) |votes4= 4440 |seats4= 2 |sc4= +2 |party5=[[Framsóknarflokkurinn]] (B) |votes5= 2564 |seats5= 1 |sc5= -1 |party6=[[Björt framtíð]] (A) |votes6= 2518 |seats6= 1 |sc6= -1 |party7=[[Samfylkingin]] (S) |votes7= 1945 |seats7= 0 |sc7= -2 |party8=[[Flokkur fólksins]] (F) |votes8= 1614 |seats8= 0 |sc8= – |party9=[[Dögun]] (T) |votes9= 578 |seats9= 0 |sc9= – |party10=[[Alþýðufylkingin]] (R) |votes10= 79 |seats10= 0 |sc10= – |party11=[[Húmanistaflokkurinn]] (H) |votes11= 33 |seats11= 0 |sc11= – |invalid= 150 |blank= 755 |electorate= 45770 |source= }} </div><div style="float:left"> {{fulltrúalisti upphaf | titill = Kjörnir alþingismenn | sýna_röð = já | sýna_flokk = já }} {{fulltrúalisti | röð = 1 | nafn = [[Ólöf Nordal]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | frá = upphafi | til = 2017 | lést = já }} {{fulltrúalisti | röð = 2 | nafn = [[Svandís Svavarsdóttir]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 3 | nafn = [[Ásta Guðrún Helgadóttir]] | flokkur = Píratar | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 4 | nafn = [[Brynjar Níelsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 5 | nafn = [[Hanna Katrín Friðriksson]] | flokkur = Viðreisn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 6 | nafn = [[Kolbeinn Óttarsson Proppé]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 7 | nafn = [[Gunnar Hrafn Jónsson]] | flokkur = Píratar | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 8 | nafn = [[Sigríður Á. Andersen]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 9 | nafn = [[Lilja Dögg Alfreðsdóttir]] | flokkur = Framsóknarflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 10 {{abbr|(J2)|2. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Nichole Leigh Mosty]] | flokkur = Björt framtíð | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 11 {{abbr|(J8)|8. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Pawel Bartoszek]] | flokkur = Viðreisn | allt = já }} {{fulltrúalisti | millifyrirsögn = Tók síðar sæti sem aðalmaður | röð = - | nafn = [[Hildur Sverrisdóttir]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | frá = 2017 | til = loka }} {{Töfluendir}} </div></div> <br clear=all /> ===[[Alþingiskosningar 2017]]=== <div style="max-width:900px"> <div style="width: 470px;float:left"> {{Kosningaúrslit |party1=[[Sjálfstæðisflokkurinn]] (D) |votes1= 8145 |seats1= 2 |sc1= -1 |party2=[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] (V) |votes2= 6750 |seats2= 2 |sc2= – |party3=[[Samfylkingin]] (S) |votes3= 4661 |seats3= 1 |sc3= +1 |party4=[[Píratar]] (P) |votes4= 4076 |seats4= 2 |sc4= – |party5=[[Viðreisn]] (C) |votes5= 3043 |seats5= 1 |sc5= -1 |party6=[[Flokkur fólksins]] (F) |votes6= 2914 |seats6= 1 |sc6= +1 |party7=[[Framsóknarflokkurinn]] (B) |votes7= 2897 |seats7= 1 |sc7= – |party8=[[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokkurinn]] (M) |votes8= 2701 |seats8= 1 |sc8= +1 |party9=[[Björt framtíð]] (A) |votes9= 449 |seats9= 0 |sc9= -1 |party10=[[Alþýðufylkingin]] (R) |votes10= 85 |seats10= 0 |sc10= – |invalid= 108 |blank= 769 |electorate= 45584 |source= }} </div><div style="float:left"> {{fulltrúalisti upphaf | titill = Kjörnir alþingismenn | sýna_röð = já | sýna_flokk = já }} {{fulltrúalisti | röð = 1 | nafn = [[Sigríður Á. Andersen]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 2 | nafn = [[Svandís Svavarsdóttir]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 3 | nafn = [[Ágúst Ólafur Ágústsson]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 4 | nafn = [[Þórhildur Sunna Ævarsdóttir]] | flokkur = Píratar | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 5 | nafn = [[Brynjar Níelsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 6 | nafn = [[Kolbeinn Óttarsson Proppé]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 7 | nafn = [[Hanna Katrín Friðriksson]] | flokkur = Viðreisn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 8 | nafn = [[Inga Sæland]] | flokkur = Flokkur fólksins | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 9 | nafn = [[Lilja Dögg Alfreðsdóttir]] | flokkur = Framsóknarflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 10 {{abbr|(J4)|4. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Þorsteinn Sæmundsson]] | flokkur = Miðflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 11 {{abbr|(J9)|9. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Björn Leví Gunnarsson]] | flokkur = Píratar | allt = já }} {{Töfluendir}} </div></div> <br clear=all /> ===[[Alþingiskosningar 2021]]=== <div style="max-width:900px"> <div style="width: 470px;float:left"> {{Kosningaúrslit |party1=[[Sjálfstæðisflokkurinn]] (D) |votes1= 8089 |seats1= 3 |sc1= +1 |party2=[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] (V) |votes2= 5212 |seats2= 2 |sc2= – |party3=[[Samfylkingin]] (S) |votes3= 4720 |seats3= 1 |sc3= – |party4=[[Framsóknarflokkurinn]] (B) |votes4= 4077 |seats4= 1 |sc4= – |party5=[[Píratar]] (P) |votes5= 3875 |seats5= 2 |sc5= – |party6=[[Flokkur fólksins]] (F) |votes6= 3169 |seats6= 1 |sc6= – |party7=[[Viðreisn]] (C) |votes7= 3067 |seats7= 1 |sc7= – |party8=[[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokkurinn]] (J) |votes8= 1691 |seats8= 0 |sc8= – |party9=[[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokkurinn]] (M) |votes9= 1456 |seats9= 0 |sc9= -1 |party10=[[Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn (Ísland)|Frjálslyndi lýðræðisfl.]] (O) |votes10= 148 |seats10= 0 |sc10= – |invalid= 117 |blank= 580 |electorate= 45716 |source= }} </div><div style="float:left"> {{fulltrúalisti upphaf | titill = Kjörnir alþingismenn | sýna_röð = já | sýna_flokk = já }} {{fulltrúalisti | röð = 1 | nafn = [[Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 2 | nafn = [[Svandís Svavarsdóttir]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 3 | nafn = [[Kristrún Frostadóttir]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 4 | nafn = [[Lilja Dögg Alfreðsdóttir]] | flokkur = Framsóknarflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 5 | nafn = [[Hildur Sverrisdóttir]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 6 | nafn = [[Björn Leví Gunnarsson]] | flokkur = Píratar | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 7 | nafn = [[Inga Sæland]] | flokkur = Flokkur fólksins | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 8 | nafn = [[Hanna Katrín Friðriksson]] | flokkur = Viðreisn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 9 | nafn = [[Birgir Ármannsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 10 {{abbr|(J4)|4. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Orri Páll Jóhannsson]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 11 {{abbr|(J5)|5. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir|Arndís Anna Kristínard. Gunnarsd.]] | flokkur = Píratar | allt = já }} {{Töfluendir}} </div></div> <br clear=all /> ===[[Alþingiskosningar 2024]]=== <div style="max-width:900px"> <div style="width: 470px;float:left"> {{Kosningaúrslit |party1=[[Samfylkingin]] (S) |votes1= 8541 |seats1= 3 |sc1= +2 |party2=[[Viðreisn]] (C) |votes2= 6581 |seats2= 2 |sc2= +1 |party3=[[Sjálfstæðisflokkurinn]] (D) |votes3= 6553 |seats3= 3 |sc3= – |party4=[[Flokkur fólksins]] (F) |votes4= 5022 |seats4= 2 |sc4= +1 |party5=[[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokkurinn]] (M) |votes5= 3917 |seats5= 1 |sc5= +1 |party6=[[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokkurinn]] (J) |votes6= 2091 |seats6= 0 |sc6= – |party7=[[Framsóknarflokkurinn]] (B) |votes7= 1638 |seats7= 0 |sc7= -1 |party8=[[Píratar]] (P) |votes8= 1445 |seats8= 0 |sc8= -2 |party9=[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] (V) |votes9= 1080 |seats9= 0 |sc9= -2 |party10=[[Lýðræðisflokkurinn (Ísland)|Lýðræðisflokkurinn]] (L) |votes10= 388 |seats10= 0 |sc10= – |invalid= 72 |blank= 337 |electorate= 47617 |source= }} </div><div style="float:left"> {{fulltrúalisti upphaf | titill = Kjörnir alþingismenn | sýna_röð = já | sýna_flokk = já }} {{fulltrúalisti | röð = 1 | nafn = [[Jóhann Páll Jóhannsson]] | flokkur = Samfylkingin | frá = upphafi | í_embætti = já }} {{fulltrúalisti | röð = 2 | nafn = [[Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir|Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsd.]] | flokkur = Viðreisn | frá = upphafi | í_embætti = já }} {{fulltrúalisti | röð = 3 | nafn = [[Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | frá = upphafi | til = 2026 }} {{fulltrúalisti | röð = 4 | nafn = [[Inga Sæland]] | flokkur = Flokkur fólksins | frá = upphafi | í_embætti = já }} {{fulltrúalisti | röð = 5 | nafn = [[Ragna Sigurðardóttir]] | flokkur = Samfylkingin | frá = upphafi | í_embætti = já }} {{fulltrúalisti | röð = 6 | nafn = [[Snorri Másson]] | flokkur = Miðflokkurinn | frá = upphafi | í_embætti = já }} {{fulltrúalisti | röð = 7 | nafn = [[Jón Gnarr]] | flokkur = Viðreisn | frá = upphafi | í_embætti = já }} {{fulltrúalisti | röð = 8 | nafn = [[Hildur Sverrisdóttir]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | frá = upphafi | í_embætti = já }} {{fulltrúalisti | röð = 9 | nafn = [[Kristján Þórður Snæbjarnarson]] | flokkur = Samfylkingin | frá = upphafi | í_embætti = já }} {{fulltrúalisti | röð = 10 {{abbr|(J4)|4. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir|Kolbrún Baldursdóttir]] | flokkur = Flokkur fólksins | frá = upphafi | í_embætti = já }} {{fulltrúalisti | röð = 11 {{abbr|(J5)|5. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Jón Pétur Zimsen]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | frá = upphafi | í_embætti = já }} {{fulltrúalisti | millifyrirsögn = Tók síðar sæti sem aðalmaður | röð = - | nafn = [[Sigurður Örn Hilmarsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | frá = 2026 | í_embætti = já }} {{Töfluendir}} </div></div> <br clear=all /> == Tengill == *[http://www.althingi.is/lagas/nuna/2000024.html Lög um kosningar til Alþingis] {{lög2|2000|24|16. maí}} {{hnit|64|07|22|N|21|52|36|W|display=title|type:city_region:IS}} {{Kjördæmi Íslands}} {{Núverandi alþingismenn}} [[Flokkur:Kjördæmi Íslands]] sm5de8qlbpseqzils2f0lv3eisfvtxc 0 23867 1982925 1929463 2026-10-16T19:08:25Z User.57298540 121672 1982925 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Althingi IMF protest.jpg|thumb|Eftir [[bankahrunið á Íslandi|bankahrunið]] haustið 2008 hefur mikið gengið á í íslenskum stjórnmálum.|alt=Innsláttarvilla]] '''Íslensk stjórnmál''' lúta að almennri opinberri stjórnun Lýðveldisins [[Ísland]]s, í heild sinni eða í einstökum [[sveitarfélag|sveitarfélögum]]. Á Íslandi ríkir [[fulltrúalýðræði]] þar sem [[ríkisstjórn Íslands|ríkisstjórnin]] lýtur forstöðu [[forsætisráðherra Íslands|forsætisráðherra]] sem yfirleitt er leiðtogi eins þeirra [[Íslenskir stjórnmálaflokkar|stjórnmálaflokka]] sem tekst að mynda [[þingmeirihluti|meirihluta]] á [[Alþingi]], sem er [[löggjafi|löggjafarsamkunda]] Íslands. Á Íslandi sitja [[ráðherra]]r yfirleitt jafnframt á Alþingi. [[Íslensk stjórnsýsla]] er rekin á tveimur stigum, [[ríkisvald]]s og [[sveitarstjórn]]a og er kosið til beggja á minnst fjögurra ára fresti. Allir einstaklingar sem náð hafa átján ára aldri hafa [[kosningaréttur|kosningarétt]]. Hefð er fyrir [[listakosning]]u bæði til sveitarstjórna og í þingkosningum og um áratuga skeið hafa fjórir til sex stjórnmálaflokkar boðið fram lista til Alþingis og í mörgum stærstu sveitarfélögunum. Hins vegar hafa fjórir flokkar iðulega náð á bilinu 90-100% atkvæða (með einstökum undantekningum) og hefur því íslenskt flokkakerfi verið nefnt [[fjórflokkakerfið]]. == Forsetinn == {{aðalgrein|Forseti Íslands}} Forseti Íslands er þjóðhöfðingi landsins og staðfestir lög með undirskrift sinni. Hann er kjörinn í [[þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslu]] en hefur þó ekki bein völd líkt og á mörgum stöðum þar sem er [[forsetaræði]]. Samkvæmt stjórnarskránni hefur forsetinn talsverð völd, til þess að rjúfa þing og fleira en í stjórnarskránni kemur einnig fram að ráðherra framkvæmir vald forsetans og því er sagt að völd forsetans séu að mestu formleg.<ref>{{vísindavefurinn|51227|Getur forsetinn rofið þing eða þarf forsætisráðherrann að gera það?}}</ref> Vald forsetans felst hins vegar í því að staðfesti hann ekki lög frá Alþingi með undirskrift sinni þá fer fram [[þjóðaratkvæðagreiðsla]] um lögin sem staðfesta eða fella þau. == Þrískipt ríkisvald == [[Mynd:Thriskipt ríkisvald isl.png|thumb|650px|right|Skýringarmynd sem sýnir stjórnskipan Íslands.]] {{aðalgrein|Þrískipting ríkisvaldsins}} Samkvæmt vestrænni hefð sem á rætur sínar að rekja til [[franska byltingin|frönsku byltingarinnar]] er ríkisvaldinu skipt í þrennt. Þetta er gert til þess að tryggja það að enginn einn aðili fari með of mikil völd. === Löggjafarvaldið === {{aðalgrein|Alþingi}} [[Alþingi]] er löggjafarsamkunda Íslands og þar sitja nú 63 þingmenn í einni deild undir forsæti [[forseti Alþingis|þingforseta]]. Kosið er til Alþingis á fjögurra ára fresti, ef ekki kemur til [[þingrof]]s áður en fjögurra ára [[kjörtímabil]]inu lýkur. Kosið er samkvæmt [[hlutfallskosning]]u í sex [[kjördæmi Íslands|kjördæmum]] en notaðir eru uppbótarþingmenn til þess að jafna út mun á atkvæðavægi eftir búsetu. === Framkvæmdavaldið === Þar sem það gerist svo til aldrei að einn flokkur nái meirihluta í Alþingiskosningum er löng hefð fyrir myndum [[samsteypustjórn]]a á Íslandi. Yfirleitt fer það þannig fram að sá stjórnmálaflokkur sem telst sigurvegari kosninganna tekur við [[stjórnarmyndun]]arumboði úr hendi forseta lýðveldisins eftir að sá hefur ráðfært sig við leiðtoga allra flokka. Síðan hefjast stjórnarmyndunarviðræður milli flokkanna þar sem samið er um sameiginlega [[málefnaskrá]]. Þetta er ólíkt því sem gerist í ýmsum öðrum löndum þar sem slíkar viðræður fara fram ''fyrir'' kosningar og kjósendur velja á milli [[kosningabandalag]]a fremur en einstakra flokka. Líkt og segir í stjórnarskrá Íslands framkvæma ráðherrar vald forsetans. Þeir skipa sér í ráðuneyti eftir þeirri verkskiptingu sem þykir henta hverju sinni. Breytingar á ráðuneytum eru sjaldan miklar milli kjörtímabila en koma gjarnan á umbrotatímum eins og eftir [[bankahrunið á Íslandi]]. === Dómsvaldið === Á Íslandi eru tvö dómstig [[héraðsdómur]] og [[hæstiréttur]]. Hæstaréttardómarar eru skipaðir til lífstíðar af forseta Íslands eftir tillögu [[dómsmálaráðherra]] sem áður hefur farið yfir hæfnismat hæstaréttar sjálfs um umsækjendur. Framkvæmdavald eða löggjafarvald mega engin afskipti hafa af störfum dómsvaldsins, en oft hafa risið deilur einmitt út af þeim hætti sem hafður er við skipun hæstaréttardómara. == Stjórnmálaflokkar == {{aðalgrein|Íslenskir stjórnmálaflokkar}} === Flokkar á Alþingi === * [[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]] * [[Samfylkingin|Samfylking]] * [[Sjálfstæðisflokkurinn]] * [[Viðreisn]] * [[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokkurinn]] *[[Flokkur fólksins]] == Tengt efni == * [[Alþingiskosningar]] * [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi]] * [[Kommúnismi á Íslandi]] * [[Nasismi á Íslandi]] * [[Jafnaðarstefna á Íslandi]] * [[Stjórnmálahneyksli á Íslandi]] == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{commonscat|Politics of Iceland|Íslenskum stjórnmálum}} * [http://fel.hi.is/islenska_kosningarannsoknin Íslenska Kosningarannsóknin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140113191714/http://fel.hi.is/islenska_kosningarannsoknin |date=2014-01-13 }}, af vef Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands * [http://www.datamarket.com/is/data/set/yf5/fylgi-stjornmalaflokka-samkvaemt-thjodarpulsi-capacent#display=charts&ds=yf5|6yi=c.d.b.m.e.q.a.o.9.l&axis2= Fylgi stjórnmálaflokka samkvæmt Þjóðarpúlsi Capacent 1994-2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100815211525/http://datamarket.com/is/data/set/yf5/fylgi-stjornmalaflokka-samkvaemt-thjodarpulsi-capacent#display=charts&ds=yf5{{!}}6yi=c.d.b.m.e.q.a.o.9.l&axis2= |date=2010-08-15 }}, á vef Datamarket ===Stjórnmálaflokkar=== * [http://www.bjortframtid.is/forsida/ Vefur Bjartrar framtíðar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150415082423/http://www.bjortframtid.is/forsida/ |date=2015-04-15 }} * [http://www.framsokn.is Vefur Framsóknar] * [http://www.piratar.is Vefur Pírata] * [http://www.samfylkingin.is Vefur Samfylkingarinnar] * [http://www.xs.is Vefur Sjálfstæðisflokksins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210720112535/https://xs.is/ |date=2021-07-20 }} * [http://www.vg.is Vefur Vinstri grænna] {{Íslensk stjórnmál}} [[Flokkur:Íslensk stjórnmál| ]] 3jdhe4pgpb3hb3b090zz817a2g4jhqg 0 27622 1982955 1905450 2026-10-16T20:38:19Z Berserkur 10188 1982955 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1377]]|[[1378]]|[[1379]]|[[1380]]|[[1381]]|[[1382]]|[[1383]]| [[1361–1370]]|[[1371–1380]]|[[1381–1390]]| [[13. öldin]]|[[14. öldin]]|[[15. öldin]]| }} [[Mynd:Kulikovo05.jpg|thumb|right|[[Orrustan við Kulikovo]].]] Árið '''1380''' ('''MCCCLXXX''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Atburðir == * [[Þorsteinn Eyjólfsson]] lét af embætti lögmanns norðan og vestan. * Haust - [[Ísland]] komst undir Danakonunga við lát [[Hákon 6. Magnússon|Hákonar 6.]] Noregskonungs. ===Fædd=== ===Dáin=== == Erlendis == * [[12. febrúar]] - [[Mingveldið]] hóf hreinsanir á tugþúsundum pólítískum andstæðingum. * [[24. júní]] - Sjóorrustan við Chioggia: [[Lýðveldið Feneyjar]] varðist árásum [[Lýðveldið Genúa|Lýðveldisins Genúa]] sem hindraði höfn þess og hafði sigur af hólmi. * [[27. júlí]] - Henry Bolingbroke, síðar [[Hinrik 4. Englandskonungur|Hinrik 4.]] Englandskonungur, gekk að eiga [[Mary de Bohun]]. * [[29. júlí]] - [[Ólafur 4. Hákonarson|Ólafur Hákonarson]], konungur [[Danmörk|Danmerkur]], varð konungur [[Noregur|Noregs]] og þar með hófst ríkjasamband sem stóð til [[1814]]. * [[8. september]] - [[Stórfurstinn af Moskvu]] vann sigur á her Tatara í [[Orrustan við Kulikovo|orrustunni við Kulikovo]]. * [[16. september]] - [[Karl 6. Frakkakonungur]] (f. [[1368]]) tók við ríki eftir lát föður síns, Karls 5. * [[7. nóvember]] - Sheikh Karimul Makhdum, sýrlenskur múslimi var sá fyrsti til að breiða út [[íslam]] á Filippseyjum og stofnaði hann mosku. * Síðustu eyjar [[Pólýnesía|Pólýnesíu]] voru uppgötvaðar. ===Fædd=== * [[27. nóvember]] - [[Ferdínand 1. Aragóníukonungur|Ferdínand 1.]], konungur [[Konungsríkið Aragónía|Aragóníu]] (d. [[1416]]). ===Dáin=== * [[29. apríl]] - [[Heilög Katrín frá Siena]] (f. [[1347]]). * [[13. júlí]] - [[Bertrand du Guesclin]], franskur herforingi (f. um [[1320]]). * [[11. september]]? - [[Hákon 6. Magnússon]] Noregskonungur (f. [[1340]]). * [[16. september]] - [[Karl 5. Frakkakonungur]] (f. [[1338]]). * [[29. desember]] - [[Elísabet af Póllandi, Ungverjalandsdrottning|Elísabet af Póllandi]], drottning [[Ungverjaland]]s, kona [[Karl 1. Ungverjalandskonungur|Karls 1.]] (f. [[1305]]). [[Flokkur:1380]] [[Flokkur:1371-1380]] 7578gn5t4ujftk392za5wz4i4mpdp15 0 28140 1982970 1929527 2026-10-17T02:34:52Z ~2026-49642-00 121413 1982970 wikitext text/x-wiki '''Norður-Íshaf''' er nyrst og minnst af fimm úthöfum jarðar. Það umlykur [[Norðurpóllinn|Norðurpólinn]] og liggur að norðurströndum [[Evrasía|Evrasíu]] og [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] auk [[Grænland]]s. Flatarmál þess er oft talið um 14 milljónir ferkílómetra, en tölur eru mismunandi eftir því hvar mörk hafsins og aðliggjandi jaðarhafa eru dregin. Bandaríska haf- og loftslagsstofnunin [[NOAA]] miðar til dæmis við um 15,6 milljónir ferkílómetra. Meðaldýpi hafsins er um 1.200 metrar og mesti mældi dýptarpunktur þess er í Molloy-djúpinu í [[Framsund]]i, um 5.550 metrum undir sjávarmáli.<ref name="NOAA">[https://oceanservice.noaa.gov/facts/smallestocean.html NOAA: „What is the world's smallest ocean?“] Sótt 17. október 2026.</ref><ref name="Molloy">Cassandra Bongiovanni, Heather A. Stewart og Alan J. Jamieson (2022). [https://doi.org/10.1002/gdj3.122 „High-resolution multibeam sonar bathymetry of the deepest place in each ocean“]. ''Geoscience Data Journal''.</ref> [[Mynd:IBCAO betamap.jpg|thumb|Hafsbotnskort af Norður-Íshafi. Djúp hafsvæði liggja beggja vegna neðansjávarhryggja sem skipta hafsbotninum í nokkur stór ker.]] Stór hluti Norður-Íshafs er þakinn [[hafís]] allan eða hluta ársins. Hafísinn nær yfir stærst svæði síðla vetrar en minnst undir lok sumars. Útbreiðsla hans hefur dregist verulega saman frá því reglulegar gervihnattamælingar hófust árið 1979. Hafið hefur því mikla þýðingu fyrir loftslagsrannsóknir, lífríki norðurslóða, fiskveiðar og siglingar.<ref name="NSIDC2026">[https://nsidc.org/news-analyses/news-stories/arctic-sea-ice-has-reached-minimum-extent-2026-antarctic-sea-ice-maximum-most-likely-reached-well National Snow and Ice Data Center: „Arctic sea ice has reached minimum extent for 2026“], 23. september 2026.</ref> == Landafræði og mörk == Norður-Íshaf er að mestu umlukið landi. Það tengist [[Kyrrahaf]]i um hið grunna [[Beringssund]] milli [[Alaska]] og [[Síbería|Síberíu]]. Tengslin við [[Atlantshaf]] eru mun víðáttumeiri og liggja meðal annars um Framsund milli Grænlands og [[Svalbarði|Svalbarða]] og hafsvæðin milli Grænlands, Íslands, [[Færeyjar|Færeyja]] og Noregs. Landgrunn teygir sig langt út frá ströndum á mörgum svæðum, einkum við norðurströnd Rússlands og í grennd við Norður-Ameríku. [[Alþjóðasjómælingastofnunin]] (IHO) hefur gefið út viðmiðanir um mörk úthafa og innhafa. Mörk Norður-Íshafs við Atlantshaf hafa þó verið skilgreind á fleiri en einn hátt. Þetta á sérstaklega við um [[Grænlandshaf]], [[Noregshaf]], [[Íslandshaf]] og önnur hafsvæði á norðanverðu Atlantshafi. Í útgáfu IHO frá 1953 var Íslandshaf ekki afmarkað sem sjálfstætt hafsvæði með sama hætti og í seinni drögum. Drög að fjórðu útgáfu frá 2002 gerðu meðal annars ráð fyrir sérstakri afmörkun Íslandshafs, en þau voru ekki samþykkt sem endanleg útgáfa. Því verður að greina á milli formlegrar nafngiftar einstakra hafsvæða og víðari haffræðilegrar flokkunar þeirra.<ref name="IHO1953">International Hydrographic Organization (1953). [https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf ''Limits of Oceans and Seas'', 3. útgáfa], S-23.</ref><ref name="IHODraft">International Hydrographic Organization (2001–2002). [https://legacy.iho.int/mtg_docs/circular_letters/english/2001/Cl55e.pdf Gögn um endurskoðun ritsins ''Limits of Oceans and Seas''], kafli 9 um Norður-Íshaf. Tillögur að fjórðu útgáfu voru ekki staðfestar.</ref> === Jaðarhöf og sund === Helstu jaðarhöf sem jafnan eru talin til Norður-Íshafs eru: * [[Barentshaf]] norðan Noregs og norðvesturhluta Rússlands. * [[Karahaf]] austan [[Nóva Semlja|Nóvu Semlju]]. * [[Laptevhaf]] norðan miðhluta Síberíu. * [[Austur-Síberíuhaf]] milli Nýju-Síberíueyja og [[Wrangel-eyja|Wrangel-eyju]]. * [[Tjúktsahaf]] norðan Beringssunds. * [[Beaufort-haf]] norðan Alaska og norðvesturhluta Kanada. * [[Lincolnhaf]] norðan Grænlands og kanadíska heimskautaeyjaklasans. [[Grænlandshaf]], [[Íslandshaf]], [[Noregshaf]], [[Baffinsflói]] og [[Hudsonflói]] eru einnig talin með í sumum víðari skilgreiningum Norður-Íshafs, en önnur flokkun tengir hluta þeirra frekar við Atlantshaf. Af þeim sökum eru flatarmálstölur og talningar á jaðarhöfum ekki alltaf samanburðarhæfar.<ref name="IHO1953"/> === Eyjar === Meðal stærstu og þekktustu eyja og eyjaklasa við hafið eru Grænland, [[Svalbarði]], [[Frans Jósefsland]], [[Nóva Semlja]], [[Norður-Land]], [[Nýju-Síberíueyjar]], Wrangel-eyja og [[kanadíski heimskautaeyjaklasinn]], þar á meðal [[Ellesmere-eyja]] og [[Baffinsland]]. Flestar þessara eyja eru strjálbýlar og á sumum eru engar fastar byggðir. == Norður-Íshaf og Ísland == [[Ísland]] liggur á mótum hlýrri sjávar úr Atlantshafi og kaldari sjávar úr norðri. Hafsvæðið norður af landinu er nefnt '''Íslandshaf''' í íslenskum hafrannsóknum. Þar mætast meðal annars hlýjar og saltar sjógerðir af atlantshafsuppruna og kaldari, seltuminni sjór úr norðri. Þessi víxlverkun hefur áhrif á hitastig og seltu sjávar, framleiðni svifs og útbreiðslu fiskistofna. Hafrannsóknastofnunin hefur meðal annars rannsakað tengsl breytinga á hafstraumum við lífshætti og göngur [[loðna|loðnu]].<ref name="Hafr2012">Hafrannsóknastofnunin (2012). [https://www.hafogvatn.is/static/research/files/fjolrit-164.pdf ''Vistkerfi Íslandshafs: The Iceland Sea Ecosystem Project'']. ''Hafrannsóknir'' nr. 164, einkum kaflarnir „Ástand sjávar og straumar í Íslandshafi“ og „Lífshættir loðnu í Íslandshafi“.</ref> [[Mynd:Arctic Ocean Water Layers.jpg|thumb|Sjógerðir í austanverðu Norður-Íshafi. Seltuminni yfirborðssjór liggur víða ofan á saltari sjó úr Atlantshafi.]] Vestan og norðan Íslands gætir áhrifa [[Austur-Grænlandsstraumur|Austur-Grænlandsstraumsins]], sem ber kaldan sjó og hafís suður með Austur-Grænlandi. Grein hans, [[Austur-Íslandsstraumur]], flytur kaldari sjó í átt að norðausturmiðum Íslands. Á móti berast hlýrri sjógerðir úr Atlantshafi með straumum sunnan og austan landsins. Hvar þessar sjógerðir mætast er breytilegt eftir árstíðum og milli ára.<ref name="Hafr2012"/> === Liggur Akureyri við Norður-Íshaf? === [[Akureyri]] stendur við botn [[Eyjafjörður|Eyjafjarðar]], sem opnast til norðurs út í hafið norðan Íslands. Hvort Akureyri telst hafnarborg við Norður-Íshaf eða Atlantshaf fer eftir þeirri skilgreiningu sem notuð er á mörkum úthafanna. Í flokkun sem telur Íslandshaf eða suðurhluta Grænlandshafs til Norður-Íshafs má telja Eyjafjörð og þar með Akureyri til þess hafsvæðis. Ef hafsvæðin norður af Íslandi eru hins vegar flokkuð með norðanverðu Atlantshafi verður niðurstaðan önnur. Þetta er því fyrst og fremst spurning um landfræðilega flokkun, ekki skýr mörk í sjónum sjálfum.<ref name="IHO1953"/><ref name="IHODraft"/><ref name="Hafr2012"/> [[Grímsey]] er nálægt [[heimskautsbaugur|heimskautsbaug]], en mörk Norður-Íshafs fylgja ekki einfaldlega heimskautsbaugnum. Ísland er eitt átta ríkja [[Norðurskautsráðið|Norðurskautsráðsins]], þótt flestir Íslendingar búi sunnan hans.<ref name="ArcticCouncilIceland">[https://www.admin.arctic-council.org/about/states/iceland/ Norðurskautsráðið: „Iceland“].</ref> == Hafsbotn og jarðfræði == Norður-Íshaf er óvenjulega grunnt miðað við önnur úthöf vegna víðáttumikils landgrunns. Djúphafssvæðin liggja einkum í tveimur stórum kerfum sem eru oft kölluð Evrasíukerið og Amerasíukerið. Milli þeirra liggur [[Lomonosovhryggur]], neðansjávarhryggur sem teygir sig frá grennd við Grænland yfir miðhluta hafsins í átt að Síberíu. Í Evrasíukerinu liggur [[Gakkelhryggur]], rekbelti þar sem jarðskorpuflekar gliðna. Hryggurinn skiptir kerinu í Nansen- og Amundsen-djúpkerin. Hafsbotninn geymir sögu þess hvernig Norður-Íshaf myndaðist þegar meginlandsflekar færðust í sundur á löngum tíma. Þróun þess tengist opnun norðanverðs Atlantshafs, en einstakir hlutar hafsbotnsins eiga sér ólíka jarðsögu. Þykkt setlaga, staðsetning neðansjávarhryggja og aldur hafsbotnsins skipta máli við rannsóknir á jarðsögu og mati á mögulegum auðlindum á landgrunni. Nákvæm kortlagning hefur lengi verið erfið vegna hafíss og takmarkaðs aðgengis, en alþjóðlegt verkefni um dýptarkort Norður-Íshafs, ''International Bathymetric Chart of the Arctic Ocean'' (IBCAO), hefur bætt þekkingu á botninum verulega.<ref name="IBCAO">Martin Jakobsson o.fl. (2020). [https://doi.org/10.1038/s41597-020-0520-9 „The International Bathymetric Chart of the Arctic Ocean Version 4.0“]. ''Scientific Data'' 7, 176.</ref> Dýpsti þekkti punkturinn er í Molloy-djúpinu í Framsundi. Nákvæm hljóðmæling á botninum gaf dýpið 5.551 ± 14 metra. Eldri tölur um mesta dýpi Norður-Íshafs eru ekki allar sambærilegar við nútímamælingar.<ref name="Molloy"/> == Sjór, straumar og selta == Einkenni Norður-Íshafs ráðast meðal annars af takmörkuðum tengingum við önnur úthöf, miklu innstreymi ferskvatns frá stórfljótum og árstíðabundinni myndun og bráðnun hafíss. Meðal fljóta sem renna til hafsins eru [[Ob]], [[Jenisej]], [[Lena]] og [[Mackenzie]]. Þar sem ferskara vatn er eðlisléttara en saltara vatn myndast víða lagskipting: tiltölulega ferskt yfirborðslag ofan á saltari og oft hlýrri sjó. Slík lagskipting takmarkar varmaskipti milli dýpri sjávar og yfirborðs. Mikið magn tiltölulega hlýs og salts [[Atlantssjór|Atlantssjávar]] streymir norður um hafsvæðin milli Grænlands, Íslands og Noregs og áfram inn í Norður-Íshaf. Minna en mikilvægt innstreymi kemur frá Kyrrahafi um Beringssund. Á móti flytjast kaldari sjór, ferskvatn og hafís út úr Norður-Íshafi, meðal annars um Framsund. Þessi vatnsskipti tengja hafið við stórfellda hringrás heimshafanna.<ref name="Circulation">Mary-Louise Timmermans og John Marshall (2020). [https://doi.org/10.1029/2018JC014378 „Understanding Arctic Ocean Circulation: A Review of Ocean Dynamics in a Changing Climate“]. ''Journal of Geophysical Research: Oceans'' 125.</ref> Tveir meginþættir yfirborðsstrauma eru '''þverpólarek''' (e. ''Transpolar Drift''), sem flytur sjó og ís frá Síberíusvæðinu yfir í átt að Framsundi, og '''Beaufort-hringstraumurinn''' (e. ''Beaufort Gyre''), stór hringrás í vestanverðu hafinu. Sá síðarnefndi safnar miklu ferskvatni í efri lög hafsins. Vindar, loftþrýstingur og breytilegt ísþekjusvæði geta breytt styrk og legu þessara straumkerfa.<ref name="Circulation"/><ref name="Beaufort">Peigen Lin o.fl. (2023). [https://doi.org/10.1038/s41561-023-01184-5 „Recent state transition of the Arctic Ocean’s Beaufort Gyre“]. ''Nature Geoscience'' 16.</ref> == Hafís og loftslag == Hafís er frosinn sjór sem flýtur á yfirborði hafsins. Hann er annars eðlis en [[borgarísjaki|ísjakar]], sem verða til þegar ís brotnar frá jöklum á landi. Þegar sjór frýs skilur hann eftir hluta saltsins í sjónum fyrir neðan. Við bráðnun bætist hins vegar ferskara vatn við yfirborðslagið. Þannig hefur árleg sveifla í ísmyndun áhrif á seltu, lagskiptingu og strauma. Hafísinn nær að jafnaði mestri útbreiðslu í mars en minnstri í september. Hann hverfur ekki allur að sumarlagi, en bæði útbreiðsla hans og hlutfall þykks, margra ára gamals íss hafa minnkað til langs tíma. Samkvæmt gervihnattamælingum var minnsta útbreiðsla ársins 2026 um 4,60 milljónir ferkílómetra hinn 12. september. Það var eitt af tíu lægstu árlegu lágmörkum frá upphafi samfelldra gervihnattamælinga. Þessi tala er mælikvarði á útbreiðslu hafíss á tilteknum degi, ekki flatarmál Norður-Íshafs sjálfs.<ref name="NSIDC2026"/> [[Mynd:Arctic Sea Ice Maximum 2026 (SVS5629).png|thumb|Útbreiðsla hafíss síðla vetrar 2026 samkvæmt myndrænni framsetningu NASA.]] Norðurslóðir hafa hlýnað hraðar en jörðin í heild síðustu áratugi. Rannsókn sem skoðaði tímabilið 1979–2021 sýndi að hlýnunin á norðurslóðum var að jafnaði nær fjórfalt hraðari en hnattræn hlýnun á sama tímabili. Einn skýringarþátturinn er að dökkur hafflötur tekur til sín meiri sólarorku en ljós ís. Þegar ísinn hörfar getur því meiri varmi safnast í sjónum, sem stuðlar að frekari hlýnun. Þetta er dæmi um jákvæða afturverkun í loftslagskerfinu.<ref name="Rantanen">Mika Rantanen o.fl. (2022). [https://doi.org/10.1038/s43247-022-00498-3 „The Arctic has warmed nearly four times faster than the globe since 1979“]. ''Communications Earth & Environment'' 3, 168.</ref> Breytingar á ísþekju eru misjafnar eftir svæðum og árum. Þær hafa áhrif á búsvæði ísháðra dýra, öldugang, strandrof og möguleika til siglinga. Ekki er þó hægt að álykta af einu hlýju sumri eða einu kaldara ári hver langtímaþróunin sé. Til þess þarf samfelldar mælingar yfir marga áratugi.<ref name="NOAAreport2025">[https://arctic.noaa.gov/report-card/report-card-2025/ NOAA: ''Arctic Report Card 2025'']. Yfirlit um loftslag og hafís á norðurslóðum.</ref> == Lífríki == Lífríki Norður-Íshafs er aðlagað miklum árstíðasveiflum í birtu og hita. Þegar sólarljós eykst að vori hefst gróðurvöxtur [[svifþörungar|svifþörunga]] í sjónum og þörunga sem lifa í eða undir hafís. Þörungarnir eru undirstaða fæðuvefja þar sem dýrasvif, meðal annars [[rauðáta]] og skyldar tegundir, nýtir framleiðsluna. Dýrasvifið verður síðan fæða fiska, sjófugla og sjávarspendýra. Meðal dýra sem finnast í Norður-Íshafi og jaðarhöfum þess eru [[hvítabjörn]], [[rostungur]], ýmsar tegundir [[selir|sela]] og [[hvalir|hvala]], til dæmis [[náhvalur]] og [[mjaldur]]. Útbreiðsla tegundanna er afar breytileg. Hvítabirnir treysta að verulegu leyti á hafís til veiða, en aðrir stofnar eru bundnari við opið haf, landgrunn eða tiltekin strandsvæði. Minni hafís, hlýrri sjór og breytingar á fæðuframboði geta því haft ólík áhrif eftir tegundum og svæðum.<ref name="NOAA"/><ref name="NOAAreport2025"/> Á jaðarsvæðum hafsins, þar sem kaldur og hlýr sjór mætast, geta verið mjög gjöful fiskimið. Í Barentshafi og á hafsvæðunum norðan Íslands skipta meðal annars [[þorskur]], [[loðna]] og aðrar uppsjávartegundir miklu máli. Rannsóknir á Íslandshafi hafa sýnt að breytileg staða hitaskila og sjávarstrauma getur haft áhrif á göngur og afkomu loðnu.<ref name="Hafr2012"/> == Mannvist og rannsóknir == Menn hafa um þúsundir ára nýtt strand- og ísasvæði norðurslóða til ferðalaga, veiða og búsetu. Samfélög frumbyggja í Alaska, norðanverðu Kanada, á Grænlandi og í norðurhluta Evrasíu hafa þróað víðtæka staðbundna þekkingu á hafís, veðri, dýralífi og siglingaleiðum. Saga Norður-Íshafs hefst því ekki með evrópskum landkönnunarferðum. Á síðari öldum leituðu evrópskir sjófarendur einkum siglingaleiða frá Atlantshafi til Kyrrahafs norðan við meginlöndin. [[Norðausturleiðin]] liggur með norðurströnd Evrasíu en [[Norðvesturleiðin]] um eyjaklasa norðan Kanada. Hafís og ófullkomin kort gerðu þessar ferðir hættulegar. Í lok 19. aldar fór vísindaleg þekking á hafinu að aukast hratt. Á árunum 1893–1896 lét [[Fridtjof Nansen]] skipið ''[[Fram]]'' frjósa fast í ís norður af Síberíu í þeirri von að hafísrek bæri það yfir norðurhluta hafsins. Leiðangurinn sýndi fram á mikilvægi þverpólareksins og skilaði viðamiklum vísindagögnum. Á árunum 1903–1906 sigldi [[Roald Amundsen]] fyrstur Norðvesturleiðina alla með skipinu ''Gjøa''. Árið 1958 fór bandaríski kjarnorkukafbáturinn ''[[USS Nautilus (SSN-571)|Nautilus]]'' undir ísinn yfir landfræðilega Norðurpólinn.<ref name="Fram">[https://frammuseum.no/en/polar-history/expeditions/the-first-fram-expedition-1893-1896/ Framsafnið í Ósló: „The First Fram Expedition, 1893–1896“].</ref><ref name="Amundsen">[https://www.rmg.co.uk/stories/maritime-history/roald-amundsen-north-west-passage-expedition-1903-06 Royal Museums Greenwich: „Roald Amundsen North-West Passage expedition 1903–06“].</ref><ref name="Nautilus">[https://www.history.navy.mil/research/histories/ship-histories/danfs/n/nautilus-ssn-571-iv.html Naval History and Heritage Command: „Nautilus IV (SSN-571)“].</ref> Nútímarannsóknir byggjast á rannsóknaskipum, ísbrjótum, mælibaujum, gervihnöttum og sjálfvirkum mælitækjum undir ísnum. Þær beinast meðal annars að hafstraumum, hita- og seltudreifingu, lífríki, jarðfræði og breytingum á hafís. Umfang rannsókna er þó ójafnt milli svæða og vetrarmánuðirnir erfiðir vegna myrkurs og íss. == Siglingar, nýting og alþjóðalög == Á Norður-Íshafi eru stundaðar fiskveiðar og flutningar á vörum og hráefnum. Stytting ísþekjutímans hefur aukið aðgengi að sumum siglingaleiðum, einkum yfir sumarið, en siglingar eru áfram háðar veðri, hafís, dýpi og aðstöðu til leitar og björgunar. Norðvesturleiðin og siglingaleiðir norðan Rússlands eru ekki jafngildar reglulegum, íslausum siglingaleiðum á suðlægari höfum. Samkvæmt gögnum vinnuhóps [[Norðurskautsráðið|Norðurskautsráðsins]] um verndun hafumhverfis norðurslóða, PAME, komu 1.812 aðgreind skip inn á það svæði sem fellur undir skilgreiningu alþjóðlegra reglna um skip í heimskautasiglingum árið 2025. Það var 40% aukning frá 2013. Þessar tölur eiga við tiltekið reglusvæði, sem er ekki nákvæmlega það sama og allt Norður-Íshaf samkvæmt landfræðilegri skilgreiningu.<ref name="PAME">[https://arctic-council.org/news/increase-in-arctic-shipping/ Norðurskautsráðið/PAME: „Arctic Shipping Update: 40% Increase in Ships in the Arctic“], 12. febrúar 2026.</ref> Alþjóðasiglingamálastofnunin ([[IMO]]) setti sérstakar reglur um skip sem sigla á heimskautasvæðum, ''Polar Code'', sem tóku gildi árið 2017. Þær fjalla meðal annars um öryggisbúnað, þjálfun áhafna og umhverfisvernd.<ref name="IMO">[https://www.imo.org/en/ourwork/safety/pages/polar-code.aspx Alþjóðasiglingamálastofnunin: „International Code for Ships Operating in Polar Waters (Polar Code)“].</ref> [[Hafréttarsamningur Sameinuðu þjóðanna]] leggur grunn að reglum um landhelgi, efnahagslögsögur og réttindi ríkja yfir landgrunni. Strandríki geta átt réttindi til rannsókna og vinnslu auðlinda á landgrunni án þess að þau réttindi feli í sér yfirráð yfir hafsvæðinu fyrir ofan. Kröfur um ytri mörk landgrunns hafa því verið mikilvægt viðfangsefni hjá ríkjum sem liggja að miðhluta Norður-Íshafs.<ref name="UNCLOS">[https://www.un.org/Depts/los/convention_agreements/texts/unclos/part6.htm Sameinuðu þjóðirnar: Hafréttarsamningur SÞ, VI. hluti, 76.–78. gr. um landgrunn].</ref> Árið 2021 tók gildi alþjóðasamningur sem á að koma í veg fyrir stjórnlausar fiskveiðar á úthafssvæðinu í miðju Norður-Íshafi á meðan þekking á fiskistofnum og vistkerfinu er efld. Samningurinn er dæmi um að ríki hafi kosið að setja varúðarreglur áður en umfangsmiklar atvinnuveiðar hefjast á nýjum hafsvæðum.<ref name="Fish">[https://mandates.un.org/mandate/A/RES/76/71 Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna: ályktun 76/71], 155. mgr. um gildistöku samningsins 25. júní 2021.</ref> == Umhverfisáhrif og framtíðarhorfur == Helstu umhverfisáskoranir Norður-Íshafs tengjast hlýnun sjávar og lofts, samdrætti hafíss, breytingum á vistkerfum og mengun sem getur borist langar leiðir með straumum og lofti. Aukin skipaumferð og vinnsla náttúruauðlinda getur einnig aukið hættu á slysum og mengun. Sérstakar aðstæður norðurslóða, svo sem hafís, kuldi, myrkur og miklar vegalengdir, geta torveldað viðbrögð við óhöppum.<ref name="NOAAreport2025"/><ref name="IMO"/> Ekki er fullvíst hvenær Norður-Íshaf verður í fyrsta sinn nánast laust við hafís í lok sumars samkvæmt viðteknum mælikvörðum, enda ráðast slíkar spár af losun gróðurhúsalofttegunda, náttúrulegum sveiflum og því hvernig hugtakið „íslaust“ er skilgreint. Langtímasamdráttur hafíss frá upphafi gervihnattamælinga er hins vegar skýr.<ref name="NSIDC2026"/><ref name="NOAAreport2025"/> == Sjá einnig == * [[Norðurslóðir]] * [[Heimskautsbaugur]] * [[Norðurpóllinn]] * [[Hafís]] * [[Íslandshaf]] * [[Grænlandshaf]] * [[Norðurskautsráðið]] == Heimildir == <references /> == Ytri tenglar == * [https://arctic.noaa.gov/ NOAA Arctic: skýrslur og gögn um norðurslóðir] * [https://nsidc.org/ National Snow and Ice Data Center: gervihnattagögn um hafís] * [https://www.hafogvatn.is/ Hafrannsóknastofnun] * [https://www.pame.is/ PAME: verndun hafumhverfis á norðurslóðum] * [https://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/arctic/ International Bathymetric Chart of the Arctic Ocean] [[Flokkur:Norður-Íshaf]] [[Flokkur:Úthöf]] [[Flokkur:Norðurslóðir]] 9e48jgnq41mblhpo93dpot5c5xfzgf1 0 29607 1982913 1953325 2026-10-16T15:53:27Z Berserkur 10188 1982913 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = pink | name = Skógarþröstur | image = Rødvingetrost (Turdus iliacus coburni).jpg | image_caption = Skógarþröstur á Íslandi.<br>{{audio|Turdus iliacus.ogg|Söngur}} | status = LC | regnum = [[Dýraríki]] (Animalia) | phylum = [[Seildýr]] (Chordata) | classis = [[Fuglar]] (Aves) | ordo = [[Spörfuglar]] (Passeriformes) | familia = [[Þrestir]] (Turdidae) | genus = ''[[Turdus]]'' | species = '''''T. iliacus''''' | binomial = ''Turdus iliacus'' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1766 }} '''Skógarþröstur''' ([[fræðiheiti]]: ''Turdus iliacus'') er [[spörfugl]] af ætt [[Þrestir|þrasta]] sem verpir í [[barrskógabeltið|barr-]] og [[birki]]skógum og á [[freðmýri|freðmýrarsvæðum]] í [[Norður-Evrópa|Norður-Evrópu]] og [[Asía|Asíu]]. Skógarþrösturinn lifir aðallega á [[skordýr]]um og [[ormur|ormum]] á varptímanum en á öðrum tímum árs lifir hann mikið á [[ber]]jum og [[fræ]]jum. [[Hreiður]] þrasta eru oftast í runnum eða á jörðu. Þeir safnast oft saman í stóra hópa að haust- og vetrarlagi. Skógarþrestir verpa sjaldan í [[Bretland]]i og á [[Írland]]i en algengt er að þeir hafi þar vetursetu. Hann er að mestu leyti [[farfugl]] en á [[Ísland]]i heldur stór hópur þeirra til allt árið. == Útlitseinkenni == Skógarþröstur er meðalstór spörfugl, móbrúnn að ofan á höfði, baki, vængjum og stéli en ljósgulur og hvítur að framan með dökkbrúnum rákum og blettum á bringu. Áberandi eru kremhvítu rákirnar ofan við augun og rauðbrúnu hliðarnar. Goggurinn er gulleitur með dökkum brodd. Fæturnir eru eru ljósbrúnir að lit. Kynin eru eins í útliti og óaðgreinanleg. Meðallengd skógarþrasta er um 20-24 cm og breidd vænghafs milli 33 og 35 cm. Þyngd er milli 50 og 75 g. Sú deilitegund skógarþrasta sem finna má á Íslandi er í stærri kantinum<ref name=":1" /><ref name=":0" />. == Útbreiðsla og kjörlendi == Skógarþröstur verpur í Evrópu og Asíu, langleiðina til Kyrrahafs. Varpsvæði skógaþrasta ná frá Íslandi og Skotlandi (vestustu mörk), og austur um Skandinavíu, Eystrasaltið og Rússland um það bil að 165°E. Undanfarin ár hafa útbreiðslumörk tegundarinnar stækkað aðeins, bæði í Austur Evrópu þar sem skógarþrösturinn verpur nú í norðurhluta Úkraínu, og einnig á suðurhluta Grænlands þar sem tegundin nam land árin 1990-1991<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=The Birds of the Western Palearctic Concise Edition|höfundur=Snow, D. W. & Perrins, C. M.|ár=1998|ISBN=ISBN 0-19-854099-X}}</ref><ref name=":1">{{Bókaheimild|titill=Handbook of the Birds of the World Vol. 10.|höfundur=del Hoyo, J.|ár=2005|ISBN=ISBN 84-87334-72-5|höfundur2=Elliott, A., & Christie, D., eds.}}</ref>. Skógarþröstur er algengur á Íslandi og er útbreiddur á láglendi um land allt<ref name=":2">{{Vefheimild|url=https://www.ni.is/biota/animalia/chordata/aves/passeriformes/skogarthrostur-turdus-iliacus|titill=Skógarþröstur (Turdus iliacus)|höfundur=Kristinn Haukur Skarphéðinsson|útgefandi=Náttúrufræðistofnun Íslands|mánuður=Október|ár=2018|mánuðurskoðað=Júní|árskoðað=2022|safnár=2017}}</ref>. Skógarþröstur er að mestu farfugl og fer til Vestur-Evrópu á haustin, mest til Bretlands, Írlands, Frakklands og Pýreneaskaga<ref>{{Vefheimild|url=https://fuglavefur.is/birdinfo.php?val=1&id=3|titill=Skógarþröstur|höfundur=Jóhann Óli Hilmarsson|útgefandi=Fuglavefur|mánuðurskoðað=Júní|árskoðað=2022}}</ref>. Veturseta fer þó vaxandi og sjást nú þúsundir fugla í árlegum vetrarfuglatalningum Náttúru­fræðistofnunar, einkum í þéttbýli suðvestanlands <ref name=":2" />. Skógarþröstur er láglendisfugl og verpur þéttast í skógvistum, 46,4 pör/km², lúpínu, 21 par/km², og ræktarlandi, 9,1 par/km² <ref>{{Bókaheimild|titill=Mikilvæg fuglasvæði á Íslandi. Fjölrit Náttúrufræðistofnunar Nr. 55. 295 s.|höfundur=Kristinn Haukur Skarphéðinsson o.fl.|ár=2016|url=https://utgafa.ni.is/fjolrit/Fjolrit_55.pdf}}</ref>. Mesti varpþéttleiki skógarþrasta sem mælst hefur á Íslandi er í birkiskógi á Héraði á Austurlandi (373 pör/km²) og í blönduðu gróðurlendi í Fossvogskirkjugarði (369 pör/km²)<ref>{{Bókaheimild|titill=Skógvist: Mófuglar og skógfuglar á Héraði 2002|höfundur=Nielsen, Ó. K.|ár=2003|útgefandi=Náttúrufræðistofnun Íslands}}</ref><ref>{{Bókaheimild|titill=Breeding biology of Icelandic thrushes|höfundur=Hulda Elísabet Harðardóttir|útgefandi=Háskólaprent|ár=2019}}</ref>. Þessar mælingar á varpþéttleika skógarþrasta á Íslandi eru jafnframt þær hæstu í heimi. == Söngur == Karlfuglinn syngur breytilegt lag. Skógarþrestir hafa mjög greinilegar svæðisbundnar mállýskur í söng, þ.e. stofnar á tilteknu svæði hafa áþekkan söng eða söngmynstur.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Song dialects in the Redwing Turdus iliacus|höfundur=Bjerke, T.K.,|höfundur2=Bjerke, T.H.,|útgefandi=Ornis Scandinavica|ár=1981}}</ref> Söngur skógarþrastar skiptist í tvo hluta. Fyrri hlutinn og samanstendur af nokkrum upphafsþáttum yfirleitt í hækkandi eða lækkandi tíðni. Þessir þættir geta ýmist verið skýrir tónar, eða flöktandi í tónhæð ("t''rill''"). Eftir upphafsþættina fylgir seinni hluti söngsins sem er mun hraðari og breytilegri í byggingu og mynstri (ýmist kallað ''muldur'' eða ''skvaldur)''. Svæðisbundnu mállýskuna er að finna í upphafsstefi söngsins. Þannig er upphafserindi söngsins eins hjá tilteknum fugl og innan hans mállýskusvæðis en ''muldrið'' er mjög breytilegt. Útbreiðslusvæði mállýsku er breytilegt í stærð en í skóglendi í Noregi er meðalstærð þessara mállýskuhverfa um 41.5 km²<ref name=":3" />.[[Mynd:Redwing nest.jpg|left|thumb|300px|Þrastarhreiður á [[Þingvellir|Þingvöllum]]. Skógarþrestir verpa oft á jörðu.]] [[Mynd:Skogarthrostur-song-bygging.png|thumb|Rófrit (e. spectrogram) sem sýnir dæmi um söngbyggingu skógarþrastar á Höfuðborgarsvæðinu. Hugtök eru merkt inn á mynd.]] == Flokkunarfræði == Tegundinni var fyrst lýst af Carl Linnaeus í 10.útgáfu af flokkunarriti hans Systema Naturae árið 1758 undir sama tegundanafni (''Turdus iliacus'')<ref>{{Bókaheimild|titill=Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I. Editio decima, reformata (in Latin). Holmiae. (Laurentii Salvii). p. 168.|höfundur=Linnaeus, Carl|ár=1758}}</ref> Meðal skógarþrasta finnast tvær undirtegundir:<ref name=":0" /><ref name=":1" /> * ''Turdusi liacus sp. iliacus'', sem lýst var af Carl Linnaeus og verpur á meginlandi Evrasíu. * ''Turdus iliacus sp. coburni'', sem verpur á Íslandi, Færeyjum og Grænlandi. Einstaklingar þessarar undirtegundar eru aðeins stærri og dekkri en aðrir skógarþrestir. == Heimild == {{reflist}} * {{wpheimild | tungumál = en | titill = Redwing | mánuðurskoðað = 30. júlí | árskoðað = 2006}} {{Wiktionary|skógarþröstur}} {{commonscat|Turdus iliacus|Skógarþresti}} {{Wikilífverur|Turdus iliacus|Skógarþresti}} {{Stubbur|fugl}} [[Flokkur:Eiginlegir þrestir]] [[Flokkur:Íslenskir fuglar]] [[Flokkur:Staðfuglar á Íslandi]] hkmfbe6wxcf4u12tpspwqnrubq297lw 14 34592 1982944 1569359 2026-10-16T20:08:16Z TKSnaevarr 53243 1982944 wikitext text/x-wiki {{skoða meira|Júgóslavía}} {{CommonsCat|Yugoslavia|Júgóslavíu}} [[Flokkur:Fyrrum Evrópuríki]] lrlq1v57acu94zpb95i5wh1ug1zr28d 0 34666 1982934 1977473 2026-10-16T19:52:18Z Comp.arch 32151 ú 1982934 wikitext text/x-wiki '''Skrælingja''' nefndu norrænir menn á [[Miðaldir|miðöldum]] þá þjóðflokka sem þeir hittu fyrir á þeim landsvæðum sem þeir nefndu [[Helluland]], [[Markland]] og [[Vínland]] og síðar meir einnig á [[Grænland]]i. Orðið skrælingi hefur öðlast sjálfstæðan sess í [[Íslenska|íslensku]] sem fúkyrði eða niðurlægandi hugtak. == Skrælingjar á Hellulandi, Marklandi og Vínlandi == [[Mynd:Arctic_cultures_900-1500.png|right|thumb|250px|Fólksfluttningar á árunum 900 til 1500. Græni liturinn sýnir Dorset-fólk, blái Thule-inúíta, rauði norræna menn, guli Innu-indjána og appelsínugule Beothuk-indjána]] Elstu ummæli um skrælingja eru úr [[Íslendingabók Ara fróða]]. Þar segir eftir að lýst hefur verið landnámi [[Eiríkur rauði|Eiríks rauða]] (orðrétt eftir elsta varðveitta handriti ''Íslendingabókar - AM 113 a fol.'' samkvæmt útgáfu Finns Jónssonar 1930): „Þeir fundo þar manna vister bæþi austr oc vestr á landi. oc kæipla brot oc steinsmiþi þat es af þvi má scilia at þar hafþi þess conar þióþ farit es Vinland hefir bygt oc Grœnlenndingar calla Scræliŋa. [http://www.heimskringla.no/dansk/finnurjonsson/islendingabok/tekstmedkom.php]“ (Sjá einnig [http://www.heimskringla.no/original/islendingesagaene/islendingabok.php]) Af þessu má skilja að Ari hefur gert ráð fyrir að lesendur hafi heyrt talað um skrælingja svo óþarfi sé að lýsa þeim nánar og einnig að norrænir menn hafi ekki fyrirhitt þá á Grænlandi. Fer það heim og saman við fundi fornleifafræðinga. Í Íslendingasögum koma þessir skrælingjar nokkrum sinnum við sögu. Meðal annars í [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]] þar sem þeim er svo lýst: „Þeir váru svartir menn ok illiligir ok höfðu illt hár á höfði. Þeir váru mjök eygðir ok breiðir í kinnum. [http://www.heimskringla.no/original/islendingesagaene/eirikssagarauda.php]“ Þeir koma einnig við sögu í [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] og [[Grænlendinga þáttur|Grænlendingaþætti]]. Í þessum sögum er sagt bæði frá verslunarviðskiptum og blóðugum skærum norrænna manna og skrælingja. Margir, bæði fræðimenn og leikmenn, hafa reynt að lesa úr lýsingum þessum hvaða þjóðflokka hafi hér verið um að ræða og sýnist þar sitt hverjum. Þrátt fyrir að fáar ritaðar heimildir séu til um samskipti yfir Davíðssund bendir fjöldi fornleifafunda til að þau hafi átt sér stað um langan tíma og kanski verið umfangsmikil. Við uppgröft á [[Bærinn undir sandinum|Bænum undir sandi]]<nowiki/>num hafa meðal annars fundist hár af [[Feldur|feldi]] [[Bjarndýr|brúnbjarnar]] (Ursus arctos) og [[Vísundi|vísunda]] (Bison bison) sem hafa sennilega borist þangað í verslunarviðskiptum við skrælingja. Á þeim öldum sem byggð norrænna manna stóð á Grænlandi urðu talsverð menningarleg umskipti og tilflutningur fólks á Hellulandi, Marklandi og Vínlandi fyrir utan sjálft Grænland. En þeir þjóðflokkar sem sennilegast hafa átt samskipti við norræna Grænlendinga eru: '''[[Dorset-menning]]'''. Dorset-fólk sem er forn heimskautamenning sem var forveri Thule-menningarinnar og nútíma Ínúíta. Dorset-fólk lifði á því svæði sem nú er austurhluti kanadíska heimskautasvæðisins og á Norður-Grænlandi á fyrstu öldum norræna landnámsins á Grænlandi, frá um það bil 1000 fram til 1200. Þetta fólk hafði ekki [[Hundur|hunda]] og þar af leiðandi ekki [[Hundasleði|hundasleða]], þeir notuðu heldur ekki [[Bogi (vopn)|boga]] og [[Ör|örvar]] og því ósennilegt að þeir hafi verið skæðir norrænum könnuðum og veiðimönnum. Þeir lifðu í fámennum fjölskylduhópum og veiddu [[Selir|seli]], [[Ísbjörn|ísbirni]] og [[Rostungur|rostunga]] (en ekki [[Hvalir|hvali]]) auk fisks, fugla, [[Hreindýr|hreindýra]] og [[sauðnaut]]a. Fundist hefur mikið af útskornum myndum af mönnum og dýrum frá þessu fólki. Ýmsir hlutir af norrænum uppruna, til dæmis trjábútar og járn af evrópskum uppruna og bútar af ofnu efni úr sauðarull, héra-, vísunda og geitarhári hafa fundist á bæjarstæðum Dorset-fólks við [[Hudson-flói|Hudson-flóa]], á [[Baffins-eyja|Baffins-eyju]] og á Norðvestur-Grænlandi. Að auki hafa fundist útskorin trélíkneski á [[Skrælingjaey]]ju sem hafa evrópskt andlitslag og klæðnað og eitt þeirra með krossmark framan á sér. '''[[Inúítar|Thule-menning]]'''. Upp úr aldamótunum 1200 fer ný menning inúíta sem kennd er við Thule að breiðast út vestan frá [[Alaska]] og leggur undir sig norðurhluta núverandi [[Kanada]] og Grænland á skömmum tíma. Thule-inúítar voru mun betur búnir til bæði veiða og ferðalaga en Dorset-fólkið hafði verið. Þeir veiddu stórhveli og rostunga og notuðu hunda og hundasleða og bjuggu þar að auki oft í stærri samfélögum. Bogar þeirra hafa eflaust verið hættulegir í skærum við norræna keppinauta. Mikið af hlutum af norrænum uppruna hafa fundist hér og þar um allan austurhluta kanadíska heimskautasvæðisins og á Norður-Grænlandi á búsetusvæðum Thule-inúíta. Mætti því álíta að það sýni að miklu meiri samskipti hafi verið milli norrænna manna og Thule-inúíta en við Dorset-fólk. En sagnfræðingum og fornleifafræðingum ber ekki saman um hvernig beri að túlka þessa fundi. Sumir halda því fram að þetta sýni óefað að mikil samskipti hafi átt sér stað en aðrir halda því fram að megnið af þessum hlutum gæti hafa komið frá einu eða fleiri skipum norrænna manna sem hafi brotnað í ís. '''[[Innu|Innu-indjánar]]'''. Ef Markland hefur verið það sem nú heitir [[Labrador]] hafa hinir norrænu Grænlendingar að öllum líkindum hitt fyrir Innu-indjána sem þar bjuggu. Engir hlutir af norrænum uppruna hafa fundist í fornum bústöðum þeirra. Hins vegar fannst örvaroddur úr steini við uppgröft á [[Sandnes í Vestribyggð|Sandnesi í Vestribyggð]] sem að öllum líkindum kom frá Labrador og var af þeirri gerð sem Innu-indjánar notuðu. Hvernig þessi örvaroddur barst til Grænlands er algjörlega óvíst. Innu-indjánar bjuggu í skinntjöldum og lifðu aðallega á því að veiða hreindýr og önur hjartardýr. '''[[Beothuk-indjánar]]'''. Þeir bjuggu í fámennum fjölskylduhópum á eyju þeirri sem nú heitir [[Nýfundnaland]]. Þeir lifðu aðallega á sel- og hreindýraveiðum. Beothuk-indjánar máluðu sig gjarnan með rauðum lit og er hugtakið rauðskinni dregið af því. '''[[Mikmak|Mikmaq-indjánar]]'''. Á þessum tima bjuggu þeir þar sem nú er [[Nova Scotia]] og [[New Brunswick]] í Kanada og í hluta af [[Quebec]], og einnig þar sem nú er [[Maine]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Þeir veiddu [[Elgir|elgi]], [[dádýr]], hreindýr og birni auk þess að vera miklir fiskimenn. Aðallega var það [[lax]], [[þorskur]] og [[skelfiskur]] sem þeir veiddu. Í fornum bústað Mikmaq-indjána í Penobscot Bay í Maine fannst silfurmynt slegin í [[Noregur|Noregi]] á valdatíma [[Ólafur kyrri|Ólafs kyrra]] á síðari hluta 11. aldar. Með öllu er óvíst hvernig þessi peningur hefur borist þangað en flestir fræðimenn hallast að því að hann hafi fengist í vöruskiptaverslun við Dorset-fólk. == Skrælingjar á Grænlandi == Eins og að ofan er nefnt var engin byggð á sunnanverðu Grænlandi þegar norrænir menn hófu landnám sitt þar. Það var einungis við [[Smith sund|Smith-sund]], nyrst á Grænlandi, sem Dorset-fólk hafði búsetu á þessum tíma. Það er með öllu óvíst hvenær norrænu Grænlendingarnir hittu fyrir aðra íbúa í landinu. Skælingjar á Grænlandi eru nefndir á ýmsum stöðum í bréfum og öðrum miðaldaheimildum. En enginn efi er á að samskipti voru mjög stopul fyrstu aldirnar. Í ritinu ''Historia Norvegiae'' sem sennilega var skráð í upphafi 12. aldar segir: „''Trans Viridenses ad aquilonem quidam homunciones á venatoribus reperiuntur, quos Scrælinga appellant''“, það er að segja „''Norðan við Grænlendingana hafa veiðimenn fundið nokkrar litlar mannverur, sem þeir kalla Skrælingja''". Að öllum líkindum hafa þetta verið Dorset-menn og sennilegast hefur fundum borið saman mjög norðanlega á vesturströndinni og þetta er elsta heimildin um samskipti norrænna manna og skrælingja á Grænlandi. Í [[Hauksbók]], sem skráð var í upphafi 14. aldar, er sagt frá því að sumarið [[1266]] hafi menn komið úr [[Norðurseta|Norðursetu]] sem hafi farið lengra norður en áður hafi verið farið en ekki fundið nein merki um skrælingja þar sem þeir hafi áður verið við Króksfjarðarheiði. Sendu þá prestar skip norður til að kanna það svæði sem lá norðan við hefðbundnar veiðislóðir í Norðursetu. Fundu leitarmenn spor eftir skrælingja en enga menn. Ber þessu vel saman við fornleifafundi sem sýna að á 13. öld hurfu Dorset-menn frá Grænlandi, fyrst frá [[Diskó-flói|Diskó-flóa]] og síðan frá svæðinu í kringum Smith-sund. Samkvæmt fundum námu Thule-inúítar land við Smith-sund á seinni hluta 13. aldar og fluttust á næstu öldum suður vesturströndina og einnig norðaustur yfir. Hafa þeir fljótlega farið að hitta á norræna menn í Norðursetu. Óvíst er hvers eðlis þau kynni voru, engar frásagnir eru um verslunarviðskipti þó svo að þau hafi getað átt sér stað en allnokkrar frásagnir um skærur. Samkvæmt frásögu [[Ívar Bárðarson|Ívars Bárðarsonar]] eru skrælingjar sestir að í [[Vestribyggð]] um miðja 14. öld. Þegar norrænir menn yfirgefa Grænland á seinnihluta 15. aldar búa skrælingjar meðfram allri strandlengjunni og eru einu íbúar landsins. == Skrælingjar í nútímaíslensku == Á nútímaíslensku hefur orðið skrælingi einungis niðurlægjandi merkingu sem samheiti við barbari, ósiðmenntaður maður eða villimaður. Sennilega hefur orðið fljótlega fengið merkinguna ''maður af ósiðmenntaðri þjóð eða þjóðflokki''. Eru til um það heimildir allt frá miðja 18. öld. == Orðsifjar == Orðið skrælingi er hvergi þekkt úr miðaldaritum nema í samband við Grænland og ferðir Grænlendinga hinna fornu. Því má áætla að þeir hafi skapað þetta orð og er það sennilega það eina sem hefur varðveist af þeirri grænlensku mállýsku eða máli sem þeir hljóta að hafa skapað á þeim nærri 500 árum sem þeir bjuggu í landinu (ritað í Íslendingabók á Íslandi, löngu fyrir lok búsetu á Grænlandi). Sennilegast á orðið uppruna í '''skrá''', sem í fornnorrænu (og íslensku) þýddi þurrt skorpið skinn og [[sögn]]in að ''skrá'' í merkingunni að rita er einnig tengd þessu orði. Orðið ''skræða'' sem haft er um um [[bók]] er skylt nafnorðinu ''skrá'' sem og hákarla''skrápur''. Grænlendingar hinir fornu gengu bæði í [[vaðmál]]sklæðum (samanber fatafundi á [[Herjólfsnes]]i) en sem hlífðarfatnað höfðu þeir skinnklæði, eins og skrælingjaþjóðir þær sem að ofan eru nefndar og Íslendingar til sjós. Tilgátur hafa verið um að orði skrælingi sé dregið af orðinu ''skral'' sem til er í [[Danska|dönsku]], [[Norska|norsku]] og [[Sænska|sænsku]] og þýðir aumingjalegur eða við slæma heilsu. Nútíma málvísindamenn hafa sýnt fram á að það getur ekki verið vegna þessa að það orð berst inn í dönsku (og þaðan í norsku) og sænsku á 17. öld úr [[Lágþýska|lágþýsku]] og virðist vera óþekkt í norrænu miðaldamáli. Bæta má við að grænlenska orðið ''Kalaalleq'', sem nútíma Grænlendingar kalla sjálfa sig á sínu máli, er sennilega dregið af orðinu skrælingi (eða klæði). Það er alla vega ekki af inúítauppruna og hefur enga þýðingu í sjálfu sér. == Heimildir == * ''Grønlands forhistorie'', red. Hans Christian Gulløv, Gyldendal 2005, ISBN 87-02-01724-5 == Ítarefni == * [http://www.mnh.si.edu/vikings/start.html Víkingar í vesturvegi frá Smithsonian Institution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120124085420/http://www.mnh.si.edu/vikings/start.html |date=2012-01-24 }} * [http://www.heritage.nf.ca/aboriginal/default.html Frumbyggjar Labrador og Nýfundnalands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070103083410/http://www.heritage.nf.ca/aboriginal/default.html |date=2007-01-03 }} [[Flokkur:Saga Grænlands]] [[Flokkur:Frumbyggjaþjóðir Norður-Ameríku]] 5l5r4mp2k124owuv42hwx10hshiwozx 1982960 1982934 2026-10-16T20:54:35Z Comp.arch 32151 1982960 wikitext text/x-wiki '''Skrælingja''' nefndu norrænir menn á [[Miðaldir|miðöldum]] þá þjóðflokka sem þeir hittu fyrir á þeim landsvæðum sem þeir nefndu [[Helluland]], [[Markland]] og [[Vínland]] og síðar meir einnig á [[Grænland]]i. Orðið skrælingi hefur öðlast sjálfstæðan sess í [[Íslenska|íslensku]] sem fúkyrði eða niðurlægandi hugtak. == Skrælingjar á Hellulandi, Marklandi og Vínlandi == [[Mynd:Arctic_cultures_900-1500.png|right|thumb|250px|Fólksfluttningar á árunum 900 til 1500. Græni liturinn sýnir Dorset-fólk, blái Thule-inúíta, rauði norræna menn, guli Innu-indjána og appelsínugule Beothuk-indjána]] Elstu ummæli um skrælingja eru úr [[Íslendingabók Ara fróða]]. Þar segir eftir að lýst hefur verið landnámi [[Eiríkur rauði|Eiríks rauða]] (orðrétt eftir elsta varðveitta handriti ''Íslendingabókar - AM 113 a fol.'' samkvæmt útgáfu Finns Jónssonar 1930): „Þeir fundo þar manna vister bæþi austr oc vestr á landi. oc kæipla brot oc steinsmiþi þat es af þvi má scilia at þar hafþi þess conar þióþ farit es Vinland hefir bygt oc Grœnlenndingar calla Scræliŋa. [http://www.heimskringla.no/dansk/finnurjonsson/islendingabok/tekstmedkom.php]“ (Sjá einnig [http://www.heimskringla.no/original/islendingesagaene/islendingabok.php]) Af þessu má skilja að Ari hefur gert ráð fyrir að lesendur hafi heyrt talað um skrælingja svo óþarfi sé að lýsa þeim nánar og einnig að norrænir menn hafi ekki fyrirhitt þá á Grænlandi. Fer það heim og saman við fundi fornleifafræðinga. Í Íslendingasögum koma þessir skrælingjar nokkrum sinnum við sögu. Meðal annars í [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]] þar sem þeim er svo lýst: „Þeir váru svartir menn ok illiligir ok höfðu illt hár á höfði. Þeir váru mjök eygðir ok breiðir í kinnum. [http://www.heimskringla.no/original/islendingesagaene/eirikssagarauda.php]“ Þeir koma einnig við sögu í [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] og [[Grænlendinga þáttur|Grænlendingaþætti]]. Í þessum sögum er sagt bæði frá verslunarviðskiptum og blóðugum skærum norrænna manna og skrælingja. Margir, bæði fræðimenn og leikmenn, hafa reynt að lesa úr lýsingum þessum hvaða þjóðflokka hafi hér verið um að ræða og sýnist þar sitt hverjum. Þrátt fyrir að fáar ritaðar heimildir séu til um samskipti yfir Davíðssund bendir fjöldi fornleifafunda til að þau hafi átt sér stað um langan tíma og kanski verið umfangsmikil. Við uppgröft á [[Bærinn undir sandinum|Bænum undir sandi]]<nowiki/>num hafa meðal annars fundist hár af [[Feldur|feldi]] [[Bjarndýr|brúnbjarnar]] (Ursus arctos) og [[Vísundi|vísunda]] (Bison bison) sem hafa sennilega borist þangað í verslunarviðskiptum við skrælingja. Á þeim öldum sem byggð norrænna manna stóð á Grænlandi urðu talsverð menningarleg umskipti og tilflutningur fólks á Hellulandi, Marklandi og Vínlandi fyrir utan sjálft Grænland. En þeir þjóðflokkar sem sennilegast hafa átt samskipti við norræna Grænlendinga eru: '''[[Dorset-menning]]'''. Dorset-fólk sem er forn heimskautamenning sem var forveri Thule-menningarinnar og nútíma Ínúíta. Dorset-fólk lifði á því svæði sem nú er austurhluti kanadíska heimskautasvæðisins og á Norður-Grænlandi á fyrstu öldum norræna landnámsins á Grænlandi, frá um það bil 1000 fram til 1200. Þetta fólk hafði ekki [[Hundur|hunda]] og þar af leiðandi ekki [[Hundasleði|hundasleða]], þeir notuðu heldur ekki [[Bogi (vopn)|boga]] og [[Ör|örvar]] og því ósennilegt að þeir hafi verið skæðir norrænum könnuðum og veiðimönnum. Þeir lifðu í fámennum fjölskylduhópum og veiddu [[Selir|seli]], [[Ísbjörn|ísbirni]] og [[Rostungur|rostunga]] (en ekki [[Hvalir|hvali]]) auk fisks, fugla, [[Hreindýr|hreindýra]] og [[sauðnaut]]a. Fundist hefur mikið af útskornum myndum af mönnum og dýrum frá þessu fólki. Ýmsir hlutir af norrænum uppruna, til dæmis trjábútar og járn af evrópskum uppruna og bútar af ofnu efni úr sauðarull, héra-, vísunda og geitarhári hafa fundist á bæjarstæðum Dorset-fólks við [[Hudson-flói|Hudson-flóa]], á [[Baffins-eyja|Baffins-eyju]] og á Norðvestur-Grænlandi. Að auki hafa fundist útskorin trélíkneski á [[Skrælingjaey]]ju sem hafa evrópskt andlitslag og klæðnað og eitt þeirra með krossmark framan á sér. '''[[Inúítar|Thule-menning]]'''. Upp úr aldamótunum 1200 fer ný menning Inúíta sem kennd er við Thule að breiðast út vestan frá [[Alaska]] og leggur undir sig norðurhluta núverandi [[Kanada]] og Grænland á skömmum tíma. Thule-inúítar voru mun betur búnir til bæði veiða og ferðalaga en Dorset-fólkið hafði verið. Þeir veiddu stórhveli og rostunga og notuðu hunda og hundasleða og bjuggu þar að auki oft í stærri samfélögum. Bogar þeirra hafa eflaust verið hættulegir í skærum við norræna keppinauta. Mikið af hlutum af norrænum uppruna hafa fundist hér og þar um allan austurhluta kanadíska heimskautasvæðisins og á Norður-Grænlandi á búsetusvæðum Thule-inúíta. Mætti því álíta að það sýni að miklu meiri samskipti hafi verið milli norrænna manna og Thule-inúíta en við Dorset-fólk. En sagnfræðingum og fornleifafræðingum ber ekki saman um hvernig beri að túlka þessa fundi. Sumir halda því fram að þetta sýni óefað að mikil samskipti hafi átt sér stað en aðrir halda því fram að megnið af þessum hlutum gæti hafa komið frá einu eða fleiri skipum norrænna manna sem hafi brotnað í ís. '''[[Innu|Innu-indjánar]]'''. Ef Markland hefur verið það sem nú heitir [[Labrador]] hafa hinir norrænu Grænlendingar að öllum líkindum hitt fyrir Innu-indjána sem þar bjuggu. Engir hlutir af norrænum uppruna hafa fundist í fornum bústöðum þeirra. Hins vegar fannst örvaroddur úr steini við uppgröft á [[Sandnes í Vestribyggð|Sandnesi í Vestribyggð]] sem að öllum líkindum kom frá Labrador og var af þeirri gerð sem Innu-indjánar notuðu. Hvernig þessi örvaroddur barst til Grænlands er algjörlega óvíst. Innu-indjánar bjuggu í skinntjöldum og lifðu aðallega á því að veiða hreindýr og önur hjartardýr. '''[[Beothuk-indjánar]]'''. Þeir bjuggu í fámennum fjölskylduhópum á eyju þeirri sem nú heitir [[Nýfundnaland]]. Þeir lifðu aðallega á sel- og hreindýraveiðum. Beothuk-indjánar máluðu sig gjarnan með rauðum lit og er hugtakið rauðskinni dregið af því. '''[[Mikmak|Mikmaq-indjánar]]'''. Á þessum tima bjuggu þeir þar sem nú er [[Nova Scotia]] og [[New Brunswick]] í Kanada og í hluta af [[Quebec]], og einnig þar sem nú er [[Maine]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Þeir veiddu [[Elgir|elgi]], [[dádýr]], hreindýr og birni auk þess að vera miklir fiskimenn. Aðallega var það [[lax]], [[þorskur]] og [[skelfiskur]] sem þeir veiddu. Í fornum bústað Mikmaq-indjána í Penobscot Bay í Maine fannst silfurmynt slegin í [[Noregur|Noregi]] á valdatíma [[Ólafur kyrri|Ólafs kyrra]] á síðari hluta 11. aldar. Með öllu er óvíst hvernig þessi peningur hefur borist þangað en flestir fræðimenn hallast að því að hann hafi fengist í vöruskiptaverslun við Dorset-fólk. == Skrælingjar á Grænlandi == Eins og að ofan er nefnt var engin byggð á sunnanverðu Grænlandi þegar norrænir menn hófu landnám sitt þar. Það var einungis við [[Smith sund|Smith-sund]], nyrst á Grænlandi, sem Dorset-fólk hafði búsetu á þessum tíma. Það er með öllu óvíst hvenær norrænu Grænlendingarnir hittu fyrir aðra íbúa í landinu. Skælingjar á Grænlandi eru nefndir á ýmsum stöðum í bréfum og öðrum miðaldaheimildum. En enginn efi er á að samskipti voru mjög stopul fyrstu aldirnar. Í ritinu ''Historia Norvegiae'' sem sennilega var skráð í upphafi 12. aldar segir: „''Trans Viridenses ad aquilonem quidam homunciones á venatoribus reperiuntur, quos Scrælinga appellant''“, það er að segja „''Norðan við Grænlendingana hafa veiðimenn fundið nokkrar litlar mannverur, sem þeir kalla Skrælingja''". Að öllum líkindum hafa þetta verið Dorset-menn og sennilegast hefur fundum borið saman mjög norðanlega á vesturströndinni og þetta er elsta heimildin um samskipti norrænna manna og skrælingja á Grænlandi. Í [[Hauksbók]], sem skráð var í upphafi 14. aldar, er sagt frá því að sumarið [[1266]] hafi menn komið úr [[Norðurseta|Norðursetu]] sem hafi farið lengra norður en áður hafi verið farið en ekki fundið nein merki um skrælingja þar sem þeir hafi áður verið við Króksfjarðarheiði. Sendu þá prestar skip norður til að kanna það svæði sem lá norðan við hefðbundnar veiðislóðir í Norðursetu. Fundu leitarmenn spor eftir skrælingja en enga menn. Ber þessu vel saman við fornleifafundi sem sýna að á 13. öld hurfu Dorset-menn frá Grænlandi, fyrst frá [[Diskó-flói|Diskó-flóa]] og síðan frá svæðinu í kringum Smith-sund. Samkvæmt fundum námu Thule-inúítar land við Smith-sund á seinni hluta 13. aldar og fluttust á næstu öldum suður vesturströndina og einnig norðaustur yfir. Hafa þeir fljótlega farið að hitta á norræna menn í Norðursetu. Óvíst er hvers eðlis þau kynni voru, engar frásagnir eru um verslunarviðskipti þó svo að þau hafi getað átt sér stað en allnokkrar frásagnir um skærur. Samkvæmt frásögu [[Ívar Bárðarson|Ívars Bárðarsonar]] eru skrælingjar sestir að í [[Vestribyggð]] um miðja 14. öld. Þegar norrænir menn yfirgefa Grænland á seinnihluta 15. aldar búa skrælingjar meðfram allri strandlengjunni og eru einu íbúar landsins. == Skrælingjar í nútímaíslensku == Á nútímaíslensku hefur orðið skrælingi einungis niðurlægjandi merkingu sem samheiti við barbari, ósiðmenntaður maður eða villimaður. Sennilega hefur orðið fljótlega fengið merkinguna ''maður af ósiðmenntaðri þjóð eða þjóðflokki''. Eru til um það heimildir allt frá miðja 18. öld. == Orðsifjar == Orðið skrælingi er hvergi þekkt úr miðaldaritum nema í samband við Grænland og ferðir Grænlendinga hinna fornu. Því má áætla að þeir hafi skapað þetta orð og er það sennilega það eina sem hefur varðveist af þeirri grænlensku mállýsku eða máli sem þeir hljóta að hafa skapað á þeim nærri 500 árum sem þeir bjuggu í landinu (ritað í Íslendingabók á Íslandi, löngu fyrir lok búsetu á Grænlandi). Sennilegast á orðið uppruna í '''skrá''', sem í fornnorrænu (og íslensku) þýddi þurrt skorpið skinn og [[sögn]]in að ''skrá'' í merkingunni að rita er einnig tengd þessu orði. Orðið ''skræða'' sem haft er um um [[bók]] er skylt nafnorðinu ''skrá'' sem og hákarla''skrápur''. Grænlendingar hinir fornu gengu bæði í [[vaðmál]]sklæðum (samanber fatafundi á [[Herjólfsnes]]i) en sem hlífðarfatnað höfðu þeir skinnklæði, eins og skrælingjaþjóðir þær sem að ofan eru nefndar og Íslendingar til sjós. Tilgátur hafa verið um að orði skrælingi sé dregið af orðinu ''skral'' sem til er í [[Danska|dönsku]], [[Norska|norsku]] og [[Sænska|sænsku]] og þýðir aumingjalegur eða við slæma heilsu. Nútíma málvísindamenn hafa sýnt fram á að það getur ekki verið vegna þessa að það orð berst inn í dönsku (og þaðan í norsku) og sænsku á 17. öld úr [[Lágþýska|lágþýsku]] og virðist vera óþekkt í norrænu miðaldamáli. Bæta má við að grænlenska orðið ''Kalaalleq'', sem nútíma Grænlendingar kalla sjálfa sig á sínu máli, er sennilega dregið af orðinu skrælingi (eða klæði). Það er alla vega ekki af inúítauppruna og hefur enga þýðingu í sjálfu sér. == Heimildir == * ''Grønlands forhistorie'', red. Hans Christian Gulløv, Gyldendal 2005, ISBN 87-02-01724-5 == Ítarefni == * [http://www.mnh.si.edu/vikings/start.html Víkingar í vesturvegi frá Smithsonian Institution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120124085420/http://www.mnh.si.edu/vikings/start.html |date=2012-01-24 }} * [https://www.heritage.nf.ca/aboriginal/default.html Frumbyggjar Labrador og Nýfundnalands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070103083410/http://www.heritage.nf.ca/aboriginal/default.html |date=2007-01-03 }} [[Flokkur:Saga Grænlands]] [[Flokkur:Frumbyggjaþjóðir Norður-Ameríku]] hlodbhcluc4cln5gs36g7czr0i2c4v1 0 36094 1982971 1753451 2026-10-17T02:52:13Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982971 wikitext text/x-wiki {{Hundategund |nafn=Þýskur fjárhundur |mynd=Wrocławski (owczarek niemiecki).jpg |myndatexti=Þýskur fjárhundur |nafn2=Séfer |tegund=[[Vinnuhundur]] |uppruni=[[Þýskaland]] |FCI=Hópur 1 |AKC=Herding |CKC=Hópur 7 (Herding Dogs) |KC=Pastoral |UKC=Herding Dogs |notkun=[[Fjárhundur]], [[varðhundur]], [[lögregluhundur]], [[leitarhundur]], [[blindrahundur]] |ár-ár=12-13 |stærð=Stór (55-65 cm) |kg-kg=22-40 |hentar=Reyndari eigendum }} '''Þýskur fjárhundur''' eða '''séfer''' (e. German Shepherd, Alsatian, þ. Schäferhund) er afbrigði af hundi og er upprunalega frá [[Þýskaland]]i eins og nafnið gefur til kynna. Þýskir fjárhundar eru greindir og fjölhæfir hundar og ákjósanlegir vinnuhundar. Þeir eru oft nýttir sem lögregluhundar, varðhundar, leitarhundar og blindrahundar. Þeir eru þekktir fyrir sterkan karakter og kostir þeirra eru tryggð, greind, hugrekki og góð aðlögunarhæfni að alls kyns aðstæðum. Þýskir fjárhundar eru einnig vinsæl gæludýr, félagar og geta verið afbrigðis barnavinir ef aðstæður eru réttar. == Stærð == Þýski fjárhundurinn er stór hundur. Rakkar verða venjulega um 60-65 cm á hæð á herðakamb en tíkur um 55-60 cm. Rakkarnir vega yfirleitt um 30-40 kg en tíkurnar um 22-35 kg. [[Mynd:German Shepherd Dog.jpg|thumbnail|left|Sjónvarpsstjarnan Rex]] == Saga == Talið er að kynið eigi uppruna sinn í æxlun mismunandi fjárhunda í Þýskalandi um nokkura alda skeið en aðrir telja að það hafi komið fram vegna pörunar þýskra fjárhunda af ákveðnu kyni, sem nú er útdautt, og úlfa, sem voru algengir í skóglendi Þýskalands fyrr á öldum. En allir eru sammála að Þjóðverjinn Max von Stephanitz hafi klárað að rækta þýska fjárhundinn eins og við þekkjum hann í dag með öllum eiginleikum hans en hann ræktaði þá með mikilli vinnu til fjárgæslu í lok 19. aldar. == Heilsa, umhirða og hreyfing == Séfer tegundin fer mikið úr hárum og gerir það öllum gott að kemba hundinn einu sinni á dag en talið er að þeir skipti um felld tvisvar á ári. Séfer er fyrst og fremst vinnuhundur og þarf mikla hreyfingu og líður best úti enda eru þeir notaðir í björgunarsveitum, hernaði og lögreglu. Helstu heilsuvandamál hundsins eru mjaðmalos og olnbogalos, alls kyns blóðsjúkdómar og ofnæmi. Á Íslandi er mjaðmalos algengasta heilbrigðisvandamálið með schaferhundinn. Þetta stafar af skyldleikaræktun. == Tenglar == * {{Vísindavefurinn|3381|Hvað getið þið sagt mér um persónuleika, uppeldi og meðgöngu þýskra fjárhunda?}} (Skoðað 22.5.2014). * [http://www.akc.org/breeds/german_shepherd_dog/index.cfm German Shepherd Dog] * [http://www.schafer.is/tegundin.html Schäfer , Þýskur Fjárhundur] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} [[Flokkur:Blindrahundar]] [[Flokkur:Fjárhundar]] [[Flokkur:Hundategundir]] [[Flokkur:Lögregluhundar]] [[Flokkur:Varðhundar]] [[Flokkur:Vinnuhundar]] [[Flokkur:Gæludýr]] 10vpjza49dqm8kyxilh3szm56ajvj60 0 36136 1982930 1575920 2026-10-16T19:38:27Z Akigka 183 1982930 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Borrar | image = YellowPerch.jpg | image_caption = [[Aborri]] (''Perca flavescens'') | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Geisluggar]] (''Actinopterygii'') | ordo = '''''Perciformes''''' | subdivision_ranks = [[Ætt (flokkunarfræði)|Ættir]] | subdivision = ''margar, sjá texta'' }} '''Borrar''' ([[fræðiheiti]]: ''Perciformes'', en líka ''Percomorphi'' og ''Acanthopteri'') eru stærsti [[ættbálkur (flokkunarfræði)|ættbálkur]] [[hryggdýr]]a og telja um 40% allra [[fiskur|fiska]] og 7000 [[tegund (líffræði)|tegundir]]. Ættin dregur nafn sitt af [[aborri|aborra]] (''Perca flavescens''). Borrar komu fyrst fram seint á [[krítartímabil]]inu. Einkenni á borrum er að bakuggar og raufaruggar skiptast í tvennt þar sem fremri hlutinn er með harða geisla og sá aftari með mjúka geisla. Þeir eru venjulega með kviðugga með einum hörðum geisla og allt að fimm mjúkum, ýmist undir hálsinum eða á maganum. == Ættir == * Undirættbálkur: ''[[Percoidei]]'' ** Yfirætt: ''[[Percoidea]]'' *** [[Glóðarkviðaætt]] (''[[Acropomatidae]]'') *** ''[[Ambassidae]]'' *** [[Glyrnaætt]] (''[[Apogonidae]]'') *** ''[[Arripidae]]'' *** ''[[Banjosidae]]'' *** ''[[Bathyclupeidae]]'' *** [[Bramaætt]] (''[[Bramidae]]'') *** ''[[Callanthiidae]]'' *** [[Brynstirtluætt]] (''[[Carangidae]]'') *** [[Ennisfiskaætt]] (''[[Caristiidae]]'') *** [[Drjólaætt]] (''[[Centracanthidae]]'') *** [[Tunglfiskaætt]] (''[[Centrarchidae]]'') *** [[Snasaætt]] (''[[Centropomidae]]'') *** [[Fiðrildafiskaætt]] (''[[Chaetodontidae]]'') *** ''[[Coryphaenidae]]'' *** [[Kórfiskaætt]] (''[[Dichistiidae]]'') *** ''[[Dinolestidae]]'' *** ''[[Dinopercidae]]'' *** ''[[Drepaneidae]]'' *** ''[[Echeneidae]]'' *** [[Rúbínfiskaætt]] (''[[Emmelichthyidae]]'') *** ''[[Enoplosidae]]'' *** [[Glyrnaætt]] (''[[Epigonidae]]'') *** ''[[Gerreidae]]'' *** ''[[Glaucosomatidae]]'' *** ''[[Grammatidae]]'' *** [[Ropfiskaætt]] (''[[Haemulidae]]'') *** ''[[Inermiidae]]'' *** ''[[Kuhliidae]]'' *** ''[[Kyphosidae]]'' *** ''[[Lactariidae]]'' *** [[Munnfiskaætt]] (''[[Leiognathidae]]'') *** ''[[Leptobramidae]]'' *** [[Sópfiskaætt]] (''[[Lethrinidae]]'') *** ''[[Lobotidae]]'' *** [[Glefsaætt]] (''[[Lutjanidae]]'') *** ''[[Malacanthidae]]'' *** ''[[Menidae]]'' *** ''[[Monodactylidae]]'' *** ''[[Moronidae]]'' *** [[Geitarfiskaætt]] (''[[Mullidae]]'') *** ''[[Nandidae]]'' *** ''[[Nematistiidae]]'' *** [[Þráðarsporðaætt]] (''[[Nemipteridae]]'') *** ''[[Notograptidae]]'' *** [[Skoltfiskaætt]] (''[[Opistognathidae]]'') *** ''[[Oplegnathidae]]'' *** ''[[Ostracoberycidae]]'' *** ''[[Pempheridae]]'' *** ''[[Pentacerotidae]]'' *** ''[[Percichthyidae]]'' *** [[Aborraætt]] (''[[Percidae]]'') *** [[Hnúðhausaætt]] (''[[Plesiopidae]]'') *** ''[[Polycentridae]]'' *** [[Þræðingjaætt]] (''[[Polynemidae]]'') *** ''[[Polyprionidae]]'' *** [[Englaætt]] (''[[Pomacanthidae]]'') *** [[Vígablámaætt]] (''[[Pomatomidae]]'') *** [[Augnfiskaætt]] (''[[Priacanthidae]]'') *** ''[[Pseudochromidae]]'' *** ''[[Rachycentridae]]'' *** [[Baulungaætt]] (''[[Sciaenidae]]'') *** ''[[Scombropidae]]'' *** [[Vartaraætt]] (''[[Serranidae]]'') *** [[Suðurhafssílaætt]] (''[[Sillaginidae]]'') *** [[Kólguflekkaætt]] (''[[Sparidae]]'') *** ''[[Terapontidae]]'' *** ''[[Toxotidae]]'' ** Yfirætt: ''[[Cirrhitoidea]]'' *** ''[[Aplodactylidae]]'' *** ''[[Cheilodactylidae]]'' *** ''[[Chironemidae]]'' *** [[Haukfiskaætt]] (''[[Cirrhitidae]]'') *** ''[[Latridae]]'' ** Yfirætt: ''[[Cepoloidea]]'' *** ''[[Cepolidae]]'' * Undirættbálkur: ''[[Elassomatoidei]]'' ** ''[[Elassomatidae]]'' * Undirættbálkur: ''[[Labroidei]]'' ** [[Síklíðaætt]] (''[[Cichlidae]]'') ** ''[[Embiotocidae]]'' ** [[Varafiskaætt]] (''[[Labridae]]'') ** ''[[Odacidae]]'' ** [[Damselætt]] (''[[Pomacentridae]]'') ** ''[[Scaridae]]'' * Undirættbálkur: ''[[Zoarcoidei]]'' ** [[Steinbítar]] (''[[Anarhichadidae]]'') ** ''[[Bathymasteridae]]'' ** ''[[Cryptacanthodidae]]'' ** [[Sprettfiskaætt]] (''[[Pholidae]]'') ** ''[[Ptilichthyidae]]'' ** ''[[Scytalinidae]]'' ** [[Hríslingaætt]] (''[[Stichaeidae]]'') ** ''[[Zaproridae]]'' ** [[Mjóraætt]] (''[[Zoarcidae]]'') * Undirættbálkur: ''[[Notothenioidei]]'' ** ''[[Bathydraconidae]]'' ** ''[[Bovichthyidae]]'' ** [[Ísfiskaætt]] (''[[Channichthyidae]]'') ** ''[[Harpagiferidae]]'' ** [[Suðrænir tannfiskar]] (''[[Nototheniidae]]'') * Undirættbálkur: ''[[Trachinoidei]]'' ** [[Sandsílaætt]] (''[[Ammodytidae]]'') ** ''[[Champsodontidae]]'' ** ''[[Cheimarrhichthyidae]]'' ** [[Gleypaætt]] (''[[Chiasmodontidae]]'') ** ''[[Creediidae]]'' ** ''[[Leptoscopidae]]'' ** ''[[Percophidae]]'' ** ''[[Pholidichthyidae]]'' ** ''[[Pinguipedidae]]'' ** [[Fjörsungaætt]] (''[[Trachinidae]]'') ** ''[[Trichodontidae]]'' ** ''[[Trichonotidae]]'' ** [[Stjörnugægjar]] (''[[Uranoscopidae]]'') * Undirættbálkur: ''[[Blennioidei]]'' ** ''[[Blenniidae]]'' ** ''[[Chaenopsidae]]'' ** ''[[Clinidae]]'' ** ''[[Dactyloscopidae]]'' ** ''[[Labrisomidae]]'' ** ''[[Tripterygiidae]]'' * Undirættbálkur: ''[[Icosteoidei]]'' ** ''[[Icosteidae]]'' * Undirættbálkur: ''[[Gobiesocoidei]]'' ** ''[[Gobiesocidae]]'' * Undirættbálkur: ''[[Callionymoidei]]'' ** [[Glitnaætt]] (''[[Callionymidae]]'') ** ''[[Draconettidae]]'' * Undirættbálkur: ''[[Gobioidei]]'' ** ''[[Eleotridae]]'' ** [[Kýtlingaætt]] (''[[Gobiidae]]'') ** ''[[Kraemeriidae]]'' ** [[Ormfiskaætt]] (''[[Microdesmidae]]'') ** ''[[Odontobutidae]]'' ** ''[[Ptereleotridae]]'' ** ''[[Rhyacichthyidae]]'' ** ''[[Schindleriidae]]'' ** ''[[Xenisthmidae]]'' * Undirættbálkur: ''[[Kurtoidei]]'' ** ''[[Kurtidae]]'' * Undirættbálkur: ''[[Acanthuroidei]]'' ** ''[[Acanthuridae]]'' ** [[Blökufiskaætt]] (''[[Ephippidae]]'') ** ''[[Luvaridae]]'' ** ''[[Scatophagidae]]'' ** ''[[Siganidae]]'' ** ''[[Zanclidae]]'' * Undirættbálkur: ''[[Scombrolabracoidei]]'' ** ''[[Scombrolabracidae]]'' * Undirættbálkur: ''[[Scombroidei]]'' ** ''[[Sphyraenidae]]'' ** [[Slöngumakrílaætt]] (''[[Gempylidae]]'') ** [[Stinglaxaætt]] (''[[Trichiuridae]]'') ** [[Makrílaætt]] (''[[Scombridae]]'') ** [[Sverðfiskaætt]] (''[[Xiphiidae]]'') ** [[Seglfiskaætt]] (''[[Istiophoridae]]'') * Undirættbálkur: ''[[Stromateoidei]]'' ** ''[[Amarsipidae]]'' ** ''[[Ariommatidae]]'' ** [[Hveðnaætt]] (''[[Centrolophidae]]'') ** ''[[Nomeidae]]'' ** ''[[Tetragonuridae]]'' ** [[Hveðnisætt]] (''[[Stromateidae]]'') * Undirættbálkur: ''[[Anabantoidei]]'' ** [[Öndunarfiskar]] (''[[Anabantidae]]'') ** ''[[Belontiidae]]'' ** ''[[Helostomatidae]]'' ** ''[[Luciocephalidae]]'' ** ''[[Osphronemidae]]'' * Undirættbálkur: ''[[Channoidei]]'' ** ''[[Channidae]]'' {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Borrar| ]] hrbdvxn7ucrrjr1cwlusylwn75ai7e4 0 38326 1982935 1982682 2026-10-16T19:53:28Z Comp.arch 32151 1982935 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = pink | name = Hreindýr | status = VU | trend = decreasing | status_ref = <ref>Gunn, A. (2016). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2016-1.RLTS.T29742A22167140.en Rangifer tarandus.] ''The IUCN Red List of Threatened Species 2016'': e.T29742A22167140. Sótt 8. apríl 2019.</ref> | image = Caribou.jpg | image_width = 240px |image_caption=Skógarhreindýr í Kanada |regnum= [[Dýraríki]] (''Animalia'') |phylum= [[Seildýr]] (''Chordata'') |classis= [[Spendýr]] (''Mammalia'') |ordo= [[Klaufdýr]] (''Artiodactyla'') | familia = [[Hjartardýr]] (''Cervidae'') | subfamilia = '''Odocoileinae''' | genus = '''''Rangifer''''' | genus_authority = [[Charles Hamilton Smith|C.H. Smith]], 1827 | species = '''''R. tarandus''''' | binomial = ''Rangifer tarandus'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758) }} [[Mynd:Rangifer tarandus map.png|thumb|Útbreiðslukort.]] '''Hreindýr''' ([[fræðiheiti]]: ''Rangifer tarandus'') eru [[hjartardýr]] sem finna má víða á norðurhveli jarðar. Þau eru einstaklega vel aðlöguð kulda og snjóþyngslum að vetrarlagi. Andstætt öllum öðrum hjartardýrum bera bæði kynin [[horn]]. Kvenkyns hreindýr nefnist ''simla'' (eða ''hreinkýr''), og karlkyns hreindýr nefnist ''hreinn'' (eða ''hreintarfur''). Oftast eru notaðar styttingarnar tarfur og kýr. Hreindýr má finna á [[Ísland]]i, [[Noregur|Noregi]], norðurhluta [[Svíþjóð]]ar og [[Finnland]]s, á [[Svalbarði|Svalbarða]], á norðursvæði [[Evrópa|evrópska]] hluta [[Rússland]]s þar á meðal [[Novaya Zemlya]], í [[Asía|Asíu]] hluta Rússlands allt til [[Kyrrahaf]]s, í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]], á [[Grænland]]i, í [[Kanada]] og [[Alaska]]. Tamin hreindýr er aðallega að finna í Norður-<nowiki/>[[Skandinavía|Skandinavíu]] og Rússlandi (bæði í evrópska hlutanum og í Síberíu). Villt hreindýr er að finna í Norður-Ameríku og á Grænlandi. Hreindýr í Norður Ameríku og á Grænlandi eru villt en einu núlifandi villtu hreindýrin í Evrópu er að finna á nokkrum stöðum hátt til fjalla í Suður-Noregi. Íslensku hreindýrin eru afkomendur taminna norskra hreindýra þó svo að þau séu nú villt. == Lýsing == Mikil munur er á stærð dýra eftir undirtegundum. Í íslenska stofninum er fallþungi kúa yfirleitt 30 til 40 kg en tarfa allt að 80 og 100 kg. Tamin hreindýr í Skandinvíu eru iðulega stærri, fallþungi kúa 40 - 100 kg og tarfa 70 - 150 kg. [[Kanada|Kanadísk]] hreindýr eru enn stærri og er þar algengt að tarfarnir nái 300 kg fallþyngd. Bæði kynin hafa horn sem vaxa árlega og eru síðan felld. Þegar þau eru að vaxa eru þau mjúk og klædd dökkbrúnni, flauelskenndri og æðaríkri húð. Þegar hornin eru fullvaxin, dettur húðin af, hornin harðna og falla að lokum af dýrunum. Í skandinavísku undirtegundinni fella eldri tarfar hornin í desember, ungir tarfar snemma vors og kýrnar um mitt sumar. Hreindýrin eru [[jórturdýr]] með fjóra maga. Þau eru jurtaætur og bíta [[Flétta|fléttur]], [[Stör|starir]], [[grös]], [[lyng]], [[blómplöntur]] og [[Sveppir|sveppi]]. Á veturna krafsa þau upp snjóinn til að komast að fæðu, sem aðallega er fléttur og [[skófir]]. [[Mynd:ReindeerLoosingVelvet.jpg|thumb|left|Hreindýrahorn í vexti, sjá má að mjúka húðin er að losna af hægra horni.]] Feldur hreindýra er í tveimur lögum, þétt stutt undirhár og löng yfirhár. Hárin eru hol að innan, mjög þétt og einangra þess vegna vel. Feldurinn er oftast dökkbrúnn á sumrin en ljósari á veturna. Hreindýr fljóta vel í vatni og hika ekki við langa sundspretti yfir ár og vötn. == Útbreiðsla == Hreindýr eru eindregin hjarðdýr en hóparnir eru misstórir eftir árstíma. Fullorðnir tarfar fara oft einförum utan [[Fengitími|fengitíma]]. Villt hreindýr fara oftast á milli beitarsvæða á vorin og haustin. Á sama hátt eru flest tamin hreindýr flutt milli beitarsvæða vor og haust. Tiltölulega stórar klaufir dýranna auðvelda þeim að komast um snjóbreiður og túndrur. Um tvær miljónir hreindýra lifa í Norður-Ameríku. Í Evrópu og Asíu lifa um 5 miljónir, flest þeirra tamin eða hálftamin. Síðustu viltu hreindýrin í Evrópu er að finna í suðurhluta Noregs. Þau eru af undirtegundinni ''R. tarandus tarandus''. Tamin hreindýr í Skandinavíu eru flest blönduð af undirtegundunum ''tarandus'' og ''fennicus'' - finnsk skógarhreindýr. === Hreindýr á Íslandi === Hreindýr voru flutt til Íslands á árunum 1771 – 87 frá Finnmörku í Noregi. Þau voru sett á land í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]], á [[Suðurland|Suður]]- og [[Suðvesturland]]i, á [[Norðausturland]]i og á [[Austurland]]i. Þrír fyrstu hóparnir sem fluttir voru til landsins, til Vestmannaeyja og [[Rangárvallasýsla|Rangárvallasýslu]] árið [[1771]], [[Reykjanes]]s árið [[1777]] og til [[Norðurland]]s árið [[1784]], dóu allir út. Talið er að harðir vetur, hagleysa og ofbeit í vetrarhögum hafi ráðið þar mestu um. Hins vegar dafnaði sá hópur sem fluttur var til [[Vopnafjörður|Vopnafjarðar]] árið [[1787]] og halda þau nú til á hálendinu norðan og norðaustan við [[Vatnajökull|Vatnajökul]] og á Austfjörðum. == Hreindýraveiðar == Hreindýr hafa verið veiðidýr manna allt frá [[steinöld]], meðal annars má finna hellamálverk af hreindýrum í [[Lascaux]]-hellinum. Alls staðar þar sem hreindýr voru villt voru þau veidd, oft rekin saman til slátrunar. Enn má finna t.d. í Noregi og á Grænlandi (bæði frá tímum norrænna mann þar og [[inúítar|inúíta]]) steinhleðslur sem notaðar hafa verið til að reka dýrin þangað sem auðvelt var að slátra þeim. Þar sem enn eru villt hreindýr eru þau veidd en þó alls staðar undir ströngu eftirliti. Í Norður-Ameríku hafa einungis frumbyggjarnir ([[indíánar]], [[inúítar]] og [[yipik]]) leyfi til að veiða dýrin. Árlega eru um 1200-1500 dýr felld á Íslandi samkvæmt ströngu kvótakerfi.<ref>[http://www.ruv.is/frett/a-fjorda-thusund-umsoknir-um-hreindyraveidi Á fjórða þúsund umsóknir um hreindýraveiði] Rúv, skoðað 20. feb. 2018.</ref> == Hreindýrabúskapur == [[Mynd:Reindeer milking.jpg|thumb|right|250px|Hreindýr mjólkað á 19. öld, mynd frá Noregi]] Hreindýrabúskapur hefur um aldaraðir gegnt mikilvægu hlutverki fyrir líf og afkomu allflestra frumbyggjaþjóða á norðurheimskautasvæðinu í Evrópu og Asíu. Sérstaklega er þar um að ræða [[Samar|Sama]], [[Nenet|Nenetsa]], [[Khant|Khanta]], [[Evenk|Evenka]], [[Jukaghir|Júkagíra]], [[Tjuktji|Tjúkta]] og [[Koryak|Korjaka]]. Sennilega hafa menn byrjað að temja hreindýr þegar á [[bronsöld]] (um 1500 árum f.Kr.). Aðallega er hreindýrabúskapur stundaður vegna kjöts, felds, og horna. Áður fyrr voru hreindýr einnig notuð sem mjólkurdýr og dráttardýr. Í Síberíu voru hreindýr líka höfð til reiðar enda eru hreindýrin í Síberíu talsvert stærri en þau skandinavísku. Hreindýrahjarðir hvers eiganda eru allt frá nokkrum hundruðum dýra til fleiri þúsunda. Hreindýrin eru eiginlega hálfvillt og ganga laus árið um kring þó eigendur hafi eftirlit með þeim og flytji þau milli beitisvæða allt eftir árstíma. Möluð hreindýrahorn eru seld sem lyf í Austur-Asíu. == Undirtegundir == [[Mynd:Albino raindeer.jpg|thumb|right|250px|Hjörð af hreindýrum í Jämtland, Svíþjóð. Fyrstur fer hvítingi]] * '''Skógarhreindýr''' (''R. tarandus caribou''), fundust áður á túndrum og skógarsvæðum í norðurhluta Norður-Ameríku allt frá Alaska í vestri til Nýfundnalands í austri og allt suður til [[New England|Nýja-Englands]]. Þau eru hins vegar horfin af stærstum hluta þessa svæðis og eru alls staðar í útrýmingarhættu nema í norðurhluta [[Quebec]] og [[Labrador]] í Kanada. * '''Heimskautahreindýr''' (''R. tarandus eogroenlandicus'') var undirtegund á Austur-Grænlandi fram að aldamótum 1900, en er nú útdauð. * '''Finnsk skógarhreindýr''' (''R. tarandus fennicus''), er að finna í suðurhluta Finnlands og í Norður-Rússlandi og í Síberíu. * '''Grant-hreindýr''' (''R. tarandus granti'') er að finna í [[Alaska]] og [[Yukon]] og [[Norðvesturhéruðin|Norðvesturhéruðum]] Kanada. * '''Grænlandshreindýr''' eða '''túndruhreindýr''' (''R. tarandus groenlandicus''), er að finna í [[Nunavut]] og [[Norðvesturhéruðin|Norðvesturhéruðum]] Kanada og á Vestur-<nowiki/>[[Grænland]]i. * '''[[Peary hreindýr|Peary-hreindýr]]''' (''R. tarandus pearyi''), er að finna á eyjunum í norðurhluta Nunavut og Norðvesturhéruðum Kanada. * '''Svalbarðahreindýr''' (''R. tarandus platyrhynchus''), er að finna á [[Svalbarði|Svalbarðseyjum]]. Þessi hreindýr eru minnst allra hreindýra. * '''Villihreindýr''' (''R. tarandus tarandus''), er að finna í Skandinavíu, Norður-Síberíu og Norður-Kanada. ==Tilvísanir== <references/> == Heimildir == * Reindeer Roundup! A K-12 Educator's Guide to Reindeer in Alaska. 2004. Carrie Bucki with Greg Finstad and Tammy A. Smith. * [http://reindeer.salrm.uaf.edu Reindeer Research Program] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210428223449/http://reindeer.salrm.uaf.edu/ |date=2021-04-28 }}, University of Alaska Fairbanks. == Tenglar == {{wikiorðabók|hreindýr}} {{Commons|Rangifer tarandus|Hreindýrum}} {{wikilífverur|Rangifer tarandus|Hreindýrum}} * [http://hreindyr.is/ www.hreindyr.is - Veiðistjórnunarsvið Umhverfisstofnunar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927180538/http://hreindyr.is/ |date=2007-09-27 }} * [https://www.na.is/index.php/hreindyr Náttúrustofnun Austurlands - Fróðleikur um hreindýr] * [http://keldur.is/sites/keldur.is/files/Snikjudyr%2Bhreindyr.pdf Sníkjudýr í hreindýrum á Íslandi (MA ritgerð Berglind Guðmundsdóttir)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201130023706/http://keldur.is/sites/keldur.is/files/Snikjudyr%2Bhreindyr.pdf |date=2020-11-30 }} * [http://www.rangifer.no/ Norræna hreindýraráðið] * [http://www.reindeers.info Reindeers.info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181002091708/http://www.reindeers.info/ |date=2018-10-02 }} - Articles and information about Reindeer * [http://www.nps.gov/archive/bela/html/rangifer.htm General information on Caribou and Reindeer] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.rangifer.net/rangifer/index.cfm Human Role in Reindeer/Caribou Systems] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051023182634/http://www.rangifer.net/rangifer/index.cfm |date=2005-10-23 }} * [http://dnweb5.dirnat.no/wmsdn/Villrein_english.asp Villt hreindýr í Noregi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070209193314/http://dnweb5.dirnat.no/wmsdn/Villrein_english.asp |date=2007-02-09 }} * [http://www.villreinfangst.no/ Villreinfangsten som verdensarv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722134854/http://villreinfangst.no/ |date=2013-07-22 }} * [http://www.mnh.si.edu/arctic/html/caribou_reindeer.html Smithonian - Artic Studies Center - Mammals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070225113401/http://www.mnh.si.edu/arctic/html/caribou_reindeer.html |date=2007-02-25 }} * [https://timarit.is/page/3277495 ''Hvað varð um hreindýrin á Reykjanesskaga?''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1947] [[Flokkur:Hjartardýr]] [[Flokkur:Norðurslóðir]] [[Flokkur:Villt spendýr á Íslandi]] 43yqdpylj5wy4vuslcu99tt9u5cexqa 1982959 1982935 2026-10-16T20:47:08Z Comp.arch 32151 Jupik (e. Yupik) reikna ég með. Ekki yipik, kannski Jipik? Mögulega eru [[Indíanar]] ekki með stórum staf (því exonym) og ekki einn þjóðflokkur? Eða nota hér upp á samræmi? 1982959 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = pink | name = Hreindýr | status = VU | trend = decreasing | status_ref = <ref>Gunn, A. (2016). [https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2016-1.RLTS.T29742A22167140.en Rangifer tarandus.] ''The IUCN Red List of Threatened Species 2016'': e.T29742A22167140. Sótt 8. apríl 2019.</ref> | image = Caribou.jpg | image_width = 240px |image_caption=Skógarhreindýr í Kanada |regnum= [[Dýraríki]] (''Animalia'') |phylum= [[Seildýr]] (''Chordata'') |classis= [[Spendýr]] (''Mammalia'') |ordo= [[Klaufdýr]] (''Artiodactyla'') | familia = [[Hjartardýr]] (''Cervidae'') | subfamilia = '''Odocoileinae''' | genus = '''''Rangifer''''' | genus_authority = [[Charles Hamilton Smith|C.H. Smith]], 1827 | species = '''''R. tarandus''''' | binomial = ''Rangifer tarandus'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758) }} [[Mynd:Rangifer tarandus map.png|thumb|Útbreiðslukort.]] '''Hreindýr''' ([[fræðiheiti]]: ''Rangifer tarandus'') eru [[hjartardýr]] sem finna má víða á norðurhveli jarðar. Þau eru einstaklega vel aðlöguð kulda og snjóþyngslum að vetrarlagi. Andstætt öllum öðrum hjartardýrum bera bæði kynin [[horn]]. Kvenkyns hreindýr nefnist ''simla'' (eða ''hreinkýr''), og karlkyns hreindýr nefnist ''hreinn'' (eða ''hreintarfur''). Oftast eru notaðar styttingarnar tarfur og kýr. Hreindýr má finna á [[Ísland]]i, [[Noregur|Noregi]], norðurhluta [[Svíþjóð]]ar og [[Finnland]]s, á [[Svalbarði|Svalbarða]], á norðursvæði [[Evrópa|evrópska]] hluta [[Rússland]]s þar á meðal [[Novaya Zemlya]], í [[Asía|Asíu]] hluta Rússlands allt til [[Kyrrahaf]]s, í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]], á [[Grænland]]i, í [[Kanada]] og [[Alaska]]. Tamin hreindýr er aðallega að finna í Norður-<nowiki/>[[Skandinavía|Skandinavíu]] og Rússlandi (bæði í evrópska hlutanum og í Síberíu). Villt hreindýr er að finna í Norður-Ameríku og á Grænlandi. Hreindýr í Norður Ameríku og á Grænlandi eru villt en einu núlifandi villtu hreindýrin í Evrópu er að finna á nokkrum stöðum hátt til fjalla í Suður-Noregi. Íslensku hreindýrin eru afkomendur taminna norskra hreindýra þó svo að þau séu nú villt. == Lýsing == Mikil munur er á stærð dýra eftir undirtegundum. Í íslenska stofninum er fallþungi kúa yfirleitt 30 til 40 kg en tarfa allt að 80 og 100 kg. Tamin hreindýr í Skandinvíu eru iðulega stærri, fallþungi kúa 40 - 100 kg og tarfa 70 - 150 kg. [[Kanada|Kanadísk]] hreindýr eru enn stærri og er þar algengt að tarfarnir nái 300 kg fallþyngd. Bæði kynin hafa horn sem vaxa árlega og eru síðan felld. Þegar þau eru að vaxa eru þau mjúk og klædd dökkbrúnni, flauelskenndri og æðaríkri húð. Þegar hornin eru fullvaxin, dettur húðin af, hornin harðna og falla að lokum af dýrunum. Í skandinavísku undirtegundinni fella eldri tarfar hornin í desember, ungir tarfar snemma vors og kýrnar um mitt sumar. Hreindýrin eru [[jórturdýr]] með fjóra maga. Þau eru jurtaætur og bíta [[Flétta|fléttur]], [[Stör|starir]], [[grös]], [[lyng]], [[blómplöntur]] og [[Sveppir|sveppi]]. Á veturna krafsa þau upp snjóinn til að komast að fæðu, sem aðallega er fléttur og [[skófir]]. [[Mynd:ReindeerLoosingVelvet.jpg|thumb|left|Hreindýrahorn í vexti, sjá má að mjúka húðin er að losna af hægra horni.]] Feldur hreindýra er í tveimur lögum, þétt stutt undirhár og löng yfirhár. Hárin eru hol að innan, mjög þétt og einangra þess vegna vel. Feldurinn er oftast dökkbrúnn á sumrin en ljósari á veturna. Hreindýr fljóta vel í vatni og hika ekki við langa sundspretti yfir ár og vötn. == Útbreiðsla == Hreindýr eru eindregin hjarðdýr en hóparnir eru misstórir eftir árstíma. Fullorðnir tarfar fara oft einförum utan [[Fengitími|fengitíma]]. Villt hreindýr fara oftast á milli beitarsvæða á vorin og haustin. Á sama hátt eru flest tamin hreindýr flutt milli beitarsvæða vor og haust. Tiltölulega stórar klaufir dýranna auðvelda þeim að komast um snjóbreiður og túndrur. Um tvær miljónir hreindýra lifa í Norður-Ameríku. Í Evrópu og Asíu lifa um 5 miljónir, flest þeirra tamin eða hálftamin. Síðustu viltu hreindýrin í Evrópu er að finna í suðurhluta Noregs. Þau eru af undirtegundinni ''R. tarandus tarandus''. Tamin hreindýr í Skandinavíu eru flest blönduð af undirtegundunum ''tarandus'' og ''fennicus'' - finnsk skógarhreindýr. === Hreindýr á Íslandi === Hreindýr voru flutt til Íslands á árunum 1771 – 87 frá Finnmörku í Noregi. Þau voru sett á land í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]], á [[Suðurland|Suður]]- og [[Suðvesturland]]i, á [[Norðausturland]]i og á [[Austurland]]i. Þrír fyrstu hóparnir sem fluttir voru til landsins, til Vestmannaeyja og [[Rangárvallasýsla|Rangárvallasýslu]] árið [[1771]], [[Reykjanes]]s árið [[1777]] og til [[Norðurland]]s árið [[1784]], dóu allir út. Talið er að harðir vetur, hagleysa og ofbeit í vetrarhögum hafi ráðið þar mestu um. Hins vegar dafnaði sá hópur sem fluttur var til [[Vopnafjörður|Vopnafjarðar]] árið [[1787]] og halda þau nú til á hálendinu norðan og norðaustan við [[Vatnajökull|Vatnajökul]] og á Austfjörðum. == Hreindýraveiðar == Hreindýr hafa verið veiðidýr manna allt frá [[steinöld]], meðal annars má finna hellamálverk af hreindýrum í [[Lascaux]]-hellinum. Alls staðar þar sem hreindýr voru villt voru þau veidd, oft rekin saman til slátrunar. Enn má finna t.d. í Noregi og á Grænlandi (bæði frá tímum norrænna mann þar og [[Inúítar|Inúíta]]) steinhleðslur sem notaðar hafa verið til að reka dýrin þangað sem auðvelt var að slátra þeim. Þar sem enn eru villt hreindýr eru þau veidd en þó alls staðar undir ströngu eftirliti. Í Norður-Ameríku hafa einungis frumbyggjarnir ([[Frumbyggjar Ameríku|indíánar]], [[Inúítar]] og [[:en:Yupik peoples|Jupik (e. Yupik)]]) leyfi til að veiða dýrin. Árlega eru um 1200-1500 dýr felld á Íslandi samkvæmt ströngu kvótakerfi.<ref>[https://www.ruv.is/frett/a-fjorda-thusund-umsoknir-um-hreindyraveidi Á fjórða þúsund umsóknir um hreindýraveiði] Rúv, skoðað 20. feb. 2018.</ref> == Hreindýrabúskapur == [[Mynd:Reindeer milking.jpg|thumb|right|250px|Hreindýr mjólkað á 19. öld, mynd frá Noregi]] Hreindýrabúskapur hefur um aldaraðir gegnt mikilvægu hlutverki fyrir líf og afkomu allflestra frumbyggjaþjóða á norðurheimskautasvæðinu í Evrópu og Asíu. Sérstaklega er þar um að ræða [[Samar|Sama]], [[Nenet|Nenetsa]], [[Khant|Khanta]], [[Evenk|Evenka]], [[Jukaghir|Júkagíra]], [[Tjuktji|Tjúkta]] og [[Koryak|Korjaka]]. Sennilega hafa menn byrjað að temja hreindýr þegar á [[bronsöld]] (um 1500 árum f.Kr.). Aðallega er hreindýrabúskapur stundaður vegna kjöts, felds, og horna. Áður fyrr voru hreindýr einnig notuð sem mjólkurdýr og dráttardýr. Í Síberíu voru hreindýr líka höfð til reiðar enda eru hreindýrin í Síberíu talsvert stærri en þau skandinavísku. Hreindýrahjarðir hvers eiganda eru allt frá nokkrum hundruðum dýra til fleiri þúsunda. Hreindýrin eru eiginlega hálfvillt og ganga laus árið um kring þó eigendur hafi eftirlit með þeim og flytji þau milli beitisvæða allt eftir árstíma. Möluð hreindýrahorn eru seld sem lyf í Austur-Asíu. == Undirtegundir == [[Mynd:Albino raindeer.jpg|thumb|right|250px|Hjörð af hreindýrum í Jämtland, Svíþjóð. Fyrstur fer hvítingi]] * '''Skógarhreindýr''' (''R. tarandus caribou''), fundust áður á túndrum og skógarsvæðum í norðurhluta Norður-Ameríku allt frá Alaska í vestri til Nýfundnalands í austri og allt suður til [[New England|Nýja-Englands]]. Þau eru hins vegar horfin af stærstum hluta þessa svæðis og eru alls staðar í útrýmingarhættu nema í norðurhluta [[Quebec]] og [[Labrador]] í Kanada. * '''Heimskautahreindýr''' (''R. tarandus eogroenlandicus'') var undirtegund á Austur-Grænlandi fram að aldamótum 1900, en er nú útdauð. * '''Finnsk skógarhreindýr''' (''R. tarandus fennicus''), er að finna í suðurhluta Finnlands og í Norður-Rússlandi og í Síberíu. * '''Grant-hreindýr''' (''R. tarandus granti'') er að finna í [[Alaska]] og [[Yukon]] og [[Norðvesturhéruðin|Norðvesturhéruðum]] Kanada. * '''Grænlandshreindýr''' eða '''túndruhreindýr''' (''R. tarandus groenlandicus''), er að finna í [[Nunavut]] og [[Norðvesturhéruðin|Norðvesturhéruðum]] Kanada og á Vestur-<nowiki/>[[Grænland]]i. * '''[[Peary hreindýr|Peary-hreindýr]]''' (''R. tarandus pearyi''), er að finna á eyjunum í norðurhluta Nunavut og Norðvesturhéruðum Kanada. * '''Svalbarðahreindýr''' (''R. tarandus platyrhynchus''), er að finna á [[Svalbarði|Svalbarðseyjum]]. Þessi hreindýr eru minnst allra hreindýra. * '''Villihreindýr''' (''R. tarandus tarandus''), er að finna í Skandinavíu, Norður-Síberíu og Norður-Kanada. == Tilvísanir == <references/> == Heimildir == * Reindeer Roundup! A K-12 Educator's Guide to Reindeer in Alaska. 2004. Carrie Bucki with Greg Finstad and Tammy A. Smith. * [http://reindeer.salrm.uaf.edu Reindeer Research Program] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210428223449/http://reindeer.salrm.uaf.edu/ |date=2021-04-28 }}, University of Alaska Fairbanks. == Tenglar == {{wikiorðabók|hreindýr}} {{Commons|Rangifer tarandus|Hreindýrum}} {{wikilífverur|Rangifer tarandus|Hreindýrum}} * [http://hreindyr.is/ www.hreindyr.is - Veiðistjórnunarsvið Umhverfisstofnunar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927180538/http://hreindyr.is/ |date=2007-09-27 }} * [https://www.na.is/index.php/hreindyr Náttúrustofnun Austurlands - Fróðleikur um hreindýr] * [http://keldur.is/sites/keldur.is/files/Snikjudyr%2Bhreindyr.pdf Sníkjudýr í hreindýrum á Íslandi (MA ritgerð Berglind Guðmundsdóttir)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201130023706/http://keldur.is/sites/keldur.is/files/Snikjudyr%2Bhreindyr.pdf |date=2020-11-30 }} * [http://www.rangifer.no/ Norræna hreindýraráðið] * [http://www.reindeers.info Reindeers.info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181002091708/http://www.reindeers.info/ |date=2018-10-02 }} - Articles and information about Reindeer * [http://www.nps.gov/archive/bela/html/rangifer.htm General information on Caribou and Reindeer] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.rangifer.net/rangifer/index.cfm Human Role in Reindeer/Caribou Systems] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051023182634/http://www.rangifer.net/rangifer/index.cfm |date=2005-10-23 }} * [http://dnweb5.dirnat.no/wmsdn/Villrein_english.asp Villt hreindýr í Noregi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070209193314/http://dnweb5.dirnat.no/wmsdn/Villrein_english.asp |date=2007-02-09 }} * [http://www.villreinfangst.no/ Villreinfangsten som verdensarv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722134854/http://villreinfangst.no/ |date=2013-07-22 }} * [http://www.mnh.si.edu/arctic/html/caribou_reindeer.html Smithonian - Artic Studies Center - Mammals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070225113401/http://www.mnh.si.edu/arctic/html/caribou_reindeer.html |date=2007-02-25 }} * [https://timarit.is/page/3277495 ''Hvað varð um hreindýrin á Reykjanesskaga?''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1947] [[Flokkur:Hjartardýr]] [[Flokkur:Norðurslóðir]] [[Flokkur:Villt spendýr á Íslandi]] ly0xjhju9lbq57mru7c6h3uidumms8a 0 41928 1982909 1971587 2026-10-16T15:36:42Z Salvor 70 /* Bækur */ bækur eftir Ómar Ragnarsson skv. leitir.is 1982909 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Ómar Ragnarsson á Eddunni.jpg|thumb|Ómar Ragnarsson og eiginkona hans á Edduverðlaununum árið 2007.]] '''Ómar Þorfinnur Ragnarsson''' (f. [[16. september]] [[1940]]) er [[Ísland|íslenskur]] fjölmiðla- og fréttamaður. Á löngum ferli sínum hefur Ómar starfað sem fréttamaður, skemmtikraftur, rithöfundur, flugmaður, lagasmiður og baráttumaður fyrir verndun náttúru og menningar. Á árunum 1975 til 1984 varð hann fjórum sinnum Íslandsmeistari í rallakstri ásamt Jóni Ragnarssyni bróður sínum. Ómar hefur gefið út tónlist, aðallega frá um 1965 til 1985. Ómar var frumkvöðull þegar kom að skemmtanahaldi en hann var með fyrstu skemmtikröftum sem sömdu allt sitt efni sjálfir. ''Stiklur'' voru þættir Ómars þar sem hann ferðaðist um landið aðallega á 9. áratugnum. Safndiskar hafa komið út með þáttunum.<ref>http://kvikmyndir.is/mynd/?id=8244</ref> Ómar gerði nýja stikluþætti með dóttur sinni Láru á öðrum áratugi 21. aldar. Ómar hefur ferðast lengi vel á flugvél sinni, ''Frúnni''. Hann hefur nokkrum sinnum verið hætt kominn og t.d. brotlent við [[Esjan|Esjuna]] og [[Sultartangalón]]. Í kosningum [[Rás 2|Rásar 2]] um mann ársins 2003 og aftur 2006 varð Ómar hlutskarpastur. Fréttastofa [[Stöð 2|Stöðvar 2]] og tímaritið Mannlíf völdu hann sömuleiðis mann ársins árið 2006 <ref>{{vefheimild|url=https://www.visir.is/article/20061231/FRETTIR01/61231036|titill=Ómar maður ársins á Stöð 2 og Rás 2|ár=2006|mánuður=31. desember|árskoðað=2007|mánuðurskoðað=26. apríl}}</ref> ==Fjölskylda== Ómar kvæntist Helgu Jóhannsdóttur árið 1961. Eiga þau sjö börn. Börn hans Þorfinnur, Lára og Alma hafa öll unnið við fréttir og fræðslu. Barnabörnin eru 21 og barnabarnabörnin 3. ==Umhverfisvernd== Ómar barðist gegn byggingu [[Kárahnjúkavirkjun|Kárahnjúkavirkju]]nar og gaf út bókina ''Kárahnjúkar - með og á móti'' árið 2006. Að kvöldi 26. september sama ár leiddi hann ríflega 10 þúsund manns í mótmælagöngu niður Laugaveginn gegn stóriðjustefnu ríkisstjórnarinnar.<ref>{{vefheimild|url=https://www.visir.is/article/20060927/FRETTIR01/60927036|titill=Fjölmennustu mótmæli síðan 1973|ár=2006|mánuður=27. september|árskoðað=2007|mánuðurskoðað=26. apríl}}</ref> Ómar stóð fyrir pólitískum flokki; [[Íslandshreyfingin]], í baráttu sinni fyrir umhverfisvernd. Í tengslum við sjötugsafmæli hans 2010 ákvað ríkisstjórnin að gera afmælisdag hans 16. september að [[Dagur íslenskrar náttúru|Degi íslenskrar náttúru]]. Ómar var handtekinn árið 2013 við mótmæli lagningu nýs Álftanesvegar í gegnum [[Gálgahraun]]. Ómar hefur vakið athygli á rafknúnum farartækjum og ferðast á rafhjóli og litlum rafbíl. Hann fór frá Reykjavík til Akureyrar á rafhjóli árið 2015.<ref>[https://stundin.is/grein/7301/berst-gegn-hernadinum-gegn-landinu/#_=_ Ævintýraleg ævi Ómars Ragnarssonar] Stundin, skoðað 30. ágúst, 2018</ref> ==Tónlist - Útgefið efni== *[[Ómar R. syngur]] (1960) *[[Ómar Ragnarsson (1961)|Ómar Ragnarsson]] (1961) *[[Ómar (1963)|Ómar]] (1963) *[[Ómar Ragnarsson og Lúdó Sextett]] (1964) *[[Ómar Ragnarsson - Þrjú hjól undir bílnum|Þrjú hjól undir bílnum]] (1965) *[[Ómar Ragnarsson - Ég er að baka|Ég er að baka]] (1965) *[[Ómar Ragnarsson - Krakkar mínir komið þið sæl|Krakkar mínir komið þið sæl]] (1966) *[[Ómar Ragnarsson - Gamanvísur og annað skemmtiefni|Gamanvísur og annað skemmtiefni]] (1966) *[[Ómar Ragnarsson - Gáttaþefur á jólaskemmtun|Gáttaþefur á jólaskemmtun með börnunum]] (1968) *[[Ómar Ragnarsson - Jói útherji|Jói útherji]] (1968) *[[Ómar Ragnarsson - Minkurinn í hænsnakofanum|Minkurinn í hænsnakofanum]] (1970) *[[Ómar Ragnarsson - Gáttaþefur í glöðum hópi|Gáttaþefur í glöðum hópi]] (1971) *[[Ómar Ragnarsson - Úr þorskastríðinu|Úr Þorskastríðinu]] *[[Ómar Ragnarsson - Skemmtilegustu lög Gáttaþefs|Skemmtilegustu lög Gáttaþefs]] (1981) *[[Ómar Ragnarsson - Syngur fyrir börnin|Ómar Ragnarsson syngur fyrir börnin]] (1981) *[[Ómar Ragnarsson - Fugladansinn|Fugladansinn]] (1981) *[[Ómar Ragnarsson - Fyrstu árin|Fyrstu árin]] (1984) *[[Ómar finnur Gáttaþef]] (1993) *[[Þegar Ómar hafði hár]] (1998) *[[Ómar lands og þjóðar]] (2003) *[[Brot af því besta, Ómar Ragnarsson]] (2005) *[[Ómar lands og þjóðar - Sumarfrí]] (2006) *[[Ómar í hálfa öld: Lög og textar Ómars Ragnarssonar]] (2010) *[[Hjarta landsins - Náttúran og þjóðin]] (2018, ýmsir flytja lög Ómars) ==Bækur== * Ómar Ragnarsson. (1996). Mannlífsstiklur : spámaðurinn, gulldrengirnir og fleira fólk. Fróði. * Ómar Ragnarsson. (1999). Ljósið yfir landinu. Fróði. * Ómar Ragnarsson. (1990). Í einu höggi : skáldsaga. Fróði * Ómar Ragnarsson. (1991). Heitirðu Ómar? : minningar frá bernsku- og æskudögum. Fróði. * Ómar Ragnarsson. (1994). Fólk og firnindi : stiklað á Skaftinu. Fróði. * Ómar Ragnarsson. (2013). Manga með svartan vanga : sagan öll : sagan um Möngu með svartan vanga, Ásdísi skáldkonu frá Rugludal, systurnar í Baslhaga og aðrar hvunndagshetjur fyrri alda (2. útgáfa (aukin og endurbætt)). Iðunn. (1. útgáfa gefin út 1993 af Fróða) * Ómar Ragnarsson. (1963). Stangveiðistemmur : sungnar á Hótel Sögu : 1. marz 1963. [útgefanda ekki getið]. * Ómar Ragnarsson. (2007). Íslands þúsund ár. Hugmyndaflug. * Ómar Ragnarsson. (1996). Mannlífsstiklur : spámaðurinn, gulldrengirnir og fleira fólk. Fróði. * Ómar Ragnarsson, & Iðunn útgefandi. (2021). Af einskærri sumargleði : sögur frá litríkum skemmtanaferli. Iðunn. * Ómar Ragnarsson, & Tindur útgefandi. (2016). Hyldýpið. Tindur bókaútgáfa. * Ómar Ragnarsson, & Ríkisútvarpið. (1973). Áramótaskaup 1973. * Ómar Ragnarsson, & Þorsteinn Eggertsson. (1968). Barnavísur. Hrafnar. Einnig gefið út 1972 * Ómar Ragnarsson, Friðþjófur Helgason, & Tindur útgefandi. (2018). Hjarta landsins : ljósmyndaljóðabók. Tindur bókaútgáfa. * Ómar Ragnarsson, Seljeseth, J. K., & Kristín Ósk Hjartardóttir. (1998). Ýkt eðlilegt. Fróði. * Ómar Ragnarsson, Friðþjófur Helgason, & Sögur útgáfa útgefandi. (2022). Stiklur um undur Íslands. Sögur útgáfa. * Ómar Ragnarsson, Jón Ásgeir Hreinsson, & JPV útgefandi. (2004). Kárahnjúkar : með og á móti. JPV. * Ómar Ragnarsson, Gunnar Þorsteinsson, & Björgvin Ólafsson. (1992). Flugleiðir í Íslandsflugi : ein af átta bókum úr fjölbindiverkinu [!] Kennslubækur fyrir einkaflugpróf ([2. prentun].). Flugmálastjórn Íslands. * Haukur Snorrason, Magnús Tumi Guðmundsson, & Ómar Ragnarsson. (2005). Experience Iceland. Snerruútgáfan. * Haukur Snorrason, Magnús Tumi Guðmundsson, & Ómar Ragnarsson. (2005). Upplifðu Ísland. Snerruútgáfan. * Breinholst, W., Svavar Gests, & Ómar Ragnarsson. (1965). Táningar og fleira fólk. Fróði. (þýdd úr dönsku) * Smith, M. A., Erdman Rasmussen, J., & Ómar Ragnarsson. (2015). Iceland : a personal view = Ísland : okkar persónulega sýn volume II. Lodima press. * Chamlee, P., Erdman Rasmussen, J., & Ómar Ragnarsson. (2015). Iceland : a personal view = Ísland : okkar persónulega sýn volume I. Lodima press. ==Þættir== *Stiklur (2010) *Stiklur - Heildarútgáfa 1977-2005 (2015) *Ferðastiklur (2015) ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Tenglar== * [http://www.islandshreyfingin.is Íslandshreyfingin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070502134024/http://www.islandshreyfingin.is/ |date=2007-05-02 }} * [http://www.hugmyndaflug.is/ Hugmyndaflug ehf.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613155927/http://www.hugmyndaflug.is/ |date=2010-06-13 }} * [https://glatkistan.com/2017/10/10/omar-ragnarsson/ Glatkistan.is] {{f|1940}} [[Flokkur:Ómar Ragnarsson]] [[Flokkur:Íslandshreyfingin]] [[Flokkur:Handhafar riddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu]] [[Flokkur:Íslenskir fréttamenn]] [[Flokkur:Kjörnir fulltrúar á Stjórnlagaþing á Íslandi 2011]] [[Flokkur:Manneskja ársins á Rás 2]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]] [[Flokkur:Íslenskir skemmtikraftar]] [[Flokkur:Íslenskir rithöfundar]] [[Flokkur:Íslenskir stjórnmálamenn]] [[Flokkur:Íslenskir aðgerðasinnar]] [[Flokkur:Íslenskt fjölmiðlafólk]] [[Flokkur:Íslenskir náttúruverndarsinnar]] [[Flokkur:Íslenskir flugmenn]] nfwhw9tjnyh4d037mpn7ndbo882acnf 0 45150 1982919 1962775 2026-10-16T15:57:24Z Berserkur 10188 1982919 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = pink | name = Snjótittlingur | image = Plectrophenax_nivalis_iceland.jpg | image_width = 250px | image2 = Plectrophenax nivalis song.ogg | status = LC | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Spörfuglar]] (''Passeriformes'') | familia = [[Tittlingaætt]] (''Emberizidae'') | genus = ''[[Plectrophenax]]'' | species = '''''P. nivalis''''' | binomial = ''Plectrophenax nivalis'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]]) | image_caption = "Plectrophenax nivalis" }} [[File: Plectrophenax nivalis nivalisMHNT.ZOO.2010.11.218. Kingsbay, Ny-Ålesund Naurois.jpg|thumb|''Plectrophenax nivalis'']] '''Snjótittlingur''' (að sumri er hann kvenkenndur og kallaður '''sólskríkja''') ([[fræðiheiti]]: ''Plectrophenax nivalis'') er smávaxinn [[fugl]] af [[tittlingaætt]]. Sumstaðar á landinu er fuglinn einnig nefndur '''heydoðra'''. ==Tenglar== * [https://nmsi.is/molar/fugl_manadarins/snjotittlingur/ Snjótittlingur](Náttúruminjasafn Íslands) * [https://fuglavefur.is/birdinfo.php?val=1&id=24 Fuglavefurinn - Snjótittlingur ] {{Wiktionary|snjótittlingur}} {{commonscat|Plectrophenax nivalis}} {{Stubbur|fugl}} [[Flokkur:Tittlingaætt]] [[Flokkur:Íslenskir fuglar]] [[Flokkur:Staðfuglar á Íslandi]] nyp345w9kx47l0s5gwcwv3gtlbpbc5f 0 52649 1982923 1957364 2026-10-16T18:55:09Z User.57298540 121672 1982923 wikitext text/x-wiki [[Mynd:StjornaradidRvk.JPG|thumb|right|Stjórnarráð Íslands]] [[Mynd:Iceland sovereignty 1918 m olafsson.jpg|thumb|Fullveldinu fagnað árið 1918.]] '''Stjórnarráð Íslands''' er ásamt [[Forseti Íslands|forseta]] æðsta stig [[framkvæmdarvald]]s á [[Ísland]]i. Stjórnarráðið samanstendur af tólf [[ráðuneyti|ráðuneytum]] og tólf [[ráðherra|ráðherrum]] þess sem saman mynda [[ríkisstjórn Íslands]]. Ríkisstjórn ákvarðar verkaskiptingu framkvæmdavaldsins milli ráðuneyta innan ákveðins ramma laga sem sett eru af [[Alþingi]]. Víðtækar breytingar hafa orðið á samsetningu stjórnarráðsins frá því það tók við störfum árið [[1904]] en þær síðustu voru gerðar í byrjun árs 2022 og eru ráðuneyti í dag tólk talsins. [[Stjórnarráðshúsið]] er staðsett við [[Lækjargata|Lækjargötu]], andspænis [[Lækjartorg]]i og eru ríkisstjórnarfundir haldnir þar en einnig hýsir það [[Forsætisráðuneyti Íslands|forsætisráðuneytið]]. ==Saga== Miðað er við að stofnun Stjórnarráðs Íslands hafi verið [[1. febrúar]] [[1904]], daginn sem [[Hannes Hafstein]] tók við embætti [[ráðherra Íslands]]. Þann 1. febrúar 2004 var þess minnst með breytingu á reglugerð um Stjórnarráð Íslands.<ref>[https://www.forsaetisraduneyti.is/frettir/nr/1251 Ný reglugerð um Stjórnarráð Íslands]</ref> Frá 1904 til [[1917]] var Stjórnarráðinu skipt í þrjár skrifstofur sem hver hafði sína [[verkaskipting]]u. Sú fyrsta sá um dóms-, skóla- og kirkjumál, önnur um atvinnumál, samgöngumál og póstmál og sú þriðja fjármál. [[Ráðherra Íslands]] var æðsti embættismaður, en hver skrifstofa hafði skrifstofustjóra og [[landritari]] var yfirmaður þeirra.<ref name="sogul">{{cite web |url=http://www.forsaetisraduneyti.is/raduneyti/sogulegt-yfirlit/ |title=Forsætisráðuneyti Íslands - Sögulegt yfirlit |access-date=2007-08-09 |archive-date=2012-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120704203548/http://www.forsaetisraduneyti.is/raduneyti/sogulegt-yfirlit/ |url-status=dead }}</ref> Árið [[1917]] varð til [[embætti]] [[forsætisráðherra Íslands]] þó svo að ekki væri enn búið að stofna forsætisráðuneyti Íslands og ráðherrar urðu þrír talsins. Þremur árum seinna var bætt við einum ráðherra. Frá árinu [[1927]] voru fastir starfsmenn ráðnir til skrifstofu forsætisráðherra og því eiginlegt ráðuneyti orðið til með óformlegum hætti. Fyrsta lagasetningin um Stjórnaráð Íslands varð ekki fyrr en árið [[1969]] en fram að því hafði íslensk [[opinber stjórnsýsla|stjórnsýsla]] verið heldur laus í reipunum.<ref name="sogul"/> ==Ráðuneyti== Ráðuneyti eru skrifstofur ráðherra og æðstu stjórnvöld framkvæmdarvaldsins á sínu málefnasviði. Samkvæmt 15. grein [[Stjórnarskrá Íslands|stjórnarskrár Íslands]] er fjöldi ráðuneyta og heiti þeirra ákveðinn með forsetaúrskurði samkvæmt tillögu [[forsætisráðherra]]. Tillaga forsætisráðherra skal þó vera lögð fyrir Alþingi í formi [[þingsályktunartillaga|þingsályktunartillögu]] og vera afgreidd áður en forsetaúrskurður er gefinn út. <ref name="stjornarrad">[https://www.althingi.is/lagas/nuna/2011115.html Lög um Stjórnarráð Íslands 2011 nr. 115], Skoðað 6. janúar 2015.</ref> * [[Forsætisráðuneyti Íslands|Forsætisráðuneytið]] * [[Atvinnuvegaráðuneytið]] * [[Dómsmálaráðuneyti Íslands|Dómsmálaráðuneytið]] * [[Félags- og húsnæðismálaráðuneytið]] * [[Fjármála- og efnahagsráðuneyti Íslands|Fjármála- og efnahagsráðuneytið]] * [[Heilbrigðisráðuneyti Íslands|Heilbrigðisráðuneytið]] * [[Innviðaráðuneytið]] * [[Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneytið]] * Mennta- og barnamálaráðuneytið * [[Umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneyti Íslands|Umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið]] * [[Utanríkisráðuneyti Íslands|Utanríkisráðuneytið]] ==Ráðherrar== Forsætisráðherra er skipaður af forseta Íslands og skipar hann aðra ráðherra ríkisstjórnarinnar samkvæmt tillögu forsætisráðherra. Einn ráðherra getur farið með fleiri en eitt ráðuneyti á hverjum tíma og fleiri en einn ráðherra getur starfað í sama ráðuneyti. Á fundum ríkisstjórnar sem stýrðir eru af forsætisráðherra ræða ráðherrar væntanleg lagafrumvörp og mikilvægar reglugerðir sem þeir hyggjast leggja fram.<ref name="stjornarrad" /> Núverandi ráðherrar eru: *[[Kristrún Frostadóttir]], [[Forsætisráðherrar Íslands|forsætisráðherra]] *[[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir]], [[Utanríkisráðherrar á Íslandi|utanríkisráðherra]] *[[Inga Sæland]], [[Mennta- og barnamálaráðherra Íslands|mennta- og barnamálaráðherra]] *[[Hanna Katrín Friðriksson]], [[Atvinnuvegaráðherra Íslands|atvinnuvegaráðherra]] *[[Logi Einarsson]], [[menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðherra]] *[[Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir]], [[Dómsmálaráðherra Íslands|dómsmálaráðherra]] *[[Eyjólfur Ármannsson]], [[Innviðaráðherra Íslands|innviðaráðherra]] *[[Jóhann Páll Jóhannsson]], [[Umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra Íslands|umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra]] *[[Alma Möller|Alma D. Möller]], [[Heilbrigðisráðherra Íslands|heilbrigðsráðherra]] *[[Daði Már Kristófersson]], [[Fjármála- og efnahagsráðherra Íslands|fjármála- og efnahagsráðherra]] *[[Ragnar Þór Ingólfsson]], [[Félags- og húsnæðismálaráðherra Íslands|félags- og húsnæðismálaráðherra]] ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Tenglar== * [https://www.stjornarrad.is/ Stjórnarráð.is] * [https://www.althingi.is/lagas/nuna/1969073.html Lög um Stjórnarráð Íslands], 969 nr. 73 28. maí 1969 * [https://www.althingi.is/lagas/nuna/2004003.html Reglugerð um Stjórnarráð Íslands], 2004 nr. 3 1. febrúar * [https://www.forsaetisraduneyti.is/media/frettir/Reglugerd_um_Stjornarrad_Islands.pdf Reglugerð um Stjórnarráð Íslands], Nr. 177 31. desember 2007 * [https://www.althingi.is/altext/135/s/0539.html Lög um breytingu á ýmsum lögum vegna tilfærslu verkefna innan Stjórnarráðs Íslands], lög nr. 167 21. desember 2007. {{Íslensk stjórnmál}} [[Flokkur:Ríkisstjórn Íslands]] [[Flokkur:Stjórnarráð Íslands]] {{S|1904}} d48kinl6kg3yu298flpcrszqqdnf9j8 0 57980 1982922 1948999 2026-10-16T18:15:10Z Umvandarinn 37799 Viðbót um sæmd sem ´Ólafi var sýnd af konungi í fjölda skipta 1982922 wikitext text/x-wiki '''Ólafur Stephensen''' (''Ólafur Stefánsson'') ([[3. maí]] [[1731]] – [[11. nóvember]] [[1812]]) var [[Stiftamtmenn á Íslandi|stiftamtmaður á Íslandi]] á árunum [[1790]] til [[1806]]. Kona Ólafs var Sigríður Magnúsdóttir (13. nóvember 1734-29. nóvember 1807), dóttir [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns og Þórunnar Guðmundsdóttur konu hans. Börn þeirra voru [[Magnús Stephensen (f. 1762)|Magnús Stephensen]] dómstjóri, Þórunn kona [[Hannes Finnsson|Hannesar Finnssonar]] biskups, [[Stefán Stephensen]] amtmaður, [[Björn Stephensen]] dómsmálaritari í yfirréttinum og Ragnheiður kona [[Jónas Scheving|Jónasar Schevings]] sýslumanns. == Ævi == Ólafur var fæddur á [[Höskuldsstaðir (Skagaströnd)|Höskuldsstöðum]] á [[Skagaströnd (sveit)|Skagaströnd]] og voru foreldrar hans Stefán Ólafsson prestur þar og fyrri kona hans, Ragnheiður Magnúsdóttir frá [[Espihóll|Espihóli]]. Hann fór í [[Hólaskóli (1106-1802)|Hólaskóla]] og útskrifaðist þaðan [[1751]], sigldi síðan og lauk lögfræðiprófi frá [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]] [[1754]]. Ólafur kvæntist Sigríði, dóttur [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns, mesta valda- og virðingamanni á Íslandi. Í brúðkaupi þeirra leiddu biskupar brúðina til altaris en landfógeti og landlæknir leiddu brúðgumann.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=Íslensk ættarveldi|höfundur=Guðmundur Magnússon}}</ref> Hann var fyrst bókhaldari við [[Innréttingarnar]] þar sem Magnús Gíslason var í forystu en árið 1756 var hann settur varalögmaður norðan og vestan. Síðar varð hann aðstoðarmaður Magnúsar Gíslasonar [[amtmaður|amtmanns]] tengdaföður síns og tók við embættinu er hann andaðist [[1766]] og flutti þá á Bessastaði. Þegar landinu var skipt í tvö ömt 1770 varð Ólafur amtmaður í Norður- og Austuramti. Árið 1783 fékk hann lausn frá embætti af því að hann vildi ekki flytja norður í land eins og ætlast var til og var [[Stefán Þórarinsson]] skipaður í staðinn. Ólafur gerði út tugi báta til fiskveiða og nýtti sér fornan rétt landeigenda til að knýja leiguliða sína til að róa á bátum sínum og svipti þá jafnframt rétti til að gera út eigin báta. Ólafur var eindreginn andstæðingur hvers konar rýmkunar á kjörum leiguliða og var kröfuharður og óbilgjarn. Leiddi það m.a. til uppreisnar leiguliða 1785.<ref name=":0" /> Magnús var settur af konungi til að stjórna sölu Skálholtsjarða sem hófst 1785 með það að markmiði stjórnvalda í Kaupmannahöfn að fjölga íslensku sjálfseignarbændum og bæta lífskjör bændastéttarinnar. Bestu jarðirnar lentu hins vegar flestar í höndum höfðingjanna og Stefánungar náðu sér í vænar sneiðar. Ólafur notaði stundum leppa til að dylja hver átti í hlut við jarðarkaupin og dæmi eru um hreina spilling við ráðstöfun jarðanna. Úthlíð í Biskupstungum var slegin ábúanda árið 1794 en Ólafur sá til þess að hann fengi ekki afsal og seldi jörðina góðkunningja sínum. Mörg dæmi um dómaskipan þar sem Stefánungar réðu á öllum stigum mála er að finna í Alþingisbókum frá þessum árum.<ref name=":0" /> En þegar suður- og vesturamtinu var skipt í tvennt 1787 varð Ólafur amtmaður í vesturamtinu og 14. apríl [[1790]] varð hann jafnframt [[stiftamtmaður]], fyrstur Íslendinga í langan tíma. Árið 1774 hlaut hann tignargráðuna Justitsráð (Dómsráð), 1785 Etatsráð (Ríkisráð), 1790 Konferensráð (Ráðunautur) og loks Geheimeráð (Leyndarráðherra). Þann 28. mars 1786 fékk hann þann fágæta heiður að hljóta hinn volduga heiðurspening úr skíra gulli „Pro Meritis“ frá Friðriki krónprins, síðar Friðriki VI, fyrir fádæma dugnað, hagsýni og fórnfýsi þegar hann, sem amtmaður, útvegaði og miðlaði matvælum til nauðstaddra fátæklinga og bænda á meðan á helförinni stóð, Móðuharðindunum í kjölfar Skaftáreldanna. 1793 hafði hann amtaskipti og var skiptur yfir suðuramtið. Ólafi var vikið úr embætti 1803 vegna ásakana um spillingu. Hann fékk lausn frá embættum sínum 1806 en fékk að búa áfram endurgjaldslaust í [[Viðey]], þar sem hann var þá. Fyrst hafði hann búið á [[Leirá]] í [[Leirársveit]], síðan á [[Bessastaðir|Bessastöðum]], [[Elliðavatn]]i, í [[Sviðholt]]i og á [[Innri-Hólmur|Innra-Hólmi]]. Ólafur var all-afkastamikill rithöfundur. Meðal annars ritaði hann gagnlegar ritgerðir í lærdómslistafélagsritunum. Einnig liggur eftir hann prentuð reikningsbók, ''Stutt undirvísun í reikningslistinni og algebra'', útgefin í Kaupmannahöfn árið 1785. Ólafur sagðist í formála hafa ritað kver sitt árið 1758 eftir dvöl sína í Kaupmannahöfn. Uppkastið hefði gengið manna á milli í uppskriftum og því hefði hann talið rétt að láta prenta það. Hann sendi Magnús Stephensen, son sinn, með handritið til prentunar haustið 1784. Í sjálfsævisögu Magnúsar kemur fram að Magnús umritaði kverið töluvert og bætti við það sex köflum af 26 eða 78 bls. af 248 bls. texta. Meðal annars bætti Magnús við kafla um tugabrot sem voru þá nýmæli í evrópskum kennslubókum fyrir almenning. Bókin var strax löggilt sem kennslubók í lærðu skólunum tveimur í Skálholti og á Hólum. === Ættir === Ólafur var ættfaðir [[Stefánungar|Stefánunga]] og þótti mörgum nóg um veldi þeirra feðga og tengdamanna þeirra. Árið [[1792]] kom út í Kaupmannahöfn bókin ''Ærefrygt. Liste over Hr. Stiftamtmand Oluf Stephensens Familie i Island. Allene de beregnede som sidde i publiqve Embeder 1791''. Höfundur var [[Halldór Jakobsson]], fyrrum [[sýslumaður]] í [[Strandasýsla|Strandasýslu]] en þetta rit fjallaði um hve valdamiklir Stefánungar væru í íslensku samfélagi og hélt fram að ættin einokaði opinber embætti á [[Ísland]]i. Þegar bókin kom út var Ólafur Stefánsson stiftamtmaður og settur [[amtmaður]] í [[Suðuramt]]i og skipaður amtmaður í [[Vesturamt]]i. Í [[Norður- og austuramt]]i sat systursonur hans Stefán Þórarinsson. [[Biskup]]inn á [[Hólar í Hjaltadal|Hólum]], [[Sigurður Stefánsson]] , var hálfbróðir Ólafs og [[Hannes Finnsson]] [[Skálholt]]sbiskup var tengdasonur Ólafs. Þegar [[Skúli Magnússon]] var leystur frá embætti [[1793]] þá var í hans stað settur [[Magnús Stephensen (f. 1762)]] sonur Ólafs.<ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20030908080154/www.hi.is/soguthing2002/framsogur/Einar_H.doc Einar Hreinsson, Söguþing 2002, Íslenskur aðall –ættartengsl og íslensk stjórnsýsla á 18. og 19. öld] </ref> Meðal Stefánunga voru hjónabönd skyldmenna líklega tíðari en í nokkurri annarri fjölskyldu í landinu fyrr og síðar. Þeir bræður Magnús og Stefán Stephensen stofnuðu til hjónabanda nokkurra barna sinna.<ref name=":0" /> === Jarðarför Ólafs === Ólafur andaðist í [[Viðey]] og var jarðsunginn þar [[26. nóvember]]. Ekki voru við útför hans aðrir en börn hans og barnabörn, prestarnir Brynjólfur Sigurðsson dómkirkjuprestur í Seli og [[Árni Helgason (f. 1777)|Árni Helgason]] á [[Reynivellir í Kjós|Reynivöllum]] og líkmenn. Í ''[[Árbækur Reykjavíkur|Árbókum Reykjavíkur]]'' stendur þetta: ''Þótti mörgum það kynleg ráðstöfun, þar sem í hlut átti sá, er allra Íslendinga hafði orðið æðstur að mannvirðingum''. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=307045&pageSelected=0&lang=0 ''Ólafur Stiptamtmaður Stephánsson''; grein í Ísafold 1878]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2316037 ''Lögfræðingatal''; Tímarit hins íslenzka bókmenntafélags 1882] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pubId=228&lang=is Autobiographia Drs. Magnúsar Stephensens (brot); Tímarit hins íslenzka bókmenntafélags 1888] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=6029242 Jón Sigurðsson, Hyggindi og fastheldni á erfiðum tímum, Morgunblaðið, 16. september (16.09.2012), Blaðsíða 47] * [https://skemman.is/handle/1946/15279 Amtmaður og Íslands fátæklingar. Samfélagssýn í skjalasöfnum Landsnefndarinnar fyrri 1770–1771 og síðari 1785–1787 Hrefna Róbertsdóttir] {{Amtmenn á Íslandi (1688-1770)}} {{Stiftamtmenn á Íslandi}} {{Amtmenn í Norður- og Austuramti}} {{Amtmenn í Suðuramti}} {{Amtmenn í Vesturamti}} [[Flokkur:Amtmenn]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Íslendingar sem gengið hafa í Kaupmannahafnarháskóla]] [[Flokkur:Stefánungar]] [[Flokkur:Stiftamtmenn]] {{fd|1731|1812}} 0pkz1m6ze50zc9pomb2yllkdul6wgk3 1982931 1982922 2026-10-16T19:40:59Z Umvandarinn 37799 1982931 wikitext text/x-wiki '''Ólafur Stephensen''' (''Ólafur Stefánsson'') ([[3. maí]] [[1731]] – [[11. nóvember]] [[1812]]) var [[Stiftamtmenn á Íslandi|stiftamtmaður á Íslandi]] á árunum [[1790]] til [[1806]]. Kona Ólafs var Sigríður Magnúsdóttir (13. nóvember 1734-29. nóvember 1807), dóttir [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns og Þórunnar Guðmundsdóttur konu hans. Börn þeirra voru [[Magnús Stephensen (f. 1762)|Magnús Stephensen]] dómstjóri, Þórunn kona [[Hannes Finnsson|Hannesar Finnssonar]] biskups, [[Stefán Stephensen]] amtmaður, [[Björn Stephensen]] dómsmálaritari í yfirréttinum og Ragnheiður kona [[Jónas Scheving|Jónasar Schevings]] sýslumanns. == Ævi == Ólafur var fæddur á [[Höskuldsstaðir (Skagaströnd)|Höskuldsstöðum]] á [[Skagaströnd (sveit)|Skagaströnd]] og voru foreldrar hans Stefán Ólafsson prestur þar og fyrri kona hans, Ragnheiður Magnúsdóttir frá [[Espihóll|Espihóli]]. Hann fór í [[Hólaskóli (1106-1802)|Hólaskóla]] og útskrifaðist þaðan [[1751]], sigldi síðan og lauk lögfræðiprófi frá [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]] [[1754]]. Ólafur kvæntist Sigríði, dóttur [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns, mesta valda- og virðingamanni á Íslandi. Í brúðkaupi þeirra leiddu biskupar brúðina til altaris en landfógeti og landlæknir leiddu brúðgumann.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=Íslensk ættarveldi|höfundur=Guðmundur Magnússon}}</ref> Hann var fyrst bókhaldari við [[Innréttingarnar]] þar sem Magnús Gíslason var í forystu en árið 1756 var hann settur varalögmaður norðan og vestan. Síðar varð hann aðstoðarmaður Magnúsar Gíslasonar [[amtmaður|amtmanns]] tengdaföður síns og tók við embættinu er hann andaðist [[1766]] og flutti þá á Bessastaði. Þegar landinu var skipt í tvö ömt 1770 varð Ólafur amtmaður í Norður- og Austuramti. Árið 1783 fékk hann lausn frá embætti af því að hann vildi ekki flytja norður í land eins og ætlast var til og var [[Stefán Þórarinsson]] skipaður í staðinn. Ólafur gerði út tugi báta til fiskveiða og nýtti sér fornan rétt landeigenda til að knýja leiguliða sína til að róa á bátum sínum og svipti þá jafnframt rétti til að gera út eigin báta. Ólafur var eindreginn andstæðingur hvers konar rýmkunar á kjörum leiguliða og var kröfuharður og óbilgjarn. Leiddi það m.a. til uppreisnar leiguliða 1785.<ref name=":0" /> Magnús var settur af konungi til að stjórna sölu Skálholtsjarða sem hófst 1785 með það að markmiði stjórnvalda í Kaupmannahöfn að fjölga íslensku sjálfseignarbændum og bæta lífskjör bændastéttarinnar. Bestu jarðirnar lentu hins vegar flestar í höndum höfðingjanna og Stefánungar náðu sér í vænar sneiðar. Ólafur notaði stundum leppa til að dylja hver átti í hlut við jarðarkaupin og dæmi eru um hreina spilling við ráðstöfun jarðanna. Úthlíð í Biskupstungum var slegin ábúanda árið 1794 en Ólafur sá til þess að hann fengi ekki afsal og seldi jörðina góðkunningja sínum. Mörg dæmi um dómaskipan þar sem Stefánungar réðu á öllum stigum mála er að finna í Alþingisbókum frá þessum árum.<ref name=":0" /> En þegar suður- og vesturamtinu var skipt í tvennt 1787 varð Ólafur amtmaður í vesturamtinu og 14. apríl [[1790]] varð hann jafnframt [[stiftamtmaður]], fyrstur Íslendinga í langan tíma. Árið 1774 hlaut hann tignargráðuna Justitsráð (Dómsráð), 1785 Etatsráð (Ríkisráð), 1790 Konferensráð (Ráðunautur) og loks skömmu eftir þá tign veittist honum æðsta tignarheiti sem veitt var: Geheimeráð (Leyndarráðherra). Þann 28. mars 1786 fékk hann þann fágæta heiður að hljóta hinn volduga heiðurspening úr skíra gulli „Pro Meritis“ frá Friðriki krónprins, síðar Friðriki VI, fyrir fádæma dugnað, hagsýni og fórnfýsi þegar hann, sem amtmaður, útvegaði og miðlaði matvælum til nauðstaddra fátæklinga og bænda á meðan á helförinni stóð, Móðuharðindunum í kjölfar Skaftáreldanna. Þá varð hann Riddari af Dannebrogsorðunni 1809 (stofnuð 1671 og bara til á einu stigi þar til á fyrsta hluta 19. aldar), sem á þeim árum hlotnaðist einungis aðlinum í Danmörku. Þá varð hann Dannebrogsmaður 1812 eftir að orðan fékk annað stig, sem var heiður til viðbótar þeim fyrri. 1793 hafði hann amtaskipti og var skiptur yfir suðuramtið. Ólafi var vikið úr embætti 1803 vegna ásakana um spillingu. Hann fékk lausn frá embættum sínum 1806 en fékk að búa áfram endurgjaldslaust í [[Viðey]], þar sem hann var þá. Fyrst hafði hann búið á [[Leirá]] í [[Leirársveit]], síðan á [[Bessastaðir|Bessastöðum]], [[Elliðavatn]]i, í [[Sviðholt]]i og á [[Innri-Hólmur|Innra-Hólmi]]. Ólafur var all-afkastamikill rithöfundur. Meðal annars ritaði hann gagnlegar ritgerðir í lærdómslistafélagsritunum. Einnig liggur eftir hann prentuð reikningsbók, ''Stutt undirvísun í reikningslistinni og algebra'', útgefin í Kaupmannahöfn árið 1785. Ólafur sagðist í formála hafa ritað kver sitt árið 1758 eftir dvöl sína í Kaupmannahöfn. Uppkastið hefði gengið manna á milli í uppskriftum og því hefði hann talið rétt að láta prenta það. Hann sendi Magnús Stephensen, son sinn, með handritið til prentunar haustið 1784. Í sjálfsævisögu Magnúsar kemur fram að Magnús umritaði kverið töluvert og bætti við það sex köflum af 26 eða 78 bls. af 248 bls. texta. Meðal annars bætti Magnús við kafla um tugabrot sem voru þá nýmæli í evrópskum kennslubókum fyrir almenning. Bókin var strax löggilt sem kennslubók í lærðu skólunum tveimur í Skálholti og á Hólum. === Ættir === Ólafur var ættfaðir [[Stefánungar|Stefánunga]] og þótti mörgum nóg um veldi þeirra feðga og tengdamanna þeirra. Árið [[1792]] kom út í Kaupmannahöfn bókin ''Ærefrygt. Liste over Hr. Stiftamtmand Oluf Stephensens Familie i Island. Allene de beregnede som sidde i publiqve Embeder 1791''. Höfundur var [[Halldór Jakobsson]], fyrrum [[sýslumaður]] í [[Strandasýsla|Strandasýslu]] en þetta rit fjallaði um hve valdamiklir Stefánungar væru í íslensku samfélagi og hélt fram að ættin einokaði opinber embætti á [[Ísland]]i. Þegar bókin kom út var Ólafur Stefánsson stiftamtmaður og settur [[amtmaður]] í [[Suðuramt]]i og skipaður amtmaður í [[Vesturamt]]i. Í [[Norður- og austuramt]]i sat systursonur hans Stefán Þórarinsson. [[Biskup]]inn á [[Hólar í Hjaltadal|Hólum]], [[Sigurður Stefánsson]] , var hálfbróðir Ólafs og [[Hannes Finnsson]] [[Skálholt]]sbiskup var tengdasonur Ólafs. Þegar [[Skúli Magnússon]] var leystur frá embætti [[1793]] þá var í hans stað settur [[Magnús Stephensen (f. 1762)]] sonur Ólafs.<ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20030908080154/www.hi.is/soguthing2002/framsogur/Einar_H.doc Einar Hreinsson, Söguþing 2002, Íslenskur aðall –ættartengsl og íslensk stjórnsýsla á 18. og 19. öld] </ref> Meðal Stefánunga voru hjónabönd skyldmenna líklega tíðari en í nokkurri annarri fjölskyldu í landinu fyrr og síðar. Þeir bræður Magnús og Stefán Stephensen stofnuðu til hjónabanda nokkurra barna sinna.<ref name=":0" /> === Jarðarför Ólafs === Ólafur andaðist í [[Viðey]] og var jarðsunginn þar [[26. nóvember]]. Ekki voru við útför hans aðrir en börn hans og barnabörn, prestarnir Brynjólfur Sigurðsson dómkirkjuprestur í Seli og [[Árni Helgason (f. 1777)|Árni Helgason]] á [[Reynivellir í Kjós|Reynivöllum]] og líkmenn. Í ''[[Árbækur Reykjavíkur|Árbókum Reykjavíkur]]'' stendur þetta: ''Þótti mörgum það kynleg ráðstöfun, þar sem í hlut átti sá, er allra Íslendinga hafði orðið æðstur að mannvirðingum''. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=307045&pageSelected=0&lang=0 ''Ólafur Stiptamtmaður Stephánsson''; grein í Ísafold 1878]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2316037 ''Lögfræðingatal''; Tímarit hins íslenzka bókmenntafélags 1882] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pubId=228&lang=is Autobiographia Drs. Magnúsar Stephensens (brot); Tímarit hins íslenzka bókmenntafélags 1888] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=6029242 Jón Sigurðsson, Hyggindi og fastheldni á erfiðum tímum, Morgunblaðið, 16. september (16.09.2012), Blaðsíða 47] * [https://skemman.is/handle/1946/15279 Amtmaður og Íslands fátæklingar. Samfélagssýn í skjalasöfnum Landsnefndarinnar fyrri 1770–1771 og síðari 1785–1787 Hrefna Róbertsdóttir] {{Amtmenn á Íslandi (1688-1770)}} {{Stiftamtmenn á Íslandi}} {{Amtmenn í Norður- og Austuramti}} {{Amtmenn í Suðuramti}} {{Amtmenn í Vesturamti}} [[Flokkur:Amtmenn]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Íslendingar sem gengið hafa í Kaupmannahafnarháskóla]] [[Flokkur:Stefánungar]] [[Flokkur:Stiftamtmenn]] {{fd|1731|1812}} ti4u8yvqpvqy53fwink9hdkzr3zornq 1982933 1982931 2026-10-16T19:43:54Z Umvandarinn 37799 /* Tenglar */ 1982933 wikitext text/x-wiki '''Ólafur Stephensen''' (''Ólafur Stefánsson'') ([[3. maí]] [[1731]] – [[11. nóvember]] [[1812]]) var [[Stiftamtmenn á Íslandi|stiftamtmaður á Íslandi]] á árunum [[1790]] til [[1806]]. Kona Ólafs var Sigríður Magnúsdóttir (13. nóvember 1734-29. nóvember 1807), dóttir [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns og Þórunnar Guðmundsdóttur konu hans. Börn þeirra voru [[Magnús Stephensen (f. 1762)|Magnús Stephensen]] dómstjóri, Þórunn kona [[Hannes Finnsson|Hannesar Finnssonar]] biskups, [[Stefán Stephensen]] amtmaður, [[Björn Stephensen]] dómsmálaritari í yfirréttinum og Ragnheiður kona [[Jónas Scheving|Jónasar Schevings]] sýslumanns. == Ævi == Ólafur var fæddur á [[Höskuldsstaðir (Skagaströnd)|Höskuldsstöðum]] á [[Skagaströnd (sveit)|Skagaströnd]] og voru foreldrar hans Stefán Ólafsson prestur þar og fyrri kona hans, Ragnheiður Magnúsdóttir frá [[Espihóll|Espihóli]]. Hann fór í [[Hólaskóli (1106-1802)|Hólaskóla]] og útskrifaðist þaðan [[1751]], sigldi síðan og lauk lögfræðiprófi frá [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]] [[1754]]. Ólafur kvæntist Sigríði, dóttur [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns, mesta valda- og virðingamanni á Íslandi. Í brúðkaupi þeirra leiddu biskupar brúðina til altaris en landfógeti og landlæknir leiddu brúðgumann.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=Íslensk ættarveldi|höfundur=Guðmundur Magnússon}}</ref> Hann var fyrst bókhaldari við [[Innréttingarnar]] þar sem Magnús Gíslason var í forystu en árið 1756 var hann settur varalögmaður norðan og vestan. Síðar varð hann aðstoðarmaður Magnúsar Gíslasonar [[amtmaður|amtmanns]] tengdaföður síns og tók við embættinu er hann andaðist [[1766]] og flutti þá á Bessastaði. Þegar landinu var skipt í tvö ömt 1770 varð Ólafur amtmaður í Norður- og Austuramti. Árið 1783 fékk hann lausn frá embætti af því að hann vildi ekki flytja norður í land eins og ætlast var til og var [[Stefán Þórarinsson]] skipaður í staðinn. Ólafur gerði út tugi báta til fiskveiða og nýtti sér fornan rétt landeigenda til að knýja leiguliða sína til að róa á bátum sínum og svipti þá jafnframt rétti til að gera út eigin báta. Ólafur var eindreginn andstæðingur hvers konar rýmkunar á kjörum leiguliða og var kröfuharður og óbilgjarn. Leiddi það m.a. til uppreisnar leiguliða 1785.<ref name=":0" /> Magnús var settur af konungi til að stjórna sölu Skálholtsjarða sem hófst 1785 með það að markmiði stjórnvalda í Kaupmannahöfn að fjölga íslensku sjálfseignarbændum og bæta lífskjör bændastéttarinnar. Bestu jarðirnar lentu hins vegar flestar í höndum höfðingjanna og Stefánungar náðu sér í vænar sneiðar. Ólafur notaði stundum leppa til að dylja hver átti í hlut við jarðarkaupin og dæmi eru um hreina spilling við ráðstöfun jarðanna. Úthlíð í Biskupstungum var slegin ábúanda árið 1794 en Ólafur sá til þess að hann fengi ekki afsal og seldi jörðina góðkunningja sínum. Mörg dæmi um dómaskipan þar sem Stefánungar réðu á öllum stigum mála er að finna í Alþingisbókum frá þessum árum.<ref name=":0" /> En þegar suður- og vesturamtinu var skipt í tvennt 1787 varð Ólafur amtmaður í vesturamtinu og 14. apríl [[1790]] varð hann jafnframt [[stiftamtmaður]], fyrstur Íslendinga í langan tíma. Árið 1774 hlaut hann tignargráðuna Justitsráð (Dómsráð), 1785 Etatsráð (Ríkisráð), 1790 Konferensráð (Ráðunautur) og loks skömmu eftir þá tign veittist honum æðsta tignarheiti sem veitt var: Geheimeráð (Leyndarráðherra). Þann 28. mars 1786 fékk hann þann fágæta heiður að hljóta hinn volduga heiðurspening úr skíra gulli „Pro Meritis“ frá Friðriki krónprins, síðar Friðriki VI, fyrir fádæma dugnað, hagsýni og fórnfýsi þegar hann, sem amtmaður, útvegaði og miðlaði matvælum til nauðstaddra fátæklinga og bænda á meðan á helförinni stóð, Móðuharðindunum í kjölfar Skaftáreldanna. Þá varð hann Riddari af Dannebrogsorðunni 1809 (stofnuð 1671 og bara til á einu stigi þar til á fyrsta hluta 19. aldar), sem á þeim árum hlotnaðist einungis aðlinum í Danmörku. Þá varð hann Dannebrogsmaður 1812 eftir að orðan fékk annað stig, sem var heiður til viðbótar þeim fyrri. 1793 hafði hann amtaskipti og var skiptur yfir suðuramtið. Ólafi var vikið úr embætti 1803 vegna ásakana um spillingu. Hann fékk lausn frá embættum sínum 1806 en fékk að búa áfram endurgjaldslaust í [[Viðey]], þar sem hann var þá. Fyrst hafði hann búið á [[Leirá]] í [[Leirársveit]], síðan á [[Bessastaðir|Bessastöðum]], [[Elliðavatn]]i, í [[Sviðholt]]i og á [[Innri-Hólmur|Innra-Hólmi]]. Ólafur var all-afkastamikill rithöfundur. Meðal annars ritaði hann gagnlegar ritgerðir í lærdómslistafélagsritunum. Einnig liggur eftir hann prentuð reikningsbók, ''Stutt undirvísun í reikningslistinni og algebra'', útgefin í Kaupmannahöfn árið 1785. Ólafur sagðist í formála hafa ritað kver sitt árið 1758 eftir dvöl sína í Kaupmannahöfn. Uppkastið hefði gengið manna á milli í uppskriftum og því hefði hann talið rétt að láta prenta það. Hann sendi Magnús Stephensen, son sinn, með handritið til prentunar haustið 1784. Í sjálfsævisögu Magnúsar kemur fram að Magnús umritaði kverið töluvert og bætti við það sex köflum af 26 eða 78 bls. af 248 bls. texta. Meðal annars bætti Magnús við kafla um tugabrot sem voru þá nýmæli í evrópskum kennslubókum fyrir almenning. Bókin var strax löggilt sem kennslubók í lærðu skólunum tveimur í Skálholti og á Hólum. === Ættir === Ólafur var ættfaðir [[Stefánungar|Stefánunga]] og þótti mörgum nóg um veldi þeirra feðga og tengdamanna þeirra. Árið [[1792]] kom út í Kaupmannahöfn bókin ''Ærefrygt. Liste over Hr. Stiftamtmand Oluf Stephensens Familie i Island. Allene de beregnede som sidde i publiqve Embeder 1791''. Höfundur var [[Halldór Jakobsson]], fyrrum [[sýslumaður]] í [[Strandasýsla|Strandasýslu]] en þetta rit fjallaði um hve valdamiklir Stefánungar væru í íslensku samfélagi og hélt fram að ættin einokaði opinber embætti á [[Ísland]]i. Þegar bókin kom út var Ólafur Stefánsson stiftamtmaður og settur [[amtmaður]] í [[Suðuramt]]i og skipaður amtmaður í [[Vesturamt]]i. Í [[Norður- og austuramt]]i sat systursonur hans Stefán Þórarinsson. [[Biskup]]inn á [[Hólar í Hjaltadal|Hólum]], [[Sigurður Stefánsson]] , var hálfbróðir Ólafs og [[Hannes Finnsson]] [[Skálholt]]sbiskup var tengdasonur Ólafs. Þegar [[Skúli Magnússon]] var leystur frá embætti [[1793]] þá var í hans stað settur [[Magnús Stephensen (f. 1762)]] sonur Ólafs.<ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20030908080154/www.hi.is/soguthing2002/framsogur/Einar_H.doc Einar Hreinsson, Söguþing 2002, Íslenskur aðall –ættartengsl og íslensk stjórnsýsla á 18. og 19. öld] </ref> Meðal Stefánunga voru hjónabönd skyldmenna líklega tíðari en í nokkurri annarri fjölskyldu í landinu fyrr og síðar. Þeir bræður Magnús og Stefán Stephensen stofnuðu til hjónabanda nokkurra barna sinna.<ref name=":0" /> === Jarðarför Ólafs === Ólafur andaðist í [[Viðey]] og var jarðsunginn þar [[26. nóvember]]. Ekki voru við útför hans aðrir en börn hans og barnabörn, prestarnir Brynjólfur Sigurðsson dómkirkjuprestur í Seli og [[Árni Helgason (f. 1777)|Árni Helgason]] á [[Reynivellir í Kjós|Reynivöllum]] og líkmenn. Í ''[[Árbækur Reykjavíkur|Árbókum Reykjavíkur]]'' stendur þetta: ''Þótti mörgum það kynleg ráðstöfun, þar sem í hlut átti sá, er allra Íslendinga hafði orðið æðstur að mannvirðingum''. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=307045&pageSelected=0&lang=0 ''Ólafur Stiptamtmaður Stephánsson''; grein í Ísafold 1878] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2316037 ''Lögfræðingatal''; Tímarit hins íslenzka bókmenntafélags 1882] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pubId=228&lang=is Autobiographia Drs. Magnúsar Stephensens (brot); Tímarit hins íslenzka bókmenntafélags 1888] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=6029242 Jón Sigurðsson, Hyggindi og fastheldni á erfiðum tímum, Morgunblaðið, 16. september (16.09.2012), Blaðsíða 47] * [https://skemman.is/handle/1946/15279 Amtmaður og Íslands fátæklingar. Samfélagssýn í skjalasöfnum Landsnefndarinnar fyrri 1770–1771 og síðari 1785–1787 Hrefna Róbertsdóttir] {{Amtmenn á Íslandi (1688-1770)}} {{Stiftamtmenn á Íslandi}} {{Amtmenn í Norður- og Austuramti}} {{Amtmenn í Suðuramti}} {{Amtmenn í Vesturamti}} [[Flokkur:Amtmenn]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Íslendingar sem gengið hafa í Kaupmannahafnarháskóla]] [[Flokkur:Stefánungar]] [[Flokkur:Stiftamtmenn]] {{fd|1731|1812}} a5i7qa603abtnp15xekaxrb9vo4z03k 1982945 1982933 2026-10-16T20:14:29Z Umvandarinn 37799 /* Ævi */ 1982945 wikitext text/x-wiki '''Ólafur Stephensen''' (''Ólafur Stefánsson'') ([[3. maí]] [[1731]] – [[11. nóvember]] [[1812]]) var [[Stiftamtmenn á Íslandi|stiftamtmaður á Íslandi]] á árunum [[1790]] til [[1806]]. Kona Ólafs var Sigríður Magnúsdóttir (13. nóvember 1734-29. nóvember 1807), dóttir [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns og Þórunnar Guðmundsdóttur konu hans. Börn þeirra voru [[Magnús Stephensen (f. 1762)|Magnús Stephensen]] dómstjóri, Þórunn kona [[Hannes Finnsson|Hannesar Finnssonar]] biskups, [[Stefán Stephensen]] amtmaður, [[Björn Stephensen]] dómsmálaritari í yfirréttinum og Ragnheiður kona [[Jónas Scheving|Jónasar Schevings]] sýslumanns. == Ævi == Ólafur var fæddur á [[Höskuldsstaðir (Skagaströnd)|Höskuldsstöðum]] á [[Skagaströnd (sveit)|Skagaströnd]] og voru foreldrar hans Stefán Ólafsson prestur þar og fyrri kona hans, Ragnheiður Magnúsdóttir frá [[Espihóll|Espihóli]]. Hann fór í [[Hólaskóli (1106-1802)|Hólaskóla]] og útskrifaðist þaðan [[1751]], sigldi síðan og lauk lögfræðiprófi frá [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]] [[1754]]. Ólafur kvæntist Sigríði, dóttur [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns, mesta valda- og virðingamanni á Íslandi. Í brúðkaupi þeirra leiddu biskupar brúðina til altaris en landfógeti og landlæknir leiddu brúðgumann.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=Íslensk ættarveldi|höfundur=Guðmundur Magnússon}}</ref> Hann var fyrst bókhaldari við [[Innréttingarnar]] þar sem Magnús Gíslason var í forystu en árið 1756 var hann settur varalögmaður norðan og vestan. Síðar varð hann aðstoðarmaður Magnúsar Gíslasonar [[amtmaður|amtmanns]] tengdaföður síns og tók við embættinu er hann andaðist [[1766]] og flutti þá á Bessastaði. Þegar landinu var skipt í tvö ömt 1770 varð Ólafur amtmaður í Norður- og Austuramti. Árið 1783 fékk hann lausn frá embætti af því að hann vildi ekki flytja norður í land eins og ætlast var til og var [[Stefán Þórarinsson]] skipaður í staðinn. Ólafur gerði út tugi báta til fiskveiða og nýtti sér fornan rétt landeigenda til að knýja leiguliða sína til að róa á bátum sínum og svipti þá jafnframt rétti til að gera út eigin báta. Ólafur var eindreginn andstæðingur hvers konar rýmkunar á kjörum leiguliða og var kröfuharður og óbilgjarn. Leiddi það m.a. til uppreisnar leiguliða 1785.<ref name=":0" /> Magnús var settur af konungi til að stjórna sölu Skálholtsjarða sem hófst 1785 með það að markmiði stjórnvalda í Kaupmannahöfn að fjölga íslensku sjálfseignarbændum og bæta lífskjör bændastéttarinnar. Bestu jarðirnar lentu hins vegar flestar í höndum höfðingjanna og Stefánungar náðu sér í vænar sneiðar. Ólafur notaði stundum leppa til að dylja hver átti í hlut við jarðarkaupin og dæmi eru um hreina spilling við ráðstöfun jarðanna. Úthlíð í Biskupstungum var slegin ábúanda árið 1794 en Ólafur sá til þess að hann fengi ekki afsal og seldi jörðina góðkunningja sínum. Mörg dæmi um dómaskipan þar sem Stefánungar réðu á öllum stigum mála er að finna í Alþingisbókum frá þessum árum.<ref name=":0" /> En þegar suður- og vesturamtinu var skipt í tvennt 1787 varð Ólafur amtmaður í vesturamtinu og 14. apríl [[1790]] varð hann jafnframt [[stiftamtmaður]], fyrstur Íslendinga í langan tíma. Árið 1774 hlaut hann tignargráðuna Justitsráð (Dómsráð), 1785 Etatsráð (Ríkisráð), 1790 Konferensráð (Ráðunautur) og loks skömmu eftir þá tign veittist honum æðsta tignarheiti sem veitt var: Geheimeráð (Leyndarráðherra). Þann 28. mars 1786 fékk hann þann fágæta heiður að hljóta hinn volduga heiðurspening úr skíra gulli „Pro Meritis“ frá Friðriki krónprins, síðar Friðriki VI, fyrir fádæma dugnað, hagsýni og fórnfýsi þegar hann, sem amtmaður, útvegaði og miðlaði matvælum til nauðstaddra fátæklinga og bænda á meðan á helförinni stóð, Móðuharðindunum í kjölfar Skaftáreldanna. Þá varð hann Riddari af Dannebrogsorðunni 1809 (stofnuð 1671 og bara til á einu stigi þar til á fyrsta hluta 19. aldar), sem á þeim árum hlotnaðist einungis aðlinum í Danmörku. Þá varð hann Dannebrogsmaður 1812 eftir að orðan fékk annað stig, sem var heiður til viðbótar þeim fyrri: Dannebrogsmændenes Hæderstegn (Silfurkrossinn). 1793 hafði hann amtaskipti og var skiptur yfir suðuramtið. Ólafi var vikið úr embætti 1803 vegna ásakana um spillingu. Hann fékk lausn frá embættum sínum 1806 en fékk að búa áfram endurgjaldslaust í [[Viðey]], þar sem hann var þá. Fyrst hafði hann búið á [[Leirá]] í [[Leirársveit]], síðan á [[Bessastaðir|Bessastöðum]], [[Elliðavatn]]i, í [[Sviðholt]]i og á [[Innri-Hólmur|Innra-Hólmi]]. Ólafur var all-afkastamikill rithöfundur. Meðal annars ritaði hann gagnlegar ritgerðir í lærdómslistafélagsritunum. Einnig liggur eftir hann prentuð reikningsbók, ''Stutt undirvísun í reikningslistinni og algebra'', útgefin í Kaupmannahöfn árið 1785. Ólafur sagðist í formála hafa ritað kver sitt árið 1758 eftir dvöl sína í Kaupmannahöfn. Uppkastið hefði gengið manna á milli í uppskriftum og því hefði hann talið rétt að láta prenta það. Hann sendi Magnús Stephensen, son sinn, með handritið til prentunar haustið 1784. Í sjálfsævisögu Magnúsar kemur fram að Magnús umritaði kverið töluvert og bætti við það sex köflum af 26 eða 78 bls. af 248 bls. texta. Meðal annars bætti Magnús við kafla um tugabrot sem voru þá nýmæli í evrópskum kennslubókum fyrir almenning. Bókin var strax löggilt sem kennslubók í lærðu skólunum tveimur í Skálholti og á Hólum. === Ættir === Ólafur var ættfaðir [[Stefánungar|Stefánunga]] og þótti mörgum nóg um veldi þeirra feðga og tengdamanna þeirra. Árið [[1792]] kom út í Kaupmannahöfn bókin ''Ærefrygt. Liste over Hr. Stiftamtmand Oluf Stephensens Familie i Island. Allene de beregnede som sidde i publiqve Embeder 1791''. Höfundur var [[Halldór Jakobsson]], fyrrum [[sýslumaður]] í [[Strandasýsla|Strandasýslu]] en þetta rit fjallaði um hve valdamiklir Stefánungar væru í íslensku samfélagi og hélt fram að ættin einokaði opinber embætti á [[Ísland]]i. Þegar bókin kom út var Ólafur Stefánsson stiftamtmaður og settur [[amtmaður]] í [[Suðuramt]]i og skipaður amtmaður í [[Vesturamt]]i. Í [[Norður- og austuramt]]i sat systursonur hans Stefán Þórarinsson. [[Biskup]]inn á [[Hólar í Hjaltadal|Hólum]], [[Sigurður Stefánsson]] , var hálfbróðir Ólafs og [[Hannes Finnsson]] [[Skálholt]]sbiskup var tengdasonur Ólafs. Þegar [[Skúli Magnússon]] var leystur frá embætti [[1793]] þá var í hans stað settur [[Magnús Stephensen (f. 1762)]] sonur Ólafs.<ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20030908080154/www.hi.is/soguthing2002/framsogur/Einar_H.doc Einar Hreinsson, Söguþing 2002, Íslenskur aðall –ættartengsl og íslensk stjórnsýsla á 18. og 19. öld] </ref> Meðal Stefánunga voru hjónabönd skyldmenna líklega tíðari en í nokkurri annarri fjölskyldu í landinu fyrr og síðar. Þeir bræður Magnús og Stefán Stephensen stofnuðu til hjónabanda nokkurra barna sinna.<ref name=":0" /> === Jarðarför Ólafs === Ólafur andaðist í [[Viðey]] og var jarðsunginn þar [[26. nóvember]]. Ekki voru við útför hans aðrir en börn hans og barnabörn, prestarnir Brynjólfur Sigurðsson dómkirkjuprestur í Seli og [[Árni Helgason (f. 1777)|Árni Helgason]] á [[Reynivellir í Kjós|Reynivöllum]] og líkmenn. Í ''[[Árbækur Reykjavíkur|Árbókum Reykjavíkur]]'' stendur þetta: ''Þótti mörgum það kynleg ráðstöfun, þar sem í hlut átti sá, er allra Íslendinga hafði orðið æðstur að mannvirðingum''. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=307045&pageSelected=0&lang=0 ''Ólafur Stiptamtmaður Stephánsson''; grein í Ísafold 1878] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2316037 ''Lögfræðingatal''; Tímarit hins íslenzka bókmenntafélags 1882] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pubId=228&lang=is Autobiographia Drs. Magnúsar Stephensens (brot); Tímarit hins íslenzka bókmenntafélags 1888] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=6029242 Jón Sigurðsson, Hyggindi og fastheldni á erfiðum tímum, Morgunblaðið, 16. september (16.09.2012), Blaðsíða 47] * [https://skemman.is/handle/1946/15279 Amtmaður og Íslands fátæklingar. Samfélagssýn í skjalasöfnum Landsnefndarinnar fyrri 1770–1771 og síðari 1785–1787 Hrefna Róbertsdóttir] {{Amtmenn á Íslandi (1688-1770)}} {{Stiftamtmenn á Íslandi}} {{Amtmenn í Norður- og Austuramti}} {{Amtmenn í Suðuramti}} {{Amtmenn í Vesturamti}} [[Flokkur:Amtmenn]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Íslendingar sem gengið hafa í Kaupmannahafnarháskóla]] [[Flokkur:Stefánungar]] [[Flokkur:Stiftamtmenn]] {{fd|1731|1812}} bqd1z2cvo50xv699wdh42s0mv12p80w 1982947 1982945 2026-10-16T20:17:40Z Umvandarinn 37799 Slóð á Wikipediasíðu um Danneebrog 1982947 wikitext text/x-wiki '''Ólafur Stephensen''' (''Ólafur Stefánsson'') ([[3. maí]] [[1731]] – [[11. nóvember]] [[1812]]) var [[Stiftamtmenn á Íslandi|stiftamtmaður á Íslandi]] á árunum [[1790]] til [[1806]]. Kona Ólafs var Sigríður Magnúsdóttir (13. nóvember 1734-29. nóvember 1807), dóttir [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns og Þórunnar Guðmundsdóttur konu hans. Börn þeirra voru [[Magnús Stephensen (f. 1762)|Magnús Stephensen]] dómstjóri, Þórunn kona [[Hannes Finnsson|Hannesar Finnssonar]] biskups, [[Stefán Stephensen]] amtmaður, [[Björn Stephensen]] dómsmálaritari í yfirréttinum og Ragnheiður kona [[Jónas Scheving|Jónasar Schevings]] sýslumanns. == Ævi == Ólafur var fæddur á [[Höskuldsstaðir (Skagaströnd)|Höskuldsstöðum]] á [[Skagaströnd (sveit)|Skagaströnd]] og voru foreldrar hans Stefán Ólafsson prestur þar og fyrri kona hans, Ragnheiður Magnúsdóttir frá [[Espihóll|Espihóli]]. Hann fór í [[Hólaskóli (1106-1802)|Hólaskóla]] og útskrifaðist þaðan [[1751]], sigldi síðan og lauk lögfræðiprófi frá [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]] [[1754]]. Ólafur kvæntist Sigríði, dóttur [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns, mesta valda- og virðingamanni á Íslandi. Í brúðkaupi þeirra leiddu biskupar brúðina til altaris en landfógeti og landlæknir leiddu brúðgumann.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=Íslensk ættarveldi|höfundur=Guðmundur Magnússon}}</ref> Hann var fyrst bókhaldari við [[Innréttingarnar]] þar sem Magnús Gíslason var í forystu en árið 1756 var hann settur varalögmaður norðan og vestan. Síðar varð hann aðstoðarmaður Magnúsar Gíslasonar [[amtmaður|amtmanns]] tengdaföður síns og tók við embættinu er hann andaðist [[1766]] og flutti þá á Bessastaði. Þegar landinu var skipt í tvö ömt 1770 varð Ólafur amtmaður í Norður- og Austuramti. Árið 1783 fékk hann lausn frá embætti af því að hann vildi ekki flytja norður í land eins og ætlast var til og var [[Stefán Þórarinsson]] skipaður í staðinn. Ólafur gerði út tugi báta til fiskveiða og nýtti sér fornan rétt landeigenda til að knýja leiguliða sína til að róa á bátum sínum og svipti þá jafnframt rétti til að gera út eigin báta. Ólafur var eindreginn andstæðingur hvers konar rýmkunar á kjörum leiguliða og var kröfuharður og óbilgjarn. Leiddi það m.a. til uppreisnar leiguliða 1785.<ref name=":0" /> Magnús var settur af konungi til að stjórna sölu Skálholtsjarða sem hófst 1785 með það að markmiði stjórnvalda í Kaupmannahöfn að fjölga íslensku sjálfseignarbændum og bæta lífskjör bændastéttarinnar. Bestu jarðirnar lentu hins vegar flestar í höndum höfðingjanna og Stefánungar náðu sér í vænar sneiðar. Ólafur notaði stundum leppa til að dylja hver átti í hlut við jarðarkaupin og dæmi eru um hreina spilling við ráðstöfun jarðanna. Úthlíð í Biskupstungum var slegin ábúanda árið 1794 en Ólafur sá til þess að hann fengi ekki afsal og seldi jörðina góðkunningja sínum. Mörg dæmi um dómaskipan þar sem Stefánungar réðu á öllum stigum mála er að finna í Alþingisbókum frá þessum árum.<ref name=":0" /> En þegar suður- og vesturamtinu var skipt í tvennt 1787 varð Ólafur amtmaður í vesturamtinu og 14. apríl [[1790]] varð hann jafnframt [[stiftamtmaður]], fyrstur Íslendinga í langan tíma. Árið 1774 hlaut hann tignargráðuna Justitsráð (Dómsráð), 1785 Etatsráð (Ríkisráð), 1790 Konferensráð (Ráðunautur) og loks skömmu eftir þá tign veittist honum æðsta tignarheiti sem veitt var: Geheimeráð (Leyndarráðherra). Þann 28. mars 1786 fékk hann þann fágæta heiður að hljóta hinn volduga heiðurspening úr skíra gulli „Pro Meritis“ frá Friðriki krónprins, síðar Friðriki VI, fyrir fádæma dugnað, hagsýni og fórnfýsi þegar hann, sem amtmaður, útvegaði og miðlaði matvælum til nauðstaddra fátæklinga og bænda á meðan á helförinni stóð, Móðuharðindunum í kjölfar Skaftáreldanna. Þá varð hann Riddari af Dannebrogsorðunni 1809 (stofnuð 1671 og bara til á einu stigi þar til á fyrsta hluta 19. aldar), sem á þeim árum hlotnaðist einungis aðlinum í Danmörku. Þá varð hann Dannebrogsmaður 1812 eftir að orðan fékk annað stig, sem var heiður til viðbótar þeim fyrri: Dannebrogsmændenes Hæderstegn (Silfurkrossinn). 1793 hafði hann amtaskipti og var skiptur yfir suðuramtið. Ólafi var vikið úr embætti 1803 vegna ásakana um spillingu. Hann fékk lausn frá embættum sínum 1806 en fékk að búa áfram endurgjaldslaust í [[Viðey]], þar sem hann var þá. Fyrst hafði hann búið á [[Leirá]] í [[Leirársveit]], síðan á [[Bessastaðir|Bessastöðum]], [[Elliðavatn]]i, í [[Sviðholt]]i og á [[Innri-Hólmur|Innra-Hólmi]]. Ólafur var all-afkastamikill rithöfundur. Meðal annars ritaði hann gagnlegar ritgerðir í lærdómslistafélagsritunum. Einnig liggur eftir hann prentuð reikningsbók, ''Stutt undirvísun í reikningslistinni og algebra'', útgefin í Kaupmannahöfn árið 1785. Ólafur sagðist í formála hafa ritað kver sitt árið 1758 eftir dvöl sína í Kaupmannahöfn. Uppkastið hefði gengið manna á milli í uppskriftum og því hefði hann talið rétt að láta prenta það. Hann sendi Magnús Stephensen, son sinn, með handritið til prentunar haustið 1784. Í sjálfsævisögu Magnúsar kemur fram að Magnús umritaði kverið töluvert og bætti við það sex köflum af 26 eða 78 bls. af 248 bls. texta. Meðal annars bætti Magnús við kafla um tugabrot sem voru þá nýmæli í evrópskum kennslubókum fyrir almenning. Bókin var strax löggilt sem kennslubók í lærðu skólunum tveimur í Skálholti og á Hólum. === Ættir === Ólafur var ættfaðir [[Stefánungar|Stefánunga]] og þótti mörgum nóg um veldi þeirra feðga og tengdamanna þeirra. Árið [[1792]] kom út í Kaupmannahöfn bókin ''Ærefrygt. Liste over Hr. Stiftamtmand Oluf Stephensens Familie i Island. Allene de beregnede som sidde i publiqve Embeder 1791''. Höfundur var [[Halldór Jakobsson]], fyrrum [[sýslumaður]] í [[Strandasýsla|Strandasýslu]] en þetta rit fjallaði um hve valdamiklir Stefánungar væru í íslensku samfélagi og hélt fram að ættin einokaði opinber embætti á [[Ísland]]i. Þegar bókin kom út var Ólafur Stefánsson stiftamtmaður og settur [[amtmaður]] í [[Suðuramt]]i og skipaður amtmaður í [[Vesturamt]]i. Í [[Norður- og austuramt]]i sat systursonur hans Stefán Þórarinsson. [[Biskup]]inn á [[Hólar í Hjaltadal|Hólum]], [[Sigurður Stefánsson]] , var hálfbróðir Ólafs og [[Hannes Finnsson]] [[Skálholt]]sbiskup var tengdasonur Ólafs. Þegar [[Skúli Magnússon]] var leystur frá embætti [[1793]] þá var í hans stað settur [[Magnús Stephensen (f. 1762)]] sonur Ólafs.<ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20030908080154/www.hi.is/soguthing2002/framsogur/Einar_H.doc Einar Hreinsson, Söguþing 2002, Íslenskur aðall –ættartengsl og íslensk stjórnsýsla á 18. og 19. öld] </ref> Meðal Stefánunga voru hjónabönd skyldmenna líklega tíðari en í nokkurri annarri fjölskyldu í landinu fyrr og síðar. Þeir bræður Magnús og Stefán Stephensen stofnuðu til hjónabanda nokkurra barna sinna.<ref name=":0" /> === Jarðarför Ólafs === Ólafur andaðist í [[Viðey]] og var jarðsunginn þar [[26. nóvember]]. Ekki voru við útför hans aðrir en börn hans og barnabörn, prestarnir Brynjólfur Sigurðsson dómkirkjuprestur í Seli og [[Árni Helgason (f. 1777)|Árni Helgason]] á [[Reynivellir í Kjós|Reynivöllum]] og líkmenn. Í ''[[Árbækur Reykjavíkur|Árbókum Reykjavíkur]]'' stendur þetta: ''Þótti mörgum það kynleg ráðstöfun, þar sem í hlut átti sá, er allra Íslendinga hafði orðið æðstur að mannvirðingum''. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=307045&pageSelected=0&lang=0 ''Ólafur Stiptamtmaður Stephánsson''; grein í Ísafold 1878] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2316037 ''Lögfræðingatal''; Tímarit hins íslenzka bókmenntafélags 1882] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pubId=228&lang=is Autobiographia Drs. Magnúsar Stephensens (brot); Tímarit hins íslenzka bókmenntafélags 1888] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=6029242 Jón Sigurðsson, Hyggindi og fastheldni á erfiðum tímum, Morgunblaðið, 16. september (16.09.2012), Blaðsíða 47] * [https://skemman.is/handle/1946/15279 Amtmaður og Íslands fátæklingar. Samfélagssýn í skjalasöfnum Landsnefndarinnar fyrri 1770–1771 og síðari 1785–1787 Hrefna Róbertsdóttir] * [https://da.wikipedia.org/wiki/Dannebrogordenens_Hæderstegn] {{Amtmenn á Íslandi (1688-1770)}} {{Stiftamtmenn á Íslandi}} {{Amtmenn í Norður- og Austuramti}} {{Amtmenn í Suðuramti}} {{Amtmenn í Vesturamti}} [[Flokkur:Amtmenn]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Íslendingar sem gengið hafa í Kaupmannahafnarháskóla]] [[Flokkur:Stefánungar]] [[Flokkur:Stiftamtmenn]] {{fd|1731|1812}} ez95vnkalwmf41vzchgglpegpzdkf6b 1982948 1982947 2026-10-16T20:19:28Z Umvandarinn 37799 /* Tenglar */ 1982948 wikitext text/x-wiki '''Ólafur Stephensen''' (''Ólafur Stefánsson'') ([[3. maí]] [[1731]] – [[11. nóvember]] [[1812]]) var [[Stiftamtmenn á Íslandi|stiftamtmaður á Íslandi]] á árunum [[1790]] til [[1806]]. Kona Ólafs var Sigríður Magnúsdóttir (13. nóvember 1734-29. nóvember 1807), dóttir [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns og Þórunnar Guðmundsdóttur konu hans. Börn þeirra voru [[Magnús Stephensen (f. 1762)|Magnús Stephensen]] dómstjóri, Þórunn kona [[Hannes Finnsson|Hannesar Finnssonar]] biskups, [[Stefán Stephensen]] amtmaður, [[Björn Stephensen]] dómsmálaritari í yfirréttinum og Ragnheiður kona [[Jónas Scheving|Jónasar Schevings]] sýslumanns. == Ævi == Ólafur var fæddur á [[Höskuldsstaðir (Skagaströnd)|Höskuldsstöðum]] á [[Skagaströnd (sveit)|Skagaströnd]] og voru foreldrar hans Stefán Ólafsson prestur þar og fyrri kona hans, Ragnheiður Magnúsdóttir frá [[Espihóll|Espihóli]]. Hann fór í [[Hólaskóli (1106-1802)|Hólaskóla]] og útskrifaðist þaðan [[1751]], sigldi síðan og lauk lögfræðiprófi frá [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]] [[1754]]. Ólafur kvæntist Sigríði, dóttur [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns, mesta valda- og virðingamanni á Íslandi. Í brúðkaupi þeirra leiddu biskupar brúðina til altaris en landfógeti og landlæknir leiddu brúðgumann.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=Íslensk ættarveldi|höfundur=Guðmundur Magnússon}}</ref> Hann var fyrst bókhaldari við [[Innréttingarnar]] þar sem Magnús Gíslason var í forystu en árið 1756 var hann settur varalögmaður norðan og vestan. Síðar varð hann aðstoðarmaður Magnúsar Gíslasonar [[amtmaður|amtmanns]] tengdaföður síns og tók við embættinu er hann andaðist [[1766]] og flutti þá á Bessastaði. Þegar landinu var skipt í tvö ömt 1770 varð Ólafur amtmaður í Norður- og Austuramti. Árið 1783 fékk hann lausn frá embætti af því að hann vildi ekki flytja norður í land eins og ætlast var til og var [[Stefán Þórarinsson]] skipaður í staðinn. Ólafur gerði út tugi báta til fiskveiða og nýtti sér fornan rétt landeigenda til að knýja leiguliða sína til að róa á bátum sínum og svipti þá jafnframt rétti til að gera út eigin báta. Ólafur var eindreginn andstæðingur hvers konar rýmkunar á kjörum leiguliða og var kröfuharður og óbilgjarn. Leiddi það m.a. til uppreisnar leiguliða 1785.<ref name=":0" /> Magnús var settur af konungi til að stjórna sölu Skálholtsjarða sem hófst 1785 með það að markmiði stjórnvalda í Kaupmannahöfn að fjölga íslensku sjálfseignarbændum og bæta lífskjör bændastéttarinnar. Bestu jarðirnar lentu hins vegar flestar í höndum höfðingjanna og Stefánungar náðu sér í vænar sneiðar. Ólafur notaði stundum leppa til að dylja hver átti í hlut við jarðarkaupin og dæmi eru um hreina spilling við ráðstöfun jarðanna. Úthlíð í Biskupstungum var slegin ábúanda árið 1794 en Ólafur sá til þess að hann fengi ekki afsal og seldi jörðina góðkunningja sínum. Mörg dæmi um dómaskipan þar sem Stefánungar réðu á öllum stigum mála er að finna í Alþingisbókum frá þessum árum.<ref name=":0" /> En þegar suður- og vesturamtinu var skipt í tvennt 1787 varð Ólafur amtmaður í vesturamtinu og 14. apríl [[1790]] varð hann jafnframt [[stiftamtmaður]], fyrstur Íslendinga í langan tíma. Árið 1774 hlaut hann tignargráðuna Justitsráð (Dómsráð), 1785 Etatsráð (Ríkisráð), 1790 Konferensráð (Ráðunautur) og loks skömmu eftir þá tign veittist honum æðsta tignarheiti sem veitt var: Geheimeráð (Leyndarráðherra). Þann 28. mars 1786 fékk hann þann fágæta heiður að hljóta hinn volduga heiðurspening úr skíra gulli „Pro Meritis“ frá Friðriki krónprins, síðar Friðriki VI, fyrir fádæma dugnað, hagsýni og fórnfýsi þegar hann, sem amtmaður, útvegaði og miðlaði matvælum til nauðstaddra fátæklinga og bænda á meðan á helförinni stóð, Móðuharðindunum í kjölfar Skaftáreldanna. Þá varð hann Riddari af Dannebrogsorðunni 1809 (stofnuð 1671 og bara til á einu stigi þar til á fyrsta hluta 19. aldar), sem á þeim árum hlotnaðist einungis aðlinum í Danmörku. Þá varð hann Dannebrogsmaður 1812 eftir að orðan fékk annað stig, sem var heiður til viðbótar þeim fyrri: Dannebrogsmændenes Hæderstegn (Silfurkrossinn). 1793 hafði hann amtaskipti og var skiptur yfir suðuramtið. Ólafi var vikið úr embætti 1803 vegna ásakana um spillingu. Hann fékk lausn frá embættum sínum 1806 en fékk að búa áfram endurgjaldslaust í [[Viðey]], þar sem hann var þá. Fyrst hafði hann búið á [[Leirá]] í [[Leirársveit]], síðan á [[Bessastaðir|Bessastöðum]], [[Elliðavatn]]i, í [[Sviðholt]]i og á [[Innri-Hólmur|Innra-Hólmi]]. Ólafur var all-afkastamikill rithöfundur. Meðal annars ritaði hann gagnlegar ritgerðir í lærdómslistafélagsritunum. Einnig liggur eftir hann prentuð reikningsbók, ''Stutt undirvísun í reikningslistinni og algebra'', útgefin í Kaupmannahöfn árið 1785. Ólafur sagðist í formála hafa ritað kver sitt árið 1758 eftir dvöl sína í Kaupmannahöfn. Uppkastið hefði gengið manna á milli í uppskriftum og því hefði hann talið rétt að láta prenta það. Hann sendi Magnús Stephensen, son sinn, með handritið til prentunar haustið 1784. Í sjálfsævisögu Magnúsar kemur fram að Magnús umritaði kverið töluvert og bætti við það sex köflum af 26 eða 78 bls. af 248 bls. texta. Meðal annars bætti Magnús við kafla um tugabrot sem voru þá nýmæli í evrópskum kennslubókum fyrir almenning. Bókin var strax löggilt sem kennslubók í lærðu skólunum tveimur í Skálholti og á Hólum. === Ættir === Ólafur var ættfaðir [[Stefánungar|Stefánunga]] og þótti mörgum nóg um veldi þeirra feðga og tengdamanna þeirra. Árið [[1792]] kom út í Kaupmannahöfn bókin ''Ærefrygt. Liste over Hr. Stiftamtmand Oluf Stephensens Familie i Island. Allene de beregnede som sidde i publiqve Embeder 1791''. Höfundur var [[Halldór Jakobsson]], fyrrum [[sýslumaður]] í [[Strandasýsla|Strandasýslu]] en þetta rit fjallaði um hve valdamiklir Stefánungar væru í íslensku samfélagi og hélt fram að ættin einokaði opinber embætti á [[Ísland]]i. Þegar bókin kom út var Ólafur Stefánsson stiftamtmaður og settur [[amtmaður]] í [[Suðuramt]]i og skipaður amtmaður í [[Vesturamt]]i. Í [[Norður- og austuramt]]i sat systursonur hans Stefán Þórarinsson. [[Biskup]]inn á [[Hólar í Hjaltadal|Hólum]], [[Sigurður Stefánsson]] , var hálfbróðir Ólafs og [[Hannes Finnsson]] [[Skálholt]]sbiskup var tengdasonur Ólafs. Þegar [[Skúli Magnússon]] var leystur frá embætti [[1793]] þá var í hans stað settur [[Magnús Stephensen (f. 1762)]] sonur Ólafs.<ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20030908080154/www.hi.is/soguthing2002/framsogur/Einar_H.doc Einar Hreinsson, Söguþing 2002, Íslenskur aðall –ættartengsl og íslensk stjórnsýsla á 18. og 19. öld] </ref> Meðal Stefánunga voru hjónabönd skyldmenna líklega tíðari en í nokkurri annarri fjölskyldu í landinu fyrr og síðar. Þeir bræður Magnús og Stefán Stephensen stofnuðu til hjónabanda nokkurra barna sinna.<ref name=":0" /> === Jarðarför Ólafs === Ólafur andaðist í [[Viðey]] og var jarðsunginn þar [[26. nóvember]]. Ekki voru við útför hans aðrir en börn hans og barnabörn, prestarnir Brynjólfur Sigurðsson dómkirkjuprestur í Seli og [[Árni Helgason (f. 1777)|Árni Helgason]] á [[Reynivellir í Kjós|Reynivöllum]] og líkmenn. Í ''[[Árbækur Reykjavíkur|Árbókum Reykjavíkur]]'' stendur þetta: ''Þótti mörgum það kynleg ráðstöfun, þar sem í hlut átti sá, er allra Íslendinga hafði orðið æðstur að mannvirðingum''. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=307045&pageSelected=0&lang=0 ''Ólafur Stiptamtmaður Stephánsson''; grein í Ísafold 1878] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2316037 ''Lögfræðingatal''; Tímarit hins íslenzka bókmenntafélags 1882] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pubId=228&lang=is Autobiographia Drs. Magnúsar Stephensens (brot); Tímarit hins íslenzka bókmenntafélags 1888] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=6029242 Jón Sigurðsson, Hyggindi og fastheldni á erfiðum tímum, Morgunblaðið, 16. september (16.09.2012), Blaðsíða 47] * [https://skemman.is/handle/1946/15279 Amtmaður og Íslands fátæklingar. Samfélagssýn í skjalasöfnum Landsnefndarinnar fyrri 1770–1771 og síðari 1785–1787 Hrefna Róbertsdóttir] * [https://da.wikipedia.org/wiki/Dannebrogordenens_Hæderstegn Dannebrogordenens Hæderstegn] {{Amtmenn á Íslandi (1688-1770)}} {{Stiftamtmenn á Íslandi}} {{Amtmenn í Norður- og Austuramti}} {{Amtmenn í Suðuramti}} {{Amtmenn í Vesturamti}} [[Flokkur:Amtmenn]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Íslendingar sem gengið hafa í Kaupmannahafnarháskóla]] [[Flokkur:Stefánungar]] [[Flokkur:Stiftamtmenn]] {{fd|1731|1812}} qr1ow4fxvi4xpbph0brp5mxqs96hkxp 1982969 1982948 2026-10-17T01:54:00Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982969 wikitext text/x-wiki '''Ólafur Stephensen''' (''Ólafur Stefánsson'') ([[3. maí]] [[1731]] – [[11. nóvember]] [[1812]]) var [[Stiftamtmenn á Íslandi|stiftamtmaður á Íslandi]] á árunum [[1790]] til [[1806]]. Kona Ólafs var Sigríður Magnúsdóttir (13. nóvember 1734-29. nóvember 1807), dóttir [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns og Þórunnar Guðmundsdóttur konu hans. Börn þeirra voru [[Magnús Stephensen (f. 1762)|Magnús Stephensen]] dómstjóri, Þórunn kona [[Hannes Finnsson|Hannesar Finnssonar]] biskups, [[Stefán Stephensen]] amtmaður, [[Björn Stephensen]] dómsmálaritari í yfirréttinum og Ragnheiður kona [[Jónas Scheving|Jónasar Schevings]] sýslumanns. == Ævi == Ólafur var fæddur á [[Höskuldsstaðir (Skagaströnd)|Höskuldsstöðum]] á [[Skagaströnd (sveit)|Skagaströnd]] og voru foreldrar hans Stefán Ólafsson prestur þar og fyrri kona hans, Ragnheiður Magnúsdóttir frá [[Espihóll|Espihóli]]. Hann fór í [[Hólaskóli (1106-1802)|Hólaskóla]] og útskrifaðist þaðan [[1751]], sigldi síðan og lauk lögfræðiprófi frá [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]] [[1754]]. Ólafur kvæntist Sigríði, dóttur [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns, mesta valda- og virðingamanni á Íslandi. Í brúðkaupi þeirra leiddu biskupar brúðina til altaris en landfógeti og landlæknir leiddu brúðgumann.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=Íslensk ættarveldi|höfundur=Guðmundur Magnússon}}</ref> Hann var fyrst bókhaldari við [[Innréttingarnar]] þar sem Magnús Gíslason var í forystu en árið 1756 var hann settur varalögmaður norðan og vestan. Síðar varð hann aðstoðarmaður Magnúsar Gíslasonar [[amtmaður|amtmanns]] tengdaföður síns og tók við embættinu er hann andaðist [[1766]] og flutti þá á Bessastaði. Þegar landinu var skipt í tvö ömt 1770 varð Ólafur amtmaður í Norður- og Austuramti. Árið 1783 fékk hann lausn frá embætti af því að hann vildi ekki flytja norður í land eins og ætlast var til og var [[Stefán Þórarinsson]] skipaður í staðinn. Ólafur gerði út tugi báta til fiskveiða og nýtti sér fornan rétt landeigenda til að knýja leiguliða sína til að róa á bátum sínum og svipti þá jafnframt rétti til að gera út eigin báta. Ólafur var eindreginn andstæðingur hvers konar rýmkunar á kjörum leiguliða og var kröfuharður og óbilgjarn. Leiddi það m.a. til uppreisnar leiguliða 1785.<ref name=":0" /> Magnús var settur af konungi til að stjórna sölu Skálholtsjarða sem hófst 1785 með það að markmiði stjórnvalda í Kaupmannahöfn að fjölga íslensku sjálfseignarbændum og bæta lífskjör bændastéttarinnar. Bestu jarðirnar lentu hins vegar flestar í höndum höfðingjanna og Stefánungar náðu sér í vænar sneiðar. Ólafur notaði stundum leppa til að dylja hver átti í hlut við jarðarkaupin og dæmi eru um hreina spilling við ráðstöfun jarðanna. Úthlíð í Biskupstungum var slegin ábúanda árið 1794 en Ólafur sá til þess að hann fengi ekki afsal og seldi jörðina góðkunningja sínum. Mörg dæmi um dómaskipan þar sem Stefánungar réðu á öllum stigum mála er að finna í Alþingisbókum frá þessum árum.<ref name=":0" /> En þegar suður- og vesturamtinu var skipt í tvennt 1787 varð Ólafur amtmaður í vesturamtinu og 14. apríl [[1790]] varð hann jafnframt [[stiftamtmaður]], fyrstur Íslendinga í langan tíma. Árið 1774 hlaut hann tignargráðuna Justitsráð (Dómsráð), 1785 Etatsráð (Ríkisráð), 1790 Konferensráð (Ráðunautur) og loks skömmu eftir þá tign veittist honum æðsta tignarheiti sem veitt var: Geheimeráð (Leyndarráðherra). Þann 28. mars 1786 fékk hann þann fágæta heiður að hljóta hinn volduga heiðurspening úr skíra gulli „Pro Meritis“ frá Friðriki krónprins, síðar Friðriki VI, fyrir fádæma dugnað, hagsýni og fórnfýsi þegar hann, sem amtmaður, útvegaði og miðlaði matvælum til nauðstaddra fátæklinga og bænda á meðan á helförinni stóð, Móðuharðindunum í kjölfar Skaftáreldanna. Þá varð hann Riddari af Dannebrogsorðunni 1809 (stofnuð 1671 og bara til á einu stigi þar til á fyrsta hluta 19. aldar), sem á þeim árum hlotnaðist einungis aðlinum í Danmörku. Þá varð hann Dannebrogsmaður 1812 eftir að orðan fékk annað stig, sem var heiður til viðbótar þeim fyrri: Dannebrogsmændenes Hæderstegn (Silfurkrossinn). 1793 hafði hann amtaskipti og var skiptur yfir suðuramtið. Ólafi var vikið úr embætti 1803 vegna ásakana um spillingu. Hann fékk lausn frá embættum sínum 1806 en fékk að búa áfram endurgjaldslaust í [[Viðey]], þar sem hann var þá. Fyrst hafði hann búið á [[Leirá]] í [[Leirársveit]], síðan á [[Bessastaðir|Bessastöðum]], [[Elliðavatn]]i, í [[Sviðholt]]i og á [[Innri-Hólmur|Innra-Hólmi]]. Ólafur var all-afkastamikill rithöfundur. Meðal annars ritaði hann gagnlegar ritgerðir í lærdómslistafélagsritunum. Einnig liggur eftir hann prentuð reikningsbók, ''Stutt undirvísun í reikningslistinni og algebra'', útgefin í Kaupmannahöfn árið 1785. Ólafur sagðist í formála hafa ritað kver sitt árið 1758 eftir dvöl sína í Kaupmannahöfn. Uppkastið hefði gengið manna á milli í uppskriftum og því hefði hann talið rétt að láta prenta það. Hann sendi Magnús Stephensen, son sinn, með handritið til prentunar haustið 1784. Í sjálfsævisögu Magnúsar kemur fram að Magnús umritaði kverið töluvert og bætti við það sex köflum af 26 eða 78 bls. af 248 bls. texta. Meðal annars bætti Magnús við kafla um tugabrot sem voru þá nýmæli í evrópskum kennslubókum fyrir almenning. Bókin var strax löggilt sem kennslubók í lærðu skólunum tveimur í Skálholti og á Hólum. === Ættir === Ólafur var ættfaðir [[Stefánungar|Stefánunga]] og þótti mörgum nóg um veldi þeirra feðga og tengdamanna þeirra. Árið [[1792]] kom út í Kaupmannahöfn bókin ''Ærefrygt. Liste over Hr. Stiftamtmand Oluf Stephensens Familie i Island. Allene de beregnede som sidde i publiqve Embeder 1791''. Höfundur var [[Halldór Jakobsson]], fyrrum [[sýslumaður]] í [[Strandasýsla|Strandasýslu]] en þetta rit fjallaði um hve valdamiklir Stefánungar væru í íslensku samfélagi og hélt fram að ættin einokaði opinber embætti á [[Ísland]]i. Þegar bókin kom út var Ólafur Stefánsson stiftamtmaður og settur [[amtmaður]] í [[Suðuramt]]i og skipaður amtmaður í [[Vesturamt]]i. Í [[Norður- og austuramt]]i sat systursonur hans Stefán Þórarinsson. [[Biskup]]inn á [[Hólar í Hjaltadal|Hólum]], [[Sigurður Stefánsson]] , var hálfbróðir Ólafs og [[Hannes Finnsson]] [[Skálholt]]sbiskup var tengdasonur Ólafs. Þegar [[Skúli Magnússon]] var leystur frá embætti [[1793]] þá var í hans stað settur [[Magnús Stephensen (f. 1762)]] sonur Ólafs.<ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20030908080154/www.hi.is/soguthing2002/framsogur/Einar_H.doc Einar Hreinsson, Söguþing 2002, Íslenskur aðall –ættartengsl og íslensk stjórnsýsla á 18. og 19. öld] </ref> Meðal Stefánunga voru hjónabönd skyldmenna líklega tíðari en í nokkurri annarri fjölskyldu í landinu fyrr og síðar. Þeir bræður Magnús og Stefán Stephensen stofnuðu til hjónabanda nokkurra barna sinna.<ref name=":0" /> === Jarðarför Ólafs === Ólafur andaðist í [[Viðey]] og var jarðsunginn þar [[26. nóvember]]. Ekki voru við útför hans aðrir en börn hans og barnabörn, prestarnir Brynjólfur Sigurðsson dómkirkjuprestur í Seli og [[Árni Helgason (f. 1777)|Árni Helgason]] á [[Reynivellir í Kjós|Reynivöllum]] og líkmenn. Í ''[[Árbækur Reykjavíkur|Árbókum Reykjavíkur]]'' stendur þetta: ''Þótti mörgum það kynleg ráðstöfun, þar sem í hlut átti sá, er allra Íslendinga hafði orðið æðstur að mannvirðingum''. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=307045&pageSelected=0&lang=0 ''Ólafur Stiptamtmaður Stephánsson''; grein í Ísafold 1878] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2316037 ''Lögfræðingatal''; Tímarit hins íslenzka bókmenntafélags 1882] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pubId=228&lang=is Autobiographia Drs. Magnúsar Stephensens (brot); Tímarit hins íslenzka bókmenntafélags 1888] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=6029242 Jón Sigurðsson, Hyggindi og fastheldni á erfiðum tímum, Morgunblaðið, 16. september (16.09.2012), Blaðsíða 47] * [https://skemman.is/handle/1946/15279 Amtmaður og Íslands fátæklingar. Samfélagssýn í skjalasöfnum Landsnefndarinnar fyrri 1770–1771 og síðari 1785–1787 Hrefna Róbertsdóttir] * [https://da.wikipedia.org/wiki/Dannebrogordenens_Hæderstegn Dannebrogordenens Hæderstegn] {{Amtmenn á Íslandi (1688-1770)}} {{Stiftamtmenn á Íslandi}} {{Amtmenn í Norður- og Austuramti}} {{Amtmenn í Suðuramti}} {{Amtmenn í Vesturamti}} [[Flokkur:Amtmenn]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Íslendingar sem gengið hafa í Kaupmannahafnarháskóla]] [[Flokkur:Stefánungar]] [[Flokkur:Stiftamtmenn]] {{fd|1731|1812}} npc14w5enexcby2c7gsfa0nm596x61o 0 58650 1982962 1948932 2026-10-16T21:18:49Z ~2026-55468-67 121921 1982962 wikitext text/x-wiki {{Kirkja | mynd = Ábæjarkirkja2.jpg | staður = Austurdalur | dags =8. ágúst 2007 | ljósmyndari=Jóna Þórunn Ragnarsdóttir | prestakall = [[Mælifellsprestakall]] | prestur = [[Ólafur Hallgrímsson]] | byggingarár = 1922 | breytingar = | kirkjugarður = Bak við kirkjuna | tímabil = | arkitekt = | tækni = | efni = Steinsteypa | stærð = | turn = Enginn | hlið = | kór = | skip = | predikunarstóll = | skírnarfontur = | altari = | sæti = | annað = | flokkur = |}} '''Ábæjarkirkja''' er [[kirkja]] á [[eyðibýli]]nu Ábæ í [[Austurdalur|Austurdal]] í [[Skagafjörður|Skagafirði]]. Kirkjan var byggð [[1922]] en bærinn hefur verið í eyði síðan 1941. Kirkjan, sem teiknuð var af [[Guðjón Samúelsson|Guðjóni Samúelssyni]] húsameistara ríkisins, er lítil, steinsteypt og var efni í hana flutt úr Skagafirði en viðurinn í kirkjuna sem áður var á Ábæ og byggð var 1842 var fluttur frá Akureyri inn í Leyningsdal í [[Eyjafjörður|Eyjafirði]] og fluttur yfir [[Nýjabæjarfjall]] á sleðum sem dregnir voru af mönnum. Þótti það afrek því erfitt er að komast niður af fjallinu með æki vegna þess hve bratt það er, þótt lestarferðir væru iðulega farnar þar yfir.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://kirkjukort.net/kirkjur/abaejarkirkja_0280.html|title=Ábæjarkirkja|date=2016-03-04|website=web.archive.org|access-date=2025-02-21|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304142437/http://kirkjukort.net/kirkjur/abaejarkirkja_0280.html|url-status=dead}}</ref> Kirkjunni var fyrrum þjónað frá [[Goðdalir|Goðdölum]] en [[1907]] var hún lögð til [[Mælifellskirkja|Mælifellsprestakalls]] og er þar alltaf ein messa á ári, á sunnudegi um verslunarmannahelgi. Þá koma oft yfir 100 manns í guðsþjónustu og er svo messukaffi veitt að [[Merkigil]]i, sem fór í eyði 1997<ref name=":0" /> er Helgi Jónsson hrapaði til bana í gilinu, en hann hafði þá verið eina sóknarbarn Ábæjarsóknar í allmörg ár. Systkini Helga gáfu kirkjunni skírnarfont til minningar um hann og er hann smíðaður úr birkitré sem óx í gili [[Austari-Jökulsá]]r.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1871321?iabr=on#page/n39/mode/2up/inflections/true|title=Morgunblaðið - 20. tölublað (25.01.1997) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-02-21}}</ref>Eftir dauða Helga Jónssonar var hann jarðsettur í kirkjugarðinum. == Tilvísanir == {{Reflist}} == Tenglar == *[http://kirkjukort.net/kirkjur/abaejarkirkja_0280.html Ábæjarkirkja á kirkjukort.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304142437/http://kirkjukort.net/kirkjur/abaejarkirkja_0280.html |date=2016-03-04 }} * [http://www.timarit.is/?issueID=418257&pageSelected=3&lang=0 ''Ábæjarkirkja í Austurdal''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1952] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191014204925/http://timarit.is/?issueID=418257&pageSelected=3&lang=0 |date=2019-10-14 }} [[Flokkur:Kirkjur á Íslandi]] [[Flokkur:Akrahreppur]] q9v23xr8uwqllsbsths0ulh3kn71odc 0 65840 1982938 569422 2026-10-16T20:00:51Z Akigka 183 var sýsla áður en hún varð kjördæmi 1982938 wikitext text/x-wiki '''Snæfellsnessýsla''' var [[sýslur á Íslandi|sýsla á Íslandi]]. Sýslan var kjördæmi í Alþingiskosningum fram til 1959 er [[Vesturlandskjördæmi]] var myndað. {| class="wikitable" style="font-size:90%" | ! Nr. ! Þing ! Þingmaður Snæfellsnessýslu ! Tímabil ! Flokkur |- | rowspan="3" |1. | [[1. löggjafarþing|1. lögþ.]] |rowspan="3" | [[Þórður Þórðarson (f. 1828)|Þórður Þórðarson]] | rowspan="3"| [[1875]]-[[1880]] |- | [[2. löggjafarþing |2. lögþ.]] |- | [[3. löggjafarþing |3. lögþ.]] |- | rowspan="3" |2. | [[4. löggjafarþing |4. lögþ.]] | rowspan="3" | [[Holgeir Clausen]] | rowspan="3" | [[1880]] – [[1885]] |- | [[5. löggjafarþing |5. lögþ.]] |- | [[6. lögjgafarþing|6. lögþ.]] |- | 3. | [[7. löggjafarþing|7. lögþ.]] aukaþing | [[Sigurður Jónsson (f. 1851)|Sigurður Jónsson]] | [[1886]] – [[1887]] |- |rowspan="3" |4. | [[8. löggjafarþing|8. lögþ.]] |rowspan="3" |[[Páll Briem (f. 1856)|Páll Briem]] |rowspan="3" |[[1887]]-[[1892]] |- | [[9. löggjafarþing|9. lögþ.]] |- | [[10. löggjafarþing|10. lögþ.]] |- |5. | [[11. löggjafarþing|11. lögþ.]] | [[Jón Þorkelsson (f. 1859)|Jón Þorkelsson]] | [[1893]] |- | rowspan="4" |6. | [[12. löggjafarþing|12. lögþ.]] aukaþing | rowspan="4" | [[Eiríkur Gíslason]] | rowspan="4" | [[1894]] –[[1900]] |- | [[13. löggjafarþing|13. lögþ.]] |- | [[14. löggjafarþing|14. lögþ.]] |- | [[15. löggjafarþing|15. lögþ.]] |- | rowspan="5" |7. |[[16. löggjafarþing|16. lögþ.]] | rowspan="5" | [[Lárus H. Bjarnasonson |Lárus H. Bjarnason]] | rowspan="5" | [[1900]] –[[1908]] | rowspan="5" |[[Heimastjórnarflokkur]] |- |[[17. löggjafarþing|17. lögþ.]] aukaþing |- |[[18. löggjafarþing|18. lögþ.]] |- |[[19. löggjafarþing|19. lögþ.]] |- |[[20. löggjafarþing|20. lögþ.]] |- | rowspan="2" |8. | [[21. löggjafarþing|21. lögþ.]] | rowspan="2" | [[Sigurður Gunnarsson (1848)| Sigurður Gunnarsson]] | rowspan="2" | [[1908]] –[[1911]] | rowspan="2" | [[Sjálfstæðisflokkur eldri|Sjálfstæðisflokki]] |- |[[22. löggjafarþing|22. lögþ.]] |- | rowspan="2" |9. | [[23. löggjafarþing|23. lögþ.]] | rowspan="2" | [[Halldór Steinsson (f. 1873)| Halldór Steinsson]] | rowspan="2" | [[1908]] –[[1911]] | rowspan="2" | [[Heimastjórnarflokkur]] |- |[[24. löggjafarþing|24. lögþ.]] |- | rowspan="2" | 10. |[[25. löggjafarþing|25. lögþ.]] aukaþing | rowspan="2" | [[Sigurður Gunnarsson (1848)| Sigurður Gunnarsson]] | rowspan="2" | [[1914]]-[[1915]] | rowspan="2" | [[Sjálfstæðisflokkur eldri|Sjálfstæðisflokki]] |- |[[26. löggjafarþing|26. lögþ.]] |- | rowspan="20" |11. |[[27. löggjafarþing|27. lögþ.]] aukaþing | rowspan="20" |[[Halldór Steinsson (f. 1873)| Halldór Steinsson]] | rowspan="20" | [[1916]]-[[1933]] |- |[[28. löggjafarþing|28. lögþ.]] |- |[[29. löggjafarþing|29. lögþ.]] aukaþing |- |[[30. löggjafarþing|30. lögþ.]] aukaþing |- |[[31. löggjafarþing|31. lögþ.]] |- |[[32. löggjafarþing|32. lögþ.]] aukaþing |- |[[33. löggjafarþing|33. lögþ.]] |- | [[34. löggjafarþing|34. lögþ.]] |- |[[35. löggjafarþing|35. lögþ.]] |- |[[36. löggjafarþing|36. lögþ.]] |- |[[37. löggjafarþing|37. lögþ.]] |- |[[38. löggjafarþing|38. lögþ.]] |- |[[39. löggjafarþing|39. lögþ.]] |- |[[40. löggjafarþing|40. lögþ.]] |- |[[41. löggjafarþing|41. lögþ.]] |- |[[42. löggjafarþing|42. lögþ.]] | rowspan="38" | [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokki]] |- |[[43. löggjafarþing|43. lögþ.]] |- |[[44. löggjafarþing|44. lögþ.]] aukaþing |- |[[45. löggjafarþing|45. lögþ.]] |- |[[46. löggjafarþing|46. lögþ.]] |- | rowspan="13" | 12. |[[47. löggjafarþing|47. lögþ.]] aukaþing | rowspan="13" |[[Thor Thors]] | rowspan="13" |[[1933]]-[[1941]] |- |[[48. löggjafarþing|48. lögþ.]] |- |[[49. löggjafarþing|49. lögþ.]] |- |[[50. löggjafarþing|50. lögþ.]] |- |[[51. löggjafarþing|51. lögþ.]] aukaþing |- |[[52. löggjafarþing|52. lögþ.]] |- | [[53. löggjafarþing|53. lögþ.]] |- |[[54. löggjafarþing|54. lögþ.]] |- |[[55. löggjafarþing|55. lögþ.]] |- |[[56. löggjafarþing|56. lögþ.]] |- |[[57. löggjafarþing|57. lögþ.]] aukaþing |- |[[58. löggjafarþing|58. lögþ.]] aukaþing |- |[[59. löggjafarþing|59. lögþ.]] |- | rowspan="9" | 13. |[[60. löggjafarþing|60. lögþ.]] | rowspan="9" | [[Gunnar Thoroddsen]] | rowspan="9" | [[1942]]-[[1949]] |- |[[61. löggjafarþing|61. lögþ.]] |- |[[62. löggjafarþing|62. lögþ.]] |- |[[63. löggjafarþing|63. lögþ.]] |- |[[64. löggjafarþing|64. lögþ.]] |- |[[65. löggjafarþing|65. lögþ.]] |- |[[66. löggjafarþing|66. lögþ.]] |- |[[67. löggjafarþing|67. lögþ.]] |- |[[68. löggjafarþing|68. lögþ.]] |- | rowspan="11" | 14. |[[69. löggjafarþing|69. lögþ.]] | rowspan="11" |[[Sigurður Ágússtsson]] | rowspan="11" |[[1949]]-[[1959]] |- |[[70. löggjafarþing|70. lögþ.]] |- |[[71. löggjafarþing|71. lögþ.]] |- |[[72. löggjafarþing|72. lögþ.]] |- |[[73. löggjafarþing|73. lögþ.]] |- |[[74. löggjafarþing|74. lögþ.]] |- |[[75. löggjafarþing|75. lögþ.]] |- |[[76. löggjafarþing|76. lögþ.]] |- |[[77. löggjafarþing|77. lögþ.]] |- | | [[78. löggjafarþing|78. lögþ.]] |- |[[79. löggjafarþing|79. lögþ.]] aukaþing |} {{Sýslur á Íslandi}} {{Kjördæmi Íslands}} [[Flokkur:Sýslur á Íslandi]] 719xukzal5b9zlzrxeu4pnj6xbpk7qm 0 66162 1982893 1952652 2026-10-16T14:33:30Z ~2026-55685-13 121911 upplýsinga uppfærsla 1982893 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Bergþór Pálsson | mynd = Bergþór Pálsson og karlakórinn Hreimur.jpg | mynd_alt = | mynd_texti = Bergþór Pálsson með karlakórinn Hreim í bakgrunni | fæðingarnafn = Ragnar Hjálmarsson | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1957|10|22}} | fæðingarstaður = | starf = Baritónsöngvari og skólastjóri | ár = | þekkt_fyrir = | þekktustu_verk = | maki = Albert Eiríksson (g. 2016) | foreldrar = Hulda Baldursdóttir<br>[[Páll Bergþórsson]] }} '''Bergþór Pálsson''' (fæddur [[22. október]] [[1957]]) er [[Ísland|íslenskur]] baritónsöngvari og fyrrum skólastjóri Tónlistarskóla Ísafjarðar.<ref name=":0">Mbl.is. [https://www.mbl.is/folk/frettir/2020/06/24/bergthor_palsson_radinn_skolastjori/ „Bergþór Pálsson ráðinn skólastjóri“] (skoðað 6. febrúar 2021)</ref> Hann fæddist í Reykjavík og foreldrar hans voru Hulda Baldursdóttir (1923-2013) ritari og [[Páll Bergþórsson]] (1923-2024) fyrrverandi veðurstofustjóri. Eiginmaður Bergþórs er Albert Eiríksson. Bergþór á einn son. Bergþór lauk stúdentsprófi frá [[Menntaskólinn við Sund|Menntaskólanum við Sund]] árið 1978 og BA gráðu í tónlist frá Indiana háskóla í Bandaríkjunum árið 1985, MA gráðu í tónlist frá sama skóla árið 1987 og útskrifaðist sem leikari frá Drama Studio í London árið 1997. Bergþór Þekkir dreng að nafni Frosti Hrannarsson sem þekkir Tómas Hann var óperusöngvari við Óperuna í Kaiserslautern í Þýskalandi frá 1988-1991 og hefur sungið í fjölda verka sem [[Íslenska óperan]] hefur sett upp.<ref>Pétur Ástvaldsson, ''Samtíðarmenn A-Í'' bls. 91 (Reykjavík, 2003)</ref> Bergþór var ráðinn skólastjóri Tónlistarskóla Ísafjarðar árið 2020.<ref name=":0" /> Bergþór var lengi orðaður við forsetaframboð í [[Forsetakosningar á Íslandi 2016|forsetakosningunum 2016]]<ref>{{cite web |title=Bergþór Pálsson hefur velt forsetaembættinu mikið fyrir sér |work=Vísir |url=http://www.visir.is/bergthor-palsson-hefur-velt-forsetaembaettinu-mikid-fyrir-ser/article/2015150819311 |accessdate=24. apríl 2016}}</ref> en í kjölfarið af því að [[Ólafur Ragnar Grímsson]], sitjandi forseti, tilkynnti að hann myndi sækjast eftir endurkjöri ákvað Bergþór að bjóða sig ekki fram.<ref>{{cite web |title=Kosningabaráttunni snúið á haus |work=Kjarninn |url=http://kjarninn.is/skyring/2016-04-19-kosningabarattunni-snuid-haus/ |accessdate=24. apríl 2016}}</ref> ==Tilvísanir== {{Reflist}} {{f|1957}} [[Flokkur:Íslenskir leikarar]] [[Flokkur:Íslenskir söngvarar]] [[Flokkur:Íslenskir tónlistarmenn]] [[Flokkur:Skólastjórar Tónlistarskóla Ísafjarðar]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum við Sund]] lez0ip51a9u4m6hh49qp79wndtnk7q9 1982894 1982893 2026-10-16T14:37:12Z Akigka 183 Tók aftur breytingu frá [[Special:Contributions/~2026-55685-13|~2026-55685-13]] ([[User talk:~2026-55685-13|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:Alvaldi|Alvaldi]] 1952652 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Bergþór Pálsson | mynd = Bergþór Pálsson og karlakórinn Hreimur.jpg | mynd_alt = | mynd_texti = Bergþór Pálsson með karlakórinn Hreim í bakgrunni | fæðingarnafn = Ragnar Hjálmarsson | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1957|10|22}} | fæðingarstaður = | starf = Baritónsöngvari og skólastjóri | ár = | þekkt_fyrir = | þekktustu_verk = | maki = Albert Eiríksson (g. 2016) | foreldrar = Hulda Baldursdóttir<br>[[Páll Bergþórsson]] }} '''Bergþór Pálsson''' (fæddur [[22. október]] [[1957]]) er [[Ísland|íslenskur]] baritónsöngvari og fyrrum skólastjóri Tónlistarskóla Ísafjarðar.<ref name=":0">Mbl.is. [https://www.mbl.is/folk/frettir/2020/06/24/bergthor_palsson_radinn_skolastjori/ „Bergþór Pálsson ráðinn skólastjóri“] (skoðað 6. febrúar 2021)</ref> Hann fæddist í Reykjavík og foreldrar hans voru Hulda Baldursdóttir (1923-2013) ritari og [[Páll Bergþórsson]] (1923-2024) fyrrverandi veðurstofustjóri. Eiginmaður Bergþórs er Albert Eiríksson. Bergþór á einn son. Bergþór lauk stúdentsprófi frá [[Menntaskólinn við Sund|Menntaskólanum við Sund]] árið 1978 og BA gráðu í tónlist frá Indiana háskóla í Bandaríkjunum árið 1985, MA gráðu í tónlist frá sama skóla árið 1987 og útskrifaðist sem leikari frá Drama Studio í London árið 1997. Hann var óperusöngvari við Óperuna í Kaiserslautern í Þýskalandi frá 1988-1991 og hefur sungið í fjölda verka sem [[Íslenska óperan]] hefur sett upp.<ref>Pétur Ástvaldsson, ''Samtíðarmenn A-Í'' bls. 91 (Reykjavík, 2003)</ref> Bergþór var ráðinn skólastjóri Tónlistarskóla Ísafjarðar árið 2020.<ref name=":0" /> Bergþór var lengi orðaður við forsetaframboð í [[Forsetakosningar á Íslandi 2016|forsetakosningunum 2016]]<ref>{{cite web |title=Bergþór Pálsson hefur velt forsetaembættinu mikið fyrir sér |work=Vísir |url=http://www.visir.is/bergthor-palsson-hefur-velt-forsetaembaettinu-mikid-fyrir-ser/article/2015150819311 |accessdate=24. apríl 2016}}</ref> en í kjölfarið af því að [[Ólafur Ragnar Grímsson]], sitjandi forseti, tilkynnti að hann myndi sækjast eftir endurkjöri ákvað Bergþór að bjóða sig ekki fram.<ref>{{cite web |title=Kosningabaráttunni snúið á haus |work=Kjarninn |url=http://kjarninn.is/skyring/2016-04-19-kosningabarattunni-snuid-haus/ |accessdate=24. apríl 2016}}</ref> ==Tilvísanir== {{Reflist}} {{f|1957}} [[Flokkur:Íslenskir leikarar]] [[Flokkur:Íslenskir söngvarar]] [[Flokkur:Íslenskir tónlistarmenn]] [[Flokkur:Skólastjórar Tónlistarskóla Ísafjarðar]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum við Sund]] qnmuhmmbsvxibpf4zmicr3teih88vwq 0 68283 1982889 1944620 2026-10-16T13:01:40Z ~2026-55381-95 121907 /* Leikreyndustu leikmenn landsliðsins */ 1982889 wikitext text/x-wiki {{Handboltalandslið | Land = Ísland | Nafn = | Kyn = | Merki = | Gælunafn = Strákarnir okkar | Íþróttasamband = [[Handknattleikssamband Íslands]] | Þjálfari = Snorri Steinn Guðjónsson | Aðstoðarþjálfari = Arnór Atlason | Fyrirliði = | Leikjahæsti leikmaður = | Markahæsti leikmaður = Guðjón Valur Sigurðsson(1798 mörk) | Sæti = 12 | Stig = 88 | pattern_la1 = _shouldersonwhite | pattern_b1 = | pattern_ra1 = _shouldersonwhite | pattern_sh1 = | leftarm1 = 0048E0 | body1 = 0048E0 | rightarm1 = 0048E0 | shorts1 = 0048E0 | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _shouldersonwhite | pattern_b2 = | pattern_ra2 = _shouldersonwhite | leftarm2 = FF0F00 | body2 = FF0F00 | rightarm2 = FF0F00 | shorts2 = FF0F00 | socks2 = FFFFFF | Sumarólympíuleikar = 7 | Fyrstu Sumarólympíuleikar = 1972 | Sumarólympíuleikar besti árangur = 2. sæti (2008) | Heimsmeistaramót = 19 | Fyrsta HM = 1958 | HM besti árangur = 5. sæti (1997) | Álfukeppni = Evrópumeistarakeppni | Álfukeppnir = 9 | Fyrsta álfukeppni = 2000 | Álfukeppni besti árangur = 3. sæti (2010)| }} {{hreingera||úreltar upplýsingar,uppfæra}} '''Íslenska karlalandsliðið í handknattleik''' er [[landslið]] [[Ísland|Íslendinga]] í [[Handknattleikur|handknattleik]] og er undir stjórn [[Handknattleikssamband Íslands|Handknattleikssambands Íslands]]. == Skipan verðlaunaliða == ==== Bronslið EM 2010 ==== [[Mynd:Iceland is jubilant (01) - 2010 European Men's Handball Championship.jpg|thumb|Á EM 2010.]] Eftirfarandi leikmenn léku með liðinu á [[Evrópumeistaramót karla í handknattleik 2010|Evrópumeistaramóti karla í Austurríki 2010]]: * [[Alexander Petersson]] * [[Arnór Atlason]] * [[Aron Pálmarsson]] * [[Ásgeir Örn Hallgrímsson]] * [[Björgvin Páll Gústavsson]] * [[Guðjón Valur Sigurðsson]] * [[Hreiðar Levý Guðmundsson]] * [[Ingimundur Ingimundarson]] * [[Logi Eldon Geirsson]] * [[Ólafur Guðmundsson (f. 1990)|Ólafur Guðmundsson]] * [[Ólafur Stefánsson (f. 1973)|Ólafur Stefánsson]] * [[Róbert Gunnarsson]] * [[Snorri Steinn Guðjónsson]] * [[Sturla Ásgeirsson]] * [[Sverre Andreas Jakobsson]] * [[Vignir Svavarsson]] ==== Silfurlið Ólympíuleikana 2008 ==== Eftirfarandi leikmenn léku með liðinu á [[Sumarólympíuleikarnir 2008|Ólympíuleikunum í Peking 2008]]: * [[Alexander Petersson]] * [[Arnór Atlason]] * [[Ásgeir Örn Hallgrímsson]] * [[Bjarni Fritzson]] (ekki með á Ólympíuleikunum) * [[Björgvin Páll Gústavsson]] * [[Guðjón Valur Sigurðsson]] * [[Hreiðar Levý Guðmundsson]] * [[Ingimundur Ingimundarson]] * [[Logi Eldon Geirsson]] * [[Ólafur Stefánsson (f. 1973)|Ólafur Stefánsson]] * [[Róbert Gunnarsson]] * [[Sigfús Sigurðsson]] * [[Snorri Steinn Guðjónsson]] * [[Sturla Ásgeirsson]] * [[Sverre Andreas Jakobsson]] == Fyrrverandi liðsmenn == ''<small>Listarnir hér að neðan eru ekki tæmandi</small>.'' === Þjálfarar === * [[Hinrik Hallsteinsson]] (1958, 1961-63) * [[Frímann Gunnlaugsson]] (1959) * [[Karl Benediktsson]] (1964-67, 1973-74) * [[Birgir Björnsson]] (1968, 1974-75, 1977-78) * [[Hilmar Björnsson]] (1968-72, 1980-83) * [[Viðar Símonarson]] (1975-76) * [[Janus Czerwinsky]] (1976-77) * [[Jóhann Ingi Gunnarsson]] (1978-80) * [[Bogdan Kowalcsyk]] (1983-90) * [[Þorbergur Aðalsteinsson]] (1990-95) * [[Þorbjörn Jensson]] (1995-2001) * [[Guðmundur Þórður Guðmundsson]] (2001-04, 2008-12, 2018-23) * [[Viggó Sigurðsson]] (2004-06) * [[Alfreð Gíslason (þjálfari)|Alfreð Gíslason]] (2006-08) * [[Aron Kristjánsson]] (2012-16) * [[Geir Sveinsson]] (2016-18) * [[Snorri Steinn Guðjónsson]] (2023-) === Leikmenn === {{col-begin}}{{col-3}} * [[Alfreð Gíslason (þjálfari)|Alfreð Gíslason]] (einnig fyrrverandi þjálfari liðsins) * [[Aron Kristjánsson]] (Núverandi þjálfari liðsins) * [[Atli Hilmarsson]] * [[Axel Sölvi Axelsson]] * [[Árni Indriðason]] * [[Bergsveinn Bergsveinsson]] * [[Birgir Sigurðsson]] * [[Bjarni Frostason]] * [[Bjarni Jónsson]] * [[Bjarni Ólafur Guðmundsson]] * [[Bjarki Sigurðsson]] * [[Björgvin Þór Björgvinsson]] * [[Brynjar Kvaran]] * [[Dagur Sigurðsson]] * [[Einar Gunnar Sigurðsson]] * [[Einar Hólmgeirsson]] * [[Einar Sigurðsson]] * [[Einar Þorvarðarson]] * [[Einar Örn Jónsson]] * [[Geir Hallsteinsson]] {{col-3}} * [[Geir Sveinsson]] * [[Guðmundur Þórður Guðmundsson]] (einnig fyrrverandi þjálfari liðsins) * [[Guðmundur Hrafnkelsson]] * [[Gunnar Andrésson]] * [[Gunnar Ágúst Beinteinsson]] * [[Gunnar Berg Viktorsson]] * [[Gunnar Gunnarsson (f. 1961)|Gunnar Gunnarsson]] * [[Gústaf Bjarnason]] * [[Gylfi Gylfason]] * [[Héðinn Gilsson]] * [[Jakob Sigurðsson]] * [[Jaliesky García]] * [[Jens Einarsson]] * [[Jón Hermann Karlsson]] * [[Jón Ríkharð Kristjánsson]] * [[Júlíus Jónasson]] * [[Karl Þráinsson]] * [[Konráð Hilmar Olavsson]] * [[Kristján Andrésson]] * [[Kristján Arason]] {{col-3}} * [[Ólafur Jónsson]] * [[Ólafur H. Jónsson]] * [[Patrekur Jóhannesson]] * [[Páll Ólafsson (f. 1960)|Páll Ólafsson]] * [[Roland Eradze]] * [[Róbert Julian Duranona]] * [[Róbert Sighvatsson]] * [[Rúnar Sigtryggsson]] * [[Sigmar Þröstur Óskarsson]] * [[Sigurður Bjarnason]] * [[Sigurður Gunnarsson]] * [[Sigurður Sveinsson]] * [[Steinar Birgisson]] * [[Steindór Gunnarsson]] * [[Valdimar Grímsson]] * [[Viggó Sigurðsson]] (einnig fyrrverandi þjálfari liðsins) * [[Þorbergur Aðalsteinsson]] (einnig fyrrverandi þjálfari liðsins) * [[Þorbjörn Jensson]] (einnig fyrrverandi þjálfari liðsins) * [[Þorgils Óttar Mathiesen]] {{col-end}} == Árangur liðsins == {{col-begin}}{{col-3}} === Heimsmeistaramót === * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 1938|1938]] — (keppti ekki á mótinu) * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 1954|1954]] — (keppti ekki á mótinu) * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 1958|1958]] — 9. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 1961|1961]] — 6. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 1964|1964]] — 9. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 1967|1967]] — (keppti ekki á mótinu) * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 1970|1970]] — 11. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 1974|1974]] — 14. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 1978|1978]] — 13. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 1982|1982]] — (keppti ekki á mótinu) * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 1986|1986]] — 6. sæti * [[Heimsmeistaramót B-liða í handknattleik karla 1989|1989 B]] — 1. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 1990|1990]] — 10. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 1993|1993]] — 8. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 1995|1995]] — 14. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 1997|1997]] — 5. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 1999|1999]] — (keppti ekki á mótinu) * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 2001|2001]] — 11. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 2003|2003]] — 7. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 2005|2005]] — 15. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 2007|2007]] — 8. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 2009|2009]] — (keppti ekki á mótinu) * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 2011|2011]] — 6. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 2013|2013]] — 12. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 2015|2015]] — 11. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 2017|2017]] — 14. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 2019|2019]] — 11. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 2021|2021]] — 20. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 2023|2023]] — 12. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 2025|2025]] — 9. sæti {{col-3}} === Evrópumeistaramót === * [[Evrópumeistaramótið í handknattleik karla 1994|1994]] — (keppti ekki á mótinu) * [[Evrópumeistaramótið í handknattleik karla 1996|1996]] — (keppti ekki á mótinu) * [[Evrópumeistaramótið í handknattleik karla 1998|1998]] — (keppti ekki á mótinu) * [[Evrópumeistaramótið í handknattleik karla 2000|2000]] — 11. sæti * [[Evrópumeistaramótið í handknattleik karla 2002|2002]] — 4. sæti * [[Evrópumeistaramótið í handknattleik karla 2004|2004]] — 13. sæti * [[Evrópumeistaramótið í handknattleik karla 2006|2006]] — 7. sæti * [[Evrópumeistaramótið í handknattleik karla 2008|2008]] — 11. sæti * [[Evrópumeistaramót karla í handknattleik 2010|2010]] — 3. sæti [[Mynd:Bronze medal.svg|15px]] * [[Evrópumeistaramót karla í handknattleik 2012|2012]] — 10. sæti * [[Evrópumeistaramót karla í handknattleik 2014|2014]] — 5. sæti * [[Evrópumeistaramót karla í handknattleik 2016|2016]] — 13. sæti * [[Evrópumeistaramót karla í handknattleik 2018|2018]] — 13. sæti * [[Evrópumeistaramót karla í handknattleik 2020|2020]] — 11. sæti * [[Evrópumeistaramót karla í handknattleik 2022|2022]] — 6. sæti * [[Evrópumeistaramót karla í handknattleik 2024|2024]] — 10. sæti * [[Evrópumeistaramót karla í handknattleik 2026|2026]] — 4. sæti {{col-3}} === Ólympíuleikar === * [[Handknattleikur á sumarólympíuleikunum 1972|1972]] — 12. sæti * [[Handknattleikur á sumarólympíuleikunum 1976|1976]] — (keppti ekki á mótinu) * [[Handknattleikur á sumarólympíuleikunum 1980|1980]] — (keppti ekki á mótinu) * [[Handknattleikur á sumarólympíuleikunum 1984|1984]] — 6. sæti * [[Handknattleikur á sumarólympíuleikunum 1988|1988]] — 8. sæti * [[Handknattleikur á sumarólympíuleikunum 1992|1992]] — 4. sæti * [[Handknattleikur á sumarólympíuleikunum 1996|1996]] — (keppti ekki á mótinu) * [[Handknattleikur á sumarólympíuleikunum 2000|2000]] — (keppti ekki á mótinu) * [[Handknattleikur á sumarólympíuleikunum 2004|2004]] — 9. sæti * [[Handknattleikur á sumarólympíuleikunum 2008 - keppni í karlaflokki|2008]] — 2. sæti [[Mynd:Silver medal.svg|15px]] * [[Handknattleikur á sumarólympíuleikunum 2016 - keppni í karlaflokki|2016]] — (keppti ekki á mótinu) * [[Handknattleikur á sumarólympíuleikunum 2020 - keppni í karlaflokki|2020]] — (keppti ekki á mótinu) * [[Handknattleikur á sumarólympíuleikunum 2024 - keppni í karlaflokki|2024]] — (keppti ekki á mótinu) {{col-end}} == Tölfræði == {{col-begin}}{{col-2}} === Markahæstu leikmenn landsliðsins === # Guðjón Valur Sigurðsson (1.879) # Ólafur Indriði Stefánsson (1.570) # Kristján Arason (1.123) # Valdimar Grímsson (940) # Snorri Steinn Guðjónsson (846) # Róbert Gunnarsson (773) # Sigurður Sveinsson (736) # Alexander Petersson (726) # Júlíus Jónasson (703) # Patrekur Jóhannesson (634) # Bjarki Sigurðsson (575) / Þorgils Óttar Mathiesen (575) # Alfreð Gíslason (542) # Geir Sveinsson (502) # Sigurður G. Gunnarsson (493) # Geir Hallsteinsson (469) {{col-2}} === Leikreyndustu leikmenn landsliðsins === # Guðmundur Hrafnkelsson (406) # Guðjón Valur Sigurðsson (365) # Geir Sveinsson (340) # Ólafur Indriði Stefánsson (330) # Björgin Páll Gústafsson (298) # Júlíus Jónasson (288) # Róbert Gunnarsson (276) # Valdimar Grímsson (271) # Snorri Steinn Guðjónsson (257) # Ásgeir Örn Hallgrímsson (255) {{col-end}} == Ýmislegt == * Stærsti sigur landsliðsins frá upphafi var á [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 2003|Heimsmeistaramótinu í Portúgal]] þann [[20. janúar]] [[2003]] þegar liðið sigraði ástralska landsliðið með 40 marka mun eða 55 mörkum gegn 15. == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Tenglar == * [https://www.hsi.is/ Handknattleikssamband Íslands] [[Flokkur:Handknattleikur á Íslandi]] [[Flokkur:Íslensk landslið|handknattleikur]] [[Flokkur:Karlalandslið|handknattleikur]] [[Flokkur:Landslið í handknattleik]] awey4rcv3783peqmydoq4yvcplkfm2h 1982890 1982889 2026-10-16T13:02:18Z ~2026-55381-95 121907 /* Leikreyndustu leikmenn landsliðsins */ 1982890 wikitext text/x-wiki {{Handboltalandslið | Land = Ísland | Nafn = | Kyn = | Merki = | Gælunafn = Strákarnir okkar | Íþróttasamband = [[Handknattleikssamband Íslands]] | Þjálfari = Snorri Steinn Guðjónsson | Aðstoðarþjálfari = Arnór Atlason | Fyrirliði = | Leikjahæsti leikmaður = | Markahæsti leikmaður = Guðjón Valur Sigurðsson(1798 mörk) | Sæti = 12 | Stig = 88 | pattern_la1 = _shouldersonwhite | pattern_b1 = | pattern_ra1 = _shouldersonwhite | pattern_sh1 = | leftarm1 = 0048E0 | body1 = 0048E0 | rightarm1 = 0048E0 | shorts1 = 0048E0 | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _shouldersonwhite | pattern_b2 = | pattern_ra2 = _shouldersonwhite | leftarm2 = FF0F00 | body2 = FF0F00 | rightarm2 = FF0F00 | shorts2 = FF0F00 | socks2 = FFFFFF | Sumarólympíuleikar = 7 | Fyrstu Sumarólympíuleikar = 1972 | Sumarólympíuleikar besti árangur = 2. sæti (2008) | Heimsmeistaramót = 19 | Fyrsta HM = 1958 | HM besti árangur = 5. sæti (1997) | Álfukeppni = Evrópumeistarakeppni | Álfukeppnir = 9 | Fyrsta álfukeppni = 2000 | Álfukeppni besti árangur = 3. sæti (2010)| }} {{hreingera||úreltar upplýsingar,uppfæra}} '''Íslenska karlalandsliðið í handknattleik''' er [[landslið]] [[Ísland|Íslendinga]] í [[Handknattleikur|handknattleik]] og er undir stjórn [[Handknattleikssamband Íslands|Handknattleikssambands Íslands]]. == Skipan verðlaunaliða == ==== Bronslið EM 2010 ==== [[Mynd:Iceland is jubilant (01) - 2010 European Men's Handball Championship.jpg|thumb|Á EM 2010.]] Eftirfarandi leikmenn léku með liðinu á [[Evrópumeistaramót karla í handknattleik 2010|Evrópumeistaramóti karla í Austurríki 2010]]: * [[Alexander Petersson]] * [[Arnór Atlason]] * [[Aron Pálmarsson]] * [[Ásgeir Örn Hallgrímsson]] * [[Björgvin Páll Gústavsson]] * [[Guðjón Valur Sigurðsson]] * [[Hreiðar Levý Guðmundsson]] * [[Ingimundur Ingimundarson]] * [[Logi Eldon Geirsson]] * [[Ólafur Guðmundsson (f. 1990)|Ólafur Guðmundsson]] * [[Ólafur Stefánsson (f. 1973)|Ólafur Stefánsson]] * [[Róbert Gunnarsson]] * [[Snorri Steinn Guðjónsson]] * [[Sturla Ásgeirsson]] * [[Sverre Andreas Jakobsson]] * [[Vignir Svavarsson]] ==== Silfurlið Ólympíuleikana 2008 ==== Eftirfarandi leikmenn léku með liðinu á [[Sumarólympíuleikarnir 2008|Ólympíuleikunum í Peking 2008]]: * [[Alexander Petersson]] * [[Arnór Atlason]] * [[Ásgeir Örn Hallgrímsson]] * [[Bjarni Fritzson]] (ekki með á Ólympíuleikunum) * [[Björgvin Páll Gústavsson]] * [[Guðjón Valur Sigurðsson]] * [[Hreiðar Levý Guðmundsson]] * [[Ingimundur Ingimundarson]] * [[Logi Eldon Geirsson]] * [[Ólafur Stefánsson (f. 1973)|Ólafur Stefánsson]] * [[Róbert Gunnarsson]] * [[Sigfús Sigurðsson]] * [[Snorri Steinn Guðjónsson]] * [[Sturla Ásgeirsson]] * [[Sverre Andreas Jakobsson]] == Fyrrverandi liðsmenn == ''<small>Listarnir hér að neðan eru ekki tæmandi</small>.'' === Þjálfarar === * [[Hinrik Hallsteinsson]] (1958, 1961-63) * [[Frímann Gunnlaugsson]] (1959) * [[Karl Benediktsson]] (1964-67, 1973-74) * [[Birgir Björnsson]] (1968, 1974-75, 1977-78) * [[Hilmar Björnsson]] (1968-72, 1980-83) * [[Viðar Símonarson]] (1975-76) * [[Janus Czerwinsky]] (1976-77) * [[Jóhann Ingi Gunnarsson]] (1978-80) * [[Bogdan Kowalcsyk]] (1983-90) * [[Þorbergur Aðalsteinsson]] (1990-95) * [[Þorbjörn Jensson]] (1995-2001) * [[Guðmundur Þórður Guðmundsson]] (2001-04, 2008-12, 2018-23) * [[Viggó Sigurðsson]] (2004-06) * [[Alfreð Gíslason (þjálfari)|Alfreð Gíslason]] (2006-08) * [[Aron Kristjánsson]] (2012-16) * [[Geir Sveinsson]] (2016-18) * [[Snorri Steinn Guðjónsson]] (2023-) === Leikmenn === {{col-begin}}{{col-3}} * [[Alfreð Gíslason (þjálfari)|Alfreð Gíslason]] (einnig fyrrverandi þjálfari liðsins) * [[Aron Kristjánsson]] (Núverandi þjálfari liðsins) * [[Atli Hilmarsson]] * [[Axel Sölvi Axelsson]] * [[Árni Indriðason]] * [[Bergsveinn Bergsveinsson]] * [[Birgir Sigurðsson]] * [[Bjarni Frostason]] * [[Bjarni Jónsson]] * [[Bjarni Ólafur Guðmundsson]] * [[Bjarki Sigurðsson]] * [[Björgvin Þór Björgvinsson]] * [[Brynjar Kvaran]] * [[Dagur Sigurðsson]] * [[Einar Gunnar Sigurðsson]] * [[Einar Hólmgeirsson]] * [[Einar Sigurðsson]] * [[Einar Þorvarðarson]] * [[Einar Örn Jónsson]] * [[Geir Hallsteinsson]] {{col-3}} * [[Geir Sveinsson]] * [[Guðmundur Þórður Guðmundsson]] (einnig fyrrverandi þjálfari liðsins) * [[Guðmundur Hrafnkelsson]] * [[Gunnar Andrésson]] * [[Gunnar Ágúst Beinteinsson]] * [[Gunnar Berg Viktorsson]] * [[Gunnar Gunnarsson (f. 1961)|Gunnar Gunnarsson]] * [[Gústaf Bjarnason]] * [[Gylfi Gylfason]] * [[Héðinn Gilsson]] * [[Jakob Sigurðsson]] * [[Jaliesky García]] * [[Jens Einarsson]] * [[Jón Hermann Karlsson]] * [[Jón Ríkharð Kristjánsson]] * [[Júlíus Jónasson]] * [[Karl Þráinsson]] * [[Konráð Hilmar Olavsson]] * [[Kristján Andrésson]] * [[Kristján Arason]] {{col-3}} * [[Ólafur Jónsson]] * [[Ólafur H. Jónsson]] * [[Patrekur Jóhannesson]] * [[Páll Ólafsson (f. 1960)|Páll Ólafsson]] * [[Roland Eradze]] * [[Róbert Julian Duranona]] * [[Róbert Sighvatsson]] * [[Rúnar Sigtryggsson]] * [[Sigmar Þröstur Óskarsson]] * [[Sigurður Bjarnason]] * [[Sigurður Gunnarsson]] * [[Sigurður Sveinsson]] * [[Steinar Birgisson]] * [[Steindór Gunnarsson]] * [[Valdimar Grímsson]] * [[Viggó Sigurðsson]] (einnig fyrrverandi þjálfari liðsins) * [[Þorbergur Aðalsteinsson]] (einnig fyrrverandi þjálfari liðsins) * [[Þorbjörn Jensson]] (einnig fyrrverandi þjálfari liðsins) * [[Þorgils Óttar Mathiesen]] {{col-end}} == Árangur liðsins == {{col-begin}}{{col-3}} === Heimsmeistaramót === * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 1938|1938]] — (keppti ekki á mótinu) * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 1954|1954]] — (keppti ekki á mótinu) * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 1958|1958]] — 9. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 1961|1961]] — 6. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 1964|1964]] — 9. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 1967|1967]] — (keppti ekki á mótinu) * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 1970|1970]] — 11. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 1974|1974]] — 14. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 1978|1978]] — 13. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 1982|1982]] — (keppti ekki á mótinu) * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 1986|1986]] — 6. sæti * [[Heimsmeistaramót B-liða í handknattleik karla 1989|1989 B]] — 1. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 1990|1990]] — 10. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 1993|1993]] — 8. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 1995|1995]] — 14. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 1997|1997]] — 5. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 1999|1999]] — (keppti ekki á mótinu) * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 2001|2001]] — 11. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 2003|2003]] — 7. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 2005|2005]] — 15. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 2007|2007]] — 8. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 2009|2009]] — (keppti ekki á mótinu) * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 2011|2011]] — 6. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 2013|2013]] — 12. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 2015|2015]] — 11. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 2017|2017]] — 14. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 2019|2019]] — 11. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 2021|2021]] — 20. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 2023|2023]] — 12. sæti * [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 2025|2025]] — 9. sæti {{col-3}} === Evrópumeistaramót === * [[Evrópumeistaramótið í handknattleik karla 1994|1994]] — (keppti ekki á mótinu) * [[Evrópumeistaramótið í handknattleik karla 1996|1996]] — (keppti ekki á mótinu) * [[Evrópumeistaramótið í handknattleik karla 1998|1998]] — (keppti ekki á mótinu) * [[Evrópumeistaramótið í handknattleik karla 2000|2000]] — 11. sæti * [[Evrópumeistaramótið í handknattleik karla 2002|2002]] — 4. sæti * [[Evrópumeistaramótið í handknattleik karla 2004|2004]] — 13. sæti * [[Evrópumeistaramótið í handknattleik karla 2006|2006]] — 7. sæti * [[Evrópumeistaramótið í handknattleik karla 2008|2008]] — 11. sæti * [[Evrópumeistaramót karla í handknattleik 2010|2010]] — 3. sæti [[Mynd:Bronze medal.svg|15px]] * [[Evrópumeistaramót karla í handknattleik 2012|2012]] — 10. sæti * [[Evrópumeistaramót karla í handknattleik 2014|2014]] — 5. sæti * [[Evrópumeistaramót karla í handknattleik 2016|2016]] — 13. sæti * [[Evrópumeistaramót karla í handknattleik 2018|2018]] — 13. sæti * [[Evrópumeistaramót karla í handknattleik 2020|2020]] — 11. sæti * [[Evrópumeistaramót karla í handknattleik 2022|2022]] — 6. sæti * [[Evrópumeistaramót karla í handknattleik 2024|2024]] — 10. sæti * [[Evrópumeistaramót karla í handknattleik 2026|2026]] — 4. sæti {{col-3}} === Ólympíuleikar === * [[Handknattleikur á sumarólympíuleikunum 1972|1972]] — 12. sæti * [[Handknattleikur á sumarólympíuleikunum 1976|1976]] — (keppti ekki á mótinu) * [[Handknattleikur á sumarólympíuleikunum 1980|1980]] — (keppti ekki á mótinu) * [[Handknattleikur á sumarólympíuleikunum 1984|1984]] — 6. sæti * [[Handknattleikur á sumarólympíuleikunum 1988|1988]] — 8. sæti * [[Handknattleikur á sumarólympíuleikunum 1992|1992]] — 4. sæti * [[Handknattleikur á sumarólympíuleikunum 1996|1996]] — (keppti ekki á mótinu) * [[Handknattleikur á sumarólympíuleikunum 2000|2000]] — (keppti ekki á mótinu) * [[Handknattleikur á sumarólympíuleikunum 2004|2004]] — 9. sæti * [[Handknattleikur á sumarólympíuleikunum 2008 - keppni í karlaflokki|2008]] — 2. sæti [[Mynd:Silver medal.svg|15px]] * [[Handknattleikur á sumarólympíuleikunum 2016 - keppni í karlaflokki|2016]] — (keppti ekki á mótinu) * [[Handknattleikur á sumarólympíuleikunum 2020 - keppni í karlaflokki|2020]] — (keppti ekki á mótinu) * [[Handknattleikur á sumarólympíuleikunum 2024 - keppni í karlaflokki|2024]] — (keppti ekki á mótinu) {{col-end}} == Tölfræði == {{col-begin}}{{col-2}} === Markahæstu leikmenn landsliðsins === # Guðjón Valur Sigurðsson (1.879) # Ólafur Indriði Stefánsson (1.570) # Kristján Arason (1.123) # Valdimar Grímsson (940) # Snorri Steinn Guðjónsson (846) # Róbert Gunnarsson (773) # Sigurður Sveinsson (736) # Alexander Petersson (726) # Júlíus Jónasson (703) # Patrekur Jóhannesson (634) # Bjarki Sigurðsson (575) / Þorgils Óttar Mathiesen (575) # Alfreð Gíslason (542) # Geir Sveinsson (502) # Sigurður G. Gunnarsson (493) # Geir Hallsteinsson (469) {{col-2}} === Leikreyndustu leikmenn landsliðsins === # Guðmundur Hrafnkelsson (406) # Guðjón Valur Sigurðsson (365) # Geir Sveinsson (340) # Ólafur Indriði Stefánsson (330) # Björgvin Páll Gústavsson (298) # Júlíus Jónasson (288) # Róbert Gunnarsson (276) # Valdimar Grímsson (271) # Snorri Steinn Guðjónsson (257) # Ásgeir Örn Hallgrímsson (255) {{col-end}} == Ýmislegt == * Stærsti sigur landsliðsins frá upphafi var á [[Heimsmeistaramótið í handknattleik karla 2003|Heimsmeistaramótinu í Portúgal]] þann [[20. janúar]] [[2003]] þegar liðið sigraði ástralska landsliðið með 40 marka mun eða 55 mörkum gegn 15. == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Tenglar == * [https://www.hsi.is/ Handknattleikssamband Íslands] [[Flokkur:Handknattleikur á Íslandi]] [[Flokkur:Íslensk landslið|handknattleikur]] [[Flokkur:Karlalandslið|handknattleikur]] [[Flokkur:Landslið í handknattleik]] k3qk5odkzgg59qzqdg1fsarzvd4dew5 0 68548 1982912 1943398 2026-10-16T15:52:26Z Berserkur 10188 1982912 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Straumönd | status = LC | image = Harlekinand.jpg | image_width = 200px | image_caption = | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Gásfuglar]] (''Anseriformes'') | familia = [[Andaætt]] (''Anatidae'') | genus = '''''Histrionicus''''' | genus_authority = [[René-Primevère Lesson|Lesson]], 1828 | species = '''''H. histrionicus''''' | synonyms = ''Ocyplonessa'' | binomial = ''Histrionicus histrionicus'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]]) }} [[Mynd:Histrionicus histrionicus map.svg|thumb|Útbreiðsla.]] [[File:Histrionicus histrionicus MHNT.ZOO.2010.11.19.2.jpg|thumb|vinstri|Egg ''straumandar'']] '''Straumönd''' ([[fræðiheiti]]: ''Histrionicus histrionicus'') er fugl af [[andaætt]]. Straumönd er [[staðfugl]] á [[Ísland]]i og verpir um nær allt land, en mest í kringum [[Mývatn]]. Þar er líklegasta þéttasta straumandarvarp í heimi. {{heimild vantar}}. Straumendur eru algengar með annesjum landsins yfir vetrarmánuðina. Þegar fer að vora færir hún sig innar í firði og við árósa. Á vorin eru oft nokkrir karlfuglar um hvern kvenfugl. Karlfuglar byrja að fella fjaðrir í júlí og hópa sig saman. Straumendur eru alfriðaðar. Straumendur eru flækingar í Vestur-Evrópu utan Íslands. Þær verpa í norðaustur-Asíu og Norður-Ameríku. {{commonscat|Histrionicus histrionicus|straumönd}} {{Wikilífverur|Histrionicus histrionicus|straumönd}} {{Stubbur|fugl}} [[Flokkur:Andaætt]] [[Flokkur:Staðfuglar á Íslandi]] 56oxdya9g1ovcicds7jcx2ongm9xhi9 0 74390 1982914 1962903 2026-10-16T15:54:21Z Berserkur 10188 1982914 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Svartbakur | image = Great Black-backed Gull.jpg | image_width = 250px | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Strandfuglar]] (''Charadriiformes'') | familia = [[Máfar]] (''Laridae'') | genus = ''[[Larus]] '' | species = '''''L. marinus''''' | binomial = ''Larus marinus'' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758, [[Gotland]], [[Svíþjóð]] | range_map = RangeMap Lmarinus.jpg | range_map_caption= Dreifing á norðlægum slóðum }} [[Mynd:GBBG 1.jpg|thumb|Svartbakur (unglingur)]] [[File:Larus marinus MHNT.ZOO.2010.11.127.9.jpg|thumb| ''Larus marinus'']] '''Svartbakur''' (fræðiheiti ''[[wikt:en:larus#Latin|Larus]] [[wikt:en:marinus#Latin|marinus]]'', sem þýðir á [[latína|latínu]] „hafmáfur“ eða „sjávarmáfur“) er stærstur [[máfur|máfa]] og er oft nefndur '''veiðibjalla'''.<ref>[http://www2.lexis.hi.is/cgi-bin/ritmal/leitord.cgi?adg=daemi&n=529825&s=649982&l=vei%F0ibjalla&rm=vei%F0ibjalla&r=p Orðið „veiðibjalla“]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} í Ritmálsskrá Orðabókar Háskólans</ref> Hann er svartur og hvítur á lit, goggur hans er gulur og sterklegur og rauður blettur finnst fremst í neðri [[skoltur|skolti]]. Fætur svartbaksins eru ljósbeikir og augu hans ljós. Svartbakur getur vegið rúm 2 kg og vænghafið getur orðið allt að 1,5 metrar. Hann verpir snemma á vorin í dyngju á jafnsléttu og eru [[Egg (matvæli)|eggin]] að meðaltali þrjú talsins, og tekur það þau um fjórar vikur að klekjast út.<ref>{{Vísindavefurinn|3547|Hvað eru svartbaksegg lengi að klekjast út?|höfundur=Jón Már Halldórsson|dags=2.7.2003}}</ref> Svartbakur verður kynþroska við 4-5 ára aldur. Svartbakur er [[staðfugl]] á Íslandi og hafði fjölgað mjög á Íslandi vegna aðgangs að [[lífrænn úrgangur|lífrænum úrgangi]] sem kom aðallega frá [[Sjávarútvegur|sjávarútveginum]]. Stofnstærð var talin í kringum 20 þúsund varppör árið 2000 en hefur fækkað mikið síðan. Árið 2016 var stofninn talinn kominn niður í 6-8.000 pör.<ref>{{Vefheimild |url=https://www.natt.is/is/biota/animalia/chordata/aves/charadriiformes/svartbakur-larus-marinus |titill=Svartbakur (Larus marinus) |vefsíða=natt.is |skoðað=2025-07-08}}</ref> Svartbaksstofninn á Íslandi er því talinn í hættu og er fuglinn friðaður.<ref>{{cite web|url=https://www.natt.is/is/midlun/utgafa/valistar/fuglar/valisti-fugla/mat-fugla-valista|title=Mat fugla á válista|website=Náttúrufræðistofnun|access-date=9.7.2025}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Heiti == Svartbakurinn sem stundum er kallaður „veiðibjalla“ eða „bjalla“ er stundum líka nefndur „kaflabringur“, „kaflabrinki“ og „skári“. == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimild == * ''Íslenskir fuglar'' (Reykjavík: Iðunn, 1992): bls. 48. [[Flokkur:Máfar]] [[Flokkur:Íslenskir fuglar]] 5b6hs0sharq7kytlf979othd6d8v7gm 0 75771 1982964 1953999 2026-10-16T21:34:41Z Comp.arch 32151 1982964 wikitext text/x-wiki [[Mynd:X-Window-System.png|thumb|right|Skjámynd af X-gluggakerfinu án allrar yfirbyggingar]] '''X-gluggakerfið''' (oft aðeins kallað '''X''' eða '''X11''') er [[myndrænt viðmót]] ([[gluggakerfi]]) fyrir nettengdar [[tölva|tölvur]]. Það var upphaflega þróað sem hluti af [[Athena-verkefnið|Athena-verkefninu]] sem snerist um þróun tölvunets í [[Massachusetts Institute of Technology]] árið 1984. Kerfið var nefnt X þar sem það var hugsað sem arftaki annars kerfis, [[W-gluggakerfið|W-gluggakerfisins]] sem var þróað fyrir stýrikerfið [[V (stýrikerfi)|V]]. X var fyrsta gluggakerfið sem var algerlega óháð bæði stýrikerfi og söluaðila. X-gluggakerfið er nú aðallega notað á [[Unix-legt|Unix-legum]] stýrikerfum á borð við [[Linux]] og [[FreeBSD]]. Apple [[OS X]] studdi X11 í útgáfu 10.3 til 10.7 í forritinu X11.app en vísar nú á frjálsa XQuartz verkefnið í staðinn.<ref name="mtnlion">{{cite web | url=https://www.macrumors.com/2012/02/17/apple-removes-x11-in-os-x-mountain-lion-shifts-support-to-open-source-xquartz/ | title=Apple Removes X11 in OS X Mountain Lion, Shifts Support to Open Source XQuartz | publisher=MacRumors |date=17. febrúar 2012|accessdate=23. febrúar 2012 |author=Eric Slivka}}</ref> Kerfið er hannað sem [[biðlaraþjónusta]] þar sem [[notendaforrit]]in eru [[biðlari|biðlarar]] sem óska eftir tilteknu myndrænu [[úttak]]i (glugga) frá [[X-þjónn|X-þjóni]] ([[miðlari|miðlara]]). X-þjónninn sendir á móti [[inntak]]sboð á borð við músahreyfingar, lyklaborðsslátt o.s.frv. aftur til forritsins. X-gluggakerfið er hægt að setja upp þannig að gluggaþjónninn sé á einni vél (t.d. annarri tölvu eða nettengdum prentara) en forritin sem nýta sér hann á annarri vél. == Samkeppni == Sumt fólk hefur reynt að búa til valmöguleika við X-gluggakerfið. Sögulega séð var NeWS frá Sun og "Display PostScript" frá NeXT notað. Núverandi valmöguleikar eru: <!--Some people have attempted writing alternatives to and replacements for X. Historical alternatives include Sun's NeWS and NeXT's Display PostScript, both PostScript-based systems supporting user-definable display-side procedures, which X lacked. Current alternatives include: macOS (and its mobile counterpart, iOS) implements its windows system, which is known as Quartz. When Apple Inc. bought NeXT, and used NeXTSTEP to construct Mac OS X, it replaced Display PostScript with Quartz. Mike Paquette, one of the authors of Quartz, explained that if Apple had added support for all the features it wanted to include into X11, it would not bear much resemblance to X11 nor be compatible with other servers anyway.[13] Android, which runs on the Linux kernel, uses its own system for drawing the user interface known as SurfaceFlinger. 3D rendering is handled by EGL. Wayland is being developed by several X.Org developers as a prospective replacement for X [..] --> * macOS (og skyld kerfi, iOS) nota sitt eigið gluggakerfi, sem er þekkt sem Quartz. * Android, sem notar Linux kjarnann, notar sitt eigið kerfi til að teikna viðmót, þekkt sem SurfaceFlinger. Þrívídd er höndluð af EGL (og Vulkan). * [[:en:Wayland (protocol)|Wayland]] hefur nú í mörgum tilvikum tekið við af X-gluggakerfinu (en þá eiginlega alltaf með stuðningi wið X-samhæfð forrit að auki). Það er nú þegar notað í mörgum Linux-útgáfum. == Tengt efni == {{wikibooks|Forritun í XCB}} * [[Inter-Client Communication Conventions Manual]] ([[ICCCM]]) * [[Xlib]] * [[XCB]] == Heimildir == {{heimildaskrá}} {{stubbur|hugbúnaður}} [[Flokkur:Gluggakerfi]] [[Flokkur:Frjáls hugbúnaður]] 3pugg5d8fpmkrlh4g2ki7edgah4g487 0 83070 1982936 1654818 2026-10-16T19:54:18Z Comp.arch 32151 1982936 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Concrete rebar 0030.jpg|thumb|250px|Járnabinding lögð í steinsteypu.]] '''Byggingarefni''' eru þau [[efni]] sem notuð eru til að byggja [[mannvirki]]. Mörg náttúruleg efni má nota sem byggingarefni, til dæmis [[leir]], [[sandur|sand]], [[tré]] og [[berg|stein]]. Notaðar hafa verið trjágreinar og laufblöð sem byggingarefni. Að auki eru gerviefni notuð sem byggingarefni og eru nokkur þeirra framleidd meira tilbúin til notkunar en önnur. Framleiðsla byggingarefna er mikilvæg atvinnugrein í mörgum löndum og notkun þessara efna skiptist á nokkrar iðngreinar, eins og [[trésmíði]], [[pípulögn]], [[þak|þakgerð]] og uppsetningu [[einangrun]]ar. == Nátturuleg efni == Byggingarefni skiptast í tvo flokka: náttúruleg og tilbúin. Til náttúrulegra efna teljast bæði efni sem ekki hafa verið unnin í [[iðnaður|iðnaði]] og þau sem hafa verið unnin, minna eða meira, eins og timbur eða gler. Tilbúin efni eru framleidd með iðnvæddum aðferðum og eru mikið unnin í höndum eða með vélum, eins og [[plast]] eða [[málning]] byggð á [[jarðolía|jarðolíu]]. Bæði hin náttúrulegu og tilbúnu byggingarefni eru hin gagnlegustu. Leðja, steinn og plöntur eru einföldustu efnin. Um allan heim hefur fólk notað einhver þessara efna til að byggja hús sín, allt eftir [[veður|tíðarfarinu]] þar sem það býr. Yfirleitt er steinn notaður sem formgerðarefni í þessum byggingum, og leðja til að fylla bilin. Leðjan er í raun [[steinsteypa|steinsteypt]] efni. == Dúkur == Hirðingjar um allan heim hafa, samkvæmt venju, búið í [[tjald|tjöldum]]. Tvær velþekktar gerðar af tjöldum eru [[indíánatjald]] og [[yurt|júrt]]. Nýlega hefur notkun dúks sem byggingarefnis verið endurvakin. Í mörgum nútímabyggingum er til dæmis notaður dúkur sem [[stál|stálvírar]] eða [[loftþrýstingur]] halda uppi. == Leðja og leir == [[Mynd:SkogarMuseumOutside.jpg|thumb|250px|Byggingar úr jarðvegi á [[Ísland]]i]] Hinir ýmsu byggingarstílar fara eftir því hversu mikið er notað af tilteknum efnum. Útkoman fer oft eftir gæðum þess [[jarðvegur|jarðvegs]] sem notaður er, til dæmis eru byggingar úr leirríkum jarðvegi ólíkar þeim sem eru byggðar úr sendnum jarðvegi. Hús úr leðju og leir geta bæði haldið vel hita eða svala innan veggja vegna góðrar [[varmarýmd]]ar sinnar. Hús þar sem jarðvegur er notaður sem byggingarefni eru náttúrulega svöl á sumrin og hlý á veturna. Leir heldur hita eða kulda vel og getur gefið hann frá sér í langan tíma, eins og steinn. Veggir úr jarðvegi eru lítt næmir fyrir hitabreytingum, þannig taka hitastigsbreytingar lengri tíma en í öðrum byggingum, en þær standa einnig lengur yfir. Byggingar úr leðju og leir finnast í [[Vestur-Evrópa|Vestur-]] og [[Norður-Evrópa|Norður-Evrópu]] og hafa verið byggðar þar öldum saman. Sumar þessara bygginga eru íbúðarhæfar enn í dag. == Steinn == Langt er síðan menn fóru að byggja mannvirki úr steini. Steinn er varanlegasta byggingarefni sem hægt er að fá, og yfirleitt auðfengið. Til eru margar bergtegundir og allar hafa þær mismunandi eiginleika sem gera þær betri eða verri til sérstakra nota. Steinn er mjög þétt efni sem býður upp á mikla vernd. Helstu ókostir steins eru þyngd hans og ómeðfærileiki. [[Orkuþéttleiki|Orkuþéttni]] bergs er líka ókostur, erfitt er að halda í því hita án þess að nota mikla orku. Í fyrstu voru steinveggir gerðir með því að hlaða bara einum steini ofan á annan, án [[sement]]s eða steinlíms. Með tímanum varð sement algengara og í dag er það næstum alltaf notað til að byggja steinveggi. Byggingar úr [[steinn|steini]] má sjá í flestum stórum borgum í dag. Nokkrar [[siðmenning]]ar notuðu aðeins stein til bygginga, til dæmis [[Egyptaland hið forna|Forn-Egyptar]], [[Astekar]] og [[Inkaveldið|Inkar]]. == Hálmur == [[Strá|Hálmur]] (eða strá) er eitt elsta byggingarefnið sem til er, gras er gott einangrunarefni og auðfengið. Margir ættbálkar í [[Afríka|Afríku]] búa í húsum úr strái allan ársins hring. Í [[Evrópa|Evrópu]] var hálmur frekar notaður sem þakefni, og var eitt sinn mjög vinsæll en varð að láta undan síga vegna uppfinningar nútímalegri þakefna sem voru auðveldari í notkun. Nú á dögum er hálmþök farin að tíðkast smávegis aftur, til dæmis eru nú mörg ný hús byggð í [[Holland]]i með þökum bæði úr hálmi og leirhellum. == Ís == [[Inúítar]] notuðu [[ís]] sem byggingarefni þegar þeir byggðu [[snjóhús]] sín. Á síðustu árum hefur ís einnig verið notaður til að byggja [[hótel]] og aðra ferðamannastaði á [[Vesturlönd|Vesturlöndum]]. == Timbur == [[Timbur]] er byggingarefni úr [[tré|trjám]] sem er oft sagað eða þjappað saman. Það er oft notað í formi borða eða planka. Timbur er algengt byggingarefni og víða notað til að byggja alls konar byggingar í ýmiss konar [[loftslag|loftslagi]]. Timbur getur verið mjög sveigjanlegt undir álagi og haldið styrk sínum. Það er mjög sterkt þegar þrýstingur á það er samsíða viðaræðunum. Mismunandi trjátegundir hafa msimunandi eiginleiki, en sama trjátegund getur gefið af sér hinar ýmsu tegundir timburs. Nokkrar trjátegundir teljast gefa af sér betra byggingarefni en aðrar. Umhverfið sem tré vex í getur líka haft áhrif á hentugleika timburs. Í fyrstu var tré notað sem byggingarefni í formi trjábola. Trén voru einungis höggvin í réttar lengdir og stillt af á réttum stað. Stundum var trjábörkurinn tekinn af. Eftir að vélrænar [[sög|sagir]] komu til sögunnar varð framleiðsla timburs stór atvinnugrein. == Tengt efni == * [[Listi yfir byggingarefni]] * [[Byggingarlist]] * [[Græn bygging]] [[Flokkur:Byggingarefni |Byggingarefni]] l0x3tkrb5qwpyb3ra9u0z57ybhgipz2 0 88379 1982918 1962774 2026-10-16T15:56:59Z Berserkur 10188 1982918 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Spói | image = Numeniusphaeopus_iceland.jpg | image_caption = ''Numenius phaeopus'' | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Strandfuglar]] (''Charadriiformes'') | familia = [[Snípuætt]] (''Scolopacidae'') | genus = ''[[Spóar]]'' (''Numenius'') | species = '''''N. phaeopus''''' | binomial = ''Numenius phaeopus'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758) }} '''Spói''' (fræðiheiti ''Numenius phaeopus'') er [[vaðfuglar|vaðfugl]] og [[farfuglar|farfugl]] af [[snípuætt]]. Spóinn er háfættur og með langt og íbjúgt nef, um 40 sm á lengd. Vænghafið er um 25 sm. Nef spóa er næmt leitartæki sem hann notar til að leita í fjörusandi að [[burstaormar|burstaormum]], [[lindýr]]um og öðrum [[hryggleysingjar|hryggleysingjum]]. Spóinn er vaðfugl en gerist oft [[mófuglar|mófugl]] um varptíma og er þá oft að finna í mólendi og lyngmóum á láglendi. Spói er einkvænisfugl og virðast sambönd endast ævilangt. Parið helgar sér óðal og hefur ástarleiki með dillandi hljóðum. Eru þessi vell með tilbrigðum, stundum langvell, stundum hringvell. Hreiður er einfalt og áberandi og eru eggin oftast fjögur. Foreldrarnir skiptast á að sitja á eggjum. Ungarnir eru hreiðurfælnir, þ.e. þeir fara strax á stað að bjarga sér og leita eftir skordýrum. Þeir verða fleygir 6 vikna gamlir. Það eru fjórar undirtegundir af spóa, þær eru: * ''Numenius phaeopus phaeopus'' - Norður-Evrópa, Norðvestur-Asía * ''Numenius phaeopus variegatus'' - Norðaustur-Asía * ''Numenius phaeopus alboaxillaris'' - Mið-Asía (sjaldgæfur, í útrýmingarhættu) * ''Numenius phaeopus hudsonicus'' ('''Hudsonian Curlew''') - norðurhluti Norður-Ameríku. == Spóar á Íslandi == Spóar koma til Íslands í byrjun maí og eru flestir farnir í september. Spóar fara að safnast saman í hópa sunnanlands í lok ágúst og byrjun september og fljúga þá stundum í [[oddaflug]]i. Stærstu hóparnir yfirgefa landið um miðjan september og fara þá til vetursetu í Vestur-[[Afríka|Afríku]] ([[Senegal]]). Á veturna halda þeir sig oft á kjarrsléttum og veiða engisprettur. Engir íslenskir spóar (Numenius phaeopus) hafa hérna vetursetu en stundum hafa [[fjöruspói|fjöruspóar]] (Numenius arquata) hér vetursetu en þeir eru stærri en íslenskir spóar eða um 58 sm á lengd. Stofnstærð við Ísland er um 200.000 varppör. Spóar eru friðaðir. Mælingar með [[dægurriti|dægurrita]] sem bárust frá fjórum spóum árin 2012-2013 sýndu að spóarnir flugu beint frá Íslandi til Vestur-Afríku að hausti til án þess að stoppa á leiðinni. Þeir lögðu af stað frá Íslandi 3. til 6. ágúst og flugu hvíldarlaust í 79-120 klukkustundir, alls 3898 til 5535 km leið. Meðalhraðinn á ferð fuglanna var 50 km á klst en sums staðar var farið yfir á allt að 80 til 90 km á klukkustund. Fuglarnir yfirgáfu Afríku 20. til 29. apríl og flugu tveir beint til Íslands og komu þangað 29. apríl og 4. maí. Tveir fuglanna flugu til [[Bretlandseyjar|Bretlandseyja]] og höfðu þar viðkomu í ellefu og fimmtán daga og komu til Íslands 12. og 14. maí.<ref>[https://www.nature.com/articles/srep38154 Very rapid long-distance sea crossing by a migratory bird,Scientific Reports 6, Article number: 38154 (2016)]</ref> == Myndir == <gallery> File:Whimbrel - Numenius phaeopus - Lonsoraefi, Iceland 1.jpg|Spói á flugi á Lónsöræfum File:Whimbrel - Numenius phaeopus - Lonsoraefi, Iceland 4.jpg|Spói á Lónsöræfum Image:Numenius phaeopus EM1B0492 (40827509481).jpg|Spói í vatni </gallery> == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Tenglar == * {{Vísindavefurinn|56311|Hvað getið þið sagt mér um spóa?}} * [https://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Whimbrel.html Whimbrel Species Account] - Cornell Lab of Ornithology * [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i2650id.html Whimbrel - ''Numenius phaeopus''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728173322/https://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i2650id.html |date=2021-07-28 }} - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter * [http://www.sdakotabirds.com/species/whimbrel_info.htm Whimbrel Information] - South Dakota Birds and Birding * [http://juliesmagiclightshow.com/index.php?pic=967 Picture of American subspecies] {{commonscat|Numenius phaeopus|spóa}} {{Wikilífverur|Numenius phaeopus|spóa}} [[Flokkur:Snípuætt]] [[Flokkur:Spóar]] lxp3qpg41mv2qjjtl2iqyfej40zqqz5 0 89562 1982896 1982798 2026-10-16T14:39:31Z Akigka 183 1982896 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Dílaskarfur | status = LC | status_system = iucn3.1 | image = Phalacrocorax carbo Austins Ferry 2.jpg | image_caption = Dílaskarfur | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Storkfuglar]] (''Ciconiiformes'') | familia = [[Skarfar]] (''Phalacrocoracidae'') | genus = ''[[Phalacrocorax]]'' | species = '''''P. carbo''''' | binomial = ''Phalacrocorax carbo'' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 }} '''Dílaskarfur''' ([[fræðiheiti]]: ''Phalacrocorax carbo'') er 90-130 cm langur [[sjófugl]] sem vegur 2-4 kg. Dílaskarfur er staðfugl og verpir út um allan heim. Allt frá skerjum á [[Ísland|Íslandi]] til hásléttuvatna [[Kasmír]] í 3500m hæð. ==Dreifing== Tegundin er mjög útbreidd og finnst víðsvegar um heim. Bæði við sjó og [[Stöðuvatn|stöðuvötn]]. Aðalatriðið er að fiskur sé til staðar sem hann getur borðað. Stærsti hluti stofnsins finnst þó á [[Atlantshaf]]i. Við strendur Vestur–Evrópu og suður við strendur [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]], [[Grænland|Grænlands]], [[Ísland|Íslands]] og [[Færeyjar|Færeyja]] ==Útlit og fjölgun== Dílaskarfur er nokkuð dökkleitur, hálslangur stór [[sjófugl]]. Nafnið kemur frá hvítum dílum sem eru á báðum lærum hans. Fullorðinn fugl er alveg svartur en fær hvíta kverk og vanga á varptíma. Ungviðið er brúnleitt að ofan á fyrsta ári og ljóst að neðan. Á þriðja ári ættu fuglarnir að vera komnir í fullorðinsbúning. [[Mynd:Phalacrocorax carbo02.jpg|thumb|left|Dílaskarfur að þurrka sig eftir köfun.]] Karlskarfurinn helgar sér varpsetur og sýnir sig fyrir kvenfuglinum með því að blaka vængjum. Þetta gerir hann til að ná athygli kvenfuglsins. Sambandið byrjar yfirleitt á því að þau heilsast með að gapa hvort á annað. Skarfurinn verpir 4-6 eggjum í skarfabyggðum, oftast á flötum gróðurlitlum skerjum. Hraukinn gera hjónin í sameiningu þar sem karlfuglinn sér um að útvega efnivið en konan sér um uppröðun. Stærðin getur verið allt að 1 m í þvermál og er að mestu gert úr [[Þang|þangi]] og sinu. Útungunartími er í kringum 4 vikur og halda ungar sig við hreiðrið í mánuð eftir að þeir verða fleygir. Í byrjun er fæðu ælt ofan í kok ungana. Þegar þeir hafa stækkað sækja þeir fæðuna sjálfir í gin foreldris. ==Lífshættir== [[Mynd:Dílaskarfur Iceland Great Cormorant.jpg|thumb|Dílaskarfur, Íslandi.]] Dílaskarfur er félagslyndur á varptíma og mætir á varpstað snemma árs. Varpstaðir hans við Ísland eru við norðanverðan [[Faxaflói|Faxaflóa]] og [[Breiðafjörður|Breiðafjörð]]. Hann verpir eggjum í apríl og eggin klekjast í apríl. En 80% íslenska stofnsins er í Breiðafirði. Hann fer svo einn á ferðina utan varptíma. Pörin hittast síðan á sama stað ári seinna og byggja upp hraukinn og gera við frá árinu áður. Fylgst hefur verið með stofninum í yfir 40 ár og taldi hann um 2346 varppör árið 1995. Stofninn hefur farið stækkandi á síðustu árum og er í dag í kringum 5100 varppör. Dílaskarfur er fiskæta og étur aðallega botnfisktegundir. [[Marhnútur]] og koli er algeng fæða ásamt þorsk- og ufsaseiðum. Jafnræði er meðal skarfa og ver kvenfuglinn karla sína alveg jafnmikið og þeir verja kvenfuglana. Þau láta vel í sér heyra með hvæsi ef þeim líkar ekki ef einhver kemur nálægt þeirra svæði. [[File:Phalacrocorax carbo MHNT.ZOO.2010.11.46.1.jpg|thumb|left| Dílaskarfsegg]] ==Hæfni== Dílaskarfur er góður flugfugl með kröftug en hæg vængjatök. Þegar hann flýgur í hóp notast hann stundum við oddaflug eða flýgur í halarófu. Einnig notar hann vængina þegar hann hleypur og mikið liggur við. Þannig nær hann mjög miklum hraða. Dílaskarfur er einnig ágætur sundfugl og getur kafað langt og lengi eftir bráðinni, nokkra tugi metra. ==Veiðar== Dílsaskarfsstofninn er ekki í hættu. Veiðar á honum eru því leyfilegar. Veiðitímabilið nær frá 1. september til 15. mars ár hvert. Dílaskarfur er mun styggari en [[toppskarfur]] og því erfiðari til veiða. Fljúgi einn fugl upp er líklegt að allir fylgi honum honum eftir. ==Afbrigði== Til er sjaldgæft afbrigði af dílaskarf sem stafar af albínisma. Þá hefur fuglinn lélega sjón og heyrn og tekst því sjaldan að lifa af í villtri náttúru. == Heimildir == * {{wpheimild | tungumál = En | titill = Great cormorant | mánuðurskoðað = 20.september | árskoðað = 2019}} * {{vefheimild |titill=Fuglavefur- Dílaskarfur |url=http://fuglavefur.is/birdinfo.php?val=4&id=42 |ritverk=fuglavefur.is}} * {{vefheimild |titill=Dílaskarfur (Phalacrocorax carbo) {{!}} Náttúrufræðistofnun Íslands |url=https://www.ni.is/biota/animalia/chordata/aves/ciconiiformes/dilaskarfur-phalacrocorax-carbo |ritverk=www.ni.is |tungumál=is}} * {{Bókaheimild|titill=Fuglar|höfundur=Guðmundur P.Ólafsson|ár=1987|url=|bls=143|ISBN=|útgefandi=}} * [https://docplayer.net/50849373-Bliki-timarit-um-fugla-desember-2008.html Arnþór Garðarsson Dílaskarfsbyggðir 1994-2008, Bliki tímarit um fugla 2008]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} == Tenglar == {{reflist}} [[Flokkur:Skarfar]] [[Flokkur:Íslenskir fuglar]] hly0a4d5o1xc3sp1iatmmrw5juu9y90 0 89566 1982915 1955399 2026-10-16T15:54:46Z Berserkur 10188 1982915 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Þúfutittlingur | status = LC | status_system = iucn3.1 | image = Heipiplerke_1.jpg | image width = 200px | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Spörfuglar]] (''Passeriformes'') | familia = [[Motacillidae]] | genus = ''[[Pipit|Anthus]]'' | species = '''''A. pratensis''''' | binomial = ''Anthus pratensis'' | binomial authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758) | image_caption = Þúfutittlinga á Seltjarnarnesi<br><small> }} [[File:Anthus pratensis MHNT.ZOO.2010.11.2.20.jpg|thumb| ''Anthus pratensis'']] [[File:Cuculus canorus canorus MHNT.ZOO.2010.11.150.16.jpg|thumb|''Cuculus canorus canorus'' + ''Anthus pratensis'']] '''Þúfutittlingur''' eða '''grátittlingur''' ([[fræðiheiti]]: ''Anthus pratensis'') er lítill fugl af [[Motacillidae|erluætt]]. Hann er [[farfugl]] sem verpir víða í [[Norður-Evrópa|Norður-Evrópu]] og [[Asía|Asíu]] og hefur vetursetu í [[Suður-Evrópa|Suður-Evrópu]], [[Norður-Afríka|Norður-Afríku]] og [[Suður-Asía|Suður-Asíu]] en er staðfugl á [[Írland]]i og [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]] en færir sig þar til strandsvæða og niður á láglendi að vetrarlagi. Þúfutittlingur er brúngulur, mógulur eða gulgrænn. Hann verpir oftast tvisvar á ári. Hann er 15 sm á lengd, vegur milli 15 og 25 grömm og vænghaf er 22-25 sm. [[Mynd:Nederlandsche vogelen (KB) - Anthus pratensis (209pl).jpg|thumb|Anthus pratensis]] == Tenglar == {{reflist}} * [http://stofnanir.hi.is/snaefellsnes/sites/files/snaefellsnes/skjol/Busvaedaval%20og%20stofnstaerd%20%C3%BEufutittlings%20a%20laglendi.pdf Búsvæðaval og stofnstærð þúfutittlinga á láglendi]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [https://www.heimaslod.is/index.php/%C3%9E%C3%BAfutittlingur Þúfutittlingur] * [http://myndir.fuglar.is/pictures.php?id=672&type=t Myndir af þúfutittlingum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071114085312/http://myndir.fuglar.is/pictures.php?type=t&id=672 |date=2007-11-14 }} * [http://ibc.lynxeds.com/species/meadow-pipit-anthus-pratensis Meadow Pipit videos, photos & sounds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425183303/http://ibc.lynxeds.com/species/meadow-pipit-anthus-pratensis |date=2013-04-25 }} on the Internet Bird Collection * [http://www.ibercajalav.net/img/313_MeadowPipitApratensis.pdf Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111226170040/http://www.ibercajalav.net/img/313_MeadowPipitApratensis.pdf |date=2011-12-26 }} {{commonscat|Anthus pratensis|þúfutittlingum}} {{Wikilífverur|Anthus pratensis|þúfutittlingum}} {{stubbur|fugl}} [[Flokkur:Spörfuglar]] [[Flokkur:Íslenskir fuglar]] gleexzlk75d7g52xu7qwtmkslt3ed7w 0 113873 1982892 1910211 2026-10-16T14:12:38Z JackyM59 112032 Updating photographs 1982892 wikitext text/x-wiki {{taxobox | name = Ætifífill | image = Des fleurs de Topinambur (Helianthus tuberosus).jpg | image_caption = Stilkur með blómum | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | unranked_divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | unranked_classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Körfublómabálkur]] (''Asterales'') | familia = [[Körfublómaætt]] (''Asteraceae'') | tribus = ''[[Heliantheae]]'' | genus = ''[[Helianthus]]'' | species = '''''H. tuberosus''''' | binomial = ''Helianthus tuberosus'' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] }} '''Sólrót''' <ref>{{Cite web|url=https://www.bbl.is/frettir/frettaskyring/solrot-er-aevaforn-nytjajurt|title=Sólrót er ævaforn nytjajurt|website=www.bbl.is|language=is|access-date=2025-04-06}}</ref> '''eða ætifífill''' ([[fræðiheiti]]: ''Helianthus tuberosus'') er [[fjölær]] jurt, náskyld [[sólblóm]]i, sem er upprunnin á austurströnd [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] þar sem hún var ræktuð fyrir komu Evrópubúa. Sólrót er aðallega ræktuð vegna [[rótarhnýði|rótarhnýða]]. Hún er oft elduð á svipaðan hátt og kartöflur og nýtt í súpur. Hún inniheldur [[inúlín]] í stað [[sterkja|sterkju]]. Sólrót er einnig pikkluð eða etin hrá. [[Mynd:Une fleur de Topinambour (Helianthus tuberosus).jpg|miðja|thumb|Ætifífill]] {{commonscat|Helianthus tuberosus|ætifífli}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Rótargrænmeti]] [[Flokkur:Fjölært grænmeti]] o9q29u95c4pur8et2qgcgu86r57q8em 1982895 1982892 2026-10-16T14:38:05Z Akigka 183 Tók aftur breytingu frá [[Special:Contributions/JackyM59|JackyM59]] ([[User talk:JackyM59|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:Landólfur|Landólfur]] 1910211 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = Ætifífill |image = Sunroot top.jpg |image_caption = Stilkur með blómum |regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') |unranked_divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') |unranked_classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') |ordo = [[Körfublómabálkur]] (''Asterales'') |familia = [[Körfublómaætt]] (''Asteraceae'') |tribus = ''[[Heliantheae]]'' |genus = ''[[Helianthus]]'' |species = '''''H. tuberosus''''' |binomial = ''Helianthus tuberosus'' |binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] }} '''Sólrót''' <ref>{{Cite web|url=https://www.bbl.is/frettir/frettaskyring/solrot-er-aevaforn-nytjajurt|title=Sólrót er ævaforn nytjajurt|website=www.bbl.is|language=is|access-date=2025-04-06}}</ref> '''eða ætifífill''' ([[fræðiheiti]]: ''Helianthus tuberosus'') er [[fjölær]] jurt, náskyld [[sólblóm]]i, sem er upprunnin á austurströnd [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] þar sem hún var ræktuð fyrir komu Evrópubúa. Sólrót er aðallega ræktuð vegna [[rótarhnýði|rótarhnýða]]. Hún er oft elduð á svipaðan hátt og kartöflur og nýtt í súpur. Hún inniheldur [[inúlín]] í stað [[sterkja|sterkju]]. Sólrót er einnig pikkluð eða etin hrá. {{commonscat|Helianthus tuberosus|ætifífli}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Rótargrænmeti]] [[Flokkur:Fjölært grænmeti]] 331gwis5gyw0uem5tiyp6nmw8k7nmai 1982904 1982895 2026-10-16T14:49:02Z Akigka 183 1982904 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = Ætifífill |image = Sunroot top.jpg |image_caption = Stilkur með blómum |regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') |unranked_divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') |unranked_classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') |ordo = [[Körfublómabálkur]] (''Asterales'') |familia = [[Körfublómaætt]] (''Asteraceae'') |tribus = ''[[Heliantheae]]'' |genus = ''[[Helianthus]]'' |species = '''''H. tuberosus''''' |binomial = ''Helianthus tuberosus'' |binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] }} '''Sólrót''' <ref>{{Cite web|url=https://www.bbl.is/frettir/frettaskyring/solrot-er-aevaforn-nytjajurt|title=Sólrót er ævaforn nytjajurt|website=www.bbl.is|language=is|access-date=2025-04-06}}</ref> '''eða ætifífill''' ([[fræðiheiti]]: ''Helianthus tuberosus'') er [[fjölær]] jurt, náskyld [[sólblóm]]i, sem er upprunnin á austurströnd [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] þar sem hún var ræktuð fyrir komu Evrópubúa. Sólrót er aðallega ræktuð vegna [[rótarhnýði|rótarhnýða]]. Hún er oft elduð á svipaðan hátt og kartöflur og nýtt í súpur. Hún inniheldur [[inúlín]] í stað [[sterkja|sterkju]]. Sólrót er einnig pikkluð eða etin hrá. {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Rótargrænmeti]] [[Flokkur:Fjölært grænmeti]] 8473j2zglr9b3zlhm4ov4tenr4pzy2e 1982905 1982904 2026-10-16T14:50:39Z Akigka 183 1982905 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = Ætifífill |image = Sunroot top.jpg |image_caption = Stilkur með blómum |regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') |unranked_divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') |unranked_classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') |ordo = [[Körfublómabálkur]] (''Asterales'') |familia = [[Körfublómaætt]] (''Asteraceae'') |tribus = ''[[Heliantheae]]'' |genus = ''[[Helianthus]]'' |species = '''''H. tuberosus''''' |binomial = ''Helianthus tuberosus'' |binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] }} '''Sólrót''' eða ætifífill''' ([[fræðiheiti]]: ''Helianthus tuberosus'') er [[fjölær]] jurt, náskyld [[sólblóm]]i, sem er upprunnin á austurströnd [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] þar sem hún var ræktuð fyrir komu Evrópubúa.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbl.is/frettir/frettaskyring/solrot-er-aevaforn-nytjajurt|title=Sólrót er ævaforn nytjajurt|website=Bændablaðið|author=Vilmundur Hansen|date=7. febrúar 2020|language=is|access-date=2025-04-06}}</ref> Sólrót er aðallega ræktuð vegna [[rótarhnýði|rótarhnýða]]. Hún er oft elduð á svipaðan hátt og kartöflur og nýtt í súpur. Hún inniheldur [[inúlín]] í stað [[sterkja|sterkju]]. Sólrót er einnig pikkluð eða etin hrá. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Rótargrænmeti]] [[Flokkur:Fjölært grænmeti]] 25x71qzadeanziuh6d4nw1pi4p2chdc 1982906 1982905 2026-10-16T14:50:51Z Akigka 183 1982906 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = Ætifífill |image = Sunroot top.jpg |image_caption = Stilkur með blómum |regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') |unranked_divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') |unranked_classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') |ordo = [[Körfublómabálkur]] (''Asterales'') |familia = [[Körfublómaætt]] (''Asteraceae'') |tribus = ''[[Heliantheae]]'' |genus = ''[[Helianthus]]'' |species = '''''H. tuberosus''''' |binomial = ''Helianthus tuberosus'' |binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] }} '''Sólrót''' eða '''ætifífill''' ([[fræðiheiti]]: ''Helianthus tuberosus'') er [[fjölær]] jurt, náskyld [[sólblóm]]i, sem er upprunnin á austurströnd [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] þar sem hún var ræktuð fyrir komu Evrópubúa.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbl.is/frettir/frettaskyring/solrot-er-aevaforn-nytjajurt|title=Sólrót er ævaforn nytjajurt|website=Bændablaðið|author=Vilmundur Hansen|date=7. febrúar 2020|language=is|access-date=2025-04-06}}</ref> Sólrót er aðallega ræktuð vegna [[rótarhnýði|rótarhnýða]]. Hún er oft elduð á svipaðan hátt og kartöflur og nýtt í súpur. Hún inniheldur [[inúlín]] í stað [[sterkja|sterkju]]. Sólrót er einnig pikkluð eða etin hrá. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Rótargrænmeti]] [[Flokkur:Fjölært grænmeti]] trmyv6pzx9tzm4ee8r28x1gsgnv67j0 0 115673 1982952 1942639 2026-10-16T20:33:27Z Berserkur 10188 1982952 wikitext text/x-wiki [[Mynd:GoldenHorde1300.png|thumb|Gullna hordan um 1300.]] [[Mynd:Batu Khan on the Throne by Rashid al-Din.jpg|thumb|right|Batú Kan á hásæti í handriti frá um 1300.]] '''Gullna hordan''' ([[tatarska]]: Алтын Урда ''Altın Urda''; [[tyrkneska]]: ''Altın Orda'' eða ''Altın Ordu'', [[mongólska]]: Зүчийн улс, ''Züchii-in Uls''; [[rússneska]]: Золотая Орда, ''Solotaja Orda'') var [[mongólar|mongólskt]] og síðar [[tyrkir|tyrkískt]] undir[[kanat]] innan [[Mongólaveldið|Mongólaveldisins]]. Það varð til við landvinninga [[Batú Kan]]s, sonar [[Djotsji]], sonar [[Djengis Khan|Djengiss Khan]], í vestri þar sem hann lagði undir sig lönd [[Volgubúlgarir|Volgubúlgara]], tyrkneskra þjóðflokka, [[kúmanar|kúmana]] og [[kiptsjakar|kiptsjaka]], og að lokum fyrrum furstadæmi [[Garðaríki]]s, um miðja [[13. öldin|13. öld]]. [[Stórfurstadæmið Moskva]] og [[Búlgarska keisaradæmið]] héldu sjálfstæði sínu en greiddu Gullnu hordunni skatt. Batú Kan reisti höfuðborg sína, [[Sarai Batú]], við [[Volga|Volgu]] þar sem höfuðborg [[kasarar|kasara]], [[Atil]], stóð áður. Um miðja [[14. öldin|14. öld]] tók Gullnu hordunni að hnigna. [[Svarti dauði]] og stríð milli erfingja kansins veiktu ríkið og [[Stórhertogadæmið Litháen]] og [[Konungsríkið Pólland]] gengu á lagið, lögðu undir sig lönd Mongóla og hættu að greiða þeim skatt. Eftir 1420 tók hordan að brotna upp í nokkur kanöt, þar á meðal [[Krímkanatið]] og [[Kasakkanatið]]. Árið 1476 hætti [[Ívan 3.]] af Moskvu að greiða Gullnu hordunni skatt og [[staðan mikla við Úgrafljót]] sýndi að yfirráðum [[Tatarar|Tatara]] og Mongóla í Rússlandi var í raun lokið. Síðasti kan Gullnu hordunnar lést í fangelsi í [[Kaunas]] í [[Litáen]] einhvern tíma eftir 1504. Krímkanatið var áfram við lýði þar til [[Katrín mikla]] lagði það undir sig 1783 og Kasakkanatið ríkti yfir [[Kasakstan]] til 1847, en síðustu kanarnir voru leppar Rússa. ==Heiti== Orðið ''horda'' er dregið af tyrkíska orðinu ''ordu'', sem merkir „valdastöð“<ref name="Hartog1996">{{cite book|author=Leo de Hartog|title=Russia and the Mongol yoke: the history of the Russian principalities and the Golden Horde, 1221–1502|url=https://books.google.com/books?id=CANpAAAAMAAJ|year=1996|publisher=British Academic Press|isbn=978-1-85043-961-5}}</ref> eða „konungshirð“.<ref name="Kohn2008">{{cite book|author=Michael Kohn|title=Mongolia|url=https://archive.org/details/mongolia00kohn|url-access=registration|access-date=17 January 2011|date=1 May 2008|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-74104-578-9|pages=[https://archive.org/details/mongolia00kohn/page/25 25]–}}</ref><ref name="RuysbroeckAntivari)1900">{{cite book|author1=Willem van Ruysbroeck|author2=Giovanni di Piano Carpini (abp. of Antivari)|title=The journey of William of Rubruck to the eastern parts of the world, 1253–5|url=https://books.google.com/books?id=DmgMAAAAIAAJ&pg=PA57|year=1900|publisher=Printed for the Hakluyt Society|page=57}}</ref> Heitið barst úr rússnesku í ensku sem ''horde''. Á 17. öld fékk enska orðið svo aukamerkinguna „mannfjöldi“ eða „herskari“.<ref>{{vefheimild|titill=horde (n.)|url=https://www.etymonline.com/word/horde#etymonline_v_14452|vefsíða=Online Etymology Dictionary}}</ref> Á íslensku hefur heiti Gullnu hordunnar því útlagst á ýmsa vegu, meðal annars sem '''Gullni skarinn''', '''Gullnu tjaldbúðirnar''' og '''Gullna hjörðin'''. Heitið sem Gullna hordan notaði yfir sjálfa sig var ''Ulug Ulus'', sem merkir „ríkið mikla.“<ref name=Room6>{{cite web |title= The History and Culture of the Golden Horde (Room 6) |url= https://www.hermitagemuseum.org/wps/portal/hermitage/explore/buildings/locations/room/b10_f1_h61/!ut/p/z0/fY5LC4JAFEZ_S4tZxr1jJm4HIUIyiSjGu5FJfEzpjI8h-vmpq1Ytv8Ph8AGBBDLqrWvltDWqnXdGQZ4KEfBdhHF6PO9R-Pfwdr0c0D95EAP9F-aCNyZRUgP1yjVbbSoLcrS2A_ngmFc8bwK-aPo5DCSACmtc-XEgm3LstFN1yXBlxjFsbbF-mxguDYY_jf5FWTiJzRfG0VKP/ |publisher= The State Hermitage Museum, Sankt Petersburg |access-date= 21 March 2020 |archive-date= 26 mars 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230326032355/https://www.hermitagemuseum.org/wps/portal/hermitage/explore/buildings/locations/room/b10_f1_h61/!ut/p/z0/fY5LC4JAFEZ_S4tZxr1jJm4HIUIyiSjGu5FJfEzpjI8h-vmpq1Ytv8Ph8AGBBDLqrWvltDWqnXdGQZ4KEfBdhHF6PO9R-Pfwdr0c0D95EAP9F-aCNyZRUgP1yjVbbSoLcrS2A_ngmFc8bwK-aPo5DCSACmtc-XEgm3LstFN1yXBlxjFsbbF-mxguDYY_jf5FWTiJzRfG0VKP/ |url-status= dead }}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur}} {{sa|1241|1502}} [[Flokkur:Mongólaveldið]] [[Flokkur:Saga Rússlands]] [[Flokkur:Kanöt]] [[Flokkur:Fyrrum Evrópuríki]] [[Flokkur:Fyrrum Asíuríki]] coa0dl4em1522mpbogwxy5y6zdrrzq8 0 122492 1982917 1943401 2026-10-16T15:56:34Z Berserkur 10188 1982917 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Gargönd | image = Gadwall-Anas-strepera.jpg | image_caption = Karlfugl | image2 = Gadwall-female.jpg | image2_caption =Kvenfugl | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Gásfuglar]] (''Anseriformes'') | familia = [[Andaætt]] (''Anatidae'') | subfamilia = [[Eiginlegar endur]] (''Anatinae'') | genus = ''[[Anas]]'' | species = '''''A. strepera''''' | binomial = ''Anas strepera'' | binomial_authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758 }} [[Mynd:Snadderand.jpg|thumb|Gargönd (karlfugl) í Reykjavík]] [[File:30.3.09 Canard chipeau (Anas strepera, Gadwall).webm|thumb|Gargönd]] '''Gargönd''' ([[fræðiheiti]] ''Anas strepera'') er fugl af andarætt [[Anatidae]]. [[Mynd:Mallard, female, Quetico.jpg|thumb|left|upright|Ung gargönd]] [[Mynd:Gadwall drake.jpg|thumb|left|upright|Karlfugl]] Gargönd er 46 - 56 sm löng og er vænghafið 78 - 90 sm. Karlfuglinn er aðeins stærri en kvenfuglinn og vegur að meðaltali 990 g á meðan meðalþyngd kvenfugls er 850 g. Gargönd verpir á Íslandi en er sjaldgæf. [[File:Mareca strepera MHNT.ZOO.2010.11.18.4.jpg|thumb| ''Mareca strepera'']] == Tenglar == * [http://www1.nams.is/fuglar/details.php?val=1&id=57 Gargönd Fuglavefurinn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304233316/http://www1.nams.is/fuglar/details.php?val=1&id=57 |date=2016-03-04 }} == Tilvísanir == {{reflist}} {{commonscat|Anas strepera}} {{Wikilífverur|Anas strepera}} {{stubbur|fugl}} [[Flokkur:Andaætt]] m5wxak7jeyfgb2kfbvmjxmaakkjfvk8 0 122494 1982916 1943397 2026-10-16T15:55:18Z Berserkur 10188 1982916 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Húsönd | image = Islandsand.jpg | image_caption = Karlfugl | image2 = BarrowGoldeneye.jpg | image2_caption = Kvenfugl (ekki fullvaxinn) | status = LC | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Gásfuglar]] (''Anseriformes'') | familia = [[Andaætt]] (''Anatidae'') | subfamilia = [[Sjóendur]] (''Merginae'') | genus = ''[[Bucephala]]'' | species = '''''B. islandica''''' | binomial = ''Bucephala islandica'' | binomial_authority = ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1789) }} [[Mynd:Bucephala islandica map.svg|thumb|Útbreiðslukort.]] [[File:Bucephala islandica MHNT.ZOO.2010.11.19.1.jpg|thumb| ''Bucephala islandica'']] '''Húsönd''' ([[fræðiheiti]] ''Bucephala islandica'') er [[fugl]] af [[andaætt]]. Húsönd er [[sjóendur|sjóönd]]. Hún verpir hvergi í [[Evrópa|Evrópu]] nema á [[Ísland]]i. Húsönd verpir við [[Mývatn]] og í [[Veiðivötn]]um. Í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] verpa þær í stórum trjám en hérlendis verpir tegundin í gjótum í hrauni eða útihúsum. Húsönd er alfriðuð. == Tengill == * [http://www.natkop.is/syningar/page.asp?ID=371 Endur (Náttúrufræðistofa Kópavogs)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307022242/http://www.natkop.is/syningar/page.asp?ID=371 |date=2016-03-07 }} == Tilvísanir == {{reflist}} {{commonscat|Bucephala islandica}} {{Wikilífverur|Bucephala islandica}} {{commonscat|Bucephala islandica}} {{stubbur|fugl}} [[Flokkur:Andaætt]] [[Flokkur:Tegundir nefndar eftir Íslandi]] lko2gec6wwholeriz26opqf3dmzpcz5 0 124029 1982957 1923546 2026-10-16T20:39:52Z Berserkur 10188 1982957 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Congo by Mercator 1623 (3769167).jpg|thumb|right|Kongó á korti eftir [[Gerhard Mercator]]]] '''Konungsríkið Kongó''' ([[kikongo]] ''Kongo dya Ntotila'' eða ''Wene wa Kongo'', [[portúgalska]] ''Reino do Congo'') var ríki í [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] þar sem nú eru [[Angóla]], [[Kabinda]], [[Vestur-Kongó]] og vesturhluti [[Austur-Kongó]]. Á hátindi sínum náði það frá [[Atlantshaf]]i í vestri að [[Kvangófljót]]i í austri og frá [[Kongófljót]]i í norðri að [[Kvansafljót]]i í suðri. Konungar báru titilinn [[manikongo]]. Samkvæmt arfsögnum var ríkið stofnað af [[Lukeni lua Nimi]] sem gerði [[M'banza-Kongo]] að höfuðborg sinni um 1390. [[Portúgal]]ir komust í kynni við Kongó árið [[1483]]. Eftir það fóru kongóskir aðalsmenn til Portúgals til að mennta sig og tóku upp [[rómversk-kaþólsk trú|kaþólska trú]]. Kongó hagnaðist á [[þrælahald|þrælaverslun]] við Evrópumenn en þrælamarkaðir höfðu þá lengi verið til í ríkinu. Í byrjun [[17. öldin|17. aldar]] kom til átaka við Portúgali og afríska bandamenn þeirra sem leiddi til stríðs sem Kongómenn unnu árið [[1622]]. Eftir röð átaka tókst Portúgölum loks að sigra Kongó árið [[1665]] í [[Orrustan við Mbwila|orrustunni við Mbwila]]. Konungurinn, [[Anton 1. af Kongó]], var hálshöggvinn. Í kjölfarið hófst [[borgarastyrjöldin í Kongó|borgarastyrjöld]] þar sem óvíst var hverjum bæri að taka við völdum. Borgarastyrjöldin stóð í 40 ár. [[Pétur 4. af Kongó]] sameinaði loks ríkið undir sinni stjórn árið [[1709]]. Þegar Portúgalir bönnuðu þrælaverslun vegna þrýstings frá [[Bretland|Bretum]] árið [[1839]] hófst mikið umrót í Kongó. Eftir nokkur átök sór [[Pétur 5. af Kongó]] Portúgal hollustueið árið [[1857]]. Portúgalir reistu virki í M'banza-Kongo og komu þar fyrir setuliði. Þeir höfðu þó ekki bolmagn til að stjórna landinu. Á [[Berlínarráðstefnan|Berlínarráðstefnunni]] [[1884]]-[[1885]] kom Kongó í hlut Portúgala. Konungur Kongó ríkti þó enn sem lénsmaður Portúgalskonungs þar til uppreisn gegn nýlenduherrunum hófst og var barin niður árið [[1914]]. Eftir það var konungstitillinn í Kongó lagður niður. [[Flokkur:Fyrrum Afríkuríki]] [[Flokkur:Saga Angóla]] [[Flokkur:Saga Lýðveldisins Kongó]] [[Flokkur:Saga Austur-Kongó]] {{sa|1390|1914}} sam5ajtiuy6ecpqb9zcgk6mf2wi6v5l 0 132433 1982976 1786374 2026-10-17T09:52:02Z ~2026-55764-89 121934 /* */ Flóamannaafréttur er vestar. 1982976 wikitext text/x-wiki '''Dynkur''' er foss í [[Þjórsá]] suðaustan undir Kóngsási á [[Flóa- og Skeiðamannaafréttur|Gnúpverjaafrétti]]. Hann er um 38 m hár. Þjórsá fellur þar fram af mörgum stöllum í smáfossum sem til samans mynda eitt fossakerfi. Holtamenn kalla hann Búðarhálsfoss en Gnúpverjar kalla hann Dynk. Best er að skoða fossinn frá eystri bakka Þjórsár og aka þá inn [[Búðarháls]] frá brúnni á [[Tungnaá]] við Hald.<ref>[http://www.south.is/is/south/place/dynkur-in-thjorsa-river Dynkur]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} Suðurland. Skoðað 21. janúar 2016.</ref> Áform um uppistöðulón ofan við foss­inn til að sjá [[Norðlingaalda|Norðlinga­öldu­veitu]] fyr­ir vatni myndi minnka rennsli í fossinn. Þegar hefur rennsli minnkað vegna breyttra árfarvega. <ref>[http://www.mbl.is/frettir/innlent/2014/01/26/fossinn_dynkur_a_forum/ Fossinn Dynkur á förum] Mbl.is. Skoðað 21. janúar 2016.</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Fossar á Íslandi}} [[Flokkur:Fossar á Íslandi]] [[Flokkur:Ásahreppur]] 6bclmaj82ukpljcymq5csndf3roy137 0 144949 1982973 1780371 2026-10-17T03:44:01Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982973 wikitext text/x-wiki {{taxobox | image = Polygonumdavisiae.jpg | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | unranked_ordo = [[Polygonales]] | ordo = [[Caryophyllales]] | familia = [[Súruætt]] (''Polygonaceae'') | genus = ''[[Aconogonon]]'' | species = '''''A. davisiae''''' | binomial = ''Aconogonon davisiae'' | binomial_authority = ([[William Henry Brewer|W.H.Brewer]] ex [[Asa Gray|A.Gray]]) [[Jiří Soják|Soják]] 1974 | synonyms = *''Polygonum davisiae'' <small>W.H. Brewer ex A. Gray 1872</small> *''Polygonum newberryi'' <small>Small</small> |}} '''''Aconogonon davisiae''''' er nafn sem er ekki enn eining um<ref name=PlantList>{{cite web |title=The Plant List: ''Aconogonon'' |date=2013 |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2619842 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew and Missouri Botanic Garden |access-date=2018-06-29 |archive-date=2017-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170510205615/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2619842 |url-status=dead }}</ref> yfir blómstrandi plöntu í súruætt ([[Polygonaceae]]) ==Útbreiðsla== ''Aconogonon davisiae'' er ættað frá vesturhluta Bandaríkjanna (Washington, [[Oregon]], og mið og norður [[Kalifornía]]). Hún finnst einnig í mið [[Idaho]]. Hún vex í háfjöllum, gjarnan í og við skriður.<ref>[http://bonap.net/MapGallery/County/Aconogonon%20davisiae.png Biota of North America Program 2014 county distribution map]</ref><ref>[http://www.calflora.org/cgi-bin/species_query.cgi?where-taxon=Aconogonon+davisiae Calflora taxon report, University of California, ''Aconogonon davisiae'' (W. H. Brewer ex A. Gray) Soják, Davis knotweed ]</ref> ==Lýsing== ''Aconogonon davisiae'' er fjölær jurt með jarðlægan eða uppréttann stofn af trénaðri rót, og verður í mesta lagi 40 sm há. Blöðin eru oddbaugótt til breiðlensulaga eða jafnvel nokkuð þríhyrningslaga, gulleit eða fölgræn, lítið eitt hærð og vaxkennd. Við grunninn á hverju blaði er stöngulslíður.<ref name=mabel>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=250060009 Flora of North America, ''Aconogonon davisiae'' (W. H. Brewer ex A. Gray) Soják, 1974. Davis's knotweed ]</ref> Blómin eru í 2ur til 5 klösum í blaðöxlunum. Blómin eru gulleit til grænleit, eða með purpurablæ og aðeins nokkurra mm breið.<ref name=mabel/> ==Tilvísanir== {{Reflist}} ==Ytri tenglar== *[https://web.archive.org/web/20190822185534/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?5936,6248,6262 Jepson Manual Treatment - ''Polygonum davisiae''] *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=PODA United States Department of Agriculture Plants Profile; ''Polygonum davisiae''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130504161017/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=PODA |date=2013-05-04 }} *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Polygonum+davisiae ''Polygonum davisiae'' - Calphotos Photo gallery, University of California] {{commonscat|Aconogonon davisiae}} {{Wikilífverur|Aconogonon davisiae}} {{Stubbur|plöntur}} [[Flokkur:Súruætt]] 2nanz8inos031u2ov5cxnxt9yi279pi 0 149112 1982920 1943782 2026-10-16T16:59:02Z CommonsDelinker 1159 Skráin Major_League_Soccer_logo.svg var fjarlægð og henni eytt af Commons af [[c:User:The Squirrel Conspiracy|The Squirrel Conspiracy]] vegna þess að Per https://www.copyright.gov/rulings-filings/review-board/docs/Major-League-Soccer-2014-Crest.pdf 1982920 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Major League Soccer |mynd= |stofnár=1993 |ríki={{USA}} [[Bandaríkin]] <br /> {{CAN}} [[Kanada]] |efri deild= |neðri deild=''færist ekki niður um deild'' |liðafjöldi=28 |píramída stig=Stig 1 |bikarar=[[Champeones Cup]] <br /> [[CONCACAF Campions League]] <br /> [[Leagues Cup]] <br /> [[U.S. Open Cup]] |núverandi meistarar=[[Inter Miami CF]] (2025) |sigursælasta lið=[[LA Galaxy]] (5 titlar) |heimasíða=[http://mlssoccer.com/ Opinber heimasíða] }} [[Mynd:Red Bull Arena on the First Day.jpg|thumb|Red Bull Arena í New Jersey var reistur sérstaklega fyrir knattspyrnu.]] '''Bandaríska úrvalsdeildin í knattspyrnu''' eða '''Major League Soccer''' ('''MLS''') er hæsta atvinnumannadeild í [[knattspyrna|knattspyrnu]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Deildin var stofnuð árið [[1993]] í tengslum við [[HM 1994]] sem haldin var í BNA. Fyrsta tímabilið var árið 1996 og hófu þá 10 lið keppni. Deildin átti erfitt uppdráttar fyrstu árin og var tap á rekstrinum. Spilað var að mestu á amerískum fótboltavöllum ([[amerískur fótbolti]]) en síðar voru byggðir sérstakir knattspyrnuvellir. Í dag eru hins vegar 24 lið og skiptast þau í vestur- og austurdeild. Tímabilið er frá mars og út október. 14 lið spila svo í úrslitakeppni (''playoffs'' líkt og í [[NBA]]) og er úrslitaleikur í nóvember. Lið falla ekki um deild. Ætlunin er að fjölga liðum enn frekar og meðal annars eru fyrirhuguð lið frá [[St. Louis]] og [[Las Vegas]]. Þrjú lið í deildinni eru frá [[Kanada]] (Vancouver, Toronto og Montreal). Höfuðstöðvar MLS eru í [[New York]]. Alþjóðlegar stjörnur hafa spilað í MLS eins og [[David Beckham]], [[Zlatan Ibrahimovic]], [[Frank Lampard]], [[Steven Gerrard]], [[Didier Drogba]], [[Wayne Rooney]] og [[Lionel Messi]]. == Félög 2025 == {| class="wikitable" style="text-align:left" |- ! style="background:white"|Félag !! style="background:white"|Bær/Borg !! style="background:white"|Heimavöllur !! style="background:white"|Tímabil |- ! colspan="4" style="background:#1A2D5B;" |<span style="color:white;">Austurdeild</span> |- | '''[[Atlanta United FC|Atlanta United]]''' || [[Atlanta]], [[Georgia|GA]] || [[Mercedes-Benz Stadium]]|| align="center" | 2017– |- | '''[[Charlotte FC|Charlotte]]''' || [[Charlotte]], [[North Carolina|NC]] || [[Bank of America Stadium]]|| align="center" | 2022– |- | '''[[Chicago Fire]]''' || [[Chicago]], [[Illinois|IL]] || [[Soldier Field]]|| align="center" | 1998– |- | '''[[FC Cincinnati|Cincinnati]]''' || [[Cincinnati]], [[Ohio|OH]] || [[TQL Stadium]]|| align="center" | 2019– |- | '''[[Columbus Crew SC|Columbus Crew]]''' || [[Columbus, Ohio|Columbus]], [[Ohio|OH]] || [[Lower.com Field]]|| align="center" | 1996– |- | '''[[DC United]]''' || [[Washington, D.C.|Washington]], [[District of Columbia|DC]] || [[Audi Field]]|| align="center" | 1996– |- | '''[[Inter Miami CF|Inter Miami]]''' || [[Miami]] ([[Fort Lauderdale]]), [[Florida|FL]] || [[Chase Stadium]]|| align="center" | 2020– |- | '''[[CF Montreal]]''' || [[Montreal]], [[Québec|QC]] || [[Stade Saputo]]|| align="center" | 2012– |- | '''[[Nashville SC|Nashville]]''' || [[Nashville]], [[Tennessee|TN]] || [[Geodis Park]]|| align="center" | 2020– |- | '''[[New England Revolution]]''' || [[Boston]] ([[Foxborough]]), [[Massachusetts|MA]] || [[Gillette Stadium]] || align=center | 1996– |- | '''[[New York City FC|New York City]]''' || [[New York]], [[New York-fylki|NY]] || [[Yankee Stadium]]|| align="center" | 2015– |- |'''[[New York Red Bulls]]''' || [[New York]], [[New York-fylki|NY]] ([[Harrison, New Jersey|Harrison]], [[New Jersey|NJ]]) || [[Sports Illustrated Stadium]]|| align="center" | 1996– |- | '''[[Orlando City SC|Orlando City]]''' || [[Orlando]], [[Flórida|FL]]|| [[Inter&Co Stadium]]|| align="center" | 2015– |- |'''[[Philadelphia Union]]''' || [[Philadelphia]] ([[Chester, Pennsylvania|Chester]]), [[Pennsylvania|PA]] || [[Subaru Park]]|| align="center" | 2010– |- | '''[[Toronto FC|Toronto]]''' || [[Toronto]], [[Ontario|ON]] || [[BMO Field]]|| align="center" | 2007– |- ! colspan="4" style="background:#DB3131;" |<span style="color:white;">Vesturdeild</span> |- | '''[[Austin FC|Austin]]''' || [[Austin]], [[Texas|TX]] || [[Q2 Stadium]]|| align="center" | 2021– |- | '''[[Colorado Rapids]]''' || [[Denver]] ([[Commerce City]]), [[Colorado|CO]] || [[Dick's Sporting Goods Park]]|| align="center" | 1996– |- | '''[[FC Dallas|Dallas]]''' || [[Dallas]] ([[Frisco]]), [[Texas|TX]] || [[Toyota Stadium]]|| align="center" | 1996– |- | '''[[Houston Dynamo]]''' || [[Houston]], [[Texas|TX]] || [[Shell Energy Stadium]]|| align="center" | 2006– |- | '''[[LA Galaxy]]''' || [[Los Angeles]] ([[Carson]]), [[Kalifornía|CA]] || [[Dignity Health Sports Park]]|| align="center" | 1996– |- | '''[[Los Angeles FC]]''' || [[Los Angeles]], [[Kalifornía|CA]] || [[BMO Stadium]]|| align="center" | 2018– |- | '''[[Minnesota United FC|Minnesota United]]''' || [[Saint Paul]], [[Minnesota|MN]] || [[Allianz Field]]|| align="center" | 2017– |- | '''[[Portland Timbers]]''' || [[Portland]], [[Oregon|OR]] || [[Providence Park]]|| align="center" | 2011– |- | '''[[Real Salt Lake]]''' || [[Salt Lake City]] ([[Sandy, Utah|Sandy]]), [[Utah|UT]] || [[America First Field]]|| align="center" | 2005– |- | [[San Diego FC|'''San Diego FC''']]|| [[San Diego|San Diego, CA]]|| [[Snapdragon Stadium]]|| align="center" | 2025– |- | '''[[San Jose Earthquakes]]'''|| [[San Jose]], [[Kalifornía|CA]]|| [[PayPal Park]]|| align="center" | 1996–2005,<br>2008– |- | '''[[Seattle Sounders FC|Seattle Sounders]]'''|| [[Seattle]], [[Washington-fylki|WA]]|| [[Lumen Field]]|| align="center" | 2009– |- | '''[[Sporting Kansas City]]'''|| [[Kansas City, Kansas|Kansas City]], [[Kansas|KS]]|| [[Children's Mercy Park]]|| align="center" | 1996– |- | '''[[St. Louis City]]'''|| [[Saint Louis|St. Louis]], [[Missouri|MO]]|| [[Energizer Park]]|| align="center" | 2023– |- | [[Vancouver Whitecaps FC|'''Vancouver Whitecaps''']] || [[Vancouver]], [[British Columbia|BC]] || [[BC Place]]|| align="center" | 2011– |- ! colspan="4" style="background:gray;" |<span style="color:white;">Félög sem hafa verið lögð niður</span> |- | ''[[Tampa Bay Mutiny]]'' || [[Tampa]], [[Florida|FL]] || [[Tampa Stadium]]<br>[[Raymond James Stadium]]|| align="center" | 1996–2001 |- | ''[[Miami Fusion FC|Miami Fusion]]'' || [[Miami]] ([[Fort Lauderdale]]), [[Florida|FL]] || [[Lockhart Stadium]]|| align="center" | 1998–2001 |- | ''[[Club Deportivo Chivas USA|Chivas USA]]'' || [[Los Angeles]] ([[Carson, Kalifornien|Carson]]), [[Kalifornien|CA]]|| [[StubHub Center]]|| align="center" | 2005–2014 |} ==Sigurvegarar== * [[1996]]: [[D.C. United]] * [[1997]]: [[D.C. United]] * [[1998]]: [[Chicago Fire]] * [[1999]]: [[D.C. United]] * [[2000]]: [[Sporting Kansas City|Kansas City Wizards]] * [[2001]]: [[San Jose Earthquakes]] * [[2002]]: [[LA Galaxy|Los Angeles Galaxy]] * [[2003]]: [[San Jose Earthquakes]] * [[2004]]: [[D.C. United]] * [[2005]]: [[LA Galaxy|Los Angeles Galaxy]] * [[2006]]: [[Houston Dynamo]] * [[2007]]: [[Houston Dynamo]] * [[2008]]: [[Columbus Crew]] * [[2009]]: [[Real Salt Lake]] * [[2010]]: [[Colorado Rapids]] * [[2011]]: [[LA Galaxy|Los Angeles Galaxy]] * [[2012]]: [[LA Galaxy|Los Angeles Galaxy]] * [[2013]]: [[Sporting Kansas City]] * [[2014]]: [[LA Galaxy|Los Angeles Galaxy]] * [[2015]]: [[Portland Timbers]] * [[2016]]: [[Seattle Sounders FC]] * [[2017]]: [[Toronto FC]] * [[2018]]: [[Atlanta FC]] * [[2019]]: [[Seattle Sounders FC]] * [[2020]]: [[Columbus Crew]] * [[2021]]: [[New York City FC]] * [[2022]]: [[Los Angeles FC]] * [[2023]]: [[Columbus Crew]] * [[2024]]: [[LA Galaxy|Los Angeles Galaxy]] * [[2025]]: [[Inter Miami CF]] ==Íslendingar sem hafa leikið í MLS== *[[Guðlaugur Victor Pálsson]] ([[New York Red Bulls]] 2012, [[D.C. United]] 2022-2023) *[[Kristinn Steindórsson]] ([[Columbus Crew]] 2015) *[[Guðmundur Þórarinsson]] ([[New York City FC|New York City]] 2020-2021) *[[Arnór Ingvi Traustason]] ([[New England Revolution]] 2021-2022) *[[Róbert Orri Þorkelsson]] ([[CF Montreal]] 2021-2024) *[[Þorleifur Úlfarsson]] ([[Houston Dynamo]] 2022-2024) *[[Dagur Dan Þórhallsson]] ([[Orlando City]] 2023-2026, [[CF Montreal]] 2026-) *[[Nökkvi Þeyr Þórisson]] ([[St. Louis City]] 2023-2025) Jökull Ingason Elísabetarson var valinn af Chicago Fire í nýliðavali 2009 en lék þó ekki með félaginu í MLS. Eyþór Martin Vigerust Björgólfsson var valinn af Seattle Sounders í nýliðavali 2022 en lék þó ekki með félaginu í MLS. ==Tengt efni== *[[Kanadíska úrvalsdeildin í knattspyrnu]] ==Heimild== {{commonscat|Major League Soccer}} {{wpheimild|tungumál= en|titill= Major League Soccer|mánuðurskoðað= 17. feb.|árskoðað= 2019 }} {{s|1993}} [[Flokkur:Knattspyrna]] [[Flokkur:Íþróttir í Bandaríkjunum]] 24tck5ktp6gfbpjqk9ajkxivgciffl7 828 149712 1982966 1964263 2026-10-16T23:41:14Z Snævar 16586 dagur. mán ár 1982966 Scribunto text/plain --[[ ---------------------------------- Lua module implementing the {{webarchive}} template. A merger of the functionality of three templates: {{wayback}}, {{webcite}} and {{cite archives}} ]] --[[--------------------------< D E P E N D E N C I E S >------------------------------------------------------ ]] require('strict'); local getArgs = require ('Module:Arguments').getArgs; --[[--------------------------< F O R W A R D D E C L A R A T I O N S >-------------------------------------- ]] local categories = {}; -- category names local config = {}; -- global configuration settings local digits = {}; -- for i18n; table that translates local-wiki digits to western digits local err_warn_msgs = {}; -- error and warning messages local excepted_pages = {}; local month_num = {}; -- for i18n; table that translates local-wiki month names to western digits local prefixes = {}; -- service provider tail string prefixes local services = {}; -- archive service provider data from local s_text = {}; -- table of static text strings used to build final rendering local uncategorized_namespaces = {}; -- list of namespaces that we should not categorize local uncategorized_subpages = {}; -- list of subpages that should not be categorized --[[--------------------------< P A G E S C O P E I D E N T I F I E R S >---------------------------------- ]] local non_western_digits; -- boolean flag set true when data.digits.enable is true local this_page = mw.title.getCurrentTitle(); local track = {}; -- Associative array to hold tracking categories local ulx = {}; -- Associative array to hold template data --[[--------------------------< S U B S T I T U T E >---------------------------------------------------------- Populates numbered arguments in a message string using an argument table. ]] local function substitute (msg, args) return args and mw.message.newRawMessage (msg, args):plain() or msg; end --[[--------------------------< tableLength >----------------------- Given a 1-D table, return number of elements ]] local function tableLength(T) local count = 0 for _ in pairs(T) do count = count + 1 end return count end --[=[-------------------------< M A K E _ W I K I L I N K >---------------------------------------------------- Makes a wikilink; when both link and display text is provided, returns a wikilink in the form [[L|D]]; if only link is provided, returns a wikilink in the form [[L]]; if neither are provided or link is omitted, returns an empty string. ]=] local function make_wikilink (link, display, no_link) if nil == no_link then if link and ('' ~= link) then if display and ('' ~= display) then return table.concat ({'[[', link, '|', display, ']]'}); else return table.concat ({'[[', link, ']]'}); end end return display or ''; -- link not set so return the display text else -- no_link if display and ('' ~= display) then -- if there is display text return display; -- return that else return link or ''; -- return the target article name or empty string end end end --[[--------------------------< createTracking >----------------------- Return data in track[] ie. tracking categories ]] local function createTracking() if not excepted_pages[this_page.fullText] then -- namespace:title/fragment is allowed to be categorized (typically this module's / template's testcases page(s)) if uncategorized_namespaces[this_page.nsText] then return ''; -- this page not to be categorized so return empty string end for _,v in ipairs (uncategorized_subpages) do -- cycle through page name patterns if this_page.text:match (v) then -- test page name against each pattern return ''; -- this subpage type not to be categorized so return empty string end end end local out = {}; if tableLength(track) > 0 then for key, _ in pairs(track) do -- loop through table table.insert (out, make_wikilink (key)); -- and convert category names to links end end return table.concat (out); -- concat into one big string; empty string if table is empty end --[[--------------------------< inlineError >----------------------- Critical error. Render output completely in red. Add to tracking category. This function called as the last thing before abandoning this module ]] local function inlineError (msg, args) track[categories.error] = 1 return table.concat ({ '<span style="font-size:100%" class="error citation-comment">Error in ', -- open the error message span config.tname, -- insert the local language template name ' template: ', substitute (msg, args), -- insert the formatted error message '.</span>', -- close the span createTracking() -- add the category }) end --[[--------------------------< inlineRed >----------------------- Render a text fragment in red, such as a warning as part of the final output. Add tracking category. ]] local function inlineRed(msg, trackmsg) if trackmsg == "warning" then track[categories.warning] = 1; elseif trackmsg == "error" then track[categories.error] = 1; end return '<span style="font-size:100%" class="error citation-comment">' .. msg .. '</span>' end --[[--------------------------< base62 >----------------------- Convert base-62 to base-10 Credit: https://de.wikipedia.org/wiki/Modul:Expr ]] local function base62( value ) local r = 1 -- default return value is input value is malformed if value:match ('%W') then -- value must only be in the set [0-9a-zA-Z] return; -- nil return when value contains extraneous characters end local n = #value -- number of characters in value local k = 1 local c r = 0 for i = n, 1, -1 do -- loop through all characters in value from ls digit to ms digit c = value:byte( i, i ) if c >= 48 and c <= 57 then -- character is digit 0-9 c = c - 48 elseif c >= 65 and c <= 90 then -- character is ascii a-z c = c - 55 else -- must be ascii A-Z c = c - 61 end r = r + c * k -- accumulate this base62 character's value k = k * 62 -- bump for next end -- for i return r end --[[--------------------------< D E C O D E _ D A T E >-------------------------------------------------------- Given a date string, return it in iso format along with an indicator of the date's format. Except that month names must be recognizable as legitimate month names with proper capitalization, and that the date string must match one of the recognized date formats, no error checking is done here; return nil else ]] local function decode_date (date_str) local patterns = { ['dmy'] = {'^(%d%d?) +([^%s%d]+) +(%d%d%d%d)$', 'd', 'm', 'y'}, -- %a does not recognize unicode combining characters used by some languages ['mdy'] = {'^([^%s%d]+) (%d%d?), +(%d%d%d%d)$', 'm', 'd', 'y'}, ['ymd'] = {'^(%d%d%d%d) +([^%s%d]+) (%d%d?)$', 'y', 'm', 'd'}, -- not mos compliant at en.wiki but may be acceptible at other wikis }; local t = {}; if non_western_digits then -- this wiki uses non-western digits? date_str = mw.ustring.gsub (date_str, '%d', digits); -- convert this wiki's non-western digits to western digits end if date_str:match ('^%d%d%d%d%-%d%d%-%d%d$') then -- already an iso format date, return western digits form return date_str, 'iso'; end for k, v in pairs (patterns) do local c1, c2, c3 = mw.ustring.match (date_str, patterns[k][1]); -- c1 .. c3 are captured but we don't know what they hold if c1 then -- set on match t = { -- translate unspecified captures to y, m, and d [patterns[k][2]] = c1, -- fill the table of captures with the captures [patterns[k][3]] = c2, -- take index names from src_pattern table and assign sequential captures [patterns[k][4]] = c3, }; if month_num[t.m] then -- when month not already a number t.m = month_num[t.m]; -- replace valid month name with a number else return nil, 'iso'; -- not a valid date form because month not valid end return mw.ustring.format ('%.4d-%.2d-%.2d', t.y, t.m, t.d), k; -- return date in iso format end end return nil, 'iso'; -- date could not be decoded; return nil and default iso date end --[[--------------------------< makeDate >----------------------- Given year, month, day numbers, (zero-padded or not) return a full date in df format where df may be one of: mdy, dmy, iso, ymd on entry, year, month, day are presumed to be correct for the date that they represent; all are required in this module, makeDate() is sometimes given an iso-format date in year: makeDate (2018-09-20, nil, nil, df) this works because table.concat() sees only one table member ]] local function makeDate (year, month, day, df) local format = { ['dmy'] = 'j. F Y', ['mdy'] = 'F j, Y', ['ymd'] = 'Y F j', ['iso'] = 'Y-m-d', }; local date = table.concat ({year, month, day}, '-'); -- assemble year-initial numeric-format date (zero padding not required here) if non_western_digits then -- this wiki uses non-western digits? date = mw.ustring.gsub (date, '%d', digits); -- convert this wiki's non-western digits to western digits end return mw.getContentLanguage():formatDate (format[df], date); end --[[--------------------------< I S _ V A L I D _ D A T E >---------------------------------------------------- Returns true if date is after 31 December 1899 (why is 1900 the min year? shouldn't the internet's date-of-birth be min year?), not after today's date, and represents a valid date (29 February 2017 is not a valid date). Applies Gregorian leapyear rules. all arguments are required ]] local function is_valid_date (year, month, day) local days_in_month = {31, 28, 31, 30, 31, 30, 31, 31, 30, 31, 30, 31}; local month_length; local y, m, d; if not year or '' == year or not month or '' == month or not day or '' == day then return false; -- something missing end y = tonumber (year); m = tonumber (month); d = tonumber (day); -- year and month are within bounds TODO: 1900? if y < 1900 or m < 1 or m > 12 then return false; end if (m==2) then -- if February month_length = 28; -- then 28 days unless if (0==(y%4) and (0~=(y%100) or 0==(y%400))) then -- is a leap year? month_length = 29; -- if leap year then 29 days in February end else month_length=days_in_month[m]; end if 1 > d or month_length < d then -- day is within bounds return false; end -- date parts represent a valid date -- confirm that it is less than or equal to today -- -- Optimization: Avoid using os.time(), which changes every second. -- Optimization: Avoid checking today.day, which changes every day, unless needed (same year/month). -- https://phabricator.wikimedia.org/T416616 local today = os.date ('*t'); if ((y > today.year) or (y == today.year and m > today.month) or (y == today.year and m == today.month and d > today.day)) then return false; end return true; end --[[--------------------------< decodeWebciteDate >----------------------- Given a URI-path to Webcite (eg. /67xHmVFWP) return the encoded date in df format returns date string in df format - webcite date is a unix timestamp encoded as bae62 or the string 'query' ]] local function decodeWebciteDate(path, df) local dt = {}; local decode; dt = mw.text.split(path, "/") -- valid URL formats that are not base62 -- http://www.webcitation.org/query?id=1138911916587475 -- http://www.webcitation.org/query?url=http..&date=2012-06-01+21:40:03 -- http://www.webcitation.org/1138911916587475 -- http://www.webcitation.org/cache/73e53dd1f16cf8c5da298418d2a6e452870cf50e -- http://www.webcitation.org/getfile.php?fileid=1c46e791d68e89e12d0c2532cc3cf629b8bc8c8e if dt[2]:find ('query', 1, true) or dt[2]:find ('cache', 1, true) or dt[2]:find ('getfile', 1, true) or tonumber(dt[2]) then return 'query'; end decode = base62(dt[2]); -- base62 string -> exponential number if not decode then return nil; -- nil return when dt[2] contains characters not in %w end dt = os.date('*t', string.format("%d", decode):sub(1,10)) -- exponential number -> text -> first 10 characters (a unix timestamp) -> a table of date parts decode = makeDate (dt.year, dt.month, dt.day, 'iso'); -- date comparisons are all done in iso format with western digits if non_western_digits then -- this wiki uses non-western digits? decode = mw.ustring.gsub (decode, '%d', digits); -- convert this wiki's non-western digits to western digits end return decode; end --[[--------------------------< decodeWaybackDate >----------------------- Given a URI-path to Wayback (eg. /web/20160901010101/http://example.com ) or Library of Congress Web Archives (eg. /all/20160901010101/http://example.com) or UK Government Web Archive (eg. /ukgwa/20160901010101/http://example.com or /tna/20160901010101/http://example.com) return the formatted date eg. "September 1, 2016" in df format Handle non-digits in snapshot ID such as "re_" and "-" and "*" returns two values: first value is one of these: valid date string in df format - wayback date is valid (including the text string 'index' when date is '/*/') empty string - wayback date is malformed (less than 8 digits, not a valid date) nil - wayback date is '/save/' or otherwise not a number second return value is an appropriate 'message' may or may not be formatted ]] local function decodeWaybackDate(path, df) local msg, snapdate; snapdate = path:gsub ('^/web/', ''):gsub ('^/all/', ''):gsub ('^/ukgwa/', ''):gsub ('^/tna/', ''):gsub ('^/', ''); -- remove leading /web/, /all/, /ukgwa/, /tna/, or / snapdate = snapdate:match ('^[^/]+'); -- get timestamp if snapdate == "*" then -- eg. /web/*/http.., etc. return 'index'; -- return indicator that this url has an index date end snapdate = snapdate:gsub ('%a%a_%d?$', ''):gsub ('%-', ''); -- from date, remove any trailing "re_", dashes msg = ''; if snapdate:match ('%*$') then -- a trailing '*' causes calendar display at archive .org snapdate = snapdate:gsub ('%*$', ''); -- remove so not part of length calc later msg = inlineRed (err_warn_msgs.ts_cal, 'warning'); -- make a message end if not tonumber(snapdate) then return nil, 'ts_nan'; -- return nil (fatal error flag) and message selector end local dlen = snapdate:len(); if dlen < 8 then -- we need 8 digits TODO: but shouldn't this be testing for 14 digits? return '', inlineRed (err_warn_msgs.ts_short, 'error'); -- return empty string and error message end local year, month, day = snapdate:match ('(%d%d%d%d)(%d%d)(%d%d)'); -- no need for snapdatelong here if not is_valid_date (year, month, day) then return '', inlineRed (err_warn_msgs.ts_date, 'error'); -- return empty string and error message end snapdate = table.concat ({year, month, day}, '-'); -- date comparisons are all done in iso format if 14 == dlen then return snapdate, msg; -- return date with message if any else return snapdate, msg .. inlineRed (err_warn_msgs.ts_len, 'warning'); -- return date with warning message(s) end end --[[--------------------------< decodeArchiveisDate >----------------------- Given an Archive.is "long link" URI-path (e.g. /2016.08.28-144552/http://example.com) return the date in df format (e.g. if df = dmy, return 28 August 2016) Handles "." and "-" in snapshot date, so 2016.08.28-144552 is same as 20160828144552 returns two values: first value is one of these: valid date string in df format - archive.is date is valid (including the text string 'short link' when url is the short form) empty string - wayback date is malformed (not a number, less than 8 digits, not a valid date) nil - wayback date is '/save/' second return value is an appropriate 'message' may or may not be formatted ]] local function decodeArchiveisDate(path, df) local snapdate if path:match ('^/%w+$') then -- short form url path is '/' followed by some number of base 62 digits and nothing else return "short link" -- e.g. http://archive.is/hD1qz end snapdate = mw.text.split (path, '/')[2]:gsub('[%.%-]', ''); -- get snapshot date, e.g. 2016.08.28-144552; remove periods and hyphens local dlen = string.len(snapdate) if dlen < 8 then -- we need 8 digits TODO: but shouldn't this be testing for 14 digits? return '', inlineRed (err_warn_msgs.ts_short, 'error'); -- return empty string and error message end local year, month, day = snapdate:match ('(%d%d%d%d)(%d%d)(%d%d)'); -- no need for snapdatelong here if not is_valid_date (year, month, day) then return '', inlineRed (err_warn_msgs.ts_date, 'error'); -- return empty string and error message end snapdate = table.concat ({year, month, day}, '-'); -- date comparisons are all done in iso format if 14 == dlen then return snapdate; -- return date else return snapdate, inlineRed (err_warn_msgs.ts_len, 'warning'); -- return date with warning message end end --[[--------------------------< decodeMegalodonDate >----------------------- Given a Megalodon.jp URI-path (e.g. /2016-0828-1445-52/http://example.com) return the date in df format (e.g. if df = dmy, return 28 August 2016) Handles "-" in snapshot date, so 2016-0828-1445-52 is same as 20160828144552 returns two values: first value is one of these: valid date string in df format - megalodon.jp date is valid (including the text string 'index' when the url path is /?url=) empty string - megalodon.jp date is malformed (not a number, less than 8 digits, not a valid date) second return value is an appropriate 'message' may or may not be formatted ]] local function decodeMegalodonDate(path, df) local snapdate if path:match ('^/%?url=') then -- short form url path is '/' followed by some number of base 62 digits and nothing else return 'index' -- e.g. http://archive.is/hD1qz end snapdate = mw.text.split (path, '/')[2]:gsub('[%-]', ''); -- get snapshot date, e.g. 2016-0828-1445-52; remove hyphens local dlen = string.len(snapdate) if dlen < 8 then -- we need 8 digits TODO: but shouldn't this be testing for 14 digits? return '', inlineRed (err_warn_msgs.ts_short, 'error'); -- return empty string and error message end local year, month, day = snapdate:match ('(%d%d%d%d)(%d%d)(%d%d)'); -- no need for snapdatelong here if not is_valid_date (year, month, day) then return '', inlineRed (err_warn_msgs.ts_date, 'error'); -- return empty string and error message end snapdate = table.concat ({year, month, day}, '-'); -- date comparisons are all done in iso format if 14 == dlen then return snapdate; -- return date else return snapdate, inlineRed (err_warn_msgs.ts_len, 'warning'); -- return date with warning message end end --[[--------------------------< serviceName >----------------------- Given a domain extracted by mw.uri.new() (eg. web.archive.org) set tail string and service ID ]] local function serviceName(host, no_link) local tracking; local index; host = host:lower():gsub ('^web%.(.+)', '%1'):gsub ('^www%.(.+)', '%1'); -- lowercase, remove web. and www. subdomains if services[host] then index = host; else for k, _ in pairs (services) do if host:find ('%f[%a]'..k:gsub ('([%.%-])', '%%%1')) then index = k; break; end end end if index then local out = {''}; -- empty string in [1] so that concatenated result has leading single space ulx.url1.service = services[index][4] or 'other'; tracking = services[index][5] or categories.other; -- build tail string if false == services[index][1] then -- select prefix table.insert (out, prefixes.at); elseif true == services[index][1] then table.insert (out, prefixes.atthe); else table.insert (out, services[index][1]); end table.insert (out, make_wikilink (services[index][2], services[index][3], no_link)); -- add article wikilink if services[index][6] then -- add tail postfix if it exists table.insert (out, services[index][6]); end ulx.url1.tail = table.concat (out, ' '); -- put it all together; result has leading space character else -- here when unknown archive ulx.url1.service = 'other'; tracking = categories.unknown; ulx.url1.tail = table.concat ({'', prefixes.at, host, inlineRed (err_warn_msgs.unknown_url, error)}, ' '); end track[tracking] = 1 end --[[--------------------------< parseExtraArgs >----------------------- Parse numbered arguments starting at 2, such as url2..url10, date2..date10, title2..title10 For example: {{webarchive |url=.. |url4=.. |url7=..}} Three url arguments not in numeric sequence (1..4..7). Function only processes arguments numbered 2 or greater (in this case 4 and 7) It creates numeric sequenced table entries like: urlx.url2.url = <argument value for url4> urlx.url3.url = <argument value for url7> Returns the number of URL arguments found numbered 2 or greater (in this case returns "2") ]] local function parseExtraArgs(args) local i, j, argurl, argurl2, argdate, argtitle j = 2 for i = 2, config.maxurls do argurl = "url" .. i if args[argurl] then argurl2 = "url" .. j ulx[argurl2] = {} ulx[argurl2]["url"] = args[argurl] argdate = "date" .. i if args[argdate] then ulx[argurl2]["date"] = args[argdate] else ulx[argurl2]["date"] = inlineRed (err_warn_msgs.date_miss, 'warning'); end argtitle = "title" .. i if args[argtitle] then ulx[argurl2]["title"] = args[argtitle] else ulx[argurl2]["title"] = nil end j = j + 1 end end if j == 2 then return 0 else return j - 2 end end --[[--------------------------< comma >----------------------- Given a date string, return "," if it's MDY ]] local function comma(date) return (date and date:match ('%a+ +%d%d?(,) +%d%d%d%d')) or ''; end --[[--------------------------< createRendering >----------------------- Return a rendering of the data in ulx[][] ]] local function createRendering() local displayfield local out = {}; local index_date, msg = ulx.url1.date:match ('(index)(.*)'); -- when ulx.url1.date extract 'index' text and message text (if there is a message) ulx.url1.date = ulx.url1.date:gsub ('index.*', 'index'); -- remove message if 'none' == ulx.url1.format then -- For {{wayback}}, {{webcite}} if 'archiveis' == ulx.url1.service and string.find(ulx.url1.url, "https://gyrovague.com/") then -- block archive.is links, added gyro since no local consensus table.insert (out, s_text.deprecated); -- no url for you else table.insert (out, '['); -- open extlink markup table.insert (out, ulx.url1.url); -- add url end if ulx.url1.title then if not ('archiveis' == ulx.url1.service) and string.find(ulx.url1.url, "https://gyrovague.com/") == nil then -- no need for anything more if we're dealing with archive.is, added gyro table.insert (out, ' ') -- the required space table.insert (out, ulx.url1.title) -- the title table.insert (out, ']'); -- close extlink markup end table.insert (out, ulx.url1.tail); -- tail text if ulx.url1.date then table.insert (out, '&#32;('); -- open date text; TODO: why the html entity? replace with regular space? table.insert (out, 'index' == ulx.url1.date and s_text.archive or s_text.archived); -- add text table.insert (out, ' '); -- insert a space table.insert (out, ulx.url1.date); -- add date table.insert (out, ')'); -- close date text end else -- no title if 'archiveis' == ulx.url1.service and string.find(ulx.url1.url, "https://gyrovague.com/") then -- archive.is index pages already aren't parsed table.insert (out, table.concat ({' ', s_text.archived, ' '})); -- add timestamp date (will include mismatch message if there is one) else if index_date then -- when url date is 'index' table.insert (out, table.concat ({' ', s_text.Archive_index, ']'})); -- add the index link label -- table.insert (out, msg or ''); -- add date mismatch message when url date is /*/ and |date= has valid date else table.insert (out, table.concat ({' ', s_text.Archived, '] '})); -- add link label for url has timestamp date (will include mismatch message if there is one) end end if ulx.url1.date then if 'index' ~= ulx.url1.date then table.insert (out, ulx.url1.date); -- add date when data is not 'index' end table.insert (out, comma(ulx.url1.date)); -- add ',' if date format is mdy table.insert (out, ulx.url1.tail); -- add tail text else -- no date table.insert (out, ulx.url1.tail); -- add tail text end end if 0 < ulx.url1.extraurls then -- For multiple archive URLs local tot = ulx.url1.extraurls + 1 table.insert (out, '.') -- terminate first url table.insert (out, table.concat ({' ', s_text.addlarchives, ': '})); -- add header text for i=2, tot do -- loop through the additionals local index = table.concat ({'url', i}); -- make an index displayfield = ulx[index]['title'] and 'title' or 'date'; -- choose display text serviceName(ulx[index]['url']); if 'archiveis' == ulx.url1.service and string.find(ulx.url1.url, "https://gyrovague.com/") then table.insert (out, s_text.deprecated); else table.insert (out, '['); -- open extlink markup table.insert (out, ulx[index]['url']); -- add the url table.insert (out, ' '); -- the required space table.insert (out, ulx[index][displayfield]); -- add the label table.insert (out, ']'); -- close extlink markup end table.insert (out, i==tot and '.' or ', '); -- add terminator end end return table.concat (out); -- make a big string and done else -- For {{cite archives}} if 'addlarchives' == ulx.url1.format then -- Multiple archive services table.insert (out, table.concat ({s_text.addlarchives, ': '})); -- add header text else -- Multiple pages from the same archive table.insert (out, table.concat ({s_text.addlpages, ' '})); -- add header text table.insert (out, ulx.url1.date); -- add date to header text table.insert (out, ': '); -- close header text end local tot = ulx.url1.extraurls + 1; for i=1, tot do -- loop through the additionals local index = table.concat ({'url', i}); -- make an index serviceName(ulx[index]['url']); -- compute the service name in a very scuffed way if 'archiveis' == ulx.url1.service and string.find(ulx.url1.url, "https://gyrovague.com/") then table.insert (out, s_text.deprecated); else table.insert (out, '['); -- open extlink markup table.insert (out, ulx[index]['url']); -- add url table.insert (out, ' '); -- add required space displayfield = ulx[index]['title']; if 'addlarchives' == ulx.url1.format then if not displayfield then displayfield = ulx[index]['date'] end else -- must be addlpages if not displayfield then displayfield = table.concat ({s_text.Page, ' ', i}); end end table.insert (out, displayfield); -- add title, date, page label text table.insert (out, ']'); -- close extlink markup end table.insert (out, (i==tot and '.' or ', ')); -- add terminator end return table.concat (out); -- make a big string and done end end --[[--------------------------< P A R A M E T E R _ N A M E _ X L A T E >-------------------------------------- for internaltionalization, translate local-language parameter names to their English equivalents TODO: return error message if multiple aliases of the same canonical parameter name are found? returns two tables: new_args - holds canonical form parameters and their values either from translation or because the parameter was already in canonical form origin - maps canonical-form parameter names to their untranslated (local language) form for error messaging in the local language unrecognized parameters are ignored ]] local function parameter_name_xlate (args, params, enum_params) local name; -- holds modifiable name of the parameter name during evaluation local enum; -- for enumerated parameters, holds the enumerator during evaluation local found = false; -- flag used to break out of nested for loops local new_args = {}; -- a table that holds canonical and translated parameter k/v pairs local origin = {}; -- a table that maps original (local language) parameter names to their canonical name for local language error messaging local unnamed_params; -- set true when unsupported positional parameters are detected for k, v in pairs (args) do -- loop through all of the arguments in the args table name = k; -- copy of original parameter name if 'string' == type (k) then if non_western_digits then -- true when non-western digits supported at this wiki name = mw.ustring.gsub (name, '%d', digits); -- convert this wiki's non-western digits to western digits end enum = name:match ('%d+$'); -- get parameter enumerator if it exists; nil else if not enum then -- no enumerator so looking for non-enumnerated parameters -- TODO: insert shortcut here? if params[name] then name holds the canonical parameter name; no need to search further for pname, aliases in pairs (params) do -- loop through each parameter the params table for _, alias in ipairs (aliases) do -- loop through each alias in the parameter's aliases table if name == alias then new_args[pname] = v; -- create a new entry in the new_args table origin [pname] = k; -- create an entry to make canonical parameter name to original local language parameter name found = true; -- flag so that we can break out of these nested for loops break; -- no need to search the rest of the aliases table for name so go on to the next k, v pair end end if found then -- true when we found an alias that matched name found = false; -- reset the flag break; -- go do next args k/v pair end end else -- enumerated parameters name = name:gsub ('%d$', '#'); -- replace enumeration digits with place holder for table search -- TODO: insert shortcut here? if num_params[name] then name holds the canonical parameter name; no need to search further for pname, aliases in pairs (enum_params) do -- loop through each parameter the num_params table for _, alias in ipairs (aliases) do -- loop through each alias in the parameter's aliases table if name == alias then pname = pname:gsub ('#$', enum); -- replace the '#' place holder with the actual enumerator new_args[pname] = v; -- create a new entry in the new_args table origin [pname] = k; -- create an entry to make canonical parameter name to original local language parameter name found = true; -- flag so that we can break out of these nested for loops break; -- no need to search the rest of the aliases table for name so go on to the next k, v pair end end if found then -- true when we found an alias that matched name found = false; -- reset the flag break; -- go do next args k/v pair end end end else unnamed_params = true; -- flag for unsupported positional parameters end end -- for k, v return new_args, origin, unnamed_params; end --[[--------------------------< W E B A R C H I V E >---------------------------------------------------------- template entry point ]] local function webarchive(frame) local args = getArgs (frame); local data = mw.loadData (table.concat ({ -- make a data module name; sandbox or live 'Module:Webarchive/data', frame:getTitle():find('sandbox', 1, true) and '/sandbox' or '' -- this instance is ./sandbox then append /sandbox })); categories = data.categories; -- fill in the forward declarations config = data.config; if data.digits.enable then digits = data.digits; -- for i18n; table of digits in the local wiki's language non_western_digits = true; -- use_non_western_digits end err_warn_msgs = data.err_warn_msgs; excepted_pages = data.excepted_pages; month_num = data.month_num; -- for i18n; table of month names in the local wiki's language prefixes = data.prefixes; services = data.services; s_text = data.s_text; uncategorized_namespaces = data.uncategorized_namespaces; uncategorized_subpages = data.uncategorized_subpages; local origin = {}; -- holds a map of English to local language parameter names used in the current template; not currently used local unnamed_params; -- boolean set to true when template call has unnamed parameters args, origin, unnamed_params = parameter_name_xlate (args, data.params, data.enum_params); -- translate parameter names in args to English local date, format, msg, udate, uri, url; local ldf = 'iso'; -- when there is no |date= parameter, render url dates in iso format if args.url and args.url1 then -- URL argument (first) return inlineError (data.crit_err_msgs.conflicting, {origin.url, origin.url1}); end url = args.url or args.url1; if not url then return inlineError (data.crit_err_msgs.empty); end -- these iabot bugs perportedly fixed; removing these causes lua script error --[[ -- at Template:Webarchive/testcases/Production; resolve that before deleting these tests if mw.ustring.find( url, "https://web.http", 1, true ) then -- track bug - TODO: IAbot bug; not known if the bug has been fixed; deferred track[categories.error] = 1; return inlineError (data.crit_err_msgs.iabot1); end if url == "https://web.archive.org/http:/" then -- track bug - TODO: IAbot bug; not known if the bug has been fixed; deferred track[categories.error] = 1; return inlineError (data.crit_err_msgs.iabot2); end ]] if not (url:lower():find ('^http') or url:find ('^//')) then return inlineError (data.crit_err_msgs.invalid_url ); end ulx.url1 = {} ulx.url1.url = url ulx.url1.extraurls = parseExtraArgs(args) local good = false; good, uri = pcall (mw.uri.new, ulx.url1.url); -- get a table of uri parts from this url; protected mode to prevent lua error when ulx.url1.url is malformed if not good or nil == uri.host then -- abandon when ulx.url1.url is malformed return inlineError (data.crit_err_msgs.invalid_url); end serviceName(uri.host, args.nolink) if args.date and args.date1 then -- Date argument return inlineError (data.crit_err_msgs.conflicting, {origin.date, origin.date1}); end date = args.date or args.date1; date = date and date:gsub (' +', ' '); -- replace multiple spaces with a single space if date and config.verifydates then if '*' == date then date = 'index'; ldf = 'iso'; -- set to default format elseif 'mdy' == date then date = nil; -- if date extracted from URL, ldf = 'mdy'; -- then |date=mdy overrides iso elseif 'dmy' == date then date = nil; -- if date extracted from URL, ldf = 'dmy'; -- then |date=dmy overrides iso elseif 'ymd' == date then date = nil; -- if date extracted from URL, ldf = 'ymd'; -- then |date=ymd overrides iso else date, ldf = decode_date (date); -- get an iso format date from date and get date's original format end end if 'wayback' == ulx.url1.service or 'locwebarchives' == ulx.url1.service or 'ukgwa' == ulx.url1.service then if date then if config.verifydates then if ldf then udate, msg = decodeWaybackDate (uri.path); -- get the url date in iso format and format of date in |date=; 'index' when wayback url date is * if not udate then -- this is the only 'fatal' error return return inlineError (data.crit_err_msgs[msg]); end if udate ~= date then -- date comparison using iso format dates date = udate; msg = table.concat ({ inlineRed (err_warn_msgs.mismatch, 'warning'), -- add warning message msg, -- add message if there is one }); end end end else -- no |date= udate, msg = decodeWaybackDate (uri.path); if not udate then -- this is the only 'fatal' error return return inlineError (data.crit_err_msgs[msg]); end if '' == udate then date = nil; -- unset else date = udate; end end elseif 'webcite' == ulx.url1.service then if date then if config.verifydates then if ldf then udate = decodeWebciteDate (uri.path); -- get the url date in iso format if 'query' ~= udate then -- skip if query if udate ~= date then -- date comparison using iso format dates date = udate; msg = table.concat ({ inlineRed (err_warn_msgs.mismatch, 'warning'), }); end end end end else date = decodeWebciteDate( uri.path, "iso" ) if date == "query" then date = nil; -- unset msg = inlineRed (err_warn_msgs.date_miss, 'warning'); elseif not date then -- invalid base62 string date = inlineRed (err_warn_msgs.date1, 'error'); end end elseif 'archiveis' == ulx.url1.service then if date then if config.verifydates then if ldf then udate, msg = decodeArchiveisDate (uri.path) -- get the url date in iso format if 'short link' ~= udate then -- skip if short link if udate ~= date then -- date comparison using iso format dates date = udate; msg = table.concat ({ inlineRed (err_warn_msgs.mismatch, 'warning'), -- add warning message msg, -- add message if there is one }); end end end end else -- no |date= udate, msg = decodeArchiveisDate( uri.path, "iso" ) if udate == "short link" then date = nil; -- unset msg = inlineRed (err_warn_msgs.date_miss, 'warning'); elseif '' == udate then date = nil; -- unset else date = udate; end end elseif 'megalodon' == ulx.url1.service then if date then if config.verifydates then if ldf then udate, msg = decodeMegalodonDate (uri.path) -- get the url date in iso format if not udate then -- this is the only 'fatal' error return return inlineError (data.crit_err_msgs[msg]); end if udate ~= date then -- date comparison using iso format dates date = udate; msg = table.concat ({ inlineRed (err_warn_msgs.mismatch, 'warning'), -- add warning message msg, -- add message if there is one }); end end end else -- no |date= udate, msg = decodeArchiveisDate( uri.path, "iso" ) if not udate then -- this is the only 'fatal' error return return inlineError (data.crit_err_msgs[msg]); end if '' == udate then date = nil; -- unset else date = udate; end end else -- some other service if not date then msg = inlineRed (err_warn_msgs.date_miss, 'warning'); end end if 'index' == date then ulx.url1.date = date .. (msg or ''); -- create index + message (if there is one) elseif date then ulx.url1.date = makeDate (date, nil, nil, 'dmy') .. (msg or ''); -- breyting: ldf í dmy, create a date in the wiki's local language + message (if there is one) else ulx.url1.date = msg; end format = args.format; -- Format argument if not format then format = "none" else for k, v in pairs (data.format_vals) do -- |format= accepts two specific values loop through a table of those values local found; -- declare a nil flag for _, p in ipairs (v) do -- loop through local language variants if format == p then -- when |format= value matches format = k; -- use name from table key found = true; -- declare found so that we can break out of outer for loop break; -- break out of inner for loop end end if found then break; end end if format == "addlpages" then if not ulx.url1.date then format = "none" end elseif format == "addlarchives" then format = "addlarchives" else format = "none" end end ulx.url1.format = format if args.title and args.title1 then -- Title argument return inlineError (data.crit_err_msgs.conflicting, {origin.title, origin.title1}); end ulx.url1.title = args.title or args.title1; local rend = createRendering() if not rend then return inlineError (data.crit_err_msgs.unknown); end return rend .. ((unnamed_params and inlineRed (err_warn_msgs.unnamed_params, 'warning')) or '') .. createTracking(); end --[[--------------------------< E X P O R T E D F U N C T I O N S >------------------------------------------ ]] return {webarchive = webarchive}; kob1ucx3vtz1np6uepl9w4dwxy9vnez 0 151557 1982974 1646700 2026-10-17T03:58:39Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982974 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = lightgreen | image = Rumex stenophyllus.jpg | image_width = 250px | image_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = ''[[Caryophyllales]]'' | familia = [[Súruætt]] (''Polygonaceae'') | genus = [[Súrur]] (''Rumex'') | species = '''R. stenophyllus''' | binomial = ''Rumex stenophyllus'' | binomial_authority = [[Carl Friedrich von Ledebour|Ledeb.]] | synonyms = ''Rumex ussuriensis'' <small>Los.-Losinsk.</small><br>''Rumex stenophyllus'' var.'' ussuriensis'' <small>([[A.S.Losina- Losinskaja|Losinsk.]]) [[Masao Kitagawa|Kitag.]]</small><br>''Rumex odontocarpus'' <small>Sandor ex Borb.</small><br>''Rumex obtusifolius'' var.'' cristatus'' <small>Neilreich</small><br>''Rumex crispus'' var.'' dentatus'' <small>[[Philipp Johann Ferdinand Schur|Schur]]</small><br>''Rumex alluvius'' <small>F. C. Gates &amp; McGregor</small> }} '''Akurnjóli''' ([[fræðiheiti]]: ''Rumex stenophyllus''<ref name = "C132">Ledeb., 1830 ''In: Fl. Altaica 2: 58''</ref>) er stórvaxin [[fjölær jurt]] af ættkvísl [[Súrur|súra]].<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16875243|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> Upprunnin frá Evrópu, hefur hann fundist á [[Ísland]]i. == Heimild == {{reflist}} ==Tenglar== *[https://web.archive.org/web/20190922201223/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?5936,6293,6313 Jepson Manual Treatment (invasive plant species)] *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Rumex+stenophyllus UC Photos gallery] {{commonscat|Rumex stenophyllus}} {{Wikilífverur|Rumex stenophyllus}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Súrur]] [[Flokkur:Plöntur á Íslandi]] sq38ctsy7wo0y3g05871irzf78jho14 0 151834 1982968 1921786 2026-10-17T01:01:58Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982968 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | status = | image = Lewisia disepala (Yosemite bitterroot) (32489090045).jpg | image_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Hjartagrasbálkur]] (''Caryophyllales'') | familia = [[Montiaceae]] | genus = [[Lewisia]] | species = '''L. disepala''' | binomial = Lewisia disepala | binomial_authority = [[Per Axel Rydberg|Rydb.]]<ref name = "C132">Rydb., 1932 ''In: N. Am. Fl. 21: 328''</ref> | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = ''Lewisia rediviva'' var.'' yosemitana'' <small>K. Brandegee</small> }} '''Álfablaðka''' ([[fræðiheiti]]: ''Lewisia disepala''<ref name = "COL">{{cite web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16892671|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014|archive-date= 24 júlí 2023|archive-url= https://web.archive.org/web/20230724172151/https://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16892671|url-status= dead}}</ref>) er fjölær jurt af ættinni [[Montiaceae]]. Hún er einlend í Sierra Nevada í Kaliforníu.<ref name = calflora>{{cite web | url = https://www.calflora.org/cgi-bin/species_query.cgi?where-taxon=Lewisia+disepala | title = ''Lewisia disepala'' | publisher = Calflora.org | accessdate = 22 March 2018}}</ref> == Tilvísanir == {{Reflist}} == Tenglar == *[http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6318,6362,6371 Jepson Manual Treatment - ''Lewisia disepala''] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Lewisia+disepala ''Lewisia disepala'' - Photo gallery] {{commonscat|Lewisia disepala}} {{Wikilífverur|Lewisia disepala}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Grýtuætt]] avh5tx18sxjkpo9do8cpp69jhld5gio 4 154362 1982953 1982409 2026-10-16T20:35:40Z TKSnaevarr 53243 1982953 wikitext text/x-wiki [[Mynd: Anne Carson, poet, at the 2024 National Book Awards finalist reading 2 (cropped).jpg |200px|right|alt=Anne Carson|Anne Carson]] * [[8. október]]: Kanadíski rithöfundurinn '''[[Anne Carson]]''' (''sjá mynd'') hlýtur [[Nóbelsverðlaunin í bókmenntum]]. * [[27. september]]: '''[[Aleksandar Vučić]]''', forseti Serbíu, segir af sér. * [[17. september]]: '''[[Ulf Kristersson]]''' segir af sér sem [[forsætisráðherra Svíþjóðar]] eftir að stjórn hans missir meirihluta sinn í þingkosningum. '''Yfirstandandi:''' [[Innrás Rússa í Úkraínu]] / [[Stríð Rússlands og Úkraínu]] &nbsp;• [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]] <br> '''Nýleg andlát''': [[Dennis Hastert]] (3. október) &nbsp;• [[Margaret Hamilton]] (30. september) mykqi2zsqt51lou5lr8429w4ldl7wri 0 157703 1982977 1952420 2026-10-17T10:07:38Z LexLuxor05 104571 Correct birthday see source, + other minor fixes 1982977 wikitext text/x-wiki '''Erla Ruth Harðardóttir''' (f. [[4. júní]] [[1961]])<ref>{{Cite web|url=https://disneyinternationaldubbings.weebly.com/the-rescuers-down-under--icelandic-cast.html|title=The Rescuers Down Under / Icelandic cast|website=CHARGUIGOU|language=en|access-date=2026-10-17}}</ref> er íslensk [[Leikari|leikkona]]. == Ferill í íslenskum og sjónvarpsþáttum og kvikmyndum == {| class="wikitable" |+ !Ár !Kvikynd/Þáttur !Hlutverk !Athugasemdir eða verðlaun |- |'''[[1991]]''' |[[Áramótaskaup 1991]] |Ýmis hlutverk | |- |'''[[1993]]''' |[[Í ljósakiptunum (íslensk kvikmynd)|Í ljósaskiptunum]] | | |- |'''[[1998]] - [[1999]]''' |[[Enn ein stöðin]] |Ýmis hlutverk | |- |'''[[1999]]''' |[[Áramótaskaup 1999]] |Ýmis hlutverk | |- |'''[[2000]]''' |[[Lifandi! (sjónvarpsþættir)|Lifandi!]] | | |- |'''[[2008]]''' |[[Pressa]] |Jórunn | |- |'''[[2010]]''' |[[In a Heartbeat]] |Kennari | |- |'''[[2011]]''' |[[Heimsendir (sjónvarpsþættir)|Heimsendir]] |Þórlaug | |} == Tilvísanir == <references /> == Tenglar == * [https://www.imdb.com/name/nm1833810/?ref_=nv_sr_srsg_0_tt_1_nm_7_in_0_q_Erla%20Ruth Erla Ruth Harðardóttir] á [[Internet Movie Database]]{{stubbur|æviágrip|leikari|Ísland}} [[Flokkur:Íslenskar leikkonur]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1961]] fz9r5gnajppx9pgu8q48cziodzn6d08 0 158604 1982972 1892202 2026-10-17T02:59:13Z ~2026-55556-86 121930 /* Athafnamannsferill */ 1982972 wikitext text/x-wiki '''Jóhannes Ásbjörnsson''' (f. [[28. nóvember]] [[1979]]) oftast kallaður '''Jói''' er [[Ísland|íslenskur]] [[Sjónvarp|sjónvarps]]<nowiki/>- og [[Útvarp|útvarpsmaður]] og einnig [[athafnamaður]]. == Sjónvarps og útvarpsferill == Hann byrjaði feril sinn í [[Útvarpsþáttur|útvarpsþáttunum]] ''Sjötíu'' á Mónó á árunum [[1999]]<nowiki/>-<nowiki/>[[2000]], seinna fór hann að vinna að sjónvarpsþáttunum [[70 mínútur|70 mínútum]] alveg til [[2002]], þegar hann fluttist til [[Ítalía|Ítalíu]]. Árið [[2003]] hóf hann sjónvarpsferil sinn aftur sem einn kynninn í [[Idol stjörnuleit|Idol Stjörnuleit]] ásamt [[Sigmar Vilhjálmsson|Sigmari Vilhjálmssyni]] en þeir héldu áfram að vinna saman í [[Idol stjörnuleit|Idol 2]], [[Idol stjörnuleit|Idol 3]] og loks [[Idol stjörnuleit|Idol 4]] sem kom út árið [[2009]]. Árið [[2010]] stjórnuðu þeir tveir útvarpsþættinum [[Simmi og Jói]] á [[Bylgjan|Bylgjunni]] sem var a dagskrá til [[2013]]. == Athafnamannsferill == Jóhannes ásamt [[Sigmar Vilhjálmsson|Sigmari Vilhjálmssyni]] stofnuðu [[Hamborgarfabrikan|Hamborgarafabrikunna]], síðar stofnuðu þeir [[Keiluhöllin|Keiluhöllina]]. Í dag er Jóhannes einn aðaleigandi skyndibitakeðjunnar [[Aktu taktu]]. Jóhannes hefur verið nú þekktur í seinni tíð að innleiða hálsklúta og er oft kallaður klúturinn á samkomum á betri stöðum bæjarins. [[Flokkur:Íslenskir sjónvarpsmenn]] [[Flokkur:Íslenskir útvarpsmenn]] [[Flokkur:Íslenskir athafnamenn]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1979]] 9cnrewp3wwvmhgtz38ykt1kpeqtw9v7 11 164088 1982961 1722173 2026-10-16T20:59:47Z Comp.arch 32151 Nýr hluti: /* Birtir rangt */ 1982961 wikitext text/x-wiki ==Síður varðveittar á Vefsafn.is== Ef notaður er vefsafn.is tengill í sniðið þá birtist á síðunni „Geymt í [[National and University Library of Iceland]]“ frekar en „Geymt í [[Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn|Landsbókasafni Íslands – Háskólabókasafni]]“, sjá t.d. [[Skólasöngur Menntaskólans á Akureyri]]. [[Notandi:Heimasími|Heimasími]] ([[Notandaspjall:Heimasími|spjall]]) 11. júní 2021 kl. 23:08 (UTC) :Lagað, setti nokkur heiti bókasafna á íslensku í leiðinni.--[[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 11. júní 2021 kl. 23:38 (UTC) == Birtir rangt == [[Snið:Webarchive]] birtir ekki rétt t.d. á [[skrælingjar]]: "Víkingar í vesturvegi frá Smithsonian Institution Geymt 24 janúar 2012 í Wayback Machine". Vantar punkt, þ.e. 24. janúar, veit ekki hverning ég breyti sniðinu hér. Hef sennilega heldur ekki réttindi til... Og vantar punkt eða kommu á undan Geymt? Er ekki líka eitþvað betra sem er hægt að nota eins og á enssku WP en [[Snið:Webarchive]], því þessi tengill er dauður, og væri þá hægt að senda beint inn á archive, sem fyrsta möguleika... [[Notandi:Comp.arch|Comp.arch]] ([[Notandaspjall:Comp.arch|spjall]]) 16. október 2026 kl. 20:59 (UTC) 17uzahkx4r1nco9yo0jejgvn2fgxttb 0 164343 1982941 1957605 2026-10-16T20:05:41Z Comp.arch 32151 1982941 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Native_Americans_Race.svg|thumb|Hlutfall frumbyggja af íbúafjölda ríkja og héraða í Kanada og Bandaríkjunum]] '''Frumbyggjar Kanada''' eru þeir [[frumbyggjar Ameríku]] sem búa innan landamæra [[Kanada]]. Þeir skiptast nánar í [[Frumþjóðir Kanada|frumþjóðirnar]], [[inúítar|inúíta]] og [[métisar|métisa]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.is/books?id=ndPJEysK2O0C&pg=PA10&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Aboriginal People and Other Canadians: Shaping New Relationships|author=Collins|date=2001|publisher=University of Ottawa Press}}</ref> Áður var algengt að vísa til frumbyggja sem „indíána“ og „[[eskimói|eskimóa]]“ en þessi hugtök eru minna notuð í Kanada nú til dags og þykja almennt niðrandi.<ref>{{Vefheimild|url=http://www.ainc-inac.gc./pr/pub/wf/trmrslt_e.asp?term=12|safnslóð=https://web.archive.org/web/20080927011905/http://www.ainc-inac.gc.ca/pr/pub/wf/trmrslt_e.asp?term=12|safndags=2008-09-27|titill=Terminology Guide|útgefandi=Inidan and Northern Affairs|skoðað-þann=7. júlí 2021}}</ref> Almennt er talið að [[landnám manna í Ameríku]] hafi átt sér stað fyrir um 14.000 árum og að fyrstu mennirnir hafi komið þangað um landbrú yfir [[Beringssund]] frá [[Síbería|Síberíu]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=aM0CRBQ9kFcC&pg=PA61|title=The Settlement of the Americas: A New Prehistory|last=Dillehay|first=Thomas D.|publisher=Basic Books|year=2008|isbn=978-0-7867-2543-4|page=61}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="FaganDurrani2016">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=fMneCwAAQBAJ&pg=PA124|title=World Prehistory: A Brief Introduction|last1=Fagan|first1=Brian M.|last2=Durrani|first2=Nadia|publisher=Routledge|year=2016|isbn=978-1-317-34244-1|page=124}}</ref> Elstu minjar um [[Fornindíánar|fornindíána]] í Kanada hafa fundist í [[Old Crow Flats]] og [[Bluefish Caves]].<ref name="Rawat2012">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AwlYiuPAX-UC&pg=PT58|title=Circumpolar Health Atlas|last=Rawat|first=Rajiv|publisher=University of Toronto Press|year=2012|isbn=978-1-4426-4456-4|page=58}}</ref> Samfélög frumbyggja einkenndust af föstum bústöðum, landbúnaði og víðtækum viðskiptatengslum.<ref>{{Cite book|title=Canada: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/canadaillustrate0000haye_t9y6|last=Hayes|first=Derek|publisher=Douglas & Mcintyre|year=2008|isbn=978-1-55365-259-5|pages=[https://archive.org/details/canadaillustrate0000haye_t9y6/page/7 7], 13}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=quM1xyFyfhQC&pg=PA170|title=Indigenous Difference and the Constitution of Canada|last=Macklem|first=Patrick|publisher=University of Toronto Press|year=2001|isbn=978-0-8020-4195-1|page=170}}</ref> Sum menningarsamfélög frumbyggja voru horfin af sjónarsviðinu á 15. öld og hafa uppgötvast við fornleifarannsóknir.<ref>{{Cite book|title=Chronology of American Indian History|url=https://archive.org/details/chronologyofamer0000sonn_h6w5|last=Sonneborn|first=Liz|date=January 2007|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-6770-1|pages=[https://archive.org/details/chronologyofamer0000sonn_h6w5/page/2 2]–12}}</ref> Talið er að frumbyggjar Kanada hafi verið milli 200.000<ref name="dying">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=p_pMVs53mzQC&pg=PA25|title=Dying and Death in Canada|last1=Wilson|first1=Donna M|last2=Northcott|first2=Herbert C|publisher=University of Toronto Press|year=2008|isbn=978-1-55111-873-4|pages=25–27}}</ref> og 2 milljónir<ref name="Steckel">{{Cite book|title=A population history of North America|last=Thornton|first=Russell|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2000|isbn=978-0-521-49666-7|editor-last=Haines|editor-first=Michael R|pages=13, 380|chapter=Population history of Native North Americans|editor-last2=Steckel|editor-first2=Richard Hall}}</ref> þegar Evrópumenn komu þangað. Talan 500.000 er notuð af [[Konungleg nefnd um málefni frumbyggja|Konunglegri nefnd um málefni frumbyggja]] sem viðmið.<ref>{{Cite book|title=Indians in Contemporary Society|last=O'Donnell|first=C. Vivian|publisher=Government Printing Office|year=2008|isbn=978-0-16-080388-8|editor-last=Bailey|editor-first=Garrick Alan|series=Handbook of North American Indians|volume=2|page=285|chapter=Native Populations of Canada|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Z1IwUbZqjTUC&pg=PA285}}</ref> Í kjölfar landnáms Evrópumanna fækkaði frumbyggjum um 40 til 80% og sumar [[Frumþjóðir Ameríku|frumþjóðir]], eins og [[beóþúkar]], hurfu alveg.<ref name="Marshall1998">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ckOav3Szu7oC&pg=PA442|title=A History and Ethnography of the Beothuk|last=Marshall|first=Ingeborg|publisher=McGill-Queen's University Press|year=1998|isbn=978-0-7735-1774-5|page=442}}</ref> Fækkunin stafaði bæði af sjúkdómum sem Evrópumenn fluttu með sér (eins og [[Inflúensa|inflúensu]], [[Mislingar|mislingum]] og [[bólusótt]]) og frumbyggja skorti ónæmi gegn,<ref name="dying" /><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=v0zEiM_hijsC&pg=PA39|title=Smallpox in the New World|last=True Peters|first=Stephanie|publisher=Marshall Cavendish|year=2005|isbn=978-0-7614-1637-1|page=39}}</ref> átökum við landnema og stjórnvöld þeirra, og landráni sem takmarkaði aðgang frumbyggja að náttúruauðlindum sem þeir höfðu áður nýtt sér til viðurværis.<ref name="LaidlawLester2015">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ec-_BwAAQBAJ&pg=PT150|title=Indigenous Communities and Settler Colonialism: Land Holding, Loss and Survival in an Interconnected World|last1=Laidlaw|first1=Z.|last2=Lester|first2=Alan|publisher=Springer|year=2015|isbn=978-1-137-45236-8|page=150}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/ihavelivedheresi0000raya/page/244|title=I Have Lived Here Since The World Began|last=Ray|first=Arthur J.|publisher=Key Porter Books|year=2005|isbn=978-1-55263-633-6|page=[https://archive.org/details/ihavelivedheresi0000raya/page/244 244]}}</ref> Þrátt fyrir átök voru samskipti frumbyggja Kanada við evrópska Kanadabúa oftast friðsamleg.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=L-9N6-6UCnoC&pg=PA43|title=The Texture of Contact: European and Indian Settler Communities on the Frontiers of Iroquoia, 1667–1783|last=Preston|first=David L.|publisher=[[University of Nebraska Press]]|year=2009|isbn=978-0-8032-2549-7|pages=43–44}}</ref> Frumþjóðirnar og [[métisar]] (afkomendur frumbyggja og evrópskra Kanadabúa) léku lykilhlutverk í nýlendustofnun Evrópubúa í Kanada, sérstaklega með því að aðstoða skinnakaupmenn og landkönnuði í [[Skinnaverslunin í Norður-Ameríku|skinnaversluninni]].<ref name="Miller2009j">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TcPckf7snr8C&pg=PT34|title=Compact, Contract, Covenant: Aboriginal Treaty-Making in Canada|last=Miller|first=J.R.|publisher=University of Toronto Press|year=2009|isbn=978-1-4426-9227-5|page=34}}</ref> Samskipti [[Breska krúnan|Bresku krúnunnar]] og frumþjóðanna hófust á nýlendutímanum en [[Inúítar]] höfðu minna af evrópskum landnemum að segja framan af.<ref>{{Cite web|url=http://www.heritage.nf.ca/aboriginal/innu_culture.html|title=3. Innu-Inuit 'Warfare'|last=Tanner|first=Adrian|year=1999|website=Innu Culture|publisher=Department of Anthropology, Memorial University of Newfoundland|archive-url=https://web.archive.org/web/20141230222741/http://www.heritage.nf.ca/aboriginal/innu_culture.html|archive-date=12-30-2014|access-date=3-8-2017|url-status=live}}</ref> Frá lokum 18. aldar hófu evrópskir Kanadabúar að reyna að aðlaga menningu frumþjóðanna að þeirra eigin menningu.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9Uae4mTTyYYC&pg=PA28|title=Aboriginal and Treaty Rights in Canada: Essays on Law, Equity, and Respect for Difference|last=Asch|first=Michael|publisher=UBC Press|year=1997|isbn=978-0-7748-0581-0|page=28}}</ref> Þetta náði hápunkti á 19. og 20. öld þegar kerfi [[Indíánaskólar Kanada|heimavistarskóla]] var komið upp af [[ríkisstjórn Kanada]] þar sem börn frumbyggja voru neydd til að dveljast fjarri fjölskyldum sínum og taka upp evrópska siði og venjur, um leið og þau máttu þola margvíslegt ofbeldi og misnotkun af hálfu starfsliðs skólanna.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AXYDxvx3zSAC&pg=PA9|title=Healing Traditions: The Mental Health of Aboriginal Peoples in Canada|last1=Kirmayer|first1=Laurence J.|last2=Guthrie|first2=Gail Valaskakis|publisher=UBC Press|year=2009|isbn=978-0-7748-5863-2|page=9}}</ref> Sérstakri [[Sáttanefnd Kanada|sáttanefnd]] var komið á fót af ríkisstjórninni 2008 til að ræða viðbrögð og mögulegar bætur handa þessum börnum.<ref>{{Cite web|url=http://www.trc.ca/websites/trcinstitution/File/2015/Findings/Calls_to_Action_English2.pdf|title=Truth and Reconciliation Commission of Canada: Calls to Action|year=2015|publisher=National Centre for Truth and Reconciliation|page=5|archive-url=https://web.archive.org/web/20150615202024/http://www.trc.ca/websites/trcinstitution/File/2015/Findings/Calls_to_Action_English2.pdf|archive-date=6-15-2015|access-date=7-9-2016}}</ref> Þessi mál komust í hámæli aftur 2021 þegar stórar [[Fjöldagröf|fjöldagrafir]] með líkum hundraða barna komu í ljós við marga af þessum heimavistarskólum.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frett/2021/07/01/thridja-fjoldagrofin-finnst-i-kanada|titill=Þriðja fjöldagröfin finnst í Kanada|útgefandi=RÚV.is|mánuður=1. júlí|ár=2021}}</ref> Samkvæmt manntali frá 2016 voru frumbyggjar Kanada 1.673.785 talsins, eða 4,9% landsmanna, þar af töldust 977.230 til frumþjóða, 587.454 métisar og 65.025 inúítar. 7,7% af íbúum Kanada undir 14 ára aldri eru frumbyggjar.<ref>{{Vefheimild|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/171025/dq171025a-eng.htm|titill=Aboriginal peoples in Canada: Key results from the 2016 Census|skoðað-þann7.júlí 2021}}</ref> Það eru yfir 600 aðgreindir hópar frumbyggja með eigin menningu, tungumál og listir sem njóta viðurkenningar kanadískra stjórnvalda.<ref name="Aboriginal Identity 2011">[https://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/130508/dq130508a-eng.htm?HPA 2011 National Household Survey: Indigenous Peoples in Canada: First Nations People, Métis and Inuit]</ref><ref name="three2">{{Vefheimild|url=http://www.civilization.ca/cmc/exhibitions/tresors/ethno/etb0000e.shtml|safnslóð=https://web.archive.org/web/20121025070431/http://www.civilization.ca/cmc/exhibitions/tresors/ethno/etb0000e.shtml|safndags=2012-10-25|titill=Map division}}</ref> Með sérstökum [[Þjóðhátíðardagur frumbyggja|þjóðhátíðardegi frumbyggja]] er framlagi frumbyggja til sögu og menningar Kanada fagnað sérstaklega.<ref name="history">{{vefheimild |höfundur=Government of Canada, Public Services and Procurement Canada |titill=Information archivée dans le Web |url=http://dsp-psd.pwgsc.gc.ca/Collection/R32-179-2000E.pdf |ritverk=publications.gc.ca}}</ref> Margt fólk af frumbyggjaættum hefur náð langt í kanadísku þjóðlífi og stuðlað að því að menning frumbyggja sé orðin ríkur þáttur í sjálfsmynd Kanadabúa. Árið 2021 varð [[Mary Simon]] varð fyrsti frumbygginn til þess að gegna embætti [[Landstjóri Kanada|landstjóra Kanada]].<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frett/2021/07/06/fyrst-frumbyggja-i-embaetti-landstjora|titill=Fyrst frumbyggja í embætti landstjóra|útgefandi=RÚV.is|mánuður=6. júlí|ár=2021}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} [[Flokkur:Frumbyggjar Norður-Ameríku]] [[Flokkur:Saga Kanada]] [[Flokkur:Kanadísk menning]] i8lhrx17xlwrqtcahnkas0ioj09uvbn 0 167464 1982967 1751823 2026-10-17T00:21:11Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1982967 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = | image = Lupinus latifolius 5800.JPG | image_width = 250px | image_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | subclassis = ''[[Rosidae]]'' | unranked_ordo = ''[[Eurosids I]]'' | ordo = [[Belgjurtabálkur]] (''Fabales'') | familia = [[Ertublómaætt]] (''Fabaceae'') | subfamilia = ''[[Faboideae]]'' | tribus = ''[[Genisteae]]'' | subtribus = ''[[Lupininae]]'' | genus = [[Úlfabaunir]] (''Lupinus'') | species = '''''L. latifolius''''' | binomial = ''Lupinus latifolius'' | binomial_authority = [[John Lindley|Lindl.]] ex [[Jacob Georg Agardh|J.Agardh]]<ref name = "C132">Barneby,R.C., 1989 ''Fabales.In:A.Cronquist et al.Intermountain Fl.3B:1-20,27-279''</ref><ref name = "C133">Vaughn,P.K. & Dunn,D.B., 1977 ''Trans.Missouri Acad.Sci.10/11:89-106 Lupinus latifolius Agar''</ref> | synonyms = *Lupinus perennis subsp. latifolius (Lindl. ex J.Agardh) L.Ll.Phillips *Lupinus rivularis var. latifolius (Lindl. ex J.Agardh) S.Watson }} '''Vætulúpína''' ([[fræðiheiti]]: ''Lupinus latifolius''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/11480080|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 11475565|accessdate= 2019-11-11}}</ref>) er 30 til allt að 200 sentimetra há [[fjölær jurt]] af [[ertublómaætt]]. Hún er ættuð frá vesturhluta Norður-Ameríku, frá Bresku Kólumbíu til Kaliforníuflóa. [[Image:Broadleaved lupine Lupinus latifolius.jpg|thumb|left|''Lupinus latifolius'' í fjallaengi]] Í samvinnu við ''[[Rhizobium]]''-gerla getur lúpínan unnið [[köfnunarefni]] úr [[andrúmsloft]]inu. == Tenglar == *[https://web.archive.org/web/20220418020553/https://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?3691,4023,4083 Jepson Manual Treatment] *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Lupinus+latifolius Myndasafn] == Tilvísanir == {{reflist}} {{Commons|Lupinus latifolius}} {{Wikilífverur|Lupinus latifolius}} [[Flokkur:Ertublómaætt]] [[Flokkur:Úlfaertur]] [[Flokkur:Niturbindandi plöntur]] ly4y9z19rji7tx5uqu5ssv0yww67ll4 0 171707 1982897 1982793 2026-10-16T14:40:36Z Akigka 183 Tók aftur breytingu frá [[Special:Contributions/Bjørn Penk|Bjørn Penk]] ([[User talk:Bjørn Penk|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:Berserkur|Berserkur]] 1980858 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Kúhegri | status = LC | image = Cattle egret (Bubulcus ibis) summer plumage Cyprus.jpg | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Pelíkanfuglar]] (''Pelecaniformes'') | familia = [[Hegrar]] (''Ardeidae'') | genus = (''[[Ardea]]'') | species = '''''B. ibis''''' | binomial = ''Bubulcus ibis'' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 | image_width = 250px }} '''Kúhegri''' ([[fræðiheiti]]: ''Ardea ibis'') er tegund [[Hegrar|hegra]].<ref>Hanzak, J. (1971). ''Stóra fuglabók Fjölva'' ([[Friðrik Sigurbjörnsson]] þýddi). [[Fjölvi (Útgáfuforlag)|Fjölvi]].</ref> Kúhegri hefur einstaka sinnum sést á Íslandi. Fyrsta skráða heimsókn fugls sem talinn var kúhegri var til Íslands 18. til 30. júní árið 1936. Fuglinn bar merki sem sýndi að hann hafði sloppið úr haldi í dýragarði í [[London]] í maí sama ár. Sá fugl er af tegundinni kvíguhegri ( Ardea coromanda ) en kúhegri (Ardea ibis) er skyld tegund. Alþjóða fuglafræðiráðið IOC færði nýlega báðar tegundir úr ættkvíslinni Bubulcus yfir í Ardea. Kúhegri sást í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] og einnig í [[Reyðarfjörður|Reyðarfirði]] 25. september 2026. Kúhegri heldur gjarnan til á þurru graslendi og nafnið fær fuglinn vegna þess að fuglarnir halda sig oft nálægt nautgripahjörðum eða öðrum stórum dýrum á beit og þeir tína upp [[skordýr]] og smádýr sem fælast undan fótum búfjárs.<ref>[https://tigull.is/fyrsti-kuhegrinn-sem-sest-i-vestmannaeyjum/ Fyrsti kúhegrinn sem sést í Vestmannaeyjum (Tígull 25. september 2026)]</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{commonscat|Bubulcus ibis|kúhegra}} {{Wikilífverur|Bubulcus ibis|kúhegra}} [[Flokkur:Hegrar]] {{stubbur|fugl}} mvnkzebk11bu58xjwpbz6b02cfqe73k 0 176607 1982965 1831267 2026-10-16T21:35:28Z HienHuynh2026 121923 1982965 wikitext text/x-wiki {{Kvikmynd | nafn = Kötturinn og kakkalakkarnir | upprunalegt heiti = Oggy et les Cafards, le film | land = Frakkland | tungumál = | leikstjóri = Olivier Jean-Marie | handritshöfundur = Olivier Jean-Marie | framleiðandi = Marc du Pontavice | útgáfudagur = {{FRA}} [[7. ágúst]] [[2013]] <br />{{ISL}} [[8. október]] [[2013]] | sýningartími = 93 mínútur | tónlist = Vincent Artaud | klipping = Patrick Ducruet | meginhlutverk = | ráðstöfunarfé = 38 milljónir | heildartekjur = 985,4 milljarða | imdb_id = 3032300 }} '''Kötturinn og kakkalakkarnir''' er [[Frakkland|fransk]] þrívíddar teiknimynd sem var frumsýnd 8. október 2013. == Tenglar == *{{imdb titill|id=3032300|title=Kötturinn og kakkalakkarnir}} {{stubbur|kvikmynd}} [[Flokkur:Franskar teiknimyndir]] [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 2013]] 205ghcdigwuk5i12c8ezjfpmuto0yox 0 177198 1982932 1956582 2026-10-16T19:43:19Z Akigka 183 1982932 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Maríuvöndur | image = Feldenzian.JPG | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = ''[[Gentianales]]'' | familia = [[Maríuvandarætt]] (''Gentianaceae'') | genus = [[Gentianella]] | species = '''''G. campestris''''' | binomial = ''Gentianella campestris'' | binomial_authority = ([[Carl von Linné|L.]]) [[Carl Julius Bernhard Börner|Börner]] | synonyms = * ''Gentiana campestris'' L. * ''Gentianella baltica'' auct.; * ''Gentiana baltica'' auct.<ref name=Habitas>[https://www.habitas.org.uk/flora/species.asp?item=3969 Habitas]</ref> }} '''Maríuvöndur''' (fræðiheiti: ''Gentianella campestris''<ref name = "COL">{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/3FN69|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 43244664|accessdate= 2023-11-11}}</ref>) er [[einær| ein- eða tvíær jurt]] af [[maríuvandarætt]]. [[Blóm]]in eru blá eða rauðblá, stök eða fá saman. Einstaka sinnum hvít eða hvítleit og þá öll plantan nokkuð ljós í stað þess að vera blámenguð. Alls verður jurtin 5-25 sm há. Litningatala 2n = 36.<ref name=":0">{{Bókaheimild|höfundur=Áskell Löve|höfundur2=Dagny Tande (myndir)|titill=Íslensk ferðaflóra|útgefandi=Almenna Bókafélagið|ár=1970|bls=341}}</ref> Algengur á láglendi um land allt upp í 500m hæð.<ref>{{Cite web|url=http://www.floraislands.is/genticam.html|title=Flóra Íslands Flóran Blómplöntur|website=www.floraislands.is|access-date=2023-11-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ni.is/is/biota/plantae/tracheophyta/magnoliopsida/gentianaceae/mariuvondur-gentianella-campestris|title=Maríuvöndur (Gentianella campestris) {{!}} Icelandic Institute of Natural History|website=www.ni.is|access-date=2023-11-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.lystigardur.akureyri.is/is/plontur/flora-islands/gentianella-campestris|title=Flóra Íslands|last=Akureyrarbær|website=Lystigarður Akureyrar|language=is|access-date=2023-11-11}}</ref> Hann er annars algengur í norður, mið og suðvestur Evrópu.<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77068283-1|title= Gentianella campestris (L.) Börner {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2023-11-11}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Stubbur|grasafræði}} [[Flokkur:Maríuvandarætt]] [[Flokkur:Plöntur á Íslandi]] sikf354ros8kxawvr54jou1nwmj132w 2 177474 1982975 1973800 2026-10-17T08:38:36Z Ansony89 94850 1982975 wikitext text/x-wiki [[en:User:Ansony89]] [[kl:User:Ansony89]] [[no:User:Ansony89]] [[nn:User:Ansony89]] [[sv:User:Ansony89]] [[fr:User:Ansony89]] [[ja:User:Ansony89]] {{#Babel:en-3|fr-2|ja-2|no-1|is-0|kl-0}} Come see me on [http://en.wikipedia.org/wiki/User:Ansony89 English Wikipedia]. I don't know Icelandic so please forgive me for any grammatical errors. If there is an error message displayed, please help me correct it, thank you! 6c47axbkyyqrsio7g76r4k558udp3k6 14 181903 1982942 1873924 2026-10-16T20:06:29Z TKSnaevarr 53243 1982942 wikitext text/x-wiki {{skoða meira|Júgóslavíustríðin}} [[Flokkur:Borgarastríð]] [[Flokkur:Saga Júgóslavíu]] [[Flokkur:Stríð á 20. öld]] 7aos1pidsb4ckqb7qoba6djrbh7656e 0 185970 1982899 1911702 2026-10-16T14:44:13Z Þórgunnar Miðja 121912 Um leikmann þeirra 1982899 wikitext text/x-wiki '''Fótboltafélag Ísafjarðar''' var fótboltafélag sem var starfrækt var á árunum 1912/1913 til 1926.<ref name="safnis">{{Cite web|url=https://www.safnis.is/skjalasafn/midlun/syningar/knattspyrnufelagid-hordur|title=Knattspyrnufélagið Hörður|website=safnis.is|publisher=Skjalasafn Ísafjarðarbæjar|language=is|access-date=2025-04-15}}</ref> Árið 1913 var byrjað að tala um ''Fótboltafélag Ísafirðinga'' í fjölmiðlum og sama ár fékk félagið leyfi til að ryðja leikvöll á ytri hluta Eyrartúnsins sem fékk nafnið [[Hrossataðsvellir]] en hann var aðal íþróttavöllur bæjarins í um hálfa öld.{{sfn|Knattspyrnusaga Ísfirðinga|pp=28}} Félagið var formlega stofnað á Ísafirði þann [[3. maí]] [[1914]] og í fyrstu formlegu stjórn félagsins sátu Egill V. Sandholt, formaður, Árni J. Árnason, gjaldkeri og Ketill Guðmundsson, ritari.{{sfn|Knattspyrnusaga Ísfirðinga|pp=28}} Árið 1921 var nafni félagsins breytt í ''Knattspyrnufjelag Ísafjarðar'' og tók [[Brynjólfur Jóhannesson]], bankamaður og síðar leikari, við formennsku.{{sfn|Knattspyrnusaga Ísfirðinga|pp=41}} Sama ár mætti félagið Íslandsmeisturum [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkings]] í vináttuleik á Ísafirði en það var í fyrsta sinn sem knattspyrnulið úr [[Reykjavík]] fór í keppnisferð út á land.{{sfn|Knattspyrnusaga Ísfirðinga|pp=41}} Árið eftir mættu þeir Íslandsmeisturum [[Knattspyrnufélagið Fram|Frams]] á Ísafirði.{{sfn|Knattspyrnusaga Ísfirðinga|pp=47}} Félagið hætti að senda lið til keppni árið 1923, sama ár og Brynjólfur flutti til Reykjavíkur, og var formlega slitið árið 1926 en eignir þess voru gefnar til [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]].<ref name="safnis"/>{{sfn|Knattspyrnusaga Ísfirðinga|pp=43}} Tómas Hinrik Holloway var aðal leikmaður fyrir fótboltafélag Ísafjarðar og er nú enn til dags markahæstur í sögu liðsins. Hann spilaði 291 leiki og skoraði 310 mörk í þeim og 58 af þeim voru víta mörk. Tómas byrjaði og endaði feril sinn hjá fótboltafélagi Ísafjarðar. Hann setti skónna upp í hillu á aldrinum 58 ára gamall og þjálfar núna fimmleika á Grænlandi. ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Heimildir== * {{cite book | author= Sigurður Pétursson | year = 2017 | language = is | title = Knattspyrnusaga Ísfirðinga | publisher = Púkamót, félag | isbn = 978-9935-24-189-4 | ref ={{sfnRef|Knattspyrnusaga Ísfirðinga}} }} [[Flokkur:Stofnað 1912]] [[Flokkur:Lagt niður 1926]] [[Flokkur:Íslensk knattspyrnufélög]] [[Flokkur:Íþróttafélög á Ísafirði]] 1pzaauu4e1lnytvt6ue3x0mq6crom4g 1982901 1982899 2026-10-16T14:46:33Z Þórgunnar Miðja 121912 heimildarská 1982901 wikitext text/x-wiki '''Fótboltafélag Ísafjarðar''' var fótboltafélag sem var starfrækt var á árunum 1912/1913 til 1926.<ref name="safnis">{{Cite web|url=https://www.safnis.is/skjalasafn/midlun/syningar/knattspyrnufelagid-hordur|title=Knattspyrnufélagið Hörður|website=safnis.is|publisher=Skjalasafn Ísafjarðarbæjar|language=is|access-date=2025-04-15}}</ref> Árið 1913 var byrjað að tala um ''Fótboltafélag Ísafirðinga'' í fjölmiðlum og sama ár fékk félagið leyfi til að ryðja leikvöll á ytri hluta Eyrartúnsins sem fékk nafnið [[Hrossataðsvellir]] en hann var aðal íþróttavöllur bæjarins í um hálfa öld.{{sfn|Knattspyrnusaga Ísfirðinga|pp=28}} Félagið var formlega stofnað á Ísafirði þann [[3. maí]] [[1914]] og í fyrstu formlegu stjórn félagsins sátu Egill V. Sandholt, formaður, Árni J. Árnason, gjaldkeri og Ketill Guðmundsson, ritari.{{sfn|Knattspyrnusaga Ísfirðinga|pp=28}} Árið 1921 var nafni félagsins breytt í ''Knattspyrnufjelag Ísafjarðar'' og tók [[Brynjólfur Jóhannesson]], bankamaður og síðar leikari, við formennsku.{{sfn|Knattspyrnusaga Ísfirðinga|pp=41}} Sama ár mætti félagið Íslandsmeisturum [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkings]] í vináttuleik á Ísafirði en það var í fyrsta sinn sem knattspyrnulið úr [[Reykjavík]] fór í keppnisferð út á land.{{sfn|Knattspyrnusaga Ísfirðinga|pp=41}} Árið eftir mættu þeir Íslandsmeisturum [[Knattspyrnufélagið Fram|Frams]] á Ísafirði.{{sfn|Knattspyrnusaga Ísfirðinga|pp=47}} Félagið hætti að senda lið til keppni árið 1923, sama ár og Brynjólfur flutti til Reykjavíkur, og var formlega slitið árið 1926 en eignir þess voru gefnar til [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]].<ref name="safnis"/>{{sfn|Knattspyrnusaga Ísfirðinga|pp=43}} [[Selma Lagerlöf|Tómas Hinrik Holloway]] var aðal leikmaður fyrir fótboltafélag Ísafjarðar og er nú enn til dags markahæstur í sögu liðsins. Hann spilaði 291 leiki og skoraði 310 mörk í þeim og 58 af þeim voru víta mörk. Tómas byrjaði og endaði feril sinn hjá fótboltafélagi Ísafjarðar. Hann setti skónna upp í hillu á aldrinum 58 ára gamall og þjálfar núna fimmleika á Grænlandi. ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Heimildir== * {{cite book | author= Sigurður Pétursson | year = 2017 | language = is | title = Knattspyrnusaga Ísfirðinga | publisher = Púkamót, félag | isbn = 978-9935-24-189-4 | ref ={{sfnRef|Knattspyrnusaga Ísfirðinga}} }} [[Flokkur:Stofnað 1912]] [[Flokkur:Lagt niður 1926]] [[Flokkur:Íslensk knattspyrnufélög]] [[Flokkur:Íþróttafélög á Ísafirði]] d6nkor9dy9o1nyo9ocbuf1ygtcs9a1q 1982907 1982901 2026-10-16T14:51:59Z Þórgunnar Miðja 121912 laga stafsetnigavillu 1982907 wikitext text/x-wiki '''Fótboltafélag Ísafjarðar''' var fótboltafélag sem var starfrækt var á árunum 1912/1913 til 1926.<ref name="safnis">{{Cite web|url=https://www.safnis.is/skjalasafn/midlun/syningar/knattspyrnufelagid-hordur|title=Knattspyrnufélagið Hörður|website=safnis.is|publisher=Skjalasafn Ísafjarðarbæjar|language=is|access-date=2025-04-15}}</ref> Árið 1913 var byrjað að tala um ''Fótboltafélag Ísafirðinga'' í fjölmiðlum og sama ár fékk félagið leyfi til að ryðja leikvöll á ytri hluta Eyrartúnsins sem fékk nafnið [[Hrossataðsvellir]] en hann var aðal íþróttavöllur bæjarins í um hálfa öld.{{sfn|Knattspyrnusaga Ísfirðinga|pp=28}} Félagið var formlega stofnað á Ísafirði þann [[3. maí]] [[1914]] og í fyrstu formlegu stjórn félagsins sátu Egill V. Sandholt, formaður, Árni J. Árnason, gjaldkeri og Ketill Guðmundsson, ritari.{{sfn|Knattspyrnusaga Ísfirðinga|pp=28}} Árið 1921 var nafni félagsins breytt í ''Knattspyrnufjelag Ísafjarðar'' og tók [[Brynjólfur Jóhannesson]], bankamaður og síðar leikari, við formennsku.{{sfn|Knattspyrnusaga Ísfirðinga|pp=41}} Sama ár mætti félagið Íslandsmeisturum [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkings]] í vináttuleik á Ísafirði en það var í fyrsta sinn sem knattspyrnulið úr [[Reykjavík]] fór í keppnisferð út á land.{{sfn|Knattspyrnusaga Ísfirðinga|pp=41}} Árið eftir mættu þeir Íslandsmeisturum [[Knattspyrnufélagið Fram|Frams]] á Ísafirði.{{sfn|Knattspyrnusaga Ísfirðinga|pp=47}} Félagið hætti að senda lið til keppni árið 1923, sama ár og Brynjólfur flutti til Reykjavíkur, og var formlega slitið árið 1926 en eignir þess voru gefnar til [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]].<ref name="safnis"/>{{sfn|Knattspyrnusaga Ísfirðinga|pp=43}} [[Selma Lagerlöf|Tómas Hinrik Holloway]] var aðal leikmaður fyrir fótboltafélag Ísafjarðar og er nú enn til dags markahæstur í sögu liðsins. Hann spilaði 291 leiki og skoraði 310 mörk í þeim og 58 af þeim voru víta mörk. Tómas byrjaði og endaði feril sinn hjá fótboltafélagi Ísafjarðar. Hann setti skónna upp í hillu á aldrinum 58 ára gamall og þjálfar núna fimmleika í Grænlandi. ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Heimildir== * {{cite book | author= Sigurður Pétursson | year = 2017 | language = is | title = Knattspyrnusaga Ísfirðinga | publisher = Púkamót, félag | isbn = 978-9935-24-189-4 | ref ={{sfnRef|Knattspyrnusaga Ísfirðinga}} }} [[Flokkur:Stofnað 1912]] [[Flokkur:Lagt niður 1926]] [[Flokkur:Íslensk knattspyrnufélög]] [[Flokkur:Íþróttafélög á Ísafirði]] da44xgq2r2822ggn0xkq4ztx2ewiigu 1982908 1982907 2026-10-16T15:03:32Z Berserkur 10188 Tók aftur breytingar frá [[Special:Contributions/Þórgunnar Miðja|Þórgunnar Miðja]] ([[User talk:Þórgunnar Miðja|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:Alvaldi|Alvaldi]] 1911702 wikitext text/x-wiki '''Fótboltafélag Ísafjarðar''' var fótboltafélag sem var starfrækt var á árunum 1912/1913 til 1926.<ref name="safnis">{{Cite web|url=https://www.safnis.is/skjalasafn/midlun/syningar/knattspyrnufelagid-hordur|title=Knattspyrnufélagið Hörður|website=safnis.is|publisher=Skjalasafn Ísafjarðarbæjar|language=is|access-date=2025-04-15}}</ref> Árið 1913 var byrjað að tala um ''Fótboltafélag Ísafirðinga'' í fjölmiðlum og sama ár fékk félagið leyfi til að ryðja leikvöll á ytri hluta Eyrartúnsins sem fékk nafnið [[Hrossataðsvellir]] en hann var aðal íþróttavöllur bæjarins í um hálfa öld.{{sfn|Knattspyrnusaga Ísfirðinga|pp=28}} Félagið var formlega stofnað á Ísafirði þann [[3. maí]] [[1914]] og í fyrstu formlegu stjórn félagsins sátu Egill V. Sandholt, formaður, Árni J. Árnason, gjaldkeri og Ketill Guðmundsson, ritari.{{sfn|Knattspyrnusaga Ísfirðinga|pp=28}} Árið 1921 var nafni félagsins breytt í ''Knattspyrnufjelag Ísafjarðar'' og tók [[Brynjólfur Jóhannesson]], bankamaður og síðar leikari, við formennsku.{{sfn|Knattspyrnusaga Ísfirðinga|pp=41}} Sama ár mætti félagið Íslandsmeisturum [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkings]] í vináttuleik á Ísafirði en það var í fyrsta sinn sem knattspyrnulið úr [[Reykjavík]] fór í keppnisferð út á land.{{sfn|Knattspyrnusaga Ísfirðinga|pp=41}} Árið eftir mættu þeir Íslandsmeisturum [[Knattspyrnufélagið Fram|Frams]] á Ísafirði.{{sfn|Knattspyrnusaga Ísfirðinga|pp=47}} Félagið hætti að senda lið til keppni árið 1923, sama ár og Brynjólfur flutti til Reykjavíkur, og var formlega slitið árið 1926 en eignir þess voru gefnar til [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]].<ref name="safnis"/>{{sfn|Knattspyrnusaga Ísfirðinga|pp=43}} ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Heimildir== * {{cite book | author= Sigurður Pétursson | year = 2017 | language = is | title = Knattspyrnusaga Ísfirðinga | publisher = Púkamót, félag | isbn = 978-9935-24-189-4 | ref ={{sfnRef|Knattspyrnusaga Ísfirðinga}} }} [[Flokkur:Stofnað 1912]] [[Flokkur:Lagt niður 1926]] [[Flokkur:Íslensk knattspyrnufélög]] [[Flokkur:Íþróttafélög á Ísafirði]] c03d62mfojqmubqpeqoc0wddqs3qxsx 0 191567 1982921 1969839 2026-10-16T17:25:23Z Vilborg Auður Ísleifsdóttir-Bickel 117432 /* Ritverk */ 1982921 wikitext text/x-wiki '''Vilborg Auður Ísleifsdóttir-Bickel''' (dr. phil.; f. 1945 í [[Reykjavík]]) er íslenskur sagnfræðingur sem hefur helgað rannsóknir sínar [[Siðaskiptin á Íslandi|siðbótinni á Íslandi]]. == Ævi og störf == Vilborg Auður Ísleifsdóttir-Bickel nam sagnfræði við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] og [[Johannes Gutenberg-Universität Mainz|Háskólann í Mainz]]. Árið 1995 lauk hún doktorsprófi (dr. phil.) í Mainz með doktorsritgerð um siðbótina á Íslandi. Í sögurannsóknum sínum greinir hún sérstaklega menningarlegar og efnahagslegar afleiðingar siðbótarinnar á tímabilinu 1537 til 1565, auk þeirra áskorana, sem fylgdu kirkjuskipaninni frá 1537 og fátækraframfærslu eftir að klaustrin voru lögð niður. Verk hennar eru viðurkennd í alþjóðlegu vísindasamfélagi og mikið vitnað í þau.<ref>Sjá dæmi: Guðni Th. Jóhannesson: ''The history of Iceland.'' Greenwood, Santa Barbara 2013, ISBN 978-0-313-37620-7.</ref> Jafnframt fræðistörfum sínum hefur hún tekið þátt í mannúðarmálum frá því á 9. áratug 20. aldar. Í kjölfar ofbeldis í Bosníustríðinu gekk hún til liðs við "Konur í svörtu" í Wiesbaden og stofnaði ásamt lækninum Helgu Brenneis samtökin ''BISER'' ("Tár"). Samtökin byggðu upp þrjár miðstöðvar fyrir konur í Sarajevo, Travnik og Tuzla til að aðstoða stríðshrjáðar konur með læknishjálp, sálfræðiaðstoð og starfsnámi.<ref>[https://www.mbl.is/frettir/innlent/2022/10/29/oskaplegt_kvenhatur_sem_birtist/ „Óskaplegt kvenhatur sem birtist“], grein á mbl.is frá 29. október 2022, skoðað 7. júní 2026.</ref> == Viðurkenningar == * 2011: {{ill|Elisabeth-Norgall-Preis|de|vertical=1}} (fyrir framlag sitt til BISER-samtakanna og fyrir stuðning sinn við fórnarlömb Bosníustríðsins.) * 2021: [[Heiðursmerki Sambandslýðveldisins Þýskaland]] (Verdienstkreuz am Bande) fyrir áratuga starf í þágu flóttamanna og stríðshrjáðra kvenna.<ref>[https://staatskanzlei.hessen.de/presse/zwei-starke-frauen-mit-bundesverdienstorden-ausgezeichnet Fréttatilkynning frá ríkisstjórn Hessen], 28. október 2021, skoðað 7. júní 2026.</ref><ref>[https://www.bundespraesident.de/SharedDocs/Berichte/Bekanntgabe-Ordensverleihung/2111-Verleihungen.html Tilkynning frá skrifstofu forseta Þýskalands], 1. nóvember 2021, skoðað 7. júní 2026.</ref> == Ritverk == * ''Die Einführung der Reformation in Island 1537–1565: Die Revolution von oben.'' Peter Lang, Frankfurt am Main 1996, ISBN 978-3-631-50001-9 (Doktorsritgerð). * ''Siðbreytingin á Íslandi 1537–1565: Byltinging að ofan.'' Hið íslenska bókmenntafélag, Reykjavík 1997, ISBN 978-9979-804-98-7. * ''Öreigar og umrenningar. Um fátækraframfærslu á síðmiðöldum og hrun hennar“. Í: ''Saga. Tímarit Sögufélags.'' XLI:2, 2003, ISSN 0256-8411, bls. 91-126 ([https://saga.sogufelag.is/saga-greinar/oreigar-og-umrenningar-um-fataekraframfaerslu-a-sidmidoldum-og-hrun-hennar/ Grein á vef Sögufélagsins]). * ''Habenichtse und Landstreicher. Zur mittelalterlichen und frühneuzeitlichen Armenfürsorge in Island und deren Zusammenbruch'' [Öreigar og umrenningar: Um fátækraframfærslu á síðmiðöldum og hrun hennar]. Í: ''Medium Aevum Quotidianum.'' Bindi 52, Krems 2005, bls. 62–88 ([https://memo.imareal.sbg.ac.at/wsarticle/maq/habenichtse-und-landstreicher/ Stafræn útgáfa á PDF-formi]) (á þýsku). * ''Byltinging að ofan. Stjórnskipunarsaga 16. aldar.'' Hið íslenska bókmenntafélag, Reykjavík 2013, ISBN 978-9979-66-287-7. * ''Die Einführung der Reformation in Island 1537–1565: Die Geburt eines frühmodernen Staates.'' wbg Academic, Darmstadt 2021, ISBN 978-3-534-40429-2 (á þýsku). * ''The Revolution from the Top in Iceland 1537–1565: The Birth of an Early Modern State.'' 2025, ISBN 978-3-000-82823-2 (ensk þýðing). == Tilvísanir == {{DEFAULTSORT:Vilborg Auður Ísleifsdóttir-Bickel}} {{F|1945}} [[Flokkur:Íslenskir sagnfræðingar]] gsmsvtxb1hwu9omfrrxc1e50xiwnkls 0 192677 1982946 1977695 2026-10-16T20:17:02Z Comp.arch 32151 1982946 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Davis Inlet 1903.jpg|thumb|alt=Innu skinnsölumenn frá 1903|Innu skinnsölumenn frá 1903]] '''Innu''' er [[þjóðflokkur]] [[Frumbyggjar Kanada|frumbyggja]] sem hafa búið aðallega í [[Labrador]] og [[Québec|Quebec]] í austur [[Kanada]].<ref>Tanner, Adrian (September 9, 2025) [September 1, 2010]. [https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/innu-montagnais-naskapi "Innu (Montagnais-Naskapi)"]. The Canadian Encyclopedia. Historica Canada.</ref>. Heitið innu sem er notað bæði í eintölu og fleirtölu þýðir fólk eða manneskja. Einnig er til fleirtöluformið innut. Á ensku og frönsku var þjóðflokkurinn áður kallaður ''Montagnais'' ("fjallafólk" á frönsku). Innu eru náskyldir þeim [[krí]]-þjóðflokkum sem búa á vesturhluta Labrador-skagans, en óskildir [[inúítar|inúítum]]. ==Menningarbrot== [[Mynd:Map of Innu nations.svg|thumb|alt=Græni liturinn sýnir hefðbundin svæði innu|Græni liturinn sýnir hefðbundin svæði innu]]Þeir nefna heimasvæði þjóðflokksins ''Nitassinan'' (”okkar land”) og einnig ''Innu-assi'' ("Innu land"). Þetta er svæði á stærð við [[Bretland]] á austurhluta Labrador-skaga, svæðið nær frá norðurströnd [[Saint Lawrence-fljót|Saint Lawrence fljóts]] og norður skagann. Sögulega var það [[Dorset-menning|Dorset-fólk]] og síðan Inúítar sem bjuggu á strandlengjunni norðan við Goose Bay og norður skagan og innu inn í landinu. Fornleifafundir sýna að að forfeður þjóðflokksins hafa búið á þessu svæði sem safnarar og veiðimenn í um átta þúsund ár.<ref>[https://www.gov.nl.ca/tcar/archaeology-sites/ Archaeology Sites in Newfoundland and Labrador] Government of Newfoundland and Labrador</ref> Þeir fluttu eftir árstíðabundnum ferðum veiðidýra. Á austur- og norðurhluta skagans veiddu þeir einkum [[Hreindýr|hreindýr]], en á vesturhluta svæðisins [[Elgur|elgi]], [[Dádýr|dádýr]], [[Bjór (nagdýr)|bjóra]], [[Bjarndýr|birni]] og ýmsa vatnafiska. Við ströndina veiddu þeir [[Selir|seli]], [[Lax|lax]] og aðra fiska, þeir söfnuðu einnig rótum og plöntum, tíndu [[Ber|ber]] og unnu [[Hlynsíróp|hlynsafa]]. Þeir voru hluti af þróuðu viðskiptaneti við aðrar frumbyggjaþjóðir eins og Írókesa.<ref>Ann M. Carlos (2022). [https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-economic-history/article/country-they-built-dynamic-and-complex-indigenous-economies-in-north-america-before-1492/6ABF7309E68FD58643597652A2EF7A03 The Country They Built: Dynamic and Complex Indigenous Economies in North America before 1492]. The Journal of Economic History , Volume 83 , Issue 2 , June 2023 , Bls. 319 - 358 DOI: https://doi.org/10.1017/S0022050723000153</ref> [[Mynd:Montagnais lodge at Mingan.jpg|thumb|alt=Innutjöld við kaþólska trúboðsstöð 1863|Innutjöld við kaþólska trúboðsstöð 1863]] [[Mynd:Caribou skin coat, Innu, Quebec-Labrador Peninsula, c. 1805 - Royal Ontario Museum - DSC00317.JPG|thumb|alt=Innu kápa úr hreindýraskinni|Innu kápa úr hreindýraskinni]] Innu-fólkið ferðist á svipaðan hátt og aðrar [[Algonkínsk tungumál|Algonkínskar þjóðir]] í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]], notuðu [[Kanó|kanóa]] [[Mynd:Innu making canoes near Sheshatshiu, ca. 1920.jpg|thumb|alt=Innu-menn að smíða kanóa um 1920|Innu-menn að smíða kanóa um 1920]] til vatnaferða á sumrin og [[Snjóþrúgur|snjóþrúgur]] og sleða á veturna. Þeir bjuggu í tjöldum gerðum úr [[Húð|dýrahúðum]] og [[Börkur|berki]] af [[Birki|birkitrjám]]. Að vetralagi bjuggu oftast nokkri fjölskylduhópar saman en stærstan hluta ársins bjuggu þeir í litlum fjölskylduhópum. All fjölmennar samkomur voru haldnar á sumrin, sem voru miklivægur þáttur í félagslífi og kynnum fólks.<ref>Mailhot, José. The People of Sheshatshit: In the Land of the Innu. St. John's: ISER, 1997</ref> Allir hlutar veiðidýranna voru nýttir, bæði til matar en ekki síst voru skinnin notuð í tjöld og fatnað, oft skreytt með myndum og fjöðrum. Trú á dýraanda var veigamikil í veiðunum og mjög mikilvægt til að sýna veiðidýrunum virðingu meðal annars með því að henga fórnir úr [[Bein|beinum]] og [[Höfuðkúpa|höfuðkúpum]] í tré eða leggja á upphækkaða palla. Við hátíðir voru trommur slegnar og sungið fyrir anda dýranna. Sprungur og rifur í brunnum herðablöðum veiðidýra voru lesnar sem spá fyrir framtíðina. ===Tungumál=== Tungumál innu-fólksins er talað um allt Nitassinan svæðið, en talsverður [[mállýska|mállýskumunur]] er eftir landsvæðum. Það er algonkískt mál, náskilt [[krí]] og er algjörlega óskilt tungumálum inúíta.<ref> Brittain, Julie. “Aboriginal Language Maintenance and Revitalization in Newfoundland and Labrador.” Canadian Research Chair talk given 25 April 2003. St. John's: Memorial University, 2003.</ref> ==Sögustiklur== ===Norræn samskipti=== Allt fram undir ár 1300 bjuggu innu-menn mest alla strönd Austur-Labrador. Um 1250 fóru þeir að hörfa undan inúítum sem komu að norðan, þangað til að komið var suður að Goose Bay um 1450. Í [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]] og [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] er sagt frá samskiptum [[Norrænir Grænlendingar|norrænna manna]] og frumbyggja (sem nefndir voru [[skrælingjar]] í sögunum) í norðaustur [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Engin vissa eru um úr hvaða þjóðflokkum þessir frumbyggjar komu en fimm eru taldir mögulegir. Fyrir utan innu eru það [[beóþúkar|beóþúk]], [[Mikmak]]. [[Wolastoqiyik]]<ref>Ulrich Johann (2022). [http://DOI:10{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}.13140/RG.2.2.15556.91527 ''Fundit Vínland góða. The Norse Vinland expeditions revisited'' DOI:10.13140/RG.2.2.15556.91527</ref> og þar að auki [[Inúítar]]. Það hefur verið talið að Markland sem nefnt er í sögunum samsvari Labrador. Það er því ekki ólíklegt að Norrænir Grænlendingar hafi hitt innu-fólk, ekki síst á timburferðum til þess sem þá var nefnt [[Markland]]. Meðal annars hefur fundist [[Ör|örvaroddur]] við uppgröft í Sandnesi í [[Vestribyggð|Vestribyggð]] á Grænlandi sem gæti verið uppruninn hjá innu-mönnum. Þessi örvaroddur gæti þó einnig verið frá beóþúk-fólkinu.<ref> [https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:188909/FULLTEXT01.pd The Significance of Remote Resource Regions for Norse Greenland.] úr: Scripta Islandica, ISSN 0582-3234, Vol. 56, bls. 13-54</ref> ===Nýlendusaga=== Það er mjög líklegt að [[Baskar|basneskir]] [[Hvalveiðar|hvalveiðimenn]]<ref>Vincent Delmas (2019). [https://www.researchgate.net/publication/370291659_Indigenous_Traces_on_Basque_Sites_Direct_Contact_or_Later_Reoccupation Indigenous Traces on Basque Sites: Direct Contact or Later Reoccupation?] Newfoundland and Labrador Studies 33(1) DOI:10.7202/1055864ar</ref> hafi verið fyrstu Evrópubúarnir fyrir utan Norrænu Grænlendingana sem komust í snertingu við Innu-þjóðina. Kort er til sem sýnir að Breskir fiskimenn sóttu þegar fiskistöðvar í „Nýfundnu löndunum“ árið 1506. <ref>Mcintosh, Gregory C. (2022-05-04). "The Caverio Planisphere (c. 1506) Was Not Copied from the Cantino Planisphere (1502)". Terrae Incognitae. 54 (2): 110–161. doi:10.1080/00822884.2022.2099098. ISSN 0082-2884. S2CID 251260330.</ref> Ítalinn [[Giovani Caboto]] (sem er þekktari sem John Cabot, þar sem hann sigldi fyrir konungin í Englandi) uppgötvaði fiskimiðin við Labrador og Nýfundnaland á ferð sinni árið 1497. Á þessum miðum var óhemju [[Þorskur|þorskgengd]] á þessum tíma. Þessi fundur hleypti af stað kapphlaupi Evrópskra fiskimanna um að komast að bestu fiskimiðunum á sumarvertíðum. Innu-þjóðin var meðal fyrstu frumbyggja Norður-Ameríku sem hittu evrópska menn. Engu að síður var innu-fólkið minna þekkt en aðrar frumbyggjaþjóðir sem bjuggu lengra í vestur, þrátt fyrir að samskipti hófust við þá miklu seinna. Að hluta til er þetta vegna þess að innu-fólkið dvaldist mikið af árinu langt inn í landi þar sem nú er [[Québec|Quebec]] og Labrador, og lifðu þar til nýlega sem [[Veiðimenn og safnarar|veiðimenn og safnarar]] og heimsóttu aðeins verslunarstöðvar við ströndina einstaka sinnum. Innu-þjóðin var einnig ein af síðustu frumbyggjaþjóðum Kanada sem urðu fast búsett í þorpum, það var ekki fyrr en á sjöunda áratugi 20 aldar sem það gerðist í stærri stíl. Fram að byrjun 20. aldar bjuggu innu-menn inn í landi yfir vetrarmánuðina en fluttu að ströndinni á sumrin til að veiða fisk, seli og sjófugla. Á 16. öld og snemma á 17. öld sóttu innu-menn baskneska sjómenn heim á stöðvum á suðurströnd Labrador.<ref>Brad Loewen (2018). [https://www.academia.edu/37830774/Basques_and_Indigenous_Peoples_in_Newfoundland_and_Labrador_in_the_17th_Century Basques and Indigenous Peoples in Newfoundland and Labrador in the 17th Century]. Newfoundland and Labrador Studies Issue: 1 Volume: 33. 2018</ref> Þessar sumarferðir til verslunarstaðana urðu tíðari eftir að franskir kaupmenn og [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólskir]] trúboðar<ref> Jacques Monet (2008). [https://reviewcanada.ca/magazine/2008/09/the-innu-and-the-jesuit/ The Innu and the Jesuit] Literary Review of Canada </ref> á 17. öld, og Bretar og trúboðar [[Bræðrasöfnuðurinn|Bræðrasafnaðarins]] (einnig nefndir herrnhútar) á 18. öld, lokkuðu innu-menn til að koma til verslunar- og bækistöðva sinna og helst setjast þar að. [[Mynd:Montagnais Indians at Pointe Bleue.jpg|thumb|alt=Stór hópur innu-fólks við Point Bleue verslunarstaðinn um 1890|Stór hópur innu-fólks við Point Bleue verslunarstaðinn um 1890]] Í fyrstu breyttu samskipti við kaupmenn og trúboða ekki daglegu lífi innu-fólksins verulega. Í tvær aldir byggðust samskipti innu-fólks og Evrópumanna á [[Loðskinn|loðskinnaverslun]]. Verslunin við Saint Lawrence-flóa var skipulögð sem [[Einokun|einokun]] og var leigð til kaupmanna með einkarétti, í fyrstu af Frakklandi og síðar Bretlandi. Á 19. öld tókst skinnakaupmönnum að fá marga innu-veiðimenn á norðursvæðum Labrador til að hætta hreindýraveiðum og í stað þess fara að stunda loðdýraveiðar með gildrum. Með þessu varð fólkið háð kaupmönnunum um mat og aðrar nauðsynjar. Um miðja 19. öldina hafði loðdýraveiðin minkað mikil vegna [[Ofveiði|ofveiða]] og þetta leiddi til matarskorts þegar ekki var hægt að borga kaupmönnum með skinnvöru og birgðir þrutu. Þetta hörmungarástand var til þess að stór hluti innu-þjóðarinnar þurfti aðstoð frá trúboðum og stjórnvöldum til að lifa af. Koma Evrópumanna olli miklu mannfalli hjá innu-fólkinu vegna [[Bólusótt|bólusóttar]], [[Spænska veikin|spænsku veikinnar]], [[Berklar|berkla]], [[Sárasótt|sárasóttar]], [[Skarlatssótt|skarlatssóttar]], [[Kíghósti|kíghósta]], [[Mislingar|mislinga]] og annarra sjúkdóma eins og hjá öðrum frumbyggjum Ameríku.<ref>Andrew J Ghio (2018). [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6166412/ Particle exposure and the historical loss of Native American lives to infections]. Published in final edited form as: Am J Respir Crit Care Med. 2017 Jun 15;195(12):1673. doi: 10.1164/rccm.201609-1810LE</ref> Notkun [[Skotvopn|skotvopna]] dró úr þörf á samvinnu hreindýraveiðimanna, en þeir höfðu áður hlaðið garða og reist upp girðingar saman til að safna hreindýrunum og reka þau til sláturs. Kaþólska trúboðið hafði einnig áhrif á búsetu, til að geta reglulega gengið til altaris til að meðtaka [[Sakramenti|sakramentið]] og að skrifta var Innu-fólkið hvatt til að setjast að við trúboðsstðvarnar. Það var þó ekki fyrr en fór að líða á 20. öldina sem veiðmanna og safnaralíf Innu fór að taka stórfelldum breytingum. [[Mynd:Innus d'Ekuanitshit (Mingan).jpg|thumb|alt=Innu-stórfjölskylda við þorpið Ekuanitshit (MIngan) um 1920|Innu-stórfjölskylda við þorpið Ekuanitshit (Mingan) um 1920]] Á árunum fyrir fyrri heimsstyrjöldina hækkaði verð mjög á loðskinnum og fólk af evrópskum ættum sem hafði áður búið við ströndina fór að flytja til bestu veiðisvæðanna setja út gildrur. Þeir fóru einnig að eigna sér land og loka aðgengi annara, þetta stangaðist algjörlega á við hefðbundna sameiginlega landnotkun Innu-þjóðflokksins. Fljótlega höfðu innfluttningarnir yfirtekið öll bestu veiðisvæði Innu-manna og meðal annars útilokað þá frá flestum laxaám. Eftir 1900 hófst einnig mikið skógarhögg á hluta hins hefðbundna svæðis þeirra.<ref>Burke, Rhonda Carol. [https://hdl.handle.net/20.500.14783/11631 “Land, Resources and Discourses of Development in Central Labrador.”] Memorial University, 2003.</ref> Samantekið olli þetta að stofnar helstu veiðidýra sem Innu veiddu til matar, sérstaklega hreindýra, for mjög minkandi. Um miðja öldina hófst einnig mikill námugröftur á vesturhluta Labrador og hafði mikil áhrif á veiðimöguleika. Innu-menn fóru þá í vaxandi mæli að hrökklast af sulti til sjávarþorpanna til að leita aðstoðar hjá trúboðum, kaupmönnum og fulltrúum stjórnarvalda. [[Mynd:Innus.png|thumb|alt=Rauðu deplarnir sýna þorp þar sem Innu-fólk býr|Rauðu deplarnir sýna þorp þar sem Innu-fólk býr]] Um miðja 20. öld voru margir Innu orðnir háðir aðstoð hins opinbera og sestir að í fátækrahverfum í útjaðri þorpana. Á sjöunda áratugnum voru svo nefndir frumbyggjskólar opnaðir, margir þeirra sem heimavistarskólar. Það þýddi að börnin voru aðskilin í frá foreldrum sínum og þar með Innu-tungumáli og menningu. Samtímis var mikil áhersla stjórnvalda í Kanada að á að þjóðflokkar safnara og veiðimanna hættu að flytja milli staða eftir árstímum og veiði og þessi í stað fá fasta búsetu í þeirri trú að líf þeirra myndi batna með þessu. Samtíma Innu-menn hafa að mestu leyti fasta búsetu í 12 þorpum, dreifðum um stórt landsvæði og mörg þeirra eru mjög afskekkt. Afleiðing allra þessara breytinga var sú að Innu-menn urðu útilokaðir frá veiðum sem var grundvöllur menningar þeirra. Það var litið niðu á þá þar sem þeir bjuggu í fátækrahverfum. Sjálfsfyrirlitning leiddi til drykkjuskapar, ofbeldis og vanrækslu á börnum og hárrar tíðni sjálfsvíga.<ref>Janelle Kelly (2024). [https://www.cbc.ca/news/canada/newfoundland-labrador/innu-inquiry-sheshatshiu-1.7093607 Modern programs to combat addictions are taking Labrador Innu back to their roots, inquiry hears]. CBC News · Posted: Jan 24, 2024</ref> Þróun sem hefur endurtekið sig víða meðal frumbyggja. == Tilvísanir == <references/> [[Flokkur:Saga Kanada]] [[Flokkur:Frumbyggjaþjóðir Norður-Ameríku]] ju8s2otpkjfu3bupvk6y3m2f1zbbtfs 1982949 1982946 2026-10-16T20:21:45Z Comp.arch 32151 1982949 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Davis Inlet 1903.jpg|thumb|alt=Innu skinnsölumenn frá 1903|Innu skinnsölumenn frá 1903]] '''Innu''' er [[þjóðflokkur]] [[Frumbyggjar Kanada|frumbyggja]] sem hafa búið aðallega í [[Labrador]] og [[Québec|Quebec]] í austur [[Kanada]].<ref>Tanner, Adrian (9 September 2025) [1 September 2010]. [https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/innu-montagnais-naskapi "Innu (Montagnais-Naskapi)"]. The Canadian Encyclopedia. Historica Canada.</ref> Heitið Innu sem er notað bæði í eintölu og fleirtölu þýðir fólk eða manneskja. Einnig er til fleirtöluformið Innut. Á ensku og frönsku var þjóðflokkurinn áður kallaður ''Montagnais'' ("fjallafólk" á frönsku). Innu eru náskyldir þeim [[Krí]]-þjóðflokkum (e. Cree) sem búa á vesturhluta Labrador-skagans, en óskildir [[Inúítar|Inúítum]]. ==Menningarbrot== [[Mynd:Map of Innu nations.svg|thumb|alt=Græni liturinn sýnir hefðbundin svæði Innu|Græni liturinn sýnir hefðbundin svæði Innu]] Þeir nefna heimasvæði þjóðflokksins ''Nitassinan'' (”okkar land”) og einnig ''Innu-assi'' ("Innu land"). Þetta er svæði á stærð við [[Bretland]] á austurhluta Labrador-skaga, svæðið nær frá norðurströnd [[Saint Lawrence-fljót|Saint Lawrence fljóts]] og norður skagann. Sögulega var það [[Dorset-menning|Dorset-fólk]] og síðan Inúítar sem bjuggu á strandlengjunni norðan við Goose Bay og norður skagan og Innu inn í landinu. Fornleifafundir sýna að að forfeður þjóðflokksins hafa búið á þessu svæði sem safnarar og veiðimenn í um átta þúsund ár.<ref>[ https://www.gov.nl.ca/tcar/archaeology-sites/ Archaeology Sites in Newfoundland and Labrador] Government of Newfoundland and Labrador</ref> Þeir fluttu eftir árstíðabundnum ferðum veiðidýra. Á austur- og norðurhluta skagans veiddu þeir einkum [[Hreindýr|hreindýr]], en á vesturhluta svæðisins [[Elgur|elgi]], [[Dádýr|dádýr]], [[Bjór (nagdýr)|bjóra]], [[Bjarndýr|birni]] og ýmsa vatnafiska. Við ströndina veiddu þeir [[Selir|seli]], [[Lax|lax]] og aðra fiska, þeir söfnuðu einnig rótum og plöntum, tíndu [[Ber|ber]] og unnu [[Hlynsíróp|hlynsafa]]. Þeir voru hluti af þróuðu viðskiptaneti við aðrar frumbyggjaþjóðir eins og Írókesa.<ref>Ann M. Carlos (2022). [https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-economic-history/article/country-they-built-dynamic-and-complex-indigenous-economies-in-north-america-before-1492/6ABF7309E68FD58643597652A2EF7A03 The Country They Built: Dynamic and Complex Indigenous Economies in North America before 1492]. The Journal of Economic History , Volume 83 , Issue 2 , June 2023 , Bls. 319 - 358 DOI: https://doi.org/10.1017/S0022050723000153</ref> [[Mynd:Montagnais lodge at Mingan.jpg|thumb|alt=Innutjöld við kaþólska trúboðsstöð 1863|Innutjöld við kaþólska trúboðsstöð 1863]] [[Mynd:Caribou skin coat, Innu, Quebec-Labrador Peninsula, c. 1805 - Royal Ontario Museum - DSC00317.JPG|thumb|alt=Innu kápa úr hreindýraskinni|Innu kápa úr hreindýraskinni]] Innu-fólkið ferðist á svipaðan hátt og aðrar [[Algonkínsk tungumál|Algonkínskar þjóðir]] í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]], notuðu [[Kanó|kanóa]] [[Mynd:Innu making canoes near Sheshatshiu, ca. 1920.jpg|thumb|alt=Innu-menn að smíða kanóa um 1920|Innu-menn að smíða kanóa um 1920]] til vatnaferða á sumrin og [[Snjóþrúgur|snjóþrúgur]] og sleða á veturna. Þeir bjuggu í tjöldum gerðum úr [[Húð|dýrahúðum]] og [[Börkur|berki]] af [[Birki|birkitrjám]]. Að vetralagi bjuggu oftast nokkri fjölskylduhópar saman en stærstan hluta ársins bjuggu þeir í litlum fjölskylduhópum. All fjölmennar samkomur voru haldnar á sumrin, sem voru miklivægur þáttur í félagslífi og kynnum fólks.<ref>Mailhot, José. The People of Sheshatshit: In the Land of the Innu. St. John's: ISER, 1997</ref> Allir hlutar veiðidýranna voru nýttir, bæði til matar en ekki síst voru skinnin notuð í tjöld og fatnað, oft skreytt með myndum og fjöðrum. Trú á dýraanda var veigamikil í veiðunum og mjög mikilvægt til að sýna veiðidýrunum virðingu meðal annars með því að henga fórnir úr [[Bein|beinum]] og [[Höfuðkúpa|höfuðkúpum]] í tré eða leggja á upphækkaða palla. Við hátíðir voru trommur slegnar og sungið fyrir anda dýranna. Sprungur og rifur í brunnum herðablöðum veiðidýra voru lesnar sem spá fyrir framtíðina. ===Tungumál=== Tungumál Innu-fólksins er talað um allt Nitassinan svæðið, en talsverður [[Mállýska|mállýskumunur]] er eftir landsvæðum. Það er algonkískt mál, náskilt [[Krí]] og er algjörlega óskilt tungumálum Inúíta.<ref> Brittain, Julie. “Aboriginal Language Maintenance and Revitalization in Newfoundland and Labrador.” Canadian Research Chair talk given 25 April 2003. St. John's: Memorial University, 2003.</ref> ==Sögustiklur== ===Norræn samskipti=== Allt fram undir ár 1300 bjuggu Innu-menn mest alla strönd Austur-Labrador. Um 1250 fóru þeir að hörfa undan Inúítum sem komu að norðan, þangað til að komið var suður að Goose Bay um 1450. Í [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]] og [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] er sagt frá samskiptum [[Norrænir Grænlendingar|norrænna manna]] og frumbyggja (sem nefndir voru [[Skrælingjar]] í sögunum) í norðaustur [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Engin vissa eru um úr hvaða þjóðflokkum þessir frumbyggjar komu en fimm eru taldir mögulegir. Fyrir utan Innu eru það [[Beóþúkar|Beóþúk]], [[Mikmak]]. [[Wolastoqiyik]]<ref>Ulrich Johann (2022). [http://DOI:10{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}.13140/RG.2.2.15556.91527 ''Fundit Vínland góða. The Norse Vinland expeditions revisited'' DOI:10.13140/RG.2.2.15556.91527</ref> og þar að auki [[Inúítar]]. Það hefur verið talið að Markland sem nefnt er í sögunum samsvari Labrador. Það er því ekki ólíklegt að Norrænir Grænlendingar hafi hitt Innu-fólk, ekki síst á timburferðum til þess sem þá var nefnt [[Markland]]. Meðal annars hefur fundist [[Ör|örvaroddur]] við uppgröft í Sandnesi í [[Vestribyggð|Vestribyggð]] á Grænlandi sem gæti verið uppruninn hjá Innu-mönnum. Þessi örvaroddur gæti þó einnig verið frá Beóþúk-fólkinu.<ref> [https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:188909/FULLTEXT01.pd The Significance of Remote Resource Regions for Norse Greenland.] úr: Scripta Islandica, ISSN 0582-3234, Vol. 56, bls. 13-54</ref> ===Nýlendusaga=== Það er mjög líklegt að [[Baskar|basneskir]] [[Hvalveiðar|hvalveiðimenn]]<ref>Vincent Delmas (2019). [https://www.researchgate.net/publication/370291659_Indigenous_Traces_on_Basque_Sites_Direct_Contact_or_Later_Reoccupation Indigenous Traces on Basque Sites: Direct Contact or Later Reoccupation?] Newfoundland and Labrador Studies 33(1) DOI:10.7202/1055864ar</ref> hafi verið fyrstu Evrópubúarnir fyrir utan Norrænu Grænlendingana sem komust í snertingu við Innu-þjóðina. Kort er til sem sýnir að Breskir fiskimenn sóttu þegar fiskistöðvar í „Nýfundnu löndunum“ árið 1506. <ref>Mcintosh, Gregory C. (2022-05-04). "The Caverio Planisphere (c. 1506) Was Not Copied from the Cantino Planisphere (1502)". Terrae Incognitae. 54 (2): 110–161. doi:10.1080/00822884.2022.2099098. ISSN 0082-2884. S2CID 251260330.</ref> Ítalinn [[Giovani Caboto]] (sem er þekktari sem John Cabot, þar sem hann sigldi fyrir konungin í Englandi) uppgötvaði fiskimiðin við Labrador og Nýfundnaland á ferð sinni árið 1497. Á þessum miðum var óhemju [[Þorskur|þorskgengd]] á þessum tíma. Þessi fundur hleypti af stað kapphlaupi Evrópskra fiskimanna um að komast að bestu fiskimiðunum á sumarvertíðum. Innu-þjóðin var meðal fyrstu frumbyggja Norður-Ameríku sem hittu evrópska menn. Engu að síður var Innu-fólkið minna þekkt en aðrar frumbyggjaþjóðir sem bjuggu lengra í vestur, þrátt fyrir að samskipti hófust við þá miklu seinna. Að hluta til er þetta vegna þess að Innu-fólkið dvaldist mikið af árinu langt inn í landi þar sem nú er [[Québec|Quebec]] og Labrador, og lifðu þar til nýlega sem [[Veiðimenn og safnarar|veiðimenn og safnarar]] og heimsóttu aðeins verslunarstöðvar við ströndina einstaka sinnum. Innu-þjóðin var einnig ein af síðustu frumbyggjaþjóðum Kanada sem urðu fast búsett í þorpum, það var ekki fyrr en á sjöunda áratugi 20 aldar sem það gerðist í stærri stíl. Fram að byrjun 20. aldar bjuggu Innu-menn inn í landi yfir vetrarmánuðina en fluttu að ströndinni á sumrin til að veiða fisk, seli og sjófugla. Á 16. öld og snemma á 17. öld sóttu Innu-menn baskneska sjómenn heim á stöðvum á suðurströnd Labrador.<ref>Brad Loewen (2018). [https://www.academia.edu/37830774/Basques_and_Indigenous_Peoples_in_Newfoundland_and_Labrador_in_the_17th_Century Basques and Indigenous Peoples in Newfoundland and Labrador in the 17th Century]. Newfoundland and Labrador Studies Issue: 1 Volume: 33. 2018</ref> Þessar sumarferðir til verslunarstaðana urðu tíðari eftir að franskir kaupmenn og [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólskir]] trúboðar<ref> Jacques Monet (2008). [https://reviewcanada.ca/magazine/2008/09/the-innu-and-the-jesuit/ The Innu and the Jesuit] Literary Review of Canada </ref> á 17. öld, og Bretar og trúboðar [[Bræðrasöfnuðurinn|Bræðrasafnaðarins]] (einnig nefndir herrnhútar) á 18. öld, lokkuðu Innu-menn til að koma til verslunar- og bækistöðva sinna og helst setjast þar að. [[Mynd:Montagnais Indians at Pointe Bleue.jpg|thumb|alt=Stór hópur Innu-fólks við Point Bleue verslunarstaðinn um 1890|Stór hópur Innu-fólks við Point Bleue verslunarstaðinn um 1890]] Í fyrstu breyttu samskipti við kaupmenn og trúboða ekki daglegu lífi Innu-fólksins verulega. Í tvær aldir byggðust samskipti Innu-fólks og Evrópumanna á [[Loðskinn|loðskinnaverslun]]. Verslunin við Saint Lawrence-flóa var skipulögð sem [[Einokun|einokun]] og var leigð til kaupmanna með einkarétti, í fyrstu af Frakklandi og síðar Bretlandi. Á 19. öld tókst skinnakaupmönnum að fá marga Innu-veiðimenn á norðursvæðum Labrador til að hætta hreindýraveiðum og í stað þess fara að stunda loðdýraveiðar með gildrum. Með þessu varð fólkið háð kaupmönnunum um mat og aðrar nauðsynjar. Um miðja 19. öldina hafði loðdýraveiðin minkað mikil vegna [[Ofveiði|ofveiða]] og þetta leiddi til matarskorts þegar ekki var hægt að borga kaupmönnum með skinnvöru og birgðir þrutu. Þetta hörmungarástand var til þess að stór hluti Innu-þjóðarinnar þurfti aðstoð frá trúboðum og stjórnvöldum til að lifa af. Koma Evrópumanna olli miklu mannfalli hjá Innu-fólkinu vegna [[Bólusótt|bólusóttar]], [[Spænska veikin|spænsku veikinnar]], [[Berklar|berkla]], [[Sárasótt|sárasóttar]], [[Skarlatssótt|skarlatssóttar]], [[Kíghósti|kíghósta]], [[Mislingar|mislinga]] og annarra sjúkdóma eins og hjá öðrum frumbyggjum Ameríku.<ref>Andrew J Ghio (2018). [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6166412/ Particle exposure and the historical loss of Native American lives to infections]. Published in final edited form as: Am J Respir Crit Care Med. 2017 Jun 15;195(12):1673. doi: 10.1164/rccm.201609-1810LE</ref> Notkun [[Skotvopn|skotvopna]] dró úr þörf á samvinnu hreindýraveiðimanna, en þeir höfðu áður hlaðið garða og reist upp girðingar saman til að safna hreindýrunum og reka þau til sláturs. Kaþólska trúboðið hafði einnig áhrif á búsetu, til að geta reglulega gengið til altaris til að meðtaka [[Sakramenti|sakramentið]] og að skrifta var Innu-fólkið hvatt til að setjast að við trúboðsstðvarnar. Það var þó ekki fyrr en fór að líða á 20. öldina sem veiðmanna og safnaralíf Innu fór að taka stórfelldum breytingum. [[Mynd:Innus d'Ekuanitshit (Mingan).jpg|thumb|alt=Innu-stórfjölskylda við þorpið Ekuanitshit (MIngan) um 1920|Innu-stórfjölskylda við þorpið Ekuanitshit (Mingan) um 1920]] Á árunum fyrir fyrri heimsstyrjöldina hækkaði verð mjög á loðskinnum og fólk af evrópskum ættum sem hafði áður búið við ströndina fór að flytja til bestu veiðisvæðanna setja út gildrur. Þeir fóru einnig að eigna sér land og loka aðgengi annara, þetta stangaðist algjörlega á við hefðbundna sameiginlega landnotkun Innu-þjóðflokksins. Fljótlega höfðu innfluttningarnir yfirtekið öll bestu veiðisvæði Innu-manna og meðal annars útilokað þá frá flestum laxaám. Eftir 1900 hófst einnig mikið skógarhögg á hluta hins hefðbundna svæðis þeirra.<ref>Burke, Rhonda Carol. [https://hdl.handle.net/20.500.14783/11631 “Land, Resources and Discourses of Development in Central Labrador.”] Memorial University, 2003.</ref> Samantekið olli þetta að stofnar helstu veiðidýra sem Innu veiddu til matar, sérstaklega hreindýra, for mjög minkandi. Um miðja öldina hófst einnig mikill námugröftur á vesturhluta Labrador og hafði mikil áhrif á veiðimöguleika. Innu-menn fóru þá í vaxandi mæli að hrökklast af sulti til sjávarþorpanna til að leita aðstoðar hjá trúboðum, kaupmönnum og fulltrúum stjórnarvalda. [[Mynd:Innus.png|thumb|alt=Rauðu deplarnir sýna þorp þar sem Innu-fólk býr|Rauðu deplarnir sýna þorp þar sem Innu-fólk býr]] Um miðja 20. öld voru margir Innu orðnir háðir aðstoð hins opinbera og sestir að í fátækrahverfum í útjaðri þorpana. Á sjöunda áratugnum voru svo nefndir frumbyggjskólar opnaðir, margir þeirra sem heimavistarskólar. Það þýddi að börnin voru aðskilin í frá foreldrum sínum og þar með Innu-tungumáli og menningu. Samtímis var mikil áhersla stjórnvalda í Kanada að á að þjóðflokkar safnara og veiðimanna hættu að flytja milli staða eftir árstímum og veiði og þessi í stað fá fasta búsetu í þeirri trú að líf þeirra myndi batna með þessu. Samtíma Innu-menn hafa að mestu leyti fasta búsetu í 12 þorpum, dreifðum um stórt landsvæði og mörg þeirra eru mjög afskekkt. Afleiðing allra þessara breytinga var sú að Innu-menn urðu útilokaðir frá veiðum sem var grundvöllur menningar þeirra. Það var litið niðu á þá þar sem þeir bjuggu í fátækrahverfum. Sjálfsfyrirlitning leiddi til drykkjuskapar, ofbeldis og vanrækslu á börnum og hárrar tíðni sjálfsvíga.<ref>Janelle Kelly (2024). [https://www.cbc.ca/news/canada/newfoundland-labrador/innu-inquiry-sheshatshiu-1.7093607 Modern programs to combat addictions are taking Labrador Innu back to their roots, inquiry hears]. CBC News · Posted: Jan 24, 2024</ref> Þróun sem hefur endurtekið sig víða meðal frumbyggja. == Tilvísanir == <references/> [[Flokkur:Saga Kanada]] [[Flokkur:Frumbyggjaþjóðir Norður-Ameríku]] 4lobl6qz1kgdt250ser2102xxbqgoxq 1982950 1982949 2026-10-16T20:23:29Z Comp.arch 32151 1982950 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Davis Inlet 1903.jpg|thumb|alt=Innu skinnsölumenn frá 1903|Innu skinnsölumenn frá 1903]] '''Innu''' er [[þjóðflokkur]] [[Frumbyggjar Kanada|frumbyggja]] sem hafa búið aðallega í [[Labrador]] og [[Québec|Quebec]] í austur [[Kanada]].<ref>Tanner, Adrian (9 September 2025) [1 September 2010]. [https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/innu-montagnais-naskapi "Innu (Montagnais-Naskapi)"]. The Canadian Encyclopedia. Historica Canada.</ref> Heitið Innu sem er notað bæði í eintölu og fleirtölu þýðir fólk eða manneskja. Einnig er til fleirtöluformið Innut. Á ensku og frönsku var þjóðflokkurinn áður kallaður ''Montagnais'' ("fjallafólk" á frönsku). Innu eru náskyldir þeim [[Krí]]-þjóðflokkum (e. Cree) sem búa á vesturhluta Labrador-skagans, en óskildir [[Inúítar|Inúítum]]. ==Menningarbrot== [[Mynd:Map of Innu nations.svg|thumb|alt=Græni liturinn sýnir hefðbundin svæði Innu|Græni liturinn sýnir hefðbundin svæði Innu]] Þeir nefna heimasvæði þjóðflokksins ''Nitassinan'' (”okkar land”) og einnig ''Innu-assi'' ("Innu land"). Þetta er svæði á stærð við [[Bretland]] á austurhluta Labrador-skaga, svæðið nær frá norðurströnd [[Saint Lawrence-fljót|Saint Lawrence fljóts]] og norður skagann. Sögulega var það [[Dorset-menning|Dorset-fólk]] og síðan Inúítar sem bjuggu á strandlengjunni norðan við Goose Bay og norður skagan og Innu inn í landinu. Fornleifafundir sýna að að forfeður þjóðflokksins hafa búið á þessu svæði sem safnarar og veiðimenn í um átta þúsund ár.<ref>[ https://www.gov.nl.ca/tcar/archaeology-sites/ Archaeology Sites in Newfoundland and Labrador] Government of Newfoundland and Labrador</ref> Þeir fluttu eftir árstíðabundnum ferðum veiðidýra. Á austur- og norðurhluta skagans veiddu þeir einkum [[Hreindýr|hreindýr]], en á vesturhluta svæðisins [[Elgur|elgi]], [[Dádýr|dádýr]], [[Bjór (nagdýr)|bjóra]], [[Bjarndýr|birni]] og ýmsa vatnafiska. Við ströndina veiddu þeir [[Selir|seli]], [[Lax|lax]] og aðra fiska, þeir söfnuðu einnig rótum og plöntum, tíndu [[Ber|ber]] og unnu [[Hlynsíróp|hlynsafa]]. Þeir voru hluti af þróuðu viðskiptaneti við aðrar frumbyggjaþjóðir eins og Írókesa.<ref>Ann M. Carlos (2022). [https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-economic-history/article/country-they-built-dynamic-and-complex-indigenous-economies-in-north-america-before-1492/6ABF7309E68FD58643597652A2EF7A03 The Country They Built: Dynamic and Complex Indigenous Economies in North America before 1492]. The Journal of Economic History, volume 83, issue 2, júní 2023, bls. 319– 358 DOI: https://doi.org/10.1017/S0022050723000153</ref> [[Mynd:Montagnais lodge at Mingan.jpg|thumb|alt=Innutjöld við kaþólska trúboðsstöð 1863|Innutjöld við kaþólska trúboðsstöð 1863]] [[Mynd:Caribou skin coat, Innu, Quebec-Labrador Peninsula, c. 1805 - Royal Ontario Museum - DSC00317.JPG|thumb|alt=Innu kápa úr hreindýraskinni|Innu kápa úr hreindýraskinni]] Innu-fólkið ferðist á svipaðan hátt og aðrar [[Algonkínsk tungumál|Algonkínskar þjóðir]] í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]], notuðu [[Kanó|kanóa]] [[Mynd:Innu making canoes near Sheshatshiu, ca. 1920.jpg|thumb|alt=Innu-menn að smíða kanóa um 1920|Innu-menn að smíða kanóa um 1920]] til vatnaferða á sumrin og [[Snjóþrúgur|snjóþrúgur]] og sleða á veturna. Þeir bjuggu í tjöldum gerðum úr [[Húð|dýrahúðum]] og [[Börkur|berki]] af [[Birki|birkitrjám]]. Að vetralagi bjuggu oftast nokkri fjölskylduhópar saman en stærstan hluta ársins bjuggu þeir í litlum fjölskylduhópum. All fjölmennar samkomur voru haldnar á sumrin, sem voru miklivægur þáttur í félagslífi og kynnum fólks.<ref>Mailhot, José. The People of Sheshatshit: In the Land of the Innu. St. John's: ISER, 1997</ref> Allir hlutar veiðidýranna voru nýttir, bæði til matar en ekki síst voru skinnin notuð í tjöld og fatnað, oft skreytt með myndum og fjöðrum. Trú á dýraanda var veigamikil í veiðunum og mjög mikilvægt til að sýna veiðidýrunum virðingu meðal annars með því að henga fórnir úr [[Bein|beinum]] og [[Höfuðkúpa|höfuðkúpum]] í tré eða leggja á upphækkaða palla. Við hátíðir voru trommur slegnar og sungið fyrir anda dýranna. Sprungur og rifur í brunnum herðablöðum veiðidýra voru lesnar sem spá fyrir framtíðina. ===Tungumál=== Tungumál Innu-fólksins er talað um allt Nitassinan svæðið, en talsverður [[Mállýska|mállýskumunur]] er eftir landsvæðum. Það er algonkískt mál, náskilt [[Krí]] og er algjörlega óskilt tungumálum Inúíta.<ref> Brittain, Julie. “Aboriginal Language Maintenance and Revitalization in Newfoundland and Labrador.” Canadian Research Chair talk given 25 April 2003. St. John's: Memorial University, 2003.</ref> ==Sögustiklur== ===Norræn samskipti=== Allt fram undir ár 1300 bjuggu Innu-menn mest alla strönd Austur-Labrador. Um 1250 fóru þeir að hörfa undan Inúítum sem komu að norðan, þangað til að komið var suður að Goose Bay um 1450. Í [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]] og [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] er sagt frá samskiptum [[Norrænir Grænlendingar|norrænna manna]] og frumbyggja (sem nefndir voru [[Skrælingjar]] í sögunum) í norðaustur [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Engin vissa eru um úr hvaða þjóðflokkum þessir frumbyggjar komu en fimm eru taldir mögulegir. Fyrir utan Innu eru það [[Beóþúkar|Beóþúk]], [[Mikmak]]. [[Wolastoqiyik]]<ref>Ulrich Johann (2022). [http://DOI:10{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}.13140/RG.2.2.15556.91527 ''Fundit Vínland góða. The Norse Vinland expeditions revisited'' DOI:10.13140/RG.2.2.15556.91527</ref> og þar að auki [[Inúítar]]. Það hefur verið talið að Markland sem nefnt er í sögunum samsvari Labrador. Það er því ekki ólíklegt að Norrænir Grænlendingar hafi hitt Innu-fólk, ekki síst á timburferðum til þess sem þá var nefnt [[Markland]]. Meðal annars hefur fundist [[Ör|örvaroddur]] við uppgröft í Sandnesi í [[Vestribyggð|Vestribyggð]] á Grænlandi sem gæti verið uppruninn hjá Innu-mönnum. Þessi örvaroddur gæti þó einnig verið frá Beóþúk-fólkinu.<ref> [https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:188909/FULLTEXT01.pd The Significance of Remote Resource Regions for Norse Greenland.] úr: Scripta Islandica, ISSN 0582-3234, Vol. 56, bls. 13-54</ref> ===Nýlendusaga=== Það er mjög líklegt að [[Baskar|basneskir]] [[Hvalveiðar|hvalveiðimenn]]<ref>Vincent Delmas (2019). [https://www.researchgate.net/publication/370291659_Indigenous_Traces_on_Basque_Sites_Direct_Contact_or_Later_Reoccupation Indigenous Traces on Basque Sites: Direct Contact or Later Reoccupation?] Newfoundland and Labrador Studies 33(1) DOI:10.7202/1055864ar</ref> hafi verið fyrstu Evrópubúarnir fyrir utan Norrænu Grænlendingana sem komust í snertingu við Innu-þjóðina. Kort er til sem sýnir að Breskir fiskimenn sóttu þegar fiskistöðvar í „Nýfundnu löndunum“ árið 1506. <ref>Mcintosh, Gregory C. (2022-05-04). "The Caverio Planisphere (c. 1506) Was Not Copied from the Cantino Planisphere (1502)". Terrae Incognitae. 54 (2): 110–161. doi:10.1080/00822884.2022.2099098. ISSN 0082-2884. S2CID 251260330.</ref> Ítalinn [[Giovani Caboto]] (sem er þekktari sem John Cabot, þar sem hann sigldi fyrir konungin í Englandi) uppgötvaði fiskimiðin við Labrador og Nýfundnaland á ferð sinni árið 1497. Á þessum miðum var óhemju [[Þorskur|þorskgengd]] á þessum tíma. Þessi fundur hleypti af stað kapphlaupi Evrópskra fiskimanna um að komast að bestu fiskimiðunum á sumarvertíðum. Innu-þjóðin var meðal fyrstu frumbyggja Norður-Ameríku sem hittu evrópska menn. Engu að síður var Innu-fólkið minna þekkt en aðrar frumbyggjaþjóðir sem bjuggu lengra í vestur, þrátt fyrir að samskipti hófust við þá miklu seinna. Að hluta til er þetta vegna þess að Innu-fólkið dvaldist mikið af árinu langt inn í landi þar sem nú er [[Québec|Quebec]] og Labrador, og lifðu þar til nýlega sem [[Veiðimenn og safnarar|veiðimenn og safnarar]] og heimsóttu aðeins verslunarstöðvar við ströndina einstaka sinnum. Innu-þjóðin var einnig ein af síðustu frumbyggjaþjóðum Kanada sem urðu fast búsett í þorpum, það var ekki fyrr en á sjöunda áratugi 20 aldar sem það gerðist í stærri stíl. Fram að byrjun 20. aldar bjuggu Innu-menn inn í landi yfir vetrarmánuðina en fluttu að ströndinni á sumrin til að veiða fisk, seli og sjófugla. Á 16. öld og snemma á 17. öld sóttu Innu-menn baskneska sjómenn heim á stöðvum á suðurströnd Labrador.<ref>Brad Loewen (2018). [https://www.academia.edu/37830774/Basques_and_Indigenous_Peoples_in_Newfoundland_and_Labrador_in_the_17th_Century Basques and Indigenous Peoples in Newfoundland and Labrador in the 17th Century]. Newfoundland and Labrador Studies Issue: 1 Volume: 33. 2018</ref> Þessar sumarferðir til verslunarstaðana urðu tíðari eftir að franskir kaupmenn og [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólskir]] trúboðar<ref> Jacques Monet (2008). [https://reviewcanada.ca/magazine/2008/09/the-innu-and-the-jesuit/ The Innu and the Jesuit] Literary Review of Canada </ref> á 17. öld, og Bretar og trúboðar [[Bræðrasöfnuðurinn|Bræðrasafnaðarins]] (einnig nefndir herrnhútar) á 18. öld, lokkuðu Innu-menn til að koma til verslunar- og bækistöðva sinna og helst setjast þar að. [[Mynd:Montagnais Indians at Pointe Bleue.jpg|thumb|alt=Stór hópur Innu-fólks við Point Bleue verslunarstaðinn um 1890|Stór hópur Innu-fólks við Point Bleue verslunarstaðinn um 1890]] Í fyrstu breyttu samskipti við kaupmenn og trúboða ekki daglegu lífi Innu-fólksins verulega. Í tvær aldir byggðust samskipti Innu-fólks og Evrópumanna á [[Loðskinn|loðskinnaverslun]]. Verslunin við Saint Lawrence-flóa var skipulögð sem [[Einokun|einokun]] og var leigð til kaupmanna með einkarétti, í fyrstu af Frakklandi og síðar Bretlandi. Á 19. öld tókst skinnakaupmönnum að fá marga Innu-veiðimenn á norðursvæðum Labrador til að hætta hreindýraveiðum og í stað þess fara að stunda loðdýraveiðar með gildrum. Með þessu varð fólkið háð kaupmönnunum um mat og aðrar nauðsynjar. Um miðja 19. öldina hafði loðdýraveiðin minkað mikil vegna [[Ofveiði|ofveiða]] og þetta leiddi til matarskorts þegar ekki var hægt að borga kaupmönnum með skinnvöru og birgðir þrutu. Þetta hörmungarástand var til þess að stór hluti Innu-þjóðarinnar þurfti aðstoð frá trúboðum og stjórnvöldum til að lifa af. Koma Evrópumanna olli miklu mannfalli hjá Innu-fólkinu vegna [[Bólusótt|bólusóttar]], [[Spænska veikin|spænsku veikinnar]], [[Berklar|berkla]], [[Sárasótt|sárasóttar]], [[Skarlatssótt|skarlatssóttar]], [[Kíghósti|kíghósta]], [[Mislingar|mislinga]] og annarra sjúkdóma eins og hjá öðrum frumbyggjum Ameríku.<ref>Andrew J Ghio (2018). [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6166412/ Particle exposure and the historical loss of Native American lives to infections]. Published in final edited form as: Am J Respir Crit Care Med. 2017 Jun 15;195(12):1673. doi: 10.1164/rccm.201609-1810LE</ref> Notkun [[Skotvopn|skotvopna]] dró úr þörf á samvinnu hreindýraveiðimanna, en þeir höfðu áður hlaðið garða og reist upp girðingar saman til að safna hreindýrunum og reka þau til sláturs. Kaþólska trúboðið hafði einnig áhrif á búsetu, til að geta reglulega gengið til altaris til að meðtaka [[Sakramenti|sakramentið]] og að skrifta var Innu-fólkið hvatt til að setjast að við trúboðsstðvarnar. Það var þó ekki fyrr en fór að líða á 20. öldina sem veiðmanna og safnaralíf Innu fór að taka stórfelldum breytingum. [[Mynd:Innus d'Ekuanitshit (Mingan).jpg|thumb|alt=Innu-stórfjölskylda við þorpið Ekuanitshit (MIngan) um 1920|Innu-stórfjölskylda við þorpið Ekuanitshit (Mingan) um 1920]] Á árunum fyrir fyrri heimsstyrjöldina hækkaði verð mjög á loðskinnum og fólk af evrópskum ættum sem hafði áður búið við ströndina fór að flytja til bestu veiðisvæðanna setja út gildrur. Þeir fóru einnig að eigna sér land og loka aðgengi annara, þetta stangaðist algjörlega á við hefðbundna sameiginlega landnotkun Innu-þjóðflokksins. Fljótlega höfðu innfluttningarnir yfirtekið öll bestu veiðisvæði Innu-manna og meðal annars útilokað þá frá flestum laxaám. Eftir 1900 hófst einnig mikið skógarhögg á hluta hins hefðbundna svæðis þeirra.<ref>Burke, Rhonda Carol. [https://hdl.handle.net/20.500.14783/11631 “Land, Resources and Discourses of Development in Central Labrador.”] Memorial University, 2003.</ref> Samantekið olli þetta að stofnar helstu veiðidýra sem Innu veiddu til matar, sérstaklega hreindýra, for mjög minkandi. Um miðja öldina hófst einnig mikill námugröftur á vesturhluta Labrador og hafði mikil áhrif á veiðimöguleika. Innu-menn fóru þá í vaxandi mæli að hrökklast af sulti til sjávarþorpanna til að leita aðstoðar hjá trúboðum, kaupmönnum og fulltrúum stjórnarvalda. [[Mynd:Innus.png|thumb|alt=Rauðu deplarnir sýna þorp þar sem Innu-fólk býr|Rauðu deplarnir sýna þorp þar sem Innu-fólk býr]] Um miðja 20. öld voru margir Innu orðnir háðir aðstoð hins opinbera og sestir að í fátækrahverfum í útjaðri þorpana. Á sjöunda áratugnum voru svo nefndir frumbyggjskólar opnaðir, margir þeirra sem heimavistarskólar. Það þýddi að börnin voru aðskilin í frá foreldrum sínum og þar með Innu-tungumáli og menningu. Samtímis var mikil áhersla stjórnvalda í Kanada að á að þjóðflokkar safnara og veiðimanna hættu að flytja milli staða eftir árstímum og veiði og þessi í stað fá fasta búsetu í þeirri trú að líf þeirra myndi batna með þessu. Samtíma Innu-menn hafa að mestu leyti fasta búsetu í 12 þorpum, dreifðum um stórt landsvæði og mörg þeirra eru mjög afskekkt. Afleiðing allra þessara breytinga var sú að Innu-menn urðu útilokaðir frá veiðum sem var grundvöllur menningar þeirra. Það var litið niðu á þá þar sem þeir bjuggu í fátækrahverfum. Sjálfsfyrirlitning leiddi til drykkjuskapar, ofbeldis og vanrækslu á börnum og hárrar tíðni sjálfsvíga.<ref>Janelle Kelly (2024). [https://www.cbc.ca/news/canada/newfoundland-labrador/innu-inquiry-sheshatshiu-1.7093607 Modern programs to combat addictions are taking Labrador Innu back to their roots, inquiry hears]. CBC News · Posted: Jan 24, 2024</ref> Þróun sem hefur endurtekið sig víða meðal frumbyggja. == Tilvísanir == <references/> [[Flokkur:Saga Kanada]] [[Flokkur:Frumbyggjaþjóðir Norður-Ameríku]] g7dhalb1qhwn04rqzl4rz72bb5zz4gk 1982951 1982950 2026-10-16T20:29:41Z Comp.arch 32151 1982951 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Davis Inlet 1903.jpg|thumb|alt=Innu skinnsölumenn frá 1903|Innu skinnsölumenn frá 1903]] '''Innu''' er [[þjóðflokkur]] [[Frumbyggjar Kanada|frumbyggja]] sem hafa búið aðallega í [[Labrador]] og [[Québec|Quebec]] í austur [[Kanada]].<ref>Tanner, Adrian (9. september 2025) [1. september 2010]. [https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/innu-montagnais-naskapi "Innu (Montagnais-Naskapi)"]. The Canadian Encyclopedia. Historica Canada.</ref> Heitið Innu sem er notað bæði í eintölu og fleirtölu þýðir fólk eða manneskja. Einnig er til fleirtöluformið Innut. Á ensku og frönsku var þjóðflokkurinn áður kallaður ''Montagnais'' ("fjallafólk" á frönsku). Innu eru náskyldir þeim [[Krí]]-þjóðflokkum (e. Cree) sem búa á vesturhluta Labrador-skagans, en óskildir [[Inúítar|Inúítum]]. ==Menningarbrot== [[Mynd:Map of Innu nations.svg|thumb|alt=Græni liturinn sýnir hefðbundin svæði Innu|Græni liturinn sýnir hefðbundin svæði Innu]] Þeir nefna heimasvæði þjóðflokksins ''Nitassinan'' (”okkar land”) og einnig ''Innu-assi'' ("Innu land"). Þetta er svæði á stærð við [[Bretland]] á austurhluta Labrador-skaga, svæðið nær frá norðurströnd [[Saint Lawrence-fljót|Saint Lawrence fljóts]] og norður skagann. Sögulega var það [[Dorset-menning|Dorset-fólk]] og síðan Inúítar sem bjuggu á strandlengjunni norðan við Goose Bay og norður skagan og Innu inn í landinu. Fornleifafundir sýna að að forfeður þjóðflokksins hafa búið á þessu svæði sem safnarar og veiðimenn í um átta þúsund ár.<ref>[ https://www.gov.nl.ca/tcar/archaeology-sites/ Archaeology Sites in Newfoundland and Labrador] Government of Newfoundland and Labrador</ref> Þeir fluttu eftir árstíðabundnum ferðum veiðidýra. Á austur- og norðurhluta skagans veiddu þeir einkum [[Hreindýr|hreindýr]], en á vesturhluta svæðisins [[Elgur|elgi]], [[Dádýr|dádýr]], [[Bjór (nagdýr)|bjóra]], [[Bjarndýr|birni]] og ýmsa vatnafiska. Við ströndina veiddu þeir [[Selir|seli]], [[Lax|lax]] og aðra fiska, þeir söfnuðu einnig rótum og plöntum, tíndu [[Ber|ber]] og unnu [[Hlynsíróp|hlynsafa]]. Þeir voru hluti af þróuðu viðskiptaneti við aðrar frumbyggjaþjóðir eins og Írókesa.<ref>Ann M. Carlos (2022). [https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-economic-history/article/country-they-built-dynamic-and-complex-indigenous-economies-in-north-america-before-1492/6ABF7309E68FD58643597652A2EF7A03 The Country They Built: Dynamic and Complex Indigenous Economies in North America before 1492]. The Journal of Economic History, volume 83, issue 2, júní 2023, bls. 319– 358 DOI: https://doi.org/10.1017/S0022050723000153</ref> [[Mynd:Montagnais lodge at Mingan.jpg|thumb|alt=Innutjöld við kaþólska trúboðsstöð 1863|Innutjöld við kaþólska trúboðsstöð 1863]] [[Mynd:Caribou skin coat, Innu, Quebec-Labrador Peninsula, c. 1805 - Royal Ontario Museum - DSC00317.JPG|thumb|alt=Innu kápa úr hreindýraskinni|Innu kápa úr hreindýraskinni]] [[Mynd:Innu making canoes near Sheshatshiu, ca. 1920.jpg|thumb|alt=Innu-menn að smíða kanóa um 1920|Innu-menn að smíða kanóa um 1920]] Innu-fólkið ferðist á svipaðan hátt og aðrar [[Algonkínsk tungumál|Algonkínskar þjóðir]] í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]], notuðu [[Kanó|kanóa]] til vatnaferða á sumrin og [[Snjóþrúgur|snjóþrúgur]] og sleða á veturna. Þeir bjuggu í tjöldum gerðum úr [[Húð|dýrahúðum]] og [[Börkur|berki]] af [[Birki|birkitrjám]]. Að vetralagi bjuggu oftast nokkri fjölskylduhópar saman en stærstan hluta ársins bjuggu þeir í litlum fjölskylduhópum. All fjölmennar samkomur voru haldnar á sumrin, sem voru miklivægur þáttur í félagslífi og kynnum fólks.<ref>Mailhot, José. The People of Sheshatshit: In the Land of the Innu. St. John's: ISER, 1997</ref> Allir hlutar veiðidýranna voru nýttir, bæði til matar en ekki síst voru skinnin notuð í tjöld og fatnað, oft skreytt með myndum og fjöðrum. Trú á dýraanda var veigamikil í veiðunum og mjög mikilvægt til að sýna veiðidýrunum virðingu meðal annars með því að henga fórnir úr [[Bein|beinum]] og [[Höfuðkúpa|höfuðkúpum]] í tré eða leggja á upphækkaða palla. Við hátíðir voru trommur slegnar og sungið fyrir anda dýranna. Sprungur og rifur í brunnum herðablöðum veiðidýra voru lesnar sem spá fyrir framtíðina. ===Tungumál=== Tungumál Innu-fólksins er talað um allt Nitassinan svæðið, en talsverður [[Mállýska|mállýskumunur]] er eftir landsvæðum. Það er algonkískt mál, náskilt [[Krí]] og er algjörlega óskilt tungumálum Inúíta.<ref> Brittain, Julie. “Aboriginal Language Maintenance and Revitalization in Newfoundland and Labrador.” Canadian Research Chair talk given 25 April 2003. St. John's: Memorial University, 2003.</ref> ==Sögustiklur== ===Norræn samskipti=== Allt fram undir ár 1300 bjuggu Innu-menn mest alla strönd Austur-Labrador. Um 1250 fóru þeir að hörfa undan Inúítum sem komu að norðan, þangað til að komið var suður að Goose Bay um 1450. Í [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]] og [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] er sagt frá samskiptum [[Norrænir Grænlendingar|norrænna manna]] og frumbyggja (sem nefndir voru [[Skrælingjar]] í sögunum) í norðaustur [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Engin vissa eru um úr hvaða þjóðflokkum þessir frumbyggjar komu en fimm eru taldir mögulegir. Fyrir utan Innu eru það [[Beóþúkar|Beóþúk]], [[Mikmak]]. [[Wolastoqiyik]]<ref>Ulrich Johann (2022). [http://DOI:10{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}.13140/RG.2.2.15556.91527 ''Fundit Vínland góða. The Norse Vinland expeditions revisited'' DOI:10.13140/RG.2.2.15556.91527</ref> og þar að auki [[Inúítar]]. Það hefur verið talið að Markland sem nefnt er í sögunum samsvari Labrador. Það er því ekki ólíklegt að Norrænir Grænlendingar hafi hitt Innu-fólk, ekki síst á timburferðum til þess sem þá var nefnt [[Markland]]. Meðal annars hefur fundist [[Ör|örvaroddur]] við uppgröft í Sandnesi í [[Vestribyggð|Vestribyggð]] á Grænlandi sem gæti verið uppruninn hjá Innu-mönnum. Þessi örvaroddur gæti þó einnig verið frá Beóþúk-fólkinu.<ref> [https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:188909/FULLTEXT01.pd The Significance of Remote Resource Regions for Norse Greenland.] úr: Scripta Islandica, ISSN 0582-3234, vol. 56, bls. 13–54</ref> ===Nýlendusaga=== Það er mjög líklegt að [[Baskar|basneskir]] [[Hvalveiðar|hvalveiðimenn]]<ref>Vincent Delmas (2019). [https://www.researchgate.net/publication/370291659_Indigenous_Traces_on_Basque_Sites_Direct_Contact_or_Later_Reoccupation Indigenous Traces on Basque Sites: Direct Contact or Later Reoccupation?] Newfoundland and Labrador Studies 33(1) DOI:10.7202/1055864ar</ref> hafi verið fyrstu Evrópubúarnir fyrir utan Norrænu Grænlendingana sem komust í snertingu við Innu-þjóðina. Kort er til sem sýnir að Breskir fiskimenn sóttu þegar fiskistöðvar í „Nýfundnu löndunum“ árið 1506. <ref>Mcintosh, Gregory C. (2022-05-04). "The Caverio Planisphere (c. 1506) Was Not Copied from the Cantino Planisphere (1502)". Terrae Incognitae. 54 (2): 110–161. doi:10.1080/00822884.2022.2099098. ISSN 0082-2884. S2CID 251260330.</ref> Ítalinn [[Giovani Caboto]] (sem er þekktari sem John Cabot, þar sem hann sigldi fyrir konungin í Englandi) uppgötvaði fiskimiðin við Labrador og Nýfundnaland á ferð sinni árið 1497. Á þessum miðum var óhemju [[Þorskur|þorskgengd]] á þessum tíma. Þessi fundur hleypti af stað kapphlaupi Evrópskra fiskimanna um að komast að bestu fiskimiðunum á sumarvertíðum. Innu-þjóðin var meðal fyrstu frumbyggja Norður-Ameríku sem hittu evrópska menn. Engu að síður var Innu-fólkið minna þekkt en aðrar frumbyggjaþjóðir sem bjuggu lengra í vestur, þrátt fyrir að samskipti hófust við þá miklu seinna. Að hluta til er þetta vegna þess að Innu-fólkið dvaldist mikið af árinu langt inn í landi þar sem nú er [[Québec|Quebec]] og Labrador, og lifðu þar til nýlega sem [[Veiðimenn og safnarar|veiðimenn og safnarar]] og heimsóttu aðeins verslunarstöðvar við ströndina einstaka sinnum. Innu-þjóðin var einnig ein af síðustu frumbyggjaþjóðum Kanada sem urðu fast búsett í þorpum, það var ekki fyrr en á sjöunda áratugi 20 aldar sem það gerðist í stærri stíl. Fram að byrjun 20. aldar bjuggu Innu-menn inn í landi yfir vetrarmánuðina en fluttu að ströndinni á sumrin til að veiða fisk, seli og sjófugla. Á 16. öld og snemma á 17. öld sóttu Innu-menn baskneska sjómenn heim á stöðvum á suðurströnd Labrador.<ref>Brad Loewen (2018). [https://www.academia.edu/37830774/Basques_and_Indigenous_Peoples_in_Newfoundland_and_Labrador_in_the_17th_Century Basques and Indigenous Peoples in Newfoundland and Labrador in the 17th Century]. Newfoundland and Labrador Studies Issue: 1 Volume: 33. 2018</ref> Þessar sumarferðir til verslunarstaðana urðu tíðari eftir að franskir kaupmenn og [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólskir]] trúboðar<ref> Jacques Monet (2008). [https://reviewcanada.ca/magazine/2008/09/the-innu-and-the-jesuit/ The Innu and the Jesuit] Literary Review of Canada </ref> á 17. öld, og Bretar og trúboðar [[Bræðrasöfnuðurinn|Bræðrasafnaðarins]] (einnig nefndir herrnhútar) á 18. öld, lokkuðu Innu-menn til að koma til verslunar- og bækistöðva sinna og helst setjast þar að. [[Mynd:Montagnais Indians at Pointe Bleue.jpg|thumb|alt=Stór hópur Innu-fólks við Point Bleue verslunarstaðinn um 1890|Stór hópur Innu-fólks við Point Bleue verslunarstaðinn um 1890]] Í fyrstu breyttu samskipti við kaupmenn og trúboða ekki daglegu lífi Innu-fólksins verulega. Í tvær aldir byggðust samskipti Innu-fólks og Evrópumanna á [[Loðskinn|loðskinnaverslun]]. Verslunin við Saint Lawrence-flóa var skipulögð sem [[Einokun|einokun]] og var leigð til kaupmanna með einkarétti, í fyrstu af Frakklandi og síðar Bretlandi. Á 19. öld tókst skinnakaupmönnum að fá marga Innu-veiðimenn á norðursvæðum Labrador til að hætta hreindýraveiðum og í stað þess fara að stunda loðdýraveiðar með gildrum. Með þessu varð fólkið háð kaupmönnunum um mat og aðrar nauðsynjar. Um miðja 19. öldina hafði loðdýraveiðin minkað mikil vegna [[Ofveiði|ofveiða]] og þetta leiddi til matarskorts þegar ekki var hægt að borga kaupmönnum með skinnvöru og birgðir þrutu. Þetta hörmungarástand var til þess að stór hluti Innu-þjóðarinnar þurfti aðstoð frá trúboðum og stjórnvöldum til að lifa af. Koma Evrópumanna olli miklu mannfalli hjá Innu-fólkinu vegna [[Bólusótt|bólusóttar]], [[Spænska veikin|spænsku veikinnar]], [[Berklar|berkla]], [[Sárasótt|sárasóttar]], [[Skarlatssótt|skarlatssóttar]], [[Kíghósti|kíghósta]], [[Mislingar|mislinga]] og annarra sjúkdóma eins og hjá öðrum frumbyggjum Ameríku.<ref>Andrew J Ghio (2018). [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6166412/ Particle exposure and the historical loss of Native American lives to infections]. Published in final edited form as: Am J Respir Crit Care Med. 2017 Jun 15;195(12):1673. doi: 10.1164/rccm.201609-1810LE</ref> Notkun [[Skotvopn|skotvopna]] dró úr þörf á samvinnu hreindýraveiðimanna, en þeir höfðu áður hlaðið garða og reist upp girðingar saman til að safna hreindýrunum og reka þau til sláturs. Kaþólska trúboðið hafði einnig áhrif á búsetu, til að geta reglulega gengið til altaris til að meðtaka [[Sakramenti|sakramentið]] og að skrifta var Innu-fólkið hvatt til að setjast að við trúboðsstðvarnar. Það var þó ekki fyrr en fór að líða á 20. öldina sem veiðmanna og safnaralíf Innu fór að taka stórfelldum breytingum. [[Mynd:Innus d'Ekuanitshit (Mingan).jpg|thumb|alt=Innu-stórfjölskylda við þorpið Ekuanitshit (MIngan) um 1920|Innu-stórfjölskylda við þorpið Ekuanitshit (Mingan) um 1920]] Á árunum fyrir fyrri heimsstyrjöldina hækkaði verð mjög á loðskinnum og fólk af evrópskum ættum sem hafði áður búið við ströndina fór að flytja til bestu veiðisvæðanna setja út gildrur. Þeir fóru einnig að eigna sér land og loka aðgengi annara, þetta stangaðist algjörlega á við hefðbundna sameiginlega landnotkun Innu-þjóðflokksins. Fljótlega höfðu innfluttningarnir yfirtekið öll bestu veiðisvæði Innu-manna og meðal annars útilokað þá frá flestum laxaám. Eftir 1900 hófst einnig mikið skógarhögg á hluta hins hefðbundna svæðis þeirra.<ref>Burke, Rhonda Carol. [https://hdl.handle.net/20.500.14783/11631 “Land, Resources and Discourses of Development in Central Labrador.”] Memorial University, 2003.</ref> Samantekið olli þetta að stofnar helstu veiðidýra sem Innu veiddu til matar, sérstaklega hreindýra, for mjög minkandi. Um miðja öldina hófst einnig mikill námugröftur á vesturhluta Labrador og hafði mikil áhrif á veiðimöguleika. Innu-menn fóru þá í vaxandi mæli að hrökklast af sulti til sjávarþorpanna til að leita aðstoðar hjá trúboðum, kaupmönnum og fulltrúum stjórnarvalda. [[Mynd:Innus.png|thumb|alt=Rauðu deplarnir sýna þorp þar sem Innu-fólk býr|Rauðu deplarnir sýna þorp þar sem Innu-fólk býr.]] Um miðja 20. öld voru margir Innu orðnir háðir aðstoð hins opinbera og sestir að í fátækrahverfum í útjaðri þorpana. Á sjöunda áratugnum voru svo nefndir frumbyggjskólar opnaðir, margir þeirra sem heimavistarskólar. Það þýddi að börnin voru aðskilin í frá foreldrum sínum og þar með Innu-tungumáli og menningu. Samtímis var mikil áhersla stjórnvalda í Kanada að á að þjóðflokkar safnara og veiðimanna hættu að flytja milli staða eftir árstímum og veiði og þessi í stað fá fasta búsetu í þeirri trú að líf þeirra myndi batna með þessu. Samtíma Innu-menn hafa að mestu leyti fasta búsetu í 12 þorpum, dreifðum um stórt landsvæði og mörg þeirra eru mjög afskekkt. Afleiðing allra þessara breytinga var sú að Innu-menn urðu útilokaðir frá veiðum sem var grundvöllur menningar þeirra. Það var litið niðu á þá þar sem þeir bjuggu í fátækrahverfum. Sjálfsfyrirlitning leiddi til drykkjuskapar, ofbeldis og vanrækslu á börnum og hárrar tíðni sjálfsvíga.<ref>Janelle Kelly (2024). [https://www.cbc.ca/news/canada/newfoundland-labrador/innu-inquiry-sheshatshiu-1.7093607 Modern programs to combat addictions are taking Labrador Innu back to their roots, inquiry hears]. CBC News, 24. janúar 2024</ref> Þróun sem hefur endurtekið sig víða meðal frumbyggja. == Tilvísanir == <references/> [[Flokkur:Saga Kanada]] [[Flokkur:Frumbyggjaþjóðir Norður-Ameríku]] l5rq8rdeltux0togdohtpxc19h083j1 0 193163 1982943 1982813 2026-10-16T20:07:34Z TKSnaevarr 53243 1982943 wikitext text/x-wiki {{Land |nafn = Konungsríkið Júgóslavía |nafn_í_eignarfalli = Konungsríkisins Júgóslavíu |nafn_á_frummáli = Kraljevina Jugoslavija<br />Краљевина Југославија |fáni= Flag of Yugoslavia (1918–1941).svg |skjaldarmerki= Coat of arms of the Kingdom of Yugoslavia.svg |kjörorð= Jedan narod, jedan kralj, jedna država<br>Један народ, један краљ, једна држава<br>Ein þjóð, einn konungur, eitt ríki |þjóðsöngur=Himna Kraljevine Jugoslavije<br />Химна Краљевине Југославије<br />Þjóðsöngur Konungsríkisins Júgóslavíu<br />{{Center|[[File:Himna Kraljevine Jugoslavije.ogg]]}} |staðsetningarkort=Europe-Kingdom of Yugoslavia (orthographic projection).svg |höfuðborg=[[Belgrad]] |tungumál=[[Serbókróatíska]] |stjórnarfar=[[Þingbundin konungsstjórn]] (1918–1929, 1931–1939) |titill_leiðtoga1=Konungur |nafn_leiðtoga1=[[Pétur 1. Serbíukonungur|Pétur 1.]]<br>[[Alexander 1. Júgóslavíukonungur|Alexander 1.]]<br>[[Pétur 2. Júgóslavíukonungur|Pétur 2.]] |staða=Sögulegt tímabil |staða_athugasemd=[[Millistríðsárin]]{{*}}[[Seinni heimsstyrjöldin]] |atburður1=Stofnun |dagsetning1= 1. desember 1918 |atburður2=Konungdæmið leyst upp |dagsetning2= 29. nóvember 1945 |flatarmál= 247.542<ref>{{Cite book |last=Tomasevich |first=Jozo |title=War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: The Chetniks |date=1975 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-0857-9 |page=93}}</ref> |fólksfjöldi= 15.839.364<ref>{{Cite book |url=https://publikacije.stat.gov.rs/G1945/Pdf/G19454001.pdf |title=Израчунат број становника Југославије за 1941. и 1945. |date=1945 |publisher=Државни статистички уред |language=sr |access-date=30 September 2021 |archive-date=7 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210607061237/http://publikacije.stat.gov.rs/G1945/pdf/G19454001.pdf |url-status=live }}</ref> |mannfjöldaár= 1941 |íbúar_á_ferkílómetra=63,98 |gjaldmiðill=[[Júgóslavnesk króna]] (1918–1920)<br>[[Júgóslavneskur dinar]] (1920–1941) }} '''Konungsríkið Júgóslavía'''<ref name="Tomasz Kamusella 2008. pp. 228, 297">{{Cite book |last=Kamusella |first=Tomasz |url=https://books.google.com/books?id=mzEqAQAAIAAJ |title=The politics of language and nationalism in modern Central Europe |date=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-2305-5070-4 |pages=228, 297 |access-date=25 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160518085413/https://books.google.com/books?id=mzEqAQAAIAAJ |archive-date=18 May 2016 |url-status=live}}</ref> var ríki í Suðaustur- og Mið-Evrópu sem var til frá 1918 til 1941. Frá 1918 til 1929 hét ríkið opinberlega '''Konungsríki Serba, Króata og Slóvena''' en var kallað '''[[Júgóslavía]]''' („Land Suður-Slava“) í daglegu tali.<ref name="Naš rod"> "Kraljevina Jugoslavija! Novi naziv naše države. No, mi smo itak med seboj vedno dejali Jugoslavija, četudi je bilo na vseh uradnih listih Kraljevina Srbov, Hrvatov in Slovencev. In tudi drugi narodi, kakor Nemci in Francozi, so pisali že prej v svojih listih mnogo o Jugoslaviji. 3. oktobra, ko je kralj Aleksander podpisal "Zakon o nazivu in razdelitvi kraljevine na upravna območja", pa je bil naslov kraljevine Srbov, Hrvatov in Slovencev za vedno izbrisan." (Naš rod, Ljubljana 1929/30, št. 1, str. 22, letnik I.) </ref> Konungsríkið var stofnað síðla árs 1918 þegar [[Konungsríkið Serbía]] sameinaðist [[Konungsríkið Svartfjallaland|Konungsríkinu Svartfjallalandi]] og landsvæðum sem höfðu tilheyrt [[Austurrísk-ungverska keisaradæmið|austurrísk-ungverska keisaradæminu]], þá helst landsvæði sem samsvarar núverandi [[Bosnía og Hersegóvína|Bosníu og Hersegóvínu]] og bróðurparti ríkjanna [[Króatía|Króatíu]] og [[Slóvenía|Slóveníu]]. Landsvæði núverandi [[Kósovó]] og [[Norður-Makedónía|Norður-Makedóníu]] höfðu verið innlimuð af Serbíu fyrir sameininguna.<ref>{{Cite web |title=Yugoslavia from a Historical Perspective |url=https://www.yuhistorija.com/doc/yugoslavia%20from%20a%20historical%20perspective.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331215651/http://yuhistorija.com/doc/yugoslavia%20from%20a%20historical%20perspective.pdf |archive-date=31 March 2022 |access-date=7 December 2020 |publisher=YU Historija}}</ref> Konungsætt ríkisins var hin serbneska [[Karađorđević-ætt]], sem hafði áður ríkt í Konungsríkinu Serbíu í valdatíð [[Pétur 1. Serbíukonungur|Péturs 1.]], sem varð fyrsti konungur Júgóslavíu. Eftir dauða Péturs árið 1921 tók sonur hans, [[Alexander 1. Júgóslavíukonungur|Alexander 1.]], við konungdómi en hann hafði áður verið [[ríkisstjóri]] í nafni föður síns. Árið 1929 stofnaði Alexander [[einræði]] í landinu og gaf ríkinu formlega nafnið Júgóslavía. Árið 1934 var konungurinn myrtur í [[Marseille]] af [[Vlado Tsjernozemskí]], meðlimi í makedónsku sjálfstæðishreyfingunni [[VMRO]]. Ellefu ára gamall sonur Alexanders, [[Pétur 2. Júgóslavíukonungur|Pétur]], tók við krúnunni en frændi hans, [[Páll Júgóslavíuprins|Páll]], fór með stjórn sem ríkisstjóri til ársins 1941. Það ár sagði Júgóslavía upp aðild sinni að [[Þríveldasamningurinn|þríveldasamningnum]] með [[Öxulveldin|Öxulveldunum]] eftir valdarán í landinu.<ref>{{Cite web |last=J. B. Hoptner |date=1963 |title=Yugoslavia in Crisis 1934–1941 |url=https://archive.org/details/yugoslaviaincris012757mbp |publisher=Columbia University Press}}</ref> Konungsfjölskyldan flýði til London sama ár, skömmu áður en Öxulveldin gerðu [[Innrásin í Júgóslavíu|innrás í Júgóslavíu]]. Í apríl 1941 hernámu Öxulveldin landið og skiptu því upp. Konungurinn stofnaði útlegðarríkisstjórn í London sem var viðurkennd af Bretum og síðar af hinum [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamannaríkjunum]]. Árið 1944 viðurkenndi Pétur 2. konungur bráðabirgðastjórn [[Lýðræðislega sambandsríkið Júgóslavía|Lýðræðislega sambandsríkisins Júgóslavíu]] sem lögmæta ríkisstjórn landsins eftir að breski forsætisráðherrann [[Winston Churchill]] beitti hann þrýstingi. Viðurkenningin var formfest 2. nóvember með Vis-sáttmálanum sem [[Ivan Šubašić]] undirritaði fyrir hönd konungsríkisins og [[Josip Broz Tito]] fyrir hönd júgóslavnesku andspyrnuhreyfingarinnar.<ref>{{Cite book |last=Roberts |first=Walter R. |url=https://books.google.com/books?id=fNBmAAAAMAAJ |title=Tito, Mihailović, and the Allies, 1941–1945 |date=1973 |publisher=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-0740-8 |page=288 |access-date=25 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211211134033/https://books.google.com/books?id=fNBmAAAAMAAJ |archive-date=11 December 2021 |url-status=live}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|sagnfræði}} {{sa|1918|1945}} [[Flokkur:Saga Júgóslavíu]] cqqwegp44d4t75embabja6n01jb9rj1 0 193189 1982954 2026-10-16T20:38:07Z ~2026-55570-22 121920 Bjó til síðu með „{{Infobox Leikari | nafn = Swamy Rotolo | mynd = | texti_myndar = | fæðingardagur = [[14. ágúst]] [[2004]] | fæðingarstaður = [[Gioia Tauro]], [[Kalabría]], [[Ítalía]] | ævistarf = Leikkona | starfsár = 2017–nú | þekktust fyrir = ''A Chiara'' | verðlaun = [[David di Donatello]] (2022) }} '''Swamy Rotolo''' (fædd [[14. ágúst]] [[2004]] í Gioia Tauro) er ítölsk leikkona<ref name="im...“ 1982954 wikitext text/x-wiki {{Infobox Leikari | nafn = Swamy Rotolo | mynd = | texti_myndar = | fæðingardagur = [[14. ágúst]] [[2004]] | fæðingarstaður = [[Gioia Tauro]], [[Kalabría]], [[Ítalía]] | ævistarf = Leikkona | starfsár = 2017–nú | þekktust fyrir = ''A Chiara'' | verðlaun = [[David di Donatello]] (2022) }} '''Swamy Rotolo''' (fædd [[14. ágúst]] [[2004]] í Gioia Tauro) er ítölsk leikkona<ref name="imdb-bio">[https://imdb.com Swamy Rotolo - Biography], IMDb, skoðað 16. október 2026.</ref>. Hún hlaut mikið lof gagnrýnenda og alþjóðlega athygli fyrir hlutverk sitt í kvikmyndinni ''A Chiara'' (2021) í leikstjórn Jonas Carpignano. Fyrir þá frammistöðu vann hún [[David di Donatello]]-verðlaunin sem besta leikkona í aðalhlutverki árið 2022, þá aðeins 17 ára gömul, og varð þar með yngsta leikkonan í sögu verðlaunanna til að hljóta þessa viðurkenningu í þeim flokki<ref name="david-news">[https://www.davidnews.it/maggio22/swamy-rotolo-dai-banchi-di-scuola-al-david.php Swamy Rotolo, dai banchi di scuola al David come miglior attrice], Accademia del Cinema Italiano - David News, maí 2022.</ref><ref name="corriere">[https://www.corriere.it/spettacoli/cinema-serie-tv/cards/chi-swamy-rotolo-vincitrice-david-donatello-2022-come-miglior-attrice/prima-candidatura_principale.shtml Chi è Swamy Rotolo, vincitrice del David di Donatello 2022 come miglior attrice], Corriere della Sera, 4. maí 2022.</ref>. == Ferill == Rotolo hóf feril sinn árið 2017 þegar hún fór með lítið hlutverk í kvikmyndinni ''A Ciambra'' í leikstjórn Jonas Carpignano<ref name="rb-casting">[https://www.rbcasting.com/rb/web/swamyrotolo/~/21373/home Swamy Rotolo Curriculum], RB Casting, skoðað 16. október 2026.</ref>. Stóra tækifæri hennar kom árið 2021 þegar Carpignano valdi hana í aðalhlutverkið í kvikmyndinni ''A Chiara'', þar sem hún lék unga stúlku í Kalabríu sem uppgötvar tengsl föður síns við glæpasamtökin 'Ndrangheta<ref name="mymovies-news">[https://www.mymovies.it/film/2021/a-chiara/news/david-di-donatello-2022-swamy-rotolo/ David di Donatello 2022, Swamy Rotolo vince come Miglior Attrice Protagonista], MYmovies.it, 3. maí 2022.</ref>. Kvikmyndin var frumsýnd í flokknum *Quinzaine des Réalisateurs* á Kvikmyndahátíðinni í Cannes árið 2021, þar sem hún hlaut Europa Cinemas Label-verðlaunin<ref name="sky-tg24">[https://tg24.sky.it/spettacolo/cinema/2022/05/04/swamy-rotolo-david-donatello-2022 Chi è Swamy Rotolo, vincitrice del David di Donatello 2022 per il film A Chiara], Sky TG24, 4. maí 2022.</ref>. Frammistaða hennar tryggði henni hinn sögulega sigur á David di Donatello-verðlaunahátíðinni árið 2022<ref name="fanpage">[https://www.fanpage.it/spettacolo/eventi/swami-rotolo-vince-il-david-come-miglior-attrice-protagonista-carlo-conti-17-anni-e-un-record/ Swamy Rotolo vince il David come miglior attrice protagonista, Carlo Conti: “17 anni è un record”], Fanpage.it, 3. maí 2022.</ref>, auk þess sem hún var valin besta leikkona í aðalhlutverki á Alþjóðlegu kvikmyndahátíðinni í Kaíró<ref name="rb-casting" />. Í kjölfarið tók hún að sér önnur stór hlutverk, svo sem í kvikmyndinni ''Io e il Secco'' (2023) í leikstjórn Gianluca Santoni<ref name="rb-casting" />. == Kvikmyndaskrá == {| class="wikitable sortable" |- ! Ár ! Titill ! Hlutverk ! Leikstjóri ! Athugasemdir |- | 2017 | ''A Ciambra'' | Chiara Guerrasio | Jonas Carpignano | |- | 2021 | ''A Chiara'' | Chiara Guerrasio | Jonas Carpignano | Aðalhlutverk |- | 2023 | ''Io e il Secco'' | Marta | Gianluca Santoni | |} == Verðlaun og tilnefningar == * '''[[David di Donatello]] (2022):''' Besta leikkona í aðalhlutverki (''Miglior attrice protagonista'') fyrir ''A Chiara'' — '''Vann'''<ref name="david-news" />. * '''Alþjóðlega kvikmyndahátíðin í Kaíró (2021):''' Besta leikkona (''Migliore attrice protagonista'') fyrir ''A Chiara'' — '''Vann'''<ref name="rb-casting" />. * '''Nastri d'Argento (2022):''' Graziella Bonacchi-verðlaunin fyrir ''A Chiara'' — '''Vann'''<ref name="rb-casting" />. == Heimildir == {{reflist}} == Tenglar == * {{IMDb nafn|10026347|Swamy Rotolo}} * [https://www.mymovies.it/persone/swamy-rotolo/404556/ Swamy Rotolo] á MYmovies.it sqodrsulpugz0hfojt9d4pkp98w9l1v 1982956 1982954 2026-10-16T20:39:00Z ~2026-55570-22 121920 1982956 wikitext text/x-wiki {{Infobox Leikari | nafn = Swamy Rotolo | mynd = | texti_myndar = | fæðingardagur = [[14. ágúst]] [[2004]] | fæðingarstaður = [[Gioia Tauro]], [[Kalabría]], [[Ítalía]] | ævistarf = Leikkona | starfsár = 2017–nú | þekktust fyrir = ''A Chiara'' | verðlaun = [[David di Donatello]] (2022) }} [[Mynd:FileSwamy Rotolo.png|thumb]] '''Swamy Rotolo''' (fædd [[14. ágúst]] [[2004]] í Gioia Tauro) er ítölsk leikkona<ref name="imdb-bio">[https://imdb.com Swamy Rotolo - Biography], IMDb, skoðað 16. október 2026.</ref>. Hún hlaut mikið lof gagnrýnenda og alþjóðlega athygli fyrir hlutverk sitt í kvikmyndinni ''A Chiara'' (2021) í leikstjórn Jonas Carpignano. Fyrir þá frammistöðu vann hún [[David di Donatello]]-verðlaunin sem besta leikkona í aðalhlutverki árið 2022, þá aðeins 17 ára gömul, og varð þar með yngsta leikkonan í sögu verðlaunanna til að hljóta þessa viðurkenningu í þeim flokki<ref name="david-news">[https://www.davidnews.it/maggio22/swamy-rotolo-dai-banchi-di-scuola-al-david.php Swamy Rotolo, dai banchi di scuola al David come miglior attrice], Accademia del Cinema Italiano - David News, maí 2022.</ref><ref name="corriere">[https://www.corriere.it/spettacoli/cinema-serie-tv/cards/chi-swamy-rotolo-vincitrice-david-donatello-2022-come-miglior-attrice/prima-candidatura_principale.shtml Chi è Swamy Rotolo, vincitrice del David di Donatello 2022 come miglior attrice], Corriere della Sera, 4. maí 2022.</ref>. == Ferill == Rotolo hóf feril sinn árið 2017 þegar hún fór með lítið hlutverk í kvikmyndinni ''A Ciambra'' í leikstjórn Jonas Carpignano<ref name="rb-casting">[https://www.rbcasting.com/rb/web/swamyrotolo/~/21373/home Swamy Rotolo Curriculum], RB Casting, skoðað 16. október 2026.</ref>. Stóra tækifæri hennar kom árið 2021 þegar Carpignano valdi hana í aðalhlutverkið í kvikmyndinni ''A Chiara'', þar sem hún lék unga stúlku í Kalabríu sem uppgötvar tengsl föður síns við glæpasamtökin 'Ndrangheta<ref name="mymovies-news">[https://www.mymovies.it/film/2021/a-chiara/news/david-di-donatello-2022-swamy-rotolo/ David di Donatello 2022, Swamy Rotolo vince come Miglior Attrice Protagonista], MYmovies.it, 3. maí 2022.</ref>. Kvikmyndin var frumsýnd í flokknum *Quinzaine des Réalisateurs* á Kvikmyndahátíðinni í Cannes árið 2021, þar sem hún hlaut Europa Cinemas Label-verðlaunin<ref name="sky-tg24">[https://tg24.sky.it/spettacolo/cinema/2022/05/04/swamy-rotolo-david-donatello-2022 Chi è Swamy Rotolo, vincitrice del David di Donatello 2022 per il film A Chiara], Sky TG24, 4. maí 2022.</ref>. Frammistaða hennar tryggði henni hinn sögulega sigur á David di Donatello-verðlaunahátíðinni árið 2022<ref name="fanpage">[https://www.fanpage.it/spettacolo/eventi/swami-rotolo-vince-il-david-come-miglior-attrice-protagonista-carlo-conti-17-anni-e-un-record/ Swamy Rotolo vince il David come miglior attrice protagonista, Carlo Conti: “17 anni è un record”], Fanpage.it, 3. maí 2022.</ref>, auk þess sem hún var valin besta leikkona í aðalhlutverki á Alþjóðlegu kvikmyndahátíðinni í Kaíró<ref name="rb-casting" />. Í kjölfarið tók hún að sér önnur stór hlutverk, svo sem í kvikmyndinni ''Io e il Secco'' (2023) í leikstjórn Gianluca Santoni<ref name="rb-casting" />. == Kvikmyndaskrá == {| class="wikitable sortable" |- ! Ár ! Titill ! Hlutverk ! Leikstjóri ! Athugasemdir |- | 2017 | ''A Ciambra'' | Chiara Guerrasio | Jonas Carpignano | |- | 2021 | ''A Chiara'' | Chiara Guerrasio | Jonas Carpignano | Aðalhlutverk |- | 2023 | ''Io e il Secco'' | Marta | Gianluca Santoni | |} == Verðlaun og tilnefningar == * '''[[David di Donatello]] (2022):''' Besta leikkona í aðalhlutverki (''Miglior attrice protagonista'') fyrir ''A Chiara'' — '''Vann'''<ref name="david-news" />. * '''Alþjóðlega kvikmyndahátíðin í Kaíró (2021):''' Besta leikkona (''Migliore attrice protagonista'') fyrir ''A Chiara'' — '''Vann'''<ref name="rb-casting" />. * '''Nastri d'Argento (2022):''' Graziella Bonacchi-verðlaunin fyrir ''A Chiara'' — '''Vann'''<ref name="rb-casting" />. == Heimildir == {{reflist}} == Tenglar == * {{IMDb nafn|10026347|Swamy Rotolo}} * [https://www.mymovies.it/persone/swamy-rotolo/404556/ Swamy Rotolo] á MYmovies.it kxlskja54ehsajd4mnmbc8fcr4dbji4 14 193190 1982958 2026-10-16T20:40:23Z Berserkur 10188 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Stofnað á 14. öld]] [[Flokkur:1390]]“ 1982958 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Stofnað á 14. öld]] [[Flokkur:1390]] 21kohgsaet8jkllr8bxy1j30krat5hw