Wikipedia iswiki https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikipedia Wikipediaspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall Gátt Gáttaspjall Skjátexti Skjátextaspjall Module Module talk Event Event talk 0 950 1982983 1981991 2026-10-17T14:28:30Z Torfifagri 33930 /* Kvikmyndir og sjónvarp */ Bætti við Afsakið meðanað ég æli 1982983 wikitext text/x-wiki [[Image:megas_DSC07085_NY.jpg|thumb|right|260px|Megas á Sjómannadaginn í Reykjavík (2011)]] '''Magnús Þór Jónsson''' ([[fæðing|fæddur]] [[7. apríl]] [[1945]] í [[Reykjavík]] á [[Ísland]]i, d. [[6. júlí]] [[2026]]) var [[Ísland|íslenskur]] [[tónlistarmaður]], dægurlagahöfundur, [[rithöfundur]] og [[myndlistarmaður]], hann var best þekktur undir [[listamannsnafn]]inu '''Megas'''. Megas var sonur skáldkonunnar [[Þórunn Elfa Magnúsdóttir|Þórunnar Elfu Magnúsdóttur]] og Jóns Þórðarsonar kennara og rithöfundar. Magnús Magnússon nafni hans og móðurafi var verkamaður í [[Reykjavík]] og sjómaður. Margrét, amma Megasar, var frá Horni í [[Skorradalur|Skorradal]] en föðurforeldrarnir [[Snæfellsnes|Snæfellingar]]. Megas ólst upp í [[Norðurmýri]]nni í Reykjavík og gekk í [[Austurbæjarskóli|Austurbæjarskólann]] og svo í [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólann í Reykjavík]], þaðan sem hann lauk stúdentsprófi árið 1965. Þá vann hann um hríð sem gjaldkeri í Landsbankanum, en hélt svo til Noregs til að stunda nám í þjóðháttafræði við Háskólann í [[Osló]]. Megas byrjaði snemma að fást við lagasmíðar og textagerð, lærði á píanó og samdi meðal annars lagið „Gamli sorrí Gráni“ fyrir fermingu. Á gagnfræðaskólaárunum samdi hann menúetta áður en hann hellti sér út í þjóðlagapælingar, keypti sér nótnabók með amerískri alþýðutónlist og lagði sig eftir skandinavískum þjóðlögum. Helstu áhrifavaldar Megasar á æskuárum hans voru [[Halldór Laxness]] og [[Elvis Presley]]. Á menntaskólaárunum tók Megas þátt í að mála leiktjöld fyrir hundrað ára afmælissýningu [[Skugga-Sveinn|Útilegumannanna]] eftir Matthías Jochumsson, gerði myndskreytingar í skólablaðið og fékk nokkur ljóða sinna birt í blaðinu og smásögur. Hann hlustaði á klassík, einkum þungmelta tónlist og [[Bob Dylan]] sem hafði mikil áhrif á hann. Að loknu stúdentsprófi innritaðist Megas í [[Háskóli Íslands|Háskólann]]. Þar rakst hann á nafnið Megas í grískri orðabók og ætlaði að nota það sem skáldanafn þegar hann fékk birta eftir sig smásögu í Lesbók [[Morgunblaðið|Morgunblaðsins]]. Hann varð að birta söguna undir eigin nafni en notaði listamannsnafnið Megas eftir þetta.<ref>{{cite web|url=https://www.ismus.is/einstaklingar/1006899|title=Magnús Þór Jónsson - Megas|website=Ísmús}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Áður en fyrsta [[hljómplata]] hans kom út í Noregi árið 1972 komu út eftir hann þrjú hefti með textum, nótum og teikningum. Þau hétu einfaldlega ''Megas I'' (1968), ''Megas II'' (1969) og ''Megas III'' (1970). Árið 1973 gaf hann heftin þrjú út aftur, endurskoðuð, og bætti fjórða heftinu við, ''Megas IV''. Fyrsta nótnaheftið innihélt lögin „Dauði Snorra Sturlusonar“, „Jón Sigurðsson & sjálfstæðisbarátta Íslendinga“, „Með gati“, „Ófelía“, „Ragnheiður biskupsdóttir“, „Silfur Egils“, „Um óheppilega fundvísi Ingólfs Arnarsonar“, „Um skáldið Jónas“, „Um grimman dauða Jóns Arasonar“ og „Vertu mér samferða inní blómalandið, amma“. Margt af því efni sem birtist í heftunum átti síðar eftir að rata inn á plöturnar hans. Á tónlistarferli sínum urðu ein vinsælustu lögin Megasar: „Spáðu í mig“, „Tvær stjörnur“, „Reykjavíkurnætur“ og „Fatlafól“. <ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/07/07/andlat_megas/?origin=helstu|title=Andlát: Megas|website=Mbl.is|access-date=7. júlí 2026}}</ref> Hann vann með fjölda listamanna á ferli sínum. Þeirra á meðal eru [[Bubbi Morthens]], [[Nýdönsk]], [[Spilverk þjóðanna]] og [[KUKL]]. Viðurkenningar sem hann hlaut á ævinni voru m.a. [[heiðurslaun listamanna]] og [[verðlaun Jónasar Hallgrímssonar]] fyrir framlag sitt til íslenskrar tungu.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20262906323d/megas-er-latinn|title=Megas er látinn|website=Vísir.is|date=7. júlí 2026|author=Eiður Þór Árnason}}</ref> Megas var oft á tíðum umdeildur og vakti umtal fyrir líferni sitt og hegðun. Hann var um tíma í sambandi við ungan taílenskan [[kynsegin]] mann sem heimsótti hann til Íslands. Hann samdi til hans ástarlögin „Fílahirðirinn frá Súrín“ og „Tvær stjörnur“ en samband þeirra stóð stutt.<ref>{{cite web|url=https://heimildin.is/frett/forbodid-samband-megasar-vid-ladyboy/|title=Fjallað um forboðið samband Megasar við „ladyboy“|website=Heimildin|date=16. apríl 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=https://glatkistan.com/2022/11/16/litlir-saetir-strakar/|title=Litlir sætir strákar|website=Glatkistan|author=Helgi Jónsson|date=16.11.2022}}</ref> Kona sem kynntist honum tvítug sakaði hann um kynferðisbrot og að hafa stráð salti í sárið með laginu „Litla ljót“ sem samsvaraði hennar reynslu um atvikið.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20212188353d/-kominn-timi-til-ad-hann-se-opin-beradur-|title=Kominn tími til að hann sé opin­beraður|website=Vísir|date=26. nóvember 2021|author=Hallgerður Kolbrún E. Jónsdóttir}}</ref> Eftir andlát hans fór af stað umræða um að honum hefði verið [[slaufun|slaufað]] af [[Ríkisútvarpið|Ríkisútvarpinu]], en starfsfólk þar neitaði því alfarið.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20262907959d/sar-reidir-ruvar-ar-hafna-thvi-ad-megasi-hafi-verid-slaufad|title=Sár­reiðir Rúvar-ar hafna því að Megasi hafi verið slaufað|author=Jakob Bjarnar|date=10. júlí 2026|website=Vísir}}</ref> == Tónlist == === Breiðskífur === *1972 - ''[[Megas (hljómplata)|Megas]]'' *1975 - ''[[Millilending]]'' *1976 - ''[[Fram og aftur blindgötuna]]'' *1977 - ''[[Á bleikum náttkjólum]]'' (með Spilverki þjóðanna) *1978 - ''[[Nú er ég klæddur og kominn á ról]]'' *1986 - ''[[Í góðri trú]]'' *1987 - ''[[Loftmynd (hljómplata)|Loftmynd]]'' *1988 - ''[[Höfuðlausnir]]'' *1988 - ''[[Bláir draumar]]'' (með Bubba) *1990 - ''[[Hættuleg hljómsveit og glæpakvendið Stella]]'' *1992 - ''[[Þrír blóðdropar]]'' *1996 - ''[[Til hamingju með fallið]]'' *1997 - ''[[Fláa veröld]]'' *2000 - ''[[Svanasöngur á leiði]]'' *2001 - ''[[Far ... þinn veg]]'' *2002 - ''[[Englaryk í tímaglasi]]'' *2005 - ''[[Hús datt]]'' (með Súkkat) *2007 - ''[[Frágangur]]'' (ásamt Senuþjófunum) *2007 - ''[[Hold er mold (hljómplata)|Hold er mold]]'' (ásamt Senuþjófunum) *2008 - ''[[Á morgun]]'' (ásamt Senuþjófunum) *2011 - ''[[(Hugboð um) Vandræði]]'' (ásamt Senuþjófunum) *2011 - ''[[Aðför að lögum]]'' (ásamt Strengjum) *2017 - ''[[Ósómaljóð]]'' (Megas syngur Ósómaljóð [[Þorvaldur Þorsteinsson|Þorvaldar Þorsteinssonar]]) === Tónleikaplötur === *1979 - ''[[Drög að sjálfsmorði]]'' - tónleikar í [[Menntask%C3%B3linn_vi%C3%B0_Hamrahl%C3%AD%C3%B0|MH]] (með Sjálfsmorðssveitinni) *1994 - ''[[Drög að upprisu]]'' - tónleikar í MH (með Nýdönsk) *2006 - ''[[Greinilegur púls]]'' - upptaka frá 1991 *2006 - ''[[Passíusálmar í Skálholti]]'' - upptaka frá 2001 *2009 - ''[[Segðu ekki frá (með lífsmarki)]]'' - tvöföld tónleikaplata (ásamt Senuþjófum) === Safnplötur === *1993 - ''[[Paradísarfuglinn (hljómplata)|Paradísarfuglinn]]'' *2002 - ''[[Megas 1972–2002]]'' *2002 - ''[[(Kristilega kærleiksblómin spretta í kringum) Hitt og þetta]]'' *2012 - ''[[Megas raular lögin sín]]'' *2020 - ''[[Syngdu eitthvað gamalt!]]'' === Safnkassar === *1986 - ''[[Megas allur]]'' - safnkassi með öllum plötum Megasar fram til 1986, ásamt tveimur plötum með óútgefnu efni og efni af plötum með öðrum listamönnum === Aðrar hljómplötur === *2001 - ''[[Haugbrot]]'' - hljómorð (Megas les úr verkum sínum við undirleik) *2013 - ''[[Jeppi á fjalli]]'' - lög úr samnefndu leikriti === Smáskífur === *1975 - ''[[Spáðu í mig / Komdu og skoðaðu í kistuna mína]]'' == Bækur == *1968 - ''[[Megas I]]'', ljóðabók, endurútg. 1973 *1968 - ''[[Megas II]]'', ljóðabók, endurútg. 1973 *1973 - ''[[Megas III]]'', ljóðabók]] *1985 - ''[[Þríhyrningur með afar hvössu horni]], myndasaga'' *1990 - ''[[Sól í Norðurmýri: píslarsaga úr Austurbæ]]'' ásamt [[Þórunn Valdimarsdóttir|Þórunni Valdimarsdóttur]] *1991 - ''[[Textar]]'' *1994 - ''[[Björn og Sveinn eða makleg málagjöld]]'' *2009/2010 - ''Megas I-III Pjáturútgáfa'' (í fyrst 20, svo 100 eintökum númeruð og árituð) *2010 - ''[[Dagur kvennanna: nóvella í fjórum hlutum]]'' ásamt [[Þórunn Valdimarsdóttir|Þórunni Valdimarsdóttur]] *2012 - ''[[Megas: Textar 1966-2011]]'' *2017 - ''[[Geitungabúið mitt : (ekki er allt sem sýnist þó sjáist)]]'', ljóðabók == Leikrit == *1974 - [[Áfram_stelpur|Ertu nú ánægð kerling?]] (tvö lög; ''Ég á mig sjálf'' og ''Heilræðavísur handa miðaldra húsfrúm'') *1985 - [[Litla_hryllingsbúðin_(söngleikur)|Litla Hryllingsbúðin]] (þýðing söngtexta) *1986 - Rauðhóla Rannsí (þýðing leikverks) *1986 - Blóðbræður (þýðing leikverks) *1995 - Í djúpi daganna (þýðing leikverks) *1996 - Gefin fyrir drama þessi dama (frumsamið) *2007 - Lífið - notkunarreglur (frumsamin lög við texta Þorvaldar Þorsteinssonar) *2013 - Jeppi á fjalli (frumsamin lög og textar) == Kvikmyndir og sjónvarp == *1977 - [[Ólafur_liljurós|Ballaðan um Ólaf Liljurós]] (aðalhlutverk) *1980 - [[Hrafn_Gunnlaugsson#Verk|Vandarhögg]] (eitt lag; Orfeus og Evridís) *1983 - [[Nýtt líf]] (tónlistarráðgjöf) *1991 - [[Valdimar_%C3%96rn_Flygenring#Kvikmyndir_og_sj%C3%B3nvarps%C3%BE%C3%A6ttir|Ókunn dufl]] (eitt lag; Dufl) *1992 - [[Svo á jörðu sem á himni]] (aukahlutverk) *2001 - [[Villiljós]] (aukahlutverk) *2023 - [[Afsakið meðanað ég æli]] (heimildamynd) == Plötur annars tónlistarfólks með lögum Megasar == *1997 - ''Megasarlög'' - ýmsir flytjendur *2006 - ''Pældu í því sem pælandi er í'' - ýmsir flytjendur *2006 - ''Magga Stína syngur Megas'' *2023 - ''Magga Stína ... live'' == Bækur um Megas == *2001 - ''[[Megas. Greinasafn eftir ýmsa höfunda, myndir, nótur, viðtöl]]'' - ýmsir höfundar *2015 - ''[[(Esenis tesenis tera) Viðrini veit ég mig vera: Megas og dauðasyndirnar]]'' - Óttar Guðmundsson [[Flokkur:Megas]] {{fd|1945|2026}} ==Tilvísanir== {{reflist}} == Heimildir == * Þórunn Valdimarsdóttir. 1993. ''Sól í Norðurmýri: píslarsaga úr Austurbæ''. Mál og menning, Reykjavík. * Jónatan Garðarsson. 2002. „Megas 1972-2002“. Æviágrip í bæklingi plötunnar ''Kristilega kærleiksblómin spretta í kringum) Hitt og þetta''. Íslenskir tónar, Reykjavík. * Óttar Guðmundsson. 2015. ''(Esenis tesenis tera) Viðrini tel ég mig vera: Megas og dauðasyndirnar''. Skrudda. 5b481kly23wttrx2x631pvhhn4r17ht 0 1653 1983016 1981874 2026-10-17T20:48:35Z ~2026-55709-12 121956 /* Erlendis */ Leiðrétt innsláttarvilla. 1983016 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1930]]|[[1931]]|[[1932]]|[[1933]]|[[1934]]|[[1935]]|[[1936]]| [[1921–1930]]|[[1931–1940]]|[[1941–1950]]| [[19. öldin]]|[[20. öldin]]|[[21. öldin]]| }} Árið '''1933''' ('''MCMXXXIII''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[16. júlí]] - [[Alþingiskosningar 1933|Alþingiskosningar]] voru haldnar. [[Landskjör]] var lagt niður sem fyrirkomulag kosninga. * [[3. október]] - [[Félag byltingarsinnaðra rithöfunda]] var stofnað á [[Hótel Borg]]. * [[13. desember]] - [[Bændaflokkurinn (síðari)|Bændaflokkurinn]] síðari var stofnaður. * [[21. desember]] - [[Verkalýðsfélagið Skjöldur]] var stofnað á [[Flateyri]]. * [[Nýja dagblaðið]] var fyrst gefið út. * [[Halldór Laxness]] gaf út fyrsta bindi af [[Sjálfstætt fólk|Sjálfstæðu fólki]] og [[Úngfrúin góða og Húsið]]. * Blaðið [[Sovétvinurinn]] kom fyrst út. === Fædd === * [[2. júlí]] - [[Kjartan Ólafsson (f. 1933)|Kjartan Ólafsson]], rithöfundur, ritstjóri og stjórnmálamaður. === Dáin === == Erlendis == * [[30. janúar]] - [[Adolf Hitler]] var gerður að kanslara Þýskalands. * [[17. febrúar]]: **[[Áfengisbann]] var afnumið í Bandaríkjunum. **Bandaríska fréttatímaritið [[Newsweek]] var fyrst gefið út. * [[27. febrúar]] - Kveikt var í þýska þinginu, [[Reichstag]]. * [[3. mars]] - Jarðskjálfti og flóðbylgja skella á [[Honshu]]-eyju í Japan, 3.000 létust. * [[4. mars]] - [[Franklin D. Roosevelt]] varð forseti Bandaríkjanna. * [[5. apríl]] - Noregur gaf eftir kröfu um að [[Land Eiríks rauða]] á Grænlandi yrði norskt svæði eftir að dómstóllinn í Haag skar úr um að Danmörk hefði yfirráð yfir svæðinu. * [[26. apríl]] - [[Gestapo]]-leynilögreglan var stofnuð í Þýskalandi. * [[21. júní]] - Nasistar banna alla stjórnmálaflokka í Þýskalandi. * [[4. júlí]] - [[Mahatma Gandhi]] var dæmdur í fangelsi á Indlandi. * [[22. júlí]] - [[Wiley Post]] varð fyrsta manneskjan til að fljúga umhverfis heiminn. * [[8. september]] - [[Fine Gael]], írskur stjórnmálaflokkur var stofnaður. * [[14. október]] - [[Þýskaland]] sagði sig úr [[Þjóðabandalagið|Þjóðabandalaginu]]. * [[17. október]] - [[Albert Einstein]] flúði til Bandaríkjanna. * [[8. nóvember]] - Roosevelt Bandaríkjaforseti opinberaði efnahagsáætlunina [[Ný gjöf]] (New deal) sem átti að færa 4 milljónum störf. * [[11. nóvember]] - Rykstormar í Suður-Dakóta; [[Dust Bowl]] flettu jarðvegi af ræktarlöndum. * [[16. nóvember]] - Bandaríski flugmaðurinn Jimmie Angel varð fyrsti útlendingurinn til að sjá hæstu fossa í heimi í [[Venesúela]] sem voru síðan nefndir eftir honum: [[Englafossar]]. * [[Weimar-lýðveldið]] leið undir lok í Þýskalandi og [[Þriðja ríkið]] var stofnað. * [[Nasjonal Samling]], norskur fasistaflokkur var stofnaður. === Fædd === * [[12. mars]] - [[Jesús Gil]], spænskur stjórnmálamaður og forseti [[Atlético Madrid]] (d. [[2004]]). * [[14. mars]] - [[Michael Caine]], enskur leikari. * [[17. mars]] - [[Penelope Lively]], rithöfundur. * [[29. apríl]] - [[Willie Nelson]], bandarískur kántrítónlistarmaður. * [[17. október]] - [[Jeanine Deckers]], ''syngjandi nunnan'' (d. [[1985]]). * [[17. nóvember]] - [[Roger Leloup]], belgískur myndasöguhöfundur * [[23. desember]] - [[Akihito]], keisari Japans. === Dáin === * [[31. janúar]] - [[John Galsworthy]], breskur rithöfundur og Nóbelsverðlaunahafi (f. [[1867]]) == [[Nóbelsverðlaunin]] == * [[Nóbelsverðlaun í eðlisfræði|Eðlisfræði]] - [[Erwin Schrödinger]], [[Paul Adrien Maurice Dirac]] * [[Nóbelsverðlaun í efnafræði|Efnafræði]] - Voru ekki veitt þetta árið * [[Nóbelsverðlaun í læknisfræði|Læknisfræði]] - [[Thomas Hunt Morgan]] * [[Nóbelsverðlaun í bókmenntum|Bókmenntir]] - [[Ivan Alekseyevich Bunin]] * [[Friðarverðlaun Nóbels|Friðarverðlaun]] - Sir [[Norman Angell]] [[Flokkur:1933]] 3dan7kg31tytfpxzdwrsh4l26pd0nti 0 4872 1983012 1967961 2026-10-17T20:21:24Z Usutto 107102 /* Heiti */ 1983012 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Róm | nafn_í_eignarfalli = Rómar | nafn_á_frummáli = Roma ([[ítalska]]) | tegund_byggðar = [[Höfuðborg]] | mynd = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/3/2 | total_width = 290 | align = center | caption_align = center | image1 = Rome skyline panorama.jpg | caption1 = | image2 = Trevi Fountain - Roma.jpg | caption2 = | image3 = Rom_Colosseum_Sept_2021_3.jpg | caption3 = | image4 = Barcaccia_e_scalinata.jpg | caption4 = | image5 = Petersdom von Engelsburg gesehen crop.jpg | caption5 = | image6 = Engelsburg_und_Engelsbrücke_abends_(Zuschnitt).jpg | caption6 = | image7 = Pantheon_Rom_1_cropped.jpg | caption7 = | image8 = Roma- Altare della Patria (Piazza Venezia) - 52347399654 (cropped).jpg | caption8 = }} | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of Rome.svg | innsigli = | skjaldarmerki = Roma-Stemma-2.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = | kort_texti = | teiknibóla_kort = Ítalía | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning á Ítalíu | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Ítalía}} | undirskipting_gerð1 = [[Héruð Ítalíu|Hérað]] | undirskipting_nafn1 = [[Latíum]] | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = 21. apríl 753 f.Kr. | leiðtogi_titill = Borgarstjóri | leiðtogi_nafn = Roberto Gualtieri | leiðtogi_flokkur = [[Lýðræðisflokkurinn (Ítalía)|PD]] | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 1285 | hæð_m = 21 | mannfjöldi_frá_og_með = 2019 | mannfjöldi_heild = 2860009 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = 2236 | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = 00100; 00118 til 00199 | svæðisnúmer = 06 | vefsíða = {{URL|comune.roma.it}} }} [[Mynd:August_Fischer_-_Udsigt_over_Tiberen_mod_Engelsborg_og_Peterskirken_-_1895.png|thumb|August Fischer (1895)]] [[Mynd:Colosseo 2020.jpg|thumb|right|Hringleikahúsið í Róm (Kólosseum)]] '''Róm''' eða '''Rómaborg''' ([[ítalska]] og [[latína]]: ''Roma'') er [[höfuðborg]] [[Ítalía|Ítalíu]] og höfuðstaður héraðsins [[Latíum]]. [[Miðborg Rómar]] er sérstakt [[sveitarfélag]], ''Comune di Roma Capitale''. Íbúar eru rúmleg 2,8 milljónir á 1.285 km². Róm er því fjölmennasta sveitarfélag Ítalíu og þriðja fjölmennasta borg [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]] ef miðað er við íbúa innan borgarmarka. Á höfuðborgarsvæði Rómar búa rúmlega 4,3 milljónir sem gerir það að þriðja stærsta borgarsvæði Ítalíu.<ref name="citypop">{{Cite web |url=http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html |title=Principal Agglomerations of the World |publisher=Citypopulation |date=January 2017 |access-date=6 April 2012 |archive-date=4 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100704112702/http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html |url-status=live}}</ref> Róm er staðsett um miðja vesturströnd [[Ítalíuskagi|Ítalíuskaga]] á bökkum fljótsins [[Tíber]]. [[Vatíkanið]], minnsta ríki heims,<ref>{{Cite news |url=https://www.history.com/news/what-is-the-smallest-country-in-the-world |title=What is the smallest country in the world? |work=History.com |access-date=27 September 2018 |language=en |archive-date=27 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927125308/https://www.history.com/news/what-is-the-smallest-country-in-the-world |url-status=live}}</ref> er sjálfstætt ríki innan borgarmarka Rómar og eina dæmið um ríki innan borgar. Róm er stundum nefnd [[sjöhæðaborgin]] og líka „borgin eilífa“.<ref>{{cite web |title=Why Is Rome Called The Eternal City? |url=https://www.rometales.com/rome-eternal-city.html |url-status=live |date=27 September 2021 |access-date=16 September 2021 |archive-date=16 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210916125622/https://www.rometales.com/rome-eternal-city.html }}</ref> Róm er almennt álitin vagga vestrænnar [[kristni]] og miðstöð [[kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjunnar]].<ref>{{cite book |title=Understanding China Today: An Exploration of Politics, Economics, Society, and International Relations |first=Silvio |last=Beretta |year=2017 |isbn=9783319296258 |page=320 |publisher=Springer |quote=}}</ref><ref>{{cite book |title= Christianity: Religions of the Wold |first=Ann Marie |last=B. Bahr |year=2009 |isbn=9781438106397 |page=139 |publisher=Infobase Publishing |quote=}}</ref><ref>{{cite book |title=Rome in America: Transnational Catholic Ideology from the Risorgimento to Fascism |url=https://archive.org/details/romeinamericatra0000dago |first=Peter |last=R. D'Agostino |year=2005 |isbn=9780807863411 |page= |publisher=Univ of North Carolina Press }}</ref> Borgin stendur við [[Tíberfljót]] og reis upphaflega á sjö hæðum á vestri bakka fljótsins gegnt [[Tíbereyja|Tíbereyju]]; [[Palatínhæð]], [[Aventínhæð]], [[Kapítólhæð]], [[Kvirinalhæð]], [[Viminalhæð]], [[Eskvinalhæð]], [[Janikúlumhæð]]. Hún umlykur [[borgríki]]ð [[Vatíkanið]] þar sem höfuðstöðvar [[Kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjunnar]] eru og aðsetur [[Páfi|páfans]], æðsta stjórnanda hennar. Þar var til forna höfuðborg [[Rómverska heimsveldið|rómverska heimsveldisins]], og þar með [[menning]]arleg höfuðborg [[Miðjarðarhaf]]ssvæðisins. Róm er stundum kölluð „borgin eilífa“. Í dag búa í Róm rúmar tvær og hálf milljónir manna. Borgarstjóri er [[Roberto Gualtieri]]. Öll [[stjórnsýsla]] ítalska ríkisins, utan héraðsþing [[Ítölsk sjálfstjórnarhéruð|sjálfstjórnarhéraðanna fimm]] er í borginni. Höll forseta lýðveldisins er í [[Kvirinalhöll]], sem áður var bústaður páfa. Að auki hýsir borgin ýmsar mikilvægar [[Alþjóðastofnun|alþjóðastofnanir]], eins og [[Alþjóða matvælastofnunin]]a (FAO). == Heiti == Samkvæmt arfsögn Rómverja um uppruna borgarinnar dregur borgin nafn sitt af [[Rómúlus]]i, stofnanda og fyrsta konungi borgarinnar.<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/509038/Romulus-and-Remus |title=Romulus and Remus |work=Britannica.com |date=25 November 2014 |access-date=9 March 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150317100831/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/509038/Romulus-and-Remus |archive-date=17 March 2015}}</ref> Þó getur vel verið að Rómúlus hafi fengið nafn sitt frá borginni.<ref>Cf. Jaan Puhvel: ''Comparative mythology.'' The Johns Hopkins University Press, Baltimore and London 1989, p. 287.</ref> Í gegnum tíðina hafa komið fram ýmsar tilgátur um uppruna nafnsins, meðal annars: * ''Rumon'' eða ''Rumen'' er fornt nafn á Tíber, dregið af grísku sögninni ῥέω ''hreó'' „að flæða“, sem aftur er ættfræðilega sama orð og straumur og e. stream enda finnst þetta orð víða í IE málum og virðist hafa tapað upphafsstöfunum í grísku og latínu. * Af etrúska orðinu 𐌓𐌖𐌌𐌀 ''ruma'' af rótinni ''*rum-'' „geirvarta“ sem vísun í arfsögnina um úlfynjuna sem ól Rómúlus og Remus eða form [[Palatínhæð]]ar og [[Aventínhæð]]ar. * Af gríska orðinu ῥώμη ''hróme'' „styrkur“. Borgin hefur fengið ýmis auknefni í gegnum tíðina eins og ''Urbs Aeterna'' „borgin eilífa“, ''Caput fidei'' „höfuðborg trúarinnar“, og ''[[Caput mundi]]'' „höfuðborg heimsins“. Á íslensku er Róm [[Kvenkyn (málfræði)|kvenkyns]]orð, en var haft í [[hvorugkyn]]i hér áður fyrri (annaðhvort skrifað ''Róm'' eða ''Rúm''). Þá var sagt að fara til Róms, ekki til Rómar. Róm er nú til dags oftast skrifað ''Rómar'' í [[eignarfall]]i. Róma er gamalt heiti á Róm. En stundum var Róma haft aðeins um borgarsvæðið norðan við [[Tíber]] (sem á íslensku var nefnd Tífur). : ''Róma heitir fyrir (norðan) Tífur, en Latran fyrir sunnan, en þó allt Rómaborg.'' Rétt er að skrifa Rómaborg, en ekki Rómarborg (og engin dæmi um það í orðabókum) og er nefnd ''skilgreinandi samsetning''. Eða [[bandstafssamsetning]], eftir því hvernig menn líta á samsetninguna. == Saga Rómar == === Stofnun=== Fundist hafa fornleifar sem benda til mannabyggðar í Róm frá því fyrir 14.000 árum, en þykk búsetulög sem eru miklu yngri þekja mögulegar minjar frá [[steinöld]].<ref name="Heiken, G. 2005">Heiken, G., Funiciello, R. and De Rita, D. (2005), ''The Seven Hills of Rome: A Geological Tour of the Eternal City''. Princeton University Press.</ref> Fundist hafa allt að 10.000 ára gömul steinverkfæri og leirmunir. Á grundvelli fornleifarannsókna hefur því verið haldið fram að Róm hafi þróast út frá byggðum hirðingja á [[Palatínhæð]] ofan við [[Forum Romanum]]. Á milli loka [[Bronsöld|bronsaldar]] og upphafs [[Járnöld|járnaldar]] byggðust þorp efst á hverri hæð frá ströndinn til Kapítólhæðar. Vitað er að þorp byggðist upp á Kapítólhæð á 14. öld f.o.t.<ref name=coa9>Coarelli (1984) p. 9</ref> Ekkert af þessum þorpum minnti samt á [[borg]].<ref name=coa9 /> Í dag er almennt talið að borgin hafi orðið til við samruna nokkurra þorpa við það stærsta, efst á Palatínhæð.<ref name=coa9 /> Aukin framleiðni landbúnaðar gerði þennan samruna mögulegan og leiddi til þróunar [[iðnaður|iðnaðar]] og [[stjórnsýsla|stjórnsýslu]]. Þessi þróun efldi síðan [[verslun]] við grísku nýlendurnar á Suður-Ítalíu, einkum [[Iskía|Iskíu]] og [[Kúmae]].<ref name=coa9 /> Fornleifar benda til þess að þróunin hafi átt sér stað á 8. öld f.o.t. og má túlka sem „stofnun“ borgar.<ref name=coa9 /> Ekkert bendir hins vegar til þess að meðvituð stofnun borgar hafi átt sér stað um miðja 8. öld f.o.t. eins og sögnin um [[Rómúlus]] heldur fram.<ref name="foundation">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2007/06/12/science/12rome.html |title=More Clues in the Legend (or Is It Fact?) of Romulus |first=John Nobel |last=Wilford |date=12 June 2007 |work=[[The New York Times]] |access-date=11 August 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090417112437/http://www.nytimes.com/2007/06/12/science/12rome.html |archive-date=17 April 2009}}</ref> [[File:Lupa Capitolina, Rome.jpg|thumb|Koparstytta af úlfynju með Rómúlus og Remus á brjósti.]] [[Rómaveldi|Rómverjar]] til forna áttu sér nokkrar [[arfsögn|arfsagnir]] um stofnun borgarinnar. Sú þekktasta er sagan um [[Rómúlus og Remus]], tvíbura sem úlfynja ól.<ref name="livy1797">{{cite book |publisher=Printed for A.Strahan |last=Livy |others=George Baker (trans.) |title=The history of Rome |year=1797}}</ref> Þeir ákváðu að reisa borg, en eftir deilur drap Rómúlus bróður sinn og borgin var nefnd eftir honum. Samkvæmt annálariturum Rómar gerðist þetta 21. apríl 753 f.o.t.{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=73}} Samkvæmt annarri arfsögn var borgin stofnuð af prinsi frá [[Trója|Tróju]], [[Eneas]]i, sem flúði til Ítalíu og gerðist forfaðir [[Júlísk-kládíska ættin|júlísk-kládísku ættarinnar]].<ref name="livy2005">{{Cite book |publisher=Penguin Books Ltd |isbn=978-0-14-196307-5 |last=Livy |title=The Early History of Rome |year=2005}}</ref> Rómverska skáldið [[Virgill]] samdi viðamikið sagnkvæði um Eneas á 1. öld f.o.t. [[Strabon]] rekur þriðju söguna þar sem borgin er [[Arkadía (hérað)|arkadísk]] nýlenda sem [[Evander frá Pallene]] stofnaði. Strabon skrifar líka að rómverski sagnaritarinn [[Lucius Coelius Antipater]] hafi talið að Grikkir hefðu stofnað Róm.<ref>{{cite web |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=urn:cts:greekLit:tlg0099.tlg001.perseus-grc1:5.3.3 |title=Strabo, Geography, book 5, chapter 3, section 3 |website=www.perseus.tufts.edu |access-date=21 February 2021 |archive-date=1 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301151855/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=urn:cts:greekLit:tlg0099.tlg001.perseus-grc1:5.3.3 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/5C*.html |title=LacusCurtius • Strabo's Geography — Book V Chapter 3 |website=penelope.uchicago.edu |access-date=20 February 2021 |archive-date=29 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210529132904/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/5C%2A.html |url-status=live}}</ref> === Konungsríki og lýðveldi === {{Aðalgrein|Rómaveldi}} Samkvæmt arfsögninni um Rómúlus, ríktu konungar yfir borginni næstu 244 árin, upphaflega af [[Latínar|latneskum]] og [[Sabínar|sabínskum]] uppruna, en síðar af [[Etrúrar|etrúskum]] ættum. Sjö sagnkonungar eru raktir í sögunum: [[Rómúlus]], [[Núma Pompilíus]], [[Túllus Hostilíus]], [[Ancus Marcíus]], [[Tarquiníus Priscus]], [[Servíus Túllíus]] og [[Lúcíus Tarquiníus Súperbus]].{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=73}} [[File:Palatino (Palatine Hill, Rome).jpg|thumb|Hinar fornu keisarahallir á Palatínhæð.]] Árið 509 f.o.t. ráku Rómverjar síðasta konunginn frá borginni og komu á fót [[lýðveldi]] með [[fámennisstjórn]]. Eftir það hófst tímabil innri átaka milli [[Patrisíar|patrisía]] (aðalsmanna) og [[plebeiar|plebeia]] (smájarðeigenda) sem einkenndist af stöðugum stríðum við aðrar þjóðir Mið-Ítalíu: Etrúra, [[Volscar|Volsca]], [[Aequiar|Aequia]] og [[Marsar|Marsa]].{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=77}} Eftir að Róm hafði náð yfirráðum yfir öllu héraðinu [[Latíum]] hóf lýðveldið stríð gegn [[Gallar|Göllum]], [[Oscar|Oscurum]]-[[Samnítar|Samnítum]] og grísku nýlendunni [[Tarantó]]. Tarantó var í bandalagi með [[Pyrrhos|Pyrrhosi frá Epírus]] sem hugðist leggja undir sig [[Ítalíuskagi|Ítalíuskagann]] allan.{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=79}} Á 3. og 2. öld f.o.t. náði Rómaveldi yfirráðum yfir nær öllu [[Miðjarðarhaf]]i og [[Balkanskagi|Balkanskaga]] eftir þrjú [[Púnversku stríðin|púnversk stríð]] (264-146 f.o.t.) gegn borgríkinu [[Karþagó]], og þrjú [[makedónsku stríðin|makedónsk stríð]] (212-168 f.o.t.) gegn [[Makedónía (fornaldarríki)|Makedóníu]].{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | pp=81-83}} Fyrstu [[rómversk skattlönd|rómversku skattlöndin]] voru stofnuð á þessum tíma: [[Sikiley (rómverskt skattland)|Sikiley]], [[Korsíka og Sardinía]], [[Hispanía]], [[Makedónía (rómverskt skattland)|Makedónía]], [[Akkea (rómverskt skattland)|Akkea]] og [[Afríka (rómverskt skattland)|Afríka]].{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | pp=81-85}} Frá upphafi til 2. aldar f.o.t. tókust tveir hópar aðalsmanna á um völdin: [[optimates]], íhaldsmenn í [[rómverska öldungaráðið|rómverska öldungaráðinu]], og [[populares]], sem reiddu sig á stuðning plebeia. Á sama tíma urðu gjaldþrot smábænda og stofnun stórra plantekra með þrælum til þess að mikill fjöldi fólks hraktist til borgarinnar. Stöðug stríð leiddu til stofnunar atvinnuhers, sem reyndist síðan herforingjum sínum hollari en lýðveldinu. Af þessum ástæðum einkenndust seinni helmingur 2. aldar og 1. öldin f.o.t. af bæði innri og ytri átökum. Eftir misheppnaðar umbótatilraunir [[Tíberíus Gracchus|Tíberíusar]] og [[Gaius Gracchus|Gaiusar Gracchusar]],{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=89}} og stríðið gegn [[Júgúrta]],{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=89}} hófst [[borgarastyrjöld Súllu]] sem herforinginn [[Súlla]] sigraði.{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=89}} [[Þriðja þrælastríðið í Róm]] hófst svo með uppreisn [[Spartacus]]ar,{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=91}}{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=91}} og [[fyrsta þríveldið]] fylgdi á eftir, þar sem [[Júlíus Caesar]], [[Pompeius]] og [[Marcus Licinius Crassus]], tóku völdin.{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=91}} [[File:Trajansmärkte Forum.jpg|thumb|right|[[Trajanusartorg]].]] Með því að leggja [[Gallía|Gallíu]] undir Rómaveldi varð Caesar mjög valdamikill og vinsæll sem leiddi til [[borgarastyrjöld Caesars|borgarastyrjaldar Caesars]] gegn öldungaráðinu og Pompeiusi. Eftir sigur gerðist Caesar einræðisherra ævilangt.{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=91}} Hann var myrtur eftir samsæri innan öldungaráðsins og við tók [[annað þríveldið]] þar sem [[Octavíanus]] (frændi og erfingi Caesars), [[Markús Antóníus]] og [[Marcus Aemilius Lepidus]] tóku við völdum. Á eftir fylgdi borgarastyrjöld milli Octavíanusar og Antóníusar.{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=93}} === Keisaradæmið === Árið 27 f.o.t. varð Octavíanus ''princeps civitatis'' og tók upp titilinn [[Ágústus]]. Þar með varð til eins konar tvíveldi prins og öldungaráðs.{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=93}} Í valdatíð [[Neró]]s keisara eyðilögðust tveir þriðju hlutar borgarinnar í [[bruninn mikli í Róm|brunanum mikla]] og ofsóknir gegn [[kristni|kristnum]] mönnum hófust.<ref>{{Cite web |url=http://www.pbs.org/wnet/secrets/great-fire-rome-background/1446/ |title=The Great Fire of Rome {{!}} Background {{!}} Secrets of the Dead {{!}} PBS|date=29 May 2014|website=Secrets of the Dead|language=en-US |access-date=7 April 2019 |archive-date=4 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404105016/http://www.pbs.org/wnet/secrets/great-fire-rome-background/1446/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nationalgeographic.org/thisday/jul19/great-fire-rome/ |title=Great Fire of Rome |last=Society |first=National Geographic |date=18 June 2014 |website=National Geographic Society |language=en |access-date=7 April 2019 |archive-date=30 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330173019/https://www.nationalgeographic.org/thisday/jul19/great-fire-rome/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |title=Egypt, Greece, and Rome : civilizations of the ancient Mediterranean |url=https://archive.org/details/egyptgreeceromec0000char |last=Freeman |first=Charles |isbn=978-0-19-965191-7 |edition=Third |location=Oxford |oclc=868077503 |date=March 2014}}</ref> [[Rómaveldi]] var keisaraveldi ''de facto'' og náði mestri útbreiðslu á 2. öld, á valdatíð [[Trajanus]]ar. Róm var þá nefnd ''caput mundi'' „höfuðborg heimsins“. Fyrstu tvær aldirnar ríktu keisarar af [[júlísk-kládíska ættin|júlísk-kládísku ættinni]],{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=97}} [[flavíska ættin|flavísku ættinni]] (sem reistu hringleikahúsið [[Kólosseum]]),{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=97}} og [[antoníska ættin|antonísku ættinni]].{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=99}} Á þessum tíma breiddist [[kristni]] út um allt keisaraveldið og jafnvel út fyrir það.{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=107}} Á valdatíð antonísku ættarinnar náði Rómaveldi sinni mestu útbreiðslu, frá [[Atlantshaf]]i í vestri að [[Efrat]] í austri, og frá [[Bretland]]i í norðri til [[Egyptaland]]s í suðri.{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=99}} [[File:Foro Romano Musei Capitolini Roma.jpg|thumb|right|upright=1.27|[[Forum Romanum]] eru leifarnar af því sem áður var miðja Rómaveldis til forna.<ref>{{cite web |title=The Roman Forum |website=World History Encyclopedia |date=18 January 2012 |url=https://www.worldhistory.org/article/26/the-roman-forum/ |access-date=22 August 2019 |archive-date=20 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210420181638/https://www.worldhistory.org/article/26/the-roman-forum/ |url-status=live}}</ref>]] [[File:Rione X Campitelli, 00186 Roma, Italy - panoramio (128).jpg|thumb|right|[[Súla Trajanusar]].]] Eftir lok valdatíðar severísku ættarinnar árið 235 hófst 50 ára tímabil sem er þekkt sem [[þriðju aldar kreppan]]. Á þeim tíma gerðu margir herforingjar valdaránstilraunir og reyndu að tryggja sér völd í héruðum sem þeir voru settir yfir frá veiku miðstjórnarvaldi í Róm. Á þeim tíma kom Gallaveldið svokallaða upp og uppreisnir [[Zenóbía|Zenóbíu]] og föður hennar sem reyndu að verjast innrásum Persa. Sum svæði Rómaveldis, eins og Bretland, Spánn og Norður-Afríka, urðu fyrir litlum áhrifum frá þessum óstöðugleika. Efnahag heimsveldisins hnignaði og verðbólga varð til þess að stjórnin gjaldfelldi peninga til að mæta kostnaði. [[Germanar]], austan við [[Rínarfljót]] og norðan við Balkanskagann, hófu ránsferðir inn í lönd Rómaveldis frá miðri 3. öld. [[Sassanídaveldið]] gerði nokkrar innrásir úr austri, en voru sigraðir að lokum.{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=101}} [[Díócletíanus]] keisari hóf endurreisn miðstjórnarvaldsins. Hann batt enda á prinsipatið og stofnaði [[fjórveldið]] til að auka völd ríkisins. Einkenni á stjórn hans voru fordæmalaus afskipti ríkisvaldsins, með skattheimtu allt niður á þorp, sem áður hafði verið bundin við borgir. Hann kom á [[verðstýring]]u til að reyna að hafa hemil á verðbólgunni, en það entist illa. Hann og eftirmaður hans, [[Konstantínus mikli]], komu á héraðsstjórnum og breyttu þannig stjórnkerfinu og tóku herstjórnarvald af landstjórum. Eftir það var herstjórn og borgaraleg stjórn aðskilin. Landstjórarnir báru ábyrgð á skattheimtu og að sjá herjum fyrir vistum, sem aftur dró úr sjálfstæði herjanna. Díócletíanus settist að í [[Nikómedía|Nikómedíu]] í austurhluta Rómaveldis, en [[Maximíanus]] ríkti yfir vesturhlutanum frá [[Mediolanum]].{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=101}} Árið 292 skipaði hann tvo yngri keisara, [[Konstantínus Clorus|Konstantínus]] sem ríkti frá [[Trier]], og [[Galerius]] sem ríkti frá [[Sirmium]] á Balkanskaga.{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=101}} [[File:Piazza di porta san Paolo 102 2167.jpg|right|thumb|[[Píramídi Cestiusar]] og [[Árelíusarmúrarnir]].]] Eftir afsögn Díócletíanusar og Maximíanusar árið 305 og röð átaka milli eftirmanna þeirra var fjórveldið lagt niður. [[Konstantínus mikli]] hóf miklar umbætur á stjórnkerfi Rómaveldis. Hann kom á [[trúfrelsi]], líka fyrir kristna, og fyrirskipaði að eigum kirkjunnar sem gerðar hefðu verið upptækar skyldi skilað. Hann fjármagnaði sjálfur byggingu margra kirkna. Hann gerði bæinn [[Býsantíum]] að aðsetri sínu. Bærinn fékk síðar nafnið [[Konstantínópel]] og varð höfuðborg [[Austrómverska ríkið|Austrómverska ríkisins]].{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=103}} Kristni samkvæmt [[Níkeujátningin|Níkeujátningunni]] varð opinber trúarbrögð keisaradæmisins árið 380, með [[Þessalóníkutilskipunin]]ni sem var undirrituð af þremur keisurum, [[Gratíanus]]i, [[Valentiníanus 2.|Valentiníanusi 2.]] og [[Þeódósíus 2.|Þeódósíusi 2.]]. Þeódósíus var síðasti keisarinn sem ríkti yfir sameinuðu keisaraveldi. Eftir dauða hans árið 395 skiptu synir hans, [[Arkadíus]] og [[Honoríus keisari|Honoríus]] Rómaveldi í [[Vestrómverska ríkið]] og [[Austrómverska ríkið]]. Stjórnarsetur Vestrómverska ríkisins var flutt til [[Ravenna]] eftir [[umsátrið um Mílanó]] árið 402. Á 5. öld bjuggu flestir keisarar Vestrómverska ríkisins samt í Róm.{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=103}} Róm missti þannig hlutverk sitt sem miðstöð stjórnsýslu keisaradæmisins. Árið 410 var borgin rænd af [[Vísigotar|Vísigotum]] undir stjórn [[Alaríkur 1.|Alaríks]],{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=115}} en flestar byggingar sluppu óskaddaðar. [[Páfi|Páfarnir]] létu reisa stórar dómkirkjur í borginni, eins og [[Santa Maria Maggiore]], en íbúafjöldinn hafði minnkað úr 800.000 í um 500.000 þegar borgin var rænd í annað sinn, í þetta sinn af [[Vandalar|Vandölum]] undir stjórn [[Genseríkur|Genseríks]].{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=117}} Veikir keisarar 5. aldar megnuðu ekki að stöðva hnignun ríksins og 22. ágúst árið 476 sagði síðasti keisara Vestrómverska ríkisins, [[Rómúlus Ágústúlus]], af sér.{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=103}} Fólksfækkun í borginni stafaði meðal annars af minnkandi kornflutningum frá Norður-Afríku, frá 440, og skorti á vilja yfirstéttarinnar til að styrkja korngjafir til almennings. Samt sem áður var lögð töluverð vinna í að viðhalda stórbyggingum í miðborginni, á Palatínhæð og stærstu böðunum sem héldu áfram starfsemi fram að umsátri Gota árið 537. Böð Konstantínusar á Kvirinalhæð voru löguð árið 443 og skemmdir á þeim ýktar í frásögnum.<ref>''Rome, An Urban History from Antiquity to the Present'', Rabun Taylor, Katherine W. Rinne and Spiro Kostof, 2016 pp.&nbsp;160–179</ref> Samt hafði borgin á sér yfirbragð hnignunar vegna fólksflótta sem skildi eftir stór óbyggð svæði. Íbúafjöldi var komin niður í 500.000 árið 452 og 100.000 árið 500. Eftir umsátur Gota árið 537 hrundi íbúafjöldinn niður í 30.000 en hafði aftur vaxið í 90.000 þegar [[Gregoríus mikli]] varð páfi.<ref>''Rome, Profile of a City: 321–1308'', [[Richard Krautheimer]], p.&nbsp;165</ref> Fólksfækkunin fór saman við hrun borgarlífs í Vestrómverska ríkinu á 5. og 6. öld, með örfáum undantekningum. Dreifing á korni til fátækra hélt áfram á 6. öld og kom líklega í veg fyrir að fólksfækkunin yrði meiri.<ref>''Rome, Urban History'', pp.&nbsp;184–185</ref> === Miðaldir === [[File:Sack of Rome by Alaric - sacred vessels are brought to a church for safety (2nd of 2).jpg|thumb|right|Mynd frá 15. öld sem sýnir Vísigota ræna Róm árið 410.]] Eftir [[hrun Vestrómverska ríkisins]] árið 476 var Róm fyrst undir stjórn [[Ódóaker]]s og varð síðan hluti af [[ríki Austurgota]] þar til [[Austrómverska ríkið]] lagði hana undir sig eftir sigur í [[Gotastríðið|Gotastríðinu]]. Í stríðinu var borgin tvisvar lögð í rúst, fyrst árið 546 og síðan árið 550. Íbúafjöldinn var þá kominn niður í nokkra tugi þúsunda.<ref>{{cite book |last=Tellier |first=Luc-Normand |title=Urban World History: An Economic and Geographical Perspective |url=https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC&pg=PA185 |year=2009 |publisher=PUQ |isbn=978-2-7605-2209-1 |page=185 |access-date=29 October 2015 |archive-date=13 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160513083650/https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC&pg=PA185 |url-status=live}}</ref> Borgin hafði breyst í aðskildar húsaþyrpingar sem risu eins og eyjar innan um rústir og garða.<ref>Norman John Greville Pounds. ''An Historical Geography of Europe 450 B.C.–A.D. 1330''. p. 192.</ref> Eftir innrás [[Langbarðar|Langbarða]] á Ítalíu var borgin að nafninu til undir stjórn Austrómverska ríkisins, en í reynd naut [[páfi]] sjálfstæðis með því að reiða sig á víxl á stuðning Býsantíum, [[Frankar|Franka]] og Langbarða.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=19}} Árið 729 gaf Langbarðakonungurinn [[Liutprand]] páfa bæinn [[Sutri]] í Latíum, sem markar upphafið að veraldlegum yfirráðum kirkjunnar.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=19}} Þegar [[Pípinn stutti]] hafði sigrað Langbarða árið 756 gaf hann páfa eftir stjórn [[hertogadæmið Róm|hertogadæmisins Rómar]] og [[exarkatið Ravenna|exarkatsins Ravenna]]. Þar með varð [[Páfaríkið]] til.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=19}} Frá þessum tíma tókust þrjú öfl á um yfirráð yfir borginni: páfinn, aðallinn (ásamt herstjórum, dómurum, öldungaráðinu og íbúum) og Frankakonungur, sem einnig var konungur Langbarða, patrisíi og keisari.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=19}} Átök kirkjuveldisins, lýðveldisins og keisaraveldisins einkenndu lífið í Róm á miðöldum.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=19}} Á jólanótt árið 800 var [[Karlamagnús]] krýndur keisari [[Heilaga rómverska ríkið|Heilaga rómverska ríkisins]] af páfanum [[Leó 3.]] Þessi þrjú öfl komu þá í fyrsta sinn saman.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=19}} [[File:Detail coronation Charles the Great (Francis 1st of France) by Pope Leo III (Leo X) Vatican 11.jpg|right|thumb|Hluti af mynd [[Rafael]]s sem sýnir krýningu Karlamangúsar í gömlu Péturskirkjunni.]] Árið 846 reyndu [[Arabar]] að ráðast yfir borgarmúrana án árangurs, en rændu þess í stað [[Gamla Péturskirkjan|gömlu Péturskirkjuna]] og [[Pálskirkjan í Róm|Pálskirkjuna]], sem stóðu utan þeirra.<ref>{{cite web |url=http://www.metmuseum.org/toah/ht/06/eust/ht06eust.htm |title=Italian Peninsula, 500–1000 A.D. |date=5 December 2008 |website=[[Metropolitan Museum of Art|The Metropolitan Museum of Art]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205030647/http://www.metmuseum.org/toah/ht/06/eust/ht06eust.htm |archive-date=5 December 2008 |url-status=dead |access-date=22 August 2019}}</ref> Þegar veldi [[Karlungar|Karlunga]] tók að hnigna börðust nokkrar aðalsfjölskyldur við páfann, keisarann og hver aðra, um völd. Á þessum tíma náðu fylgdarkonan [[Theodora (öldungaráðskona)|Theodora]] og [[Marozia]] dóttir hennar völdum og urðu mæður nokkurra páfa, og [[Crescentíus yngri]] barðist gegn keisurunum [[Ottó 2.]] og [[Ottó 3.]]{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=20}} Eftir þetta tímabil var ákveðið að [[kardináli|kardinálar]] skyldu ráða kjöri páfa. [[Gregoríus 7.]] hóf [[skrýðingardeilan|skrýðingardeiluna]] gegn keisaranum [[Hinrik 4. keisari|Hinriki 4.]]{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=20}} Í kjölfarið var Róm rænd og brennd af [[Normannar|Normönnum]] [[Robert Guiscard]] sem komu þangað tl að styðja páfann sem sat í gíslingu í [[Castel Sant'Angelo]].{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=20}} Stjórn borgarinnar sjálfrar var í höndum öldungaráðsmanns (''senatore'') eða aðalsmanns (''patrizio''). Á 12. öld þróaðist þessi stjórn út í [[sveitarfélag]] undir stjórn auðmanna, eins og þá tóku við stjórn bæja og borga alls staðar í Evrópu.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=20}} [[Lúsíus 2.]] páfið barðist gegn sveitarstjórn Rómar og [[Evgeníus 3.]] hélt þeirri baráttu áfram. Sveitarfélagið naut stuðnings umbótamunksins [[Arnaldo frá Brescia|Arnaldos frá Brescia]].{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=21}} Þegar páfi lést tók [[Hadríanus 4.]] hann til fanga sem markaði endalok sjálfstæðis sveitarfélagsins.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=21}} [[Innósentíus 3.]] lagði öldungaráðið niður og skipaði sjálfur öldungaráðsmanns sem heyrði undir páfa.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=21}} Mikilvægi páfa í Vestur-Evrópu fór vaxandi og hann gegndi oft hlutverki sáttasemjara milli kristinna valdhafa.<ref name="Faus">Faus, José Ignacio Gonzáles. "''Autoridade da Verdade – Momentos Obscuros do Magistério Eclesiástico''". Capítulo VIII: Os papas repartem terras – Pág.: 64–65 e Capítulo VI: O papa tem poder temporal absoluto – Pág.: 49–55. Edições Loyola. {{ISBN|85-15-01750-4}}. Embora Faus critique profundamente o poder temporal dos papas ("''Mais uma vez isso salienta um dos maiores inconvenientes do status político dos sucessores de Pedro''" – pág.: 64), ele também admite um papel secular positivo por parte dos papas ("''Não podemos negar que intervenções papais desse gênero evitaram mais de uma guerra na Europa''" – pág.: 65).</ref> Árið 1266 var [[Karl af Anjou]] skipaður öldungaráðsmaður af páfa, á leið sinni suður að berjast gegn [[Hohenstaufen-ætt]]inni. Hann stofnaði [[Sapienza-háskóli|Sapienza-háskólann]] í Róm.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=21}} Á þessum tíma voru stöðugar erjur milli voldugustu ætta borgarinnar: [[Annibaldi-ætt]]ar, [[Caetani-ætt]]ar, [[Colonna-ætt]]ar, [[Orsini-ætt]]r og [[Conti-ætt]]ar, sem víggirtu sig í kastölum sínum sem reistir voru á grunni eldri rómverskra bygginga.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=21}} [[Bónifasíus 8.]], af Caetani-ætt, var síðasti páfinn sem hélt fram sjálfstæði kirkjunnar. Hann hóf krossferð gegn Colonna-ættinni og boðaði til fyrsta [[kristniafmæli]]sins árið 1300, sem dró milljónir [[pílagrímur|pílagríma]] til Rómar.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=21}} Franski konungurinn [[Filippus fagri]] lét handtaka hann og drepa í [[Anagni]].{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=21}} Síðan var nýr páfi kjörinn samkvæmt vilja Frakka og páfastóll fluttur til [[Avignon]] (1309-1377).{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=22}} Eftir þetta komst plebeiinn [[Cola di Rienzo]] til valda í Róm.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=22}} Hann vildi endurreisa Rómaveldi en íbúar höfnuðu umbótum hans.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=22}} Cola flúði þá en sneri aftur í fylgdarliði kardinálans [[Gil Álvarez Carrillo de Albornoz|Albornoz]] sem átti að endurreisa vald kirkjunnar á Ítalíu.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=22}} Cola komst þannig aftur til valda um stutt skeið, en var brátt tekinn af lífi af æstum múg. Albornoz tók þá við völdum í borginni. Árið 1377 var páfastóll aftur fluttur til Rómar þegar [[Gregoríus 11.]] varð páfi.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=22}} Það leiddi til [[páfasundrungin|páfasundrungarinnar]] og næstu 40 árin gerðu tveir aðilar tilkall til páfadóms.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=22}} === Nýöld === [[File:Wolf-Dietrich-Klebeband Städtebilder G 123 III.jpg|thumb|Kort af Róm frá 1575 sýnir helstu kennileiti borgarinnar.]] [[File:Fontana della Barcaccia restaurata, guardando verso Piazza Mignanelli.jpg|thumb|[[Fontana della Barcaccia]] eftir [[Gian Lorenzo Bernini]] frá 1629.]] Árið 1418 var páfasundrungin leyst á [[kirkjuþingið í Konstanz|kirkuþinginu í Konstanz]] og [[Marteinn 5.]] var kjörinn páfi í Róm.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=22}} Þessu fylgdi friðartími sem markar upphaf [[Endurreisnin|endurreisnarinnar]] í Róm.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=22}} Páfarnir á fyrri hluta 16. aldar unnu ötullega að því að efla og fegra borgina og réðu fjölda listamanna.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=22}} Á þessum tíma fluttist þungamiðja [[ítalska endurreisnin|ítölsku endurreisnarinnar]] frá Flórens til Rómar. Frá þessum tíma eru [[Péturskirkjan]], [[Sixtínska kapellan]], [[Ponte Sisto]] (fyrsta brúin yfir [[Tíber]] frá fornöld). Meðal þeirra listamanna sem páfarnir réðu til Rómar voru helstu nöfn þess tíma, eins og [[Michelangelo]], [[Pietro Perugino|Perugino]], [[Raffaello Sanzio]] (Rafael), [[Domenico Ghirlandaio|Ghirlandaio]], [[Luca Signorelli]], [[Sandro Botticelli|Botticelli]] og [[Cosimo Rosselli]]. Páfastóll varð á sama tíma alræmdur fyrir spillingu. Margir páfar eignuðust börn og stunduðu [[frændhygli]] og [[símonska|símonsku]]. Spillinginn og kostnaðurinn við uppbyggingu borgarinnar áttu þátt í því að [[siðaskiptin]] hófust í Norður-Evrópu, og síðan [[gagnsiðbótin]] í kjölfarið. Forríkur páfastóll umbreytti borginni í miðstöð lista, bókmennta, mennta og menningar. Róm gat keppt við aðrar helstu borgir Evrópu hvað varðar auðlegð, mikilfengleika, listir, vísindi og byggingarlist. Yfirbragð Rómar tók miklum breytingum á endurreisnartímabilinu. Borgin náði hápunkti dýrðar sinnar í valdatíð [[Júlíus 2.|Júlíusar 2.]] (1503-1513) og eftirmanna hans, [[Leó 10.]] og [[Klemens 7.]], sem báðir voru af [[Medici-ætt]]inni. [[File:Lingelbach Karneval in Rom 001a.jpg|thumb|[[Kjötkveðjuhátíð]] í Róm, um 1650.]] Á þessu 20 ára tímabili varð Róm ein af helstu miðstöðvum myndlistar í heimi. [[Gamla Péturskirkjan]], sem [[Konstantínus mikli]] hafði reist<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.newadvent.org/cathen/13369b.htm |work=Catholic Encyclopedia |title=Basilica of St. Peter |publisher=Newadvent.org |date=1 February 1912 |access-date=3 February 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100110133607/http://www.newadvent.org/cathen/13369b.htm |archive-date=10 January 2010}}</ref> og var þá í niðurníðslu, var rifin og ný kirkja reist. Listamenn á borð við [[Ridolfo Ghirlandaio|Ghirlandaio]], [[Pietro Perugino|Perugino]], [[Sandro Botticelli|Botticelli]] og [[Donato Bramante|Bramante]] reistu kirkjuna [[San Pietro in Montorio]] og hófu endurnýjun [[Vatíkanið|Vatíkansins]]. Rafael varð einn af frægustu listamönnum Ítalíu vegna starfa sinna í Róm. Hann vann freskur í [[Villa Farnesina]] og sölum Rafaels í Páfahöllinni, auk margra annarra frægra verka. Michelangelo hóf að skreyta loftið á sixtínsku kapellunni og vann fræga styttu af Móses fyrir grafhvelfingu Júlíusar 2. Efnahagur Rómar var öflugur, meðal annars vegna tengsla páfa við bankamenn frá Toskana, þar á meðal [[Agostino Chigi]] sem var líka vinur Rafaels og listunnandi. Rafael gerði fyrstu áætlunina fyrir varðveislu fornminja í borginni. Borgin var rænd í fyrsta sinn í yfir 500 ár árið 1527 í [[stríð Cognac-bandalagsins|stríði Cognac-bandalagsins]]. Málaliðar [[Karl 5. keisari|Karls 5.]] rændu og rupluðu í borginni og bundu þar með enda á blómatíma endurreisnarinnar.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=22}} Gagnsiðbótin hófst með [[kirkjuþingið í Trento|kirkjuþinginu í Trento]] árið 1545 sem átti að bregðast við siðaskiptunum í Norður-Evrópu. Siðaskiptin urðu til þess að kirkjan missti völd sín, líka í kaþólskum löndum.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=22}} Seinni páfar reyndu að gera Róm að miðstöð umbótakirkju og létu reisa ný minnismerki um páfadóm.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=23}} Páfar og kardinálar 17. og 18. aldar héldu áfram að reisa og stækka hallir sínar með íburðarmiklum skreytingum.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=23}} Aðalsfjölskyldurnar í Róm ([[Barberini-ætt]], [[Pamphili-ætt]], [[Chigi-ætt]], [[Rospigliosi-ætt]], [[Altieri-ætt]] og [[Odescalchi-ætt]]) kepptu sín á milli um páfastól og þegar þær komu sínum páfa að stundaði hann oft frændhygli í stórum stíl. Páfarnir reistu risavaxnar barokkhallir fyrir ættingja sína.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=23}} Þegar [[upplýsingin]] náði til Rómar studdi páfastóll við fornleifarannsóknir og reyndi að bæta kjör fátækra í borginni.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=22}} Árið 1773 neyddu veraldleg yfirvöld í Evrópu páfa til að banna [[Jesúítar|Jesúítaregluna]].{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=22}} === Nútíminn === Undir lok 18. aldar var hið skammlífa [[rómverska lýðveldið (18. öld)|rómverska lýðveldi]] (1798-1800) stofnað undir áhrifum frá [[franska byltingin|frönsku byltingunni]]. [[Páfaríkið]] var endurreist árið 1800, en undir stjórn [[Napóleon]]s var borgin gerð að sýslu (''département'') innan [[Fyrra franska keisaradæmið|franska keisaradæmisins]]: fyrst sem Tíbersýsla (1808-1810), og síðan Rómarsýsla (1810-1814). Eftir fall Napóleons var Páfaríkið aftur endurreist eftir [[Vínarþingið]] 1814. Árið 1849 var [[rómverska lýðveldið (19. öld)|annað rómverskt lýðveldi]] stofnað [[byltingarárið 1848]]. Tveir af helstu leiðtogum [[sameining Ítalíu|sameiningar Ítalíu]], [[Giuseppe Mazzini]] og [[Giuseppe Garibaldi]], börðust fyrir lýðveldið. Eftir stofnun konungsríkisins [[Ítalía|Ítalíu]] 1861 var [[Flórens]] gerð að tímabundinni höfuðborg, en Róm var gerð að yfirlýstri höfuðborg þótt hún tilheyrði enn Páfaríkinu. Síðustu leifar Páfaríkisins voru á þeim tíma varðar af frönsku setuliði sem [[Napóleon 3.]] hélt þar úti. Árið 1870 voru þessar hersveitir kallaðar til Frakklands þegar [[stríð Frakka og Prússa]] hófst. Ítalskar hersveitir gátu þá lagt Róm undir sig og héldu inn í borgina gegnum gat í borgarmúrunum við [[Porta Pia]]. Við hertökuna lýsti páfi, [[Píus 9.]], sig fanga í Vatíkaninu og neitaði að viðurkenna ítalska ríkið, hótaði jafnvel [[bannfæring]]u þeim sem tækju þátt í kosningum á Ítalíu. Málið var óleyst þar til [[Lateran-samningarnir]] voru gerðir milli páfa og ríkisstjórnarinnar (undir stjórn fasista) árið [[1929]]. Árið 1871 var höfuðborgin flutt frá Flórens til Rómar.<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.newadvent.org/cathen/12134b.htm |work=Catholic Encyclopedia |title=Pope Pius IX |publisher=Newadvent.org |access-date=3 February 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170308223209/http://www.newadvent.org/cathen/12134b.htm |archive-date=8 March 2017}}</ref> Árið 1870 bjuggu 212.000 í borginni, allir innan borgarmarkanna frá því í fornöld, og árið 1920 var íbúafjöldinn 660.000. Stór hluti íbúa bjó þá utan múranna fyrir norðan og í kringum Vatíkanið handan árinnar. Skömmu eftir fyrri heimsstyrjöld komust [[fasistaflokkur Ítalíu|fasistar]] til valda og [[Benito Mussolini]] afnam lýðræðið í reynd árið 1926. Hann lýsti yfir stofnun nýs [[ítalska heimsveldið|heimsveldis]]. Undir stjórn Mussolinis var ráðist í ýmsar róttækar og mjög umdeildar breytingar á borginni, gömul hverfi rifin til að skapa pláss fyrir breiðgötur og torg sem hæfðu nútímahöfuðborg, en borgin hafði vaxið mjög hratt eftir að hún var gerð að höfuðborg. Borgin átti að bera merki um endurreisn fornrar frægðar.<ref>{{cite book |last1=Cederna |first1=Antonio |title=Mussolini urbanista |date=1979 |publisher=Laterza |location=Bari |pages=passim |language=it}}</ref> Á millistríðsárunum náði íbúafjöldi borgarinnar einni milljón, skömmu eftir 1930. Í [[Heimsstyrjöldin síðari|seinni heimsstyrjöld]] varð borgin fyrir miklum loftárásum, en var þó ekki eyðilögð. Sprengjuárásir á [[San Lorenzo-hverfið (Róm)|San Lorenzo-hverfið]] urðu til þess að 3.000 létust og 11.000 særðust, og 1.500 þeirra létust síðar.<ref>{{cite news|last=Baily|first=Virginia|url=https://www.theguardian.com/books/2015/jul/25/liberation-of-rome-italian-imagination|title=How the Nazi occupation of Rome has gripped Italy's cultural imagination|work=The Guardian|date=25 July 2015|access-date=5 January 2022}}</ref> Hún féll í hendur [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamanna]] [[4. júní]] [[1944]] eftir stutt tímabil [[herseta Þjóðverja í Róm|þýskrar hersetu]] (stjórn fasista féll [[1943]]). Eftir stríðið óx borgin hratt og gekk í gegnum blómaskeið á tímum [[ítalska efnahagsundrið|ítalska efnahagsundursins]] á 6. áratugnum. Á þessum tíma varð Róm þekkt sem kvikmyndaborg, með stórmyndum á borð við ''[[Ben Húr (kvikmynd frá 1959)|Ben Húr]]'', ''[[Quo Vadis (kvikmynd frá 1951)|Quo Vadis]]'', ''[[Gleðidagar í Róm]]'' og ''[[Hið ljúfa líf]]'', sem teknar voru í kvikmyndaverunum [[Cinecittà]]. Vöxtur borgarinnar hélt áfram fram á miðjan 9. áratuginn þegar yfir 2,8 milljónir bjuggu í borginni. Síðan þá hefur fólki fækkað vegna flutninga til nágrannasveitarfélaga sem eru orðin úthverfi í borginni. == Tengt efni == * [[Lífshættir Rómverja]] * [[Rómarsáttmáli]] == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{cite book |last1=Kinder |first1=Hermann |last2=Hilgemann |first2=Werner |title=Dtv-Atlas zur Weltgeschichte |volume=1 |publisher=Dtv |year=1964 |oclc=887765673 |language=de}} == Tenglar == * [http://www.romarvefurinn.is Rómarvefurinn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201130172126/http://www.romarvefurinn.is/ |date=2020-11-30 }} {{Höfuðborgir í Evrópu}} [[Flokkur:Róm| ]] [[Flokkur:Höfuðborgir í Evrópu]] [[Flokkur:Borgir á Ítalíu]] 58g4k3tb5dz5i0cugta6ozo8ctypbff 1983085 1983012 2026-10-18T10:40:02Z Berserkur 10188 1983085 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Róm | nafn_í_eignarfalli = Rómar | nafn_á_frummáli = Roma ([[ítalska]]) | tegund_byggðar = [[Höfuðborg]] | mynd = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/3/2 | total_width = 290 | align = center | caption_align = center | image1 = Rome skyline panorama.jpg | caption1 = | image2 = Trevi Fountain - Roma.jpg | caption2 = | image3 = Rom_Colosseum_Sept_2021_3.jpg | caption3 = | image4 = Barcaccia_e_scalinata.jpg | caption4 = | image5 = Petersdom von Engelsburg gesehen crop.jpg | caption5 = | image6 = Engelsburg_und_Engelsbrücke_abends_(Zuschnitt).jpg | caption6 = | image7 = Pantheon_Rom_1_cropped.jpg | caption7 = | image8 = Roma- Altare della Patria (Piazza Venezia) - 52347399654 (cropped).jpg | caption8 = }} | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of Rome.svg | innsigli = | skjaldarmerki = Roma-Stemma-2.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = | kort_texti = | teiknibóla_kort = Ítalía | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning á Ítalíu | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Ítalía}} | undirskipting_gerð1 = [[Héruð Ítalíu|Hérað]] | undirskipting_nafn1 = [[Latíum]] | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = 21. apríl 753 f.Kr. | leiðtogi_titill = Borgarstjóri | leiðtogi_nafn = Roberto Gualtieri | leiðtogi_flokkur = [[Lýðræðisflokkurinn (Ítalía)|PD]] | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 1285 | hæð_m = 21 | mannfjöldi_frá_og_með = 2019 | mannfjöldi_heild = 2860009 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = 2236 | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = 00100; 00118 til 00199 | svæðisnúmer = 06 | vefsíða = {{URL|comune.roma.it}} }} [[Mynd:August_Fischer_-_Udsigt_over_Tiberen_mod_Engelsborg_og_Peterskirken_-_1895.png|thumb|August Fischer (1895)]] [[Mynd:Colosseo 2020.jpg|thumb|right|Hringleikahúsið í Róm (Kólosseum)]] '''Róm''' eða '''Rómaborg''' ([[ítalska]] og [[latína]]: ''Roma'') er [[höfuðborg]] [[Ítalía|Ítalíu]] og höfuðstaður héraðsins [[Latíum]]. [[Miðborg Rómar]] er sérstakt [[sveitarfélag]], ''Comune di Roma Capitale''. Íbúar eru rúmleg 2,8 milljónir á 1.285 km². Róm er því fjölmennasta sveitarfélag Ítalíu og þriðja fjölmennasta borg [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]] ef miðað er við íbúa innan borgarmarka. Á höfuðborgarsvæði Rómar búa rúmlega 4,3 milljónir sem gerir það að þriðja stærsta borgarsvæði Ítalíu.<ref name="citypop">{{Cite web |url=http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html |title=Principal Agglomerations of the World |publisher=Citypopulation |date=January 2017 |access-date=6 April 2012 |archive-date=4 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100704112702/http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html |url-status=live}}</ref> Róm er staðsett um miðja vesturströnd [[Ítalíuskagi|Ítalíuskaga]] á bökkum fljótsins [[Tíber]]. [[Vatíkanið]], minnsta ríki heims,<ref>{{Cite news |url=https://www.history.com/news/what-is-the-smallest-country-in-the-world |title=What is the smallest country in the world? |work=History.com |access-date=27 September 2018 |language=en |archive-date=27 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927125308/https://www.history.com/news/what-is-the-smallest-country-in-the-world |url-status=live}}</ref> er sjálfstætt ríki innan borgarmarka Rómar og eina dæmið um ríki innan borgar. Róm er stundum nefnd [[sjöhæðaborgin]] og líka „borgin eilífa“.<ref>{{cite web |title=Why Is Rome Called The Eternal City? |url=https://www.rometales.com/rome-eternal-city.html |url-status=live |date=27 September 2021 |access-date=16 September 2021 |archive-date=16 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210916125622/https://www.rometales.com/rome-eternal-city.html }}</ref> Róm er almennt álitin vagga vestrænnar [[kristni]] og miðstöð [[kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjunnar]].<ref>{{cite book |title=Understanding China Today: An Exploration of Politics, Economics, Society, and International Relations |first=Silvio |last=Beretta |year=2017 |isbn=9783319296258 |page=320 |publisher=Springer |quote=}}</ref><ref>{{cite book |title= Christianity: Religions of the Wold |first=Ann Marie |last=B. Bahr |year=2009 |isbn=9781438106397 |page=139 |publisher=Infobase Publishing |quote=}}</ref><ref>{{cite book |title=Rome in America: Transnational Catholic Ideology from the Risorgimento to Fascism |url=https://archive.org/details/romeinamericatra0000dago |first=Peter |last=R. D'Agostino |year=2005 |isbn=9780807863411 |page= |publisher=Univ of North Carolina Press }}</ref> Borgin stendur við [[Tíberfljót]] og reis upphaflega á sjö hæðum á vestri bakka fljótsins gegnt [[Tíbereyja|Tíbereyju]]; [[Palatínhæð]], [[Aventínhæð]], [[Kapítólhæð]], [[Kvirinalhæð]], [[Viminalhæð]], [[Eskvinalhæð]], [[Janikúlumhæð]]. Hún umlykur [[borgríki]]ð [[Vatíkanið]] þar sem höfuðstöðvar [[Kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjunnar]] eru og aðsetur [[Páfi|páfans]], æðsta stjórnanda hennar. Þar var til forna höfuðborg [[Rómverska heimsveldið|rómverska heimsveldisins]], og þar með [[menning]]arleg höfuðborg [[Miðjarðarhaf]]ssvæðisins. Róm er stundum kölluð „borgin eilífa“. Í dag búa í Róm rúmar tvær og hálf milljónir manna. Borgarstjóri er [[Roberto Gualtieri]]. Öll [[stjórnsýsla]] ítalska ríkisins, utan héraðsþing [[Ítölsk sjálfstjórnarhéruð|sjálfstjórnarhéraðanna fimm]] er í borginni. Höll forseta lýðveldisins er í [[Kvirinalhöll]], sem áður var bústaður páfa. Að auki hýsir borgin ýmsar mikilvægar [[Alþjóðastofnun|alþjóðastofnanir]], eins og [[Alþjóða matvælastofnunin]]a (FAO). == Heiti == Samkvæmt arfsögn Rómverja um uppruna borgarinnar dregur borgin nafn sitt af [[Rómúlus]]i, stofnanda og fyrsta konungi borgarinnar.<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/509038/Romulus-and-Remus |title=Romulus and Remus |work=Britannica.com |date=25 November 2014 |access-date=9 March 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150317100831/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/509038/Romulus-and-Remus |archive-date=17 March 2015}}</ref> Þó getur vel verið að Rómúlus hafi fengið nafn sitt frá borginni.<ref>Cf. Jaan Puhvel: ''Comparative mythology.'' The Johns Hopkins University Press, Baltimore and London 1989, p. 287.</ref> Í gegnum tíðina hafa komið fram ýmsar tilgátur um uppruna nafnsins, meðal annars: * ''Rumon'' eða ''Rumen'' er fornt nafn á Tíber, dregið af grísku sögninni ῥέω ''hreó'' „að flæða“, sem aftur er ættfræðilega sama orð og straumur og e. stream enda finnst þetta orð víða í indóevrópskum málum og virðist hafa tapað upphafsstöfunum í grísku og latínu. * Af etrúska orðinu 𐌓𐌖𐌌𐌀 ''ruma'' af rótinni ''*rum-'' „geirvarta“ sem vísun í arfsögnina um úlfynjuna sem ól Rómúlus og Remus eða form [[Palatínhæð]]ar og [[Aventínhæð]]ar. * Af gríska orðinu ῥώμη ''hróme'' „styrkur“. Borgin hefur fengið ýmis auknefni í gegnum tíðina eins og ''Urbs Aeterna'' „borgin eilífa“, ''Caput fidei'' „höfuðborg trúarinnar“, og ''[[Caput mundi]]'' „höfuðborg heimsins“. Á íslensku er Róm [[Kvenkyn (málfræði)|kvenkyns]]orð, en var haft í [[hvorugkyn]]i hér áður fyrri (annaðhvort skrifað ''Róm'' eða ''Rúm''). Þá var sagt að fara til Róms, ekki til Rómar. Róm er nú til dags oftast skrifað ''Rómar'' í [[eignarfall]]i. Róma er gamalt heiti á Róm. En stundum var Róma haft aðeins um borgarsvæðið norðan við [[Tíber]] (sem á íslensku var nefnd Tífur). : ''Róma heitir fyrir (norðan) Tífur, en Latran fyrir sunnan, en þó allt Rómaborg.'' Rétt er að skrifa Rómaborg, en ekki Rómarborg (og engin dæmi um það í orðabókum) og er nefnd ''skilgreinandi samsetning''. Eða [[bandstafssamsetning]], eftir því hvernig menn líta á samsetninguna. == Saga Rómar == === Stofnun=== Fundist hafa fornleifar sem benda til mannabyggðar í Róm frá því fyrir 14.000 árum, en þykk búsetulög sem eru miklu yngri þekja mögulegar minjar frá [[steinöld]].<ref name="Heiken, G. 2005">Heiken, G., Funiciello, R. and De Rita, D. (2005), ''The Seven Hills of Rome: A Geological Tour of the Eternal City''. Princeton University Press.</ref> Fundist hafa allt að 10.000 ára gömul steinverkfæri og leirmunir. Á grundvelli fornleifarannsókna hefur því verið haldið fram að Róm hafi þróast út frá byggðum hirðingja á [[Palatínhæð]] ofan við [[Forum Romanum]]. Á milli loka [[Bronsöld|bronsaldar]] og upphafs [[Járnöld|járnaldar]] byggðust þorp efst á hverri hæð frá ströndinn til Kapítólhæðar. Vitað er að þorp byggðist upp á Kapítólhæð á 14. öld f.o.t.<ref name=coa9>Coarelli (1984) p. 9</ref> Ekkert af þessum þorpum minnti samt á [[borg]].<ref name=coa9 /> Í dag er almennt talið að borgin hafi orðið til við samruna nokkurra þorpa við það stærsta, efst á Palatínhæð.<ref name=coa9 /> Aukin framleiðni landbúnaðar gerði þennan samruna mögulegan og leiddi til þróunar [[iðnaður|iðnaðar]] og [[stjórnsýsla|stjórnsýslu]]. Þessi þróun efldi síðan [[verslun]] við grísku nýlendurnar á Suður-Ítalíu, einkum [[Iskía|Iskíu]] og [[Kúmae]].<ref name=coa9 /> Fornleifar benda til þess að þróunin hafi átt sér stað á 8. öld f.o.t. og má túlka sem „stofnun“ borgar.<ref name=coa9 /> Ekkert bendir hins vegar til þess að meðvituð stofnun borgar hafi átt sér stað um miðja 8. öld f.o.t. eins og sögnin um [[Rómúlus]] heldur fram.<ref name="foundation">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2007/06/12/science/12rome.html |title=More Clues in the Legend (or Is It Fact?) of Romulus |first=John Nobel |last=Wilford |date=12 June 2007 |work=[[The New York Times]] |access-date=11 August 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090417112437/http://www.nytimes.com/2007/06/12/science/12rome.html |archive-date=17 April 2009}}</ref> [[File:Lupa Capitolina, Rome.jpg|thumb|Koparstytta af úlfynju með Rómúlus og Remus á brjósti.]] [[Rómaveldi|Rómverjar]] til forna áttu sér nokkrar [[arfsögn|arfsagnir]] um stofnun borgarinnar. Sú þekktasta er sagan um [[Rómúlus og Remus]], tvíbura sem úlfynja ól.<ref name="livy1797">{{cite book |publisher=Printed for A.Strahan |last=Livy |others=George Baker (trans.) |title=The history of Rome |year=1797}}</ref> Þeir ákváðu að reisa borg, en eftir deilur drap Rómúlus bróður sinn og borgin var nefnd eftir honum. Samkvæmt annálariturum Rómar gerðist þetta 21. apríl 753 f.o.t.{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=73}} Samkvæmt annarri arfsögn var borgin stofnuð af prinsi frá [[Trója|Tróju]], [[Eneas]]i, sem flúði til Ítalíu og gerðist forfaðir [[Júlísk-kládíska ættin|júlísk-kládísku ættarinnar]].<ref name="livy2005">{{Cite book |publisher=Penguin Books Ltd |isbn=978-0-14-196307-5 |last=Livy |title=The Early History of Rome |year=2005}}</ref> Rómverska skáldið [[Virgill]] samdi viðamikið sagnkvæði um Eneas á 1. öld f.o.t. [[Strabon]] rekur þriðju söguna þar sem borgin er [[Arkadía (hérað)|arkadísk]] nýlenda sem [[Evander frá Pallene]] stofnaði. Strabon skrifar líka að rómverski sagnaritarinn [[Lucius Coelius Antipater]] hafi talið að Grikkir hefðu stofnað Róm.<ref>{{cite web |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=urn:cts:greekLit:tlg0099.tlg001.perseus-grc1:5.3.3 |title=Strabo, Geography, book 5, chapter 3, section 3 |website=www.perseus.tufts.edu |access-date=21 February 2021 |archive-date=1 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301151855/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=urn:cts:greekLit:tlg0099.tlg001.perseus-grc1:5.3.3 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/5C*.html |title=LacusCurtius • Strabo's Geography — Book V Chapter 3 |website=penelope.uchicago.edu |access-date=20 February 2021 |archive-date=29 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210529132904/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/5C%2A.html |url-status=live}}</ref> === Konungsríki og lýðveldi === {{Aðalgrein|Rómaveldi}} Samkvæmt arfsögninni um Rómúlus, ríktu konungar yfir borginni næstu 244 árin, upphaflega af [[Latínar|latneskum]] og [[Sabínar|sabínskum]] uppruna, en síðar af [[Etrúrar|etrúskum]] ættum. Sjö sagnkonungar eru raktir í sögunum: [[Rómúlus]], [[Núma Pompilíus]], [[Túllus Hostilíus]], [[Ancus Marcíus]], [[Tarquiníus Priscus]], [[Servíus Túllíus]] og [[Lúcíus Tarquiníus Súperbus]].{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=73}} [[File:Palatino (Palatine Hill, Rome).jpg|thumb|Hinar fornu keisarahallir á Palatínhæð.]] Árið 509 f.o.t. ráku Rómverjar síðasta konunginn frá borginni og komu á fót [[lýðveldi]] með [[fámennisstjórn]]. Eftir það hófst tímabil innri átaka milli [[Patrisíar|patrisía]] (aðalsmanna) og [[plebeiar|plebeia]] (smájarðeigenda) sem einkenndist af stöðugum stríðum við aðrar þjóðir Mið-Ítalíu: Etrúra, [[Volscar|Volsca]], [[Aequiar|Aequia]] og [[Marsar|Marsa]].{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=77}} Eftir að Róm hafði náð yfirráðum yfir öllu héraðinu [[Latíum]] hóf lýðveldið stríð gegn [[Gallar|Göllum]], [[Oscar|Oscurum]]-[[Samnítar|Samnítum]] og grísku nýlendunni [[Tarantó]]. Tarantó var í bandalagi með [[Pyrrhos|Pyrrhosi frá Epírus]] sem hugðist leggja undir sig [[Ítalíuskagi|Ítalíuskagann]] allan.{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=79}} Á 3. og 2. öld f.o.t. náði Rómaveldi yfirráðum yfir nær öllu [[Miðjarðarhaf]]i og [[Balkanskagi|Balkanskaga]] eftir þrjú [[Púnversku stríðin|púnversk stríð]] (264-146 f.o.t.) gegn borgríkinu [[Karþagó]], og þrjú [[makedónsku stríðin|makedónsk stríð]] (212-168 f.o.t.) gegn [[Makedónía (fornaldarríki)|Makedóníu]].{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | pp=81-83}} Fyrstu [[rómversk skattlönd|rómversku skattlöndin]] voru stofnuð á þessum tíma: [[Sikiley (rómverskt skattland)|Sikiley]], [[Korsíka og Sardinía]], [[Hispanía]], [[Makedónía (rómverskt skattland)|Makedónía]], [[Akkea (rómverskt skattland)|Akkea]] og [[Afríka (rómverskt skattland)|Afríka]].{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | pp=81-85}} Frá upphafi til 2. aldar f.o.t. tókust tveir hópar aðalsmanna á um völdin: [[optimates]], íhaldsmenn í [[rómverska öldungaráðið|rómverska öldungaráðinu]], og [[populares]], sem reiddu sig á stuðning plebeia. Á sama tíma urðu gjaldþrot smábænda og stofnun stórra plantekra með þrælum til þess að mikill fjöldi fólks hraktist til borgarinnar. Stöðug stríð leiddu til stofnunar atvinnuhers, sem reyndist síðan herforingjum sínum hollari en lýðveldinu. Af þessum ástæðum einkenndust seinni helmingur 2. aldar og 1. öldin f.o.t. af bæði innri og ytri átökum. Eftir misheppnaðar umbótatilraunir [[Tíberíus Gracchus|Tíberíusar]] og [[Gaius Gracchus|Gaiusar Gracchusar]],{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=89}} og stríðið gegn [[Júgúrta]],{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=89}} hófst [[borgarastyrjöld Súllu]] sem herforinginn [[Súlla]] sigraði.{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=89}} [[Þriðja þrælastríðið í Róm]] hófst svo með uppreisn [[Spartacus]]ar,{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=91}}{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=91}} og [[fyrsta þríveldið]] fylgdi á eftir, þar sem [[Júlíus Caesar]], [[Pompeius]] og [[Marcus Licinius Crassus]], tóku völdin.{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=91}} [[File:Trajansmärkte Forum.jpg|thumb|right|[[Trajanusartorg]].]] Með því að leggja [[Gallía|Gallíu]] undir Rómaveldi varð Caesar mjög valdamikill og vinsæll sem leiddi til [[borgarastyrjöld Caesars|borgarastyrjaldar Caesars]] gegn öldungaráðinu og Pompeiusi. Eftir sigur gerðist Caesar einræðisherra ævilangt.{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=91}} Hann var myrtur eftir samsæri innan öldungaráðsins og við tók [[annað þríveldið]] þar sem [[Octavíanus]] (frændi og erfingi Caesars), [[Markús Antóníus]] og [[Marcus Aemilius Lepidus]] tóku við völdum. Á eftir fylgdi borgarastyrjöld milli Octavíanusar og Antóníusar.{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=93}} === Keisaradæmið === Árið 27 f.o.t. varð Octavíanus ''princeps civitatis'' og tók upp titilinn [[Ágústus]]. Þar með varð til eins konar tvíveldi prins og öldungaráðs.{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=93}} Í valdatíð [[Neró]]s keisara eyðilögðust tveir þriðju hlutar borgarinnar í [[bruninn mikli í Róm|brunanum mikla]] og ofsóknir gegn [[kristni|kristnum]] mönnum hófust.<ref>{{Cite web |url=http://www.pbs.org/wnet/secrets/great-fire-rome-background/1446/ |title=The Great Fire of Rome {{!}} Background {{!}} Secrets of the Dead {{!}} PBS|date=29 May 2014|website=Secrets of the Dead|language=en-US |access-date=7 April 2019 |archive-date=4 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404105016/http://www.pbs.org/wnet/secrets/great-fire-rome-background/1446/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nationalgeographic.org/thisday/jul19/great-fire-rome/ |title=Great Fire of Rome |last=Society |first=National Geographic |date=18 June 2014 |website=National Geographic Society |language=en |access-date=7 April 2019 |archive-date=30 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330173019/https://www.nationalgeographic.org/thisday/jul19/great-fire-rome/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |title=Egypt, Greece, and Rome : civilizations of the ancient Mediterranean |url=https://archive.org/details/egyptgreeceromec0000char |last=Freeman |first=Charles |isbn=978-0-19-965191-7 |edition=Third |location=Oxford |oclc=868077503 |date=March 2014}}</ref> [[Rómaveldi]] var keisaraveldi ''de facto'' og náði mestri útbreiðslu á 2. öld, á valdatíð [[Trajanus]]ar. Róm var þá nefnd ''caput mundi'' „höfuðborg heimsins“. Fyrstu tvær aldirnar ríktu keisarar af [[júlísk-kládíska ættin|júlísk-kládísku ættinni]],{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=97}} [[flavíska ættin|flavísku ættinni]] (sem reistu hringleikahúsið [[Kólosseum]]),{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=97}} og [[antoníska ættin|antonísku ættinni]].{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=99}} Á þessum tíma breiddist [[kristni]] út um allt keisaraveldið og jafnvel út fyrir það.{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=107}} Á valdatíð antonísku ættarinnar náði Rómaveldi sinni mestu útbreiðslu, frá [[Atlantshaf]]i í vestri að [[Efrat]] í austri, og frá [[Bretland]]i í norðri til [[Egyptaland]]s í suðri.{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=99}} [[File:Foro Romano Musei Capitolini Roma.jpg|thumb|right|upright=1.27|[[Forum Romanum]] eru leifarnar af því sem áður var miðja Rómaveldis til forna.<ref>{{cite web |title=The Roman Forum |website=World History Encyclopedia |date=18 January 2012 |url=https://www.worldhistory.org/article/26/the-roman-forum/ |access-date=22 August 2019 |archive-date=20 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210420181638/https://www.worldhistory.org/article/26/the-roman-forum/ |url-status=live}}</ref>]] [[File:Rione X Campitelli, 00186 Roma, Italy - panoramio (128).jpg|thumb|right|[[Súla Trajanusar]].]] Eftir lok valdatíðar severísku ættarinnar árið 235 hófst 50 ára tímabil sem er þekkt sem [[þriðju aldar kreppan]]. Á þeim tíma gerðu margir herforingjar valdaránstilraunir og reyndu að tryggja sér völd í héruðum sem þeir voru settir yfir frá veiku miðstjórnarvaldi í Róm. Á þeim tíma kom Gallaveldið svokallaða upp og uppreisnir [[Zenóbía|Zenóbíu]] og föður hennar sem reyndu að verjast innrásum Persa. Sum svæði Rómaveldis, eins og Bretland, Spánn og Norður-Afríka, urðu fyrir litlum áhrifum frá þessum óstöðugleika. Efnahag heimsveldisins hnignaði og verðbólga varð til þess að stjórnin gjaldfelldi peninga til að mæta kostnaði. [[Germanar]], austan við [[Rínarfljót]] og norðan við Balkanskagann, hófu ránsferðir inn í lönd Rómaveldis frá miðri 3. öld. [[Sassanídaveldið]] gerði nokkrar innrásir úr austri, en voru sigraðir að lokum.{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=101}} [[Díócletíanus]] keisari hóf endurreisn miðstjórnarvaldsins. Hann batt enda á prinsipatið og stofnaði [[fjórveldið]] til að auka völd ríkisins. Einkenni á stjórn hans voru fordæmalaus afskipti ríkisvaldsins, með skattheimtu allt niður á þorp, sem áður hafði verið bundin við borgir. Hann kom á [[verðstýring]]u til að reyna að hafa hemil á verðbólgunni, en það entist illa. Hann og eftirmaður hans, [[Konstantínus mikli]], komu á héraðsstjórnum og breyttu þannig stjórnkerfinu og tóku herstjórnarvald af landstjórum. Eftir það var herstjórn og borgaraleg stjórn aðskilin. Landstjórarnir báru ábyrgð á skattheimtu og að sjá herjum fyrir vistum, sem aftur dró úr sjálfstæði herjanna. Díócletíanus settist að í [[Nikómedía|Nikómedíu]] í austurhluta Rómaveldis, en [[Maximíanus]] ríkti yfir vesturhlutanum frá [[Mediolanum]].{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=101}} Árið 292 skipaði hann tvo yngri keisara, [[Konstantínus Clorus|Konstantínus]] sem ríkti frá [[Trier]], og [[Galerius]] sem ríkti frá [[Sirmium]] á Balkanskaga.{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=101}} [[File:Piazza di porta san Paolo 102 2167.jpg|right|thumb|[[Píramídi Cestiusar]] og [[Árelíusarmúrarnir]].]] Eftir afsögn Díócletíanusar og Maximíanusar árið 305 og röð átaka milli eftirmanna þeirra var fjórveldið lagt niður. [[Konstantínus mikli]] hóf miklar umbætur á stjórnkerfi Rómaveldis. Hann kom á [[trúfrelsi]], líka fyrir kristna, og fyrirskipaði að eigum kirkjunnar sem gerðar hefðu verið upptækar skyldi skilað. Hann fjármagnaði sjálfur byggingu margra kirkna. Hann gerði bæinn [[Býsantíum]] að aðsetri sínu. Bærinn fékk síðar nafnið [[Konstantínópel]] og varð höfuðborg [[Austrómverska ríkið|Austrómverska ríkisins]].{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=103}} Kristni samkvæmt [[Níkeujátningin|Níkeujátningunni]] varð opinber trúarbrögð keisaradæmisins árið 380, með [[Þessalóníkutilskipunin]]ni sem var undirrituð af þremur keisurum, [[Gratíanus]]i, [[Valentiníanus 2.|Valentiníanusi 2.]] og [[Þeódósíus 2.|Þeódósíusi 2.]]. Þeódósíus var síðasti keisarinn sem ríkti yfir sameinuðu keisaraveldi. Eftir dauða hans árið 395 skiptu synir hans, [[Arkadíus]] og [[Honoríus keisari|Honoríus]] Rómaveldi í [[Vestrómverska ríkið]] og [[Austrómverska ríkið]]. Stjórnarsetur Vestrómverska ríkisins var flutt til [[Ravenna]] eftir [[umsátrið um Mílanó]] árið 402. Á 5. öld bjuggu flestir keisarar Vestrómverska ríkisins samt í Róm.{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=103}} Róm missti þannig hlutverk sitt sem miðstöð stjórnsýslu keisaradæmisins. Árið 410 var borgin rænd af [[Vísigotar|Vísigotum]] undir stjórn [[Alaríkur 1.|Alaríks]],{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=115}} en flestar byggingar sluppu óskaddaðar. [[Páfi|Páfarnir]] létu reisa stórar dómkirkjur í borginni, eins og [[Santa Maria Maggiore]], en íbúafjöldinn hafði minnkað úr 800.000 í um 500.000 þegar borgin var rænd í annað sinn, í þetta sinn af [[Vandalar|Vandölum]] undir stjórn [[Genseríkur|Genseríks]].{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=117}} Veikir keisarar 5. aldar megnuðu ekki að stöðva hnignun ríksins og 22. ágúst árið 476 sagði síðasti keisara Vestrómverska ríkisins, [[Rómúlus Ágústúlus]], af sér.{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=103}} Fólksfækkun í borginni stafaði meðal annars af minnkandi kornflutningum frá Norður-Afríku, frá 440, og skorti á vilja yfirstéttarinnar til að styrkja korngjafir til almennings. Samt sem áður var lögð töluverð vinna í að viðhalda stórbyggingum í miðborginni, á Palatínhæð og stærstu böðunum sem héldu áfram starfsemi fram að umsátri Gota árið 537. Böð Konstantínusar á Kvirinalhæð voru löguð árið 443 og skemmdir á þeim ýktar í frásögnum.<ref>''Rome, An Urban History from Antiquity to the Present'', Rabun Taylor, Katherine W. Rinne and Spiro Kostof, 2016 pp.&nbsp;160–179</ref> Samt hafði borgin á sér yfirbragð hnignunar vegna fólksflótta sem skildi eftir stór óbyggð svæði. Íbúafjöldi var komin niður í 500.000 árið 452 og 100.000 árið 500. Eftir umsátur Gota árið 537 hrundi íbúafjöldinn niður í 30.000 en hafði aftur vaxið í 90.000 þegar [[Gregoríus mikli]] varð páfi.<ref>''Rome, Profile of a City: 321–1308'', [[Richard Krautheimer]], p.&nbsp;165</ref> Fólksfækkunin fór saman við hrun borgarlífs í Vestrómverska ríkinu á 5. og 6. öld, með örfáum undantekningum. Dreifing á korni til fátækra hélt áfram á 6. öld og kom líklega í veg fyrir að fólksfækkunin yrði meiri.<ref>''Rome, Urban History'', pp.&nbsp;184–185</ref> === Miðaldir === [[File:Sack of Rome by Alaric - sacred vessels are brought to a church for safety (2nd of 2).jpg|thumb|right|Mynd frá 15. öld sem sýnir Vísigota ræna Róm árið 410.]] Eftir [[hrun Vestrómverska ríkisins]] árið 476 var Róm fyrst undir stjórn [[Ódóaker]]s og varð síðan hluti af [[ríki Austurgota]] þar til [[Austrómverska ríkið]] lagði hana undir sig eftir sigur í [[Gotastríðið|Gotastríðinu]]. Í stríðinu var borgin tvisvar lögð í rúst, fyrst árið 546 og síðan árið 550. Íbúafjöldinn var þá kominn niður í nokkra tugi þúsunda.<ref>{{cite book |last=Tellier |first=Luc-Normand |title=Urban World History: An Economic and Geographical Perspective |url=https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC&pg=PA185 |year=2009 |publisher=PUQ |isbn=978-2-7605-2209-1 |page=185 |access-date=29 October 2015 |archive-date=13 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160513083650/https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC&pg=PA185 |url-status=live}}</ref> Borgin hafði breyst í aðskildar húsaþyrpingar sem risu eins og eyjar innan um rústir og garða.<ref>Norman John Greville Pounds. ''An Historical Geography of Europe 450 B.C.–A.D. 1330''. p. 192.</ref> Eftir innrás [[Langbarðar|Langbarða]] á Ítalíu var borgin að nafninu til undir stjórn Austrómverska ríkisins, en í reynd naut [[páfi]] sjálfstæðis með því að reiða sig á víxl á stuðning Býsantíum, [[Frankar|Franka]] og Langbarða.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=19}} Árið 729 gaf Langbarðakonungurinn [[Liutprand]] páfa bæinn [[Sutri]] í Latíum, sem markar upphafið að veraldlegum yfirráðum kirkjunnar.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=19}} Þegar [[Pípinn stutti]] hafði sigrað Langbarða árið 756 gaf hann páfa eftir stjórn [[hertogadæmið Róm|hertogadæmisins Rómar]] og [[exarkatið Ravenna|exarkatsins Ravenna]]. Þar með varð [[Páfaríkið]] til.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=19}} Frá þessum tíma tókust þrjú öfl á um yfirráð yfir borginni: páfinn, aðallinn (ásamt herstjórum, dómurum, öldungaráðinu og íbúum) og Frankakonungur, sem einnig var konungur Langbarða, patrisíi og keisari.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=19}} Átök kirkjuveldisins, lýðveldisins og keisaraveldisins einkenndu lífið í Róm á miðöldum.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=19}} Á jólanótt árið 800 var [[Karlamagnús]] krýndur keisari [[Heilaga rómverska ríkið|Heilaga rómverska ríkisins]] af páfanum [[Leó 3.]] Þessi þrjú öfl komu þá í fyrsta sinn saman.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=19}} [[File:Detail coronation Charles the Great (Francis 1st of France) by Pope Leo III (Leo X) Vatican 11.jpg|right|thumb|Hluti af mynd [[Rafael]]s sem sýnir krýningu Karlamangúsar í gömlu Péturskirkjunni.]] Árið 846 reyndu [[Arabar]] að ráðast yfir borgarmúrana án árangurs, en rændu þess í stað [[Gamla Péturskirkjan|gömlu Péturskirkjuna]] og [[Pálskirkjan í Róm|Pálskirkjuna]], sem stóðu utan þeirra.<ref>{{cite web |url=http://www.metmuseum.org/toah/ht/06/eust/ht06eust.htm |title=Italian Peninsula, 500–1000 A.D. |date=5 December 2008 |website=[[Metropolitan Museum of Art|The Metropolitan Museum of Art]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205030647/http://www.metmuseum.org/toah/ht/06/eust/ht06eust.htm |archive-date=5 December 2008 |url-status=dead |access-date=22 August 2019}}</ref> Þegar veldi [[Karlungar|Karlunga]] tók að hnigna börðust nokkrar aðalsfjölskyldur við páfann, keisarann og hver aðra, um völd. Á þessum tíma náðu fylgdarkonan [[Theodora (öldungaráðskona)|Theodora]] og [[Marozia]] dóttir hennar völdum og urðu mæður nokkurra páfa, og [[Crescentíus yngri]] barðist gegn keisurunum [[Ottó 2.]] og [[Ottó 3.]]{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=20}} Eftir þetta tímabil var ákveðið að [[kardináli|kardinálar]] skyldu ráða kjöri páfa. [[Gregoríus 7.]] hóf [[skrýðingardeilan|skrýðingardeiluna]] gegn keisaranum [[Hinrik 4. keisari|Hinriki 4.]]{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=20}} Í kjölfarið var Róm rænd og brennd af [[Normannar|Normönnum]] [[Robert Guiscard]] sem komu þangað tl að styðja páfann sem sat í gíslingu í [[Castel Sant'Angelo]].{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=20}} Stjórn borgarinnar sjálfrar var í höndum öldungaráðsmanns (''senatore'') eða aðalsmanns (''patrizio''). Á 12. öld þróaðist þessi stjórn út í [[sveitarfélag]] undir stjórn auðmanna, eins og þá tóku við stjórn bæja og borga alls staðar í Evrópu.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=20}} [[Lúsíus 2.]] páfið barðist gegn sveitarstjórn Rómar og [[Evgeníus 3.]] hélt þeirri baráttu áfram. Sveitarfélagið naut stuðnings umbótamunksins [[Arnaldo frá Brescia|Arnaldos frá Brescia]].{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=21}} Þegar páfi lést tók [[Hadríanus 4.]] hann til fanga sem markaði endalok sjálfstæðis sveitarfélagsins.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=21}} [[Innósentíus 3.]] lagði öldungaráðið niður og skipaði sjálfur öldungaráðsmanns sem heyrði undir páfa.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=21}} Mikilvægi páfa í Vestur-Evrópu fór vaxandi og hann gegndi oft hlutverki sáttasemjara milli kristinna valdhafa.<ref name="Faus">Faus, José Ignacio Gonzáles. "''Autoridade da Verdade – Momentos Obscuros do Magistério Eclesiástico''". Capítulo VIII: Os papas repartem terras – Pág.: 64–65 e Capítulo VI: O papa tem poder temporal absoluto – Pág.: 49–55. Edições Loyola. {{ISBN|85-15-01750-4}}. Embora Faus critique profundamente o poder temporal dos papas ("''Mais uma vez isso salienta um dos maiores inconvenientes do status político dos sucessores de Pedro''" – pág.: 64), ele também admite um papel secular positivo por parte dos papas ("''Não podemos negar que intervenções papais desse gênero evitaram mais de uma guerra na Europa''" – pág.: 65).</ref> Árið 1266 var [[Karl af Anjou]] skipaður öldungaráðsmaður af páfa, á leið sinni suður að berjast gegn [[Hohenstaufen-ætt]]inni. Hann stofnaði [[Sapienza-háskóli|Sapienza-háskólann]] í Róm.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=21}} Á þessum tíma voru stöðugar erjur milli voldugustu ætta borgarinnar: [[Annibaldi-ætt]]ar, [[Caetani-ætt]]ar, [[Colonna-ætt]]ar, [[Orsini-ætt]]r og [[Conti-ætt]]ar, sem víggirtu sig í kastölum sínum sem reistir voru á grunni eldri rómverskra bygginga.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=21}} [[Bónifasíus 8.]], af Caetani-ætt, var síðasti páfinn sem hélt fram sjálfstæði kirkjunnar. Hann hóf krossferð gegn Colonna-ættinni og boðaði til fyrsta [[kristniafmæli]]sins árið 1300, sem dró milljónir [[pílagrímur|pílagríma]] til Rómar.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=21}} Franski konungurinn [[Filippus fagri]] lét handtaka hann og drepa í [[Anagni]].{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=21}} Síðan var nýr páfi kjörinn samkvæmt vilja Frakka og páfastóll fluttur til [[Avignon]] (1309-1377).{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=22}} Eftir þetta komst plebeiinn [[Cola di Rienzo]] til valda í Róm.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=22}} Hann vildi endurreisa Rómaveldi en íbúar höfnuðu umbótum hans.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=22}} Cola flúði þá en sneri aftur í fylgdarliði kardinálans [[Gil Álvarez Carrillo de Albornoz|Albornoz]] sem átti að endurreisa vald kirkjunnar á Ítalíu.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=22}} Cola komst þannig aftur til valda um stutt skeið, en var brátt tekinn af lífi af æstum múg. Albornoz tók þá við völdum í borginni. Árið 1377 var páfastóll aftur fluttur til Rómar þegar [[Gregoríus 11.]] varð páfi.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=22}} Það leiddi til [[páfasundrungin|páfasundrungarinnar]] og næstu 40 árin gerðu tveir aðilar tilkall til páfadóms.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=22}} === Nýöld === [[File:Wolf-Dietrich-Klebeband Städtebilder G 123 III.jpg|thumb|Kort af Róm frá 1575 sýnir helstu kennileiti borgarinnar.]] [[File:Fontana della Barcaccia restaurata, guardando verso Piazza Mignanelli.jpg|thumb|[[Fontana della Barcaccia]] eftir [[Gian Lorenzo Bernini]] frá 1629.]] Árið 1418 var páfasundrungin leyst á [[kirkjuþingið í Konstanz|kirkuþinginu í Konstanz]] og [[Marteinn 5.]] var kjörinn páfi í Róm.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=22}} Þessu fylgdi friðartími sem markar upphaf [[Endurreisnin|endurreisnarinnar]] í Róm.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=22}} Páfarnir á fyrri hluta 16. aldar unnu ötullega að því að efla og fegra borgina og réðu fjölda listamanna.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=22}} Á þessum tíma fluttist þungamiðja [[ítalska endurreisnin|ítölsku endurreisnarinnar]] frá Flórens til Rómar. Frá þessum tíma eru [[Péturskirkjan]], [[Sixtínska kapellan]], [[Ponte Sisto]] (fyrsta brúin yfir [[Tíber]] frá fornöld). Meðal þeirra listamanna sem páfarnir réðu til Rómar voru helstu nöfn þess tíma, eins og [[Michelangelo]], [[Pietro Perugino|Perugino]], [[Raffaello Sanzio]] (Rafael), [[Domenico Ghirlandaio|Ghirlandaio]], [[Luca Signorelli]], [[Sandro Botticelli|Botticelli]] og [[Cosimo Rosselli]]. Páfastóll varð á sama tíma alræmdur fyrir spillingu. Margir páfar eignuðust börn og stunduðu [[frændhygli]] og [[símonska|símonsku]]. Spillinginn og kostnaðurinn við uppbyggingu borgarinnar áttu þátt í því að [[siðaskiptin]] hófust í Norður-Evrópu, og síðan [[gagnsiðbótin]] í kjölfarið. Forríkur páfastóll umbreytti borginni í miðstöð lista, bókmennta, mennta og menningar. Róm gat keppt við aðrar helstu borgir Evrópu hvað varðar auðlegð, mikilfengleika, listir, vísindi og byggingarlist. Yfirbragð Rómar tók miklum breytingum á endurreisnartímabilinu. Borgin náði hápunkti dýrðar sinnar í valdatíð [[Júlíus 2.|Júlíusar 2.]] (1503-1513) og eftirmanna hans, [[Leó 10.]] og [[Klemens 7.]], sem báðir voru af [[Medici-ætt]]inni. [[File:Lingelbach Karneval in Rom 001a.jpg|thumb|[[Kjötkveðjuhátíð]] í Róm, um 1650.]] Á þessu 20 ára tímabili varð Róm ein af helstu miðstöðvum myndlistar í heimi. [[Gamla Péturskirkjan]], sem [[Konstantínus mikli]] hafði reist<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.newadvent.org/cathen/13369b.htm |work=Catholic Encyclopedia |title=Basilica of St. Peter |publisher=Newadvent.org |date=1 February 1912 |access-date=3 February 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100110133607/http://www.newadvent.org/cathen/13369b.htm |archive-date=10 January 2010}}</ref> og var þá í niðurníðslu, var rifin og ný kirkja reist. Listamenn á borð við [[Ridolfo Ghirlandaio|Ghirlandaio]], [[Pietro Perugino|Perugino]], [[Sandro Botticelli|Botticelli]] og [[Donato Bramante|Bramante]] reistu kirkjuna [[San Pietro in Montorio]] og hófu endurnýjun [[Vatíkanið|Vatíkansins]]. Rafael varð einn af frægustu listamönnum Ítalíu vegna starfa sinna í Róm. Hann vann freskur í [[Villa Farnesina]] og sölum Rafaels í Páfahöllinni, auk margra annarra frægra verka. Michelangelo hóf að skreyta loftið á sixtínsku kapellunni og vann fræga styttu af Móses fyrir grafhvelfingu Júlíusar 2. Efnahagur Rómar var öflugur, meðal annars vegna tengsla páfa við bankamenn frá Toskana, þar á meðal [[Agostino Chigi]] sem var líka vinur Rafaels og listunnandi. Rafael gerði fyrstu áætlunina fyrir varðveislu fornminja í borginni. Borgin var rænd í fyrsta sinn í yfir 500 ár árið 1527 í [[stríð Cognac-bandalagsins|stríði Cognac-bandalagsins]]. Málaliðar [[Karl 5. keisari|Karls 5.]] rændu og rupluðu í borginni og bundu þar með enda á blómatíma endurreisnarinnar.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=22}} Gagnsiðbótin hófst með [[kirkjuþingið í Trento|kirkjuþinginu í Trento]] árið 1545 sem átti að bregðast við siðaskiptunum í Norður-Evrópu. Siðaskiptin urðu til þess að kirkjan missti völd sín, líka í kaþólskum löndum.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=22}} Seinni páfar reyndu að gera Róm að miðstöð umbótakirkju og létu reisa ný minnismerki um páfadóm.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=23}} Páfar og kardinálar 17. og 18. aldar héldu áfram að reisa og stækka hallir sínar með íburðarmiklum skreytingum.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=23}} Aðalsfjölskyldurnar í Róm ([[Barberini-ætt]], [[Pamphili-ætt]], [[Chigi-ætt]], [[Rospigliosi-ætt]], [[Altieri-ætt]] og [[Odescalchi-ætt]]) kepptu sín á milli um páfastól og þegar þær komu sínum páfa að stundaði hann oft frændhygli í stórum stíl. Páfarnir reistu risavaxnar barokkhallir fyrir ættingja sína.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=23}} Þegar [[upplýsingin]] náði til Rómar studdi páfastóll við fornleifarannsóknir og reyndi að bæta kjör fátækra í borginni.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=22}} Árið 1773 neyddu veraldleg yfirvöld í Evrópu páfa til að banna [[Jesúítar|Jesúítaregluna]].{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=22}} === Nútíminn === Undir lok 18. aldar var hið skammlífa [[rómverska lýðveldið (18. öld)|rómverska lýðveldi]] (1798-1800) stofnað undir áhrifum frá [[franska byltingin|frönsku byltingunni]]. [[Páfaríkið]] var endurreist árið 1800, en undir stjórn [[Napóleon]]s var borgin gerð að sýslu (''département'') innan [[Fyrra franska keisaradæmið|franska keisaradæmisins]]: fyrst sem Tíbersýsla (1808-1810), og síðan Rómarsýsla (1810-1814). Eftir fall Napóleons var Páfaríkið aftur endurreist eftir [[Vínarþingið]] 1814. Árið 1849 var [[rómverska lýðveldið (19. öld)|annað rómverskt lýðveldi]] stofnað [[byltingarárið 1848]]. Tveir af helstu leiðtogum [[sameining Ítalíu|sameiningar Ítalíu]], [[Giuseppe Mazzini]] og [[Giuseppe Garibaldi]], börðust fyrir lýðveldið. Eftir stofnun konungsríkisins [[Ítalía|Ítalíu]] 1861 var [[Flórens]] gerð að tímabundinni höfuðborg, en Róm var gerð að yfirlýstri höfuðborg þótt hún tilheyrði enn Páfaríkinu. Síðustu leifar Páfaríkisins voru á þeim tíma varðar af frönsku setuliði sem [[Napóleon 3.]] hélt þar úti. Árið 1870 voru þessar hersveitir kallaðar til Frakklands þegar [[stríð Frakka og Prússa]] hófst. Ítalskar hersveitir gátu þá lagt Róm undir sig og héldu inn í borgina gegnum gat í borgarmúrunum við [[Porta Pia]]. Við hertökuna lýsti páfi, [[Píus 9.]], sig fanga í Vatíkaninu og neitaði að viðurkenna ítalska ríkið, hótaði jafnvel [[bannfæring]]u þeim sem tækju þátt í kosningum á Ítalíu. Málið var óleyst þar til [[Lateran-samningarnir]] voru gerðir milli páfa og ríkisstjórnarinnar (undir stjórn fasista) árið [[1929]]. Árið 1871 var höfuðborgin flutt frá Flórens til Rómar.<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.newadvent.org/cathen/12134b.htm |work=Catholic Encyclopedia |title=Pope Pius IX |publisher=Newadvent.org |access-date=3 February 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170308223209/http://www.newadvent.org/cathen/12134b.htm |archive-date=8 March 2017}}</ref> Árið 1870 bjuggu 212.000 í borginni, allir innan borgarmarkanna frá því í fornöld, og árið 1920 var íbúafjöldinn 660.000. Stór hluti íbúa bjó þá utan múranna fyrir norðan og í kringum Vatíkanið handan árinnar. Skömmu eftir fyrri heimsstyrjöld komust [[fasistaflokkur Ítalíu|fasistar]] til valda og [[Benito Mussolini]] afnam lýðræðið í reynd árið 1926. Hann lýsti yfir stofnun nýs [[ítalska heimsveldið|heimsveldis]]. Undir stjórn Mussolinis var ráðist í ýmsar róttækar og mjög umdeildar breytingar á borginni, gömul hverfi rifin til að skapa pláss fyrir breiðgötur og torg sem hæfðu nútímahöfuðborg, en borgin hafði vaxið mjög hratt eftir að hún var gerð að höfuðborg. Borgin átti að bera merki um endurreisn fornrar frægðar.<ref>{{cite book |last1=Cederna |first1=Antonio |title=Mussolini urbanista |date=1979 |publisher=Laterza |location=Bari |pages=passim |language=it}}</ref> Á millistríðsárunum náði íbúafjöldi borgarinnar einni milljón, skömmu eftir 1930. Í [[Heimsstyrjöldin síðari|seinni heimsstyrjöld]] varð borgin fyrir miklum loftárásum, en var þó ekki eyðilögð. Sprengjuárásir á [[San Lorenzo-hverfið (Róm)|San Lorenzo-hverfið]] urðu til þess að 3.000 létust og 11.000 særðust, og 1.500 þeirra létust síðar.<ref>{{cite news|last=Baily|first=Virginia|url=https://www.theguardian.com/books/2015/jul/25/liberation-of-rome-italian-imagination|title=How the Nazi occupation of Rome has gripped Italy's cultural imagination|work=The Guardian|date=25 July 2015|access-date=5 January 2022}}</ref> Hún féll í hendur [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamanna]] [[4. júní]] [[1944]] eftir stutt tímabil [[herseta Þjóðverja í Róm|þýskrar hersetu]] (stjórn fasista féll [[1943]]). Eftir stríðið óx borgin hratt og gekk í gegnum blómaskeið á tímum [[ítalska efnahagsundrið|ítalska efnahagsundursins]] á 6. áratugnum. Á þessum tíma varð Róm þekkt sem kvikmyndaborg, með stórmyndum á borð við ''[[Ben Húr (kvikmynd frá 1959)|Ben Húr]]'', ''[[Quo Vadis (kvikmynd frá 1951)|Quo Vadis]]'', ''[[Gleðidagar í Róm]]'' og ''[[Hið ljúfa líf]]'', sem teknar voru í kvikmyndaverunum [[Cinecittà]]. Vöxtur borgarinnar hélt áfram fram á miðjan 9. áratuginn þegar yfir 2,8 milljónir bjuggu í borginni. Síðan þá hefur fólki fækkað vegna flutninga til nágrannasveitarfélaga sem eru orðin úthverfi í borginni. == Tengt efni == * [[Lífshættir Rómverja]] * [[Rómarsáttmáli]] == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{cite book |last1=Kinder |first1=Hermann |last2=Hilgemann |first2=Werner |title=Dtv-Atlas zur Weltgeschichte |volume=1 |publisher=Dtv |year=1964 |oclc=887765673 |language=de}} == Tenglar == * [http://www.romarvefurinn.is Rómarvefurinn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201130172126/http://www.romarvefurinn.is/ |date=2020-11-30 }} {{Höfuðborgir í Evrópu}} [[Flokkur:Róm| ]] [[Flokkur:Höfuðborgir í Evrópu]] [[Flokkur:Borgir á Ítalíu]] 4xtb1qp4hyfdc1o0kbwdv772ywx5yte 0 6681 1983031 1982929 2026-10-18T03:38:01Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 2 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983031 wikitext text/x-wiki {{Fyrir|höfuðborg landsins|Brasilía (borg)}} {{Land | nafn = Sambandslýðveldið Brasilía | nafn_á_frummáli = República Federativa do Brasil | nafn_í_eignarfalli = Brasilíu | fáni = Flag of Brazil.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of Brazil.svg | kjörorð = Ordem e Progresso | kjörorð_tungumál = portúgalska | kjörorð_þýðing = Regla og framfarir | staðsetningarkort = BRA orthographic.svg | tungumál = [[Portúgalska]] | höfuðborg = [[Brasilía (borg)|Brasilía]]<br /> | stjórnarfar = [[Forsetaræði]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Brasilíu|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Luiz Inácio Lula da Silva]] | titill_leiðtoga2 = [[Varaforseti Brasilía|Varaforseti]] | nafn_leiðtoga2 = [[Geraldo Alckmin]] | staða = Sjálfstæði | staða_athugasemd = frá [[Portúgal]] | atburður1 = Yfirlýst | dagsetning1 = 7. september 1822 | atburður2 = Viðurkennt | dagsetning2 = 29. ágúst 1825 | atburður3 = Lýðveldi | dagsetning3 = 15. nóvember 1889 | flatarmál = 8.510.346 | hlutfall_vatns = 0,65 | stærðarsæti = 5 | fólksfjöldi = 214.211.951 | mannfjöldaár = 2026 | mannfjöldasæti = 7 | íbúar_á_ferkílómetra = 24 | VLF = 5.230 | VLF_sæti = 8 | VLF_ár = 2026 | VLF_á_mann = 24.428 | VLF_á_mann_sæti = 82 | VÞL = {{hækkun}} 0.786 | VÞL_sæti = 84 | VÞL_ár = 2023 | gjaldmiðill = [[brasilískur ríal|ríal]] | tímabelti = [[UTC-2]] til [[UTC-5]] | þjóðsöngur = [[Hino Nacional Brasileiro]] | tld = br | símakóði = 55 }} '''Brasilía''' ([[portúgalska]]: ''Brasil''), opinberlega '''Sambandslýðveldið Brasilía''' (portúgalska: ''República Federativa do Brasil''), er stærsta og fjölmennasta land [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]] og hið fimmta stærsta í heiminum bæði að flatarmáli og fólksfjölda. Landið er 8.514.877 km² að flatamáli og teygir sig frá ströndum [[Atlantshaf]]sins að rótum [[Andesfjöll|Andesfjalla]] og innan landamæra þess er megnið af [[Amasónfrumskógurinn|Amasónregnskóginum]], stærsta regnskógi heims, en einnig víðáttumikil [[landbúnaður|landbúnaðarsvæði]]. Brasilía er [[sambandsríki]] 26 fylkja og eins alríkisumdæmis þar sem höfuðborgin [[Brasilía (borg)|Brasilía]] er staðsett. Fjölmennasta borg landsins er [[São Paulo]] og sú næstfjölmennasta er [[Rio de Janeiro]]. Brasilía er fjölmennasta [[portúgalska|portúgölskumælandi]] land heims og eina landið í [[Ameríka|Ameríku]] þar sem portúgalska er [[opinbert tungumál]]. Strandlengja Brasilíu við Atlantshaf í austri er 7367 km löng. Landið nær yfir um helming landsvæðis Suður-Ameríku. Brasilía á landamæri að öllum öðrum ríkjum á meginlandi álfunnar, nema [[Ekvador]] og [[Síle]]. Landslag í Brasilíu er mjög fjölbreytt og nær yfir [[hitabelti]] og hlýtempruð belti, með [[votlendi]], [[gresja|gresjum]], [[háslétta|hásléttum]] og [[fjall|fjöllum]]. Megnið af vatnasviði [[Amasónfljót]]s er innan landamæra Brasilíu. Þar er mjög fjölbreytt dýralíf, fjölbreytt [[vistkerfi]], miklar náttúruauðlindir og mörg [[náttúruverndarsvæði]]. Brasilía situr efst á lista yfir lönd eftir [[líffjölbreytni]]. Staða umhverfismála í Brasilíu, þar á meðal hnignun náttúrulegs umhverfis og [[skógeyðing]], er talin hafa miklar afleiðingar fyrir [[loftslagsbreytingar]] og minnkandi líffjölbreytni á heimsvísu. Brasilía var byggð [[frumbyggjar Brasilíu|ýmsum frumbyggjaþjóðum]] fyrir komu portúgalska landkönnuðarins [[Pedro Álvares Cabral]] árið 1500. Í kjölfarið gerði [[Portúgal]] tilkall til landsvæðis þar og stofnaði fyrstu borgina, [[São Vicente]], árið 1532. Portúgalar fluttu inn [[Atlantshafsverslunin|þræla frá Afríku]] til að vinna á [[plantekra|plantekrum]].<ref>{{cite journal|author=Andreatta, Margarida Davina|year=1995|title=Engenho São Jorge dos Erasmos: prospecção arqueológica, histórica e industrial|journal=Revista USP|volume=0|number=41|page=28|doi=10.11606/issn.2316-9036.v0i41p28-47}}</ref> Brasilía var portúgölsk nýlenda til 1815 þegar landið var gert að [[Sameinað konungsdæmi Portúgals, Brasilíu og Algarve|meðkonungsdæmi]] eftir að portúgalska hirðin flutti frá [[Lissabon]] til [[Rio de Janeiro]]. [[Pétur 1. Brasilíukeisari|Pedro af Braganza]] lýsti yfir sjálfstæði Brasilíu árið 1822, fór í [[sjálfstæðisstríð Brasilíu|stríð við Portúgal]] og stofnaði [[Brasilíska keisaradæmið]]. Með fyrstu [[stjórnarskrá Brasilíu]] 1824 var stofnað þing í tveimur deildum og kveðið á um prentfrelsi og trúfrelsi. [[Þrælahald]] var afnumið í skrefum og loks afnumið alveg árið 1888. Árið eftir framdi herinn valdarán og lýst var yfir stofnun [[lýðveldi]]s með [[forsetaræði]]. Árið 1930 var gerð [[byltingin 1930|vopnuð bylting]] og [[Getúlio Vargas]] komst til valda. Vargas leiddi sjálfur annað [[valdaránið í Brasilíu 1937|valdarán 1937]] til að koma á alræðisstjórn sem var kölluð [[Estado Novo]]. Vargas var svo steypt af stóli í [[valdaránið í Brasilíu 1945|valdaráni árið 1945]] og lýðræði endurreist. [[Herforingjastjórnin í Brasilíu|Herforingjastjórn]] rændi völdum árið 1964 með stuðningi Bandaríkjanna og ríkti til ársins 1985. Síðan þá hefur landið haft borgaralega ríkisstjórn. Núverandi stjórnarskrá er frá 1988 og skilgreinir landið sem [[sambandslýðveldi]]. Brasilía er stórveldi í sínum heimshluta og [[miðveldi]],<ref name="SchaeferPoffenbarger2014">{{Cite book |last1=M. Schaefer |url=https://books.google.com/books?id=yXdaBQAAQBAJ&pg=PT32 |title=The Formation of the BRICS and its Implication for the United States: Emerging Together |last2=J. Poffenbarger |date=2014 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-38794-3 |page=32}}</ref><ref name="Burges2016">{{Cite book |last=Sean W. Burges |url=https://books.google.com/books?id=tolwCwAAQBAJ&pg=PA114 |title=Latin America and the Shifting Sands of Globalization |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-1-317-69658-2 |pages=114–15}}</ref><ref name="Gina">{{Cite journal |last=Gardini |first=Gian Luca |year=2016 |title=Brazil: What Rise of What Power? |journal=Bulletin of Latin American Research |volume=35 |pages=5–19 |doi=10.1111/blar.12417}}</ref> og hefur líka verið lýst sem [[nýtt stórveldi|nýju stórveldi]].<ref name="FRIDE">{{Cite web |last=Gratius |first=Susanne |date=April 2008 |title=The international arena and emerging powers: stabilising or destabilising forces? |url=http://fride.org/descarga/com_emerging_powers_eng_abr08.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160615194931/http://fride.org/descarga/com_emerging_powers_eng_abr08.pdf |archive-date=15 June 2016 |website=FRIDE}}</ref><ref name="Collecott">{{Cite web |last=Peter Collecott |date=29 October 2011 |title=Brazil's Quest for Superpower Status |url=http://www.diplomaticourier.com/2011/10/29/brazil-s-quest-for-superpower-status/ |access-date=10 August 2014 |publisher=The Diplomatic Courier}}</ref><ref>{{Cite news |last=Clendenning |first=Alan |date=17 April 2008 |title=Booming Brazil could be world power soon |page=2 |work=USA Today |agency=The Associated Press |url=https://www.usatoday.com/money/economy/2008-04-17-310212789_x.htm}}</ref><ref name="DominguezKim2013">{{Cite book |last1=Jorge Dominguez |url=https://books.google.com/books?id=c0I_4JmjFbwC&pg=PA98 |title=Between Compliance and Conflict: East Asia Latin America and the New Pax Americana |last2=Byung Kook Kim |publisher=Center for International Affairs, Harvard University |year=2013 |isbn=978-1-136-76983-2 |pages=98–99}}</ref> Brasilía er [[nýmarkaðsland]],<ref>{{Cite web |date=September 2018 |title=FTSE Country Classification |url=https://www.ftse.com/products/downloads/FTSE-Country-Classification-Update-2018.pdf |url-status=live |publisher=FTSE Group}}</ref><ref name="wb-upper-middle">{{Cite web |title=Country and Lending Groups |url=http://data.worldbank.org/about/country-classifications/country-and-lending-groups#Upper_middle_income|publisher=World Bank}}</ref> [[þróunarríki|efri-miðtekjuland]] og [[nýiðnvætt ríki]];<ref>{{Cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weoselco.aspx?g=2200&sg=All+countries+%2f+Emerging+market+and+developing+economies |access-date=29 September 2019 |website=IMF.org |publisher=[[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn]]}}</ref> Brasilía er eitt af stærstu hagkerfum heims, bæði að nafnvirði og kaupmáttarjafnað,<ref>{{Cite web|title=CIA – The World Factbook – Country Comparisons – GDP (purchasing power parity)|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html|publisher=[[Bandaríska leyniþjónustan]]|access-date=2026-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html|archive-date=2011-06-04|url-status=dead}}</ref> stærsta hagkerfi [[Rómanska Ameríka|Rómönsku Ameríku]] og á [[suðurhvel jarðar|suðurhveli jarðar]], og er það Suður-Ameríkuríki sem á mest auðmagn. Hagkerfi brasilíu er eitt af þeim umfangsmestu og fjölbreyttustu í heimi. Brasilía er helsti útflytjandi margvíslegra landbúnaðarvara, jarðefna, og framleiðsluvara.<ref name="Neilson102">{{Cite book |last1=Jeff Neilson |url=https://books.google.com/books?id=wokuHhx1AOUC&pg=PA1834 |title=Value Chain Struggles |last2=Bill Pritchard |publisher=John Wiley & Sons |year=2011 |isbn=978-1-4443-5544-4 |page=102}}</ref> Landið er í 13. sæti landa heims eftir fjölda færslna á [[Heimsminjaskrá UNESCO]].<ref>{{Cite web |title=UNESCO World Heritage Centre&nbsp;— World Heritage List |url=https://whc.unesco.org/en/list |url-status=live|publisher=UNESCO}}</ref> Brasilía er stofnaðili [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]], [[G20]], [[BRICS]], [[G4]], [[Mercosur]], [[Samtök Ameríkuríkja|Samtaka Ameríkuríkja]], [[Samtök Íberíu-Ameríkuríkja|Samtaka Íberíu-Ameríkuríkja]], og [[Samtök portúgölskumælandi landa|Samtaka portúgölskumælandi landa]]. Landið á áheyrnarfulltrúa í [[Arababandalagið|Arababandalaginu]] og er [[bandamaður Bandaríkjanna utan NATO]].<ref>{{Cite web |last=Vandiver |first=John |date=9 May 2019 |title=Trump bumps up Brazil to 'major non-NATO' ally |url=https://www.stripes.com/news/trump-bumps-up-brazil-to-major-non-nato-ally-1.580256|access-date=2 April 2023 |website=Stars and Stripes |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=14 August 2019 |title=Brazil must be a 'facilitator' in the Middle East, says VP |url=https://anba.com.br/en/brazil-must-be-a-facilitator-in-the-middle-east-says-vp/ |access-date=26 May 2023 }}</ref> == Heiti == Heitið „Brasilía“ er líklega dregið af portúgalska orðinu yfir [[brasilíutré]] sem einu sinni óx um allt við strönd Brasilíu.<ref name="Fausto1999">{{Cite book |last=Fausto |first=Boris |url=https://archive.org/details/concisehistoryof00faus |title=A Concise History of Brazil |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-56526-4 |page=[https://archive.org/details/concisehistoryof00faus/page/9 9] |url-access=registration}}</ref> Tréð nefnist {{lang|pt|pau-brasil}} á portúgölsku, þar sem orðið {{lang|pt|brasil}} er almennt túlkað sem „rautt eins og glóð“, frá orðinu {{lang|pt|brasa}} „glóð“ og endingunni {{lang|pt|-il}} (frá {{lang|la|-iculum}} eða {{lang|la|-ilium}}).<ref name="Vincent2003">{{Cite book |last=Jon S. Vincent. |url=https://archive.org/details/culturecustomsof0000vinc |title=Culture and Customs of Brazil |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2003 |isbn=978-0-313-30495-8 |page=[https://archive.org/details/culturecustomsof0000vinc/page/36 36] |url-access=registration}}</ref> Til eru kenningar um að þetta sé í raun alþýðuskýring á orði yfir rauðvið sem sé upprunnið í arabískum eða asískum málum.<ref>{{Cite web |url=https://www.etymonline.com/word/Brazil#etymonline_v_17075 |title=Brazil &#124; Etymology of the name Brazil by etymonline |access-date=24 March 2024 |archive-date=24 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240324183937/https://www.etymonline.com/word/Brazil#etymonline_v_17075 |url-status=live }}</ref> Brasilíutré gefur djúprauðan lit og var því verðmætt í evrópskum klæðaiðnaði. Það var fyrsta afurðin frá Brasilíu sem var hagnýtt í stórum stíl.<ref name="Tucker2007">{{Cite book |last=Richard P. Tucker |url=https://books.google.com/books?id=2V2q30BdEJ8C&pg=PA186 |title=Insatiable Appetite: The Ecological Degradation of the Tropical World |publisher=University of Michigan |year=2007 |isbn=978-0-7425-5365-1 |page=186 |access-date=16 June 2015 |archive-date=29 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129183601/https://books.google.com/books?id=2V2q30BdEJ8C&pg=PA186#v=onepage&q&f=false |url-status=live}}</ref> Alla 16. öldina felldu [[frumbyggjar Brasilíu]] (aðallega [[Túpíar]]) mikið magn af brasilíutré til að selja evrópskum kaupmönnum fyrir neysluvörur.<ref name="Lee2011">{{Cite book |last=Wayne E. Lee |url=https://books.google.com/books?id=xatMrooibacC&pg=PA196 |title=Empires and Indigenes: Intercultural Alliance, Imperial Expansion, and Warfare in the Early Modern World |publisher=NYU Press |year=2011 |isbn=978-0-8147-6527-2 |page=196 |access-date=16 June 2015 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215221303/https://books.google.com/books?id=xatMrooibacC&pg=PA196#v=onepage&q&f=false |url-status=live}}</ref> Í portúgölskum skjölum var landið upphaflega nefnt „land hins helga kross“ ({{lang|pt|Terra da Santa Cruz}}),<ref name="Corporation1880">{{Cite magazine |last=Daly |first=Charles P. |year=1880 |title=Maps and Map-making Before Mercator |url=https://books.google.com/books?id=hiQDAAAAMBAJ&pg=PA493 |magazine=[[The Popular Science Monthly]] |publisher=Bonnier Corporation |at=473–495, see page 493 |issn=0161-7370 |access-date=16 June 2015 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215221315/https://books.google.com/books?id=hiQDAAAAMBAJ&pg=PA493#v=onepage&q&f=false |url-status=live}}</ref> en evrópskir sjómenn og kaupmenn kölluðu það „land brasilíutrésins“ ({{lang|pt|Terra do Brasil}}) út af versluninni með brasilíuvið.<ref name="Léry1990">{{Cite book |last=Jean de Léry |url=https://books.google.com/books?id=F8qqKoCSWVkC&pg=PA242 |title=History of a Voyage to the Land of Brazil, Otherwise Called America |publisher=University of California Press |year=1990 |isbn=978-0-520-91380-6 |page=242 |access-date=16 June 2015 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215221327/https://books.google.com/books?id=F8qqKoCSWVkC&pg=PA242#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Þetta heiti tók smám saman yfir í stað opinbera heitisins. Sumir sjómenn kölluðu það líka „land páfagauka“.<ref name="Sokolow2003">{{Cite book |last=Jayme A. Sokolow. |url=https://books.google.com/books?id=ytghV9q6v3cC&pg=PA84 |title=The Great Encounter: Native Peoples and European Settlers in the Americas, 1492–1800 |publisher=M.E. Sharpe |year=2003 |isbn=978-0-7656-0982-3 |page=84 |access-date=16 June 2015 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215221351/https://books.google.com/books?id=ytghV9q6v3cC&pg=PA84#v=onepage&q&f=false |url-status=live}}</ref> Í [[gvaraní]] heitir Brasilía {{lang|gn|Pindorama}} sem merkir „land pálmatrjáa“.<ref name="Herrera-Sobek2012">{{Cite book |last=Maria Herrera-Sobek |url=https://books.google.com/books?id=lY-tY62V1FIC&pg=PA155 |title=Celebrating Latino Folklore |publisher=ABC-CLIO |year=2012 |isbn=978-0-313-34340-7 |page=155 |access-date=16 June 2015 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215221353/https://books.google.com/books?id=lY-tY62V1FIC&pg=PA155 |url-status=live}}</ref> ==Saga== [[Frumbyggjar Ameríku|Frumbyggjar]] hafa búið á svæðinu sem nú er Brasilía í meira en 11.000 ár. Árið 1500 gerði [[Pedro Alvares Cabral]] tilkall til landsins þegar hann kom þangað með flota sínum. Fyrsta fasta búseta [[Portúgal]]a var um 1532 og [[nýlendustefna]] hófst þegar [[Jóhann 3. Portúgalskonungur]] skipti landinu í 15 sjálfstæð [[Nýlenda|nýlendusvæði]]. Þessi skipting skapaði óskipulag og deilur og því lét konungurinn svæðin lúta [[miðstýring|miðstýrðu]] valdi. Fyrstu tvær aldir á nýlendutímanum einkenndust af átökum og stríðum milli frumbyggja og Portúgala. Um miðja 16. öld var [[sykur]] orðinn mikilvægasta útflutningsvara Brasilíu og þrælar frá [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] mikilvæg innflutningsvara en þeir unnu á sykurplantekrum. Árið 1808 flutti [[Jóhann 6. Portúgalskonungur]] til Brasilíu tímabundið vegna [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstyrjaldanna]]. Í byrjun 19. aldar varð spenna á milli brasilískra Portúgala og stjórnvalda í Portúgal sem varð til þess að árið [[1822]] lýsti Brasilía yfir sjálfstæði og síðar var stofnað keisaradæmi með [[Dom Pedro]] sem keisara. Portúgal viðurkenndi sjálfstæði Brasilíu árið 1825. Árið 1888 var [[þrælahald]] afnumið í landinu. Ári síðar var Dom [[Pedro II]] komið frá völdum og lýðveldi stofnað. Í lok 19. aldar átti Brasilía í stríðum við nágrannaríki sín, [[Argentína|Argentínu]], [[Úrúgvæ]] og [[Paragvæ]] um áhrif og landsvæði. Stríðið við Paragvæ (1864-1870) er það mannskæðasta í sögu Suður-Ameríku. Í [[fyrri heimstyrjöld]] var Brasilía hlutlaust ríki þar til þýskir kafbátar sökktu skipum þeirra á [[Atlantshaf]]i árið 1917 en þá lýsti Brasilía yfir stríði við [[Miðveldin]]. Hlutverk Brasilíu var aðallega eftirlitshlutverk á Atlantshafi. Árið 1930 náði [[Getúlio Vargas]] völdum með aðstoð hersins. Stöðug átök og tilraunir til að taka aftur völdin frá Vargas leiddu til þess að Vargas varð einræðisherra og Estado novo tímabilið hófst þar sem stjórnvöld voru annáluð fyrir ofbeldi og kúgun. Í [[seinni heimstyrjöldin|seinni heimstyrjöld]] var Brasilía fyrst um sinn hlutlaust ríki til ársins 1942 þegar landið gekk til liðs við [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamenn]] eftir að hafa slitið diplómatísk tengsl við [[Öxulveldin]]. Eftir heimstyrjöldina vék Vargas vegna þrýstings og lýðræði var komið á. Vargas var kosinn síðar, árið 1951 en eftir stjórnarkreppu framdi hann sjálfsmorð. Lýðræði var viðkvæmt næstu áratugi og árið 1964 [[Valdaránið í Brasilíu 1964|frömdu brasilískir herforingjar valdarán]] gegn stjórn [[João Goulart]] forseta undir því yfirskyni að koma í veg fyrir að Brasilía yrði kommúnismanum að bráð. Í Brasilíu ríkti [[herforingjastjórn]] til ársins 1985 en á 9. áratugnum var lýðræði smám saman komið aftur á. [[Luiz Inácio Lula da Silva]] var forseti frá 2002 til 2010 þegar fyrsta konan, Dilma Rousseff, varð forseti. Rannsókn á peningaþvætti og spillingu í kringum ríkisrekna olíufyrirtækið [[Petrobras]] hefur tekið sinn toll í Brasilísku ríkisstjórninni. Lula da Silva var yfirheyrður vegna málsins og síðar ákærður og fangelsaður. Tugir stjórnmálamanna voru bendlaðir við málið.<ref>[http://www.ruv.is/frett/tugir-sakadir-um-spillingu-i-brasiliu Tugir sakaðir um spillingu í Brasilíu] Rúv, skoðað 12. maí, 2016.</ref> Árið 2016 var [[Dilma Rousseff|Dilmu Rousseff]] vikið úr embætti af öldungadeild þingsins. Samþykkt var að hún sæti ákæru til embættismissis fyrir spillingu. Var hún sökuð um að hafa fegrað efnahagstölur landsins fyrir kosningar. [[Michel Temer]] varaforseti tók við embætti forseta.<ref>[http://www.ruv.is/frett/forseta-brasiliu-vikid-ur-embaetti Forseta Brasilíu vikið úr embætti] Rúv. Skoðað 12. maí, 2016</ref> Árið 2014 var haldin [[Heimsmeistarakeppnin í knattspyrnu]] í Brasilíu og árið 2016 voru [[Sumarólympíuleikarnir 2016|Ólympíuleikarnir]] í Río de Janeiro. Barátta vinstri og hægri afla kristallaðist í [[Árásin á Brasilíuþing 2023|árás á brasilíska þingið árið 2023]] þegar fylgismenn íhaldsforsetans fráfarandi [[Jair Bolsonaro]] réðust þar inn. Árásin minnti á árásina á bandaríkjaþing 2020. Bolsonaro tapaði kosningum fyrir fyrrum forsetanum Lula og flutti til Bandaríkjanna. == Landfræði == === Náttúra === Lífríki Brasilíu er gríðarlega fjölbreytt og það er það ríki sem hefur flestar tegundir lífvera (bæði úr dýra- og plönturíkinu) innan sinna landamæra. Vísindamenn telja að um 9,5% allra tegunda á jörðinni finnist í landinu (T.d. 9,3% þekktra [[spendýr]]a og 16% þekktra [[fugl]]a). Af stórum spendýrum má nefna [[jagúar]] og [[fjallaljón]], [[tapír]]a, [[mauraætur]], [[letidýr]], pekkaríusvín, [[beltisdýr]], fjölmargar tegundir [[hjartardýr]]a og margar tegundir [[prímatar|prímata]]. Tegundaauðgi [[froskdýr]]a er einstæð og líklega er Brasilía líka það land heims þar sem flestar tegundir [[skordýr]]a og [[áttfætlur|áttfætlna]] lifa. Erfitt er að áætla þann fjölda skordýrategunda sem þar er að finna, en sumir fræðimenn telja að þær séu yfir 70 þúsund. <ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=5393 Hvaða dýr búa í Brasilíu og hver þeirra eru í útrýmingarhættu?] Vísindavefurinn. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> Ein af hverjum fjórum tegundum plantna sem fundist hafa á jörðinni í Brasilíu. Þessari fjölbreytni má þakka regnskógum [[Amasónfrumskógurinn|Amason]], miklum ám og [[votlendi]]ssvæðum. Einnig eru strandskógar við ströndina og [[grasslétta|grassléttur]] í austurhluta landsins.<ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=60387 Í hvaða landi lifa flestar dýrategundir?] Vísindavefur. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> [[Amasonfljót]]ið í Suður-Ameríku er annað lengsta vatnsfall í heimi á eftir ánni [[Níl]]. Það er vatnsmesta fljót í heimi og [[vatnasvið]] þess er það stærsta í heimi, í kringum 7 milljónir km2. Um 20% alls ferskvatns sem berst í heimshöfin með vatnsföllum kemur með Amasonfljótinu.<ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=6633 Hvað veist þú um Amasonfljótið?] Vísindavefurinn. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> Hæsti punktur landsins er Pico da Neblina sem er 2994 metra yfir sjávarmáli. == Stjórnmál == {{Multiple image | direction = horizontal | align = right | caption_align = center | total_width = 330 | image1 = Foto oficial de Luiz Inácio Lula da Silva (ombros) denoise.jpg | caption1 = [[Luiz Inácio Lula da Silva]]<br /><small>forseti Brasilíu</small> | image2 = Alckmin 2024.jpg | caption2 = [[Geraldo Alckmin]]<br /><small>varaforseti</small> }} Brasilía er [[lýðræði]]sríki, [[sambandsríki]] og [[lýðveldi]] sem býr við [[forsetaræði]], eftir [[þjóðaratkvæðagreiðsla um stjórnarskrá Brasilíu 1993|þjóðaratkvæðagreiðslu um stjórnarskrá Brasilíu 1993]].<ref>{{cite web|url=https://www.planalto.gov.br/ccivil_03/constituicao/constituicao.htm|title=Constituição da república federativa do Brasil de 1988|publisher=Presidência da República|website=Gov.br|access-date=13.10.2026}}</ref> [[Forseti Brasilíu]] er bæði [[þjóðhöfðingi]] og [[stjórnarleiðtogi]] sambandsins og gegnir embættinu í fjögur ár í senn með möguleika á einu endurkjöri. Núverandi forseti er [[Luiz Inácio Lula da Silva]].<ref>{{Cite news |last=Pimentel |first=Mauro |title=Lula returns for third term as Brazil president |work=CNN |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230101-lula-returns-for-third-term-as-brazil-president}}</ref> Forsetinn skipar ráðherra í ríkisstjórn landsins og tekur beinan þátt í stjórn þess. [[Mynd:Congresso do Brasil.jpg|thumb|Þinghús þjóðþingsins.]] Löggjafarvaldið er aðallega í höndum fylkisþinga. [[Þjóðþing Brasilíu]] er löggjafarþing sambandsríkisins og kemur saman í tveimur deildum: [[Fulltrúadeild Brasilíu]] og [[Öldungadeild Brasilíu]]. Öldungadeildin er skipuð fulltrúum 26 [[fylki Brasilíu|fylkja Brasilíu]] auk [[Alríkisfylki Brasilíu|alríkisfylkisins]]. Hvert fylki og alríkisfylkið eiga þrjá öldungadeildarfulltrúa sem eru kosnir í almennum kosningum til 8 ára.<ref>{{cite book |last1=Bruns |first1=Axel |last2=Enli |first2=Gunn |last3=Skogerbo |first3=Eli |last4=Larsson |first4=Anders Olof |last5=Christensen |first5=Christian |title=The Routledge Companion to Social Media and Politics |date=22 December 2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-50656-0 |url=https://books.google.com/books?id=OK1ACwAAQBAJ&pg=PA519 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Brazil - The legislature |work=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Brazil/The-legislature |language=en}}</ref> Þingmenn fulltrúadeildarinnar eru kosnir til 4 ára í senn með [[hlutfallskosning]]u.<ref>{{cite book |last1=Ameringer |first1=Charles D. |title=Political Parties of the Americas, 1980s to 1990s: Canada, Latin America, and the West Indies |date=1992 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-27418-3 |page=105 |url=https://books.google.com/books?id=kD5qi3MyEHYC&pg=PA105 |language=en}}</ref> Dómsvaldið er nær eingöngu á hendi dómstóla. Samkvæmt skýrslunni ''Global State of Democracy'' frá [[International Institute for Democracy and Electoral Assistance]] (IDEA) er Brasilía fyrir ofan miðju þegar kemur að aðgerðum til að tryggja lýðræði. Styrkleikar landsins liggja í víðtækum kosningarétti, trúfrelsi, og félagaþátttöku.<ref>{{Cite web |title=Brazil {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/brazil |access-date=2025-10-06 |website=www.idea.int |language=en}}</ref> Árið 2021 var Brasilíu lýst sem „[[gallað lýðræði|gölluðu lýðræði]]“ í lýðræðisvísitölu ''[[The Economist]]'' þar sem landið lenti í 46. sæti.<ref>{{Cite web |title=Democracy Index 2021: the China challenge |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/eiu-democracy-index-2021.pdf?mkt_tok=NzUzLVJJUS00MzgAAAGDWhBlxfqM9cMZEewC0HoBG0xhm9PFkxb-_IqDsjlxRZgDssKgB0pHGt7yS48UFv94hU4ZW0C_jXaFfmK_5TbL23wtQarQv22nFbg8ZTnHQrrcPg |website=Economist Intelligence Unit |language=en-GB |access-date=2026-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326122737/https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/eiu-democracy-index-2021.pdf?mkt_tok=NzUzLVJJUS00MzgAAAGDWhBlxfqM9cMZEewC0HoBG0xhm9PFkxb-_IqDsjlxRZgDssKgB0pHGt7yS48UFv94hU4ZW0C_jXaFfmK_5TbL23wtQarQv22nFbg8ZTnHQrrcPg |archive-date=2022-03-26 |url-status=dead}}</ref> Samkvæmt frelsisvísitölu [[Freedom House]] er Brasilía skilgreind sem „frjálst land“.<ref name="FITW-TG-2021">{{Cite web |date=3 March 2021 |title=Freedom in the World 2021 |url=https://freedomhouse.org/sites/default/files/2021-02/FIW2021_World_02252021_FINAL-web-upload.pdf |access-date=3 March 2021 |publisher=Freedom House}}</ref> === Stjórnsýslueiningar === [[Mynd:Mapa do Brasil atualmente.png|thumb|Kort af fylkjunum.]] Brasilía skiptist í 27 fylki sem hér segir: {| class="wikitable" |- ! Nr. !! Nafn !! Lykill !! Höfuðborg |- |1. || [[Acre (fylki)|Acre]] || AC || [[Rio Branco]] |- |2. || [[Alagoas]] || AL || [[Maceió]] |- |3. || [[Amapá]] || AP || [[Macapá]] |- |4. || [[Amazonas]] || AM || [[Manaus]] |- |5. || [[Bahia]] || BA || [[Salvador]] |- |6. || [[Ceará]] || CE || [[Fortaleza]] |- |7. || [[Espírito Santo]] || ES || [[Vitória]] |- | 8. || [[Goiás]] || GO || [[Goiânia]] |- | 9. || [[Maranhão]] || MA || [[São Luís]] |- | 10. || [[Mato Grosso]] || MT || [[Cuiabá]] |- | 11. || [[Mato Grosso do Sul]] || MS || [[Campo Grande]] |- | 12. || [[Minas Gerais]] || MG || [[Belo Horizonte]] |- | 13. || [[Pará]] || PA || [[Belém]] |- | 14. || [[Paraíba]] || PB || [[João Pessoa]] |- | 15. || [[Paraná (fylki)|Paraná]] || PR || [[Curitiba]] |- | 16. || [[Pernambuco]] || PE || [[Recife]] |- | 17. || [[Piauí]] || PI || [[Teresina]] |- | 18. || [[Rio de Janeiro (fylki)|Rio de Janeiro]] || RJ || [[Rio de Janeiro]] |- | 19. || [[Rio Grande do Norte]] || RN || [[Natal]] |- | 20. || [[Rio Grande do Sul]] || RS || [[Porto Alegre]] |- | 21. || [[Rondônia]] || RO || [[Porto Velho]] |- | 22. || [[Roraima]] || RR || [[Boa Vista]] |- | 23. || [[Santa Catarina (fylki)|Santa Catarina]] || SC || [[Florianópolis]] |- | 24. || [[São Paulo (fylki)|São Paulo]] || SP || [[São Paulo]] |- | 25. || [[Sergipe]] || SE || [[Aracaju]] |- | 26. || [[Tocantins]] || TO || [[Palmas]] |- | 27. || [[Distrito Federal]] || DF || [[Brasilía (borg)|Brasilía]] |} ==Íbúar== [[File:Population density Brazil 2022.svg|thumb|Íbúaþéttleiki eftir sveitarfélögum 2022.]] Brasilía er fimmta fjölmennasta ríki heims og hefur rúmlega 214 milljónir íbúa (2026). Um 85% Brasilíumanna búa í þéttbýli. Stærsta borg landsins er São Paulo og næst kemur Rio de Janeiro.<ref>{{vísindavefurinn|18250|Hvað er Brasilía stór og hvað búa margir þar?|höfundur=Emilía Dagný Sveinbjörnsdóttir|dags=12.8.2016}}</ref> Samkvæmt áætlun stjórnvalda voru íbúar Brasilíu 214.211.951 þann 1. júlí 2026, töluvert fleiri en þær 203 milljónir sem taldar voru árið 2022.<ref>{{Cite web |title=Estimativas da população residente para os municípios e para as unidades da federação {{!}} IBGE |url=https://www.ibge.gov.br/estatisticas/sociais/populacao/9103-estimativas-de-populacao.html |access-date=5 September 2025 |website=www.ibge.gov.br}}</ref><ref>{{Cite web |date=23 August 2024 |title=Brazilian population likely to start shrinking in 2042 |url=https://agenciabrasil.ebc.com.br/en/geral/noticia/2024-08/brazilian-population-likely-start-shrinking-2042 |access-date=24 August 2024 |website=Agência Brasil |language=en}}</ref> Íbúafjöldinn er langmestur í suðaustri (89 milljónir) og norðaustri (54,6 milljónir), en tveir stærstu landshlutarnir; miðvesturhéruðin og norðurhéruðin, sem eru samanlagt 64,12% af landi Brasilíu, hafa aðeins 33,8 milljón íbúa. Fyrsta manntalið var gert í Brasilíu árið 1872. Þá töldust íbúar landsins vera 9.930.478.<ref>{{cite web|url=http://www.brasil.gov.br/news/history/2011/04-1/29/brazil-population-reaches-190.8-million/newsitem_view?set_language=en|title=Brazil population reaches 190.8 million|archive-url=https://web.archive.org/web/20130809205237/http://www.brasil.gov.br/news/history/2011/04-1/29/brazil-population-reaches-190.8-million/newsitem_view?set_language=en|archive-date=9 August 2013|website=Brasil.gov.br}}</ref> Milli 1880 og 1930 fluttu fjórar milljónir manna þangað frá Evrópu.<ref>{{cite web|url=http://www.migrationinformation.org/profiles/display.cfm?id=311|title=Shaping Brazil: The Role of International Migration|website=Migration Policy Institute}}</ref> Áður hafði nokkur fjöldi Íslendinga flust þangað, en heildarfjöldi þeirra hefur vart verið meira en 40.<ref>{{tímarit.is|1489513|Íslendingar í Brasilíu|höfundur=J.O.de Meira Penna|blað=Morgunblaðið|dags=20. ágúst 1977|bls=23}}</ref> Íbúafjöldi Brasilíu óx umtalsvert milli 1940 og 1970 vegna lægri [[dánartíðni]], jafnvel þótt [[fæðingartíðni]] drægist örlítið saman. Á 5. áratugnum var árleg fjölgun 2,4% og hækkaði í 3% á 6. áratugnum, en minnkaði í 2,9% á 7. áratugnum, á sama tíma og lífslíkur hækkuðu úr 44 í 54 ár.<ref>{{cite report|author=José Alberto Magno de Carvalho|url=http://cedeplar.face.ufmg.br/pesquisas/td/TD%20227.pdf|title=Crescimento populacional e estrutura demográfica no Brasil|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019004601/http://cedeplar.face.ufmg.br/pesquisas/td/TD%20227.pdf |archive-date=19 October 2016|website=Belo Horizonte: UFMG/Cedeplar|year=2004|page=5}}</ref> Lífslíkur náðu 72,6 árum árið 2007.<ref>{{Cite web |date=29 November 1999 |title=Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística |url=http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_visualiza.php?id_noticia=1275&id_pagina=1 |access-date=25 January 2010 |publisher=IBGE}}</ref> Frá 7. áratugnum hefur fólksfjölgun farið minnkandi, frá 3,04% milli 1950 og 1960, að 1,05% árið 2008. Áætlanir gera ráð fyrir 0,29% fólksfækkun árið 2050.<ref>{{Cite web |title=Projeção da População do Brasil – Brazil's populational projection |url=http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_impressao.php?id_noticia=1272 |access-date=25 January 2010 |publisher=IBGE}}</ref><ref>Magno de Carvalho, [http://www.observasaude.sp.gov.br/BibliotecaPortal/Acervo/Estrutura_Demogr%C3%A1fica_Brasil.pdf "Crescimento populacional e estrutura demográfica no Brasil"]{{dead link|date=May 2017|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}, pp.&nbsp;7–8.</ref> Árið 2022 var hlutfall ólæsra um 7%,<ref name="RF">{{Cite web |date=17 May 2024 |title=2022 Census: Illiteracy rate falls from 9.6% to 7.0% in 12 years, though inequalities persist {{!}} News Agency |url=https://agenciadenoticias.ibge.gov.br/en/agencia-news/2184-news-agency/news/40118-2022-census-illiteracy-rate-falls-from-9-6-to-7-0-in-12-years-though-inequalities-persist |access-date=14 May 2025 |website=Agência de Notícias - IBGE |language=en-GB}}</ref> sem var töluverð fækkun frá 11,8% árið 2008.<ref>{{cite web|website=PNAD 2008, IBGE|url=http://www.sidra.ibge.gov.br/bda/tabela/protabl.asp?c=271&i=P&sec59=93024&sec59=1023&sec59=1024&nome=on&notarodape=on&tab=271&unit=0&pov=3&opc1=1&poc2=1&orc59=5&OpcTipoNivt=1&opn1=2&nivt=0&poc1=1&sec58=0&orp=7&qtu3=27&opv=1&sec1=0&opc2=1&pop=1&opn2=0&orv=2&orc2=4&opc58=1&qtu2=5&sev=121&sev=1000121&sec2=0&poc59=2&opp=1&opn3=0&orc1=3&poc58=1&qtu1=1&cabec=on&opc59=1&ascendente=on&sep=43345&orn=1&qtu7=9&orc58=6&opn7=0&decm=99&pon=1&OpcCara=44&proc=1|title=Pessoas de 5 anos ou mais de idade por situação, sexo, alfabetização e grupos de idade e grupos de idade}}</ref> Árið 1940 var yfir helmingur íbúa landsins ólæs.<ref name="RF" /> == Menning == [[Mynd:Heitor Villa-Lobos (c. 1922).jpg|thumb|upright|right|[[Heitor Villa-Lobos]] var einn áhrifamesti tónlistarmaður Brasilíu á 20. öldinni.]] {{Aðalgrein|Brasilísk menning}} Kjarni brasilískrar menningar er kominn úr [[Portúgölsk menning|portúgalskri menningu]] vegna sterkra tengsla Brasilíu við móðurríkið á nýlendutímanum. Portúgalar breiddu út tungu sína, portúgölsku, byggingarlist sína og [[Kaþólsk trú|kaþólska trú]]. En menning Brasilíu varð einnig fyrir sterkum áhrifum frá aðfluttu fólki frá öðrum Evrópuríkjum og [[Afríka|Afríku]] auk þess sem eftir leifir af menningu innfæddra [[Frumbyggjar Brasilíu|frumbyggja]]. Meðal annarra má nefna nýbúa frá [[Ítalía|Ítalíu]], [[Þýskaland]]i, [[Japan]] og arabalöndum, sem fluttust í stórum stíl til Suður- og Suðuaustur-Brasilíu. Áhrifa frá brasilískum frumbyggjum gætir á bæði tungu og matarhefðir Brasilíu. Þar gætir einnig áhrifa frá afrískum innflytjendum, sem einnig höfðu áhrif á brasilíska [[tónlist]], [[dans]] og [[trúarbrögð]].<ref>{{cite news |last=Freyre |first=Gilberto |title=The Afro-Brazilian experiment: African influence on Brazilian culture |publisher=UNESCO |year=1986 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1986_May-June/ai_4375022 |accessdate=8. júní 2008 |archiveurl=https://archive.today/20120530050909/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1986_May-June/ai_4375022/ |archivedate=2012-05-30 }}</ref> === Listasaga === [[Brasilísk list]] hefur frá því á 16. öld þróast í ólíkar áttir, meðal annars [[Barokk í Brasilíu|Barokk]], sem var ríkjandi stíll í landinu fram á 19. öldina, [[rómantík]], [[nútímalist]], [[expressjónismi|expressjónisma]], [[kúbismi|kúbisma]], [[súrrealismi|súrrealisma]] og [[abstrakt list]]. Brasilísk kvikmyndasaga á rætur að rekja til upphafs kvikmyndalistar seint á 19. öldinni. === Tónlist === {{Aðalgrein|Brasilísk tónlist}} Innan brasilískrar tónlistar eru ýmis afbrigði og mörg þeirra eru einkennandi fyrir tiltekna landshluta. Áhrifa gætir frá afrískri og evrópskri tónlist en einnig frá frumbyggjum Brasilíu. Meðal tónlistargreina má nefna [[samba]], [[Música Popular Brasileira|MPB]], [[choro]], [[Sertanejo]], [[brega (tónlist)|brega]], [[forró]], [[frevo]], [[maracatu]], [[bossa nova]] og [[Axé-tónlist]]. [[Mynd:Machado de Assis aos 57 anos.jpg|thumb|upright|right|[[Machado de Assis]], skáld og rithöfundur er oft talinn merkasti rithöfundur Brasilíu.]] Meðal þekktra tónlistarmanna má nefna [[Francisco Manuel da Silva]], [[Antônio Carlos Gomes]], [[Elias Álvares Lobo]], [[Brasílio Itiberê da Cunha]], [[Luciano Gallet]], [[Alexandre Levy]], [[Alberto Nepomuceno]], [[Oscar Lorenzo Fernández]], [[Henrique Oswald]], [[Francisco Mignone]], [[Heitor Villa-Lobos]], [[Camargo Guarnieri]], [[Pixinguinha]], [[Hermeto Pascoal]], [[Antônio Carlos Jobim]], [[Edson Zampronha]], [[João Gilberto]], [[Nara Leão]], [[Elis Regina]], [[Caetano Veloso]], [[Maria Bethânia]], [[Chico Buarque]], [[Jorge Ben Jor]], [[Pato Fu]], [[Marisa Monte]], [[Pitty]] og [[Amon Tobin]]. === Bókmenntir === {{Aðalgrein|Brasilískar bókmenntir}} Saga [[Brasilískar bókmenntir|brasilískra bókmennta]] nær aftur til 16. aldar, til skrifa fyrstu portúgölsku landkönnuðanna. Þeirra á meðal var [[Pêro Vaz de Caminha]]. Skrif þeirra voru uppfull af lýsingum á dýraríki og gróðurfari landsins og á háttum innfæddra frumbyggja, sem vöktu mikla furðu meðal evrópskra lesenda og innflytjenda. Í Brasilíu urðu til mikilvægar bókmenntir innan rómantíkurinnar og skáldsagnahöfundar á borð við [[Joaquim Manuel de Macedo]] og [[José de Alencar]] skrifuðu bækur um ástir og sorgir. Alencar gerði einnig á löngum ferli sínum frumbyggja Brasilíu að söguhetjum í skáldsögunum ''[[O Guarany]]'', ''[[Iracema]]'', ''[[Ubirajara]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20110725100730/http://www.brasembottawa.org/en/culture_academic/literature.html „Brazilian Literature: An Introduction“]; afrit af [http://www.brasembottawa.org/en/culture_academic/literature.html upphaflegu eintaki]. Skoðað 2. nóvember 2009.</ref> === Matarmenning === [[Mynd:Feijoada 01.jpg|thumb|left|[[Feijoada]], réttur úr svínakjöti, svörtum baunum og hrísgrjónum]] {{Aðalgrein|Brasilískur matur}} Brasilískur matur er afar fjölbreytilegur og mikill munur eftir landshlutum. [[Feijoada]] er talinn þjóðarréttur en einnig má minnast á [[vatapá]], [[moqueca]], [[polenta]] og [[acarajé]], sem eru allt hefðbundnir brasilískir réttir. Hversdagslega borða Brasilíumenn mikið af hrísgrjónum og baunum, gjarnan með nautakjöti og salati og er oft blandað með kassava-hveiti. Oft eru hafðar steiktar kartöflur, steikt kassava eða steiktir bananar í hádegismatur, jafnvel kjötréttir eða steiktur ostur. Þjóðardrykkir Brasilíu er [[kaffi]] og [[cachaça]], sem er [[áfengur drykkur]] gerður úr [[sykurreyr]] og er megin uppistaðan í þjóðarkokteilnum, [[caipirinha]]. Margvíslegt [[sælgæti]] er til í Brasilíu, svo sem [[brigadeiro]], sem eru [[súkkulaði]]frauðkúlur; [[cocada]] og [[beijinho]] sem er hvort tveggja [[Kókoshneta|kókoshnetusælgæti]]; og sælgæti, sem kallast „romeu e julieta“ (Rómeó og Júlía) og er gert úr [[Ostur|osti]] með guavasultu, sem kallast [[goiabada]]. Úr [[Hneta|hnetum]] er gert [[paçoca]], [[rapadura]] og [[pé-de-moleque]]. Meðal [[ávöxtur|ávaxta]], sem vaxa í Brasilíu, má nefna [[açaí]], [[cupuaçu]], [[mangó]], [[papaja]], [[kókóbaun]]ir, [[Kasjúhneta|kasjúhnetur]], [[guava]], [[appelsína|appelsínur]], [[ástaraldin]] og [[ananas]]. Úr ávöxtum eru gerðir ýmsir blandaðir ávaxtasafar. ==Heimild== Söguágrip var unnið úr ensku Wikipedia: {{wpheimild|tungumál= en|titill= Brazil|mánuðurskoðað= 12. maí|árskoðað= 2016 }} == Tilvísanir == {{reflist}} == Ítarefni == * Bellos, Alex (2003). ''Futebol: The Brazilian Way of Life''. London: Bloomsbury Publishing plc. * Bethell, Leslie (1991). ''Colonial Brazil''. Cambridge: Cambridge University Press. * Fausto, Boris (1999). ''A Concise History of Brazil''. Cambridge: Cambridge University Press. * Skidmore, Thomas E. (1974). ''Black Into White: Race and Nationality in Brazilian Thought''. Oxford: Oxford University Press. * Wagley, Charles (1963). ''An Introduction to Brazil''. New York, New York: Columbia University Press. == Tenglar == * [https://www.gov.br/pt-br Opinber þjónusta í Brasilíu] * [https://www.gov.br/planalto/pt-br Vefur forseta Brasilíu] * [https://www.camara.leg.br/ Þing Brasilíu] * [https://www12.senado.leg.br/hpsenado Öldungadeild Brasilíu] {{Fylki Brasilíu}} {{Suður-Ameríka}} {{G-20}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Brasilía| ]] jf6ghkswzte37kna83qvsekp63q5j77 0 10831 1983029 1973932 2026-10-18T02:04:25Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983029 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Konungsríkið Barein | nafn_á_frummáli = مملكة البحرين <br />Mamlakat al Bahrayn | fáni = Flag of Bahrain.svg | skjaldarmerki = Coat_of_arms_of_Bahrain.svg | nafn_í_eignarfalli = Barein | þjóðsöngur = [[Baḥraynunā]] | staðsetningarkort = Bahrain_on_the_globe_(Afro-Eurasia_centered).svg | höfuðborg = [[Manama]] | tungumál = [[arabíska]] | stjórnarfar = [[Konungsríki]] | titill_leiðtoga1 = [[Konungur Barein|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Krónprins Barein|Krónprins]] | titill_leiðtoga3 = [[Forsætisráðherra Barein|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Hamad bin Isa Al Khalifa]] | nafn_leiðtoga2 = [[Salman bin Hamad bin Isa Al Khalifa]] | nafn_leiðtoga3 = [[Salman bin Hamad bin Isa Al Khalifa]] | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = frá [[Bretland]]i | dagsetning1 = [[15. ágúst]] [[1971]] | flatarmál = 787 | stærðarsæti = 173 | hlutfall_vatns = 0 | mannfjöldasæti = 149 | fólksfjöldi = 1.463.265 | íbúar_á_ferkílómetra = 1.864 | mannfjöldaár = 2021 | VLF_ár = 2026 | VLF_sæti = 98 | VLF = 118,060 | VLF_á_mann = 71.460 | VLF_á_mann_sæti = 23 | VÞL_ár = 2023 | VÞL = {{hækkun}} 0.899 | VÞL_sæti = 38 | gjaldmiðill = [[bareinskur dínar]] (BHD) | tímabelti = [[UTC+3]] | tld = bh | símakóði = 973 }} '''Barein''' ([[arabíska]]: البحرين‎ ''al-Baḥrayn''), formlega '''Konungsríkið Barein''' (arabíska: مملكة البحرين‎ ''Mamlakat al-Baḥrayn''), er [[eyríki]] í [[Persaflói|Persaflóa]] úti fyrir [[strönd]] [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]] í vestri og [[Katar]] í suðri. Barein er lítill eyjaklasi með 51 náttúrulegri og 33 manngerðum eyjum, þar sem stærsta eyjan, Barein, nær yfir 83% af landi ríkisins. Landið tengist Sádi-Arabíu með vegbrú, [[Fahd-vegtengingin|Fahd-vegtengingunni]], og í bígerð er að byggja brú til Katar einnig. Meira en helmingur af 1,5 milljón íbúum landsins eru ekki bareinskir að uppruna. Landið er aðeins 780 ferkílómetrar að stærð og er því þriðja minnsta land Asíu, á eftir [[Maldíveyjar|Maldíveyjum]] og [[Singapúr]]. [[Manama]] er bæði höfuðborg landsins og stærsta borgin. Talið er að Barein hafi verið miðstöð [[Dilmun|Dilmunmenningarinnar]] í fornöld.<ref name=":1">[http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm Oman: The Lost Land] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006085542/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm |date=6. október 2014 }}. Saudi Aramco World. Sótt 7. nóvember 2016.</ref> Síðar varð það hluti af ríkjum [[Parþar|Parþa]] og [[Sassanídar|Sassanída]]. Barein var lengi frægt fyrir [[perluveiði]]. Landið var eitt það fyrsta sem snerist til Íslam árið [[628]], þegar [[Múhameð spámaður]] var enn á lífi. Eftir að hafa verið undir [[Arabar|arabískum]] yfirráðum um langt skeið lögðu [[Portúgal|Portúgalar]] það undir sig árið [[1521]] en þeir voru reknir burt af [[Abbas mikli|Abbas mikla]] sem lagði landið undir veldi [[Safavídaríkið|Safavída]] árið [[1602]]. Árið [[1783]] lagði [[Bani Utbah]]-ættbálkurinn eyjuna undir sig og síðan þá hefur [[Al Khalifa-fjölskyldan]] ríkt þar. Seint á [[19. öld]] varð landið [[Bretland|breskt]] verndarsvæði. Í kjölfar þess að Bretar drógu sig út úr heimshlutanum seint á [[1961-1970|7. áratug 20. aldar]] lýsti Barein yfir sjálfstæði árið [[1971]]. Landið var formlega lýst [[konungsríki]] árið [[2002]] en var áður [[emír]]sdæmi (furstadæmi). Frá [[2011]] til [[2013]] stóð þar uppreisn meirihluta [[Sjía|sjíamúslima]] gegn stjórninni sem hófst eftir [[Arabíska vorið]].<ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2012/10/31/world/meast/bahrain-amnesty-protests/index.html|title=Bahrain says ban on protests in response to rising violence|date=1. nóvember 2012|access-date=16 November 2012|publisher=CNN}}</ref> Al Khalifa-fjölskyldan hefur verið sökuð um [[mannréttindi í Barein|mannréttindabrot]] og ofbeldi gegn stjórnarandstæðingum. <ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/2017/jul/17/bahrain-accused-sport-whitewash-history-torture-human-rights-abuses|title=How Bahrain uses sport to whitewash a legacy of torture and human rights abuses &#124; David Conn &#124; Sport|newspaper=The Guardian|access-date=19. júlí 2018}}</ref> Barein var fyrsta landið [[Arabia|Arabíumegin]] við Persaflóa þar sem [[Jarðolía|olíulindir]] uppgötvuðust árið [[1932]].<ref>{{Cite news|title=Bahrain: Reform-Promise and Reality|url=http://www.jepeterson.net/sitebuildercontent/sitebuilderfiles/Peterson_Bahrain_Reforms.pdf|publisher=J.E. Peterson|page=157}}</ref> Frá síðari hluta 20. aldar hefur efnahagur landsins byggst á fleiri þáttum, einkum [[banki|banka-]] og [[ferðaþjónusta|ferðaþjónustu]],<ref name="EDB">{{cite web|title=Bahrain's economy praised for diversity and sustainability|url=http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archive-url=https://web.archive.org/web/20101228154653/http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archive-date=28. desember 2010|publisher=Bahrain Economic Development Board|access-date=24. júní 2012}}</ref> en [[eldsneyti|eldsneytisútflutningur]] er enn helsti útflutningsvegur landsins og stendur undir 11% af [[Verg landsframleiðsla|vergri landsframleiðslu]]. Helstu vandamál landsins stafa af minnkandi olíu- og vatnsbirgðum og [[atvinnuleysi]] ungs fólks. [[Alþjóðabankinn]] skilgreinir Barein sem [[hátekjuland]] og það situr hátt á [[vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu um þróun lífsgæða]]. Barein er aðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[Samtök hlutlausra ríkja|Samtökum hlutlausra ríkja]], [[Arababandalagið|Arababandalaginu]], [[Samtök um íslamska samvinnu|Samtökum um íslamska samvinnu]] og [[Persaflóasamstarfsráðið|Persaflóasamstarfsráðinu]]. == Heiti == Orðið Barein er [[tvítala]] orðsins ''Bahr'' sem merkir „[[haf]]“, svo ''al-Bahrayn'' merkti upphaflega „höfin tvö“. Hins vegar hefur nafnið breyst í [[sérnafn]] í kvenkyni, og fylgir því ekki tvítölubeygingu og fær á sig endingar óbreytt, eins og í nafni þjóðsöngsins, ''[[Bahraynunā]]'', eða [[þjóðarheiti]]nu ''Bahraynī''. Þetta kom fram hjá málfræðingnum [[al-Jawahari]] á 11. öld.<ref>{{cite web|title=Bahrain Etymology, History, Geography, Government and politics, The Free Encyclopedia|url=https://rsmag.org/en/Bahrain-0826228008|access-date=2022-04-21|website=rsmag.org|language=en-US|archive-date=4 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204134124/https://rsmag.org/en/Bahrain-0826228008|url-status=usurped}}</ref> Deilt er um hver séu höfin tvö sem nafnið vísar til. Nafnið kemur fimm sinnum fyrir í [[Kóraninn|Kóraninum]], en vísar þá ekki til eyjarinnar, sem upphaflega nefndist ''Awal'' á arabísku.<ref name="EoI">{{cite encyclopedia|last=Houtsma|first=M. Th.|author-link=Martijn Theodoor Houtsma|title=Baḥrayn|encyclopedia=Encyclopedia of Islam|year=1960|publisher=E.J. Brill|location=Leiden|volume=I|page=941}}</ref> Í dag er yfirleitt lagður sá skilningur í nafnið að höfin tvö séu ýmist flóarnir sitt hvorum megin við eyjuna,<ref>{{cite web|title=Bahrain|url=https://teachmideast.org/country-profiles/bahrain/|access-date=2022-04-21|website=TeachMideast|language=en-US|archive-date=24 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524180020/https://teachmideast.org/country-profiles/bahrain/|url-status=live}}</ref> höfin norðan og sunnan við hana,<ref>{{Cite book|publisher=E.J. Brill|title=First encyclopaedia of Islam 1913–1936|isbn=978-90-04-09796-4|page=584|url=https://books.google.com/books?id=rezD7rvuf9YC&pg=PA584|year=1993}}</ref> eða saltvatn og ferskvatn ofan og neðan jarðar, þar sem víða eru uppsprettur (líka í sjó) þar sem ferskvatn streymir upp á yfirborðið.<ref>{{Cite journal|title=Bahrain Human Development Report 2018|url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/bahrain_hdr_2018.pdf|journal=Bahrain Human Development Report 2018|access-date=21 April 2022|archive-date=30 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220130104211/http://hdr.undp.org/sites/default/files/bahrain_hdr_2018.pdf|url-status=live}}</ref> Fram að [[síðmiðaldir|síðmiðöldum]] átti heitið ''Bahrain'' við um hérað í [[Austur-Arabía|Austur-Arabíu]] (''Iqlīm al-Bahrayn'') sem náði yfir, auk eyjunnar, núverandi suðurhluta [[Írak]]s, [[Kúveit]], [[Al-Hasa]] og [[Qatif]] (í Sádi-Arabíu). Þetta svæði náði frá [[Basra]] að [[Óman]] í [[Hormússund]]i. Heitið átti þannig við um alla austurströnd [[Arabíuskagi|Arabíuskagans]] í meira en þúsund ár.<ref name="maj">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bJLjAKH7-rIC&pg=PR16|title=Dialect, Culture, and Society in Eastern Arabia: Glossary|year=2001|pages=XIX|isbn=9004107630|last1=Holes|first1=Clive|publisher=BRILL}}</ref> Ekki er vitað nákvæmlega hvenær tekið var að nota orðið um eyjuna eingöngu.<ref name="Rentz">{{cite book|author=Rentz, G.|chapter=al- Baḥrayn|title=Encyclopaedia of Islam|editor1=P. Bearman|editor2=Th. Bianquis|editor3=C.E. Bosworth|editor4=E. van Donzel|editor5=W.P. Heinrichs|publisher=Brill|year=2008|url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/EIEO/COM-0089.xml}}</ref> == Saga == === 19. og 20. öld === Snemma á 19. öld gerðu bæði Ómanar og [[Sádætt]] innrásir í Barein. Árið 1802 gerði ómanski soldáninn, [[Sayyid]], 12 ára son sinn, Salim, að landstjóra í [[Arad-virki]].<ref>{{cite book|author=Onley, James|url=https://exeter.academia.edu/JamesOnley/Papers/335321/_The_Politics_of_Protection_in_the_Gulf_The_Arab_Rulers_and_the_British_Resident_in_the_Nineteenth_Century_2004_|title=The Politics of Protection in the Persian Gulf: The Arab Rulers and the British Resident in the Nineteenth Century|publisher=Exeter University|year=2004|page=44}}</ref> Árið 1816 fékk fulltrúi Breta í Persaflóa, William Bruce, bréf frá sjeik Barein sem hafði áhyggjur af orðrómi um stuðning Breta við innrás frá [[Múskat (borg)|Múskat]]. Bruce fór til Barein þar sem hann fullvissaði sjeikinn um hlutleysi Breta og gerði við hann óformlegt vináttusamkomulag.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1vUckJbC8JIC&q=Bahrain+Britain+1816+Bruce&pg=PP58|title=The Arabian Frontier of the British Raj. Merchants, Rulers and British in the Nineteenth-Century Gulf|last=Onley|first=James|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0-19-922810-2|location=Oxford|entry=Chapter 1, (2.7)}}</ref> [[File:Coronation of Hamad bin Isa Al Khalifa 1933.jpg|thumb|Krýning Hamad bin Isa Al Khalifa sem hakím Barein í febrúar 1933.]] Árið 1820 viðurkenndu Bretar Al Khalifa-ættina sem landstjóra ([[hakím]]) Barein eftir að þeir gerðust aðilar að [[Almenni hafsáttmálinn 1820|Almenna hafsáttmálanum]] ásamt [[Sáttarstrandarríkin|Sáttarstrandarríkjunum]] (nú Sameinuðu arabísku furstadæmin).<ref>{{Cite book|last=Al-Baharna|first=Husain|title=Legal Status of the Arabian Gulf States: A Study of Their Treaty Relations and Their International Problems|year=1968|publisher=Manchester University Press|isbn=0-7190-0332-6|page=31|url=https://books.google.com/books?id=BH27AAAAIAAJ}}</ref> Tíu árum síðar neyddust þeir engu að síður til að greiða árlegan skatt til Egyptalands, þrátt fyrir að hafa leitað eftir vernd frá bæði Persíu og Bretlandi.<ref name="NAS">{{Cite book|last3=Pridham|first3=B. R.|last2=Smith|first2=G. Rex|last1=Smart|first1=J. R.|year=2004|title=New Arabian Studies|url=https://books.google.com/books?id=mu3tEPkVBpIC|publisher=University of Exeter Press|pages=51, 52, 53, 67, 68|isbn=978-0-85989-706-8}}</ref> Árið 1860 leitaði Al Khalifa-fjölskyldan á ný ásjár hjá bæði Persum og [[Tyrkjaveldi]], þegar Bretar hugðust beygja landið undir sig. Að lokum náði [[Breska Indland]] samt yfirráðum yfir Barein þar sem Persar neituðu að koma þeim til varnar. [[Lewis Pelly]] ofursti undirritaði nýjan sáttmála þar sem Al Khalifa-fjölskyldan lagði Barein undir vernd og yfirráð Breta.<ref name=NAS /> Eftir [[stríð Katar og Barein]] 1868 gerðu fulltrúar Breta nýtt samkomulag við Al Khalifa-fjölskylduna. Þar kom fram að þau mættu ekki veita neitt af landi sínu til annarra aðila nema Breta og mættu ekki taka upp samband við erlendar ríkisstjórnir án samþykkis Breta.<ref>{{Cite book|last2=University of Exeter. Centre for Arab Gulf Studies|last1=Pridham|first1=B. R.|year=1985|title=The Arab Gulf and the West|url=https://books.google.com/books?id=vpIOAAAAQAAJ|publisher=Taylor & Francis|page=7|isbn=978-0-7099-4011-1}}</ref><ref name=TPG /> Í staðinn lofuðu Bretar að verja Barein fyrir árásum af sjó og styðja landið ef til árása kæmi af landi.<ref name=TPG /> Aðalatriðið var samt að Bretar lofuðu að styðja yfirráð Al Khalifa-fjölskyldunnar yfir Barein, sem styrkti hana í sessi. Aðrir samningar 1880 og 1892 staðfestu enn frekar stöðu Barein sem verndarríkis Breta.<ref name=TPG>{{Cite book|last=Wilson|first=Arnold T.|year=2011|title=The Persian Gulf: A historical sketch from the earliest times to the beginning of the twentieth century|url=https://books.google.com/books?id=FocirvdZKjcC|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-84105-7}}</ref> Órói hófst meðal íbúa Barein þegar Bretar tóku formlega yfir stjórn svæðisins 1892. Fyrsta uppreisnin og útbreidd uppþot gegn þáverandi sjeik, Issa bin Ali, áttu sér stað í mars 1895.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} Issa var fyrsti ráðamaðurinn af Al Khalifa-ættinni sem ríkti án tengsla við Persíu. Fulltrúi Breta í Persaflóa, [[Arnold Wilson]], kom til Barein frá Múskat á þessum tíma.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} Uppreisnin hélt áfram og nokkrir mótmælendur voru drepnir af breskum hermönnum.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} Áður en olía fannst við Barein byggðist efnahagur eyjarinnar nær alfarið á [[perluveiðar|perluveiðum]] sem fram á 19. öld voru taldar einhverjar þær fegurstu í heimi.{{sfnp|''EB''|1878}} Árið 1903 kom þýski landkönnuðurinn [[Hermann Burchardt]] til Barein og tók margar ljósmyndir af sögulegum stöðum, þar á meðal höll sjeiksins ''Qaṣr es-Sheikh''. Ljósmyndirnar eru varðveittar á [[Mannfræðisafnið í Berlín|Mannfræðisafninu í Berlín]].<ref>{{cite web|url=http://www.smb-digital.de/eMuseumPlus?service=ExternalInterface&module=collection&objectId=625685&bt=europeanaapi|title=The old Qaṣr es-Sheikh|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813114115/http://www.smb-digital.de/eMuseumPlus?service=ExternalInterface&module=collection&objectId=625685&bt=europeanaapi |archive-date=13 August 2021 }}</ref> Fyrir [[fyrri heimsstyrjöld]] voru um 400 bátar á perluveiðum og árlegur útflutningur nam yfir 30.000 pundum.{{sfnp|''EB''|1911}} Árið 1911 krafðist hópur kaupmanna frá Barein takmarkana á áhrifum Breta í landinu. Leiðtogar hópsins voru í kjölfarið handteknir og sendir í útlegð til Indlands. Árið 1923 hófu Bretar [[stjórnarfarsumbætur í Barein 1923|stjórnarfarsumbætur í Barein]] og settu son Issa bin Ali til valda. Sumir andstæðingar Breta af klerkastétt og fjölskyldur, eins og [[Dawasir-ættbálkurinn]], fluttu í kjölfarið til [[Damman]] hinum megin við flóann.<ref>{{cite news|title=Bahrain's Re-Reform Movement|first=Jane|last=Kinninmont|url=http://www.foreignaffairs.com/articles/67553/jane-kinninmont/bahrains-re-reform-movement|newspaper=Foreign Affairs|date=28 February 2011|access-date=7 July 2012|archive-date=5 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140105084741/http://www.foreignaffairs.com/articles/67553/jane-kinninmont/bahrains-re-reform-movement|url-status=live}}</ref> Þremur árum síðar settu Bretar landið undir ''de facto'' stjórn [[Charles Belgrave]] sem var formlega ráðgjafi landstjórans til 1957.<ref name="All at sea over 'the Gulf'">{{cite news|title=All at sea over 'the Gulf'|first=Mahan|last=Abedin|url=http://atimes.com/atimes/Middle_East/FL09Ak03.html|work=Asia Times|date=9 December 2004|access-date=7 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625054007/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/FL09Ak03.html|archive-date=25 June 2012|url-status=unfit}}</ref><ref name="archiveeditions">{{cite web|url=http://www.archiveeditions.co.uk/titledetails.asp?tid=8|title=Near & Middle East Titles: Bahrain Government Annual Reports 1924–1970|publisher=Cambridge Archives Editions|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000023/http://www.archiveeditions.co.uk/titledetails.asp?tid=8|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Belgrave stóð fyrir ýmsum umbótum eins og stækkun skólakerfisins og fór fyrir afnámi [[þrælaverslun Araba|þrælahalds]] 1937 eftir þrýsting frá bresku ríkisstjórninni.<ref>{{cite web|url=http://gulfnews.com/opinions/columnists/treasure-troves-of-history-and-diversity-1.1137150|title=Treasure troves of history and diversity|archive-url=https://web.archive.org/web/20141127215535/http://gulfnews.com/opinions/columnists/treasure-troves-of-history-and-diversity-1.1137150 |archive-date=27 November 2014|website=Gulf News|date=25 January 2013}}</ref> Á sama tíma tók perluiðnaðurinn stórstígum framförum. Árið 1927 krafðist Íranskeisari, [[Rezà Shàh]], þess með bréfi til [[Þjóðabandalagið|Þjóðabandalagsins]] að yfirráð hans yfir Barein væru viðurkennd. Belgrave brást við með því að fá sjeikinn til að breyta lögum sem heimiluðu fólki með írönsk vegabréf frjálsa för um Barein, þar sem það gæti bent til viðurkenningar á tilkalli Írans. Belgrave gekk jafnvel svo langt að stinga upp á að endurnefna Persaflóa „Arabíuflóa“, en breska stjórnin hafnaði því.<ref>{{cite journal|author=Mueller, C.|year=2018|title=The Persian Gulf, 1919–39: Changes, Challenges, and Transitions|journal=Journal of Arabian Studies|volume=8|number=2|pages=259–274|doi=10.1080/21534764.2018.1551984}}</ref><ref name="All at sea over 'the Gulf'" /> Áhugi Breta á þróun Barein stafaði af áhyggjum þeirra af auknum áhrifum Sáda og Írana í heimshlutanum. [[File:First Oil Well, Bahrain.jpg|thumb|Fyrsta olíulindin í Barein þar sem olíuvinnsla hófst 1932.]] [[Olíufélag Barein]] (BAPCO), sem var dótturfélag bandaríska olíufélagsins [[Standard Oil Company]],<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/01/13/business/forum-the-incessant-lure-of-kuwait-s-oil.html|title=The Incessant Lure of Kuwait's Oil|date=13 January 1991|work=The New York Times|access-date=5 October 2012|first1=Daniel|last1=Yergin|archive-date=14 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514081731/http://www.nytimes.com/1991/01/13/business/forum-the-incessant-lure-of-kuwait-s-oil.html|url-status=live}}</ref> hóf olíuvinnslu í Barein 1932.<ref>{{cite book|last1=Yergin|first1=Daniel|title=The Prize, The Epic Quest for Oil, Money & Power|url=https://archive.org/details/prizeepicquestfo0000yerg_n6u7|date=1991|publisher=Touchstone|location=New York|isbn=978-0-671-79932-8|pages=[https://archive.org/details/prizeepicquestfo0000yerg_n6u7/page/282 282]–283}}</ref> Snemma á [[1931-1940|4. áratugnum]] var [[Bareinflugvöllur]] reistur. Flugfélagið [[Imperial Airways]] flaug þangað, meðal annars með [[Handley Page HP42]]-tvíþekjum. Barein var hluti af [[Bandamenn (síðari heimsstyrjöld)|Bandamönnum]] í [[síðari heimsstyrjöld]] frá 10. september 1939. Þann 19. október 1940 vörpuðu fjórar ítalskar sprengjuflugvélar sprengjum á Barein og [[Dharan]]-olíuvinnslusvæðið í Sádi-Arabíu.<ref>{{cite web|url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197604/air.raid.a.sequel.htm|title=Air Raid! A Sequel|author=Mulligan, William E.|date=July–August 1976|work=Saudi Aramco World|archive-date=29 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120929071403/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197604/air.raid.a.sequel.htm|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Þær réðust líka á olíuhreinsistöðvar Bandamanna.<ref name=Hamza /> Á hvorugum staðnum urðu miklar skemmdir, en atvikið varð til þess að Bandamenn neyddust til að styrkja varnir Barein.<ref name=Hamza>{{Cite book|last=Hamza|first=Abdul Aziz|title=Tears on an Island: A History of Disasters in the Kingdom of Bahrain|year=2009|publisher=Al Waad|isbn=978-99901-92-22-3|page=165}}</ref> Eftir síðari heimsstyrjöld fór andstaða við yfirráð Breta vaxandi í öllum Arabaríkjunum og leiddi til mótmæla í Barein. Mótmælin bitnuðu einkum á Gyðingasamfélaginu þar.<ref name=MOMENT>{{cite news|title=The Unlikely Emissary: Houda Nonoo|first=Sarah|last=Breger|url=http://momentmag.com/Exclusive/2011/04/bahrain.html|newspaper=Moment|year=2011|access-date=7 July 2012}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}{{dead link|date=June 2016}}</ref> Eftir [[Óeirðirnar í Manama 1948|óeirðir og rán 1948]]<ref name="israelnationalnews.com">{{cite web|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/127201|title=The King of Bahrain Wants the Jews Back|author=Ratzlav-Katz, Nissan|date=14 August 2008|publisher=Arutz Sheva|archive-date=3 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003051455/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/127201|access-date=2 October 2012|url-status=live}}</ref> flúðu flestir Gyðingar frá Barein til [[Bombay]] á Indlandi og síðar til Ísraels og Bretlands.<ref name="israelnationalnews.com" /> Á 6. áratugnum var stofnuð [[Þjóðarsamstöðunefnd]] í kjölfar átaka milli trúarhópa. Nefndin krafðist fulltrúaþings með kjörnum fulltrúum og afsagnar Belgraves. Í kjölfarið fylgdu mótmæli og verkföll. Árið 1965 brutust út mótmæli þegar hundruðum verkamanna olíufélagsins var sagt upp.<ref name="BBC 11.5.2012">{{cite episode|author-link=Adam Curtis|author-last=Curtis|author-first=Adam|date=11 May 2012|url=https://www.bbc.co.uk/webarchive/https%3A%2F%2Fwww.bbc.co.uk%2Fblogs%2Fadamcurtis%2F2012%2F05%2Fif_you_take_my_advice_-_id_rep.html|title=If you take my advice – I'd repress them|archive-url=https://web.archive.org/web/20121008083704/http://www.bbc.co.uk/blogs/adamcurtis/2012/05/if_you_take_my_advice_-_id_rep.html|archive-date=8 October 2012|series=[[BBC News]]|url-status=live|access-date=27 June 2012}}</ref> === Sjálfstæði === [[File:Manama Souq 1965.JPG|thumb|[[Manama souq]] árið 1965.]] Sameinuðu þjóðirnar stóðu fyrir [[þjóðaratkvæðagreiðsla um sjálfstæði Barein|þjóðaratkvæðagreiðslu um sjálfstæði Barein]] og lýstu því yfir að yfirgnæfandi meirihluti íbúa væri fylgjandi sjálfstæði. [[Íranskeisari]] lýsti því yfir að hann sætti sig við niðurstöðuna, þótt hann gæfi ekki formlega eftir tilkall [[Íran]]s til Barein. Þann 15. ágúst 1971 lýsti landið yfir sjálfstæði og undirritað vináttusamning við Bretland.<ref>{{cite web|url=http://www.nationsonline.org/oneworld/bahrain.htm|title=Bahrain – Kingdom of Bahrain – Country Profile – Al Bahrayn – Persian Gulf|first=klaus kästle -|last=nationsonline.org|access-date=14 August 2013|archive-date=3 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603123808/https://www.nationsonline.org/oneworld/bahrain.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://didyouknow.org/lists/independence/|title=Country independence dates|publisher=didyouknow.org}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Barein gerðist aðili að Sameinuðu þjóðunum og [[Arababandalagið|Arababandalaginu]] síðar sama ár.<ref>{{Cite book|title=The Middle East and North Africa 2004|year=2003|publisher=Routledge|isbn=1-85743-184-7|page=225|url=https://books.google.com/books?id=pP315Mw3S9EC&pg=PA225}}</ref> Verðhækkanir á olíu á [[1971-1980|8. áratugnum]] komu sér vel fyrir landið, en niðursveiflan í kjölfarið hafði neikvæð áhrif á efnahaginn. Þá hafði landið þegar tekið að auka fjölbreytni í hagkerfinu og tók við af [[Beirút]] sem fjármálamiðstöð Mið-Austurlanda þegar [[borgarastyrjöldin í Líbanon]] hófst.<ref>{{cite web|url=https://en.majalla.com/node/322873/business-economy/how-lebanons-civil-war-helped-bahrain-become-regional-finance-hub|title=How Lebanon's civil war helped Bahrain become a regional finance hub|website=Al Majalla|author=Amer Ziab Al-Tamimi|date=1. nóvember 2024}}</ref> Eftir [[byltingin í Íran 1979|byltinguna í Íran 1979]] gerðu sjíamúslimar í Barein [[Valdaránstilraunin í Barein 1981|misheppnaða valdaránstilraun]] undir forystu [[Íslamski framvörðurinn fyrir frelsun Barein|Íslamska framvarðarins fyrir frelsun Barein]]. Til stóð að koma sjíkaklerkinum [[Hadi al-Modarresi]] (sem var í útlegð í Íran) til valda og stofna [[klerkaveldi]] í Barein.<ref>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,953597-4,00.html|title=Gulf States: Stay Just on the Horizon, Please|author=Talbott, Strobe|date=25 October 1982|magazine=Time|archive-date=3 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003125315/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,953597-4,00.html|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Í desember 1994 kastaði hópur ungmenna steinum í kvenkyns hlaupara í alþjóðlegu maraþonhlaupi í Barein, af því þær hlupu berleggjaðar. Í kjölfarið fylgdu átök við lögreglu sem breyttust í óeirðir.<ref>{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-55237347|title=Bahrain remains stable despite arson attacks that took place in the country|author=Darwish, Adel|date=1 March 1999|work=The Middle East|url-access=|access-date=15 júlí 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527112654/https://www.questia.com/read/1G1-55237347/bahrain-insider|archive-date=27 maí 2019|url-status=dead}}{{dead link|date=July 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-83925934.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117074426/http://www.highbeam.com/doc/1G1-83925934.html|url-status=dead|archive-date=17 January 2013|title=The Rich/Poor & Sunni/Shiite Rift|date=18 March 2002|work=APS Diplomat|via=[[HighBeam Research]]|access-date=5 October 2012}}</ref> [[Uppreisnin í Barein 1994|Sama ár hófst uppreisn]] vinstrimanna, frjálslyndra og bókstafstrúarmanna í Barein.<ref>{{cite journal|url=http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue1/jv3n1a7.html|title=Rebellion in Bahrain|author=Darwish, Adel|date=March 1999|journal=Middle East Review of International Affairs|volume=3|issue=1|archive-date=14 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120414210838/http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue1/jv3n1a7.html|access-date=2 October 2012|url-status=live}}</ref> Um 40 létu lífið í uppreisninni sem lauk eftir að [[Hamad bin Isa Al Khalifa]] varð emír árið 1999.<ref>{{cite web|title=Bahrain's monarch opens parliament after a span of nearly 30 years|author=Malik, Adnan|agency=Associated Press|via=[[HighBeam Research]]|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-70367092.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20121004010101/http://www.highbeam.com/doc/1P1-70367092.html|archive-date=4 October 2012|url-status=dead|date=14 December 2002}}</ref> Hann kom á þingkosningum og kosningarétti kvenna, og leysti pólitíska fanga úr haldi.<ref name="AI_Bahr_promising">{{cite web|title=Bahrain: Promising human rights reform must continue|publisher=[[Amnesty International]]|date=13 March 2001|url=https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|access-date=9 February 2011|archive-date=30 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230124914/https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|url-status=live}}</ref> Í þjóðaratkvæðagreiðslu 14.-15. febrúar 2001 kom fram yfirgnæfandi stuðningur við [[Þjóðaraðgerðaskrá Barein]] sem átti að binda enda á uppreisnina.<ref name="UNDP-POGAR">{{cite web|title=Country Theme: Elections: Bahrain|publisher=[[United Nations Development Program|UNDP]]-Programme on Governance in the Arab Region|year=2011|url=http://www.pogar.org/countries/theme.aspx?t=3&cid=2|access-date=9 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510021433/http://www.pogar.org/countries/theme.aspx?t=3&cid=2|archive-date=10 May 2011|url-status=dead}}</ref> Hluti af því var að Barein breytti formlegu heiti sínu úr Barein-„ríki“ (''dawla'') í Konungsríkið (''mamlakat'') Barein.<ref>{{cite news|title=The Kingdom of Bahrain: The Constitutional Changes|url=http://www.theestimate.com/public/022202b.html|access-date=17 February 2011|newspaper=The Estimate: Political and Security Analysis of the Islamic World and its Neighbors|date=22 February 2002|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003120816/http://www.theestimate.com/public/022202b.html|archive-date=3 October 2009}}</ref> Um leið var titli þjóðhöfðingjans, Hamad bin Isa al-Khalifa, breytt úr emír í konung.<ref>{{cite web|url=https://english.alaraby.co.uk/opinion/ruling-bahrain-part-i-emir-declares-himself-king|title=Ruling Bahrain (Part I): The emir declares himself king|date=14 March 2019|access-date=2 October 2021|archive-date=5 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905141349/https://english.alaraby.co.uk/opinion/ruling-bahrain-part-i-emir-declares-himself-king|url-status=live}}</ref> Barein tók þátt í [[stríðið í Afganistan (2001-2021)|hernaðaraðgerðum]] gegn [[Talíbanar|Talíbönum]] í október 2001 með því að senda freigátu til [[Arabíuhaf]]s fyrir mannúðarstarf. Í nóvember það ár lýsti stjórn [[George W. Bush]] Bandaríkjaforseta Barein sem „mikilvægum bandamanni utan NATO“.<ref name=Europa /> Barein var á móti [[Íraksstríðið|innrás Bandaríkjanna í Írak 2003]] og hafði boðið [[Saddam Hussein]] hæli dagana áður en innrásin hófst.<ref name=Europa>{{Cite book|title=The Middle East and North Africa 2004|year=2003|publisher=Europa Publications|isbn=1-85743-184-7|page=232|url=https://books.google.com/books?id=pP315Mw3S9EC&pg=PA232}}</ref> Samband við nágrannaríkið [[Katar]] batnaði eftir að deilur um yfirráð yfir [[Hawar-eyjar|Hawar-eyjum]] voru leystar fyrir [[Alþjóðadómstóllinn|Alþjóðadómstólnum]] í Hag árið 2001.<ref>{{cite web|last1=International Court of Justice|title=Maritime Delimitation and Territorial Questions between Qatar and Bahrain (Qatar v. Bahrain)|url=https://www.icj-cij.org/case/87|website=icj-cij|publisher=United Nations|access-date=3 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007210805/https://www.icj-cij.org/case/87|url-status=live}}</ref> Í kjölfarið á stjórnmálaumbótum gerði Barein fríverslunarsamning við Bandaríkin 2004.<ref>{{cite web|title=To Implement the United States-Bahrain Free Trade Agreement, and for Other Purposes|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/07/20060727-14.html|publisher=White House Archives|access-date=23 June 2012|archive-date=15 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120715085829/http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/07/20060727-14.html|url-status=live}}</ref> Árið 2005 var virkið [[Qal'at al-Bahrain]] skráð á [[heimsminjaskrá UNESCO]]. Í kjölfar [[arabíska vorið|arabíska vorsins]] hófu sjíamúslimar í Barein [[dagur reiðinnar (Barein)|umfangsmikil mótmæli]] gegn súnnískum ráðamönnum snemma árs 2011.<ref name="reutbahsoe">{{cite news|title=Bahrain declares state of emergency after unrest|url=http://uk.reuters.com/article/us-bahrain-emergency-idUKTRE72E3E620110315|agency=Reuters<!--Citation bot-->|date=15 March 2011|access-date=3 October 2012|archive-date=23 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023021911/http://uk.reuters.com/article/2011/03/15/us-bahrain-emergency-idUKTRE72E3E620110315|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|date=23 November 2011|title=BICI {{!}} Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|access-date=22 November 2020|website=bici.org.bh|pages=162–163|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> Í byrjun heimilaði ríkisstjórnin göngu til stuðnings mótmælendum sem létust í árás lögreglu á búðir þeirra við [[Perluhringtorgið]].<ref>{{cite web|date=23 November 2011|title=BICI {{!}} Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|access-date=22 November 2020|website=bici.org.bh|pages=73–74; 88|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> Mánuði síðar óskaði stjórnin eftir aðstoð frá Sádi-Arabíu og öðrum aðildarríkjum [[Persaflóaráðið|Persaflóaráðsins]], og lýsti yfir þriggja mánaða neyðarástandi.<ref name="bici">{{cite web|date=23 November 2011|title=Report of the Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|publisher=BICI|pages=132–139|access-date=29 January 2012|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/2011703169979/f/f/skodanir|title=Herlög gengin í gildi í Barein|date=16. mars 2011|website=Vísir}}</ref> Í kjölfarið hóf stjórnin aðgerðir gegn stjórnarandstöðunni sem fólust í handtöku þúsunda og kerfisbundnum pyntingum.<ref name="BBC News">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12975832|title=Police Brutality Turns Bahrain Into 'Island of Fear|date=7. apríl 2011|author=Bill Law|website=BBC News}}</ref> Nær dagleg átök milli mótmælenda og öryggissveita ollu tugum mannsláta.<ref name="AJE 23.4.2012">{{cite web|author=Carlstrom, Gregg|date=23 April 2012|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html|title=Bahrain court delays ruling in activists case|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915180335/https://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html |archive-date=15 September 2018}}</ref> Sum mótmælin voru skipulögð af flokkum í stjórnarandstöðu.<ref name="reutbahral">{{cite news|title=Thousands rally for reform in Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/us-bahrain-idUSTRE75A19G20110611|agency=Reuters<!--Citation bot-->|author=Solomon, Erika|archive-date=22 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022170504/http://www.reuters.com/article/2011/06/11/us-bahrain-idUSTRE75A19G20110611|date=11 June 2011|url-status=live}}</ref> Yfir 80 almennir borgarar og 13 lögreglumenn höfðu látið lífið í mars 2014.<ref>{{cite news|title=Bomb blast kills three Bahrain policemen|publisher=BBC|date=3 March 2014|access-date=6 March 2014|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26421744|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923092231/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26421744|url-status=live}}</ref> Samkvæmt bandarísku mannúðarsamtökunum [[Physicians for Human Rights]] tengdust 34 andlát notkun [[táragas]]s frá bandaríska fyrirtækinu [[Federal Laboratories]] af hálfu stjórnarinnar.<ref name="phr">{{cite web|title=Tear Gas or Lethal Gas? Bahrain's Death Toll Mounts to 34|url=http://physiciansforhumanrights.org/blog/tear-gas-or-lethal-gas.html|publisher=Physicians for Human Rights|access-date=12 January 2018|date=6 March 2012|archive-date=13 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180113043946/http://physiciansforhumanrights.org/blog/tear-gas-or-lethal-gas.html|url-status=live}}</ref> Mótmælin í Barein fengu minni athygli í fjölmiðlum Persaflóaríkja en aðrar uppreisnir tengdar arabíska vorinu, sem hefur vakið deilur.<ref name="Hammond">{{cite news|last=Hammond|first=Andrew|title=Gulf media find their red line in uprisings:Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|agency=Reuters<!--Citation bot--> Africa|access-date=26 April 2013|date=14 April 2011|archive-date=14 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114122647/http://www.reuters.com/article/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|url-status=live}}</ref> Samkvæmt [[Amnesty International]] jókst kerfisbundin mismunun og kúgun gegn stjórnarandstæðingum, baráttufólki fyrir mannréttindum, klerkum og sjálfstæðum félagasamtökum, í kjölfar mótmælanna. Samtökin sögðu að stjórnin hefði í reynd lokað á tjáningarfrelsi og friðsamlegar baráttuaðgerðir.<ref>{{Cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/02/bahrain-dreams-of-reform-crushed-10-years-after-uprising/|title=Bahrain: Dreams of reform crushed 10 years after uprising|date=11 February 2021|publisher=Amnesty International|access-date=1 May 2022|archive-date=18 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518181146/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/02/bahrain-dreams-of-reform-crushed-10-years-after-uprising/|url-status=live}}</ref> Barein er áfram háð Sádi-Arabíu og Sameinuðu arabísku furstadæmunum hernaðarlega og fjárhagslega,<ref name="france1">{{cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20210212-ten-years-on-bahrain-paralysed-by-legacy-of-arab-spring|title=Ten years on, Bahrain paralysed by legacy of Arab Spring|publisher=France 24|date=2021-02-12|access-date=2022-05-02|archive-date=1 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220501202630/https://www.france24.com/en/live-news/20210212-ten-years-on-bahrain-paralysed-by-legacy-of-arab-spring|url-status=live}}</ref> en áætlað er að það breytist með efnahagsumbótum stjórnarinnar.<ref>{{Cite web|title=Bahrain News Agency|url=https://www.bna.bh/en/index.aspx|access-date=2023-03-07|website=bna.bh|archive-date=2 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902233604/https://www.bna.bh/en/index.aspx|url-status=live}}</ref> Í febrúar 2026 hófu Bandaríkin og Ísrael [[Íransstríðið 2026|árásir á Íran]] og myrtu æðsta leiðtoga Írans, [[Ali Khamenei]]. Íran hefur brugðist við með [[drónaárás]]um gegn bandarískum herstöðvum og bandamönnum Bandaríkjamanna við Persaflóa. Þeirra á meðal er Barein þar sem mannfall hefur orðið.<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/06/iran-deadly-drone-strikes-on-bahrain-and-saudi-arabia-may-constitute-war-crimes-new-research/|title=Iran: Deadly drone strikes on Bahrain and Saudi Arabia may constitute war crimes – new research|date=18. júní 2026|website=Amnesty International}}</ref> ==Landfræði== [[File:Colours of the Persian Gulf ESA353290.jpg|thumb|Gervihnattamynd af Barein og austurströnd Sádi-Arabíu árið 2016.]] Barein er flatlendur og þurr [[eyjaklasi]] í Persaflóa. Lág eyðimerkurslétta hækkar örlítið að lágum bakka í miðjunni þar sem hæsti punktur landsins er [[Reykfjall]] (Jabal ad Dukan) 134 metrar á hæð.<ref>{{cite web|title=Bahrain Geography and Population|url=http://countrystudies.us/persian-gulf-states/34.htm|access-date=29. júní 2012|publisher=countrystudies.us|archive-date=23. september 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060923065706/http://countrystudies.us/persian-gulf-states/34.htm}}</ref> Barein var áður 665 ferkílómetrar að stærð, en vegna endurheimtar lands er það nú 780 ferkílómetrar.<ref name= Britannica>{{cite web|title=Bahrain|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/49072/Bahrain|publisher=Britannica Online Encyclopedia|access-date=29. júní 2012}}</ref> Barein er oft sagt vera eyjaklasi 33 eyja,<ref>{{cite report |title=Kingdom of Bahrain National Report |publisher=[[International Hydrographic Organization]] |year=2013 |url=http://www.iho.int/mtg_docs/rhc/RSAHC/RSAHC5/RSAHC%205-7.1%20-%20Bahrain%20National%20Report.pdf |access-date=11. júní 2013 |page=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010140839/http://www.iho.int/mtg_docs/rhc/RSAHC/RSAHC5/RSAHC%205-7.1%20-%20Bahrain%20National%20Report.pdf |archive-date=10. október 2017 |url-status=dead }}</ref> en vegna endurheimtar lands taldi það 84 eyjar árið 2008.<ref>{{cite book| title=تاريخ البحرين الحديث (1500–2002) |trans-title=Modern History of Bahrain (1500–2002) | isbn=978-99901-06-75-6 |year=2009 |last1=Abdulla |first1=Mohammed Ahmed |last2=Zain al-'Abdeen |first2=Bashir |location=Bahrain |publisher=Historical Studies Centre, [[Bareinháskóli]] |pages=26, 29, 59}}</ref> Barein á engin landamæri að öðru landi, en er með 161 km langa strandlengju og gerir tilkall til bæði 12 mílna landhelgi og 24 mílna aðliggjandi lögsögu. Stærstu eyjar eyjaklasans eru [[Bareineyja]], [[Hawar-eyjar]], [[Muharraq-eyja]], [[Umm an Nasan]] og [[Sitra]]. Loftslag í Barein einkennist af mildum vetrum og heitum, rökum sumrum. Helstu náttúruauðlindir eru miklar olíulindir, jarðgaslindir og fiskimið undan ströndum landsins. Ræktarland er aðeins 2,82% af þurrlendinu.<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html |title=CIA World Factbook, "Bahrain" |publisher=Cia.gov |access-date=25. janúar 2011| archive-url= https://web.archive.org/web/20101229005328/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html| archive-date= 29. desember 2010 | url-status=live}}</ref> ==Stjórnmál== ===Stjórnsýslueiningar=== Fyrsta [[sveitarfélag]]ið í Barein var [[Manama]] sem var stofnað í júlí 1919.<ref name=MMAUP>{{cite web|title=History of Municipalities |url=http://websrv.municipality.gov.bh/mun/pages/History_en.jsp |publisher=Ministry of Municipalities Affairs and Urban Planning – Kingdom of Bahrain |access-date=5. júlí 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121213042316/http://websrv.municipality.gov.bh/mun/pages/History_en.jsp |archive-date=13. desember 2012 }}</ref> Sveitarstjórnarmenn voru kosnir árlega. Sveitarfélagið var sagt vera það fyrsta í Arabaheiminum.<ref name=MMAUP/> Sveitarfélagið bar ábyrgð á hreinsun gatna og leigu húsnæðis. Árið 1929 hóf það vegagerð auk þess að opna markaði og sláturhús.<ref name=MMAUP/> Árið 1958 hóf sveitarfélagið hreinsun vatns.<ref name=MMAUP/> Árið 1960 voru fjögur sveitarfélög í Barein: ''Manama'', ''Hidd'', ''Al Muharraq'' og ''Riffa''.<ref name=Statoids>{{cite web|title=Governorates of Bahrain|url=https://www.statoids.com/ubh.html|publisher=Statoids|access-date=5. júlí 2012}}</ref> Á næstu 30 árum var þessum 4 sveitarfélögum skipt í 12 sveitarfélög eftir því sem bæir eins og [[Hamad-bær]] og [[Isa-bær]] uxu.<ref name=Statoids/> Þessum sveitarfélögum var stýrt af sveitarstjórnarráði í Manama og fulltrúar þess voru skipaðir af konungi.<ref>{{cite web|title=Bahrain Government |url=http://www.un.int/bahrain/government.html |publisher=Permanent Mission of the Kingdom of Bahrain to the United Nations |access-date=5. júlí 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120603152143/http://www.un.int/bahrain/government.html |archive-date=3. júní 2012 }}</ref> Fyrstu sveitarstjórnarkosningarnar í Barein eftir að landið fékk sjálfstæði 1971, voru haldnar 2002.<ref>{{cite web|title=Three Polls, Three Different Approaches |url=http://www.theestimate.com/public/051702.html |publisher=The Estimate |access-date=5 July 2012 |date=17. maí 2002 |archive-date=17. janúar 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000004/http://www.theestimate.com/public/051702.html |url-status=live }}</ref> Þær síðustu voru haldnar 2022. Miðumdæmið var lagt niður í september 2014 og landsvæðinu skipt milli Norðurumdæmis, Suðurumdæmis og Höfuðborgarumdæmis.<ref>{{cite web|url= http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=386389|work= Gulf Daily News|title= Central Governorate dissolved|access-date= 2020-12-27|archive-date= 2017-10-10|archive-url= https://web.archive.org/web/20171010152732/http://archives.gdnonline.com/NewsDetails.aspx?date=04%2F07%2F2015&storyid=386389|url-status= dead}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Kort !! Landstjóraumdæmi |- | rowspan="4" | [[File:New Governorates of Bahrain 2014.svg|256px]] || <span style="background:yellow"> 1</span> – '''[[Höfuðborgarumdæmi (Barein)]]''' |- | | <span style="background:#F0DC82"> 2</span> – '''[[Muharraq-umdæmi]]''' |- | | <span style="background:#7bf;"> 3</span> – '''[[Norðurumdæmi (Barein)]]''' |- | | <span style="background:pink"> 4</span> – '''[[Suðurumdæmi (Barein)]]''' |} == Íbúar == [[File:Joining in prayer - Flickr - Al Jazeera English.jpg|thumb|Bareinbúar taka þátt í bænastund í Manama.]] Árið 2010 voru íbúar Barein 1,2 milljónir. Þar af voru 568.399 ríkisborgarar og 666.172 utanaðkomandi.<ref name="2010-census">{{cite web|title=General Tables|url=http://www.census2010.gov.bh/results_en.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120320104234/http://www.census2010.gov.bh/results_en.php|archive-date=20 March 2012|access-date=3 March 2012|publisher=Bahraini 2020}}</ref> Talan hafði þá hækkað úr 1,05 milljón (517.368 utanaðkomandi) árið 2007, þegar íbúafjöldinn fór í fyrsta sinn yfir milljón.<ref name="Ref_2008c">{{cite web|url=http://gulfnews.com/news/gulf/bahrain/bahrain-s-population-crossed-1m-in-december-1.86848|title=Bahrain's population crossed 1&nbsp;m in December|work=Gulf News|date=28 February 2008|access-date=3 June 2012|archive-date=12 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120812065355/http://gulfnews.com/news/gulf/bahrain/bahrain-s-population-crossed-1m-in-december-1.86848|url-status=live}}</ref> Flestir íbúar eru af miðausturlenskum uppruna, en stór hópur upprunninn frá Suður-Asíu býr í landinu. Árið 2008 voru þar um 290 þúsund indverskir ríkisborgarar, sem voru stærsti hópur innflytjenda í landinu, flestir frá [[Kerala]].<ref name="Ref_2008d">{{cite web|url=http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=222148|title=290,000 Indians in Bahrain|publisher=Gulf-daily-news.com|date=5 July 2008|access-date=27 June 2010|archive-date=27 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110427130959/http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=222148|url-status=live}}</ref><ref name="IndEmb">{{cite web|url=http://www.indianembassybahrain.com/indian_community.html|title=Indian Community|publisher=Indian Embassy|access-date=6 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120307050746/http://www.indianembassybahrain.com/indian_community.html|archive-date=7 March 2012|url-status=dead}}</ref> Barein er fjórða þéttbýlasta sjálfstæða ríki heims, með 1.646 íbúa á ferkílómetra árið 2010.<ref name="2010-census" /> Einu ríkin sem eru þéttbýlli eru [[borgríki]]. Flestir íbúar hafast við í norðurhluta landsins.<ref name="2010-census" /> Norðurhlutinn er svo þéttbýll að margir líta á hann sem eitt samfellt [[stórborgarsvæði]]. Innfæddir Bareinbúar skiptast í stórum dráttum í tvo upprunahópa þar sem annar er [[arabar|arabískur]] og hinn [[persía|persneskur]]. Hvor hópur um sig telur bæði [[súnní íslam|súnníta]] og [[sjía íslam|sjíta]]. Þannig eru súnnítar ýmist [[Arabar]] eða [[Huwalar]] (arabískir Íranar), og sjítar ýmist [[Bahamar]] (arabískir sjítar) eða [[Ajamar]] (frá Vestur-Íran).<ref>{{cite web|url=http://www.hoteltravel.com/bahrain/manama/bahrains-rainbow-nation.htm|title=Bahrain's Rainbow Nation in Manama|publisher=HotelTravel.com|access-date=20 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227153823/http://www.hoteltravel.com/bahrain/manama/bahrains-rainbow-nation.htm|archive-date=27 February 2014|url-status=dead}}</ref> Um helmingur múslima í Barein eru súnnítar og um helmingur sjítar. Önnur helstu trúarbrögð í Barein eru [[kristni]], [[hindúasiður]] og [[búddatrú]].<ref name="pew">[http://www.globalreligiousfutures.org/countries/bahrain/religious_demography Pew Research Center's Religion & Public Life Project: Bahrain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190723035338/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/bahrain/religious_demography |date=23 July 2019 }}. [[Pew Research Center]]. 2020.</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Arababandalagið}} {{Asía}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Barein]] cedtyzej3c3xhp7b1cb46oj71gqzw93 0 12767 1983086 1982911 2026-10-18T10:49:43Z Bjarki S 9 /* Alþingiskosningar 2009 */ 1983086 wikitext text/x-wiki {{Kjördæmistafla | nafn = Reykjavíkurkjördæmi suður | kort = Reykjavíkurkjördæmi suður.svg | kort_alt = | kjördæmakjörnir = 9 | jöfnunarmenn = 2 | þingsæti = 11 | mannfjöldi = 139.804 | mannfjöldi_ár = {{small|Í Reykjavík allri, 2026}} | sveitarfélög = 1 {{small|(að hluta)}} | viðmiðunarkosningar = 2024 | kjörskrá = 47.503 | kjósendur_á_þingsæti = 4.318 | kjörsókn = 79,3% <!-- Þingmenn --> | þingmaður1 = [[Jóhann Páll Jóhannsson]] | flokkur1 = S | þingmaður2 = [[Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir]] | flokkur2 = C | þingmaður3 = [[Hildur Sverrisdóttir]] | flokkur3 = D | þingmaður4 = [[Inga Sæland]] | flokkur4 = F | þingmaður5 = [[Ragna Sigurðardóttir (f. 1992)|Ragna Sigurðardóttir]] | flokkur5 = S | þingmaður6 = [[Snorri Másson]] | flokkur6 = M | þingmaður7 = [[Jón Gnarr]] | flokkur7 = | þingmaður8 = [[Jón Pétur Zimsen]] | flokkur8 = D | þingmaður9 = [[Kristján Þórður Snæbjarnarson]] | flokkur9 = S | þingmaður10 = [[Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir]] | flokkur10 = F | þingmaður11 = [[Sigurður Örn Hilmarsson]] | flokkur11 = D }} '''Reykjavíkurkjördæmi suður''' er eitt af [[Kjördæmi Íslands|kjördæmum Íslands]]. Það hefur 11 sæti á [[Alþingi]], þar af tvö [[jöfnunarsæti]]. Kjördæmið var búið til með nýrri kjördæmaskipan árið [[2000]] með því að skipta upp [[Reykjavíkurkjördæmi]]. Fyrst var kosið samkvæmt þessari nýju kjördæmaskipan í [[Alþingiskosningar 2003|Alþingiskosningum 2003]]. [[Mynd:Reykjavík nærmynd.svg|thumb|250px|left|Kort af skiptingu Reykjavíkur í norður- og suðurkjördæmi.]] Í [[stjórnarskrá Íslands]] er mælt fyrir um að mörk kjördæma eigi að skilgreina í lögum en að heimilt sé að fela [[Landskjörstjórn]] afmörkun á kjördæmamörkum í [[Reykjavík]] og [[Höfuðborgarsvæðið|nágrenni]]. Í [https://www.althingi.is/lagas/nuna/2000024.html kosningalögunum] er mælt fyrir um að skipta skuli [[Reykjavík]]urborg frá austri til vesturs í norðurkjördæmi og suðurkjördæmi. Landskjörstjórn afmarkar kjördæmin og miðar þar við [[þjóðskrá]] fimm vikum fyrir kjördag, reynt er að gæta þess að álíka margir búi í hvoru kjördæmi og að þau myndi sem samfelldasta heild. Mörk kjördæmanna liggja í grófum dráttum meðfram [[Hringbraut]], [[Miklabraut|Miklubraut]] og [[Vesturlandsvegur|Vesturlandsvegi]] og svo um [[Grafarholt og Úlfarsárdalur|Grafarholtshverfi]] þar sem skiptingin hefur færst lítillega til við hverjar kosningar eftir því hvernig íbúaþróun er í hverfum borgarinnar. Grafarholt var þannig allt í norðurkjördæminu við kosningarnar 2003 en við kosningarnar 2021 var hverfið að mestu komið yfir í suðurkjördæmið. Þrátt fyrir skiptingu Reykjavíkur í tvö kjördæmi hafa flestir [[Íslenskir stjórnmálaflokkar|stjórnmálaflokkar]] áfram skipulagt starf sitt í Reykjavík sem einni heild. Þeir flokkar sem halda [[prófkjör]] hafa t.d. iðulega haldið sameiginlegt prófkjör fyrir bæði Reykjavíkurkjördæmin þar sem sigurvegari prófkjörsins tekur fyrsta sætið á lista í öðru kjördæminu og sá sem lendir í öðru sæti tekur fyrsta sætið í hinu kjördæminu. Í þeim sjö kosningum sem haldnar hafa verið frá því að núgildandi kjördæmaskipan var tekin upp hefur [[Sjálfstæðisflokkurinn]] sex sinnum átt fyrsta þingmann kjördæmisins en [[Samfylkingin]] einu sinni. ==Kosningatölfræði== {| class="wikitable" style="font-size: 85%;" |- ! rowspan="2" | Kosningar ! rowspan="2" | Kjósendur á<br >kjörskrá ! rowspan="2" | Breyting ! rowspan="2" | Greidd<br>atkvæði ! rowspan="2" | Kjörsókn ! colspan="2" | Utankjörfundar-<br >atkvæði ! rowspan="2" | Þingsæti ! rowspan="2" | Kjósendur á<br >hvert þingsæti ! rowspan="2" | Vægi^[1] |- ! Fjöldi ! Hlutfall<br >greiddra |- ! [[Alþingiskosningar 2003|2003]] | 42.761 | <small>á ekki við</small> | 37.327 | 87,3% | 3.812 | 10,2% | 11 | 3.887 | 86% |- ! [[Alþingiskosningar 2007|2007]] | 43.391 | {{Hækkun}}630 | 35.846 | 81,4% | 4.609 | 12,9% | 11 | 3.945 | 89% |- ! [[Alþingiskosningar 2009|2009]] | 43.747 | {{Hækkun}}356 | 36.926 | 84,4% | 4.607 | 12,5% | 11 | 3.977 | 91% |- ! [[Alþingiskosningar 2013|2013]] | 45.187 | {{Hækkun}}1.430 | 36.228 | 80,2% | 5.877 | 16,2% | 11 | 4.108 | 92% |- ! [[Alþingiskosningar 2016|2016]] | 45.770 | {{Hækkun}}583 | 35.787 | 78,2% | 5.537 | 15,5% | 11 | 4.161 | 94% |- ! [[Alþingiskosningar 2017|2017]] | 45.584 | {{Lækkun}}186 | 36.598 | 80,3% | 6.065 | 16,6% | 11 | 4.144 | 95% |- ! [[Alþingiskosningar 2021|2021]] | 45.725 | {{Hækkun}}141 | 36.201 | 79,2% | 8.683 | 24,0% | 11 | 4.157 | 98% |- ! [[Alþingiskosningar 2024|2024]] | 47.503 | {{hækkun}}1.778 | 37.665 | 79,3% | 7.168 | 19,0% | 11 | 4.318 | 99% |- ! colspan="10" | ^[1] Vægi atkvæða í þessu kjördæmi miðað við vægi atkvæða á landsvísu. |- ! colspan="10" | Heimild: [https://px.hagstofa.is/pxis/pxweb/is/Ibuar/Ibuar__kosningar__althingi/?rxid=6fcef457-8ff1-4836-84fa-573d0767e140 Hagstofa Íslands] |} ==Kosningaúrslit í kjördæminu== ===[[Alþingiskosningar 2003]]=== <div style="max-width:900px"> <div style="width: 470px;float:left"> {{Kosningaúrslit |party1=[[Sjálfstæðisflokkurinn]] (D) |votes1= 14029 |seats1= 5 |sc1= |party2=[[Samfylkingin]] (S) |votes2= 12286 |seats2= 4 |sc2= |party3=[[Framsóknarflokkurinn]] (B) |votes3= 4185 |seats3= 1 |sc3= |party4=[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] (U) |votes4= 3438 |seats4= 1 |sc4= |party5=[[Frjálslyndi flokkurinn (Ísland, 1998–2012)|Frjálslyndi flokkurinn]] (F) |votes5= 2448 |seats5= 0 |sc5= |party6=Nýtt afl (N) |votes6= 504 |seats6= 0 |sc6= |invalid= 58 |blank= 379 |electorate= 42761 |source= }} </div><div style="float:left"> {{fulltrúalisti upphaf | titill = Kjörnir alþingismenn | sýna_röð = já | sýna_flokk = já }} {{fulltrúalisti | röð = 1 | nafn = [[Geir H. Haarde]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 2 | nafn = [[Jóhanna Sigurðardóttir]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 3 | nafn = [[Pétur H. Blöndal]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 4 | nafn = [[Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 5 | nafn = [[Sólveig Pétursdóttir]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 6 | nafn = [[Jónína Bjartmarz]] | flokkur = Framsóknarflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 7 | nafn = [[Mörður Árnason]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 8 | nafn = [[Guðmundur Hallvarðsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 9 | nafn = [[Ögmundur Jónasson]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 10 {{abbr|(J5)|5. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Ágúst Ólafur Ágústsson]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 11 {{abbr|(J8)|8. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Birgir Ármannsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{Töfluendir}} </div></div> <br clear=all /> ===[[Alþingiskosningar 2007]]=== <div style="max-width:900px"> <div style="width: 470px;float:left"> {{Kosningaúrslit |party1=[[Sjálfstæðisflokkurinn]] (D) |votes1= 13846 |seats1= 5 |sc1= – |party2=[[Samfylkingin]] (S) |votes2= 10234 |seats2= 3 |sc2= -1 |party3=[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] (V) |votes3= 5065 |seats3= 2 |sc3= +1 |party4=[[Frjálslyndi flokkurinn (Ísland, 1998–2012)|Frjálslyndi flokkurinn]] (F) |votes4= 2385 |seats4= 1 |sc4= +1 |party5=[[Framsóknarflokkurinn]] (B) |votes5= 2081 |seats5= 0 |sc5= -1 |party6=[[Íslandshreyfingin]] (I) |votes6= 1680 |seats6= 0 |sc6= – |invalid= 93 |blank= 462 |electorate= 43391 |source= }} </div><div style="float:left"> {{fulltrúalisti upphaf | titill = Kjörnir alþingismenn | sýna_röð = já | sýna_flokk = já }} {{fulltrúalisti | röð = 1 | nafn = [[Geir H. Haarde]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 2 | nafn = [[Ingibjörg Sólrún Gísladóttir]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 3 | nafn = [[Illugi Gunnarsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 4 | nafn = [[Ágúst Ólafur Ágústsson]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 5 | nafn = [[Kolbrún Halldórsdóttir]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 6 | nafn = [[Björn Bjarnason]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 7 | nafn = [[Ásta Möller]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 8 | nafn = [[Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 9 | nafn = [[Birgir Ármannsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 10 {{abbr|(J3)|3. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Jón Magnússon (f. 1946)|Jón Magnússon]] | flokkur = Frjálslyndi flokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 11 {{abbr|(J6)|6. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Álfheiður Ingadóttir]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{Töfluendir}} </div></div> <br clear=all /> ===[[Alþingiskosningar 2009]]=== <div style="max-width:900px"> <div style="width: 470px;float:left"> {{Kosningaúrslit |party1=[[Samfylkingin]] (S) |votes1= 11667 |seats1= 4 |sc1= +1 |party2=[[Sjálfstæðisflokkurinn]] (D) |votes2= 8211 |seats2= 3 |sc2= -2 |party3=[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] (V) |votes3= 8106 |seats3= 2 |sc3= – |party4=[[Framsóknarflokkurinn]] (B) |votes4= 3435 |seats4= 1 |sc4= +1 |party5=[[Borgarahreyfingin]] (O) |votes5= 3076 |seats5= 1 |sc5= +1 |party6=[[Frjálslyndi flokkurinn (Ísland, 1998–2012)|Frjálslyndi flokkurinn]] (F) |votes6= 700 |seats6= 0 |sc6= -1 |party7=[[Lýðræðishreyfingin]] (P) |votes7= 226 |seats7= 0 |sc7= – |invalid= 117 |blank= 1388 |electorate= 43747 |source= }} </div><div style="float:left"> {{fulltrúalisti upphaf | titill = Kjörnir alþingismenn | sýna_röð = já | sýna_flokk = já }} {{fulltrúalisti | röð = 1 | nafn = [[Össur Skarphéðinsson]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 2 | nafn = [[Ólöf Nordal]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 3 | nafn = [[Svandís Svavarsdóttir]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 4 | nafn = [[Sigríður Ingibjörg Ingadóttir]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 5 | nafn = [[Guðlaugur Þór Þórðarson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 6 | nafn = [[Lilja Mósesdóttir]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 7 | nafn = [[Skúli Helgason]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 8 | nafn = [[Vigdís Hauksdóttir]] | flokkur = Framsóknarflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | línur = 2 | röð = 9 | nafn = [[Birgitta Jónsdóttir]] | flokkur = Borgarahreyfingin | frá = upphafi | til = 2009 | flokkur2 = Hreyfingin | flokkur2_litur = #005761 | frá2 = 2009 | til2 = loka }} {{fulltrúalisti | röð = 10 {{abbr|(J2)|2. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 11 {{abbr|(J5)|5. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Birgir Ármannsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{Töfluendir}} </div></div> <br clear=all /> ===[[Alþingiskosningar 2013]]=== <div style="max-width:900px"> <div style="width: 470px;float:left"> {{Kosningaúrslit |party1=[[Sjálfstæðisflokkurinn]] (D) |votes1= 9466 |seats1= 3 |sc1= – |party2=[[Framsóknarflokkurinn]] (B) |votes2= 5931 |seats2= 2 |sc2= +1 |party3=[[Samfylkingin]] (S) |votes3= 5007 |seats3= 2 |sc3= -2 |party4=[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] (V) |votes4= 4279 |seats4= 1 |sc4= -1 |party5=[[Björt framtíð]] (A) |votes5= 3790 |seats5= 2 |sc5= +2 |party6=[[Píratar]] (Þ) |votes6= 2179 |seats6= 1 |sc6= +1 |party7=Flokkur heimilanna (I) |votes7= 1394 |seats7= 0 |sc7= – |party8=[[Dögun]] (T) |votes8= 1163 |seats8= 0 |sc8= – |party9=Lýðræðisvaktin (L) |votes9= 1025 |seats9= 0 |sc9= – |party10=Hægri grænir (G) |votes10= 575 |seats10= 0 |sc10= – |party11=Sturla Jónsson (K) |votes11= 222 |seats11= 0 |sc11= – |party12=Regnboginn (J) |votes12= 161 |seats12= 0 |sc12= – |party13=[[Húmanistaflokkurinn]] (H) |votes13= 55 |seats13= 0 |sc13= – |party14=[[Alþýðufylkingin]] (R) |votes14= 54 |seats14= 0 |sc14= – |invalid= 133 |blank= 794 |electorate= 45187 |source= }} </div><div style="float:left"> {{fulltrúalisti upphaf | titill = Kjörnir alþingismenn | sýna_röð = já | sýna_flokk = já }} {{fulltrúalisti | röð = 1 | nafn = [[Hanna Birna Kristjánsdóttir]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 2 | nafn = [[Vigdís Hauksdóttir]] | flokkur = Framsóknarflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 3 | nafn = [[Sigríður Ingibjörg Ingadóttir]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 4 | nafn = [[Pétur H. Blöndal]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | frá = upphafi | til = 2015 | lést = já }} {{fulltrúalisti | röð = 5 | nafn = [[Svandís Svavarsdóttir]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 6 | nafn = [[Róbert Marshall]] | flokkur = Björt framtíð | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 7 | nafn = [[Guðlaugur Þór Þórðarson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 8 | nafn = [[Karl Garðarsson]] | flokkur = Framsóknarflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 9 | nafn = [[Helgi Hjörvar]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 10 {{abbr|(J2)|2. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Jón Þór Ólafsson]] | flokkur = Píratar | frá = upphafi | til = 2015 }} {{fulltrúalisti | röð = 11 {{abbr|(J5)|5. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Óttarr Proppé]] | flokkur = Björt framtíð | allt = já }} {{fulltrúalisti | millifyrirsögn = Tóku síðar sæti sem aðalmenn | röð = - | nafn = [[Sigríður Á. Andersen]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | frá = 2015 | til = loka }} {{fulltrúalisti | röð = - | nafn = [[Ásta Guðrún Helgadóttir]] | flokkur = Píratar | frá = 2015 | til = loka }} {{Töfluendir}} </div></div> <br clear=all /> ===[[Alþingiskosningar 2016]]=== <div style="max-width:900px"> <div style="width: 470px;float:left"> {{Kosningaúrslit |party1=[[Sjálfstæðisflokkurinn]] (D) |votes1= 8930 |seats1= 3 |sc1= – |party2=[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] (V) |votes2= 6149 |seats2= 2 |sc2= +1 |party3=[[Píratar]] (P) |votes3= 6030 |seats3= 2 |sc3= +1 |party4=[[Viðreisn]] (C) |votes4= 4440 |seats4= 2 |sc4= +2 |party5=[[Framsóknarflokkurinn]] (B) |votes5= 2564 |seats5= 1 |sc5= -1 |party6=[[Björt framtíð]] (A) |votes6= 2518 |seats6= 1 |sc6= -1 |party7=[[Samfylkingin]] (S) |votes7= 1945 |seats7= 0 |sc7= -2 |party8=[[Flokkur fólksins]] (F) |votes8= 1614 |seats8= 0 |sc8= – |party9=[[Dögun]] (T) |votes9= 578 |seats9= 0 |sc9= – |party10=[[Alþýðufylkingin]] (R) |votes10= 79 |seats10= 0 |sc10= – |party11=[[Húmanistaflokkurinn]] (H) |votes11= 33 |seats11= 0 |sc11= – |invalid= 150 |blank= 755 |electorate= 45770 |source= }} </div><div style="float:left"> {{fulltrúalisti upphaf | titill = Kjörnir alþingismenn | sýna_röð = já | sýna_flokk = já }} {{fulltrúalisti | röð = 1 | nafn = [[Ólöf Nordal]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | frá = upphafi | til = 2017 | lést = já }} {{fulltrúalisti | röð = 2 | nafn = [[Svandís Svavarsdóttir]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 3 | nafn = [[Ásta Guðrún Helgadóttir]] | flokkur = Píratar | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 4 | nafn = [[Brynjar Níelsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 5 | nafn = [[Hanna Katrín Friðriksson]] | flokkur = Viðreisn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 6 | nafn = [[Kolbeinn Óttarsson Proppé]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 7 | nafn = [[Gunnar Hrafn Jónsson]] | flokkur = Píratar | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 8 | nafn = [[Sigríður Á. Andersen]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 9 | nafn = [[Lilja Dögg Alfreðsdóttir]] | flokkur = Framsóknarflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 10 {{abbr|(J2)|2. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Nichole Leigh Mosty]] | flokkur = Björt framtíð | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 11 {{abbr|(J8)|8. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Pawel Bartoszek]] | flokkur = Viðreisn | allt = já }} {{fulltrúalisti | millifyrirsögn = Tók síðar sæti sem aðalmaður | röð = - | nafn = [[Hildur Sverrisdóttir]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | frá = 2017 | til = loka }} {{Töfluendir}} </div></div> <br clear=all /> ===[[Alþingiskosningar 2017]]=== <div style="max-width:900px"> <div style="width: 470px;float:left"> {{Kosningaúrslit |party1=[[Sjálfstæðisflokkurinn]] (D) |votes1= 8145 |seats1= 2 |sc1= -1 |party2=[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] (V) |votes2= 6750 |seats2= 2 |sc2= – |party3=[[Samfylkingin]] (S) |votes3= 4661 |seats3= 1 |sc3= +1 |party4=[[Píratar]] (P) |votes4= 4076 |seats4= 2 |sc4= – |party5=[[Viðreisn]] (C) |votes5= 3043 |seats5= 1 |sc5= -1 |party6=[[Flokkur fólksins]] (F) |votes6= 2914 |seats6= 1 |sc6= +1 |party7=[[Framsóknarflokkurinn]] (B) |votes7= 2897 |seats7= 1 |sc7= – |party8=[[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokkurinn]] (M) |votes8= 2701 |seats8= 1 |sc8= +1 |party9=[[Björt framtíð]] (A) |votes9= 449 |seats9= 0 |sc9= -1 |party10=[[Alþýðufylkingin]] (R) |votes10= 85 |seats10= 0 |sc10= – |invalid= 108 |blank= 769 |electorate= 45584 |source= }} </div><div style="float:left"> {{fulltrúalisti upphaf | titill = Kjörnir alþingismenn | sýna_röð = já | sýna_flokk = já }} {{fulltrúalisti | röð = 1 | nafn = [[Sigríður Á. Andersen]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 2 | nafn = [[Svandís Svavarsdóttir]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 3 | nafn = [[Ágúst Ólafur Ágústsson]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 4 | nafn = [[Þórhildur Sunna Ævarsdóttir]] | flokkur = Píratar | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 5 | nafn = [[Brynjar Níelsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 6 | nafn = [[Kolbeinn Óttarsson Proppé]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 7 | nafn = [[Hanna Katrín Friðriksson]] | flokkur = Viðreisn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 8 | nafn = [[Inga Sæland]] | flokkur = Flokkur fólksins | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 9 | nafn = [[Lilja Dögg Alfreðsdóttir]] | flokkur = Framsóknarflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 10 {{abbr|(J4)|4. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Þorsteinn Sæmundsson]] | flokkur = Miðflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 11 {{abbr|(J9)|9. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Björn Leví Gunnarsson]] | flokkur = Píratar | allt = já }} {{Töfluendir}} </div></div> <br clear=all /> ===[[Alþingiskosningar 2021]]=== <div style="max-width:900px"> <div style="width: 470px;float:left"> {{Kosningaúrslit |party1=[[Sjálfstæðisflokkurinn]] (D) |votes1= 8089 |seats1= 3 |sc1= +1 |party2=[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] (V) |votes2= 5212 |seats2= 2 |sc2= – |party3=[[Samfylkingin]] (S) |votes3= 4720 |seats3= 1 |sc3= – |party4=[[Framsóknarflokkurinn]] (B) |votes4= 4077 |seats4= 1 |sc4= – |party5=[[Píratar]] (P) |votes5= 3875 |seats5= 2 |sc5= – |party6=[[Flokkur fólksins]] (F) |votes6= 3169 |seats6= 1 |sc6= – |party7=[[Viðreisn]] (C) |votes7= 3067 |seats7= 1 |sc7= – |party8=[[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokkurinn]] (J) |votes8= 1691 |seats8= 0 |sc8= – |party9=[[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokkurinn]] (M) |votes9= 1456 |seats9= 0 |sc9= -1 |party10=[[Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn (Ísland)|Frjálslyndi lýðræðisfl.]] (O) |votes10= 148 |seats10= 0 |sc10= – |invalid= 117 |blank= 580 |electorate= 45716 |source= }} </div><div style="float:left"> {{fulltrúalisti upphaf | titill = Kjörnir alþingismenn | sýna_röð = já | sýna_flokk = já }} {{fulltrúalisti | röð = 1 | nafn = [[Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 2 | nafn = [[Svandís Svavarsdóttir]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 3 | nafn = [[Kristrún Frostadóttir]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 4 | nafn = [[Lilja Dögg Alfreðsdóttir]] | flokkur = Framsóknarflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 5 | nafn = [[Hildur Sverrisdóttir]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 6 | nafn = [[Björn Leví Gunnarsson]] | flokkur = Píratar | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 7 | nafn = [[Inga Sæland]] | flokkur = Flokkur fólksins | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 8 | nafn = [[Hanna Katrín Friðriksson]] | flokkur = Viðreisn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 9 | nafn = [[Birgir Ármannsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 10 {{abbr|(J4)|4. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Orri Páll Jóhannsson]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 11 {{abbr|(J5)|5. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir|Arndís Anna Kristínard. Gunnarsd.]] | flokkur = Píratar | allt = já }} {{Töfluendir}} </div></div> <br clear=all /> ===[[Alþingiskosningar 2024]]=== <div style="max-width:900px"> <div style="width: 470px;float:left"> {{Kosningaúrslit |party1=[[Samfylkingin]] (S) |votes1= 8541 |seats1= 3 |sc1= +2 |party2=[[Viðreisn]] (C) |votes2= 6581 |seats2= 2 |sc2= +1 |party3=[[Sjálfstæðisflokkurinn]] (D) |votes3= 6553 |seats3= 3 |sc3= – |party4=[[Flokkur fólksins]] (F) |votes4= 5022 |seats4= 2 |sc4= +1 |party5=[[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokkurinn]] (M) |votes5= 3917 |seats5= 1 |sc5= +1 |party6=[[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokkurinn]] (J) |votes6= 2091 |seats6= 0 |sc6= – |party7=[[Framsóknarflokkurinn]] (B) |votes7= 1638 |seats7= 0 |sc7= -1 |party8=[[Píratar]] (P) |votes8= 1445 |seats8= 0 |sc8= -2 |party9=[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] (V) |votes9= 1080 |seats9= 0 |sc9= -2 |party10=[[Lýðræðisflokkurinn (Ísland)|Lýðræðisflokkurinn]] (L) |votes10= 388 |seats10= 0 |sc10= – |invalid= 72 |blank= 337 |electorate= 47617 |source= }} </div><div style="float:left"> {{fulltrúalisti upphaf | titill = Kjörnir alþingismenn | sýna_röð = já | sýna_flokk = já }} {{fulltrúalisti | röð = 1 | nafn = [[Jóhann Páll Jóhannsson]] | flokkur = Samfylkingin | frá = upphafi | í_embætti = já }} {{fulltrúalisti | röð = 2 | nafn = [[Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir|Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsd.]] | flokkur = Viðreisn | frá = upphafi | í_embætti = já }} {{fulltrúalisti | röð = 3 | nafn = [[Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | frá = upphafi | til = 2026 }} {{fulltrúalisti | röð = 4 | nafn = [[Inga Sæland]] | flokkur = Flokkur fólksins | frá = upphafi | í_embætti = já }} {{fulltrúalisti | röð = 5 | nafn = [[Ragna Sigurðardóttir]] | flokkur = Samfylkingin | frá = upphafi | í_embætti = já }} {{fulltrúalisti | röð = 6 | nafn = [[Snorri Másson]] | flokkur = Miðflokkurinn | frá = upphafi | í_embætti = já }} {{fulltrúalisti | röð = 7 | nafn = [[Jón Gnarr]] | flokkur = Viðreisn | frá = upphafi | í_embætti = já }} {{fulltrúalisti | röð = 8 | nafn = [[Hildur Sverrisdóttir]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | frá = upphafi | í_embætti = já }} {{fulltrúalisti | röð = 9 | nafn = [[Kristján Þórður Snæbjarnarson]] | flokkur = Samfylkingin | frá = upphafi | í_embætti = já }} {{fulltrúalisti | röð = 10 {{abbr|(J4)|4. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir|Kolbrún Baldursdóttir]] | flokkur = Flokkur fólksins | frá = upphafi | í_embætti = já }} {{fulltrúalisti | röð = 11 {{abbr|(J5)|5. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Jón Pétur Zimsen]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | frá = upphafi | í_embætti = já }} {{fulltrúalisti | millifyrirsögn = Tók síðar sæti sem aðalmaður | röð = - | nafn = [[Sigurður Örn Hilmarsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | frá = 2026 | í_embætti = já }} {{Töfluendir}} </div></div> <br clear=all /> == Tengill == *[http://www.althingi.is/lagas/nuna/2000024.html Lög um kosningar til Alþingis] {{lög2|2000|24|16. maí}} {{hnit|64|07|22|N|21|52|36|W|display=title|type:city_region:IS}} {{Kjördæmi Íslands}} {{Núverandi alþingismenn}} [[Flokkur:Kjördæmi Íslands]] cb42wnop0awyyhbtdihjvt1t3q7libo 1983087 1983086 2026-10-18T10:51:24Z Bjarki S 9 /* Alþingiskosningar 2024 */ 1983087 wikitext text/x-wiki {{Kjördæmistafla | nafn = Reykjavíkurkjördæmi suður | kort = Reykjavíkurkjördæmi suður.svg | kort_alt = | kjördæmakjörnir = 9 | jöfnunarmenn = 2 | þingsæti = 11 | mannfjöldi = 139.804 | mannfjöldi_ár = {{small|Í Reykjavík allri, 2026}} | sveitarfélög = 1 {{small|(að hluta)}} | viðmiðunarkosningar = 2024 | kjörskrá = 47.503 | kjósendur_á_þingsæti = 4.318 | kjörsókn = 79,3% <!-- Þingmenn --> | þingmaður1 = [[Jóhann Páll Jóhannsson]] | flokkur1 = S | þingmaður2 = [[Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir]] | flokkur2 = C | þingmaður3 = [[Hildur Sverrisdóttir]] | flokkur3 = D | þingmaður4 = [[Inga Sæland]] | flokkur4 = F | þingmaður5 = [[Ragna Sigurðardóttir (f. 1992)|Ragna Sigurðardóttir]] | flokkur5 = S | þingmaður6 = [[Snorri Másson]] | flokkur6 = M | þingmaður7 = [[Jón Gnarr]] | flokkur7 = | þingmaður8 = [[Jón Pétur Zimsen]] | flokkur8 = D | þingmaður9 = [[Kristján Þórður Snæbjarnarson]] | flokkur9 = S | þingmaður10 = [[Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir]] | flokkur10 = F | þingmaður11 = [[Sigurður Örn Hilmarsson]] | flokkur11 = D }} '''Reykjavíkurkjördæmi suður''' er eitt af [[Kjördæmi Íslands|kjördæmum Íslands]]. Það hefur 11 sæti á [[Alþingi]], þar af tvö [[jöfnunarsæti]]. Kjördæmið var búið til með nýrri kjördæmaskipan árið [[2000]] með því að skipta upp [[Reykjavíkurkjördæmi]]. Fyrst var kosið samkvæmt þessari nýju kjördæmaskipan í [[Alþingiskosningar 2003|Alþingiskosningum 2003]]. [[Mynd:Reykjavík nærmynd.svg|thumb|250px|left|Kort af skiptingu Reykjavíkur í norður- og suðurkjördæmi.]] Í [[stjórnarskrá Íslands]] er mælt fyrir um að mörk kjördæma eigi að skilgreina í lögum en að heimilt sé að fela [[Landskjörstjórn]] afmörkun á kjördæmamörkum í [[Reykjavík]] og [[Höfuðborgarsvæðið|nágrenni]]. Í [https://www.althingi.is/lagas/nuna/2000024.html kosningalögunum] er mælt fyrir um að skipta skuli [[Reykjavík]]urborg frá austri til vesturs í norðurkjördæmi og suðurkjördæmi. Landskjörstjórn afmarkar kjördæmin og miðar þar við [[þjóðskrá]] fimm vikum fyrir kjördag, reynt er að gæta þess að álíka margir búi í hvoru kjördæmi og að þau myndi sem samfelldasta heild. Mörk kjördæmanna liggja í grófum dráttum meðfram [[Hringbraut]], [[Miklabraut|Miklubraut]] og [[Vesturlandsvegur|Vesturlandsvegi]] og svo um [[Grafarholt og Úlfarsárdalur|Grafarholtshverfi]] þar sem skiptingin hefur færst lítillega til við hverjar kosningar eftir því hvernig íbúaþróun er í hverfum borgarinnar. Grafarholt var þannig allt í norðurkjördæminu við kosningarnar 2003 en við kosningarnar 2021 var hverfið að mestu komið yfir í suðurkjördæmið. Þrátt fyrir skiptingu Reykjavíkur í tvö kjördæmi hafa flestir [[Íslenskir stjórnmálaflokkar|stjórnmálaflokkar]] áfram skipulagt starf sitt í Reykjavík sem einni heild. Þeir flokkar sem halda [[prófkjör]] hafa t.d. iðulega haldið sameiginlegt prófkjör fyrir bæði Reykjavíkurkjördæmin þar sem sigurvegari prófkjörsins tekur fyrsta sætið á lista í öðru kjördæminu og sá sem lendir í öðru sæti tekur fyrsta sætið í hinu kjördæminu. Í þeim sjö kosningum sem haldnar hafa verið frá því að núgildandi kjördæmaskipan var tekin upp hefur [[Sjálfstæðisflokkurinn]] sex sinnum átt fyrsta þingmann kjördæmisins en [[Samfylkingin]] einu sinni. ==Kosningatölfræði== {| class="wikitable" style="font-size: 85%;" |- ! rowspan="2" | Kosningar ! rowspan="2" | Kjósendur á<br >kjörskrá ! rowspan="2" | Breyting ! rowspan="2" | Greidd<br>atkvæði ! rowspan="2" | Kjörsókn ! colspan="2" | Utankjörfundar-<br >atkvæði ! rowspan="2" | Þingsæti ! rowspan="2" | Kjósendur á<br >hvert þingsæti ! rowspan="2" | Vægi^[1] |- ! Fjöldi ! Hlutfall<br >greiddra |- ! [[Alþingiskosningar 2003|2003]] | 42.761 | <small>á ekki við</small> | 37.327 | 87,3% | 3.812 | 10,2% | 11 | 3.887 | 86% |- ! [[Alþingiskosningar 2007|2007]] | 43.391 | {{Hækkun}}630 | 35.846 | 81,4% | 4.609 | 12,9% | 11 | 3.945 | 89% |- ! [[Alþingiskosningar 2009|2009]] | 43.747 | {{Hækkun}}356 | 36.926 | 84,4% | 4.607 | 12,5% | 11 | 3.977 | 91% |- ! [[Alþingiskosningar 2013|2013]] | 45.187 | {{Hækkun}}1.430 | 36.228 | 80,2% | 5.877 | 16,2% | 11 | 4.108 | 92% |- ! [[Alþingiskosningar 2016|2016]] | 45.770 | {{Hækkun}}583 | 35.787 | 78,2% | 5.537 | 15,5% | 11 | 4.161 | 94% |- ! [[Alþingiskosningar 2017|2017]] | 45.584 | {{Lækkun}}186 | 36.598 | 80,3% | 6.065 | 16,6% | 11 | 4.144 | 95% |- ! [[Alþingiskosningar 2021|2021]] | 45.725 | {{Hækkun}}141 | 36.201 | 79,2% | 8.683 | 24,0% | 11 | 4.157 | 98% |- ! [[Alþingiskosningar 2024|2024]] | 47.503 | {{hækkun}}1.778 | 37.665 | 79,3% | 7.168 | 19,0% | 11 | 4.318 | 99% |- ! colspan="10" | ^[1] Vægi atkvæða í þessu kjördæmi miðað við vægi atkvæða á landsvísu. |- ! colspan="10" | Heimild: [https://px.hagstofa.is/pxis/pxweb/is/Ibuar/Ibuar__kosningar__althingi/?rxid=6fcef457-8ff1-4836-84fa-573d0767e140 Hagstofa Íslands] |} ==Kosningaúrslit í kjördæminu== ===[[Alþingiskosningar 2003]]=== <div style="max-width:900px"> <div style="width: 470px;float:left"> {{Kosningaúrslit |party1=[[Sjálfstæðisflokkurinn]] (D) |votes1= 14029 |seats1= 5 |sc1= |party2=[[Samfylkingin]] (S) |votes2= 12286 |seats2= 4 |sc2= |party3=[[Framsóknarflokkurinn]] (B) |votes3= 4185 |seats3= 1 |sc3= |party4=[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] (U) |votes4= 3438 |seats4= 1 |sc4= |party5=[[Frjálslyndi flokkurinn (Ísland, 1998–2012)|Frjálslyndi flokkurinn]] (F) |votes5= 2448 |seats5= 0 |sc5= |party6=Nýtt afl (N) |votes6= 504 |seats6= 0 |sc6= |invalid= 58 |blank= 379 |electorate= 42761 |source= }} </div><div style="float:left"> {{fulltrúalisti upphaf | titill = Kjörnir alþingismenn | sýna_röð = já | sýna_flokk = já }} {{fulltrúalisti | röð = 1 | nafn = [[Geir H. Haarde]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 2 | nafn = [[Jóhanna Sigurðardóttir]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 3 | nafn = [[Pétur H. Blöndal]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 4 | nafn = [[Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 5 | nafn = [[Sólveig Pétursdóttir]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 6 | nafn = [[Jónína Bjartmarz]] | flokkur = Framsóknarflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 7 | nafn = [[Mörður Árnason]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 8 | nafn = [[Guðmundur Hallvarðsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 9 | nafn = [[Ögmundur Jónasson]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 10 {{abbr|(J5)|5. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Ágúst Ólafur Ágústsson]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 11 {{abbr|(J8)|8. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Birgir Ármannsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{Töfluendir}} </div></div> <br clear=all /> ===[[Alþingiskosningar 2007]]=== <div style="max-width:900px"> <div style="width: 470px;float:left"> {{Kosningaúrslit |party1=[[Sjálfstæðisflokkurinn]] (D) |votes1= 13846 |seats1= 5 |sc1= – |party2=[[Samfylkingin]] (S) |votes2= 10234 |seats2= 3 |sc2= -1 |party3=[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] (V) |votes3= 5065 |seats3= 2 |sc3= +1 |party4=[[Frjálslyndi flokkurinn (Ísland, 1998–2012)|Frjálslyndi flokkurinn]] (F) |votes4= 2385 |seats4= 1 |sc4= +1 |party5=[[Framsóknarflokkurinn]] (B) |votes5= 2081 |seats5= 0 |sc5= -1 |party6=[[Íslandshreyfingin]] (I) |votes6= 1680 |seats6= 0 |sc6= – |invalid= 93 |blank= 462 |electorate= 43391 |source= }} </div><div style="float:left"> {{fulltrúalisti upphaf | titill = Kjörnir alþingismenn | sýna_röð = já | sýna_flokk = já }} {{fulltrúalisti | röð = 1 | nafn = [[Geir H. Haarde]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 2 | nafn = [[Ingibjörg Sólrún Gísladóttir]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 3 | nafn = [[Illugi Gunnarsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 4 | nafn = [[Ágúst Ólafur Ágústsson]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 5 | nafn = [[Kolbrún Halldórsdóttir]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 6 | nafn = [[Björn Bjarnason]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 7 | nafn = [[Ásta Möller]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 8 | nafn = [[Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 9 | nafn = [[Birgir Ármannsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 10 {{abbr|(J3)|3. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Jón Magnússon (f. 1946)|Jón Magnússon]] | flokkur = Frjálslyndi flokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 11 {{abbr|(J6)|6. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Álfheiður Ingadóttir]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{Töfluendir}} </div></div> <br clear=all /> ===[[Alþingiskosningar 2009]]=== <div style="max-width:900px"> <div style="width: 470px;float:left"> {{Kosningaúrslit |party1=[[Samfylkingin]] (S) |votes1= 11667 |seats1= 4 |sc1= +1 |party2=[[Sjálfstæðisflokkurinn]] (D) |votes2= 8211 |seats2= 3 |sc2= -2 |party3=[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] (V) |votes3= 8106 |seats3= 2 |sc3= – |party4=[[Framsóknarflokkurinn]] (B) |votes4= 3435 |seats4= 1 |sc4= +1 |party5=[[Borgarahreyfingin]] (O) |votes5= 3076 |seats5= 1 |sc5= +1 |party6=[[Frjálslyndi flokkurinn (Ísland, 1998–2012)|Frjálslyndi flokkurinn]] (F) |votes6= 700 |seats6= 0 |sc6= -1 |party7=[[Lýðræðishreyfingin]] (P) |votes7= 226 |seats7= 0 |sc7= – |invalid= 117 |blank= 1388 |electorate= 43747 |source= }} </div><div style="float:left"> {{fulltrúalisti upphaf | titill = Kjörnir alþingismenn | sýna_röð = já | sýna_flokk = já }} {{fulltrúalisti | röð = 1 | nafn = [[Össur Skarphéðinsson]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 2 | nafn = [[Ólöf Nordal]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 3 | nafn = [[Svandís Svavarsdóttir]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 4 | nafn = [[Sigríður Ingibjörg Ingadóttir]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 5 | nafn = [[Guðlaugur Þór Þórðarson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 6 | nafn = [[Lilja Mósesdóttir]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 7 | nafn = [[Skúli Helgason]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 8 | nafn = [[Vigdís Hauksdóttir]] | flokkur = Framsóknarflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | línur = 2 | röð = 9 | nafn = [[Birgitta Jónsdóttir]] | flokkur = Borgarahreyfingin | frá = upphafi | til = 2009 | flokkur2 = Hreyfingin | flokkur2_litur = #005761 | frá2 = 2009 | til2 = loka }} {{fulltrúalisti | röð = 10 {{abbr|(J2)|2. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 11 {{abbr|(J5)|5. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Birgir Ármannsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{Töfluendir}} </div></div> <br clear=all /> ===[[Alþingiskosningar 2013]]=== <div style="max-width:900px"> <div style="width: 470px;float:left"> {{Kosningaúrslit |party1=[[Sjálfstæðisflokkurinn]] (D) |votes1= 9466 |seats1= 3 |sc1= – |party2=[[Framsóknarflokkurinn]] (B) |votes2= 5931 |seats2= 2 |sc2= +1 |party3=[[Samfylkingin]] (S) |votes3= 5007 |seats3= 2 |sc3= -2 |party4=[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] (V) |votes4= 4279 |seats4= 1 |sc4= -1 |party5=[[Björt framtíð]] (A) |votes5= 3790 |seats5= 2 |sc5= +2 |party6=[[Píratar]] (Þ) |votes6= 2179 |seats6= 1 |sc6= +1 |party7=Flokkur heimilanna (I) |votes7= 1394 |seats7= 0 |sc7= – |party8=[[Dögun]] (T) |votes8= 1163 |seats8= 0 |sc8= – |party9=Lýðræðisvaktin (L) |votes9= 1025 |seats9= 0 |sc9= – |party10=Hægri grænir (G) |votes10= 575 |seats10= 0 |sc10= – |party11=Sturla Jónsson (K) |votes11= 222 |seats11= 0 |sc11= – |party12=Regnboginn (J) |votes12= 161 |seats12= 0 |sc12= – |party13=[[Húmanistaflokkurinn]] (H) |votes13= 55 |seats13= 0 |sc13= – |party14=[[Alþýðufylkingin]] (R) |votes14= 54 |seats14= 0 |sc14= – |invalid= 133 |blank= 794 |electorate= 45187 |source= }} </div><div style="float:left"> {{fulltrúalisti upphaf | titill = Kjörnir alþingismenn | sýna_röð = já | sýna_flokk = já }} {{fulltrúalisti | röð = 1 | nafn = [[Hanna Birna Kristjánsdóttir]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 2 | nafn = [[Vigdís Hauksdóttir]] | flokkur = Framsóknarflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 3 | nafn = [[Sigríður Ingibjörg Ingadóttir]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 4 | nafn = [[Pétur H. Blöndal]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | frá = upphafi | til = 2015 | lést = já }} {{fulltrúalisti | röð = 5 | nafn = [[Svandís Svavarsdóttir]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 6 | nafn = [[Róbert Marshall]] | flokkur = Björt framtíð | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 7 | nafn = [[Guðlaugur Þór Þórðarson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 8 | nafn = [[Karl Garðarsson]] | flokkur = Framsóknarflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 9 | nafn = [[Helgi Hjörvar]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 10 {{abbr|(J2)|2. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Jón Þór Ólafsson]] | flokkur = Píratar | frá = upphafi | til = 2015 }} {{fulltrúalisti | röð = 11 {{abbr|(J5)|5. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Óttarr Proppé]] | flokkur = Björt framtíð | allt = já }} {{fulltrúalisti | millifyrirsögn = Tóku síðar sæti sem aðalmenn | röð = - | nafn = [[Sigríður Á. Andersen]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | frá = 2015 | til = loka }} {{fulltrúalisti | röð = - | nafn = [[Ásta Guðrún Helgadóttir]] | flokkur = Píratar | frá = 2015 | til = loka }} {{Töfluendir}} </div></div> <br clear=all /> ===[[Alþingiskosningar 2016]]=== <div style="max-width:900px"> <div style="width: 470px;float:left"> {{Kosningaúrslit |party1=[[Sjálfstæðisflokkurinn]] (D) |votes1= 8930 |seats1= 3 |sc1= – |party2=[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] (V) |votes2= 6149 |seats2= 2 |sc2= +1 |party3=[[Píratar]] (P) |votes3= 6030 |seats3= 2 |sc3= +1 |party4=[[Viðreisn]] (C) |votes4= 4440 |seats4= 2 |sc4= +2 |party5=[[Framsóknarflokkurinn]] (B) |votes5= 2564 |seats5= 1 |sc5= -1 |party6=[[Björt framtíð]] (A) |votes6= 2518 |seats6= 1 |sc6= -1 |party7=[[Samfylkingin]] (S) |votes7= 1945 |seats7= 0 |sc7= -2 |party8=[[Flokkur fólksins]] (F) |votes8= 1614 |seats8= 0 |sc8= – |party9=[[Dögun]] (T) |votes9= 578 |seats9= 0 |sc9= – |party10=[[Alþýðufylkingin]] (R) |votes10= 79 |seats10= 0 |sc10= – |party11=[[Húmanistaflokkurinn]] (H) |votes11= 33 |seats11= 0 |sc11= – |invalid= 150 |blank= 755 |electorate= 45770 |source= }} </div><div style="float:left"> {{fulltrúalisti upphaf | titill = Kjörnir alþingismenn | sýna_röð = já | sýna_flokk = já }} {{fulltrúalisti | röð = 1 | nafn = [[Ólöf Nordal]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | frá = upphafi | til = 2017 | lést = já }} {{fulltrúalisti | röð = 2 | nafn = [[Svandís Svavarsdóttir]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 3 | nafn = [[Ásta Guðrún Helgadóttir]] | flokkur = Píratar | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 4 | nafn = [[Brynjar Níelsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 5 | nafn = [[Hanna Katrín Friðriksson]] | flokkur = Viðreisn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 6 | nafn = [[Kolbeinn Óttarsson Proppé]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 7 | nafn = [[Gunnar Hrafn Jónsson]] | flokkur = Píratar | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 8 | nafn = [[Sigríður Á. Andersen]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 9 | nafn = [[Lilja Dögg Alfreðsdóttir]] | flokkur = Framsóknarflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 10 {{abbr|(J2)|2. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Nichole Leigh Mosty]] | flokkur = Björt framtíð | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 11 {{abbr|(J8)|8. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Pawel Bartoszek]] | flokkur = Viðreisn | allt = já }} {{fulltrúalisti | millifyrirsögn = Tók síðar sæti sem aðalmaður | röð = - | nafn = [[Hildur Sverrisdóttir]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | frá = 2017 | til = loka }} {{Töfluendir}} </div></div> <br clear=all /> ===[[Alþingiskosningar 2017]]=== <div style="max-width:900px"> <div style="width: 470px;float:left"> {{Kosningaúrslit |party1=[[Sjálfstæðisflokkurinn]] (D) |votes1= 8145 |seats1= 2 |sc1= -1 |party2=[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] (V) |votes2= 6750 |seats2= 2 |sc2= – |party3=[[Samfylkingin]] (S) |votes3= 4661 |seats3= 1 |sc3= +1 |party4=[[Píratar]] (P) |votes4= 4076 |seats4= 2 |sc4= – |party5=[[Viðreisn]] (C) |votes5= 3043 |seats5= 1 |sc5= -1 |party6=[[Flokkur fólksins]] (F) |votes6= 2914 |seats6= 1 |sc6= +1 |party7=[[Framsóknarflokkurinn]] (B) |votes7= 2897 |seats7= 1 |sc7= – |party8=[[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokkurinn]] (M) |votes8= 2701 |seats8= 1 |sc8= +1 |party9=[[Björt framtíð]] (A) |votes9= 449 |seats9= 0 |sc9= -1 |party10=[[Alþýðufylkingin]] (R) |votes10= 85 |seats10= 0 |sc10= – |invalid= 108 |blank= 769 |electorate= 45584 |source= }} </div><div style="float:left"> {{fulltrúalisti upphaf | titill = Kjörnir alþingismenn | sýna_röð = já | sýna_flokk = já }} {{fulltrúalisti | röð = 1 | nafn = [[Sigríður Á. Andersen]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 2 | nafn = [[Svandís Svavarsdóttir]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 3 | nafn = [[Ágúst Ólafur Ágústsson]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 4 | nafn = [[Þórhildur Sunna Ævarsdóttir]] | flokkur = Píratar | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 5 | nafn = [[Brynjar Níelsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 6 | nafn = [[Kolbeinn Óttarsson Proppé]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 7 | nafn = [[Hanna Katrín Friðriksson]] | flokkur = Viðreisn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 8 | nafn = [[Inga Sæland]] | flokkur = Flokkur fólksins | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 9 | nafn = [[Lilja Dögg Alfreðsdóttir]] | flokkur = Framsóknarflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 10 {{abbr|(J4)|4. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Þorsteinn Sæmundsson]] | flokkur = Miðflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 11 {{abbr|(J9)|9. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Björn Leví Gunnarsson]] | flokkur = Píratar | allt = já }} {{Töfluendir}} </div></div> <br clear=all /> ===[[Alþingiskosningar 2021]]=== <div style="max-width:900px"> <div style="width: 470px;float:left"> {{Kosningaúrslit |party1=[[Sjálfstæðisflokkurinn]] (D) |votes1= 8089 |seats1= 3 |sc1= +1 |party2=[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] (V) |votes2= 5212 |seats2= 2 |sc2= – |party3=[[Samfylkingin]] (S) |votes3= 4720 |seats3= 1 |sc3= – |party4=[[Framsóknarflokkurinn]] (B) |votes4= 4077 |seats4= 1 |sc4= – |party5=[[Píratar]] (P) |votes5= 3875 |seats5= 2 |sc5= – |party6=[[Flokkur fólksins]] (F) |votes6= 3169 |seats6= 1 |sc6= – |party7=[[Viðreisn]] (C) |votes7= 3067 |seats7= 1 |sc7= – |party8=[[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokkurinn]] (J) |votes8= 1691 |seats8= 0 |sc8= – |party9=[[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokkurinn]] (M) |votes9= 1456 |seats9= 0 |sc9= -1 |party10=[[Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn (Ísland)|Frjálslyndi lýðræðisfl.]] (O) |votes10= 148 |seats10= 0 |sc10= – |invalid= 117 |blank= 580 |electorate= 45716 |source= }} </div><div style="float:left"> {{fulltrúalisti upphaf | titill = Kjörnir alþingismenn | sýna_röð = já | sýna_flokk = já }} {{fulltrúalisti | röð = 1 | nafn = [[Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 2 | nafn = [[Svandís Svavarsdóttir]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 3 | nafn = [[Kristrún Frostadóttir]] | flokkur = Samfylkingin | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 4 | nafn = [[Lilja Dögg Alfreðsdóttir]] | flokkur = Framsóknarflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 5 | nafn = [[Hildur Sverrisdóttir]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 6 | nafn = [[Björn Leví Gunnarsson]] | flokkur = Píratar | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 7 | nafn = [[Inga Sæland]] | flokkur = Flokkur fólksins | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 8 | nafn = [[Hanna Katrín Friðriksson]] | flokkur = Viðreisn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 9 | nafn = [[Birgir Ármannsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 10 {{abbr|(J4)|4. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Orri Páll Jóhannsson]] | flokkur = Vinstri græn | allt = já }} {{fulltrúalisti | röð = 11 {{abbr|(J5)|5. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir|Arndís Anna Kristínard. Gunnarsd.]] | flokkur = Píratar | allt = já }} {{Töfluendir}} </div></div> <br clear=all /> ===[[Alþingiskosningar 2024]]=== <div style="max-width:900px"> <div style="width: 470px;float:left"> {{Kosningaúrslit |party1=[[Samfylkingin]] (S) |votes1= 8541 |seats1= 3 |sc1= +2 |party2=[[Viðreisn]] (C) |votes2= 6581 |seats2= 2 |sc2= +1 |party3=[[Sjálfstæðisflokkurinn]] (D) |votes3= 6553 |seats3= 3 |sc3= – |party4=[[Flokkur fólksins]] (F) |votes4= 5022 |seats4= 2 |sc4= +1 |party5=[[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokkurinn]] (M) |votes5= 3917 |seats5= 1 |sc5= +1 |party6=[[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokkurinn]] (J) |votes6= 2091 |seats6= 0 |sc6= – |party7=[[Framsóknarflokkurinn]] (B) |votes7= 1638 |seats7= 0 |sc7= -1 |party8=[[Píratar]] (P) |votes8= 1445 |seats8= 0 |sc8= -2 |party9=[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] (V) |votes9= 1080 |seats9= 0 |sc9= -2 |party10=[[Lýðræðisflokkurinn (Ísland)|Lýðræðisflokkurinn]] (L) |votes10= 388 |seats10= 0 |sc10= – |invalid= 72 |blank= 337 |electorate= 47617 |source= }} </div><div style="float:left"> {{fulltrúalisti upphaf | titill = Kjörnir alþingismenn | sýna_röð = já | sýna_flokk = já }} {{fulltrúalisti | röð = 1 | nafn = [[Jóhann Páll Jóhannsson]] | flokkur = Samfylkingin | frá = upphafi | í_embætti = já }} {{fulltrúalisti | röð = 2 | nafn = [[Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir|Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsd.]] | flokkur = Viðreisn | frá = upphafi | í_embætti = já }} {{fulltrúalisti | röð = 3 | nafn = [[Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | frá = upphafi | til = 2026 }} {{fulltrúalisti | röð = 4 | nafn = [[Inga Sæland]] | flokkur = Flokkur fólksins | frá = upphafi | í_embætti = já }} {{fulltrúalisti | röð = 5 | nafn = [[Ragna Sigurðardóttir]] | flokkur = Samfylkingin | frá = upphafi | í_embætti = já }} {{fulltrúalisti | röð = 6 | nafn = [[Snorri Másson]] | flokkur = Miðflokkurinn | frá = upphafi | í_embætti = já }} {{fulltrúalisti | línur = 2 | röð = 7 | nafn = [[Jón Gnarr]] | flokkur = Viðreisn | frá = upphafi | til = 2026 | flokkur2 = utan flokka | frá2 = 2026 | í_embætti = já }} {{fulltrúalisti | röð = 8 | nafn = [[Hildur Sverrisdóttir]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | frá = upphafi | í_embætti = já }} {{fulltrúalisti | röð = 9 | nafn = [[Kristján Þórður Snæbjarnarson]] | flokkur = Samfylkingin | frá = upphafi | í_embætti = já }} {{fulltrúalisti | röð = 10 {{abbr|(J4)|4. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir|Kolbrún Baldursdóttir]] | flokkur = Flokkur fólksins | frá = upphafi | í_embætti = já }} {{fulltrúalisti | röð = 11 {{abbr|(J5)|5. jöfnunarmaður á landsvísu}} | nafn = [[Jón Pétur Zimsen]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | frá = upphafi | í_embætti = já }} {{fulltrúalisti | millifyrirsögn = Tók síðar sæti sem aðalmaður | röð = - | nafn = [[Sigurður Örn Hilmarsson]] | flokkur = Sjálfstæðisflokkurinn | frá = 2026 | í_embætti = já }} {{Töfluendir}} </div></div> <br clear=all /> == Tengill == *[http://www.althingi.is/lagas/nuna/2000024.html Lög um kosningar til Alþingis] {{lög2|2000|24|16. maí}} {{hnit|64|07|22|N|21|52|36|W|display=title|type:city_region:IS}} {{Kjördæmi Íslands}} {{Núverandi alþingismenn}} [[Flokkur:Kjördæmi Íslands]] nwundnv07sgvpbmlklm6lwgrlnqmxl4 0 27448 1983093 1905447 2026-10-18T11:01:34Z Berserkur 10188 1983093 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1376]]|[[1377]]|[[1378]]|[[1379]]|[[1380]]|[[1381]]|[[1382]]| [[1361–1370]]|[[1371–1380]]|[[1381–1390]]| [[13. öldin]]|[[14. öldin]]|[[15. öldin]]| }} [[Mynd:Andronikos IV Palaiologos.jpg|thumb|right|Andronikos 4. Palaíológos.]] Árið '''1379''' ('''MCCCLXXIX''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[Oddgeir Þorsteinsson]] Skálholtsbiskup sigldi til [[Noregur|Noregs]] og átti ekki afturkvæmt. * [[Árni Jónsson (ábóti)|Árni Jónsson]], skáld og ábóti í [[Munkaþverárklaustur|Munkaþverárklaustri]], sigldi til Noregs og er ekkert um hann vitað eftir það. * [[Þorgils (ábóti í Munkaþverárklaustri 1379-1385)|Þorgils]] varð ábóti í Munkaþverárklaustri. * [[Björn Einarsson Jórsalafari]] fór í sína fyrstu utanför sem vitað er um. ===Fædd=== ===Dáin=== * [[Jón Guðmundsson (ábóti)|Jón Guðmundsson]] ábóti í [[Viðeyjarklaustur|Viðeyjarklaustri]]. * [[Ásgrímur Jónsson (ábóti)|Ásgrímur Jónsson]] ábóti í [[Helgafellsklaustur|Helgafellsklaustri]] (eða [[1378]]). == Erlendis == * [[23. janúar]] - Maríu, drottningu Sikileyjar var rænt af mönnum sem gerðu tilkall til krúnunnar, tengdum [[konungsríkið Aragónía|Konungi Aragóníu]]. * [[31. mars]] - [[Konungsríkið Navarra]] og [[Konungsríkið Kastilía]] enduðu stríð sitt sem hófst árið áður. Navarra endaði bandalag sitt við England í [[Hundrað ára stríðið|hundrað ára stríðinu]]. * [[7. maí]] - [[Lýðveldið Feneyjar]] tapaði 19 af 25 galeiðum sínum í sjóorrustu við [[Lýðveldið Genúa]]. * [[29. maí]] - [[Jóhann 1. Kastilíukonungur|Jóhann 1.]] varð konungur [[Konungsríkið Kastilía|Kastilíu]] og [[Konungsríkið León|León]] eftir lát föður síns. * [[1. júlí]] - [[Feneyjar|Feneyingar]] og [[Ottómanaveldið|Ottómanar]] réðust inn í Konstantínópel og gerðu [[Jóhann 5. Palaíológos]] aftur að meðkeisari í [[Býsans]]. [[Andronikos 4. Palaíológos]] hélt keisaratitlinum en var gerður útlægur til borgarinnar Silivri til æviloka. * [[16. ágúst]] - Genúamenn tóku yfir höfn Feneyinga við Chioggia. * Heimildir greina frá því að árásir [[Skrælingjar|Skrælingja]] á [[Eystribyggð]] á [[Grænland]]i hafi byrjað þetta ár. * [[Hundrað ára stríðið]]: Englendingar misstu yfirráð yfir [[Bretanía|Bretaníu]]. ===Fædd=== * [[4. október]] - [[Hinrik 3. Kastilíukonungur|Hinrik 3.]], konungur Kastilíu og León (d. 1406). ===Dáin=== * [[18. febrúar]] - [[Albert 2. af Mecklenburg|Albert 2.]], hertogi af [[Mecklenburg]] (f. um [[1318]]). * [[29. maí]] - [[Hinrik 2. Kastilíukonungur|Hinrik 2.]] eða Hinrik af Trastámara, konungur [[Konungsríkið Kastilía|Kastilíu]] og [[Konungsrikið León|León]] (f. 1334). [[Flokkur:1379]] [[Flokkur:1371-1380]] e3l1jkqdq021lt2jhpd3fqp0dwpxmd4 0 28140 1982997 1982970 2026-10-17T16:15:42Z Akigka 183 /* Jaðarhöf og sund */ 1982997 wikitext text/x-wiki '''Norður-Íshaf''' er nyrst og minnst af fimm úthöfum jarðar. Það umlykur [[Norðurpóllinn|Norðurpólinn]] og liggur að norðurströndum [[Evrasía|Evrasíu]] og [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] auk [[Grænland]]s. Flatarmál þess er oft talið um 14 milljónir ferkílómetra, en tölur eru mismunandi eftir því hvar mörk hafsins og aðliggjandi jaðarhafa eru dregin. Bandaríska haf- og loftslagsstofnunin [[NOAA]] miðar til dæmis við um 15,6 milljónir ferkílómetra. Meðaldýpi hafsins er um 1.200 metrar og mesti mældi dýptarpunktur þess er í Molloy-djúpinu í [[Framsund]]i, um 5.550 metrum undir sjávarmáli.<ref name="NOAA">[https://oceanservice.noaa.gov/facts/smallestocean.html NOAA: „What is the world's smallest ocean?“] Sótt 17. október 2026.</ref><ref name="Molloy">Cassandra Bongiovanni, Heather A. Stewart og Alan J. Jamieson (2022). [https://doi.org/10.1002/gdj3.122 „High-resolution multibeam sonar bathymetry of the deepest place in each ocean“]. ''Geoscience Data Journal''.</ref> [[Mynd:IBCAO betamap.jpg|thumb|Hafsbotnskort af Norður-Íshafi. Djúp hafsvæði liggja beggja vegna neðansjávarhryggja sem skipta hafsbotninum í nokkur stór ker.]] Stór hluti Norður-Íshafs er þakinn [[hafís]] allan eða hluta ársins. Hafísinn nær yfir stærst svæði síðla vetrar en minnst undir lok sumars. Útbreiðsla hans hefur dregist verulega saman frá því reglulegar gervihnattamælingar hófust árið 1979. Hafið hefur því mikla þýðingu fyrir loftslagsrannsóknir, lífríki norðurslóða, fiskveiðar og siglingar.<ref name="NSIDC2026">[https://nsidc.org/news-analyses/news-stories/arctic-sea-ice-has-reached-minimum-extent-2026-antarctic-sea-ice-maximum-most-likely-reached-well National Snow and Ice Data Center: „Arctic sea ice has reached minimum extent for 2026“], 23. september 2026.</ref> == Landafræði og mörk == Norður-Íshaf er að mestu umlukið landi. Það tengist [[Kyrrahaf]]i um hið grunna [[Beringssund]] milli [[Alaska]] og [[Síbería|Síberíu]]. Tengslin við [[Atlantshaf]] eru mun víðáttumeiri og liggja meðal annars um Framsund milli Grænlands og [[Svalbarði|Svalbarða]] og hafsvæðin milli Grænlands, Íslands, [[Færeyjar|Færeyja]] og Noregs. Landgrunn teygir sig langt út frá ströndum á mörgum svæðum, einkum við norðurströnd Rússlands og í grennd við Norður-Ameríku. [[Alþjóðasjómælingastofnunin]] (IHO) hefur gefið út viðmiðanir um mörk úthafa og innhafa. Mörk Norður-Íshafs við Atlantshaf hafa þó verið skilgreind á fleiri en einn hátt. Þetta á sérstaklega við um [[Grænlandshaf]], [[Noregshaf]], [[Íslandshaf]] og önnur hafsvæði á norðanverðu Atlantshafi. Í útgáfu IHO frá 1953 var Íslandshaf ekki afmarkað sem sjálfstætt hafsvæði með sama hætti og í seinni drögum. Drög að fjórðu útgáfu frá 2002 gerðu meðal annars ráð fyrir sérstakri afmörkun Íslandshafs, en þau voru ekki samþykkt sem endanleg útgáfa. Því verður að greina á milli formlegrar nafngiftar einstakra hafsvæða og víðari haffræðilegrar flokkunar þeirra.<ref name="IHO1953">International Hydrographic Organization (1953). [https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf ''Limits of Oceans and Seas'', 3. útgáfa], S-23.</ref><ref name="IHODraft">International Hydrographic Organization (2001–2002). [https://legacy.iho.int/mtg_docs/circular_letters/english/2001/Cl55e.pdf Gögn um endurskoðun ritsins ''Limits of Oceans and Seas''], kafli 9 um Norður-Íshaf. Tillögur að fjórðu útgáfu voru ekki staðfestar.</ref> === Jaðarhöf og sund === Helstu jaðarhöf sem jafnan eru talin til Norður-Íshafs eru: * [[Barentshaf]] norðan Noregs og norðvesturhluta Rússlands. * [[Karahaf]] austan [[Novaja Zemlja]]. * [[Laptevhaf]] norðan miðhluta Síberíu. * [[Austur-Síberíuhaf]] milli Nýju-Síberíueyja og [[Wrangel-eyja|Wrangel-eyju]]. * [[Tjúktahaf]] norðan Beringssunds. * [[Beaufort-haf]] norðan Alaska og norðvesturhluta Kanada. * [[Lincolnhaf]] norðan Grænlands og kanadíska heimskautaeyjaklasans. [[Grænlandshaf]], [[Íslandshaf]], [[Noregshaf]], [[Baffinsflói]] og [[Hudsonflói]] eru einnig talin með í sumum víðari skilgreiningum Norður-Íshafs, en önnur flokkun tengir hluta þeirra frekar við Atlantshaf. Af þeim sökum eru flatarmálstölur og talningar á jaðarhöfum ekki alltaf samanburðarhæfar.<ref name="IHO1953"/> === Eyjar === Meðal stærstu og þekktustu eyja og eyjaklasa við hafið eru Grænland, [[Svalbarði]], [[Frans Jósefsland]], [[Nóva Semlja]], [[Norður-Land]], [[Nýju-Síberíueyjar]], Wrangel-eyja og [[kanadíski heimskautaeyjaklasinn]], þar á meðal [[Ellesmere-eyja]] og [[Baffinsland]]. Flestar þessara eyja eru strjálbýlar og á sumum eru engar fastar byggðir. == Norður-Íshaf og Ísland == [[Ísland]] liggur á mótum hlýrri sjávar úr Atlantshafi og kaldari sjávar úr norðri. Hafsvæðið norður af landinu er nefnt '''Íslandshaf''' í íslenskum hafrannsóknum. Þar mætast meðal annars hlýjar og saltar sjógerðir af atlantshafsuppruna og kaldari, seltuminni sjór úr norðri. Þessi víxlverkun hefur áhrif á hitastig og seltu sjávar, framleiðni svifs og útbreiðslu fiskistofna. Hafrannsóknastofnunin hefur meðal annars rannsakað tengsl breytinga á hafstraumum við lífshætti og göngur [[loðna|loðnu]].<ref name="Hafr2012">Hafrannsóknastofnunin (2012). [https://www.hafogvatn.is/static/research/files/fjolrit-164.pdf ''Vistkerfi Íslandshafs: The Iceland Sea Ecosystem Project'']. ''Hafrannsóknir'' nr. 164, einkum kaflarnir „Ástand sjávar og straumar í Íslandshafi“ og „Lífshættir loðnu í Íslandshafi“.</ref> [[Mynd:Arctic Ocean Water Layers.jpg|thumb|Sjógerðir í austanverðu Norður-Íshafi. Seltuminni yfirborðssjór liggur víða ofan á saltari sjó úr Atlantshafi.]] Vestan og norðan Íslands gætir áhrifa [[Austur-Grænlandsstraumur|Austur-Grænlandsstraumsins]], sem ber kaldan sjó og hafís suður með Austur-Grænlandi. Grein hans, [[Austur-Íslandsstraumur]], flytur kaldari sjó í átt að norðausturmiðum Íslands. Á móti berast hlýrri sjógerðir úr Atlantshafi með straumum sunnan og austan landsins. Hvar þessar sjógerðir mætast er breytilegt eftir árstíðum og milli ára.<ref name="Hafr2012"/> === Liggur Akureyri við Norður-Íshaf? === [[Akureyri]] stendur við botn [[Eyjafjörður|Eyjafjarðar]], sem opnast til norðurs út í hafið norðan Íslands. Hvort Akureyri telst hafnarborg við Norður-Íshaf eða Atlantshaf fer eftir þeirri skilgreiningu sem notuð er á mörkum úthafanna. Í flokkun sem telur Íslandshaf eða suðurhluta Grænlandshafs til Norður-Íshafs má telja Eyjafjörð og þar með Akureyri til þess hafsvæðis. Ef hafsvæðin norður af Íslandi eru hins vegar flokkuð með norðanverðu Atlantshafi verður niðurstaðan önnur. Þetta er því fyrst og fremst spurning um landfræðilega flokkun, ekki skýr mörk í sjónum sjálfum.<ref name="IHO1953"/><ref name="IHODraft"/><ref name="Hafr2012"/> [[Grímsey]] er nálægt [[heimskautsbaugur|heimskautsbaug]], en mörk Norður-Íshafs fylgja ekki einfaldlega heimskautsbaugnum. Ísland er eitt átta ríkja [[Norðurskautsráðið|Norðurskautsráðsins]], þótt flestir Íslendingar búi sunnan hans.<ref name="ArcticCouncilIceland">[https://www.admin.arctic-council.org/about/states/iceland/ Norðurskautsráðið: „Iceland“].</ref> == Hafsbotn og jarðfræði == Norður-Íshaf er óvenjulega grunnt miðað við önnur úthöf vegna víðáttumikils landgrunns. Djúphafssvæðin liggja einkum í tveimur stórum kerfum sem eru oft kölluð Evrasíukerið og Amerasíukerið. Milli þeirra liggur [[Lomonosovhryggur]], neðansjávarhryggur sem teygir sig frá grennd við Grænland yfir miðhluta hafsins í átt að Síberíu. Í Evrasíukerinu liggur [[Gakkelhryggur]], rekbelti þar sem jarðskorpuflekar gliðna. Hryggurinn skiptir kerinu í Nansen- og Amundsen-djúpkerin. Hafsbotninn geymir sögu þess hvernig Norður-Íshaf myndaðist þegar meginlandsflekar færðust í sundur á löngum tíma. Þróun þess tengist opnun norðanverðs Atlantshafs, en einstakir hlutar hafsbotnsins eiga sér ólíka jarðsögu. Þykkt setlaga, staðsetning neðansjávarhryggja og aldur hafsbotnsins skipta máli við rannsóknir á jarðsögu og mati á mögulegum auðlindum á landgrunni. Nákvæm kortlagning hefur lengi verið erfið vegna hafíss og takmarkaðs aðgengis, en alþjóðlegt verkefni um dýptarkort Norður-Íshafs, ''International Bathymetric Chart of the Arctic Ocean'' (IBCAO), hefur bætt þekkingu á botninum verulega.<ref name="IBCAO">Martin Jakobsson o.fl. (2020). [https://doi.org/10.1038/s41597-020-0520-9 „The International Bathymetric Chart of the Arctic Ocean Version 4.0“]. ''Scientific Data'' 7, 176.</ref> Dýpsti þekkti punkturinn er í Molloy-djúpinu í Framsundi. Nákvæm hljóðmæling á botninum gaf dýpið 5.551 ± 14 metra. Eldri tölur um mesta dýpi Norður-Íshafs eru ekki allar sambærilegar við nútímamælingar.<ref name="Molloy"/> == Sjór, straumar og selta == Einkenni Norður-Íshafs ráðast meðal annars af takmörkuðum tengingum við önnur úthöf, miklu innstreymi ferskvatns frá stórfljótum og árstíðabundinni myndun og bráðnun hafíss. Meðal fljóta sem renna til hafsins eru [[Ob]], [[Jenisej]], [[Lena]] og [[Mackenzie]]. Þar sem ferskara vatn er eðlisléttara en saltara vatn myndast víða lagskipting: tiltölulega ferskt yfirborðslag ofan á saltari og oft hlýrri sjó. Slík lagskipting takmarkar varmaskipti milli dýpri sjávar og yfirborðs. Mikið magn tiltölulega hlýs og salts [[Atlantssjór|Atlantssjávar]] streymir norður um hafsvæðin milli Grænlands, Íslands og Noregs og áfram inn í Norður-Íshaf. Minna en mikilvægt innstreymi kemur frá Kyrrahafi um Beringssund. Á móti flytjast kaldari sjór, ferskvatn og hafís út úr Norður-Íshafi, meðal annars um Framsund. Þessi vatnsskipti tengja hafið við stórfellda hringrás heimshafanna.<ref name="Circulation">Mary-Louise Timmermans og John Marshall (2020). [https://doi.org/10.1029/2018JC014378 „Understanding Arctic Ocean Circulation: A Review of Ocean Dynamics in a Changing Climate“]. ''Journal of Geophysical Research: Oceans'' 125.</ref> Tveir meginþættir yfirborðsstrauma eru '''þverpólarek''' (e. ''Transpolar Drift''), sem flytur sjó og ís frá Síberíusvæðinu yfir í átt að Framsundi, og '''Beaufort-hringstraumurinn''' (e. ''Beaufort Gyre''), stór hringrás í vestanverðu hafinu. Sá síðarnefndi safnar miklu ferskvatni í efri lög hafsins. Vindar, loftþrýstingur og breytilegt ísþekjusvæði geta breytt styrk og legu þessara straumkerfa.<ref name="Circulation"/><ref name="Beaufort">Peigen Lin o.fl. (2023). [https://doi.org/10.1038/s41561-023-01184-5 „Recent state transition of the Arctic Ocean’s Beaufort Gyre“]. ''Nature Geoscience'' 16.</ref> == Hafís og loftslag == Hafís er frosinn sjór sem flýtur á yfirborði hafsins. Hann er annars eðlis en [[borgarísjaki|ísjakar]], sem verða til þegar ís brotnar frá jöklum á landi. Þegar sjór frýs skilur hann eftir hluta saltsins í sjónum fyrir neðan. Við bráðnun bætist hins vegar ferskara vatn við yfirborðslagið. Þannig hefur árleg sveifla í ísmyndun áhrif á seltu, lagskiptingu og strauma. Hafísinn nær að jafnaði mestri útbreiðslu í mars en minnstri í september. Hann hverfur ekki allur að sumarlagi, en bæði útbreiðsla hans og hlutfall þykks, margra ára gamals íss hafa minnkað til langs tíma. Samkvæmt gervihnattamælingum var minnsta útbreiðsla ársins 2026 um 4,60 milljónir ferkílómetra hinn 12. september. Það var eitt af tíu lægstu árlegu lágmörkum frá upphafi samfelldra gervihnattamælinga. Þessi tala er mælikvarði á útbreiðslu hafíss á tilteknum degi, ekki flatarmál Norður-Íshafs sjálfs.<ref name="NSIDC2026"/> [[Mynd:Arctic Sea Ice Maximum 2026 (SVS5629).png|thumb|Útbreiðsla hafíss síðla vetrar 2026 samkvæmt myndrænni framsetningu NASA.]] Norðurslóðir hafa hlýnað hraðar en jörðin í heild síðustu áratugi. Rannsókn sem skoðaði tímabilið 1979–2021 sýndi að hlýnunin á norðurslóðum var að jafnaði nær fjórfalt hraðari en hnattræn hlýnun á sama tímabili. Einn skýringarþátturinn er að dökkur hafflötur tekur til sín meiri sólarorku en ljós ís. Þegar ísinn hörfar getur því meiri varmi safnast í sjónum, sem stuðlar að frekari hlýnun. Þetta er dæmi um jákvæða afturverkun í loftslagskerfinu.<ref name="Rantanen">Mika Rantanen o.fl. (2022). [https://doi.org/10.1038/s43247-022-00498-3 „The Arctic has warmed nearly four times faster than the globe since 1979“]. ''Communications Earth & Environment'' 3, 168.</ref> Breytingar á ísþekju eru misjafnar eftir svæðum og árum. Þær hafa áhrif á búsvæði ísháðra dýra, öldugang, strandrof og möguleika til siglinga. Ekki er þó hægt að álykta af einu hlýju sumri eða einu kaldara ári hver langtímaþróunin sé. Til þess þarf samfelldar mælingar yfir marga áratugi.<ref name="NOAAreport2025">[https://arctic.noaa.gov/report-card/report-card-2025/ NOAA: ''Arctic Report Card 2025'']. Yfirlit um loftslag og hafís á norðurslóðum.</ref> == Lífríki == Lífríki Norður-Íshafs er aðlagað miklum árstíðasveiflum í birtu og hita. Þegar sólarljós eykst að vori hefst gróðurvöxtur [[svifþörungar|svifþörunga]] í sjónum og þörunga sem lifa í eða undir hafís. Þörungarnir eru undirstaða fæðuvefja þar sem dýrasvif, meðal annars [[rauðáta]] og skyldar tegundir, nýtir framleiðsluna. Dýrasvifið verður síðan fæða fiska, sjófugla og sjávarspendýra. Meðal dýra sem finnast í Norður-Íshafi og jaðarhöfum þess eru [[hvítabjörn]], [[rostungur]], ýmsar tegundir [[selir|sela]] og [[hvalir|hvala]], til dæmis [[náhvalur]] og [[mjaldur]]. Útbreiðsla tegundanna er afar breytileg. Hvítabirnir treysta að verulegu leyti á hafís til veiða, en aðrir stofnar eru bundnari við opið haf, landgrunn eða tiltekin strandsvæði. Minni hafís, hlýrri sjór og breytingar á fæðuframboði geta því haft ólík áhrif eftir tegundum og svæðum.<ref name="NOAA"/><ref name="NOAAreport2025"/> Á jaðarsvæðum hafsins, þar sem kaldur og hlýr sjór mætast, geta verið mjög gjöful fiskimið. Í Barentshafi og á hafsvæðunum norðan Íslands skipta meðal annars [[þorskur]], [[loðna]] og aðrar uppsjávartegundir miklu máli. Rannsóknir á Íslandshafi hafa sýnt að breytileg staða hitaskila og sjávarstrauma getur haft áhrif á göngur og afkomu loðnu.<ref name="Hafr2012"/> == Mannvist og rannsóknir == Menn hafa um þúsundir ára nýtt strand- og ísasvæði norðurslóða til ferðalaga, veiða og búsetu. Samfélög frumbyggja í Alaska, norðanverðu Kanada, á Grænlandi og í norðurhluta Evrasíu hafa þróað víðtæka staðbundna þekkingu á hafís, veðri, dýralífi og siglingaleiðum. Saga Norður-Íshafs hefst því ekki með evrópskum landkönnunarferðum. Á síðari öldum leituðu evrópskir sjófarendur einkum siglingaleiða frá Atlantshafi til Kyrrahafs norðan við meginlöndin. [[Norðausturleiðin]] liggur með norðurströnd Evrasíu en [[Norðvesturleiðin]] um eyjaklasa norðan Kanada. Hafís og ófullkomin kort gerðu þessar ferðir hættulegar. Í lok 19. aldar fór vísindaleg þekking á hafinu að aukast hratt. Á árunum 1893–1896 lét [[Fridtjof Nansen]] skipið ''[[Fram]]'' frjósa fast í ís norður af Síberíu í þeirri von að hafísrek bæri það yfir norðurhluta hafsins. Leiðangurinn sýndi fram á mikilvægi þverpólareksins og skilaði viðamiklum vísindagögnum. Á árunum 1903–1906 sigldi [[Roald Amundsen]] fyrstur Norðvesturleiðina alla með skipinu ''Gjøa''. Árið 1958 fór bandaríski kjarnorkukafbáturinn ''[[USS Nautilus (SSN-571)|Nautilus]]'' undir ísinn yfir landfræðilega Norðurpólinn.<ref name="Fram">[https://frammuseum.no/en/polar-history/expeditions/the-first-fram-expedition-1893-1896/ Framsafnið í Ósló: „The First Fram Expedition, 1893–1896“].</ref><ref name="Amundsen">[https://www.rmg.co.uk/stories/maritime-history/roald-amundsen-north-west-passage-expedition-1903-06 Royal Museums Greenwich: „Roald Amundsen North-West Passage expedition 1903–06“].</ref><ref name="Nautilus">[https://www.history.navy.mil/research/histories/ship-histories/danfs/n/nautilus-ssn-571-iv.html Naval History and Heritage Command: „Nautilus IV (SSN-571)“].</ref> Nútímarannsóknir byggjast á rannsóknaskipum, ísbrjótum, mælibaujum, gervihnöttum og sjálfvirkum mælitækjum undir ísnum. Þær beinast meðal annars að hafstraumum, hita- og seltudreifingu, lífríki, jarðfræði og breytingum á hafís. Umfang rannsókna er þó ójafnt milli svæða og vetrarmánuðirnir erfiðir vegna myrkurs og íss. == Siglingar, nýting og alþjóðalög == Á Norður-Íshafi eru stundaðar fiskveiðar og flutningar á vörum og hráefnum. Stytting ísþekjutímans hefur aukið aðgengi að sumum siglingaleiðum, einkum yfir sumarið, en siglingar eru áfram háðar veðri, hafís, dýpi og aðstöðu til leitar og björgunar. Norðvesturleiðin og siglingaleiðir norðan Rússlands eru ekki jafngildar reglulegum, íslausum siglingaleiðum á suðlægari höfum. Samkvæmt gögnum vinnuhóps [[Norðurskautsráðið|Norðurskautsráðsins]] um verndun hafumhverfis norðurslóða, PAME, komu 1.812 aðgreind skip inn á það svæði sem fellur undir skilgreiningu alþjóðlegra reglna um skip í heimskautasiglingum árið 2025. Það var 40% aukning frá 2013. Þessar tölur eiga við tiltekið reglusvæði, sem er ekki nákvæmlega það sama og allt Norður-Íshaf samkvæmt landfræðilegri skilgreiningu.<ref name="PAME">[https://arctic-council.org/news/increase-in-arctic-shipping/ Norðurskautsráðið/PAME: „Arctic Shipping Update: 40% Increase in Ships in the Arctic“], 12. febrúar 2026.</ref> Alþjóðasiglingamálastofnunin ([[IMO]]) setti sérstakar reglur um skip sem sigla á heimskautasvæðum, ''Polar Code'', sem tóku gildi árið 2017. Þær fjalla meðal annars um öryggisbúnað, þjálfun áhafna og umhverfisvernd.<ref name="IMO">[https://www.imo.org/en/ourwork/safety/pages/polar-code.aspx Alþjóðasiglingamálastofnunin: „International Code for Ships Operating in Polar Waters (Polar Code)“].</ref> [[Hafréttarsamningur Sameinuðu þjóðanna]] leggur grunn að reglum um landhelgi, efnahagslögsögur og réttindi ríkja yfir landgrunni. Strandríki geta átt réttindi til rannsókna og vinnslu auðlinda á landgrunni án þess að þau réttindi feli í sér yfirráð yfir hafsvæðinu fyrir ofan. Kröfur um ytri mörk landgrunns hafa því verið mikilvægt viðfangsefni hjá ríkjum sem liggja að miðhluta Norður-Íshafs.<ref name="UNCLOS">[https://www.un.org/Depts/los/convention_agreements/texts/unclos/part6.htm Sameinuðu þjóðirnar: Hafréttarsamningur SÞ, VI. hluti, 76.–78. gr. um landgrunn].</ref> Árið 2021 tók gildi alþjóðasamningur sem á að koma í veg fyrir stjórnlausar fiskveiðar á úthafssvæðinu í miðju Norður-Íshafi á meðan þekking á fiskistofnum og vistkerfinu er efld. Samningurinn er dæmi um að ríki hafi kosið að setja varúðarreglur áður en umfangsmiklar atvinnuveiðar hefjast á nýjum hafsvæðum.<ref name="Fish">[https://mandates.un.org/mandate/A/RES/76/71 Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna: ályktun 76/71], 155. mgr. um gildistöku samningsins 25. júní 2021.</ref> == Umhverfisáhrif og framtíðarhorfur == Helstu umhverfisáskoranir Norður-Íshafs tengjast hlýnun sjávar og lofts, samdrætti hafíss, breytingum á vistkerfum og mengun sem getur borist langar leiðir með straumum og lofti. Aukin skipaumferð og vinnsla náttúruauðlinda getur einnig aukið hættu á slysum og mengun. Sérstakar aðstæður norðurslóða, svo sem hafís, kuldi, myrkur og miklar vegalengdir, geta torveldað viðbrögð við óhöppum.<ref name="NOAAreport2025"/><ref name="IMO"/> Ekki er fullvíst hvenær Norður-Íshaf verður í fyrsta sinn nánast laust við hafís í lok sumars samkvæmt viðteknum mælikvörðum, enda ráðast slíkar spár af losun gróðurhúsalofttegunda, náttúrulegum sveiflum og því hvernig hugtakið „íslaust“ er skilgreint. Langtímasamdráttur hafíss frá upphafi gervihnattamælinga er hins vegar skýr.<ref name="NSIDC2026"/><ref name="NOAAreport2025"/> == Sjá einnig == * [[Norðurslóðir]] * [[Heimskautsbaugur]] * [[Norðurpóllinn]] * [[Hafís]] * [[Íslandshaf]] * [[Grænlandshaf]] * [[Norðurskautsráðið]] == Heimildir == <references /> == Ytri tenglar == * [https://arctic.noaa.gov/ NOAA Arctic: skýrslur og gögn um norðurslóðir] * [https://nsidc.org/ National Snow and Ice Data Center: gervihnattagögn um hafís] * [https://www.hafogvatn.is/ Hafrannsóknastofnun] * [https://www.pame.is/ PAME: verndun hafumhverfis á norðurslóðum] * [https://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/arctic/ International Bathymetric Chart of the Arctic Ocean] [[Flokkur:Norður-Íshaf]] [[Flokkur:Úthöf]] [[Flokkur:Norðurslóðir]] rm0sx7ast5zxxettadhc0uj49dyas7i 1982999 1982997 2026-10-17T16:19:22Z Akigka 183 /* Eyjar */ 1982999 wikitext text/x-wiki '''Norður-Íshaf''' er nyrst og minnst af fimm úthöfum jarðar. Það umlykur [[Norðurpóllinn|Norðurpólinn]] og liggur að norðurströndum [[Evrasía|Evrasíu]] og [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] auk [[Grænland]]s. Flatarmál þess er oft talið um 14 milljónir ferkílómetra, en tölur eru mismunandi eftir því hvar mörk hafsins og aðliggjandi jaðarhafa eru dregin. Bandaríska haf- og loftslagsstofnunin [[NOAA]] miðar til dæmis við um 15,6 milljónir ferkílómetra. Meðaldýpi hafsins er um 1.200 metrar og mesti mældi dýptarpunktur þess er í Molloy-djúpinu í [[Framsund]]i, um 5.550 metrum undir sjávarmáli.<ref name="NOAA">[https://oceanservice.noaa.gov/facts/smallestocean.html NOAA: „What is the world's smallest ocean?“] Sótt 17. október 2026.</ref><ref name="Molloy">Cassandra Bongiovanni, Heather A. Stewart og Alan J. Jamieson (2022). [https://doi.org/10.1002/gdj3.122 „High-resolution multibeam sonar bathymetry of the deepest place in each ocean“]. ''Geoscience Data Journal''.</ref> [[Mynd:IBCAO betamap.jpg|thumb|Hafsbotnskort af Norður-Íshafi. Djúp hafsvæði liggja beggja vegna neðansjávarhryggja sem skipta hafsbotninum í nokkur stór ker.]] Stór hluti Norður-Íshafs er þakinn [[hafís]] allan eða hluta ársins. Hafísinn nær yfir stærst svæði síðla vetrar en minnst undir lok sumars. Útbreiðsla hans hefur dregist verulega saman frá því reglulegar gervihnattamælingar hófust árið 1979. Hafið hefur því mikla þýðingu fyrir loftslagsrannsóknir, lífríki norðurslóða, fiskveiðar og siglingar.<ref name="NSIDC2026">[https://nsidc.org/news-analyses/news-stories/arctic-sea-ice-has-reached-minimum-extent-2026-antarctic-sea-ice-maximum-most-likely-reached-well National Snow and Ice Data Center: „Arctic sea ice has reached minimum extent for 2026“], 23. september 2026.</ref> == Landafræði og mörk == Norður-Íshaf er að mestu umlukið landi. Það tengist [[Kyrrahaf]]i um hið grunna [[Beringssund]] milli [[Alaska]] og [[Síbería|Síberíu]]. Tengslin við [[Atlantshaf]] eru mun víðáttumeiri og liggja meðal annars um Framsund milli Grænlands og [[Svalbarði|Svalbarða]] og hafsvæðin milli Grænlands, Íslands, [[Færeyjar|Færeyja]] og Noregs. Landgrunn teygir sig langt út frá ströndum á mörgum svæðum, einkum við norðurströnd Rússlands og í grennd við Norður-Ameríku. [[Alþjóðasjómælingastofnunin]] (IHO) hefur gefið út viðmiðanir um mörk úthafa og innhafa. Mörk Norður-Íshafs við Atlantshaf hafa þó verið skilgreind á fleiri en einn hátt. Þetta á sérstaklega við um [[Grænlandshaf]], [[Noregshaf]], [[Íslandshaf]] og önnur hafsvæði á norðanverðu Atlantshafi. Í útgáfu IHO frá 1953 var Íslandshaf ekki afmarkað sem sjálfstætt hafsvæði með sama hætti og í seinni drögum. Drög að fjórðu útgáfu frá 2002 gerðu meðal annars ráð fyrir sérstakri afmörkun Íslandshafs, en þau voru ekki samþykkt sem endanleg útgáfa. Því verður að greina á milli formlegrar nafngiftar einstakra hafsvæða og víðari haffræðilegrar flokkunar þeirra.<ref name="IHO1953">International Hydrographic Organization (1953). [https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf ''Limits of Oceans and Seas'', 3. útgáfa], S-23.</ref><ref name="IHODraft">International Hydrographic Organization (2001–2002). [https://legacy.iho.int/mtg_docs/circular_letters/english/2001/Cl55e.pdf Gögn um endurskoðun ritsins ''Limits of Oceans and Seas''], kafli 9 um Norður-Íshaf. Tillögur að fjórðu útgáfu voru ekki staðfestar.</ref> === Jaðarhöf og sund === Helstu jaðarhöf sem jafnan eru talin til Norður-Íshafs eru: * [[Barentshaf]] norðan Noregs og norðvesturhluta Rússlands. * [[Karahaf]] austan [[Novaja Zemlja]]. * [[Laptevhaf]] norðan miðhluta Síberíu. * [[Austur-Síberíuhaf]] milli Nýju-Síberíueyja og [[Wrangel-eyja|Wrangel-eyju]]. * [[Tjúktahaf]] norðan Beringssunds. * [[Beaufort-haf]] norðan Alaska og norðvesturhluta Kanada. * [[Lincolnhaf]] norðan Grænlands og kanadíska heimskautaeyjaklasans. [[Grænlandshaf]], [[Íslandshaf]], [[Noregshaf]], [[Baffinsflói]] og [[Hudsonflói]] eru einnig talin með í sumum víðari skilgreiningum Norður-Íshafs, en önnur flokkun tengir hluta þeirra frekar við Atlantshaf. Af þeim sökum eru flatarmálstölur og talningar á jaðarhöfum ekki alltaf samanburðarhæfar.<ref name="IHO1953"/> === Eyjar === Meðal stærstu og þekktustu eyja og eyjaklasa við hafið eru Grænland, [[Svalbarði]], [[Frans Jósefsland]], [[Novaja Zemlja]], [[Norður-Land]], [[Nýju-Síberíueyjar]], Wrangel-eyja og [[kanadíski heimskautaeyjaklasinn]], þar á meðal [[Ellesmere-eyja]] og [[Baffinsland]]. Flestar þessara eyja eru strjálbýlar og á sumum eru engar fastar byggðir. == Norður-Íshaf og Ísland == [[Ísland]] liggur á mótum hlýrri sjávar úr Atlantshafi og kaldari sjávar úr norðri. Hafsvæðið norður af landinu er nefnt '''Íslandshaf''' í íslenskum hafrannsóknum. Þar mætast meðal annars hlýjar og saltar sjógerðir af atlantshafsuppruna og kaldari, seltuminni sjór úr norðri. Þessi víxlverkun hefur áhrif á hitastig og seltu sjávar, framleiðni svifs og útbreiðslu fiskistofna. Hafrannsóknastofnunin hefur meðal annars rannsakað tengsl breytinga á hafstraumum við lífshætti og göngur [[loðna|loðnu]].<ref name="Hafr2012">Hafrannsóknastofnunin (2012). [https://www.hafogvatn.is/static/research/files/fjolrit-164.pdf ''Vistkerfi Íslandshafs: The Iceland Sea Ecosystem Project'']. ''Hafrannsóknir'' nr. 164, einkum kaflarnir „Ástand sjávar og straumar í Íslandshafi“ og „Lífshættir loðnu í Íslandshafi“.</ref> [[Mynd:Arctic Ocean Water Layers.jpg|thumb|Sjógerðir í austanverðu Norður-Íshafi. Seltuminni yfirborðssjór liggur víða ofan á saltari sjó úr Atlantshafi.]] Vestan og norðan Íslands gætir áhrifa [[Austur-Grænlandsstraumur|Austur-Grænlandsstraumsins]], sem ber kaldan sjó og hafís suður með Austur-Grænlandi. Grein hans, [[Austur-Íslandsstraumur]], flytur kaldari sjó í átt að norðausturmiðum Íslands. Á móti berast hlýrri sjógerðir úr Atlantshafi með straumum sunnan og austan landsins. Hvar þessar sjógerðir mætast er breytilegt eftir árstíðum og milli ára.<ref name="Hafr2012"/> === Liggur Akureyri við Norður-Íshaf? === [[Akureyri]] stendur við botn [[Eyjafjörður|Eyjafjarðar]], sem opnast til norðurs út í hafið norðan Íslands. Hvort Akureyri telst hafnarborg við Norður-Íshaf eða Atlantshaf fer eftir þeirri skilgreiningu sem notuð er á mörkum úthafanna. Í flokkun sem telur Íslandshaf eða suðurhluta Grænlandshafs til Norður-Íshafs má telja Eyjafjörð og þar með Akureyri til þess hafsvæðis. Ef hafsvæðin norður af Íslandi eru hins vegar flokkuð með norðanverðu Atlantshafi verður niðurstaðan önnur. Þetta er því fyrst og fremst spurning um landfræðilega flokkun, ekki skýr mörk í sjónum sjálfum.<ref name="IHO1953"/><ref name="IHODraft"/><ref name="Hafr2012"/> [[Grímsey]] er nálægt [[heimskautsbaugur|heimskautsbaug]], en mörk Norður-Íshafs fylgja ekki einfaldlega heimskautsbaugnum. Ísland er eitt átta ríkja [[Norðurskautsráðið|Norðurskautsráðsins]], þótt flestir Íslendingar búi sunnan hans.<ref name="ArcticCouncilIceland">[https://www.admin.arctic-council.org/about/states/iceland/ Norðurskautsráðið: „Iceland“].</ref> == Hafsbotn og jarðfræði == Norður-Íshaf er óvenjulega grunnt miðað við önnur úthöf vegna víðáttumikils landgrunns. Djúphafssvæðin liggja einkum í tveimur stórum kerfum sem eru oft kölluð Evrasíukerið og Amerasíukerið. Milli þeirra liggur [[Lomonosovhryggur]], neðansjávarhryggur sem teygir sig frá grennd við Grænland yfir miðhluta hafsins í átt að Síberíu. Í Evrasíukerinu liggur [[Gakkelhryggur]], rekbelti þar sem jarðskorpuflekar gliðna. Hryggurinn skiptir kerinu í Nansen- og Amundsen-djúpkerin. Hafsbotninn geymir sögu þess hvernig Norður-Íshaf myndaðist þegar meginlandsflekar færðust í sundur á löngum tíma. Þróun þess tengist opnun norðanverðs Atlantshafs, en einstakir hlutar hafsbotnsins eiga sér ólíka jarðsögu. Þykkt setlaga, staðsetning neðansjávarhryggja og aldur hafsbotnsins skipta máli við rannsóknir á jarðsögu og mati á mögulegum auðlindum á landgrunni. Nákvæm kortlagning hefur lengi verið erfið vegna hafíss og takmarkaðs aðgengis, en alþjóðlegt verkefni um dýptarkort Norður-Íshafs, ''International Bathymetric Chart of the Arctic Ocean'' (IBCAO), hefur bætt þekkingu á botninum verulega.<ref name="IBCAO">Martin Jakobsson o.fl. (2020). [https://doi.org/10.1038/s41597-020-0520-9 „The International Bathymetric Chart of the Arctic Ocean Version 4.0“]. ''Scientific Data'' 7, 176.</ref> Dýpsti þekkti punkturinn er í Molloy-djúpinu í Framsundi. Nákvæm hljóðmæling á botninum gaf dýpið 5.551 ± 14 metra. Eldri tölur um mesta dýpi Norður-Íshafs eru ekki allar sambærilegar við nútímamælingar.<ref name="Molloy"/> == Sjór, straumar og selta == Einkenni Norður-Íshafs ráðast meðal annars af takmörkuðum tengingum við önnur úthöf, miklu innstreymi ferskvatns frá stórfljótum og árstíðabundinni myndun og bráðnun hafíss. Meðal fljóta sem renna til hafsins eru [[Ob]], [[Jenisej]], [[Lena]] og [[Mackenzie]]. Þar sem ferskara vatn er eðlisléttara en saltara vatn myndast víða lagskipting: tiltölulega ferskt yfirborðslag ofan á saltari og oft hlýrri sjó. Slík lagskipting takmarkar varmaskipti milli dýpri sjávar og yfirborðs. Mikið magn tiltölulega hlýs og salts [[Atlantssjór|Atlantssjávar]] streymir norður um hafsvæðin milli Grænlands, Íslands og Noregs og áfram inn í Norður-Íshaf. Minna en mikilvægt innstreymi kemur frá Kyrrahafi um Beringssund. Á móti flytjast kaldari sjór, ferskvatn og hafís út úr Norður-Íshafi, meðal annars um Framsund. Þessi vatnsskipti tengja hafið við stórfellda hringrás heimshafanna.<ref name="Circulation">Mary-Louise Timmermans og John Marshall (2020). [https://doi.org/10.1029/2018JC014378 „Understanding Arctic Ocean Circulation: A Review of Ocean Dynamics in a Changing Climate“]. ''Journal of Geophysical Research: Oceans'' 125.</ref> Tveir meginþættir yfirborðsstrauma eru '''þverpólarek''' (e. ''Transpolar Drift''), sem flytur sjó og ís frá Síberíusvæðinu yfir í átt að Framsundi, og '''Beaufort-hringstraumurinn''' (e. ''Beaufort Gyre''), stór hringrás í vestanverðu hafinu. Sá síðarnefndi safnar miklu ferskvatni í efri lög hafsins. Vindar, loftþrýstingur og breytilegt ísþekjusvæði geta breytt styrk og legu þessara straumkerfa.<ref name="Circulation"/><ref name="Beaufort">Peigen Lin o.fl. (2023). [https://doi.org/10.1038/s41561-023-01184-5 „Recent state transition of the Arctic Ocean’s Beaufort Gyre“]. ''Nature Geoscience'' 16.</ref> == Hafís og loftslag == Hafís er frosinn sjór sem flýtur á yfirborði hafsins. Hann er annars eðlis en [[borgarísjaki|ísjakar]], sem verða til þegar ís brotnar frá jöklum á landi. Þegar sjór frýs skilur hann eftir hluta saltsins í sjónum fyrir neðan. Við bráðnun bætist hins vegar ferskara vatn við yfirborðslagið. Þannig hefur árleg sveifla í ísmyndun áhrif á seltu, lagskiptingu og strauma. Hafísinn nær að jafnaði mestri útbreiðslu í mars en minnstri í september. Hann hverfur ekki allur að sumarlagi, en bæði útbreiðsla hans og hlutfall þykks, margra ára gamals íss hafa minnkað til langs tíma. Samkvæmt gervihnattamælingum var minnsta útbreiðsla ársins 2026 um 4,60 milljónir ferkílómetra hinn 12. september. Það var eitt af tíu lægstu árlegu lágmörkum frá upphafi samfelldra gervihnattamælinga. Þessi tala er mælikvarði á útbreiðslu hafíss á tilteknum degi, ekki flatarmál Norður-Íshafs sjálfs.<ref name="NSIDC2026"/> [[Mynd:Arctic Sea Ice Maximum 2026 (SVS5629).png|thumb|Útbreiðsla hafíss síðla vetrar 2026 samkvæmt myndrænni framsetningu NASA.]] Norðurslóðir hafa hlýnað hraðar en jörðin í heild síðustu áratugi. Rannsókn sem skoðaði tímabilið 1979–2021 sýndi að hlýnunin á norðurslóðum var að jafnaði nær fjórfalt hraðari en hnattræn hlýnun á sama tímabili. Einn skýringarþátturinn er að dökkur hafflötur tekur til sín meiri sólarorku en ljós ís. Þegar ísinn hörfar getur því meiri varmi safnast í sjónum, sem stuðlar að frekari hlýnun. Þetta er dæmi um jákvæða afturverkun í loftslagskerfinu.<ref name="Rantanen">Mika Rantanen o.fl. (2022). [https://doi.org/10.1038/s43247-022-00498-3 „The Arctic has warmed nearly four times faster than the globe since 1979“]. ''Communications Earth & Environment'' 3, 168.</ref> Breytingar á ísþekju eru misjafnar eftir svæðum og árum. Þær hafa áhrif á búsvæði ísháðra dýra, öldugang, strandrof og möguleika til siglinga. Ekki er þó hægt að álykta af einu hlýju sumri eða einu kaldara ári hver langtímaþróunin sé. Til þess þarf samfelldar mælingar yfir marga áratugi.<ref name="NOAAreport2025">[https://arctic.noaa.gov/report-card/report-card-2025/ NOAA: ''Arctic Report Card 2025'']. Yfirlit um loftslag og hafís á norðurslóðum.</ref> == Lífríki == Lífríki Norður-Íshafs er aðlagað miklum árstíðasveiflum í birtu og hita. Þegar sólarljós eykst að vori hefst gróðurvöxtur [[svifþörungar|svifþörunga]] í sjónum og þörunga sem lifa í eða undir hafís. Þörungarnir eru undirstaða fæðuvefja þar sem dýrasvif, meðal annars [[rauðáta]] og skyldar tegundir, nýtir framleiðsluna. Dýrasvifið verður síðan fæða fiska, sjófugla og sjávarspendýra. Meðal dýra sem finnast í Norður-Íshafi og jaðarhöfum þess eru [[hvítabjörn]], [[rostungur]], ýmsar tegundir [[selir|sela]] og [[hvalir|hvala]], til dæmis [[náhvalur]] og [[mjaldur]]. Útbreiðsla tegundanna er afar breytileg. Hvítabirnir treysta að verulegu leyti á hafís til veiða, en aðrir stofnar eru bundnari við opið haf, landgrunn eða tiltekin strandsvæði. Minni hafís, hlýrri sjór og breytingar á fæðuframboði geta því haft ólík áhrif eftir tegundum og svæðum.<ref name="NOAA"/><ref name="NOAAreport2025"/> Á jaðarsvæðum hafsins, þar sem kaldur og hlýr sjór mætast, geta verið mjög gjöful fiskimið. Í Barentshafi og á hafsvæðunum norðan Íslands skipta meðal annars [[þorskur]], [[loðna]] og aðrar uppsjávartegundir miklu máli. Rannsóknir á Íslandshafi hafa sýnt að breytileg staða hitaskila og sjávarstrauma getur haft áhrif á göngur og afkomu loðnu.<ref name="Hafr2012"/> == Mannvist og rannsóknir == Menn hafa um þúsundir ára nýtt strand- og ísasvæði norðurslóða til ferðalaga, veiða og búsetu. Samfélög frumbyggja í Alaska, norðanverðu Kanada, á Grænlandi og í norðurhluta Evrasíu hafa þróað víðtæka staðbundna þekkingu á hafís, veðri, dýralífi og siglingaleiðum. Saga Norður-Íshafs hefst því ekki með evrópskum landkönnunarferðum. Á síðari öldum leituðu evrópskir sjófarendur einkum siglingaleiða frá Atlantshafi til Kyrrahafs norðan við meginlöndin. [[Norðausturleiðin]] liggur með norðurströnd Evrasíu en [[Norðvesturleiðin]] um eyjaklasa norðan Kanada. Hafís og ófullkomin kort gerðu þessar ferðir hættulegar. Í lok 19. aldar fór vísindaleg þekking á hafinu að aukast hratt. Á árunum 1893–1896 lét [[Fridtjof Nansen]] skipið ''[[Fram]]'' frjósa fast í ís norður af Síberíu í þeirri von að hafísrek bæri það yfir norðurhluta hafsins. Leiðangurinn sýndi fram á mikilvægi þverpólareksins og skilaði viðamiklum vísindagögnum. Á árunum 1903–1906 sigldi [[Roald Amundsen]] fyrstur Norðvesturleiðina alla með skipinu ''Gjøa''. Árið 1958 fór bandaríski kjarnorkukafbáturinn ''[[USS Nautilus (SSN-571)|Nautilus]]'' undir ísinn yfir landfræðilega Norðurpólinn.<ref name="Fram">[https://frammuseum.no/en/polar-history/expeditions/the-first-fram-expedition-1893-1896/ Framsafnið í Ósló: „The First Fram Expedition, 1893–1896“].</ref><ref name="Amundsen">[https://www.rmg.co.uk/stories/maritime-history/roald-amundsen-north-west-passage-expedition-1903-06 Royal Museums Greenwich: „Roald Amundsen North-West Passage expedition 1903–06“].</ref><ref name="Nautilus">[https://www.history.navy.mil/research/histories/ship-histories/danfs/n/nautilus-ssn-571-iv.html Naval History and Heritage Command: „Nautilus IV (SSN-571)“].</ref> Nútímarannsóknir byggjast á rannsóknaskipum, ísbrjótum, mælibaujum, gervihnöttum og sjálfvirkum mælitækjum undir ísnum. Þær beinast meðal annars að hafstraumum, hita- og seltudreifingu, lífríki, jarðfræði og breytingum á hafís. Umfang rannsókna er þó ójafnt milli svæða og vetrarmánuðirnir erfiðir vegna myrkurs og íss. == Siglingar, nýting og alþjóðalög == Á Norður-Íshafi eru stundaðar fiskveiðar og flutningar á vörum og hráefnum. Stytting ísþekjutímans hefur aukið aðgengi að sumum siglingaleiðum, einkum yfir sumarið, en siglingar eru áfram háðar veðri, hafís, dýpi og aðstöðu til leitar og björgunar. Norðvesturleiðin og siglingaleiðir norðan Rússlands eru ekki jafngildar reglulegum, íslausum siglingaleiðum á suðlægari höfum. Samkvæmt gögnum vinnuhóps [[Norðurskautsráðið|Norðurskautsráðsins]] um verndun hafumhverfis norðurslóða, PAME, komu 1.812 aðgreind skip inn á það svæði sem fellur undir skilgreiningu alþjóðlegra reglna um skip í heimskautasiglingum árið 2025. Það var 40% aukning frá 2013. Þessar tölur eiga við tiltekið reglusvæði, sem er ekki nákvæmlega það sama og allt Norður-Íshaf samkvæmt landfræðilegri skilgreiningu.<ref name="PAME">[https://arctic-council.org/news/increase-in-arctic-shipping/ Norðurskautsráðið/PAME: „Arctic Shipping Update: 40% Increase in Ships in the Arctic“], 12. febrúar 2026.</ref> Alþjóðasiglingamálastofnunin ([[IMO]]) setti sérstakar reglur um skip sem sigla á heimskautasvæðum, ''Polar Code'', sem tóku gildi árið 2017. Þær fjalla meðal annars um öryggisbúnað, þjálfun áhafna og umhverfisvernd.<ref name="IMO">[https://www.imo.org/en/ourwork/safety/pages/polar-code.aspx Alþjóðasiglingamálastofnunin: „International Code for Ships Operating in Polar Waters (Polar Code)“].</ref> [[Hafréttarsamningur Sameinuðu þjóðanna]] leggur grunn að reglum um landhelgi, efnahagslögsögur og réttindi ríkja yfir landgrunni. Strandríki geta átt réttindi til rannsókna og vinnslu auðlinda á landgrunni án þess að þau réttindi feli í sér yfirráð yfir hafsvæðinu fyrir ofan. Kröfur um ytri mörk landgrunns hafa því verið mikilvægt viðfangsefni hjá ríkjum sem liggja að miðhluta Norður-Íshafs.<ref name="UNCLOS">[https://www.un.org/Depts/los/convention_agreements/texts/unclos/part6.htm Sameinuðu þjóðirnar: Hafréttarsamningur SÞ, VI. hluti, 76.–78. gr. um landgrunn].</ref> Árið 2021 tók gildi alþjóðasamningur sem á að koma í veg fyrir stjórnlausar fiskveiðar á úthafssvæðinu í miðju Norður-Íshafi á meðan þekking á fiskistofnum og vistkerfinu er efld. Samningurinn er dæmi um að ríki hafi kosið að setja varúðarreglur áður en umfangsmiklar atvinnuveiðar hefjast á nýjum hafsvæðum.<ref name="Fish">[https://mandates.un.org/mandate/A/RES/76/71 Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna: ályktun 76/71], 155. mgr. um gildistöku samningsins 25. júní 2021.</ref> == Umhverfisáhrif og framtíðarhorfur == Helstu umhverfisáskoranir Norður-Íshafs tengjast hlýnun sjávar og lofts, samdrætti hafíss, breytingum á vistkerfum og mengun sem getur borist langar leiðir með straumum og lofti. Aukin skipaumferð og vinnsla náttúruauðlinda getur einnig aukið hættu á slysum og mengun. Sérstakar aðstæður norðurslóða, svo sem hafís, kuldi, myrkur og miklar vegalengdir, geta torveldað viðbrögð við óhöppum.<ref name="NOAAreport2025"/><ref name="IMO"/> Ekki er fullvíst hvenær Norður-Íshaf verður í fyrsta sinn nánast laust við hafís í lok sumars samkvæmt viðteknum mælikvörðum, enda ráðast slíkar spár af losun gróðurhúsalofttegunda, náttúrulegum sveiflum og því hvernig hugtakið „íslaust“ er skilgreint. Langtímasamdráttur hafíss frá upphafi gervihnattamælinga er hins vegar skýr.<ref name="NSIDC2026"/><ref name="NOAAreport2025"/> == Sjá einnig == * [[Norðurslóðir]] * [[Heimskautsbaugur]] * [[Norðurpóllinn]] * [[Hafís]] * [[Íslandshaf]] * [[Grænlandshaf]] * [[Norðurskautsráðið]] == Heimildir == <references /> == Ytri tenglar == * [https://arctic.noaa.gov/ NOAA Arctic: skýrslur og gögn um norðurslóðir] * [https://nsidc.org/ National Snow and Ice Data Center: gervihnattagögn um hafís] * [https://www.hafogvatn.is/ Hafrannsóknastofnun] * [https://www.pame.is/ PAME: verndun hafumhverfis á norðurslóðum] * [https://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/arctic/ International Bathymetric Chart of the Arctic Ocean] [[Flokkur:Norður-Íshaf]] [[Flokkur:Úthöf]] [[Flokkur:Norðurslóðir]] dokyq5563iryr50oexaaocs77rhr57j 1983000 1982999 2026-10-17T16:23:31Z Akigka 183 /* Eyjar */ 1983000 wikitext text/x-wiki '''Norður-Íshaf''' er nyrst og minnst af fimm úthöfum jarðar. Það umlykur [[Norðurpóllinn|Norðurpólinn]] og liggur að norðurströndum [[Evrasía|Evrasíu]] og [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] auk [[Grænland]]s. Flatarmál þess er oft talið um 14 milljónir ferkílómetra, en tölur eru mismunandi eftir því hvar mörk hafsins og aðliggjandi jaðarhafa eru dregin. Bandaríska haf- og loftslagsstofnunin [[NOAA]] miðar til dæmis við um 15,6 milljónir ferkílómetra. Meðaldýpi hafsins er um 1.200 metrar og mesti mældi dýptarpunktur þess er í Molloy-djúpinu í [[Framsund]]i, um 5.550 metrum undir sjávarmáli.<ref name="NOAA">[https://oceanservice.noaa.gov/facts/smallestocean.html NOAA: „What is the world's smallest ocean?“] Sótt 17. október 2026.</ref><ref name="Molloy">Cassandra Bongiovanni, Heather A. Stewart og Alan J. Jamieson (2022). [https://doi.org/10.1002/gdj3.122 „High-resolution multibeam sonar bathymetry of the deepest place in each ocean“]. ''Geoscience Data Journal''.</ref> [[Mynd:IBCAO betamap.jpg|thumb|Hafsbotnskort af Norður-Íshafi. Djúp hafsvæði liggja beggja vegna neðansjávarhryggja sem skipta hafsbotninum í nokkur stór ker.]] Stór hluti Norður-Íshafs er þakinn [[hafís]] allan eða hluta ársins. Hafísinn nær yfir stærst svæði síðla vetrar en minnst undir lok sumars. Útbreiðsla hans hefur dregist verulega saman frá því reglulegar gervihnattamælingar hófust árið 1979. Hafið hefur því mikla þýðingu fyrir loftslagsrannsóknir, lífríki norðurslóða, fiskveiðar og siglingar.<ref name="NSIDC2026">[https://nsidc.org/news-analyses/news-stories/arctic-sea-ice-has-reached-minimum-extent-2026-antarctic-sea-ice-maximum-most-likely-reached-well National Snow and Ice Data Center: „Arctic sea ice has reached minimum extent for 2026“], 23. september 2026.</ref> == Landafræði og mörk == Norður-Íshaf er að mestu umlukið landi. Það tengist [[Kyrrahaf]]i um hið grunna [[Beringssund]] milli [[Alaska]] og [[Síbería|Síberíu]]. Tengslin við [[Atlantshaf]] eru mun víðáttumeiri og liggja meðal annars um Framsund milli Grænlands og [[Svalbarði|Svalbarða]] og hafsvæðin milli Grænlands, Íslands, [[Færeyjar|Færeyja]] og Noregs. Landgrunn teygir sig langt út frá ströndum á mörgum svæðum, einkum við norðurströnd Rússlands og í grennd við Norður-Ameríku. [[Alþjóðasjómælingastofnunin]] (IHO) hefur gefið út viðmiðanir um mörk úthafa og innhafa. Mörk Norður-Íshafs við Atlantshaf hafa þó verið skilgreind á fleiri en einn hátt. Þetta á sérstaklega við um [[Grænlandshaf]], [[Noregshaf]], [[Íslandshaf]] og önnur hafsvæði á norðanverðu Atlantshafi. Í útgáfu IHO frá 1953 var Íslandshaf ekki afmarkað sem sjálfstætt hafsvæði með sama hætti og í seinni drögum. Drög að fjórðu útgáfu frá 2002 gerðu meðal annars ráð fyrir sérstakri afmörkun Íslandshafs, en þau voru ekki samþykkt sem endanleg útgáfa. Því verður að greina á milli formlegrar nafngiftar einstakra hafsvæða og víðari haffræðilegrar flokkunar þeirra.<ref name="IHO1953">International Hydrographic Organization (1953). [https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf ''Limits of Oceans and Seas'', 3. útgáfa], S-23.</ref><ref name="IHODraft">International Hydrographic Organization (2001–2002). [https://legacy.iho.int/mtg_docs/circular_letters/english/2001/Cl55e.pdf Gögn um endurskoðun ritsins ''Limits of Oceans and Seas''], kafli 9 um Norður-Íshaf. Tillögur að fjórðu útgáfu voru ekki staðfestar.</ref> === Jaðarhöf og sund === Helstu jaðarhöf sem jafnan eru talin til Norður-Íshafs eru: * [[Barentshaf]] norðan Noregs og norðvesturhluta Rússlands. * [[Karahaf]] austan [[Novaja Zemlja]]. * [[Laptevhaf]] norðan miðhluta Síberíu. * [[Austur-Síberíuhaf]] milli Nýju-Síberíueyja og [[Wrangel-eyja|Wrangel-eyju]]. * [[Tjúktahaf]] norðan Beringssunds. * [[Beaufort-haf]] norðan Alaska og norðvesturhluta Kanada. * [[Lincolnhaf]] norðan Grænlands og kanadíska heimskautaeyjaklasans. [[Grænlandshaf]], [[Íslandshaf]], [[Noregshaf]], [[Baffinsflói]] og [[Hudsonflói]] eru einnig talin með í sumum víðari skilgreiningum Norður-Íshafs, en önnur flokkun tengir hluta þeirra frekar við Atlantshaf. Af þeim sökum eru flatarmálstölur og talningar á jaðarhöfum ekki alltaf samanburðarhæfar.<ref name="IHO1953"/> === Eyjar === Meðal stærstu og þekktustu eyja og eyjaklasa við hafið eru Grænland, [[Svalbarði]], [[Frans Jósefsland]], [[Novaja Zemlja]], [[Severnaja Zemlja]], [[Nýju-Síberíueyjar]], Wrangel-eyja og [[kanadíski heimskautaeyjaklasinn]], þar á meðal [[Ellesmere-eyja]] og [[Baffinsland]]. Flestar þessara eyja eru strjálbýlar og á sumum eru engar fastar byggðir. == Norður-Íshaf og Ísland == [[Ísland]] liggur á mótum hlýrri sjávar úr Atlantshafi og kaldari sjávar úr norðri. Hafsvæðið norður af landinu er nefnt '''Íslandshaf''' í íslenskum hafrannsóknum. Þar mætast meðal annars hlýjar og saltar sjógerðir af atlantshafsuppruna og kaldari, seltuminni sjór úr norðri. Þessi víxlverkun hefur áhrif á hitastig og seltu sjávar, framleiðni svifs og útbreiðslu fiskistofna. Hafrannsóknastofnunin hefur meðal annars rannsakað tengsl breytinga á hafstraumum við lífshætti og göngur [[loðna|loðnu]].<ref name="Hafr2012">Hafrannsóknastofnunin (2012). [https://www.hafogvatn.is/static/research/files/fjolrit-164.pdf ''Vistkerfi Íslandshafs: The Iceland Sea Ecosystem Project'']. ''Hafrannsóknir'' nr. 164, einkum kaflarnir „Ástand sjávar og straumar í Íslandshafi“ og „Lífshættir loðnu í Íslandshafi“.</ref> [[Mynd:Arctic Ocean Water Layers.jpg|thumb|Sjógerðir í austanverðu Norður-Íshafi. Seltuminni yfirborðssjór liggur víða ofan á saltari sjó úr Atlantshafi.]] Vestan og norðan Íslands gætir áhrifa [[Austur-Grænlandsstraumur|Austur-Grænlandsstraumsins]], sem ber kaldan sjó og hafís suður með Austur-Grænlandi. Grein hans, [[Austur-Íslandsstraumur]], flytur kaldari sjó í átt að norðausturmiðum Íslands. Á móti berast hlýrri sjógerðir úr Atlantshafi með straumum sunnan og austan landsins. Hvar þessar sjógerðir mætast er breytilegt eftir árstíðum og milli ára.<ref name="Hafr2012"/> === Liggur Akureyri við Norður-Íshaf? === [[Akureyri]] stendur við botn [[Eyjafjörður|Eyjafjarðar]], sem opnast til norðurs út í hafið norðan Íslands. Hvort Akureyri telst hafnarborg við Norður-Íshaf eða Atlantshaf fer eftir þeirri skilgreiningu sem notuð er á mörkum úthafanna. Í flokkun sem telur Íslandshaf eða suðurhluta Grænlandshafs til Norður-Íshafs má telja Eyjafjörð og þar með Akureyri til þess hafsvæðis. Ef hafsvæðin norður af Íslandi eru hins vegar flokkuð með norðanverðu Atlantshafi verður niðurstaðan önnur. Þetta er því fyrst og fremst spurning um landfræðilega flokkun, ekki skýr mörk í sjónum sjálfum.<ref name="IHO1953"/><ref name="IHODraft"/><ref name="Hafr2012"/> [[Grímsey]] er nálægt [[heimskautsbaugur|heimskautsbaug]], en mörk Norður-Íshafs fylgja ekki einfaldlega heimskautsbaugnum. Ísland er eitt átta ríkja [[Norðurskautsráðið|Norðurskautsráðsins]], þótt flestir Íslendingar búi sunnan hans.<ref name="ArcticCouncilIceland">[https://www.admin.arctic-council.org/about/states/iceland/ Norðurskautsráðið: „Iceland“].</ref> == Hafsbotn og jarðfræði == Norður-Íshaf er óvenjulega grunnt miðað við önnur úthöf vegna víðáttumikils landgrunns. Djúphafssvæðin liggja einkum í tveimur stórum kerfum sem eru oft kölluð Evrasíukerið og Amerasíukerið. Milli þeirra liggur [[Lomonosovhryggur]], neðansjávarhryggur sem teygir sig frá grennd við Grænland yfir miðhluta hafsins í átt að Síberíu. Í Evrasíukerinu liggur [[Gakkelhryggur]], rekbelti þar sem jarðskorpuflekar gliðna. Hryggurinn skiptir kerinu í Nansen- og Amundsen-djúpkerin. Hafsbotninn geymir sögu þess hvernig Norður-Íshaf myndaðist þegar meginlandsflekar færðust í sundur á löngum tíma. Þróun þess tengist opnun norðanverðs Atlantshafs, en einstakir hlutar hafsbotnsins eiga sér ólíka jarðsögu. Þykkt setlaga, staðsetning neðansjávarhryggja og aldur hafsbotnsins skipta máli við rannsóknir á jarðsögu og mati á mögulegum auðlindum á landgrunni. Nákvæm kortlagning hefur lengi verið erfið vegna hafíss og takmarkaðs aðgengis, en alþjóðlegt verkefni um dýptarkort Norður-Íshafs, ''International Bathymetric Chart of the Arctic Ocean'' (IBCAO), hefur bætt þekkingu á botninum verulega.<ref name="IBCAO">Martin Jakobsson o.fl. (2020). [https://doi.org/10.1038/s41597-020-0520-9 „The International Bathymetric Chart of the Arctic Ocean Version 4.0“]. ''Scientific Data'' 7, 176.</ref> Dýpsti þekkti punkturinn er í Molloy-djúpinu í Framsundi. Nákvæm hljóðmæling á botninum gaf dýpið 5.551 ± 14 metra. Eldri tölur um mesta dýpi Norður-Íshafs eru ekki allar sambærilegar við nútímamælingar.<ref name="Molloy"/> == Sjór, straumar og selta == Einkenni Norður-Íshafs ráðast meðal annars af takmörkuðum tengingum við önnur úthöf, miklu innstreymi ferskvatns frá stórfljótum og árstíðabundinni myndun og bráðnun hafíss. Meðal fljóta sem renna til hafsins eru [[Ob]], [[Jenisej]], [[Lena]] og [[Mackenzie]]. Þar sem ferskara vatn er eðlisléttara en saltara vatn myndast víða lagskipting: tiltölulega ferskt yfirborðslag ofan á saltari og oft hlýrri sjó. Slík lagskipting takmarkar varmaskipti milli dýpri sjávar og yfirborðs. Mikið magn tiltölulega hlýs og salts [[Atlantssjór|Atlantssjávar]] streymir norður um hafsvæðin milli Grænlands, Íslands og Noregs og áfram inn í Norður-Íshaf. Minna en mikilvægt innstreymi kemur frá Kyrrahafi um Beringssund. Á móti flytjast kaldari sjór, ferskvatn og hafís út úr Norður-Íshafi, meðal annars um Framsund. Þessi vatnsskipti tengja hafið við stórfellda hringrás heimshafanna.<ref name="Circulation">Mary-Louise Timmermans og John Marshall (2020). [https://doi.org/10.1029/2018JC014378 „Understanding Arctic Ocean Circulation: A Review of Ocean Dynamics in a Changing Climate“]. ''Journal of Geophysical Research: Oceans'' 125.</ref> Tveir meginþættir yfirborðsstrauma eru '''þverpólarek''' (e. ''Transpolar Drift''), sem flytur sjó og ís frá Síberíusvæðinu yfir í átt að Framsundi, og '''Beaufort-hringstraumurinn''' (e. ''Beaufort Gyre''), stór hringrás í vestanverðu hafinu. Sá síðarnefndi safnar miklu ferskvatni í efri lög hafsins. Vindar, loftþrýstingur og breytilegt ísþekjusvæði geta breytt styrk og legu þessara straumkerfa.<ref name="Circulation"/><ref name="Beaufort">Peigen Lin o.fl. (2023). [https://doi.org/10.1038/s41561-023-01184-5 „Recent state transition of the Arctic Ocean’s Beaufort Gyre“]. ''Nature Geoscience'' 16.</ref> == Hafís og loftslag == Hafís er frosinn sjór sem flýtur á yfirborði hafsins. Hann er annars eðlis en [[borgarísjaki|ísjakar]], sem verða til þegar ís brotnar frá jöklum á landi. Þegar sjór frýs skilur hann eftir hluta saltsins í sjónum fyrir neðan. Við bráðnun bætist hins vegar ferskara vatn við yfirborðslagið. Þannig hefur árleg sveifla í ísmyndun áhrif á seltu, lagskiptingu og strauma. Hafísinn nær að jafnaði mestri útbreiðslu í mars en minnstri í september. Hann hverfur ekki allur að sumarlagi, en bæði útbreiðsla hans og hlutfall þykks, margra ára gamals íss hafa minnkað til langs tíma. Samkvæmt gervihnattamælingum var minnsta útbreiðsla ársins 2026 um 4,60 milljónir ferkílómetra hinn 12. september. Það var eitt af tíu lægstu árlegu lágmörkum frá upphafi samfelldra gervihnattamælinga. Þessi tala er mælikvarði á útbreiðslu hafíss á tilteknum degi, ekki flatarmál Norður-Íshafs sjálfs.<ref name="NSIDC2026"/> [[Mynd:Arctic Sea Ice Maximum 2026 (SVS5629).png|thumb|Útbreiðsla hafíss síðla vetrar 2026 samkvæmt myndrænni framsetningu NASA.]] Norðurslóðir hafa hlýnað hraðar en jörðin í heild síðustu áratugi. Rannsókn sem skoðaði tímabilið 1979–2021 sýndi að hlýnunin á norðurslóðum var að jafnaði nær fjórfalt hraðari en hnattræn hlýnun á sama tímabili. Einn skýringarþátturinn er að dökkur hafflötur tekur til sín meiri sólarorku en ljós ís. Þegar ísinn hörfar getur því meiri varmi safnast í sjónum, sem stuðlar að frekari hlýnun. Þetta er dæmi um jákvæða afturverkun í loftslagskerfinu.<ref name="Rantanen">Mika Rantanen o.fl. (2022). [https://doi.org/10.1038/s43247-022-00498-3 „The Arctic has warmed nearly four times faster than the globe since 1979“]. ''Communications Earth & Environment'' 3, 168.</ref> Breytingar á ísþekju eru misjafnar eftir svæðum og árum. Þær hafa áhrif á búsvæði ísháðra dýra, öldugang, strandrof og möguleika til siglinga. Ekki er þó hægt að álykta af einu hlýju sumri eða einu kaldara ári hver langtímaþróunin sé. Til þess þarf samfelldar mælingar yfir marga áratugi.<ref name="NOAAreport2025">[https://arctic.noaa.gov/report-card/report-card-2025/ NOAA: ''Arctic Report Card 2025'']. Yfirlit um loftslag og hafís á norðurslóðum.</ref> == Lífríki == Lífríki Norður-Íshafs er aðlagað miklum árstíðasveiflum í birtu og hita. Þegar sólarljós eykst að vori hefst gróðurvöxtur [[svifþörungar|svifþörunga]] í sjónum og þörunga sem lifa í eða undir hafís. Þörungarnir eru undirstaða fæðuvefja þar sem dýrasvif, meðal annars [[rauðáta]] og skyldar tegundir, nýtir framleiðsluna. Dýrasvifið verður síðan fæða fiska, sjófugla og sjávarspendýra. Meðal dýra sem finnast í Norður-Íshafi og jaðarhöfum þess eru [[hvítabjörn]], [[rostungur]], ýmsar tegundir [[selir|sela]] og [[hvalir|hvala]], til dæmis [[náhvalur]] og [[mjaldur]]. Útbreiðsla tegundanna er afar breytileg. Hvítabirnir treysta að verulegu leyti á hafís til veiða, en aðrir stofnar eru bundnari við opið haf, landgrunn eða tiltekin strandsvæði. Minni hafís, hlýrri sjór og breytingar á fæðuframboði geta því haft ólík áhrif eftir tegundum og svæðum.<ref name="NOAA"/><ref name="NOAAreport2025"/> Á jaðarsvæðum hafsins, þar sem kaldur og hlýr sjór mætast, geta verið mjög gjöful fiskimið. Í Barentshafi og á hafsvæðunum norðan Íslands skipta meðal annars [[þorskur]], [[loðna]] og aðrar uppsjávartegundir miklu máli. Rannsóknir á Íslandshafi hafa sýnt að breytileg staða hitaskila og sjávarstrauma getur haft áhrif á göngur og afkomu loðnu.<ref name="Hafr2012"/> == Mannvist og rannsóknir == Menn hafa um þúsundir ára nýtt strand- og ísasvæði norðurslóða til ferðalaga, veiða og búsetu. Samfélög frumbyggja í Alaska, norðanverðu Kanada, á Grænlandi og í norðurhluta Evrasíu hafa þróað víðtæka staðbundna þekkingu á hafís, veðri, dýralífi og siglingaleiðum. Saga Norður-Íshafs hefst því ekki með evrópskum landkönnunarferðum. Á síðari öldum leituðu evrópskir sjófarendur einkum siglingaleiða frá Atlantshafi til Kyrrahafs norðan við meginlöndin. [[Norðausturleiðin]] liggur með norðurströnd Evrasíu en [[Norðvesturleiðin]] um eyjaklasa norðan Kanada. Hafís og ófullkomin kort gerðu þessar ferðir hættulegar. Í lok 19. aldar fór vísindaleg þekking á hafinu að aukast hratt. Á árunum 1893–1896 lét [[Fridtjof Nansen]] skipið ''[[Fram]]'' frjósa fast í ís norður af Síberíu í þeirri von að hafísrek bæri það yfir norðurhluta hafsins. Leiðangurinn sýndi fram á mikilvægi þverpólareksins og skilaði viðamiklum vísindagögnum. Á árunum 1903–1906 sigldi [[Roald Amundsen]] fyrstur Norðvesturleiðina alla með skipinu ''Gjøa''. Árið 1958 fór bandaríski kjarnorkukafbáturinn ''[[USS Nautilus (SSN-571)|Nautilus]]'' undir ísinn yfir landfræðilega Norðurpólinn.<ref name="Fram">[https://frammuseum.no/en/polar-history/expeditions/the-first-fram-expedition-1893-1896/ Framsafnið í Ósló: „The First Fram Expedition, 1893–1896“].</ref><ref name="Amundsen">[https://www.rmg.co.uk/stories/maritime-history/roald-amundsen-north-west-passage-expedition-1903-06 Royal Museums Greenwich: „Roald Amundsen North-West Passage expedition 1903–06“].</ref><ref name="Nautilus">[https://www.history.navy.mil/research/histories/ship-histories/danfs/n/nautilus-ssn-571-iv.html Naval History and Heritage Command: „Nautilus IV (SSN-571)“].</ref> Nútímarannsóknir byggjast á rannsóknaskipum, ísbrjótum, mælibaujum, gervihnöttum og sjálfvirkum mælitækjum undir ísnum. Þær beinast meðal annars að hafstraumum, hita- og seltudreifingu, lífríki, jarðfræði og breytingum á hafís. Umfang rannsókna er þó ójafnt milli svæða og vetrarmánuðirnir erfiðir vegna myrkurs og íss. == Siglingar, nýting og alþjóðalög == Á Norður-Íshafi eru stundaðar fiskveiðar og flutningar á vörum og hráefnum. Stytting ísþekjutímans hefur aukið aðgengi að sumum siglingaleiðum, einkum yfir sumarið, en siglingar eru áfram háðar veðri, hafís, dýpi og aðstöðu til leitar og björgunar. Norðvesturleiðin og siglingaleiðir norðan Rússlands eru ekki jafngildar reglulegum, íslausum siglingaleiðum á suðlægari höfum. Samkvæmt gögnum vinnuhóps [[Norðurskautsráðið|Norðurskautsráðsins]] um verndun hafumhverfis norðurslóða, PAME, komu 1.812 aðgreind skip inn á það svæði sem fellur undir skilgreiningu alþjóðlegra reglna um skip í heimskautasiglingum árið 2025. Það var 40% aukning frá 2013. Þessar tölur eiga við tiltekið reglusvæði, sem er ekki nákvæmlega það sama og allt Norður-Íshaf samkvæmt landfræðilegri skilgreiningu.<ref name="PAME">[https://arctic-council.org/news/increase-in-arctic-shipping/ Norðurskautsráðið/PAME: „Arctic Shipping Update: 40% Increase in Ships in the Arctic“], 12. febrúar 2026.</ref> Alþjóðasiglingamálastofnunin ([[IMO]]) setti sérstakar reglur um skip sem sigla á heimskautasvæðum, ''Polar Code'', sem tóku gildi árið 2017. Þær fjalla meðal annars um öryggisbúnað, þjálfun áhafna og umhverfisvernd.<ref name="IMO">[https://www.imo.org/en/ourwork/safety/pages/polar-code.aspx Alþjóðasiglingamálastofnunin: „International Code for Ships Operating in Polar Waters (Polar Code)“].</ref> [[Hafréttarsamningur Sameinuðu þjóðanna]] leggur grunn að reglum um landhelgi, efnahagslögsögur og réttindi ríkja yfir landgrunni. Strandríki geta átt réttindi til rannsókna og vinnslu auðlinda á landgrunni án þess að þau réttindi feli í sér yfirráð yfir hafsvæðinu fyrir ofan. Kröfur um ytri mörk landgrunns hafa því verið mikilvægt viðfangsefni hjá ríkjum sem liggja að miðhluta Norður-Íshafs.<ref name="UNCLOS">[https://www.un.org/Depts/los/convention_agreements/texts/unclos/part6.htm Sameinuðu þjóðirnar: Hafréttarsamningur SÞ, VI. hluti, 76.–78. gr. um landgrunn].</ref> Árið 2021 tók gildi alþjóðasamningur sem á að koma í veg fyrir stjórnlausar fiskveiðar á úthafssvæðinu í miðju Norður-Íshafi á meðan þekking á fiskistofnum og vistkerfinu er efld. Samningurinn er dæmi um að ríki hafi kosið að setja varúðarreglur áður en umfangsmiklar atvinnuveiðar hefjast á nýjum hafsvæðum.<ref name="Fish">[https://mandates.un.org/mandate/A/RES/76/71 Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna: ályktun 76/71], 155. mgr. um gildistöku samningsins 25. júní 2021.</ref> == Umhverfisáhrif og framtíðarhorfur == Helstu umhverfisáskoranir Norður-Íshafs tengjast hlýnun sjávar og lofts, samdrætti hafíss, breytingum á vistkerfum og mengun sem getur borist langar leiðir með straumum og lofti. Aukin skipaumferð og vinnsla náttúruauðlinda getur einnig aukið hættu á slysum og mengun. Sérstakar aðstæður norðurslóða, svo sem hafís, kuldi, myrkur og miklar vegalengdir, geta torveldað viðbrögð við óhöppum.<ref name="NOAAreport2025"/><ref name="IMO"/> Ekki er fullvíst hvenær Norður-Íshaf verður í fyrsta sinn nánast laust við hafís í lok sumars samkvæmt viðteknum mælikvörðum, enda ráðast slíkar spár af losun gróðurhúsalofttegunda, náttúrulegum sveiflum og því hvernig hugtakið „íslaust“ er skilgreint. Langtímasamdráttur hafíss frá upphafi gervihnattamælinga er hins vegar skýr.<ref name="NSIDC2026"/><ref name="NOAAreport2025"/> == Sjá einnig == * [[Norðurslóðir]] * [[Heimskautsbaugur]] * [[Norðurpóllinn]] * [[Hafís]] * [[Íslandshaf]] * [[Grænlandshaf]] * [[Norðurskautsráðið]] == Heimildir == <references /> == Ytri tenglar == * [https://arctic.noaa.gov/ NOAA Arctic: skýrslur og gögn um norðurslóðir] * [https://nsidc.org/ National Snow and Ice Data Center: gervihnattagögn um hafís] * [https://www.hafogvatn.is/ Hafrannsóknastofnun] * [https://www.pame.is/ PAME: verndun hafumhverfis á norðurslóðum] * [https://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/arctic/ International Bathymetric Chart of the Arctic Ocean] [[Flokkur:Norður-Íshaf]] [[Flokkur:Úthöf]] [[Flokkur:Norðurslóðir]] itb6d3rrve7erxkigqehf1urbp4xxng 1983003 1983000 2026-10-17T17:52:55Z Akigka 183 1983003 wikitext text/x-wiki '''Norður-Íshaf''' er nyrst og minnst af fimm úthöfum jarðar. Það umlykur [[Norðurpóllinn|Norðurpólinn]] og liggur að norðurströndum [[Evrasía|Evrasíu]] og [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] auk [[Grænland]]s. Flatarmál þess er oft talið um 14 milljónir ferkílómetra, en tölur eru mismunandi eftir því hvar mörk hafsins og aðliggjandi jaðarhafa eru dregin. Bandaríska haf- og loftslagsstofnunin [[NOAA]] miðar til dæmis við um 15,6 milljónir ferkílómetra. Meðaldýpi hafsins er um 1.200 metrar og mesti mældi dýptarpunktur þess er í Molloy-djúpinu í [[Framsund]]i, um 5.550 metrum undir sjávarmáli.<ref name="NOAA">{{cite web|url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/smallestocean.html|title=What is the world's smallest ocean?|website=NOAA|access-date=17. október 2026}}</ref><ref name="Molloy">{{cite journal|author1=Cassandra Bongiovanni|author2=Heather A. Stewart|author3=Alan J. Jamieson|year=2022|doi=10.1002/gdj3.122|title=High-resolution multibeam sonar bathymetry of the deepest place in each ocean|journal=Geoscience Data Journal}}</ref> [[Mynd:IBCAO betamap.jpg|thumb|Hafsbotnskort af Norður-Íshafi. Djúp hafsvæði liggja beggja vegna neðansjávarhryggja sem skipta hafsbotninum í nokkur stór ker.]] Stór hluti Norður-Íshafs er þakinn [[hafís]] allan eða hluta ársins. Hafísinn nær yfir stærst svæði síðla vetrar en minnst undir lok sumars. Útbreiðsla hans hefur dregist verulega saman frá því reglulegar gervihnattamælingar hófust árið 1979. Hafið hefur því mikla þýðingu fyrir loftslagsrannsóknir, lífríki norðurslóða, fiskveiðar og siglingar.<ref name="NSIDC2026">[https://nsidc.org/news-analyses/news-stories/arctic-sea-ice-has-reached-minimum-extent-2026-antarctic-sea-ice-maximum-most-likely-reached-well National Snow and Ice Data Center: „Arctic sea ice has reached minimum extent for 2026“], 23. september 2026.</ref> == Landafræði og mörk == Norður-Íshaf er að mestu umlukið landi. Það tengist [[Kyrrahaf]]i um hið grunna [[Beringssund]] milli [[Alaska]] og [[Síbería|Síberíu]]. Tengslin við [[Atlantshaf]] eru mun víðáttumeiri og liggja meðal annars um Framsund milli Grænlands og [[Svalbarði|Svalbarða]] og hafsvæðin milli Grænlands, Íslands, [[Færeyjar|Færeyja]] og Noregs. Landgrunn teygir sig langt út frá ströndum á mörgum svæðum, einkum við norðurströnd Rússlands og í grennd við Norður-Ameríku. [[Alþjóðasjómælingastofnunin]] (IHO) hefur gefið út viðmiðanir um mörk úthafa og innhafa. Mörk Norður-Íshafs við Atlantshaf hafa þó verið skilgreind á fleiri en einn hátt. Þetta á sérstaklega við um [[Grænlandshaf]], [[Noregshaf]], [[Íslandshaf]] og önnur hafsvæði á norðanverðu Atlantshafi. Í útgáfu IHO frá 1953 var Íslandshaf ekki afmarkað sem sjálfstætt hafsvæði með sama hætti og í seinni drögum. Drög að fjórðu útgáfu frá 2002 gerðu meðal annars ráð fyrir sérstakri afmörkun Íslandshafs, en þau voru ekki samþykkt sem endanleg útgáfa. Því verður að greina á milli formlegrar nafngiftar einstakra hafsvæða og víðari haffræðilegrar flokkunar þeirra.<ref name="IHO1953">International Hydrographic Organization (1953). [https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf ''Limits of Oceans and Seas'', 3. útgáfa], S-23.</ref><ref name="IHODraft">International Hydrographic Organization (2001–2002). [https://legacy.iho.int/mtg_docs/circular_letters/english/2001/Cl55e.pdf Gögn um endurskoðun ritsins ''Limits of Oceans and Seas''], kafli 9 um Norður-Íshaf. Tillögur að fjórðu útgáfu voru ekki staðfestar.</ref> === Jaðarhöf og sund === Helstu jaðarhöf sem jafnan eru talin til Norður-Íshafs eru: * [[Barentshaf]] norðan Noregs og norðvesturhluta Rússlands. * [[Karahaf]] austan [[Novaja Zemlja]]. * [[Laptevhaf]] norðan miðhluta Síberíu. * [[Austur-Síberíuhaf]] milli Nýju-Síberíueyja og [[Wrangel-eyja|Wrangel-eyju]]. * [[Tjúktahaf]] norðan Beringssunds. * [[Beaufort-haf]] norðan Alaska og norðvesturhluta Kanada. * [[Lincolnhaf]] norðan Grænlands og kanadíska heimskautaeyjaklasans. [[Grænlandshaf]], [[Íslandshaf]], [[Noregshaf]], [[Baffinsflói]] og [[Hudsonflói]] eru einnig talin með í sumum víðari skilgreiningum Norður-Íshafs, en önnur flokkun tengir hluta þeirra frekar við Atlantshaf. Af þeim sökum eru flatarmálstölur og talningar á jaðarhöfum ekki alltaf samanburðarhæfar.<ref name="IHO1953"/> === Eyjar === Meðal stærstu og þekktustu eyja og eyjaklasa við hafið eru Grænland, [[Svalbarði]], [[Frans Jósefsland]], [[Novaja Zemlja]], [[Severnaja Zemlja]], [[Nýju-Síberíueyjar]], Wrangel-eyja og [[kanadíski heimskautaeyjaklasinn]], þar á meðal [[Ellesmere-eyja]] og [[Baffinsland]]. Flestar þessara eyja eru strjálbýlar og á sumum eru engar fastar byggðir. == Norður-Íshaf og Ísland == [[Ísland]] liggur á mótum hlýrri sjávar úr Atlantshafi og kaldari sjávar úr norðri. Hafsvæðið norður af landinu er nefnt '''Íslandshaf''' í íslenskum hafrannsóknum. Þar mætast meðal annars hlýjar og saltar sjógerðir af atlantshafsuppruna og kaldari, seltuminni sjór úr norðri. Þessi víxlverkun hefur áhrif á hitastig og seltu sjávar, framleiðni svifs og útbreiðslu fiskistofna. Hafrannsóknastofnunin hefur meðal annars rannsakað tengsl breytinga á hafstraumum við lífshætti og göngur [[loðna|loðnu]].<ref name="Hafr2012">Hafrannsóknastofnunin (2012). [https://www.hafogvatn.is/static/research/files/fjolrit-164.pdf ''Vistkerfi Íslandshafs: The Iceland Sea Ecosystem Project'']. ''Hafrannsóknir'' nr. 164, einkum kaflarnir „Ástand sjávar og straumar í Íslandshafi“ og „Lífshættir loðnu í Íslandshafi“.</ref> [[Mynd:Arctic Ocean Water Layers.jpg|thumb|Sjógerðir í austanverðu Norður-Íshafi. Seltuminni yfirborðssjór liggur víða ofan á saltari sjó úr Atlantshafi.]] Vestan og norðan Íslands gætir áhrifa [[Austur-Grænlandsstraumur|Austur-Grænlandsstraumsins]], sem ber kaldan sjó og hafís suður með Austur-Grænlandi. Grein hans, [[Austur-Íslandsstraumur]], flytur kaldari sjó í átt að norðausturmiðum Íslands. Á móti berast hlýrri sjógerðir úr Atlantshafi með straumum sunnan og austan landsins. Hvar þessar sjógerðir mætast er breytilegt eftir árstíðum og milli ára.<ref name="Hafr2012"/> === Liggur Akureyri við Norður-Íshaf? === [[Akureyri]] stendur við botn [[Eyjafjörður|Eyjafjarðar]], sem opnast til norðurs út í hafið norðan Íslands. Hvort Akureyri telst hafnarborg við Norður-Íshaf eða Atlantshaf fer eftir þeirri skilgreiningu sem notuð er á mörkum úthafanna. Í flokkun sem telur Íslandshaf eða suðurhluta Grænlandshafs til Norður-Íshafs má telja Eyjafjörð og þar með Akureyri til þess hafsvæðis. Ef hafsvæðin norður af Íslandi eru hins vegar flokkuð með norðanverðu Atlantshafi verður niðurstaðan önnur. Þetta er því fyrst og fremst spurning um landfræðilega flokkun, ekki skýr mörk í sjónum sjálfum.<ref name="IHO1953"/><ref name="IHODraft"/><ref name="Hafr2012"/> [[Grímsey]] er nálægt [[heimskautsbaugur|heimskautsbaug]], en mörk Norður-Íshafs fylgja ekki einfaldlega heimskautsbaugnum. Ísland er eitt átta ríkja [[Norðurskautsráðið|Norðurskautsráðsins]], þótt flestir Íslendingar búi sunnan hans.<ref name="ArcticCouncilIceland">[https://www.admin.arctic-council.org/about/states/iceland/ Norðurskautsráðið: „Iceland“].</ref> == Hafsbotn og jarðfræði == Norður-Íshaf er óvenjulega grunnt miðað við önnur úthöf vegna víðáttumikils landgrunns. Djúphafssvæðin liggja einkum í tveimur stórum kerfum sem eru oft kölluð Evrasíukerið og Amerasíukerið. Milli þeirra liggur [[Lomonosovhryggur]], neðansjávarhryggur sem teygir sig frá grennd við Grænland yfir miðhluta hafsins í átt að Síberíu. Í Evrasíukerinu liggur [[Gakkelhryggur]], rekbelti þar sem jarðskorpuflekar gliðna. Hryggurinn skiptir kerinu í Nansen- og Amundsen-djúpkerin. Hafsbotninn geymir sögu þess hvernig Norður-Íshaf myndaðist þegar meginlandsflekar færðust í sundur á löngum tíma. Þróun þess tengist opnun norðanverðs Atlantshafs, en einstakir hlutar hafsbotnsins eiga sér ólíka jarðsögu. Þykkt setlaga, staðsetning neðansjávarhryggja og aldur hafsbotnsins skipta máli við rannsóknir á jarðsögu og mati á mögulegum auðlindum á landgrunni. Nákvæm kortlagning hefur lengi verið erfið vegna hafíss og takmarkaðs aðgengis, en alþjóðlegt verkefni um dýptarkort Norður-Íshafs, ''International Bathymetric Chart of the Arctic Ocean'' (IBCAO), hefur bætt þekkingu á botninum verulega.<ref name="IBCAO">Martin Jakobsson o.fl. (2020). [https://doi.org/10.1038/s41597-020-0520-9 „The International Bathymetric Chart of the Arctic Ocean Version 4.0“]. ''Scientific Data'' 7, 176.</ref> Dýpsti þekkti punkturinn er í Molloy-djúpinu í Framsundi. Nákvæm hljóðmæling á botninum gaf dýpið 5.551 ± 14 metra. Eldri tölur um mesta dýpi Norður-Íshafs eru ekki allar sambærilegar við nútímamælingar.<ref name="Molloy"/> == Sjór, straumar og selta == Einkenni Norður-Íshafs ráðast meðal annars af takmörkuðum tengingum við önnur úthöf, miklu innstreymi ferskvatns frá stórfljótum og árstíðabundinni myndun og bráðnun hafíss. Meðal fljóta sem renna til hafsins eru [[Ob]], [[Jenisej]], [[Lena]] og [[Mackenzie]]. Þar sem ferskara vatn er eðlisléttara en saltara vatn myndast víða lagskipting: tiltölulega ferskt yfirborðslag ofan á saltari og oft hlýrri sjó. Slík lagskipting takmarkar varmaskipti milli dýpri sjávar og yfirborðs. Mikið magn tiltölulega hlýs og salts [[Atlantssjór|Atlantssjávar]] streymir norður um hafsvæðin milli Grænlands, Íslands og Noregs og áfram inn í Norður-Íshaf. Minna en mikilvægt innstreymi kemur frá Kyrrahafi um Beringssund. Á móti flytjast kaldari sjór, ferskvatn og hafís út úr Norður-Íshafi, meðal annars um Framsund. Þessi vatnsskipti tengja hafið við stórfellda hringrás heimshafanna.<ref name="Circulation">Mary-Louise Timmermans og John Marshall (2020). [https://doi.org/10.1029/2018JC014378 „Understanding Arctic Ocean Circulation: A Review of Ocean Dynamics in a Changing Climate“]. ''Journal of Geophysical Research: Oceans'' 125.</ref> Tveir meginþættir yfirborðsstrauma eru '''þverpólarek''' (e. ''Transpolar Drift''), sem flytur sjó og ís frá Síberíusvæðinu yfir í átt að Framsundi, og '''Beaufort-hringstraumurinn''' (e. ''Beaufort Gyre''), stór hringrás í vestanverðu hafinu. Sá síðarnefndi safnar miklu ferskvatni í efri lög hafsins. Vindar, loftþrýstingur og breytilegt ísþekjusvæði geta breytt styrk og legu þessara straumkerfa.<ref name="Circulation"/><ref name="Beaufort">Peigen Lin o.fl. (2023). [https://doi.org/10.1038/s41561-023-01184-5 „Recent state transition of the Arctic Ocean’s Beaufort Gyre“]. ''Nature Geoscience'' 16.</ref> == Hafís og loftslag == Hafís er frosinn sjór sem flýtur á yfirborði hafsins. Hann er annars eðlis en [[borgarísjaki|ísjakar]], sem verða til þegar ís brotnar frá jöklum á landi. Þegar sjór frýs skilur hann eftir hluta saltsins í sjónum fyrir neðan. Við bráðnun bætist hins vegar ferskara vatn við yfirborðslagið. Þannig hefur árleg sveifla í ísmyndun áhrif á seltu, lagskiptingu og strauma. Hafísinn nær að jafnaði mestri útbreiðslu í mars en minnstri í september. Hann hverfur ekki allur að sumarlagi, en bæði útbreiðsla hans og hlutfall þykks, margra ára gamals íss hafa minnkað til langs tíma. Samkvæmt gervihnattamælingum var minnsta útbreiðsla ársins 2026 um 4,60 milljónir ferkílómetra hinn 12. september. Það var eitt af tíu lægstu árlegu lágmörkum frá upphafi samfelldra gervihnattamælinga. Þessi tala er mælikvarði á útbreiðslu hafíss á tilteknum degi, ekki flatarmál Norður-Íshafs sjálfs.<ref name="NSIDC2026"/> [[Mynd:Arctic Sea Ice Maximum 2026 (SVS5629).png|thumb|Útbreiðsla hafíss síðla vetrar 2026 samkvæmt myndrænni framsetningu NASA.]] Norðurslóðir hafa hlýnað hraðar en jörðin í heild síðustu áratugi. Rannsókn sem skoðaði tímabilið 1979–2021 sýndi að hlýnunin á norðurslóðum var að jafnaði nær fjórfalt hraðari en hnattræn hlýnun á sama tímabili. Einn skýringarþátturinn er að dökkur hafflötur tekur til sín meiri sólarorku en ljós ís. Þegar ísinn hörfar getur því meiri varmi safnast í sjónum, sem stuðlar að frekari hlýnun. Þetta er dæmi um jákvæða afturverkun í loftslagskerfinu.<ref name="Rantanen">Mika Rantanen o.fl. (2022). [https://doi.org/10.1038/s43247-022-00498-3 „The Arctic has warmed nearly four times faster than the globe since 1979“]. ''Communications Earth & Environment'' 3, 168.</ref> Breytingar á ísþekju eru misjafnar eftir svæðum og árum. Þær hafa áhrif á búsvæði ísháðra dýra, öldugang, strandrof og möguleika til siglinga. Ekki er þó hægt að álykta af einu hlýju sumri eða einu kaldara ári hver langtímaþróunin sé. Til þess þarf samfelldar mælingar yfir marga áratugi.<ref name="NOAAreport2025">[https://arctic.noaa.gov/report-card/report-card-2025/ NOAA: ''Arctic Report Card 2025'']. Yfirlit um loftslag og hafís á norðurslóðum.</ref> == Lífríki == Lífríki Norður-Íshafs er aðlagað miklum árstíðasveiflum í birtu og hita. Þegar sólarljós eykst að vori hefst gróðurvöxtur [[svifþörungar|svifþörunga]] í sjónum og þörunga sem lifa í eða undir hafís. Þörungarnir eru undirstaða fæðuvefja þar sem dýrasvif, meðal annars [[rauðáta]] og skyldar tegundir, nýtir framleiðsluna. Dýrasvifið verður síðan fæða fiska, sjófugla og sjávarspendýra. Meðal dýra sem finnast í Norður-Íshafi og jaðarhöfum þess eru [[hvítabjörn]], [[rostungur]], ýmsar tegundir [[selir|sela]] og [[hvalir|hvala]], til dæmis [[náhvalur]] og [[mjaldur]]. Útbreiðsla tegundanna er afar breytileg. Hvítabirnir treysta að verulegu leyti á hafís til veiða, en aðrir stofnar eru bundnari við opið haf, landgrunn eða tiltekin strandsvæði. Minni hafís, hlýrri sjór og breytingar á fæðuframboði geta því haft ólík áhrif eftir tegundum og svæðum.<ref name="NOAA"/><ref name="NOAAreport2025"/> Á jaðarsvæðum hafsins, þar sem kaldur og hlýr sjór mætast, geta verið mjög gjöful fiskimið. Í Barentshafi og á hafsvæðunum norðan Íslands skipta meðal annars [[þorskur]], [[loðna]] og aðrar uppsjávartegundir miklu máli. Rannsóknir á Íslandshafi hafa sýnt að breytileg staða hitaskila og sjávarstrauma getur haft áhrif á göngur og afkomu loðnu.<ref name="Hafr2012"/> == Mannvist og rannsóknir == Menn hafa um þúsundir ára nýtt strand- og ísasvæði norðurslóða til ferðalaga, veiða og búsetu. Samfélög frumbyggja í Alaska, norðanverðu Kanada, á Grænlandi og í norðurhluta Evrasíu hafa þróað víðtæka staðbundna þekkingu á hafís, veðri, dýralífi og siglingaleiðum. Saga Norður-Íshafs hefst því ekki með evrópskum landkönnunarferðum. Á síðari öldum leituðu evrópskir sjófarendur einkum siglingaleiða frá Atlantshafi til Kyrrahafs norðan við meginlöndin. [[Norðausturleiðin]] liggur með norðurströnd Evrasíu en [[Norðvesturleiðin]] um eyjaklasa norðan Kanada. Hafís og ófullkomin kort gerðu þessar ferðir hættulegar. Í lok 19. aldar fór vísindaleg þekking á hafinu að aukast hratt. Á árunum 1893–1896 lét [[Fridtjof Nansen]] skipið ''[[Fram]]'' frjósa fast í ís norður af Síberíu í þeirri von að hafísrek bæri það yfir norðurhluta hafsins. Leiðangurinn sýndi fram á mikilvægi þverpólareksins og skilaði viðamiklum vísindagögnum. Á árunum 1903–1906 sigldi [[Roald Amundsen]] fyrstur Norðvesturleiðina alla með skipinu ''Gjøa''. Árið 1958 fór bandaríski kjarnorkukafbáturinn ''[[USS Nautilus (SSN-571)|Nautilus]]'' undir ísinn yfir landfræðilega Norðurpólinn.<ref name="Fram">[https://frammuseum.no/en/polar-history/expeditions/the-first-fram-expedition-1893-1896/ Framsafnið í Ósló: „The First Fram Expedition, 1893–1896“].</ref><ref name="Amundsen">[https://www.rmg.co.uk/stories/maritime-history/roald-amundsen-north-west-passage-expedition-1903-06 Royal Museums Greenwich: „Roald Amundsen North-West Passage expedition 1903–06“].</ref><ref name="Nautilus">[https://www.history.navy.mil/research/histories/ship-histories/danfs/n/nautilus-ssn-571-iv.html Naval History and Heritage Command: „Nautilus IV (SSN-571)“].</ref> Nútímarannsóknir byggjast á rannsóknaskipum, ísbrjótum, mælibaujum, gervihnöttum og sjálfvirkum mælitækjum undir ísnum. Þær beinast meðal annars að hafstraumum, hita- og seltudreifingu, lífríki, jarðfræði og breytingum á hafís. Umfang rannsókna er þó ójafnt milli svæða og vetrarmánuðirnir erfiðir vegna myrkurs og íss. == Siglingar, nýting og alþjóðalög == Á Norður-Íshafi eru stundaðar fiskveiðar og flutningar á vörum og hráefnum. Stytting ísþekjutímans hefur aukið aðgengi að sumum siglingaleiðum, einkum yfir sumarið, en siglingar eru áfram háðar veðri, hafís, dýpi og aðstöðu til leitar og björgunar. Norðvesturleiðin og siglingaleiðir norðan Rússlands eru ekki jafngildar reglulegum, íslausum siglingaleiðum á suðlægari höfum. Samkvæmt gögnum vinnuhóps [[Norðurskautsráðið|Norðurskautsráðsins]] um verndun hafumhverfis norðurslóða, PAME, komu 1.812 aðgreind skip inn á það svæði sem fellur undir skilgreiningu alþjóðlegra reglna um skip í heimskautasiglingum árið 2025. Það var 40% aukning frá 2013. Þessar tölur eiga við tiltekið reglusvæði, sem er ekki nákvæmlega það sama og allt Norður-Íshaf samkvæmt landfræðilegri skilgreiningu.<ref name="PAME">[https://arctic-council.org/news/increase-in-arctic-shipping/ Norðurskautsráðið/PAME: „Arctic Shipping Update: 40% Increase in Ships in the Arctic“], 12. febrúar 2026.</ref> Alþjóðasiglingamálastofnunin ([[IMO]]) setti sérstakar reglur um skip sem sigla á heimskautasvæðum, ''Polar Code'', sem tóku gildi árið 2017. Þær fjalla meðal annars um öryggisbúnað, þjálfun áhafna og umhverfisvernd.<ref name="IMO">[https://www.imo.org/en/ourwork/safety/pages/polar-code.aspx Alþjóðasiglingamálastofnunin: „International Code for Ships Operating in Polar Waters (Polar Code)“].</ref> [[Hafréttarsamningur Sameinuðu þjóðanna]] leggur grunn að reglum um landhelgi, efnahagslögsögur og réttindi ríkja yfir landgrunni. Strandríki geta átt réttindi til rannsókna og vinnslu auðlinda á landgrunni án þess að þau réttindi feli í sér yfirráð yfir hafsvæðinu fyrir ofan. Kröfur um ytri mörk landgrunns hafa því verið mikilvægt viðfangsefni hjá ríkjum sem liggja að miðhluta Norður-Íshafs.<ref name="UNCLOS">[https://www.un.org/Depts/los/convention_agreements/texts/unclos/part6.htm Sameinuðu þjóðirnar: Hafréttarsamningur SÞ, VI. hluti, 76.–78. gr. um landgrunn].</ref> Árið 2021 tók gildi alþjóðasamningur sem á að koma í veg fyrir stjórnlausar fiskveiðar á úthafssvæðinu í miðju Norður-Íshafi á meðan þekking á fiskistofnum og vistkerfinu er efld. Samningurinn er dæmi um að ríki hafi kosið að setja varúðarreglur áður en umfangsmiklar atvinnuveiðar hefjast á nýjum hafsvæðum.<ref name="Fish">[https://mandates.un.org/mandate/A/RES/76/71 Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna: ályktun 76/71], 155. mgr. um gildistöku samningsins 25. júní 2021.</ref> == Umhverfisáhrif og framtíðarhorfur == Helstu umhverfisáskoranir Norður-Íshafs tengjast hlýnun sjávar og lofts, samdrætti hafíss, breytingum á vistkerfum og mengun sem getur borist langar leiðir með straumum og lofti. Aukin skipaumferð og vinnsla náttúruauðlinda getur einnig aukið hættu á slysum og mengun. Sérstakar aðstæður norðurslóða, svo sem hafís, kuldi, myrkur og miklar vegalengdir, geta torveldað viðbrögð við óhöppum.<ref name="NOAAreport2025"/><ref name="IMO"/> Ekki er fullvíst hvenær Norður-Íshaf verður í fyrsta sinn nánast laust við hafís í lok sumars samkvæmt viðteknum mælikvörðum, enda ráðast slíkar spár af losun gróðurhúsalofttegunda, náttúrulegum sveiflum og því hvernig hugtakið „íslaust“ er skilgreint. Langtímasamdráttur hafíss frá upphafi gervihnattamælinga er hins vegar skýr.<ref name="NSIDC2026"/><ref name="NOAAreport2025"/> == Sjá einnig == * [[Norðurslóðir]] * [[Heimskautsbaugur]] * [[Norðurpóllinn]] * [[Hafís]] * [[Íslandshaf]] * [[Grænlandshaf]] * [[Norðurskautsráðið]] == Heimildir == <references /> == Ytri tenglar == * [https://arctic.noaa.gov/ NOAA Arctic: skýrslur og gögn um norðurslóðir] * [https://nsidc.org/ National Snow and Ice Data Center: gervihnattagögn um hafís] * [https://www.hafogvatn.is/ Hafrannsóknastofnun] * [https://www.pame.is/ PAME: verndun hafumhverfis á norðurslóðum] * [https://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/arctic/ International Bathymetric Chart of the Arctic Ocean] [[Flokkur:Norður-Íshaf]] [[Flokkur:Úthöf]] [[Flokkur:Norðurslóðir]] cto5ws9psdh1ijgvzja4w00ktxvup6r 1983004 1983003 2026-10-17T17:53:52Z Akigka 183 1983004 wikitext text/x-wiki '''Norður-Íshaf''' er nyrst og minnst af fimm úthöfum jarðar. Það umlykur [[Norðurpóllinn|Norðurpólinn]] og liggur að norðurströndum [[Evrasía|Evrasíu]] og [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] auk [[Grænland]]s. Flatarmál þess er oft talið um 14 milljónir ferkílómetra, en tölur eru mismunandi eftir því hvar mörk hafsins og aðliggjandi jaðarhafa eru dregin. Bandaríska haf- og loftslagsstofnunin [[NOAA]] miðar til dæmis við um 15,6 milljónir ferkílómetra. Meðaldýpi hafsins er um 1.200 metrar og mesti mældi dýptarpunktur þess er í Molloy-djúpinu í [[Framsund]]i, um 5.550 metrum undir sjávarmáli.<ref name="NOAA">{{cite web|url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/smallestocean.html|title=What is the world's smallest ocean?|website=NOAA|access-date=17. október 2026}}</ref><ref name="Molloy">{{cite journal|author1=Cassandra Bongiovanni|author2=Heather A. Stewart|author3=Alan J. Jamieson|year=2022|doi=10.1002/gdj3.122|title=High-resolution multibeam sonar bathymetry of the deepest place in each ocean|journal=Geoscience Data Journal|volume=9|number=1}}</ref> [[Mynd:IBCAO betamap.jpg|thumb|Hafsbotnskort af Norður-Íshafi. Djúp hafsvæði liggja beggja vegna neðansjávarhryggja sem skipta hafsbotninum í nokkur stór ker.]] Stór hluti Norður-Íshafs er þakinn [[hafís]] allan eða hluta ársins. Hafísinn nær yfir stærst svæði síðla vetrar en minnst undir lok sumars. Útbreiðsla hans hefur dregist verulega saman frá því reglulegar gervihnattamælingar hófust árið 1979. Hafið hefur því mikla þýðingu fyrir loftslagsrannsóknir, lífríki norðurslóða, fiskveiðar og siglingar.<ref name="NSIDC2026">[https://nsidc.org/news-analyses/news-stories/arctic-sea-ice-has-reached-minimum-extent-2026-antarctic-sea-ice-maximum-most-likely-reached-well National Snow and Ice Data Center: „Arctic sea ice has reached minimum extent for 2026“], 23. september 2026.</ref> == Landafræði og mörk == Norður-Íshaf er að mestu umlukið landi. Það tengist [[Kyrrahaf]]i um hið grunna [[Beringssund]] milli [[Alaska]] og [[Síbería|Síberíu]]. Tengslin við [[Atlantshaf]] eru mun víðáttumeiri og liggja meðal annars um Framsund milli Grænlands og [[Svalbarði|Svalbarða]] og hafsvæðin milli Grænlands, Íslands, [[Færeyjar|Færeyja]] og Noregs. Landgrunn teygir sig langt út frá ströndum á mörgum svæðum, einkum við norðurströnd Rússlands og í grennd við Norður-Ameríku. [[Alþjóðasjómælingastofnunin]] (IHO) hefur gefið út viðmiðanir um mörk úthafa og innhafa. Mörk Norður-Íshafs við Atlantshaf hafa þó verið skilgreind á fleiri en einn hátt. Þetta á sérstaklega við um [[Grænlandshaf]], [[Noregshaf]], [[Íslandshaf]] og önnur hafsvæði á norðanverðu Atlantshafi. Í útgáfu IHO frá 1953 var Íslandshaf ekki afmarkað sem sjálfstætt hafsvæði með sama hætti og í seinni drögum. Drög að fjórðu útgáfu frá 2002 gerðu meðal annars ráð fyrir sérstakri afmörkun Íslandshafs, en þau voru ekki samþykkt sem endanleg útgáfa. Því verður að greina á milli formlegrar nafngiftar einstakra hafsvæða og víðari haffræðilegrar flokkunar þeirra.<ref name="IHO1953">International Hydrographic Organization (1953). [https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf ''Limits of Oceans and Seas'', 3. útgáfa], S-23.</ref><ref name="IHODraft">International Hydrographic Organization (2001–2002). [https://legacy.iho.int/mtg_docs/circular_letters/english/2001/Cl55e.pdf Gögn um endurskoðun ritsins ''Limits of Oceans and Seas''], kafli 9 um Norður-Íshaf. Tillögur að fjórðu útgáfu voru ekki staðfestar.</ref> === Jaðarhöf og sund === Helstu jaðarhöf sem jafnan eru talin til Norður-Íshafs eru: * [[Barentshaf]] norðan Noregs og norðvesturhluta Rússlands. * [[Karahaf]] austan [[Novaja Zemlja]]. * [[Laptevhaf]] norðan miðhluta Síberíu. * [[Austur-Síberíuhaf]] milli Nýju-Síberíueyja og [[Wrangel-eyja|Wrangel-eyju]]. * [[Tjúktahaf]] norðan Beringssunds. * [[Beaufort-haf]] norðan Alaska og norðvesturhluta Kanada. * [[Lincolnhaf]] norðan Grænlands og kanadíska heimskautaeyjaklasans. [[Grænlandshaf]], [[Íslandshaf]], [[Noregshaf]], [[Baffinsflói]] og [[Hudsonflói]] eru einnig talin með í sumum víðari skilgreiningum Norður-Íshafs, en önnur flokkun tengir hluta þeirra frekar við Atlantshaf. Af þeim sökum eru flatarmálstölur og talningar á jaðarhöfum ekki alltaf samanburðarhæfar.<ref name="IHO1953"/> === Eyjar === Meðal stærstu og þekktustu eyja og eyjaklasa við hafið eru Grænland, [[Svalbarði]], [[Frans Jósefsland]], [[Novaja Zemlja]], [[Severnaja Zemlja]], [[Nýju-Síberíueyjar]], Wrangel-eyja og [[kanadíski heimskautaeyjaklasinn]], þar á meðal [[Ellesmere-eyja]] og [[Baffinsland]]. Flestar þessara eyja eru strjálbýlar og á sumum eru engar fastar byggðir. == Norður-Íshaf og Ísland == [[Ísland]] liggur á mótum hlýrri sjávar úr Atlantshafi og kaldari sjávar úr norðri. Hafsvæðið norður af landinu er nefnt '''Íslandshaf''' í íslenskum hafrannsóknum. Þar mætast meðal annars hlýjar og saltar sjógerðir af atlantshafsuppruna og kaldari, seltuminni sjór úr norðri. Þessi víxlverkun hefur áhrif á hitastig og seltu sjávar, framleiðni svifs og útbreiðslu fiskistofna. Hafrannsóknastofnunin hefur meðal annars rannsakað tengsl breytinga á hafstraumum við lífshætti og göngur [[loðna|loðnu]].<ref name="Hafr2012">Hafrannsóknastofnunin (2012). [https://www.hafogvatn.is/static/research/files/fjolrit-164.pdf ''Vistkerfi Íslandshafs: The Iceland Sea Ecosystem Project'']. ''Hafrannsóknir'' nr. 164, einkum kaflarnir „Ástand sjávar og straumar í Íslandshafi“ og „Lífshættir loðnu í Íslandshafi“.</ref> [[Mynd:Arctic Ocean Water Layers.jpg|thumb|Sjógerðir í austanverðu Norður-Íshafi. Seltuminni yfirborðssjór liggur víða ofan á saltari sjó úr Atlantshafi.]] Vestan og norðan Íslands gætir áhrifa [[Austur-Grænlandsstraumur|Austur-Grænlandsstraumsins]], sem ber kaldan sjó og hafís suður með Austur-Grænlandi. Grein hans, [[Austur-Íslandsstraumur]], flytur kaldari sjó í átt að norðausturmiðum Íslands. Á móti berast hlýrri sjógerðir úr Atlantshafi með straumum sunnan og austan landsins. Hvar þessar sjógerðir mætast er breytilegt eftir árstíðum og milli ára.<ref name="Hafr2012"/> === Liggur Akureyri við Norður-Íshaf? === [[Akureyri]] stendur við botn [[Eyjafjörður|Eyjafjarðar]], sem opnast til norðurs út í hafið norðan Íslands. Hvort Akureyri telst hafnarborg við Norður-Íshaf eða Atlantshaf fer eftir þeirri skilgreiningu sem notuð er á mörkum úthafanna. Í flokkun sem telur Íslandshaf eða suðurhluta Grænlandshafs til Norður-Íshafs má telja Eyjafjörð og þar með Akureyri til þess hafsvæðis. Ef hafsvæðin norður af Íslandi eru hins vegar flokkuð með norðanverðu Atlantshafi verður niðurstaðan önnur. Þetta er því fyrst og fremst spurning um landfræðilega flokkun, ekki skýr mörk í sjónum sjálfum.<ref name="IHO1953"/><ref name="IHODraft"/><ref name="Hafr2012"/> [[Grímsey]] er nálægt [[heimskautsbaugur|heimskautsbaug]], en mörk Norður-Íshafs fylgja ekki einfaldlega heimskautsbaugnum. Ísland er eitt átta ríkja [[Norðurskautsráðið|Norðurskautsráðsins]], þótt flestir Íslendingar búi sunnan hans.<ref name="ArcticCouncilIceland">[https://www.admin.arctic-council.org/about/states/iceland/ Norðurskautsráðið: „Iceland“].</ref> == Hafsbotn og jarðfræði == Norður-Íshaf er óvenjulega grunnt miðað við önnur úthöf vegna víðáttumikils landgrunns. Djúphafssvæðin liggja einkum í tveimur stórum kerfum sem eru oft kölluð Evrasíukerið og Amerasíukerið. Milli þeirra liggur [[Lomonosovhryggur]], neðansjávarhryggur sem teygir sig frá grennd við Grænland yfir miðhluta hafsins í átt að Síberíu. Í Evrasíukerinu liggur [[Gakkelhryggur]], rekbelti þar sem jarðskorpuflekar gliðna. Hryggurinn skiptir kerinu í Nansen- og Amundsen-djúpkerin. Hafsbotninn geymir sögu þess hvernig Norður-Íshaf myndaðist þegar meginlandsflekar færðust í sundur á löngum tíma. Þróun þess tengist opnun norðanverðs Atlantshafs, en einstakir hlutar hafsbotnsins eiga sér ólíka jarðsögu. Þykkt setlaga, staðsetning neðansjávarhryggja og aldur hafsbotnsins skipta máli við rannsóknir á jarðsögu og mati á mögulegum auðlindum á landgrunni. Nákvæm kortlagning hefur lengi verið erfið vegna hafíss og takmarkaðs aðgengis, en alþjóðlegt verkefni um dýptarkort Norður-Íshafs, ''International Bathymetric Chart of the Arctic Ocean'' (IBCAO), hefur bætt þekkingu á botninum verulega.<ref name="IBCAO">Martin Jakobsson o.fl. (2020). [https://doi.org/10.1038/s41597-020-0520-9 „The International Bathymetric Chart of the Arctic Ocean Version 4.0“]. ''Scientific Data'' 7, 176.</ref> Dýpsti þekkti punkturinn er í Molloy-djúpinu í Framsundi. Nákvæm hljóðmæling á botninum gaf dýpið 5.551 ± 14 metra. Eldri tölur um mesta dýpi Norður-Íshafs eru ekki allar sambærilegar við nútímamælingar.<ref name="Molloy"/> == Sjór, straumar og selta == Einkenni Norður-Íshafs ráðast meðal annars af takmörkuðum tengingum við önnur úthöf, miklu innstreymi ferskvatns frá stórfljótum og árstíðabundinni myndun og bráðnun hafíss. Meðal fljóta sem renna til hafsins eru [[Ob]], [[Jenisej]], [[Lena]] og [[Mackenzie]]. Þar sem ferskara vatn er eðlisléttara en saltara vatn myndast víða lagskipting: tiltölulega ferskt yfirborðslag ofan á saltari og oft hlýrri sjó. Slík lagskipting takmarkar varmaskipti milli dýpri sjávar og yfirborðs. Mikið magn tiltölulega hlýs og salts [[Atlantssjór|Atlantssjávar]] streymir norður um hafsvæðin milli Grænlands, Íslands og Noregs og áfram inn í Norður-Íshaf. Minna en mikilvægt innstreymi kemur frá Kyrrahafi um Beringssund. Á móti flytjast kaldari sjór, ferskvatn og hafís út úr Norður-Íshafi, meðal annars um Framsund. Þessi vatnsskipti tengja hafið við stórfellda hringrás heimshafanna.<ref name="Circulation">Mary-Louise Timmermans og John Marshall (2020). [https://doi.org/10.1029/2018JC014378 „Understanding Arctic Ocean Circulation: A Review of Ocean Dynamics in a Changing Climate“]. ''Journal of Geophysical Research: Oceans'' 125.</ref> Tveir meginþættir yfirborðsstrauma eru '''þverpólarek''' (e. ''Transpolar Drift''), sem flytur sjó og ís frá Síberíusvæðinu yfir í átt að Framsundi, og '''Beaufort-hringstraumurinn''' (e. ''Beaufort Gyre''), stór hringrás í vestanverðu hafinu. Sá síðarnefndi safnar miklu ferskvatni í efri lög hafsins. Vindar, loftþrýstingur og breytilegt ísþekjusvæði geta breytt styrk og legu þessara straumkerfa.<ref name="Circulation"/><ref name="Beaufort">Peigen Lin o.fl. (2023). [https://doi.org/10.1038/s41561-023-01184-5 „Recent state transition of the Arctic Ocean’s Beaufort Gyre“]. ''Nature Geoscience'' 16.</ref> == Hafís og loftslag == Hafís er frosinn sjór sem flýtur á yfirborði hafsins. Hann er annars eðlis en [[borgarísjaki|ísjakar]], sem verða til þegar ís brotnar frá jöklum á landi. Þegar sjór frýs skilur hann eftir hluta saltsins í sjónum fyrir neðan. Við bráðnun bætist hins vegar ferskara vatn við yfirborðslagið. Þannig hefur árleg sveifla í ísmyndun áhrif á seltu, lagskiptingu og strauma. Hafísinn nær að jafnaði mestri útbreiðslu í mars en minnstri í september. Hann hverfur ekki allur að sumarlagi, en bæði útbreiðsla hans og hlutfall þykks, margra ára gamals íss hafa minnkað til langs tíma. Samkvæmt gervihnattamælingum var minnsta útbreiðsla ársins 2026 um 4,60 milljónir ferkílómetra hinn 12. september. Það var eitt af tíu lægstu árlegu lágmörkum frá upphafi samfelldra gervihnattamælinga. Þessi tala er mælikvarði á útbreiðslu hafíss á tilteknum degi, ekki flatarmál Norður-Íshafs sjálfs.<ref name="NSIDC2026"/> [[Mynd:Arctic Sea Ice Maximum 2026 (SVS5629).png|thumb|Útbreiðsla hafíss síðla vetrar 2026 samkvæmt myndrænni framsetningu NASA.]] Norðurslóðir hafa hlýnað hraðar en jörðin í heild síðustu áratugi. Rannsókn sem skoðaði tímabilið 1979–2021 sýndi að hlýnunin á norðurslóðum var að jafnaði nær fjórfalt hraðari en hnattræn hlýnun á sama tímabili. Einn skýringarþátturinn er að dökkur hafflötur tekur til sín meiri sólarorku en ljós ís. Þegar ísinn hörfar getur því meiri varmi safnast í sjónum, sem stuðlar að frekari hlýnun. Þetta er dæmi um jákvæða afturverkun í loftslagskerfinu.<ref name="Rantanen">Mika Rantanen o.fl. (2022). [https://doi.org/10.1038/s43247-022-00498-3 „The Arctic has warmed nearly four times faster than the globe since 1979“]. ''Communications Earth & Environment'' 3, 168.</ref> Breytingar á ísþekju eru misjafnar eftir svæðum og árum. Þær hafa áhrif á búsvæði ísháðra dýra, öldugang, strandrof og möguleika til siglinga. Ekki er þó hægt að álykta af einu hlýju sumri eða einu kaldara ári hver langtímaþróunin sé. Til þess þarf samfelldar mælingar yfir marga áratugi.<ref name="NOAAreport2025">[https://arctic.noaa.gov/report-card/report-card-2025/ NOAA: ''Arctic Report Card 2025'']. Yfirlit um loftslag og hafís á norðurslóðum.</ref> == Lífríki == Lífríki Norður-Íshafs er aðlagað miklum árstíðasveiflum í birtu og hita. Þegar sólarljós eykst að vori hefst gróðurvöxtur [[svifþörungar|svifþörunga]] í sjónum og þörunga sem lifa í eða undir hafís. Þörungarnir eru undirstaða fæðuvefja þar sem dýrasvif, meðal annars [[rauðáta]] og skyldar tegundir, nýtir framleiðsluna. Dýrasvifið verður síðan fæða fiska, sjófugla og sjávarspendýra. Meðal dýra sem finnast í Norður-Íshafi og jaðarhöfum þess eru [[hvítabjörn]], [[rostungur]], ýmsar tegundir [[selir|sela]] og [[hvalir|hvala]], til dæmis [[náhvalur]] og [[mjaldur]]. Útbreiðsla tegundanna er afar breytileg. Hvítabirnir treysta að verulegu leyti á hafís til veiða, en aðrir stofnar eru bundnari við opið haf, landgrunn eða tiltekin strandsvæði. Minni hafís, hlýrri sjór og breytingar á fæðuframboði geta því haft ólík áhrif eftir tegundum og svæðum.<ref name="NOAA"/><ref name="NOAAreport2025"/> Á jaðarsvæðum hafsins, þar sem kaldur og hlýr sjór mætast, geta verið mjög gjöful fiskimið. Í Barentshafi og á hafsvæðunum norðan Íslands skipta meðal annars [[þorskur]], [[loðna]] og aðrar uppsjávartegundir miklu máli. Rannsóknir á Íslandshafi hafa sýnt að breytileg staða hitaskila og sjávarstrauma getur haft áhrif á göngur og afkomu loðnu.<ref name="Hafr2012"/> == Mannvist og rannsóknir == Menn hafa um þúsundir ára nýtt strand- og ísasvæði norðurslóða til ferðalaga, veiða og búsetu. Samfélög frumbyggja í Alaska, norðanverðu Kanada, á Grænlandi og í norðurhluta Evrasíu hafa þróað víðtæka staðbundna þekkingu á hafís, veðri, dýralífi og siglingaleiðum. Saga Norður-Íshafs hefst því ekki með evrópskum landkönnunarferðum. Á síðari öldum leituðu evrópskir sjófarendur einkum siglingaleiða frá Atlantshafi til Kyrrahafs norðan við meginlöndin. [[Norðausturleiðin]] liggur með norðurströnd Evrasíu en [[Norðvesturleiðin]] um eyjaklasa norðan Kanada. Hafís og ófullkomin kort gerðu þessar ferðir hættulegar. Í lok 19. aldar fór vísindaleg þekking á hafinu að aukast hratt. Á árunum 1893–1896 lét [[Fridtjof Nansen]] skipið ''[[Fram]]'' frjósa fast í ís norður af Síberíu í þeirri von að hafísrek bæri það yfir norðurhluta hafsins. Leiðangurinn sýndi fram á mikilvægi þverpólareksins og skilaði viðamiklum vísindagögnum. Á árunum 1903–1906 sigldi [[Roald Amundsen]] fyrstur Norðvesturleiðina alla með skipinu ''Gjøa''. Árið 1958 fór bandaríski kjarnorkukafbáturinn ''[[USS Nautilus (SSN-571)|Nautilus]]'' undir ísinn yfir landfræðilega Norðurpólinn.<ref name="Fram">[https://frammuseum.no/en/polar-history/expeditions/the-first-fram-expedition-1893-1896/ Framsafnið í Ósló: „The First Fram Expedition, 1893–1896“].</ref><ref name="Amundsen">[https://www.rmg.co.uk/stories/maritime-history/roald-amundsen-north-west-passage-expedition-1903-06 Royal Museums Greenwich: „Roald Amundsen North-West Passage expedition 1903–06“].</ref><ref name="Nautilus">[https://www.history.navy.mil/research/histories/ship-histories/danfs/n/nautilus-ssn-571-iv.html Naval History and Heritage Command: „Nautilus IV (SSN-571)“].</ref> Nútímarannsóknir byggjast á rannsóknaskipum, ísbrjótum, mælibaujum, gervihnöttum og sjálfvirkum mælitækjum undir ísnum. Þær beinast meðal annars að hafstraumum, hita- og seltudreifingu, lífríki, jarðfræði og breytingum á hafís. Umfang rannsókna er þó ójafnt milli svæða og vetrarmánuðirnir erfiðir vegna myrkurs og íss. == Siglingar, nýting og alþjóðalög == Á Norður-Íshafi eru stundaðar fiskveiðar og flutningar á vörum og hráefnum. Stytting ísþekjutímans hefur aukið aðgengi að sumum siglingaleiðum, einkum yfir sumarið, en siglingar eru áfram háðar veðri, hafís, dýpi og aðstöðu til leitar og björgunar. Norðvesturleiðin og siglingaleiðir norðan Rússlands eru ekki jafngildar reglulegum, íslausum siglingaleiðum á suðlægari höfum. Samkvæmt gögnum vinnuhóps [[Norðurskautsráðið|Norðurskautsráðsins]] um verndun hafumhverfis norðurslóða, PAME, komu 1.812 aðgreind skip inn á það svæði sem fellur undir skilgreiningu alþjóðlegra reglna um skip í heimskautasiglingum árið 2025. Það var 40% aukning frá 2013. Þessar tölur eiga við tiltekið reglusvæði, sem er ekki nákvæmlega það sama og allt Norður-Íshaf samkvæmt landfræðilegri skilgreiningu.<ref name="PAME">[https://arctic-council.org/news/increase-in-arctic-shipping/ Norðurskautsráðið/PAME: „Arctic Shipping Update: 40% Increase in Ships in the Arctic“], 12. febrúar 2026.</ref> Alþjóðasiglingamálastofnunin ([[IMO]]) setti sérstakar reglur um skip sem sigla á heimskautasvæðum, ''Polar Code'', sem tóku gildi árið 2017. Þær fjalla meðal annars um öryggisbúnað, þjálfun áhafna og umhverfisvernd.<ref name="IMO">[https://www.imo.org/en/ourwork/safety/pages/polar-code.aspx Alþjóðasiglingamálastofnunin: „International Code for Ships Operating in Polar Waters (Polar Code)“].</ref> [[Hafréttarsamningur Sameinuðu þjóðanna]] leggur grunn að reglum um landhelgi, efnahagslögsögur og réttindi ríkja yfir landgrunni. Strandríki geta átt réttindi til rannsókna og vinnslu auðlinda á landgrunni án þess að þau réttindi feli í sér yfirráð yfir hafsvæðinu fyrir ofan. Kröfur um ytri mörk landgrunns hafa því verið mikilvægt viðfangsefni hjá ríkjum sem liggja að miðhluta Norður-Íshafs.<ref name="UNCLOS">[https://www.un.org/Depts/los/convention_agreements/texts/unclos/part6.htm Sameinuðu þjóðirnar: Hafréttarsamningur SÞ, VI. hluti, 76.–78. gr. um landgrunn].</ref> Árið 2021 tók gildi alþjóðasamningur sem á að koma í veg fyrir stjórnlausar fiskveiðar á úthafssvæðinu í miðju Norður-Íshafi á meðan þekking á fiskistofnum og vistkerfinu er efld. Samningurinn er dæmi um að ríki hafi kosið að setja varúðarreglur áður en umfangsmiklar atvinnuveiðar hefjast á nýjum hafsvæðum.<ref name="Fish">[https://mandates.un.org/mandate/A/RES/76/71 Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna: ályktun 76/71], 155. mgr. um gildistöku samningsins 25. júní 2021.</ref> == Umhverfisáhrif og framtíðarhorfur == Helstu umhverfisáskoranir Norður-Íshafs tengjast hlýnun sjávar og lofts, samdrætti hafíss, breytingum á vistkerfum og mengun sem getur borist langar leiðir með straumum og lofti. Aukin skipaumferð og vinnsla náttúruauðlinda getur einnig aukið hættu á slysum og mengun. Sérstakar aðstæður norðurslóða, svo sem hafís, kuldi, myrkur og miklar vegalengdir, geta torveldað viðbrögð við óhöppum.<ref name="NOAAreport2025"/><ref name="IMO"/> Ekki er fullvíst hvenær Norður-Íshaf verður í fyrsta sinn nánast laust við hafís í lok sumars samkvæmt viðteknum mælikvörðum, enda ráðast slíkar spár af losun gróðurhúsalofttegunda, náttúrulegum sveiflum og því hvernig hugtakið „íslaust“ er skilgreint. Langtímasamdráttur hafíss frá upphafi gervihnattamælinga er hins vegar skýr.<ref name="NSIDC2026"/><ref name="NOAAreport2025"/> == Sjá einnig == * [[Norðurslóðir]] * [[Heimskautsbaugur]] * [[Norðurpóllinn]] * [[Hafís]] * [[Íslandshaf]] * [[Grænlandshaf]] * [[Norðurskautsráðið]] == Heimildir == <references /> == Ytri tenglar == * [https://arctic.noaa.gov/ NOAA Arctic: skýrslur og gögn um norðurslóðir] * [https://nsidc.org/ National Snow and Ice Data Center: gervihnattagögn um hafís] * [https://www.hafogvatn.is/ Hafrannsóknastofnun] * [https://www.pame.is/ PAME: verndun hafumhverfis á norðurslóðum] * [https://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/arctic/ International Bathymetric Chart of the Arctic Ocean] [[Flokkur:Norður-Íshaf]] [[Flokkur:Úthöf]] [[Flokkur:Norðurslóðir]] 2ayt5cer8aeiyk9xpsjdp5iibgpvzyd 0 30344 1983022 1896441 2026-10-17T22:32:32Z Comp.arch 32151 18.0 1983022 wikitext text/x-wiki '''Unicode''' eða '''samkóti'''<ref>{{Cite web|url=https://idordabanki.arnastofnun.is/faersla/770094|title=Íðorðabankinn|website=idordabanki.arnastofnun.is|access-date=2022-04-29}}</ref> er heiti á [[staðall|stöðluðu]] kerfi í tölvuiðnaði sem gerir [[tölva|tölvum]] kleift að sýna og meðhöndla [[texti|texta]] í flestum [[ritkerfi|ritkerfum]] heims með samræmdum hætti, auk tákna, t.d. [[emoji]] (líka í lit). Unicode er eina kerfið sem ræður við íslensku ''og'' líka önnur tungumál sem notuð eru á Íslandi, s.s. pólsku. Staðallinn, sem er viðhaldið af sjálfseignarstofnuninni [[Unicode Consortium]], skilgreinir (í útgáfu 18.0 frá 2026) 172.808<ref>{{cite web|url=https://www.unicode.org/versions/Unicode18.0.0/ |title=Unicode 18.0.0}}</ref> [[stafatákn]] <!--and 163 format characters (for 13.0)--> fyrir 175 ritkerfi (bæði nútíma og kerfi sem ekki eru lengur notuð). Val er um að nota [[:en:UTF-8|UTF-8]], sem flestir ráðleggja, og er allsráðandi á internetinu, eða t.d. [[:en:UTF-16|UTF-16]] sem er líka notað (þó ekki fyrir vefinn) en ekkert annað kerfi til að tákna Unicode er algengt (í okkar heimshluta). Microsoft ráðleggur núna UTF-8 fyrir t.d. Windows (og [[Xbox]]) forritun, en þar til nýlega lagði áherslu á UTF-16. Sumir staðlar krefjast að notað sé UTF-8 (en ekki aðrar útgáfur af Unicode, s.s. UTF-16). Árangur Unicode við að sameina stafatöflur hefur leitt til þess að Unicode er orðið afar útbreitt (á forminu UTF-8 sem notað af 98% af vefsíðum) og er ríkjandi við þýðingu og staðfæringu hugbúnaðar. Staðallinn hefur verið innleiddur í margar nýlegar tækninýjungar á hugbúnaðarsviði, svo sem [[stýrikerfi|nútímastýrikerfi]], [[XML]] og flest nútíma forritunarmál. <!-- The Unicode character repertoire is synchronized with ISO/IEC 10646, each being code-for-code identical with the other. The Unicode Standard, however, includes more than just the base code. Alongside the character encodings, the Consortium's official publication includes a wide variety of details about the scripts and how to display them: normalization rules, decomposition, collation, rendering, and bidirectional text display order for multilingual texts, and so on.[5] The Standard also includes reference data files and visual charts to help developers and designers correctly implement the repertoire. --> Ólíkt [[ISO 8859-1]] stafatöflunni (líka kölluð [[Latin1]]), sem var ráðandi fyrir íslensku, þar sem allir stafir taka eitt bæti (og líka í Windows-1252, og skyldum töflum, sem var jafnvel oftar notuð en er svipuð, og eins varðandi alla íslenska stafi), taka séríslenskir stafir í íslensku tvö bæti í Unicode. Fyrstu 256 táknin í Unicode samsvara ISO 8859-1, en aðeins fyrstu 128, þ.e. ASCII (án t.d. séríslensku stafanna), taka eitt bæti í UTF-8 (en 2 bæti í UTF-16, sem er því verra fyrir íslensku og mörg önnur mál). Kostir Unicode, umfram áðurnefndar stafatöflur, eru meðal annars að texti er ekki lengur takmarkaður við íslensku, ensku (og nokkur önnur mál aðallega úr vestur-Evrópu) heldur er hægt að nota t.d. allt gríska stafrófið með (sem er gott fyrir stærðfræðilegan texta), auk annarra tákna úr stærðfræði. Einnig er t.d. hægt að nota Unicode sem lesist frá hægri til vinstri, t.d. arabísku og hebresku (aðeins betri hugbúnaður getur birt þannig texta rétt, en Unicode styður skrift í báðar áttir t.d. blandað saman í sömu setningu, og flestir vafrar, s.s. Firefox og Chrome, ráða við það). Unicode má innleiða með nokkrum mismunandi kóðunum, sem breyta kóðum fyrir stafi í röð af [[bæti|bætum]]. Staðallinn skilgreinir þrjár kóðanir og nokkrar aðrar kóðanir eru líka til. Algengastu kóðanirnar eru UTF-8 (sem er eina formið samhæft við [[ASCII]]) og UTF-16 (sem er enn stutt í Windows en nú UTF-8 jafnfætis, og Microsoft ráðleggur nú frekar að nota UTF-8 í t.d. Windows forritun). Öll form af Unicode (sem eru í raunverulegri notkun; í skrám) taka mismikið pláss fyrir mismunandi stafi (eru „variable length“); sem dæmi fyrir t.d. „emoji“ tákn (t.d. broskalla) þarf hið minnsta 4 bæti með UTF-16 (og UTF-8). Nútíma emoji tákn eru bara studd með Unicode. Til eru afbrigði af UTF-8, sem sum eru algeng, t.d. Modified UTF-8 (notað t.d. af [[Java (forritunarmál)|Java]], sem notar líka UTF-16) og WTF-8 (Wobbly Transformation Format). Minna algeng er t.d. [[:en:CESU-8|CESU-8]] (Compatibility Encoding Scheme for UTF-16: 8-Bit), sem t.d Oracle gagnagrunnar styður (áður eina formið fyrir Unicode í þeim grunnum, en núorðið er UTF-8 líka stutt). ==Saga og smáatriði== Unicode (frá og með [[:en:UTF-16|UTF-16]]) býður upp á 1.114.112 möguleg tákn (í 17 „plönum“), þ.e. er hugsað til framtíðar til að styðja öll framtíðartungumál líka (og notendur geta líka skilgreint sín eigin í [[:en:Private Use Areas|Private Use Area (PUA)]]). Svokallað [[:en:byte order mark|byte order mark]] (BOM), eða '''Unicode signature''', er ekki nauðsynlegt né æskilegt í UTF-8 texta (og þá er textinn strangt til tekið ekki lengur löglegur sem UTF-8), en er ráðlagt í UTF-16 textaskrám. Windows notar UTF-16LE („little endian“), sem UTF-16, en UTF-16BE er líka til (og UTF-32LE og UTF-32BE). Mörg forrit, t.d. á Linux ráða ekki við UTF-16 skrár jafnvel þó það sé löglegur valmöguleiki, á t.d. Windows. Á Windows var UCS-2 fyrst notað og svo UTF-16, og í seinni tíð í meira mæli UTF-8. Sögulega séð var Unicode takmarkað við 65.536 stafatákn, þ.e. UCS-2, þar til kínverjar þvinguðu fram breytingar („[[Han unification]]“) til að styðja kínversku betur, og úr varð UTF-16. Upphaflega Unicode réð við auk latneska letursins sem við erum vön, t.d. við kýrílískt letur, grískt, arabískt, hebreskt, taílenskt og letur fyrir [[tíbesk tungumál]]. Táknin fyrir tíbesk mál voru reyndar tekin út úr Unicode 1.1, en komu aftur inn í Unicode 2.0 í júlí 1996 á nýjum stað í stafatöflunni. Útgáfa 1.0.1 frá júní 1992 bætti við 20.902 táknum (fleirum síðar) sem notuð eru í kínversku, japönsku og kóresku. Síðar var bætt við hangul fyrir kóresku, en þau tákn voru líka færð og fjölgað í 11.172 tákn í Unicode 2.0.<!-- þá líka „Surrogate character mechanism defined“ --> Unicode 12.1 bætti við aðeins einu nýju tákni, fram yfir Unicode 12.0, fyrir tímabil [[keisari Japans|nýs keisara í Japan]] sem tók við 2019 af föður sínum. Unicode 12.1 er með 32 tákn fyrir gjaldmiðla, því síðasta var bætt við í Unicode 10.0 fyrir [[Bitcoin]] ₿. Mörg gjaldmiðlatáknin voru frá með byrjun, en evrutákninu € var bætt við í 2.1 í maí 1998 og t.d. [[tyrknesk líra|tyrknesk lírunni]] var bætt við í Unicode 6.2 í september 2012. Dollaramerkið $ hefur verið alla tíð frá ASCII. [[Þýska#Stafróf|Stóru eszett ẞ]] var bætti við í Unicode 5.1 í apríl 2008 en ekki notað af neinu ráði í þýsku þar til um 2017. Því og litla eszett ß (sem lengi hefur verið notað í þýskumælandi löndum) verður að passa að rugla ekki við litla gríska [[beta]] β. Áður en stóra eszett kom til, var erfitt fyrir tölvur að geta breytt orðum í hástafi og svo til baka, og ætlast til að fá sömu stafarunu út. Röðun í stafrófsröð er líka erfið, sérstaklega þegar texta á mörgum tungumálum er blandað saman (til þess eru [[:en:European ordering rules|reglur fyrir röðun Evrópskra mála]] og séstakt [[reiknirit]] fyrir [[:en:Unicode collation algorithm|Unicode-röðun]]), en jafnvel þótt um eitt mál sé að ræða þá er ekki endilega ein rétt leið. Í þýskum orðabókum er „öf“ raðað á undan „of“, en öfugt í símaskrá (eitt af því sem er öðruvísi fyrir símaskrárröðun). Og milli mála geta reglur stangast á. <!-- „lowercase letters are usually sorted before uppercase letters in English. Danish letters are the exact opposite.“ --> Í taílensku þarf að víxla ákveðnum stöfum til að fá rétta röðun. Unicode er með alls konar [[hugtök í nótnaskrift|tákn fyrir tónlist]], t.d. bætti Unicode 3.1 í mars 2001 við táknum fyrir vestræna tónlist og tákn fyrir tónlist frá Býsantímanum. Mögulegar kóðanir fyrir Unicode eru [[:en:UTF-8|UTF-8]] (sem notar 1 bæti fyrir öll [[ASCII]] tákn, en annars upp í 4 bæti), [[UCS-2]] (sem nú er úrelt, notar 2 bæti fyrir öll tákn, en inniheldur ekki öll tákn í Unicode staðlinum) og UTF-16 (sem er framlenging á UCS-2 og notar þannig 4 bæti fyrir tákn sem ekki eru í UCS-2). Fyrir nánast heiminn allan (en ekki endilega fyrir austur-Asíu) tekur UTF-8 alltaf minna pláss en UTF-16 fyrir texta viðkomandi svæðis. Sem dæmi er UTF-8 sjálfgefið fyrir XML (en leyfir t.d. UTF-16), og JSON leyfir eingöngu UTF-8 (í núgildandi stöðum). Það er líka reglan í nýrri stöðum að leyfa eingöngu UTF-8. Minna notaðar kóðanir eru t.d. [[UTF-32]] sem er líka staðlað en sjaldan notað fyrir skrár; og [[:en:UTF-EBCDIC|UTF-EBCDIC]] (sem er ekki leyfilegt á internetinu, en var búið til fyrir stórtölvur, þó í raun sjaldan notað) þar sem stafir taka mest 5 bæti (UTF-8 þarf mest 4 bæti). Kínverjar nota [[:en:GB 18030|GB 18030]] stafatöflu sem er líka kóðun fyrir Unicode. Standard Compression Scheme for Unicode (SCSU), sem t.d. [[Microsoft SQL Server]] notar mögulega (en styður líka UTF-8 í staðinn í nýrri útgáfum, líkt of flestir aðrari [[gagnagrunnur|gagnagrunnar]]) og Binary Ordered Compression for Unicode (BOCU-1) eru þjappanir fyrir Unicode. == Tenglar == * [https://unicode.org The Unicode Consortium] * [https://unicode.org/standard/translations/icelandic.html Hvað er Unicode?] * [https://utf8everywhere.org/ UTF-8 Everywhere] Manifesto (stefnuyfirlýsing: um að [[:en:UTF-8|UTF-8]] ætti að nota alls staðar) * [[:en:DIN 91379|DIN 91379]] – evrópskt hlutmengi af Unicode (inniheldur líka grísku og [[kýrillískt stafróf]] fyrir [[búlgarska|búlgörsku]]), notar UTF-8 á viðmótum, með „normalization form C“ ([[:en:Unicode equivalence|NFC]]) – þýskur staðall frá 2022<!-- „Efforts are being made to further develop it into a European CEN standard.“ will be mandatory for German authorities and organizations in the exchange of data from 1 November 2024 --> == Heimildir == <references/> {{Stubbur|tölvunarfræði}} [[Flokkur:Unicode]] ode7fvtfyvdw92z482odg2sngwsc1ji 0 34881 1983080 1412203 2026-10-18T10:24:30Z Akigka 183 1983080 wikitext text/x-wiki '''Sjálfsveruhyggja''' er sú hugmynd að maður sjálfur sé það eina sem er hægt að þekkja eða sé til.<ref>{{IEP|s/solipsis.htm|Solipsism and the Problem of Other Minds}}</ref> * [[Þekkingarfræði]]leg sjálfsveruhyggja er sú afstaða að það eina sem er [[Þekking|þekkjanlegt]] sé manns eigin hugur og skynjanir. Hinn ytri heimur er þess vegna ekki þekkjanlegur og er ef til vill ekki til. * [[Frumspeki]]leg sjálfsveruhyggja, stundum nefnd sjálfsveruhughyggja, er sú skoðun að hinn ytri heimur sé ekki til og sé einungis tilbúningur hugans. Frumspekileg sjálfsveruhyggja felur í sér þekkingarfræðilega sjálfsveruhyggju en ekki öfugt.<ref>{{Vísindavefurinn|6450|Er sjálfsveruhyggja (sólipsismi) heimspekikenning eða geðbilun?|höfundur=Atli Harðarson|dags=3.1.2007}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur|heimspeki}} [[Flokkur:Frumspeki]] [[Flokkur:Hugspeki]] [[Flokkur:Þekkingarfræði]] 4v0qiq1gza09bcehuc6phbmjvzqg23t 0 35995 1983088 1938562 2026-10-18T10:54:00Z Bjarki S 9 1983088 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Birgitta Jónsdóttir | skammstöfun = BirgJ | mynd = Birgitta Jónsdóttir 2016.jpg | myndastærð = | myndatexti = Birgitta Jónsdóttir | AÞ_CV = 728 | AÞ_frá1 = 2009 | AÞ_til1 = 2009 | AÞ_kjördæmi1 = [[Reykjavíkurkjördæmi suður|Reykjavík s.]] | AÞ_flokkur1 = Borgarahreyfingin | AÞ_frá2 = 2009 | AÞ_til2 = 2013 | AÞ_kjördæmi2 = [[Reykjavíkurkjördæmi suður|Reykjavík s.]] | AÞ_flokkur2 = Hreyfingin | AÞ_litur2 = #005761 | AÞ_frá3 = 2013 | AÞ_til3 = 2016 | AÞ_kjördæmi3 = [[Suðvesturkjördæmi|Suðvestur]] | AÞ_flokkur3 = Píratar | AÞ_frá4 = 2016 | AÞ_til4 = 2017 | AÞ_kjördæmi4 = [[Reykjavíkurkjördæmi norður|Reykjavík n.]] | AÞ_flokkur4 = Píratar | fæddur = {{Fæðingardagur og aldur|1967|4|17}} | fæðingarstaður = [[Reykjavík]], [[Ísland]]i | stjórnmálaflokkur = [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokkurinn]] (2021-)<br>[[Píratar]] (2013-2018)<br>[[Hreyfingin]] (2009-2013)<br>[[Borgarahreyfingin]] (2009) | nefndir = stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, Íslandsdeild [[Alþjóðaþingmannasambandið|Alþjóðaþingmannasambandsins]] | maki = Charles Egill Hirt (d. 1993) | börn = 3 | neðanmálsgreinar = }} '''Birgitta Jónsdóttir''' (fædd [[17. apríl]] [[1967]]) er íslensk stjórnmálakona og fyrrum þingmaður [[Píratar|Pírata]]. Birgitta varð mjög virk víða í grasrótarfélögum sem spruttu upp í kjölfar [[Bankahrunið á Íslandi|efnahagshrunsins í október 2008]]. Hún var [[alþingismaður]] [[Borgarahreyfingin|Borgarahreyfingarinnar]], síðar [[Hreyfingin|Hreyfingarinnar]] 2009-2013 og frá 2013. Birgitta tók þátt í að stofna Borgarahreyfinguna og sat í stjórn hennar í aðdraganda kosninga 2009, hún var jafnframt einn af stofnendum Samstöðu, bandalags grasrótarhópa sem var undanfari Borgarahreyfingarinnar. == Ævi == Birgitta hefur meðal annars starfað sem [[ljóðskáld]], [[rithöfundur]], [[ritstjóri]], netskáld og [[myndlist]]arkona. Hún gaf út sína fyrstu ljóðabók, ''Frostdingla'' sem hún jafnframt myndskreytti, árið [[1989]] hjá Almenna bókafélaginu. Hún skipulagði fyrstu beinu myndútsendingu á netinu frá [[Ísland]]i árið [[1996]] sem var jafnframt fyrsta margmiðlunarhátíð landsins. Hátíðin hét Drápa<ref>http://this.is/craters</ref> en var þekkt erlendis sem „Craters on the Moon“. Vefur, sem var niðurtalning að hátíðinni, var mest sótti vefur landsins á þessum tíma samkvæmt fréttum RÚV og hlaut fjölda alþjóðlegra viðurkenninga (sjá forsíðu vefsins). Birgitta skipulagði einnig „List gegn stríði“ þar sem fjöldi íslenskra listamanna og skálda komu fram til að mótmæla [[Stríðið í Írak|stríðinu í Írak]]. Birgitta setti upp fyrsta listagalleríið á netinu 1996 í samstarfi við Apple-umboðið undir yfirskriftinni „Listasmiðja Apple umboðsins“. Verk Birgittu hafa verið sýnileg á internetinu síðan [[1995]] en þá opnaði hún vefsíðu sína „Womb of Creation“ sem lengi vel var aðeins á [[Enska|ensku]] en nú má finna svæði inni á vefnum á [[Íslenska|íslensku]]. Vefurinn var valinn besta heimasíða einstaklings árið 1996 af ''Tölvuheimi'', BT tölvum og Margmiðlun. Birgitta hefur tekið þátt í fjölda alþjóðlegra verkefna sem tengjast ritstörfum, má þar nefna; „Poets against the War“, „Dialogue among nations through poetry“ og „Poets for Human Rights“. Hún ritstýrði einnig tveimur alþjóðlegum bókum sem heita, ''The World Healing Book'' og ''The Book of Hope''. Þar má meðal annarra finna ritsmíðar eftir Lawrence Ferlinghetti, Rita Dove, [[Dalai Lama|Dalai Lama]], Rabbi Micheal Lerner, John Kinsella og [[Sigur Rós]]. Birgitta er einn stofnenda útgáfunnar „Beyond Borders“. ==Saga í stjórnmálum== Birgitta Jónsdóttir hefur verið virk í [[grasrótarstarf]]i um langa hríð áður en hún tók þátt í að stofna Borgarahreyfinguna. Má þar nefna [[Saving Iceland]], [[Náttúruvaktin]], [[Vinir Tíbets]], [[Félag hernaðarandstæðinga|Herstöðvarandstæðingar]], ''Snarrót'', ''Flóttamannahjálpin'' og ''Skáld gegn stríði''. Hún skipulagði mótmæli gegn [[Íraksstríðið|Íraksstríðinu]] í aðdraganda þess, þ.m.t. ''List gegn stríði''. Hún tók þátt í að skipuleggja alþjóðlegar mótmælabúðir við Kárahnjúka 2005 og var talsmaður Saving Iceland á þeim tíma. Þá stóð hún fyrir mótmælum fyrir utan kínverska sendiráðið í hverri viku í 9 mánuði til að vekja athygli á ástandinu í [[Tíbet]] árið 2008. Hún stofnaði ásamt fjölda annarra ''Vini Tíbets'' og var kjörin formaður félagsins. Árið 1999 bauð Birgitta sig fram í annað sæti í Reykjavík fyrir [[Húmanistaflokkurinn|Húmanistaflokkinn]] – helsta stefnumál flokksins var afnám [[fátækt]]ar á Íslandi. Árið 2006 sótti hún um vefumsjónarstarf hjá VG í aðdraganda kosninga og fékk starfið. Hún var beðin um að taka sæti aftarlega á lista sem hún gerði en beitti sér ekki í flokknum – leit á sig fyrst og fremst sem starfsmann. Hún fann samhljóm við grænar áherslur VG. Í framhaldi af því var Borgarahreyfingin stofnuð, sem var í upphafi nokkurs konar regnhlífarsamtök grasrótarhópa. Borgarahreyfingin bauð fram á landsvísu í alþingiskosningunum 2009 og Birgitta var oddviti í [[Reykjavík suður]]. Borgarahreyfingin hlaut 7,2% atkvæða og 4 þingmenn, Birgitta var ein þeirra. Hinir voru [[Þór Saari]], [[Margrét Tryggvadóttir]] og [[Þráinn Bertelsson]]. Eftir kosningarnar jókst fylgi Borgarahreyfingarinnar stöðugt og var í skoðanakönnunum rúmlega 10-11%. Fljótlega fór að harðna á dalnum og deilur voru á milli þinghópsins og stjórnar flokksins. Borgarahreyfingin hafði fyrir kosningar gefið út að hún teldi hentugast að sótt væri um aðild að Evrópusambandinu og í framhaldinu yrði þjóðaratkvæðagreiðsla. 11. júlí tilkynnti Birgitta að hún vildi að tvöföld þjóðaratkvæðagreiðsla færi fram um umsóknina. Fljótlega snérust Þór Saari og Margrét Tryggvadóttir á sveif með Birgittu. Í atkvæðagreiðslunni á Alþingi um umsóknina 16. júlí greiddi Þráinn Bertelsson einn þingmanna Borgarahreyfingarinnar atkvæði með umsókninni. Eftir þetta spunnust upp miklar innanflokksdeilur. Þráinn Bertelsson gekk úr þingflokki Borgarahreyfingarinnar í ágúst eftir persónulegar deilur við Margréti, sem hélt að hann væri veikur á geði. Borgarahreyfingin missti mikið af styrk sínum og fylgið hrapaði. Landsfundur Borgarahreyfingarinnar í september 2009 samþykkti ný lög fyrir flokkinn í andstöðu við þinghópinn og fráfarandi formann flokksins, Baldvin Jónsson. Þá sauð endanlega upp úr og þríeykið; Birgitta, Þór og Margrét ásamt fleiri fyrrum stuðningsmönnum Borgarahreyfingarinnar stofnuðu nýtt stjórnmálaafl; Hreyfinguna og varð Birgitta þingflokksformaður. [http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2010/07/01/sjalfstaedisflokkur_i_sokn/]. Í kosningunum 2013 bauð hún sig fram fyrir Pírata, nýtt stjórnmálaafl, og náði kjöri ásamt tveimur öðrum úr þeim flokki. Birgitta ákvað að hætta á þingi árið 2017. <ref>[http://www.ruv.is/frett/birgitta-gefur-ekki-kost-a-ser-afram Birgitta gefur ekki kost á sér áfram ] Rúv, skoðað 16. sept. 2017.</ref> Í júlí árið 2019 var Birgitta tilnefnd í trúnaðarráð Pírata en á félagsfundi var tilnefningu hennar hafnað með 55 atkvæðum gegn 13. Enginn af sitjandi þingmönnum Pírata samþykkti tilnefningu hennar og [[Helgi Hrafn Gunnarsson]] hélt langa ræðu þar sem hann kvaðst ekki treysta henni til að halda trúnað og sakaði hana um að „[grafa] undan samherjum sínum ef hún sér af þeim ógn“ og „[hóta] samherjum sínum þegar hún fær ekki það sem hún vill“.<ref>{{Vefheimild|titill=Helgi hellti sér yfir Birgittu á átakafundi|höfundur=Tryggvi Aðalbjörnsson|url=https://www.ruv.is/frett/helgi-hellti-ser-yfir-birgittu-a-atakafundi|útgefandi=RÚV|ár=2019|mánuður=16. júlí|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=17. júlí}}</ref> Birgitta sagðist hafa orðið fyrir „mannorðsmorði“ á fundinum.<ref>{{Vefheimild|titill=„Ég upp­lifi ákveðið mann­orðsmorð“|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2019/07/16/eg_upplifi_akvedid_mannordsmord/|útgefandi=[[mbl.is]]|ár=2019|mánuður=16. júlí|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=17. júlí}}</ref> Árið 2021 gekk Birgitta til liðs við [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokk Íslands]].<ref>{{Vefheimild|titill=Birgitta gengin til liðs við Sósíalistaflokkinn|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2021/08/01/birgitta_gengin_til_lids_vid_sosialistaflokkinn/|útgefandi=[[mbl.is]]|ár=2021|mánuður=1. ágúst|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=11. ágúst}}</ref> == Málsvari tjáningarfrelsis == Birgitta hefur mjög beitt sér sem málsvari [[tjáningarfrelsi]]s, ekki síst á [[Netið|netinu]]. Hún studdi og vann fyrir [[WikiLeaks]]-lekasíðuna og kom að gerð [[Collateral Murder]]-myndbandsins og aðstoðaði við gerð handrits að kvikmyndinni [[Fifth Estate]], að sögn til að rétta hlut [[Julian Assange]]s, stofnanda WikiLeaks og aðalpersónu myndarinnar. Hún ljáði [[AWP]]-lekasíðunni nafn sitt. == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Tenglar == * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20061114182558/www.bokmenntir.is/rithofundur.asp?cat_id=1008&author_id=113&lang=1 Birgitta Jónsdóttir á bókmenntavef borgarbókasafns Reykjavíkur] * [http://birgitta.blog.is Birgitta Jónsdóttir á Moggabloggi] * [http://this.is/birgitta Birgitta Jónsdóttir - Opinber heimasíða] * [http://joyb.blogspot.com Birgitta Jónsdóttir - blogg á ensku] [[Flokkur:Íslenskar skáldkonur]] [[Flokkur:Íslenskir myndlistarmenn]] [[Flokkur:Íslenskir kvenrithöfundar]] [[Flokkur:Íslenskir kvenaðgerðasinnar]] [[Flokkur:Þingmenn Borgarahreyfingarinnar]] [[Flokkur:Þingmenn Hreyfingarinnar]] [[Flokkur:Þingmenn Pírata]] {{f|1967}} 1k4avapkjswl4uwqza978925egvuzsm 0 39031 1982991 1377748 2026-10-17T16:03:05Z FoxinaGeo 115877 /* */ 1982991 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild |nafn=AFC Austur |Íþrótt=[[Amerískur fótbolti]] |Stofnuð=[[1970]] |Fjöldi liða=4 |Land=[[Mynd:Flag of the United States.svg|21px|Merki NFL deildarinnar]][[Bandaríkin]] |Meistarar=New England Patriots |Heimasíða=[http://www.nfl.com/ www.nfl.com] }} '''AFC Austur''' eða '''AFC East''' er austur-riðill AFC deildarinnar í [[National Football League|NFL]]-deildinni. Riðillinn var búin til eftir að AFL og NFL sameinuðust árið [[1970]]. Til ársins [[2002]] voru Baltimore/Indianapolis Colts með í AFC austur riðlinum en þeir voru síðan færðir í AFC suður-riðilinn það ár. Meðlimir austurriðils AFC eru: {| class="wikitable" ! Merki !! Lið !![[Super Bowl]] titlar |- | || [[Buffalo Bills]] || 0 |- | || [[Miami Dolphins]] || 2 |- | || [[New England Patriots]] || 6 |- | || [[New York Jets]] || 1 |} == Meistarar Austur-riðils AFC == {| class="wikitable" |- bgcolor="#efefef" ! Leiktímabil !! Lið !! Sigrar-Töp-Jafntefli !! Umspil |- | 1970 || [[Baltimore Colts]] || 11-2-1 || '''Unnu [[Super Bowl V]]''' |- | 1971 || [[Miami Dolphins]] || 10-3-1 || Töpuðu [[Super Bowl VI]] |- | 1972 || [[Miami Dolphins]] || 14-0-0 || '''Unnu [[Super Bowl VII]]''' |- | 1973 || [[Miami Dolphins]] || 12-2-0 || '''Unnu [[Super Bowl VIII]]''' |- | 1974 || [[Miami Dolphins]] || 11-3-0 || Töpuðu NFL umspili, 1974-75 |- | 1975 || [[Baltimore Colts]] || 10-4-0 || Töpuðu NFL umspili, 1975-76 |- | 1976 || [[Baltimore Colts]] || 11-3-0 || Töpuðu NFL umspili, 1976-77 |- | 1977 || [[Baltimore Colts]] || 10-4-0 || Töpuðu NFL umspili, 1977-78 |- | 1978 || [[New England Patriots]] || 11-5-0 || Töpuðu NFL umspili, 1978-79 |- | 1979 || [[Miami Dolphins]] || 10-6-0 || Töpuðu NFL umspili, 1979-80 |- | 1980 || [[Buffalo Bills]] || 11-5-0 || Töpuðu NFL umspili, 1980-81 |- | 1981 || [[Miami Dolphins]] || 11-4-1 || Töpuðu NFL umspili, 1981-82 |- | 1982 || [[Miami Dolphins]] || 7-2-0 || Töpuðu [[Super Bowl XVII]] |- | 1983 || [[Miami Dolphins]] || 12-4-0 || Töpuðu NFL umspili, 1983-84 |- | 1984 || [[Miami Dolphins]] || 14-2-0 || Töpuðu [[Super Bowl XIX]] |- | 1985 || [[Miami Dolphins]] || 12-4-0 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- | 1986 || [[New England Patriots]] || 11-5-0 || Töpuðu NFL umspili, 1986-87 |- | 1987 || [[Indianapolis Colts]] || 9-6-0 || Töpuðu NFL umspili, 1987-88 |- | 1988 || [[Buffalo Bills]] || 12-4-0 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- | 1989 || [[Buffalo Bills]] || 9-7-0 || Töpuðu NFL umspili, 1989-90 |- | 1990 || [[Buffalo Bills]] || 13-3-0 || Töpuðu [[Super Bowl XXV]] |- | 1991 || [[Buffalo Bills]] || 13-3-0 || Töpuðu [[Super Bowl XXVI]] |- | 1992 || [[Miami Dolphins]] || 11-5-0 || Töpuðu [[Super Bowl XXVII]] |- | 1993 || [[Buffalo Bills]] || 12-4-0 || Töpuðu [[Super Bowl XXVIII]] |- | 1994 || [[Miami Dolphins]] || 10-6-0 || Töpuðu NFL umspili, 1994-95 |- | 1995 || [[Buffalo Bills]] || 10-6-0 || Töpuðu NFL umspili, 1995-96 |- | 1996 || [[New England Patriots]] || 11-5-0 || Töpuðu [[Super Bowl XXXI]] |- | 1997 || [[New England Patriots]] || 10-6-0 || Töpuðu NFL umspili, 1997-98 |- | 1998 || [[New York Jets]] || 12-4-0 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- | 1999 || [[Indianapolis Colts]] || 13-3-0 || Töpuðu NFL umspili, 1999-2000 |- | 2000 || [[Miami Dolphins]] || 11-5-0 || Töpuðu NFL umspili, 2000-01 |- | 2001 || [[New England Patriots]] || 11-5-0 || '''Unnu [[Super Bowl XXXVI]]''' |- | 2002 || [[New York Jets]] || 9-7-0 || Töpuðu NFL umspili, 2002-03 |- | 2003 || [[New England Patriots]] || 14-2-0 || '''Unnu [[Super Bowl XXXVIII]]''' |- | 2004 || [[New England Patriots]] || 14-2-0 || '''Unnu [[Super Bowl XXXIX]]''' |- | 2005 || [[New England Patriots]] || 10-6-0 || Töpuðu NFL umspili, 2005-06 |- | 2006 || [[New England Patriots]] || 12-4-0 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- | 2007 || [[New England Patriots]] || 16-0-0 || Töpuðu [[Super Bowl XLII]] |- | 2008 || [[Miami Dolphins]] || 11-5-0 || Töpuðu NFL umspili, 2008-09 |- | 2009 || [[New England Patriots]] || 10-6-0 || Töpuðu NFL umspili, 2009-10 |- | 2010 || [[New England Patriots]] || 14-2-0 || ''Tímabil í gangi'' |- |} == Fjöldi skipta í umspilum == {| class="wikitable" |- bgcolor="#efefef" ! Lið !! AFC Austur<br />Meistaratitlar !! Fjöldi skipta<br />í umspilum |- | [[Miami Dolphins]] || 14 || 22 |- | [[New England Patriots]] || 12 || 16 |- | [[Buffalo Bills]] || 11 || 18 |- | [[Indianapolis Colts|Baltimore/Indianapolis Colts]]¹ || 6 || 10 |- | [[New York Jets]] || 4 || 13 |} ¹ Þekktir sem Baltimore Colts fyrir árið 1984. Færðir í [[AFC Suður]] árið 2002. == Heimildir == * Tekið af ensku wikipedia: http://en.wikipedia.org/wiki/AFC_East {{NFL}} [[Flokkur:Amerískur fótbolti]] fwcvu3j687c4f0jhnhcxdanvqiq7y58 0 39088 1982992 1377846 2026-10-17T16:03:31Z FoxinaGeo 115877 /* */ 1982992 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild |nafn=AFC Norður |Íþrótt=[[Amerískur fótbolti]] |Stofnuð=[[1970]] |Fjöldi liða=4 |Land=[[Mynd:Flag of the United States.svg|21px|Merki NFL deildarinnar]][[Bandaríkin]] |Meistarar=Pittsburgh Steelers |Heimasíða=[http://www.nfl.com/ www.nfl.com] }} '''AFC Norður''' eða '''AFC North''' er norður-riðillinn í AFC-deildinni í [[National Football League|NFL]]-deildinni. Riðillinn var stofnaður undir nafninu AFC Mið en árið [[2002]] var nafninu breytt í AFC Norður. [[Tennessee Titans|Houston Oilers]] (núna ''Tennessee Titans'') og [[Jacksonville Jaguars]] voru í riðlinum til ársins 2002 en þessi lið voru flutt í [[AFC Suður]]. Meðlimir norðurriðils AFC eru: {| class="wikitable" ! Merki !! Lið !!Super Bowl titlar |- | || [[Baltimore Ravens]] || 2 |- | || [[Cincinnati Bengals]] || 0 |- |* || [[Cleveland Browns]] || 0 |- | || [[Pittsburgh Steelers]] || 6 |} <nowiki>*</nowiki> ''Ath: Eftir mikla tilraunastarfsemi með búning og merki á búningi sínum hafa [[Cleveland Browns]] ekkert opinbert merki og er hjálmur þeirra oft notaður til að tákna þá.'' ==Meistarar Norður-/Mið riðils AFC== {| class="wikitable" |- bgcolor="#efefef" ! Tímabil !! Lið !! Sigrar-Töp-Jafntefli !! Árangur |- | colspan="4" align="center" | '''AFC Mið''' |- | 1970 || [[Cincinnati Bengals]] || 8-6-0 || Töpuðu umspili |- | 1971 || [[Cleveland Browns]] || 9-5-0 || Töpuðu umspili |- | 1972 || [[Pittsburgh Steelers]] || 11-3-0 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- | 1973 || [[Cincinnati Bengals]] || 10-4-0 || Töpuðu umspili |- | 1974 || [[Pittsburgh Steelers]] || 10-3-1 || '''Unnu [[Super Bowl IX]]''' |- | 1975 || [[Pittsburgh Steelers]] || 12-2-0 || '''Unnu [[Super Bowl X]]''' |- | 1976 || [[Pittsburgh Steelers]] || 10-4-0 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- | 1977 || [[Pittsburgh Steelers]] || 9-5-0 || Töpuðu umspili |- | 1978 || [[Pittsburgh Steelers]] || 14-2-0 || '''Unnu [[Super Bowl XIII]]''' |- | 1979 || [[Pittsburgh Steelers]] || 12-4-0 || '''Unnu [[Super Bowl XIV]]''' |- | 1980 || [[Cleveland Browns]] || 11-5-0 || Töpuðu umspili |- | 1981 || [[Cincinnati Bengals]] || 12-4-0 || Töpuðu [[Super Bowl XVI]] |- | 1982+ || [[Cincinnati Bengals]] || 7-2-0 || Lost Töpuðu umspili |- | 1983 || [[Pittsburgh Steelers]] || 10-6-0 || Lost Töpuðu umspili |- | 1984 || [[Pittsburgh Steelers]] || 9-7-0 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- | 1985 || [[Cleveland Browns]] || 8-8-0 || Töpuðu umspili |- | 1986 || [[Cleveland Browns]] || 12-4-0|| Töpuðu úrslitaleik AFC |- | 1987 || [[Cleveland Browns]] || 10-5-0 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- | 1988 || [[Cincinnati Bengals]] || 10-6-0 || Töpuðu [[Super Bowl XXIII]] |- | 1989 || [[Cleveland Browns]] || 9-6-1 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- | 1990 || [[Cincinnati Bengals]] || 9-7-0 || Töpuðu umspili |- | 1991 || [[Tennessee Titans|Houston Oilers]] || 11-5-0 || Töpuðu umspili |- | 1992 || [[Pittsburgh Steelers]] || 11-5-0 || Lost Töpuðu umspili |- | 1993 || [[Tennessee Titans|Houston Oilers]] || 12-4-0 || Töpuðu umspili |- | 1994 || [[Pittsburgh Steelers]] || 12-4-0 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- | 1995 || [[Pittsburgh Steelers]] || 11-5-0 || Töpuðu [[Super Bowl XXX]] |- | 1996 || [[Pittsburgh Steelers]] || 10-6-0 || Töpuðu umspili |- | 1997 || [[Pittsburgh Steelers]] || 11-5-0 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- | 1998 || [[Jacksonville Jaguars]] || 11-5-0 || Töpuðu umspili |- | 1999 || [[Jacksonville Jaguars]] || 14-2-0 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- | 2000 || [[Tennessee Titans]] || 13-3-0 || Töpuðu umspili |- | 2001 || [[Pittsburgh Steelers]] || 13-3-0 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- | colspan="4" align="center" | '''AFC Norður''' |- |- | 2002 || [[Pittsburgh Steelers]] || 10-5-1 || Töpuðu umspili |- | 2003 || [[Baltimore Ravens]] || 10-6-0 || Töpuðu umspili |- | 2004 || [[Pittsburgh Steelers]] || 15-1-0 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- | 2005 || [[Cincinnati Bengals]] || 11-5-0 || Töpuðu umspili |- | 2006 || [[Baltimore Ravens]] ||13-3-0 || Töpuðu umspili |- | 2007 || [[Pittsburgh Steelers]] || 10-6-0 || Töpuðu umspili |} ==Heimildir== * {{wpheimild | tungumál = En | titill = AFC North | mánuðurskoðað = 13. mars | árskoðað = 2007}} {{NFL}} [[Flokkur:Amerískur fótbolti]] ntamy5bejbwg70avd2ba5e82tp2dvcz 0 39093 1982993 1751686 2026-10-17T16:04:45Z FoxinaGeo 115877 /* */ 1982993 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild |nafn=AFC Suður |Íþrótt=[[Amerískur fótbolti]] |Stofnuð=[[2002]] |Fjöldi liða=4 |Land=[[Mynd:Flag of the United States.svg|21px|Merki NFL deildarinnar]][[Bandaríkin]] |Meistarar=Indianapolis Colts |Heimasíða=[http://www.nfl.com/ www.nfl.com] }} '''AFC Suður''' eða '''AFC South''' er suður-riðillinn í AFC-deildinni í [[National Football League|NFL]]-deildinni. Riðillinn var stofnaður árið [[2002]] liðum var fjölgað í NFL deildinni, yfir í 32 lið. Meðlimir Austurriðils AFC eru: {| class="wikitable" ! Merki !! Lið !!Super Bowl titlar |- | [[Mynd:HoustonTexans 100.png|40px]] || [[Houston Texans]] || 0 |- | [[Indianapolis Colts logo.svg|40px]] || [[Indianapolis Colts]] || 2 |- | [[Mynd:JacksonvilleJaguars 100.gif|40px]] || [[Jacksonville Jaguars]] || 0 |- | [[Mynd:TennesseeTitans 100.png|40px]] || [[Tennessee Titans]] || 0 |} Til ársins 2002 voru Indianapolis Colts í [[AFC East]] deildinni, Houston Texans voru ekki til og Jacksonville Jaguars og Tennessee Titans voru í [[AFC Norður|AFC Mið]]. == Meistarar Suður-riðils AFC == {| class="wikitable" |- bgcolor="#efefef" ! Tímabil !! Lið !! Sigrar-Töp-Jafntefli !! Umspil |- | 2002 || [[Tennessee Titans]] || 11-5-0 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- | 2003 || [[Indianapolis Colts]] || 12-4-0 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- | 2004 || [[Indianapolis Colts]] || 12-4-0 || Töpuðu umspili |- | 2005 || [[Indianapolis Colts]] || 14-2-0 || Töpuðu umspili |- | 2006 || [[Indianapolis Colts]] || 12-4-0 || '''Unnu [[Super Bowl XLI]]''' |- | 2007 || [[Indianapolis Colts]] || 13-3-0 || Töpuðu umspili |- |} == Heimildir == * {{wpheimild | tungumál = En | titill = AFC South | mánuðurskoðað = 13. mars | árskoðað = 2007}} {{NFL}} [[Flokkur:Amerískur fótbolti]] izzwhzyc41btvu97mt508yzde4li5f2 1982994 1982993 2026-10-17T16:04:56Z FoxinaGeo 115877 /* */ 1982994 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild |nafn=AFC Suður |Íþrótt=[[Amerískur fótbolti]] |Stofnuð=[[2002]] |Fjöldi liða=4 |Land=[[Mynd:Flag of the United States.svg|21px|Merki NFL deildarinnar]][[Bandaríkin]] |Meistarar=Indianapolis Colts |Heimasíða=[http://www.nfl.com/ www.nfl.com] }} '''AFC Suður''' eða '''AFC South''' er suður-riðillinn í AFC-deildinni í [[National Football League|NFL]]-deildinni. Riðillinn var stofnaður árið [[2002]] liðum var fjölgað í NFL deildinni, yfir í 32 lið. Meðlimir Austurriðils AFC eru: {| class="wikitable" ! Merki !! Lið !!Super Bowl titlar |- | [[Mynd:HoustonTexans 100.png|40px]] || [[Houston Texans]] || 0 |- | [[Mynd:Indianapolis Colts logo.svg|40px]] || [[Indianapolis Colts]] || 2 |- | [[Mynd:JacksonvilleJaguars 100.gif|40px]] || [[Jacksonville Jaguars]] || 0 |- | [[Mynd:TennesseeTitans 100.png|40px]] || [[Tennessee Titans]] || 0 |} Til ársins 2002 voru Indianapolis Colts í [[AFC East]] deildinni, Houston Texans voru ekki til og Jacksonville Jaguars og Tennessee Titans voru í [[AFC Norður|AFC Mið]]. == Meistarar Suður-riðils AFC == {| class="wikitable" |- bgcolor="#efefef" ! Tímabil !! Lið !! Sigrar-Töp-Jafntefli !! Umspil |- | 2002 || [[Tennessee Titans]] || 11-5-0 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- | 2003 || [[Indianapolis Colts]] || 12-4-0 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- | 2004 || [[Indianapolis Colts]] || 12-4-0 || Töpuðu umspili |- | 2005 || [[Indianapolis Colts]] || 14-2-0 || Töpuðu umspili |- | 2006 || [[Indianapolis Colts]] || 12-4-0 || '''Unnu [[Super Bowl XLI]]''' |- | 2007 || [[Indianapolis Colts]] || 13-3-0 || Töpuðu umspili |- |} == Heimildir == * {{wpheimild | tungumál = En | titill = AFC South | mánuðurskoðað = 13. mars | árskoðað = 2007}} {{NFL}} [[Flokkur:Amerískur fótbolti]] rrqa0c0p7jxtehtpr2n7fho9wmm2alj 0 39101 1982989 1648470 2026-10-17T16:02:18Z FoxinaGeo 115877 /* */ 1982989 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild |nafn=AFC Vestur |Íþrótt=[[Amerískur fótbolti]] |Stofnuð=[[1970]] |Fjöldi liða=4 |Land=[[Mynd:Flag of the United States.svg|21px|Merki NFL deildarinnar]][[Bandaríkin]] |Meistarar=Los Angeles Chargers |Heimasíða=[http://www.nfl.com/ www.nfl.com] }} '''AFC Vestur''' eða '''AFC West''' er vesturriðillinn í AFC-deildinni í [[National Football League|NFL]]-deildinni. Riðillinn var stofnaður eftir að AFL og NFL sameinuðust árið [[1970]]. Fjórir upphaflegir meðlimir AFC Vestur voru: Denver Broncos, Kansas City Chiefs, Oakland Raiders og Los Angeles Chargers Öll fjögur liðin voru í AFL deildinni áður. Seattle Seahawks urðu meðlimir AFC Vestur [[1976]] en voru fluttir í NFC Vestur árið [[2002]]. Meðlimir vesturriðils AFC eru: {| class="wikitable" ! Merki !! Lið !!Super Bowl titlar |- | || [[Denver Broncos]] || 3 |- | || [[Kansas City Chiefs]] || 4 |- | || [[Las Vegas Raiders]] || 3 |- | || [[Los Angeles Chargers]] || 0 |} ==Meistarar AFC Vestur== {| class="wikitable" |- bgcolor="#efefef" ! Leiktímabil !! Lið !! Sigrar-Töp-Jafntefli !! Umspil |- | 1970 || [[Oakland Raiders]] || 8-4-2 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- | 1971 || [[Kansas City Chiefs]] || 10-3-1 || Töpuðu umspili |- | 1972 || [[Oakland Raiders]] || 10-3-1 || Töpuðu umspili |- | 1973 || [[Oakland Raiders]] || 9-4-0 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- | 1974 || [[Oakland Raiders]] || 12-2-0 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- | 1975 || [[Oakland Raiders]] || 11-3-0 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- | 1976 || [[Oakland Raiders]] || 13-1-0 || '''Unnu [[Super Bowl XI]]''' |- | 1977 || [[Denver Broncos]] || 12-2-0 || Töpuðu [[Super Bowl XII]] |- | 1978 || [[Denver Broncos]] || 10-6-0 || Töpuðu umspili |- | 1979 || [[San Diego Chargers]] || 12-4-0 || Töpuðu umspili |- | 1980 || [[San Diego Chargers]] || 11-5-0 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- | 1981 || [[San Diego Chargers]] || 10-6-0 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- | 1982 || [[Los Angeles Raiders]] || 8-1-0 || Töpuðu umspili |- | 1983 || [[Los Angeles Raiders]] || 12-4-0 || '''Unnu [[Super Bowl XVIII]]''' |- | 1984 || [[Denver Broncos]] || 13-3-0 || Töpuðu umspili |- | 1985 || [[Los Angeles Raiders]] || 12-4-0 || Töpuðu umspili |- | 1986 || [[Denver Broncos]] || 11-5-0 || Töpuðu [[Super Bowl XXI]] |- | 1987 || [[Denver Broncos]] || 10-4-1 || Töpuðu [[Super Bowl XXII]] |- | 1988 || [[Seattle Seahawks]] || 9-7-0 || Töpuðu umspili |- | 1989 || [[Denver Broncos]] || 11-5-0 || Töpuðu [[Super Bowl XXIV]] |- | 1990 || [[Los Angeles Raiders]] || 12-4-0 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- | 1991 || [[Denver Broncos]] || 12-4-0 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- | 1992 || [[San Diego Chargers]] || 11-5-0 || Töpuðu umspili |- | 1993 || [[Kansas City Chiefs]] || 11-5-0 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- | 1994 || [[San Diego Chargers]] || 11-5-0 || Töpuðu [[Super Bowl XXIX]] |- | 1995 || [[Kansas City Chiefs]] || 13-3-0 || Töpuðu umspili |- | 1996 || [[Denver Broncos]] || 13-3-0 || Töpuðu umspili |- | 1997 || [[Kansas City Chiefs]] || 13-3-0 || Töpuðu umspili |- | 1998 || [[Denver Broncos]] || 14-2-0 || '''Unnu [[Super Bowl XXXIII]]''' |- | 1999 || [[Seattle Seahawks]] || 9-7-0 || Töpuðu umspili |- | 2000 || [[Oakland Raiders]] || 12-4-0 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- | 2001 || [[Oakland Raiders]] || 10-6-0 || Töpuðu umspili |- | 2002 || [[Oakland Raiders]] || 11-5-0 || Töpuðu [[Super Bowl XXXVII]] |- | 2003 || [[Kansas City Chiefs]] || 13-3-0 || Töpuðu umspili |- | 2004 || [[San Diego Chargers]] || 12-4-0 || Töpuðu umspili |- | 2005 || [[Denver Broncos]] || 13-3-0 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- | 2006 || [[San Diego Chargers]] || 14-2-0 || Töpuðu umspili |- | 2007 || [[San Diego Chargers]] || 11-5-0 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- |} ==Heimildir== * {{wpheimild | tungumál = En | titill = AFC West | mánuðurskoðað = 13. mars | árskoðað = 2007}} {{NFL}} [[Flokkur:Amerískur fótbolti]] 1fytdu3deg5th24oh62nu691sjb1da0 1982990 1982989 2026-10-17T16:02:39Z FoxinaGeo 115877 /* */ 1982990 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild |nafn=AFC Vestur |Íþrótt=[[Amerískur fótbolti]] |Stofnuð=[[1970]] |Fjöldi liða=4 |Land=[[Mynd:Flag of the United States.svg|21px|Merki NFL deildarinnar]][[Bandaríkin]] |Meistarar=Denver Broncos |Heimasíða=[http://www.nfl.com/ www.nfl.com] }} '''AFC Vestur''' eða '''AFC West''' er vesturriðillinn í AFC-deildinni í [[National Football League|NFL]]-deildinni. Riðillinn var stofnaður eftir að AFL og NFL sameinuðust árið [[1970]]. Fjórir upphaflegir meðlimir AFC Vestur voru: Denver Broncos, Kansas City Chiefs, Oakland Raiders og Los Angeles Chargers Öll fjögur liðin voru í AFL deildinni áður. Seattle Seahawks urðu meðlimir AFC Vestur [[1976]] en voru fluttir í NFC Vestur árið [[2002]]. Meðlimir vesturriðils AFC eru: {| class="wikitable" ! Merki !! Lið !!Super Bowl titlar |- | || [[Denver Broncos]] || 3 |- | || [[Kansas City Chiefs]] || 4 |- | || [[Las Vegas Raiders]] || 3 |- | || [[Los Angeles Chargers]] || 0 |} ==Meistarar AFC Vestur== {| class="wikitable" |- bgcolor="#efefef" ! Leiktímabil !! Lið !! Sigrar-Töp-Jafntefli !! Umspil |- | 1970 || [[Oakland Raiders]] || 8-4-2 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- | 1971 || [[Kansas City Chiefs]] || 10-3-1 || Töpuðu umspili |- | 1972 || [[Oakland Raiders]] || 10-3-1 || Töpuðu umspili |- | 1973 || [[Oakland Raiders]] || 9-4-0 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- | 1974 || [[Oakland Raiders]] || 12-2-0 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- | 1975 || [[Oakland Raiders]] || 11-3-0 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- | 1976 || [[Oakland Raiders]] || 13-1-0 || '''Unnu [[Super Bowl XI]]''' |- | 1977 || [[Denver Broncos]] || 12-2-0 || Töpuðu [[Super Bowl XII]] |- | 1978 || [[Denver Broncos]] || 10-6-0 || Töpuðu umspili |- | 1979 || [[San Diego Chargers]] || 12-4-0 || Töpuðu umspili |- | 1980 || [[San Diego Chargers]] || 11-5-0 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- | 1981 || [[San Diego Chargers]] || 10-6-0 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- | 1982 || [[Los Angeles Raiders]] || 8-1-0 || Töpuðu umspili |- | 1983 || [[Los Angeles Raiders]] || 12-4-0 || '''Unnu [[Super Bowl XVIII]]''' |- | 1984 || [[Denver Broncos]] || 13-3-0 || Töpuðu umspili |- | 1985 || [[Los Angeles Raiders]] || 12-4-0 || Töpuðu umspili |- | 1986 || [[Denver Broncos]] || 11-5-0 || Töpuðu [[Super Bowl XXI]] |- | 1987 || [[Denver Broncos]] || 10-4-1 || Töpuðu [[Super Bowl XXII]] |- | 1988 || [[Seattle Seahawks]] || 9-7-0 || Töpuðu umspili |- | 1989 || [[Denver Broncos]] || 11-5-0 || Töpuðu [[Super Bowl XXIV]] |- | 1990 || [[Los Angeles Raiders]] || 12-4-0 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- | 1991 || [[Denver Broncos]] || 12-4-0 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- | 1992 || [[San Diego Chargers]] || 11-5-0 || Töpuðu umspili |- | 1993 || [[Kansas City Chiefs]] || 11-5-0 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- | 1994 || [[San Diego Chargers]] || 11-5-0 || Töpuðu [[Super Bowl XXIX]] |- | 1995 || [[Kansas City Chiefs]] || 13-3-0 || Töpuðu umspili |- | 1996 || [[Denver Broncos]] || 13-3-0 || Töpuðu umspili |- | 1997 || [[Kansas City Chiefs]] || 13-3-0 || Töpuðu umspili |- | 1998 || [[Denver Broncos]] || 14-2-0 || '''Unnu [[Super Bowl XXXIII]]''' |- | 1999 || [[Seattle Seahawks]] || 9-7-0 || Töpuðu umspili |- | 2000 || [[Oakland Raiders]] || 12-4-0 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- | 2001 || [[Oakland Raiders]] || 10-6-0 || Töpuðu umspili |- | 2002 || [[Oakland Raiders]] || 11-5-0 || Töpuðu [[Super Bowl XXXVII]] |- | 2003 || [[Kansas City Chiefs]] || 13-3-0 || Töpuðu umspili |- | 2004 || [[San Diego Chargers]] || 12-4-0 || Töpuðu umspili |- | 2005 || [[Denver Broncos]] || 13-3-0 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- | 2006 || [[San Diego Chargers]] || 14-2-0 || Töpuðu umspili |- | 2007 || [[San Diego Chargers]] || 11-5-0 || Töpuðu úrslitaleik AFC |- |} ==Heimildir== * {{wpheimild | tungumál = En | titill = AFC West | mánuðurskoðað = 13. mars | árskoðað = 2007}} {{NFL}} [[Flokkur:Amerískur fótbolti]] ccm7iwsr31dzkv85219b9mbw507mqe9 10 49112 1983081 279539 2026-10-18T10:25:04Z Akigka 183 1983081 wikitext text/x-wiki ''[[The Internet Encyclopedia of Philosophy]]:'' „[http://www.iep.utm.edu/{{{1}}} {{{2}}}]“<noinclude> {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} [[Flokkur:Flakksnið]] == Notkun == <pre><nowiki>{{IEP|síðari hluti vefslóðar|Titill greinar}}</nowiki></pre> Með síðari hluta vefslóðar er átt við þann hluta slóðarinnar sem kemur á eftir <nowiki>http://iep.utm.edu/</nowiki>. Ef vefslóð geinarinnar, sem vísað skal í, er t.d. <nowiki>http://www.iep.utm.edu/r/relativi.htm</nowiki> á að setja inn í sniðið: r/relativi.htm </noinclude> 6cvwtmd1zzqdxlevcn35mxqkor0cav7 0 56368 1982996 1954585 2026-10-17T16:06:19Z FoxinaGeo 115877 /* */ 1982996 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild |nafn=NFC Norður |Íþrótt=[[Amerískur fótbolti]] |Stofnuð=[[1966]] |Fjöldi liða=4 |Land=[[Mynd:Flag of the United States.svg|21px|Merki NFL deildarinnar]][[Bandaríkin]] |Meistarar=Green Bay Packers |Heimasíða=[https://www.nfl.com/ www.nfl.com] }} '''NFC Norður''' eða '''NFC North''' er norður-riðill NFC-deildarinnar í [[National Football League|NFL]]-deildinni, stofnaður 1966. Frá árinu 1970-2001 hét deildin NFC Mið, en breytti um nafn 2002 í NFC Norður. [[Tampa Bay Buccaneers]] voru í deildinni til ársins 2002 en þá voru þeir fluttir í [[NFC Suður]] deildina. {| class="wikitable" ! Lið !!Super Bowl titlar |- |[[Chicago Bears]] || 1 |- |[[Detroit Lions]] || 0 |- |[[Green Bay Packers]] || 4 |- |[[Minnesota Vikings]] || 0 |} == Meistarar í NFC Norður == {| class="wikitable" |- bgcolor="#efefef" ! Tímabil !! Lið !! Sigrar-Töp-Jafntefli !! Árangur |- | 1966 || [[Green Bay Packers]] || 12-2-0 || '''Unnu [[Super Bowl I]]''' |- | 1967 || [[Green Bay Packers]] || 9-4-1 || '''Unnu [[Super Bowl II]]''' |- | 1968 || [[Minnesota Vikings]] || 8-6-0 || Töpuðu umspili |- | 1969 || [[Minnesota Vikings]] || 13-1-0 || Töpuðu [[Super Bowl IV]] |- |- | colspan="4" align="center" | '''NFC Mið''' |- | 1970 || [[Minnesota Vikings]] || 12-2-0 || Töpuðu umspili |- | 1971 || [[Minnesota Vikings]] || 11-3-0 || Töpuðu umspili |- | 1972 || [[Green Bay Packers]] || 10-4-0 || Töpuðu umspili |- | 1973 || [[Minnesota Vikings]] || 12-2-0 || Töpuðu [[Super Bowl VIII]] |- | 1974 || [[Minnesota Vikings]] || 10-4-0 || Töpuðu [[Super Bowl IX]] |- | 1975 || [[Minnesota Vikings]] || 12-2-0 || Töpuðu umspili |- | 1976 || [[Minnesota Vikings]] || 11-2-1 || Töpuðu [[Super Bowl XI]] |- | 1977 || [[Minnesota Vikings]] || 9-5-0 || Töpuðu úrslitaleik NFC |- | 1978 || [[Minnesota Vikings]] || 8-7-1 || Töpuðu umspili |- | 1979 || [[Tampa Bay Buccaneers]] || 10-6-0 || Töpuðu úrslitaleik NFC |- | 1980 || [[Minnesota Vikings]] || 9-7-0 || Töpuðu umspili |- | 1981 || [[Tampa Bay Buccaneers]] || 9-7-0 || Töpuðu umspili |- | 1982 || [[Green Bay Packers]] || 5-3-1 || Töpuðu umspili |- | 1983 || [[Detroit Lions]] || 9-7-0 || Töpuðu umspili |- | 1984 || [[Chicago Bears]] || 10-6-0 || Töpuðu úrslitaleik NFC |- | 1985 || [[Chicago Bears]] || 15-1-0 || '''Unnu [[Super Bowl XX]]''' |- | 1986 || [[Chicago Bears]] || 14-2-0 || Töpuðu umspili |- | 1987 || [[Chicago Bears]] || 11-4-0 || Töpuðu umspili |- | 1988 || [[Chicago Bears]] || 12-4-0 || Töpuðu úrslitaleik NFC |- | 1989 || [[Minnesota Vikings]] || 10-6-0 || Töpuðu umspili |- | 1990 || [[Chicago Bears]] || 11-5-0 || Töpuðu umspili |- | 1991 || [[Detroit Lions]] || 12-4-0 || Töpuðu úrslitaleik NFC |- | 1992 || [[Minnesota Vikings]] || 11-5-0 || Töpuðu umspili |- | 1993 || [[Detroit Lions]] || 10-6-0 || Töpuðu umspili |- | 1994 || [[Minnesota Vikings]] || 10-6-0 || Töpuðu umspili |- | 1995 || [[Green Bay Packers]] || 11-5-0 || Töpuðu úrslitaleik NFC |- | 1996 || [[Green Bay Packers]] || 13-3-0 || '''Unnu [[Super Bowl XXXI]]''' |- | 1997 || [[Green Bay Packers]] || 13-3-0 || Töpuðu [[Super Bowl XXXII]] |- | 1998 || [[Minnesota Vikings]] || 15-1-0 || Töpuðu úrslitaleik NFC |- | 1999 || [[Tampa Bay Buccaneers]] || 11-5-0 || Töpuðu úrslitaleik NFC |- | 2000 || [[Minnesota Vikings]] || 11-5-0 || Töpuðu úrslitaleik NFC |- | 2001 || [[Chicago Bears]] || 13-3-0 || Töpuðu umspili |- |- | colspan="4" align="center" | '''NFC Norður''' |- | 2002 || [[Green Bay Packers]] || 12-4-0 || Töpuðu umspili |- | 2003 || [[Green Bay Packers]] || 10-6-0 || Töpuðu umspili |- | 2004 || [[Green Bay Packers]] || 10-6-0 || Töpuðu umspili |- | 2005 || [[Chicago Bears]] || 11-5-0 || Töpuðu umspili |- | 2006 || [[Chicago Bears]] || 13-3-0 || Töpuðu [[Super Bowl XLI]] |- | 2007 || [[Green Bay Packers]] || 13-3-0 || Töpuðu úrslitaleik NFC |- |} {{NFL}} [[Flokkur:Amerískur fótbolti]] fk52t65jaf9laed36a6tx43js3fqbe9 0 56370 1982995 1648473 2026-10-17T16:05:35Z FoxinaGeo 115877 /* */ 1982995 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild |nafn=NFC Suður |Íþrótt=[[Amerískur fótbolti]] |Stofnuð=[[2002]] |Fjöldi liða=4 |Land=[[Mynd:Flag of the United States.svg|21px|Merki NFL deildarinnar]][[Bandaríkin]] |Meistarar=Tampa Bay Buccaneers |Heimasíða=[http://www.nfl.com/ www.nfl.com] }} '''NFC Suður''' eða '''NFC South''' er suður-riðill NFC-deildarinnar í [[National Football League|NFL]]-deildinni, stofnaður 2002, eftir að liðum fjölgaði í NFL. Liðin sem eru í deildinni eru: [[Atlanta Falcons]], [[Carolina Panthers]], [[New Orleans Saints]], og [[Tampa Bay Buccaneers]]. Fyrir tímabilið 2002 voru Buccaneers í [[AFC Vestur]] (1976) og [[NFC Norður|NFC Mið]] (1977-2001), en hin þrjú vou í [[NFC Vestur]]. {| class="wikitable" ! Lið !!Super Bowl titlar |- |[[Atlanta Falcons]] || 0 |- |[[Carolina Panthers]] || 0 |- |[[New Orleans Saints]] || 1 |- |[[Tampa Bay Buccaneers]] || 2 |} ==Meistarar í NFC Suður== {| class="wikitable" |- bgcolor="#efefef" ! Tímabil !! Lið !! Sigrar-Töp-Jafntefli !! Árangur |- | [[2002 NFL season|2002]] || [[Tampa Bay Buccaneers]] || 12-4-0 || '''Unnu [[Super Bowl XXXVII]]''' |- | [[2003 NFL tímabilið|2003]] || [[Carolina Panthers]] || 11-5-0 || Töpuðu [[Super Bowl XXXVIII]] |- | [[2004 NFL tímabilið|2004]] || [[Atlanta Falcons]] || 11-5-0 || Töpuðu úrslitaleik NFC |- | [[2005 NFL tímabilið|2005]] || [[Tampa Bay Buccaneers]] || 11-5-0 || Töpuðu umspili |- | [[2006 NFL tímabilið|2006]] || [[New Orleans Saints]] || 10-6-0 || Töpuðu úrslitaleik NFC |- | [[2007 NFL tímabilið|2007]] || [[Tampa Bay Buccaneers]] || 9-7-0 || Töpuðu umspili |- |} {{NFL}} [[Flokkur:Amerískur fótbolti]] 7qhabqfd51o280ypy48jmqy3orprvr4 0 56372 1982988 1955812 2026-10-17T16:00:22Z FoxinaGeo 115877 /* */ 1982988 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild |nafn=NFC Vestur |Íþrótt=[[Amerískur fótbolti]] |Stofnuð=[[1970]] |Fjöldi liða=4 |Land=[[Mynd:Flag of the United States.svg|21px|Merki NFL deildarinnar]][[Bandaríkin]] |Meistarar=Seattle Seahawks |Heimasíða=[https://www.nfl.com/ www.nfl.com] }} '''NFC Vestur''' eða '''NFC West''' er vestur-riðill NFC-deildarinnar í [[National Football League|NFL]]-deildinni, stofnaður 1970. Í riðlinum hafa orðið fleiri breytingar á liðum en í öllum öðrum riðlum í NFL og hafa sjö mismunandi lið spilað í honum. {| class="wikitable" ! Lið !!Super Bowl titlar |- |[[Arizona Cardinals]] || 0 |- |[[Los Angeles Rams]] || 2 |- |[[San Francisco 49ers]] || 5 |- |[[Seattle Seahawks]] || 2 |} == Meðlimir í deildinni == === Núverandi meðlimir === *[[Arizona Cardinals]] - Komu árið 2001 frá [[NFC Austur]] *[[St. Louis Rams]] - Upprunalegt lið *[[Seattle Seahawks]] - Komu árið 1976 eftir fjölgun; Voru 1977-2001 í [[AFC Vestur]] en komu í deildina árið 2001. *[[San Francisco 49ers]] - Upprunalegt lið === Fyrrum meðlimir === *[[Atlanta Falcons]] - Upprunalegt lið; spila nú í [[NFC Suður]] *[[New Orleans Saints]] - Upprunalegt lið; spila nú í [[NFC Suður]] *[[Carolina Panthers]] - Komu 1995 eftir fjölgun í deildinni; spila nú í [[NFC Suður]] === Saga liða í deildinni === ==== Lið í deildinni frá árinu 1970 til 1975 ==== *San Francisco 49ers *Atlanta Falcons *New Orleans Saints *Los Angeles Rams ===== Breytingar frá 1969 ===== *Deildin stofnuð vegna sameiningu AFL og NFL 1970 ==== Lið í deildinni árið 1976 ==== *San Francisco 49ers *Atlanta Falcons *New Orleans Saints *Los Angeles Rams *Seattle Seahawks ===== Breytingar frá 1975 ===== *The Seattle Seahawks var bætt við vegna fjölgun liða 1976 ==== Lið í deildinni frá árinu 1977 til 1995 ==== *San Francisco 49ers *Atlanta Falcons *New Orleans Saints *Los Angeles Rams ===== Breytingar frá 1976 ===== *Seattle Seahawks var fært í [[AFC Vestur]] ==== Lið í deildinni frá árinu 1995 til 2001 ==== *San Francisco 49ers *Atlanta Falcons *New Orleans Saints *St. Louis Rams *Carolina Panthers ===== Breytingar frá 1994 ===== *Carolina Panthers var bætt við vegna fjölgun liða 1995 *Los Angeles Rams fluttu til St. Louis ==== Lið í deildinni frá árinu 2002 ==== *Arizona Cardinals *St. Louis Rams *Seattle Seahawks *San Francisco 49ers ===== Breytingar frá 2001 ===== *Arizona Cardinals komu frá [[NFC Austur]] *Seattle Seahawks komu frá [[AFC Vestur]] *Atlanta Falcons, New Orleans Saints, og Carolina Panthers voru færð í [[NFC Suður]] == Meistarar í NFC Norður == {| class="wikitable" |- bgcolor="#efefef" ! Tímabil !! Lið !! Sigrar-Töp-Jafntefli !! Árangur |- | 1970 || [[San Francisco 49ers]] || 10-3-1 || Töpuðu úrslitaleik NFC |- | 1971 || [[San Francisco 49ers]] || 9-5-0 || Töpuðu úrslitaleik NFC |- | 1972 || [[San Francisco 49ers]] || 8-5-1 || Töpuðu umspili |- | 1973 || [[St. Louis Rams|Los Angeles Rams]] || 12-2-0 || Töpuðu umspili |- | 1974 || [[St. Louis Rams|Los Angeles Rams]] || 10-4-0 || Töpuðu úrslitaleik NFC |- | 1975 || [[St. Louis Rams|Los Angeles Rams]] || 12-2-0 || Töpuðu úrslitaleik NFC |- | 1976 || [[St. Louis Rams|Los Angeles Rams]] || 10-3-1 || Töpuðu úrslitaleik NFC |- | 1977 || [[St. Louis Rams|Los Angeles Rams]] || 10-4-0 || Töpuðu umspili |- | 1978 || [[St. Louis Rams|Los Angeles Rams]] || 12-4-0 || Töpuðu úrslitaleik NFC |- | 1979 || [[St. Louis Rams|Los Angeles Rams]] || 9-7-0 || Töpuðu [[Super Bowl XIV]] |- | 1980 || [[Atlanta Falcons]] || 12-4-0 || Töpuðu umspili |- | 1981 || [[San Francisco 49ers]] || 13-3-0 || '''Unnu [[Super Bowl XVI]]''' |- | 1982+ || [[Atlanta Falcons]] || 5-4-0 || Lost [[NFL playoffs, 1982-83|NFC First Round]] |- | 1983 || [[San Francisco 49ers]] || 10-6-0 || Töpuðu úrslitaleik NFC |- | 1984 || [[San Francisco 49ers]] || 15-1-0 || '''Unnu [[Super Bowl XIX]]''' |- | 1985 || [[St. Louis Rams|Los Angeles Rams]] || 11-5-0 || Töpuðu úrslitaleik NFC |- | 1986 || [[San Francisco 49ers]] || 10-5-1 || Töpuðu umspili |- | 1987 || [[San Francisco 49ers]] || 13-2-0 || Töpuðu umspili |- | 1988 || [[San Francisco 49ers]] || 10-6-0 || '''Unnu [[Super Bowl XXIII]]''' |- | 1989 || [[San Francisco 49ers]] || 14-2-0 || '''Unnu [[Super Bowl XXIV]]''' |- | 1990 || [[San Francisco 49ers]] || 14-2-0 || Töpuðu úrslitaleik NFC |- | 1991 || [[New Orleans Saints]] || 11-5-0 || Töpuðu umspili |- | 1992 || [[San Francisco 49ers]] || 14-2-0 || Töpuðu úrslitaleik NFC |- | 1993 || [[San Francisco 49ers]] || 10-6-0 || Töpuðu úrslitaleik NFC |- | 1994 || [[San Francisco 49ers]] || 13-3-0 || '''Unnu [[Super Bowl XXIX]]''' |- | 1995 || [[San Francisco 49ers]] || 11-5-0 || Töpuðu umspili |- | 1996 || [[Carolina Panthers]] || 12-4-0 || Töpuðu úrslitaleik NFC |- | 1997 || [[San Francisco 49ers]] || 13-3-0 || Töpuðu úrslitaleik NFC |- | 1998 || [[Atlanta Falcons]] || 14-2-0 || Töpuðu [[Super Bowl XXXIII]] |- | 1999 || [[St. Louis Rams]] || 13-3-0 || '''Unnu [[Super Bowl XXXIV]]''' |- | 2000 || [[New Orleans Saints]] || 10-6-0 || Töpuðu umspili |- | 2001 || [[St. Louis Rams]] || 14-2-0 || Töpuðu [[Super Bowl XXXVI]] |- | 2002 || [[San Francisco 49ers]] || 10-6-0 || Töpuðu umspili |- | 2003 || [[St. Louis Rams]] || 12-4-0 || Töpuðu úrslitaleik NFC |- | 2004 || [[Seattle Seahawks]] || 9-7-0 || Töpuðu umspili |- | 2005 || [[Seattle Seahawks]] || 13-3-0 || Töpuðu [[Super Bowl XL]] |- | 2006 || [[Seattle Seahawks]] || 9-7-0 || Töpuðu umspili |- | 2007 || [[Seattle Seahawks]] || 10-6-0 || Töpuðu umspili |- |} {{NFL}} [[Flokkur:Amerískur fótbolti]] hcnens4v46r6luth6wfvwz83610kxsn 0 57081 1983028 1869211 2026-10-18T01:47:14Z Breki Einarsson 93593 Bætti Austurlenskri draugatengingu inn. 1983028 wikitext text/x-wiki '''Þorgeirsboli''' nefnist þjóðsagnatengdur [[draugur]] og illvígur sem „Galdra-Geiri“ ([[Þorgeir Stefánsson]], fæddur um [[1716]], látinn [[1802]]) vakti upp með bróður sínum Kvæða-Stefáni og móðurbróður þeirra, Andrési Þorgeirssyni (f. [[1699]]) nálægt miðri [[18. öld]], eftir því sem [[Þjóðsaga|þjóðsögur]] herma. == Draugurinn vakinn upp == Þorgeir er sagður hafa ákveðið að vekja drauginn upp til þess að senda hann til konu sem vildi ekki [[hjónaband|ganga að eiga]] hann. Fékk hann sér nýborinn naut[[kálfur|kálf]] sem hann skar og fló aftur á malir og vakti hann svo upp með [[Galdur|fjölkynngi]]. Í sárið, þar sem kálfurinn var fleginn, létu þeir „af átta hlutum, af [[loft]]i og af [[fugl]]i, af manni og af [[hundur|hundi]], af [[köttur|ketti]] og af [[mús]] og enn af sjókvikindum tveimur, svo níu voru [[Eðli|náttúrur]] bola með nautseðlinu.“ Átti boli því að geta [[Hamhleypa|brugðið sér]] í allra þessara kvikinda líki og farið jafnt „loft sem lög og láð og komið fyrir sjónir í öllum þeim myndum sem í honum voru náttúrur og eftir því sem honum þóknaðist.“ Loks steypti Þorgeir [[Fósturhimna|sigurkufli]] af nýfæddu [[barn]]i yfir drauginn, og átti hann þannig að verða svo gott sem ósigrandi. Aðrir segja að Þorgeir hafi notað flegið kálfshöfuð eða klauf af nauti, kveðið yfir galdra og magnað „með [[Kölski|fjandans]] krafti“. == Draugagangur af völdum Þorgeirsbola == Eftir að hafa látið drauginn gera út af við konuna sem ekki vildi eiga hann, hafði Þorgeir bola sér til fulltingis þegar honum fannst hann eiga sökótt við aðra, sem kom ekki sjaldan fyrir. Þorgeir kvæntist svo og hóf [[landbúnaður|búskap]] á Végeirsstöðum í [[Fnjóskadalur|Fnjóskadal]] og seinna að [[Leifshús]]um á [[Svalbarðsströnd]], og þótti heimamönnum í báðum sveitum sem [[reimleikar]] fylgdu honum og börnum hans. Þóttust menn heyra í bolanum svo dimmt baul að jörð nötraði, og þegar hann sást þótti mönnum höfuðið vera flegið og blóðrisa og skrokkurinn allur líka, og húðin dragast á eftir honum svo að holdrosinn sneri út. Eftir því sem árin liðu þótti atgangurinn minnka, svo að á efri árum er Þorgeir sagður hafa magnað drauginn upp að nýju. Var bolanum kennt um veikindi, meiðsl og voveiflegan dauða fólks og búfénaðar. Þótti það jafnan fyrirboði válegra tíðinda þegar sást til Þorgeirsbola, en einnig var hann sagður fylgja ættmönnum Þorgeirs og [[afkomandi|afkomendum]] og [[Fylgja (draugur)|gera vart við sig]] á bæjum áður en þá bar að garði. Þykjast sumir afkomendur hans hafa orðið varir við bola svo seint sem á tuttugustu öld. Sagt var að tveir aðrir draugar, [[Húsavíkur-Lalli]] og [[Eyjafjarðar-Skotta]] (sumir segja [[Hleiðrargarðs-Skotta]]) fylgdu Þorgeirsbola oft, og sætu þau þá á húðinni sem hann dró þá á eftir sér eins og sleða. Eins sögn er til á [[Austurland|Austurlandi]] nema þá eru draugarnir Eyjasels-Móri og [[Bjarna-Dísa|Bótar-Dísa]]. ===Heimild=== * „[http://www.snerpa.is/net/thjod/thorgeir.htm Um Þorgeirsbola]“, úr Þjóðsögum Jóns Árnasonar, netútgáfa Snerpu. [[Flokkur:Íslenskar þjóðsögur]] [[Flokkur:Hjátrú]] [[Flokkur:Yfirnáttúra]] [[Flokkur:Suður-Þingeyjarsýsla]] [[Flokkur:Íslenskir draugar]] 9x66r43z0wcu9ln2cm2v3j29hn0jqwh 0 57980 1982982 1982969 2026-10-17T14:15:29Z Umvandarinn 37799 /* Ævi */ tilvísun bætt við 1982982 wikitext text/x-wiki '''Ólafur Stephensen''' (''Ólafur Stefánsson'') ([[3. maí]] [[1731]] – [[11. nóvember]] [[1812]]) var [[Stiftamtmenn á Íslandi|stiftamtmaður á Íslandi]] á árunum [[1790]] til [[1806]]. Kona Ólafs var Sigríður Magnúsdóttir (13. nóvember 1734-29. nóvember 1807), dóttir [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns og Þórunnar Guðmundsdóttur konu hans. Börn þeirra voru [[Magnús Stephensen (f. 1762)|Magnús Stephensen]] dómstjóri, Þórunn kona [[Hannes Finnsson|Hannesar Finnssonar]] biskups, [[Stefán Stephensen]] amtmaður, [[Björn Stephensen]] dómsmálaritari í yfirréttinum og Ragnheiður kona [[Jónas Scheving|Jónasar Schevings]] sýslumanns. == Ævi == Ólafur var fæddur á [[Höskuldsstaðir (Skagaströnd)|Höskuldsstöðum]] á [[Skagaströnd (sveit)|Skagaströnd]] og voru foreldrar hans Stefán Ólafsson prestur þar og fyrri kona hans, Ragnheiður Magnúsdóttir frá [[Espihóll|Espihóli]]. Hann fór í [[Hólaskóli (1106-1802)|Hólaskóla]] og útskrifaðist þaðan [[1751]], sigldi síðan og lauk lögfræðiprófi frá [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]] [[1754]]. Ólafur kvæntist Sigríði, dóttur [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns, mesta valda- og virðingamanni á Íslandi. Í brúðkaupi þeirra leiddu biskupar brúðina til altaris en landfógeti og landlæknir leiddu brúðgumann.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=Íslensk ættarveldi|höfundur=Guðmundur Magnússon}}</ref> Hann var fyrst bókhaldari við [[Innréttingarnar]] þar sem Magnús Gíslason var í forystu en árið 1756 var hann settur varalögmaður norðan og vestan. Síðar varð hann aðstoðarmaður Magnúsar Gíslasonar [[amtmaður|amtmanns]] tengdaföður síns og tók við embættinu er hann andaðist [[1766]] og flutti þá á Bessastaði. Þegar landinu var skipt í tvö ömt 1770 varð Ólafur amtmaður í Norður- og Austuramti. Árið 1783 fékk hann lausn frá embætti af því að hann vildi ekki flytja norður í land eins og ætlast var til og var [[Stefán Þórarinsson]] skipaður í staðinn. Ólafur gerði út tugi báta til fiskveiða og nýtti sér fornan rétt landeigenda til að knýja leiguliða sína til að róa á bátum sínum og svipti þá jafnframt rétti til að gera út eigin báta. Ólafur var eindreginn andstæðingur hvers konar rýmkunar á kjörum leiguliða og var kröfuharður og óbilgjarn. Leiddi það m.a. til uppreisnar leiguliða 1785.<ref name=":0" /> Magnús var settur af konungi til að stjórna sölu Skálholtsjarða sem hófst 1785 með það að markmiði stjórnvalda í Kaupmannahöfn að fjölga íslensku sjálfseignarbændum og bæta lífskjör bændastéttarinnar. Bestu jarðirnar lentu hins vegar flestar í höndum höfðingjanna og Stefánungar náðu sér í vænar sneiðar. Ólafur notaði stundum leppa til að dylja hver átti í hlut við jarðarkaupin og dæmi eru um hreina spilling við ráðstöfun jarðanna. Úthlíð í Biskupstungum var slegin ábúanda árið 1794 en Ólafur sá til þess að hann fengi ekki afsal og seldi jörðina góðkunningja sínum. Mörg dæmi um dómaskipan þar sem Stefánungar réðu á öllum stigum mála er að finna í Alþingisbókum frá þessum árum.<ref name=":0" /> En þegar suður- og vesturamtinu var skipt í tvennt 1787 varð Ólafur amtmaður í vesturamtinu og 14. apríl [[1790]] varð hann jafnframt [[stiftamtmaður]], fyrstur Íslendinga í langan tíma. Árið 1774 hlaut hann tignargráðuna Justitsráð (Dómsráð), 1785 Etatsráð (Ríkisráð), 1790 Konferensráð (Ráðunautur) og loks skömmu eftir þá tign veittist honum æðsta tignarheiti sem veitt var: Geheimeráð (Leyndarráðherra). Þann 28. mars 1786 fékk hann þann fágæta heiður að hljóta hinn volduga heiðurspening úr skíra gulli [[„Pro Meritis“]] frá Friðriki krónprins, síðar Friðriki VI, fyrir fádæma dugnað, hagsýni og fórnfýsi þegar hann, sem amtmaður, útvegaði og miðlaði matvælum til nauðstaddra fátæklinga og bænda á meðan á helförinni stóð, Móðuharðindunum í kjölfar Skaftáreldanna. Þá varð hann Riddari af Dannebrogsorðunni 1809 (stofnuð 1671 og bara til á einu stigi þar til á fyrsta hluta 19. aldar), sem á þeim árum hlotnaðist einungis aðlinum í Danmörku. Þá varð hann Dannebrogsmaður 1812 eftir að orðan fékk annað stig, sem var heiður til viðbótar þeim fyrri: Dannebrogsmændenes Hæderstegn (Silfurkrossinn). 1793 hafði hann amtaskipti og var skiptur yfir suðuramtið. Ólafi var vikið úr embætti 1803 vegna ásakana um spillingu. Hann fékk lausn frá embættum sínum 1806 en fékk að búa áfram endurgjaldslaust í [[Viðey]], þar sem hann var þá. Fyrst hafði hann búið á [[Leirá]] í [[Leirársveit]], síðan á [[Bessastaðir|Bessastöðum]], [[Elliðavatn]]i, í [[Sviðholt]]i og á [[Innri-Hólmur|Innra-Hólmi]]. Ólafur var all-afkastamikill rithöfundur. Meðal annars ritaði hann gagnlegar ritgerðir í lærdómslistafélagsritunum. Einnig liggur eftir hann prentuð reikningsbók, ''Stutt undirvísun í reikningslistinni og algebra'', útgefin í Kaupmannahöfn árið 1785. Ólafur sagðist í formála hafa ritað kver sitt árið 1758 eftir dvöl sína í Kaupmannahöfn. Uppkastið hefði gengið manna á milli í uppskriftum og því hefði hann talið rétt að láta prenta það. Hann sendi Magnús Stephensen, son sinn, með handritið til prentunar haustið 1784. Í sjálfsævisögu Magnúsar kemur fram að Magnús umritaði kverið töluvert og bætti við það sex köflum af 26 eða 78 bls. af 248 bls. texta. Meðal annars bætti Magnús við kafla um tugabrot sem voru þá nýmæli í evrópskum kennslubókum fyrir almenning. Bókin var strax löggilt sem kennslubók í lærðu skólunum tveimur í Skálholti og á Hólum. === Ættir === Ólafur var ættfaðir [[Stefánungar|Stefánunga]] og þótti mörgum nóg um veldi þeirra feðga og tengdamanna þeirra. Árið [[1792]] kom út í Kaupmannahöfn bókin ''Ærefrygt. Liste over Hr. Stiftamtmand Oluf Stephensens Familie i Island. Allene de beregnede som sidde i publiqve Embeder 1791''. Höfundur var [[Halldór Jakobsson]], fyrrum [[sýslumaður]] í [[Strandasýsla|Strandasýslu]] en þetta rit fjallaði um hve valdamiklir Stefánungar væru í íslensku samfélagi og hélt fram að ættin einokaði opinber embætti á [[Ísland]]i. Þegar bókin kom út var Ólafur Stefánsson stiftamtmaður og settur [[amtmaður]] í [[Suðuramt]]i og skipaður amtmaður í [[Vesturamt]]i. Í [[Norður- og austuramt]]i sat systursonur hans Stefán Þórarinsson. [[Biskup]]inn á [[Hólar í Hjaltadal|Hólum]], [[Sigurður Stefánsson]] , var hálfbróðir Ólafs og [[Hannes Finnsson]] [[Skálholt]]sbiskup var tengdasonur Ólafs. Þegar [[Skúli Magnússon]] var leystur frá embætti [[1793]] þá var í hans stað settur [[Magnús Stephensen (f. 1762)]] sonur Ólafs.<ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20030908080154/www.hi.is/soguthing2002/framsogur/Einar_H.doc Einar Hreinsson, Söguþing 2002, Íslenskur aðall –ættartengsl og íslensk stjórnsýsla á 18. og 19. öld] </ref> Meðal Stefánunga voru hjónabönd skyldmenna líklega tíðari en í nokkurri annarri fjölskyldu í landinu fyrr og síðar. Þeir bræður Magnús og Stefán Stephensen stofnuðu til hjónabanda nokkurra barna sinna.<ref name=":0" /> === Jarðarför Ólafs === Ólafur andaðist í [[Viðey]] og var jarðsunginn þar [[26. nóvember]]. Ekki voru við útför hans aðrir en börn hans og barnabörn, prestarnir Brynjólfur Sigurðsson dómkirkjuprestur í Seli og [[Árni Helgason (f. 1777)|Árni Helgason]] á [[Reynivellir í Kjós|Reynivöllum]] og líkmenn. Í ''[[Árbækur Reykjavíkur|Árbókum Reykjavíkur]]'' stendur þetta: ''Þótti mörgum það kynleg ráðstöfun, þar sem í hlut átti sá, er allra Íslendinga hafði orðið æðstur að mannvirðingum''. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=307045&pageSelected=0&lang=0 ''Ólafur Stiptamtmaður Stephánsson''; grein í Ísafold 1878] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2316037 ''Lögfræðingatal''; Tímarit hins íslenzka bókmenntafélags 1882] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pubId=228&lang=is Autobiographia Drs. Magnúsar Stephensens (brot); Tímarit hins íslenzka bókmenntafélags 1888] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=6029242 Jón Sigurðsson, Hyggindi og fastheldni á erfiðum tímum, Morgunblaðið, 16. september (16.09.2012), Blaðsíða 47] * [https://skemman.is/handle/1946/15279 Amtmaður og Íslands fátæklingar. Samfélagssýn í skjalasöfnum Landsnefndarinnar fyrri 1770–1771 og síðari 1785–1787 Hrefna Róbertsdóttir] * [https://da.wikipedia.org/wiki/Dannebrogordenens_Hæderstegn Dannebrogordenens Hæderstegn] {{Amtmenn á Íslandi (1688-1770)}} {{Stiftamtmenn á Íslandi}} {{Amtmenn í Norður- og Austuramti}} {{Amtmenn í Suðuramti}} {{Amtmenn í Vesturamti}} [[Flokkur:Amtmenn]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Íslendingar sem gengið hafa í Kaupmannahafnarháskóla]] [[Flokkur:Stefánungar]] [[Flokkur:Stiftamtmenn]] {{fd|1731|1812}} tuw36a6vqbdzdiqkyzhggmx7ax55pej 1982984 1982982 2026-10-17T14:39:46Z Umvandarinn 37799 Tenglum, 2, bætt við 1982984 wikitext text/x-wiki '''Ólafur Stephensen''' (''Ólafur Stefánsson'') ([[3. maí]] [[1731]] – [[11. nóvember]] [[1812]]) var [[Stiftamtmenn á Íslandi|stiftamtmaður á Íslandi]] á árunum [[1790]] til [[1806]]. Kona Ólafs var Sigríður Magnúsdóttir (13. nóvember 1734-29. nóvember 1807), dóttir [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns og Þórunnar Guðmundsdóttur konu hans. Börn þeirra voru [[Magnús Stephensen (f. 1762)|Magnús Stephensen]] dómstjóri, Þórunn kona [[Hannes Finnsson|Hannesar Finnssonar]] biskups, [[Stefán Stephensen]] amtmaður, [[Björn Stephensen]] dómsmálaritari í yfirréttinum og Ragnheiður kona [[Jónas Scheving|Jónasar Schevings]] sýslumanns. == Ævi == Ólafur var fæddur á [[Höskuldsstaðir (Skagaströnd)|Höskuldsstöðum]] á [[Skagaströnd (sveit)|Skagaströnd]] og voru foreldrar hans Stefán Ólafsson prestur þar og fyrri kona hans, Ragnheiður Magnúsdóttir frá [[Espihóll|Espihóli]]. Hann fór í [[Hólaskóli (1106-1802)|Hólaskóla]] og útskrifaðist þaðan [[1751]], sigldi síðan og lauk lögfræðiprófi frá [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]] [[1754]]. Ólafur kvæntist Sigríði, dóttur [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns, mesta valda- og virðingamanni á Íslandi. Í brúðkaupi þeirra leiddu biskupar brúðina til altaris en landfógeti og landlæknir leiddu brúðgumann.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=Íslensk ættarveldi|höfundur=Guðmundur Magnússon}}</ref> Hann var fyrst bókhaldari við [[Innréttingarnar]] þar sem Magnús Gíslason var í forystu en árið 1756 var hann settur varalögmaður norðan og vestan. Síðar varð hann aðstoðarmaður Magnúsar Gíslasonar [[amtmaður|amtmanns]] tengdaföður síns og tók við embættinu er hann andaðist [[1766]] og flutti þá á Bessastaði. Þegar landinu var skipt í tvö ömt 1770 varð Ólafur amtmaður í Norður- og Austuramti. Árið 1783 fékk hann lausn frá embætti af því að hann vildi ekki flytja norður í land eins og ætlast var til og var [[Stefán Þórarinsson]] skipaður í staðinn. Ólafur gerði út tugi báta til fiskveiða og nýtti sér fornan rétt landeigenda til að knýja leiguliða sína til að róa á bátum sínum og svipti þá jafnframt rétti til að gera út eigin báta. Ólafur var eindreginn andstæðingur hvers konar rýmkunar á kjörum leiguliða og var kröfuharður og óbilgjarn. Leiddi það m.a. til uppreisnar leiguliða 1785.<ref name=":0" /> Magnús var settur af konungi til að stjórna sölu Skálholtsjarða sem hófst 1785 með það að markmiði stjórnvalda í Kaupmannahöfn að fjölga íslensku sjálfseignarbændum og bæta lífskjör bændastéttarinnar. Bestu jarðirnar lentu hins vegar flestar í höndum höfðingjanna og Stefánungar náðu sér í vænar sneiðar. Ólafur notaði stundum leppa til að dylja hver átti í hlut við jarðarkaupin og dæmi eru um hreina spilling við ráðstöfun jarðanna. Úthlíð í Biskupstungum var slegin ábúanda árið 1794 en Ólafur sá til þess að hann fengi ekki afsal og seldi jörðina góðkunningja sínum. Mörg dæmi um dómaskipan þar sem Stefánungar réðu á öllum stigum mála er að finna í Alþingisbókum frá þessum árum.<ref name=":0" /> En þegar suður- og vesturamtinu var skipt í tvennt 1787 varð Ólafur amtmaður í vesturamtinu og 14. apríl [[1790]] varð hann jafnframt [[stiftamtmaður]], fyrstur Íslendinga í langan tíma. Árið 1774 hlaut hann tignargráðuna Justitsráð (Dómsráð), 1785 Etatsráð (Ríkisráð), 1790 Konferensráð (Ráðunautur) og loks skömmu eftir þá tign veittist honum æðsta tignarheiti sem veitt var: Geheimeráð (Leyndarráðherra). Þann 28. mars 1786 fékk hann þann fágæta heiður að hljóta hinn volduga heiðurspening úr skíra gulli „Pro Meritis“[[https://da.wikipedia.org/wiki/Medaljen_Pro_Meritis]] frá Friðriki krónprins, síðar Friðriki VI, fyrir fádæma dugnað, hagsýni og fórnfýsi þegar hann, sem amtmaður, útvegaði og miðlaði matvælum til nauðstaddra fátæklinga og bænda á meðan á helförinni stóð, Móðuharðindunum í kjölfar Skaftáreldanna. Þá varð hann Riddari af Dannebrogsorðunni 1809 (stofnuð 1671 og bara til á einu stigi þar til á fyrsta hluta 19. aldar), sem á þeim árum hlotnaðist einungis aðlinum í Danmörku. Þá varð hann Dannebrogsmaður 1812 eftir að orðan fékk annað stig, sem var heiður til viðbótar þeim fyrri: Dannebrogsmændenes Hæderstegn (Silfurkrossinn)[[https://da.wikipedia.org/wiki/Dannebrogordenens_Hæderstegn Dannebrogordenens Hæderstegn]]. 1793 hafði hann amtaskipti og var skiptur yfir suðuramtið. Ólafi var vikið úr embætti 1803 vegna ásakana um spillingu. Hann fékk lausn frá embættum sínum 1806 en fékk að búa áfram endurgjaldslaust í [[Viðey]], þar sem hann var þá. Fyrst hafði hann búið á [[Leirá]] í [[Leirársveit]], síðan á [[Bessastaðir|Bessastöðum]], [[Elliðavatn]]i, í [[Sviðholt]]i og á [[Innri-Hólmur|Innra-Hólmi]]. Ólafur var all-afkastamikill rithöfundur. Meðal annars ritaði hann gagnlegar ritgerðir í lærdómslistafélagsritunum. Einnig liggur eftir hann prentuð reikningsbók, ''Stutt undirvísun í reikningslistinni og algebra'', útgefin í Kaupmannahöfn árið 1785. Ólafur sagðist í formála hafa ritað kver sitt árið 1758 eftir dvöl sína í Kaupmannahöfn. Uppkastið hefði gengið manna á milli í uppskriftum og því hefði hann talið rétt að láta prenta það. Hann sendi Magnús Stephensen, son sinn, með handritið til prentunar haustið 1784. Í sjálfsævisögu Magnúsar kemur fram að Magnús umritaði kverið töluvert og bætti við það sex köflum af 26 eða 78 bls. af 248 bls. texta. Meðal annars bætti Magnús við kafla um tugabrot sem voru þá nýmæli í evrópskum kennslubókum fyrir almenning. Bókin var strax löggilt sem kennslubók í lærðu skólunum tveimur í Skálholti og á Hólum. === Ættir === Ólafur var ættfaðir [[Stefánungar|Stefánunga]] og þótti mörgum nóg um veldi þeirra feðga og tengdamanna þeirra. Árið [[1792]] kom út í Kaupmannahöfn bókin ''Ærefrygt. Liste over Hr. Stiftamtmand Oluf Stephensens Familie i Island. Allene de beregnede som sidde i publiqve Embeder 1791''. Höfundur var [[Halldór Jakobsson]], fyrrum [[sýslumaður]] í [[Strandasýsla|Strandasýslu]] en þetta rit fjallaði um hve valdamiklir Stefánungar væru í íslensku samfélagi og hélt fram að ættin einokaði opinber embætti á [[Ísland]]i. Þegar bókin kom út var Ólafur Stefánsson stiftamtmaður og settur [[amtmaður]] í [[Suðuramt]]i og skipaður amtmaður í [[Vesturamt]]i. Í [[Norður- og austuramt]]i sat systursonur hans Stefán Þórarinsson. [[Biskup]]inn á [[Hólar í Hjaltadal|Hólum]], [[Sigurður Stefánsson]] , var hálfbróðir Ólafs og [[Hannes Finnsson]] [[Skálholt]]sbiskup var tengdasonur Ólafs. Þegar [[Skúli Magnússon]] var leystur frá embætti [[1793]] þá var í hans stað settur [[Magnús Stephensen (f. 1762)]] sonur Ólafs.<ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20030908080154/www.hi.is/soguthing2002/framsogur/Einar_H.doc Einar Hreinsson, Söguþing 2002, Íslenskur aðall –ættartengsl og íslensk stjórnsýsla á 18. og 19. öld] </ref> Meðal Stefánunga voru hjónabönd skyldmenna líklega tíðari en í nokkurri annarri fjölskyldu í landinu fyrr og síðar. Þeir bræður Magnús og Stefán Stephensen stofnuðu til hjónabanda nokkurra barna sinna.<ref name=":0" /> === Jarðarför Ólafs === Ólafur andaðist í [[Viðey]] og var jarðsunginn þar [[26. nóvember]]. Ekki voru við útför hans aðrir en börn hans og barnabörn, prestarnir Brynjólfur Sigurðsson dómkirkjuprestur í Seli og [[Árni Helgason (f. 1777)|Árni Helgason]] á [[Reynivellir í Kjós|Reynivöllum]] og líkmenn. Í ''[[Árbækur Reykjavíkur|Árbókum Reykjavíkur]]'' stendur þetta: ''Þótti mörgum það kynleg ráðstöfun, þar sem í hlut átti sá, er allra Íslendinga hafði orðið æðstur að mannvirðingum''. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=307045&pageSelected=0&lang=0 ''Ólafur Stiptamtmaður Stephánsson''; grein í Ísafold 1878] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2316037 ''Lögfræðingatal''; Tímarit hins íslenzka bókmenntafélags 1882] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pubId=228&lang=is Autobiographia Drs. Magnúsar Stephensens (brot); Tímarit hins íslenzka bókmenntafélags 1888] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=6029242 Jón Sigurðsson, Hyggindi og fastheldni á erfiðum tímum, Morgunblaðið, 16. september (16.09.2012), Blaðsíða 47] * [https://skemman.is/handle/1946/15279 Amtmaður og Íslands fátæklingar. Samfélagssýn í skjalasöfnum Landsnefndarinnar fyrri 1770–1771 og síðari 1785–1787 Hrefna Róbertsdóttir] * [https://da.wikipedia.org/wiki/Dannebrogordenens_Hæderstegn Dannebrogordenens Hæderstegn] {{Amtmenn á Íslandi (1688-1770)}} {{Stiftamtmenn á Íslandi}} {{Amtmenn í Norður- og Austuramti}} {{Amtmenn í Suðuramti}} {{Amtmenn í Vesturamti}} [[Flokkur:Amtmenn]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Íslendingar sem gengið hafa í Kaupmannahafnarháskóla]] [[Flokkur:Stefánungar]] [[Flokkur:Stiftamtmenn]] {{fd|1731|1812}} o9thh1iv1nkj10i504901n4hiatio84 1982985 1982984 2026-10-17T14:41:07Z Umvandarinn 37799 /* Ævi */ 1982985 wikitext text/x-wiki '''Ólafur Stephensen''' (''Ólafur Stefánsson'') ([[3. maí]] [[1731]] – [[11. nóvember]] [[1812]]) var [[Stiftamtmenn á Íslandi|stiftamtmaður á Íslandi]] á árunum [[1790]] til [[1806]]. Kona Ólafs var Sigríður Magnúsdóttir (13. nóvember 1734-29. nóvember 1807), dóttir [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns og Þórunnar Guðmundsdóttur konu hans. Börn þeirra voru [[Magnús Stephensen (f. 1762)|Magnús Stephensen]] dómstjóri, Þórunn kona [[Hannes Finnsson|Hannesar Finnssonar]] biskups, [[Stefán Stephensen]] amtmaður, [[Björn Stephensen]] dómsmálaritari í yfirréttinum og Ragnheiður kona [[Jónas Scheving|Jónasar Schevings]] sýslumanns. == Ævi == Ólafur var fæddur á [[Höskuldsstaðir (Skagaströnd)|Höskuldsstöðum]] á [[Skagaströnd (sveit)|Skagaströnd]] og voru foreldrar hans Stefán Ólafsson prestur þar og fyrri kona hans, Ragnheiður Magnúsdóttir frá [[Espihóll|Espihóli]]. Hann fór í [[Hólaskóli (1106-1802)|Hólaskóla]] og útskrifaðist þaðan [[1751]], sigldi síðan og lauk lögfræðiprófi frá [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]] [[1754]]. Ólafur kvæntist Sigríði, dóttur [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns, mesta valda- og virðingamanni á Íslandi. Í brúðkaupi þeirra leiddu biskupar brúðina til altaris en landfógeti og landlæknir leiddu brúðgumann.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=Íslensk ættarveldi|höfundur=Guðmundur Magnússon}}</ref> Hann var fyrst bókhaldari við [[Innréttingarnar]] þar sem Magnús Gíslason var í forystu en árið 1756 var hann settur varalögmaður norðan og vestan. Síðar varð hann aðstoðarmaður Magnúsar Gíslasonar [[amtmaður|amtmanns]] tengdaföður síns og tók við embættinu er hann andaðist [[1766]] og flutti þá á Bessastaði. Þegar landinu var skipt í tvö ömt 1770 varð Ólafur amtmaður í Norður- og Austuramti. Árið 1783 fékk hann lausn frá embætti af því að hann vildi ekki flytja norður í land eins og ætlast var til og var [[Stefán Þórarinsson]] skipaður í staðinn. Ólafur gerði út tugi báta til fiskveiða og nýtti sér fornan rétt landeigenda til að knýja leiguliða sína til að róa á bátum sínum og svipti þá jafnframt rétti til að gera út eigin báta. Ólafur var eindreginn andstæðingur hvers konar rýmkunar á kjörum leiguliða og var kröfuharður og óbilgjarn. Leiddi það m.a. til uppreisnar leiguliða 1785.<ref name=":0" /> Magnús var settur af konungi til að stjórna sölu Skálholtsjarða sem hófst 1785 með það að markmiði stjórnvalda í Kaupmannahöfn að fjölga íslensku sjálfseignarbændum og bæta lífskjör bændastéttarinnar. Bestu jarðirnar lentu hins vegar flestar í höndum höfðingjanna og Stefánungar náðu sér í vænar sneiðar. Ólafur notaði stundum leppa til að dylja hver átti í hlut við jarðarkaupin og dæmi eru um hreina spilling við ráðstöfun jarðanna. Úthlíð í Biskupstungum var slegin ábúanda árið 1794 en Ólafur sá til þess að hann fengi ekki afsal og seldi jörðina góðkunningja sínum. Mörg dæmi um dómaskipan þar sem Stefánungar réðu á öllum stigum mála er að finna í Alþingisbókum frá þessum árum.<ref name=":0" /> En þegar suður- og vesturamtinu var skipt í tvennt 1787 varð Ólafur amtmaður í vesturamtinu og 14. apríl [[1790]] varð hann jafnframt [[stiftamtmaður]], fyrstur Íslendinga í langan tíma. Árið 1774 hlaut hann tignargráðuna Justitsráð (Dómsráð), 1785 Etatsráð (Ríkisráð), 1790 Konferensráð (Ráðunautur) og loks skömmu eftir þá tign veittist honum æðsta tignarheiti sem veitt var: Geheimeráð (Leyndarráðherra). Þann 28. mars 1786 fékk hann þann fágæta heiður að hljóta hinn volduga heiðurspening úr skíra gulli „Pro Meritis“[https://da.wikipedia.org/wiki/Medaljen_Pro_Meritis] frá Friðriki krónprins, síðar Friðriki VI, fyrir fádæma dugnað, hagsýni og fórnfýsi þegar hann, sem amtmaður, útvegaði og miðlaði matvælum til nauðstaddra fátæklinga og bænda á meðan á helförinni stóð, Móðuharðindunum í kjölfar Skaftáreldanna. Þá varð hann Riddari af Dannebrogsorðunni 1809 (stofnuð 1671 og bara til á einu stigi þar til á fyrsta hluta 19. aldar), sem á þeim árum hlotnaðist einungis aðlinum í Danmörku. Þá varð hann Dannebrogsmaður 1812 eftir að orðan fékk annað stig, sem var heiður til viðbótar þeim fyrri: Dannebrogsmændenes Hæderstegn (Silfurkrossinn)[https://da.wikipedia.org/wiki/Dannebrogordenens_Hæderstegn Dannebrogordenens Hæderstegn]. 1793 hafði hann amtaskipti og var skiptur yfir suðuramtið. Ólafi var vikið úr embætti 1803 vegna ásakana um spillingu. Hann fékk lausn frá embættum sínum 1806 en fékk að búa áfram endurgjaldslaust í [[Viðey]], þar sem hann var þá. Fyrst hafði hann búið á [[Leirá]] í [[Leirársveit]], síðan á [[Bessastaðir|Bessastöðum]], [[Elliðavatn]]i, í [[Sviðholt]]i og á [[Innri-Hólmur|Innra-Hólmi]]. Ólafur var all-afkastamikill rithöfundur. Meðal annars ritaði hann gagnlegar ritgerðir í lærdómslistafélagsritunum. Einnig liggur eftir hann prentuð reikningsbók, ''Stutt undirvísun í reikningslistinni og algebra'', útgefin í Kaupmannahöfn árið 1785. Ólafur sagðist í formála hafa ritað kver sitt árið 1758 eftir dvöl sína í Kaupmannahöfn. Uppkastið hefði gengið manna á milli í uppskriftum og því hefði hann talið rétt að láta prenta það. Hann sendi Magnús Stephensen, son sinn, með handritið til prentunar haustið 1784. Í sjálfsævisögu Magnúsar kemur fram að Magnús umritaði kverið töluvert og bætti við það sex köflum af 26 eða 78 bls. af 248 bls. texta. Meðal annars bætti Magnús við kafla um tugabrot sem voru þá nýmæli í evrópskum kennslubókum fyrir almenning. Bókin var strax löggilt sem kennslubók í lærðu skólunum tveimur í Skálholti og á Hólum. === Ættir === Ólafur var ættfaðir [[Stefánungar|Stefánunga]] og þótti mörgum nóg um veldi þeirra feðga og tengdamanna þeirra. Árið [[1792]] kom út í Kaupmannahöfn bókin ''Ærefrygt. Liste over Hr. Stiftamtmand Oluf Stephensens Familie i Island. Allene de beregnede som sidde i publiqve Embeder 1791''. Höfundur var [[Halldór Jakobsson]], fyrrum [[sýslumaður]] í [[Strandasýsla|Strandasýslu]] en þetta rit fjallaði um hve valdamiklir Stefánungar væru í íslensku samfélagi og hélt fram að ættin einokaði opinber embætti á [[Ísland]]i. Þegar bókin kom út var Ólafur Stefánsson stiftamtmaður og settur [[amtmaður]] í [[Suðuramt]]i og skipaður amtmaður í [[Vesturamt]]i. Í [[Norður- og austuramt]]i sat systursonur hans Stefán Þórarinsson. [[Biskup]]inn á [[Hólar í Hjaltadal|Hólum]], [[Sigurður Stefánsson]] , var hálfbróðir Ólafs og [[Hannes Finnsson]] [[Skálholt]]sbiskup var tengdasonur Ólafs. Þegar [[Skúli Magnússon]] var leystur frá embætti [[1793]] þá var í hans stað settur [[Magnús Stephensen (f. 1762)]] sonur Ólafs.<ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20030908080154/www.hi.is/soguthing2002/framsogur/Einar_H.doc Einar Hreinsson, Söguþing 2002, Íslenskur aðall –ættartengsl og íslensk stjórnsýsla á 18. og 19. öld] </ref> Meðal Stefánunga voru hjónabönd skyldmenna líklega tíðari en í nokkurri annarri fjölskyldu í landinu fyrr og síðar. Þeir bræður Magnús og Stefán Stephensen stofnuðu til hjónabanda nokkurra barna sinna.<ref name=":0" /> === Jarðarför Ólafs === Ólafur andaðist í [[Viðey]] og var jarðsunginn þar [[26. nóvember]]. Ekki voru við útför hans aðrir en börn hans og barnabörn, prestarnir Brynjólfur Sigurðsson dómkirkjuprestur í Seli og [[Árni Helgason (f. 1777)|Árni Helgason]] á [[Reynivellir í Kjós|Reynivöllum]] og líkmenn. Í ''[[Árbækur Reykjavíkur|Árbókum Reykjavíkur]]'' stendur þetta: ''Þótti mörgum það kynleg ráðstöfun, þar sem í hlut átti sá, er allra Íslendinga hafði orðið æðstur að mannvirðingum''. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=307045&pageSelected=0&lang=0 ''Ólafur Stiptamtmaður Stephánsson''; grein í Ísafold 1878] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2316037 ''Lögfræðingatal''; Tímarit hins íslenzka bókmenntafélags 1882] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pubId=228&lang=is Autobiographia Drs. Magnúsar Stephensens (brot); Tímarit hins íslenzka bókmenntafélags 1888] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=6029242 Jón Sigurðsson, Hyggindi og fastheldni á erfiðum tímum, Morgunblaðið, 16. september (16.09.2012), Blaðsíða 47] * [https://skemman.is/handle/1946/15279 Amtmaður og Íslands fátæklingar. Samfélagssýn í skjalasöfnum Landsnefndarinnar fyrri 1770–1771 og síðari 1785–1787 Hrefna Róbertsdóttir] * [https://da.wikipedia.org/wiki/Dannebrogordenens_Hæderstegn Dannebrogordenens Hæderstegn] {{Amtmenn á Íslandi (1688-1770)}} {{Stiftamtmenn á Íslandi}} {{Amtmenn í Norður- og Austuramti}} {{Amtmenn í Suðuramti}} {{Amtmenn í Vesturamti}} [[Flokkur:Amtmenn]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Íslendingar sem gengið hafa í Kaupmannahafnarháskóla]] [[Flokkur:Stefánungar]] [[Flokkur:Stiftamtmenn]] {{fd|1731|1812}} cu448bvtlmoukvv9hwew70gnnhypk31 1982986 1982985 2026-10-17T14:47:20Z Umvandarinn 37799 /* Ævi */ 1982986 wikitext text/x-wiki '''Ólafur Stephensen''' (''Ólafur Stefánsson'') ([[3. maí]] [[1731]] – [[11. nóvember]] [[1812]]) var [[Stiftamtmenn á Íslandi|stiftamtmaður á Íslandi]] á árunum [[1790]] til [[1806]]. Kona Ólafs var Sigríður Magnúsdóttir (13. nóvember 1734-29. nóvember 1807), dóttir [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns og Þórunnar Guðmundsdóttur konu hans. Börn þeirra voru [[Magnús Stephensen (f. 1762)|Magnús Stephensen]] dómstjóri, Þórunn kona [[Hannes Finnsson|Hannesar Finnssonar]] biskups, [[Stefán Stephensen]] amtmaður, [[Björn Stephensen]] dómsmálaritari í yfirréttinum og Ragnheiður kona [[Jónas Scheving|Jónasar Schevings]] sýslumanns. == Ævi == Ólafur var fæddur á [[Höskuldsstaðir (Skagaströnd)|Höskuldsstöðum]] á [[Skagaströnd (sveit)|Skagaströnd]] og voru foreldrar hans Stefán Ólafsson prestur þar og fyrri kona hans, Ragnheiður Magnúsdóttir frá [[Espihóll|Espihóli]]. Hann fór í [[Hólaskóli (1106-1802)|Hólaskóla]] og útskrifaðist þaðan [[1751]], sigldi síðan og lauk lögfræðiprófi frá [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]] [[1754]]. Ólafur kvæntist Sigríði, dóttur [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns, mesta valda- og virðingamanni á Íslandi. Í brúðkaupi þeirra leiddu biskupar brúðina til altaris en landfógeti og landlæknir leiddu brúðgumann.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=Íslensk ættarveldi|höfundur=Guðmundur Magnússon}}</ref> Hann var fyrst bókhaldari við [[Innréttingarnar]] þar sem Magnús Gíslason var í forystu en árið 1756 var hann settur varalögmaður norðan og vestan. Síðar varð hann aðstoðarmaður Magnúsar Gíslasonar [[amtmaður|amtmanns]] tengdaföður síns og tók við embættinu er hann andaðist [[1766]] og flutti þá á Bessastaði. Þegar landinu var skipt í tvö ömt 1770 varð Ólafur amtmaður í Norður- og Austuramti. Árið 1783 fékk hann lausn frá embætti af því að hann vildi ekki flytja norður í land eins og ætlast var til og var [[Stefán Þórarinsson]] skipaður í staðinn. Ólafur gerði út tugi báta til fiskveiða og nýtti sér fornan rétt landeigenda til að knýja leiguliða sína til að róa á bátum sínum og svipti þá jafnframt rétti til að gera út eigin báta. Ólafur var eindreginn andstæðingur hvers konar rýmkunar á kjörum leiguliða og var kröfuharður og óbilgjarn. Leiddi það m.a. til uppreisnar leiguliða 1785.<ref name=":0" /> Magnús var settur af konungi til að stjórna sölu Skálholtsjarða sem hófst 1785 með það að markmiði stjórnvalda í Kaupmannahöfn að fjölga íslensku sjálfseignarbændum og bæta lífskjör bændastéttarinnar. Bestu jarðirnar lentu hins vegar flestar í höndum höfðingjanna og Stefánungar náðu sér í vænar sneiðar. Ólafur notaði stundum leppa til að dylja hver átti í hlut við jarðarkaupin og dæmi eru um hreina spilling við ráðstöfun jarðanna. Úthlíð í Biskupstungum var slegin ábúanda árið 1794 en Ólafur sá til þess að hann fengi ekki afsal og seldi jörðina góðkunningja sínum. Mörg dæmi um dómaskipan þar sem Stefánungar réðu á öllum stigum mála er að finna í Alþingisbókum frá þessum árum.<ref name=":0" /> En þegar suður- og vesturamtinu var skipt í tvennt 1787 varð Ólafur amtmaður í vesturamtinu og 14. apríl [[1790]] varð hann jafnframt [[stiftamtmaður]], fyrstur Íslendinga í langan tíma. Árið 1774 hlaut hann tignargráðuna Justitsráð (Dómsráð), 1785 Etatsráð (Ríkisráð), 1790 Konferensráð (Ráðunautur) og loks skömmu eftir þá tign veittist honum æðsta tignarheiti sem veitt var: Geheimeráð (Leyndarráðherra). Þann 28. mars 1786 fékk hann þann fágæta heiður að hljóta hinn volduga heiðurspening úr skíra gulli „Pro Meritis“[https://da.wikipedia.org/wiki/Medaljen_Pro_Meritis] frá Friðriki krónprins, síðar Friðriki VI, fyrir fádæma dugnað, hagsýni og fórnfýsi þegar hann, sem amtmaður, útvegaði og miðlaði matvælum til nauðstaddra fátæklinga og bænda á meðan á helförinni stóð, Móðuharðindunum í kjölfar Skaftáreldanna. Stofnað var til þessa heiðurspenings 1771, en einungis 70 einstaklingr urðu þessa heiðurs aðnjótandi í konungsríkinu þar til veitingu heiðursins var hætt árið 1853. Þá varð hann Riddari af Dannebrogsorðunni 1809 (stofnuð 1671 og bara til á einu stigi þar til á fyrsta hluta 19. aldar), sem á þeim árum hlotnaðist einungis aðlinum í Danmörku. Þá varð hann Dannebrogsmaður 1812 eftir að orðan fékk annað stig, sem var heiður til viðbótar þeim fyrri: Dannebrogsmændenes Hæderstegn (Silfurkrossinn)[https://da.wikipedia.org/wiki/Dannebrogordenens_Hæderstegn Dannebrogordenens Hæderstegn]. 1793 hafði hann amtaskipti og var skiptur yfir suðuramtið. Ólafi var vikið úr embætti 1803 vegna ásakana um spillingu. Hann fékk lausn frá embættum sínum 1806 en fékk að búa áfram endurgjaldslaust í [[Viðey]], þar sem hann var þá. Fyrst hafði hann búið á [[Leirá]] í [[Leirársveit]], síðan á [[Bessastaðir|Bessastöðum]], [[Elliðavatn]]i, í [[Sviðholt]]i og á [[Innri-Hólmur|Innra-Hólmi]]. Ólafur var all-afkastamikill rithöfundur. Meðal annars ritaði hann gagnlegar ritgerðir í lærdómslistafélagsritunum. Einnig liggur eftir hann prentuð reikningsbók, ''Stutt undirvísun í reikningslistinni og algebra'', útgefin í Kaupmannahöfn árið 1785. Ólafur sagðist í formála hafa ritað kver sitt árið 1758 eftir dvöl sína í Kaupmannahöfn. Uppkastið hefði gengið manna á milli í uppskriftum og því hefði hann talið rétt að láta prenta það. Hann sendi Magnús Stephensen, son sinn, með handritið til prentunar haustið 1784. Í sjálfsævisögu Magnúsar kemur fram að Magnús umritaði kverið töluvert og bætti við það sex köflum af 26 eða 78 bls. af 248 bls. texta. Meðal annars bætti Magnús við kafla um tugabrot sem voru þá nýmæli í evrópskum kennslubókum fyrir almenning. Bókin var strax löggilt sem kennslubók í lærðu skólunum tveimur í Skálholti og á Hólum. === Ættir === Ólafur var ættfaðir [[Stefánungar|Stefánunga]] og þótti mörgum nóg um veldi þeirra feðga og tengdamanna þeirra. Árið [[1792]] kom út í Kaupmannahöfn bókin ''Ærefrygt. Liste over Hr. Stiftamtmand Oluf Stephensens Familie i Island. Allene de beregnede som sidde i publiqve Embeder 1791''. Höfundur var [[Halldór Jakobsson]], fyrrum [[sýslumaður]] í [[Strandasýsla|Strandasýslu]] en þetta rit fjallaði um hve valdamiklir Stefánungar væru í íslensku samfélagi og hélt fram að ættin einokaði opinber embætti á [[Ísland]]i. Þegar bókin kom út var Ólafur Stefánsson stiftamtmaður og settur [[amtmaður]] í [[Suðuramt]]i og skipaður amtmaður í [[Vesturamt]]i. Í [[Norður- og austuramt]]i sat systursonur hans Stefán Þórarinsson. [[Biskup]]inn á [[Hólar í Hjaltadal|Hólum]], [[Sigurður Stefánsson]] , var hálfbróðir Ólafs og [[Hannes Finnsson]] [[Skálholt]]sbiskup var tengdasonur Ólafs. Þegar [[Skúli Magnússon]] var leystur frá embætti [[1793]] þá var í hans stað settur [[Magnús Stephensen (f. 1762)]] sonur Ólafs.<ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20030908080154/www.hi.is/soguthing2002/framsogur/Einar_H.doc Einar Hreinsson, Söguþing 2002, Íslenskur aðall –ættartengsl og íslensk stjórnsýsla á 18. og 19. öld] </ref> Meðal Stefánunga voru hjónabönd skyldmenna líklega tíðari en í nokkurri annarri fjölskyldu í landinu fyrr og síðar. Þeir bræður Magnús og Stefán Stephensen stofnuðu til hjónabanda nokkurra barna sinna.<ref name=":0" /> === Jarðarför Ólafs === Ólafur andaðist í [[Viðey]] og var jarðsunginn þar [[26. nóvember]]. Ekki voru við útför hans aðrir en börn hans og barnabörn, prestarnir Brynjólfur Sigurðsson dómkirkjuprestur í Seli og [[Árni Helgason (f. 1777)|Árni Helgason]] á [[Reynivellir í Kjós|Reynivöllum]] og líkmenn. Í ''[[Árbækur Reykjavíkur|Árbókum Reykjavíkur]]'' stendur þetta: ''Þótti mörgum það kynleg ráðstöfun, þar sem í hlut átti sá, er allra Íslendinga hafði orðið æðstur að mannvirðingum''. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=307045&pageSelected=0&lang=0 ''Ólafur Stiptamtmaður Stephánsson''; grein í Ísafold 1878] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2316037 ''Lögfræðingatal''; Tímarit hins íslenzka bókmenntafélags 1882] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pubId=228&lang=is Autobiographia Drs. Magnúsar Stephensens (brot); Tímarit hins íslenzka bókmenntafélags 1888] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=6029242 Jón Sigurðsson, Hyggindi og fastheldni á erfiðum tímum, Morgunblaðið, 16. september (16.09.2012), Blaðsíða 47] * [https://skemman.is/handle/1946/15279 Amtmaður og Íslands fátæklingar. Samfélagssýn í skjalasöfnum Landsnefndarinnar fyrri 1770–1771 og síðari 1785–1787 Hrefna Róbertsdóttir] * [https://da.wikipedia.org/wiki/Dannebrogordenens_Hæderstegn Dannebrogordenens Hæderstegn] {{Amtmenn á Íslandi (1688-1770)}} {{Stiftamtmenn á Íslandi}} {{Amtmenn í Norður- og Austuramti}} {{Amtmenn í Suðuramti}} {{Amtmenn í Vesturamti}} [[Flokkur:Amtmenn]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Íslendingar sem gengið hafa í Kaupmannahafnarháskóla]] [[Flokkur:Stefánungar]] [[Flokkur:Stiftamtmenn]] {{fd|1731|1812}} f9grz6zgmaizbaty6t2nfuzudxx6o9d 1982987 1982986 2026-10-17T14:48:59Z Umvandarinn 37799 1982987 wikitext text/x-wiki '''Ólafur Stephensen''' (''Ólafur Stefánsson'') ([[3. maí]] [[1731]] – [[11. nóvember]] [[1812]]) var [[Stiftamtmenn á Íslandi|stiftamtmaður á Íslandi]] á árunum [[1790]] til [[1806]]. Kona Ólafs var Sigríður Magnúsdóttir (13. nóvember 1734-29. nóvember 1807), dóttir [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns og Þórunnar Guðmundsdóttur konu hans. Börn þeirra voru [[Magnús Stephensen (f. 1762)|Magnús Stephensen]] dómstjóri, Þórunn kona [[Hannes Finnsson|Hannesar Finnssonar]] biskups, [[Stefán Stephensen]] amtmaður, [[Björn Stephensen]] dómsmálaritari í yfirréttinum og Ragnheiður kona [[Jónas Scheving|Jónasar Schevings]] sýslumanns. == Ævi == Ólafur var fæddur á [[Höskuldsstaðir (Skagaströnd)|Höskuldsstöðum]] á [[Skagaströnd (sveit)|Skagaströnd]] og voru foreldrar hans Stefán Ólafsson prestur þar og fyrri kona hans, Ragnheiður Magnúsdóttir frá [[Espihóll|Espihóli]]. Hann fór í [[Hólaskóli (1106-1802)|Hólaskóla]] og útskrifaðist þaðan [[1751]], sigldi síðan og lauk lögfræðiprófi frá [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]] [[1754]]. Ólafur kvæntist Sigríði, dóttur [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns, mesta valda- og virðingamanni á Íslandi. Í brúðkaupi þeirra leiddu biskupar brúðina til altaris en landfógeti og landlæknir leiddu brúðgumann.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=Íslensk ættarveldi|höfundur=Guðmundur Magnússon}}</ref> Hann var fyrst bókhaldari við [[Innréttingarnar]] þar sem Magnús Gíslason var í forystu en árið 1756 var hann settur varalögmaður norðan og vestan. Síðar varð hann aðstoðarmaður Magnúsar Gíslasonar [[amtmaður|amtmanns]] tengdaföður síns og tók við embættinu er hann andaðist [[1766]] og flutti þá á Bessastaði. Þegar landinu var skipt í tvö ömt 1770 varð Ólafur amtmaður í Norður- og Austuramti. Árið 1783 fékk hann lausn frá embætti af því að hann vildi ekki flytja norður í land eins og ætlast var til og var [[Stefán Þórarinsson]] skipaður í staðinn. Ólafur gerði út tugi báta til fiskveiða og nýtti sér fornan rétt landeigenda til að knýja leiguliða sína til að róa á bátum sínum og svipti þá jafnframt rétti til að gera út eigin báta. Ólafur var eindreginn andstæðingur hvers konar rýmkunar á kjörum leiguliða og var kröfuharður og óbilgjarn. Leiddi það m.a. til uppreisnar leiguliða 1785.<ref name=":0" /> Magnús var settur af konungi til að stjórna sölu Skálholtsjarða sem hófst 1785 með það að markmiði stjórnvalda í Kaupmannahöfn að fjölga íslensku sjálfseignarbændum og bæta lífskjör bændastéttarinnar. Bestu jarðirnar lentu hins vegar flestar í höndum höfðingjanna og Stefánungar náðu sér í vænar sneiðar. Ólafur notaði stundum leppa til að dylja hver átti í hlut við jarðarkaupin og dæmi eru um hreina spilling við ráðstöfun jarðanna. Úthlíð í Biskupstungum var slegin ábúanda árið 1794 en Ólafur sá til þess að hann fengi ekki afsal og seldi jörðina góðkunningja sínum. Mörg dæmi um dómaskipan þar sem Stefánungar réðu á öllum stigum mála er að finna í Alþingisbókum frá þessum árum.<ref name=":0" /> En þegar suður- og vesturamtinu var skipt í tvennt 1787 varð Ólafur amtmaður í vesturamtinu og 14. apríl [[1790]] varð hann jafnframt [[stiftamtmaður]], fyrstur Íslendinga í langan tíma. Árið 1774 hlaut hann tignargráðuna Justitsráð (Dómsráð), 1785 Etatsráð (Ríkisráð), 1790 Konferensráð (Ráðunautur) og loks skömmu eftir þá tign veittist honum æðsta tignarheiti sem veitt var: Geheimeráð (Leyndarráðherra). Þann 28. mars 1786 fékk hann þann fágæta heiður að hljóta hinn volduga heiðurspening úr skíra gulli „Pro Meritis“[https://da.wikipedia.org/wiki/Medaljen_Pro_Meritis] frá Friðriki krónprins, síðar Friðriki VI, fyrir fádæma dugnað, hagsýni og fórnfýsi þegar hann, sem amtmaður, útvegaði og miðlaði matvælum til nauðstaddra fátæklinga og bænda á meðan á helförinni stóð, Móðuharðindunum í kjölfar Skaftáreldanna. Stofnað var til þessa heiðurspenings 1771, en einungis 70 einstaklingr urðu þessa heiðurs aðnjótandi í konungsríkinu þar til veitingu heiðursins var hætt árið 1853. Þá varð hann Riddari af Dannebrogsorðunni 1809 (stofnuð 1671 og bara til á einu stigi þar til á fyrsta hluta 19. aldar), sem á þeim árum hlotnaðist einungis aðlinum í Danmörku. Þá varð hann að auki Dannebrogsmaður 1812 eftir að orðan fékk annað stig, sem var heiður til viðbótar þeim fyrri: Dannebrogsmændenes Hæderstegn (Silfurkrossinn)[https://da.wikipedia.org/wiki/Dannebrogordenens_Hæderstegn Dannebrogordenens Hæderstegn]. 1793 hafði hann amtaskipti og var skiptur yfir suðuramtið. Ólafi var vikið úr embætti 1803 vegna ásakana um spillingu. Hann fékk lausn frá embættum sínum 1806 en fékk að búa áfram endurgjaldslaust í [[Viðey]], þar sem hann var þá. Fyrst hafði hann búið á [[Leirá]] í [[Leirársveit]], síðan á [[Bessastaðir|Bessastöðum]], [[Elliðavatn]]i, í [[Sviðholt]]i og á [[Innri-Hólmur|Innra-Hólmi]]. Ólafur var all-afkastamikill rithöfundur. Meðal annars ritaði hann gagnlegar ritgerðir í lærdómslistafélagsritunum. Einnig liggur eftir hann prentuð reikningsbók, ''Stutt undirvísun í reikningslistinni og algebra'', útgefin í Kaupmannahöfn árið 1785. Ólafur sagðist í formála hafa ritað kver sitt árið 1758 eftir dvöl sína í Kaupmannahöfn. Uppkastið hefði gengið manna á milli í uppskriftum og því hefði hann talið rétt að láta prenta það. Hann sendi Magnús Stephensen, son sinn, með handritið til prentunar haustið 1784. Í sjálfsævisögu Magnúsar kemur fram að Magnús umritaði kverið töluvert og bætti við það sex köflum af 26 eða 78 bls. af 248 bls. texta. Meðal annars bætti Magnús við kafla um tugabrot sem voru þá nýmæli í evrópskum kennslubókum fyrir almenning. Bókin var strax löggilt sem kennslubók í lærðu skólunum tveimur í Skálholti og á Hólum. === Ættir === Ólafur var ættfaðir [[Stefánungar|Stefánunga]] og þótti mörgum nóg um veldi þeirra feðga og tengdamanna þeirra. Árið [[1792]] kom út í Kaupmannahöfn bókin ''Ærefrygt. Liste over Hr. Stiftamtmand Oluf Stephensens Familie i Island. Allene de beregnede som sidde i publiqve Embeder 1791''. Höfundur var [[Halldór Jakobsson]], fyrrum [[sýslumaður]] í [[Strandasýsla|Strandasýslu]] en þetta rit fjallaði um hve valdamiklir Stefánungar væru í íslensku samfélagi og hélt fram að ættin einokaði opinber embætti á [[Ísland]]i. Þegar bókin kom út var Ólafur Stefánsson stiftamtmaður og settur [[amtmaður]] í [[Suðuramt]]i og skipaður amtmaður í [[Vesturamt]]i. Í [[Norður- og austuramt]]i sat systursonur hans Stefán Þórarinsson. [[Biskup]]inn á [[Hólar í Hjaltadal|Hólum]], [[Sigurður Stefánsson]] , var hálfbróðir Ólafs og [[Hannes Finnsson]] [[Skálholt]]sbiskup var tengdasonur Ólafs. Þegar [[Skúli Magnússon]] var leystur frá embætti [[1793]] þá var í hans stað settur [[Magnús Stephensen (f. 1762)]] sonur Ólafs.<ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20030908080154/www.hi.is/soguthing2002/framsogur/Einar_H.doc Einar Hreinsson, Söguþing 2002, Íslenskur aðall –ættartengsl og íslensk stjórnsýsla á 18. og 19. öld] </ref> Meðal Stefánunga voru hjónabönd skyldmenna líklega tíðari en í nokkurri annarri fjölskyldu í landinu fyrr og síðar. Þeir bræður Magnús og Stefán Stephensen stofnuðu til hjónabanda nokkurra barna sinna.<ref name=":0" /> === Jarðarför Ólafs === Ólafur andaðist í [[Viðey]] og var jarðsunginn þar [[26. nóvember]]. Ekki voru við útför hans aðrir en börn hans og barnabörn, prestarnir Brynjólfur Sigurðsson dómkirkjuprestur í Seli og [[Árni Helgason (f. 1777)|Árni Helgason]] á [[Reynivellir í Kjós|Reynivöllum]] og líkmenn. Í ''[[Árbækur Reykjavíkur|Árbókum Reykjavíkur]]'' stendur þetta: ''Þótti mörgum það kynleg ráðstöfun, þar sem í hlut átti sá, er allra Íslendinga hafði orðið æðstur að mannvirðingum''. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=307045&pageSelected=0&lang=0 ''Ólafur Stiptamtmaður Stephánsson''; grein í Ísafold 1878] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2316037 ''Lögfræðingatal''; Tímarit hins íslenzka bókmenntafélags 1882] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pubId=228&lang=is Autobiographia Drs. Magnúsar Stephensens (brot); Tímarit hins íslenzka bókmenntafélags 1888] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=6029242 Jón Sigurðsson, Hyggindi og fastheldni á erfiðum tímum, Morgunblaðið, 16. september (16.09.2012), Blaðsíða 47] * [https://skemman.is/handle/1946/15279 Amtmaður og Íslands fátæklingar. Samfélagssýn í skjalasöfnum Landsnefndarinnar fyrri 1770–1771 og síðari 1785–1787 Hrefna Róbertsdóttir] * [https://da.wikipedia.org/wiki/Dannebrogordenens_Hæderstegn Dannebrogordenens Hæderstegn] {{Amtmenn á Íslandi (1688-1770)}} {{Stiftamtmenn á Íslandi}} {{Amtmenn í Norður- og Austuramti}} {{Amtmenn í Suðuramti}} {{Amtmenn í Vesturamti}} [[Flokkur:Amtmenn]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Íslendingar sem gengið hafa í Kaupmannahafnarháskóla]] [[Flokkur:Stefánungar]] [[Flokkur:Stiftamtmenn]] {{fd|1731|1812}} 2ysityco4myh66lzdipv2f8opnsuy0l 1983006 1982987 2026-10-17T18:21:20Z Akigka 183 1983006 wikitext text/x-wiki '''Ólafur Stephensen''' (fæddur Ólafur Stefánsson, [[3. maí]] [[1731]] – [[11. nóvember]] [[1812]]) var [[Stiftamtmenn á Íslandi|stiftamtmaður á Íslandi]] á árunum 1790 til 1806. Kona Ólafs var Sigríður Magnúsdóttir (13. nóvember 1734-29. nóvember 1807), dóttir [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns og Þórunnar Guðmundsdóttur konu hans. Börn þeirra voru [[Magnús Stephensen (f. 1762)|Magnús Stephensen]] dómstjóri, Þórunn kona [[Hannes Finnsson|Hannesar Finnssonar]] biskups, [[Stefán Stephensen]] amtmaður, [[Björn Stephensen]] dómsmálaritari í yfirréttinum og Ragnheiður kona [[Jónas Scheving|Jónasar Schevings]] sýslumanns. == Ævi == Ólafur var fæddur á [[Höskuldsstaðir (Skagaströnd)|Höskuldsstöðum]] á [[Skagaströnd (sveit)|Skagaströnd]] og voru foreldrar hans Stefán Ólafsson prestur þar og fyrri kona hans, Ragnheiður Magnúsdóttir frá [[Espihóll|Espihóli]]. Hann fór í [[Hólaskóli (1106-1802)|Hólaskóla]] og útskrifaðist þaðan 1751, sigldi síðan og lauk lögfræðiprófi frá [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]] 1754. Ólafur kvæntist Sigríði, dóttur [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns, mesta valda- og virðingamanns á Íslandi. Í brúðkaupi þeirra leiddu biskupar brúðina til altaris en landfógeti og landlæknir leiddu brúðgumann.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=Íslensku ættarveldin: Frá Oddaverjum til Engeyinga|höfundur=Guðmundur Magnússon|ár=2012|útgefandi=Veröld}}</ref> Hann var fyrst bókhaldari við [[Innréttingarnar]] þar sem Magnús Gíslason var í forystu, en árið 1756 var hann settur varalögmaður norðan og vestan. Síðar varð hann aðstoðarmaður Magnúsar Gíslasonar [[amtmaður|amtmanns]], tengdaföður síns, tók við embættinu þegar hann andaðist 1766 og flutti þá á Bessastaði. Þegar landinu var skipt í tvö ömt árið 1770 varð Ólafur amtmaður í [[Norður- og austuramt]]i. Árið 1783 fékk hann lausn frá embætti af því að hann vildi ekki flytja norður í land eins og ætlast var til og var [[Stefán Þórarinsson]] skipaður í staðinn. Ólafur gerði út tugi báta til fiskveiða. Hann nýtti sér fornan rétt landeigenda til að knýja leiguliða sína til að róa á bátum sínum og svipti þá jafnframt rétti til að gera út eigin báta. Ólafur var eindreginn andstæðingur hvers konar rýmkunar á kjörum leiguliða og var kröfuharður og óbilgjarn. Leiddi það meðal annars til uppreisnar leiguliða árið 1785.<ref name=":0" /> Magnús var settur af konungi til að stjórna sölu [[Skálholt]]sjarða sem hófst 1785 með það að markmiði stjórnvalda í Kaupmannahöfn að fjölga íslenskum sjálfseignarbændum og bæta lífskjör bændastéttarinnar. Bestu jarðirnar lentu hins vegar flestar í höndum höfðingjanna og [[Stefánungar]] náðu sér í vænar sneiðar. Ólafur notaði stundum leppa til að dylja hver átti í hlut við jarðarkaupin og dæmi eru um hreina spillingu við ráðstöfun jarðanna. Úthlíð í Biskupstungum var þannig slegin ábúanda árið 1794, en Ólafur sá til þess að hann fengi ekki afsal og seldi jörðina góðkunningja sínum. Mörg dæmi um dómaskipan þar sem Stefánungar réðu á öllum stigum mála er að finna í ''[[Alþingisbækur|Alþingisbókum]]'' frá þessum árum.<ref name=":0" /> Þegar [[Suður- og vesturamt]]inu var skipt í tvennt 1787 varð Ólafur amtmaður í [[Vesturamt]]i. Þann 14. apríl [[1790]] varð hann jafnframt [[stiftamtmaður]], fyrstur Íslendinga í langan tíma. Árið 1774 hlaut hann tignargráðuna [[justitsráð]] (dómsráð), 1785 [[etatsráð]] (Ríkisráð), 1790 [[konferensráð]] (ráðunautur) og loks skömmu eftir þá tign veittist honum æðsta tignarheiti sem veitt var: [[geheimeráð]] (leyndarráðherra). Þann 28. mars 1786 fékk hann þann fágæta heiður að hljóta hinn volduga heiðurspening úr skíra gulli „{{ill|Pro Meritis|da|Pro Meritis}}“ frá Friðriki krónprins, síðar [[Friðrik 6. Danakonungur|Friðriki 6.]], fyrir fádæma dugnað, hagsýni og fórnfýsi þegar hann, sem amtmaður, útvegaði og miðlaði matvælum til nauðstaddra fátæklinga og bænda á meðan [[Móðuharðindin]] stóðu yfir í kjölfar [[Skaftáreldar|Skaftárelda]]. Stofnað var til þessa heiðurspenings 1771, en einungis 70 einstaklingar urðu þessa heiðurs aðnjótandi í konungsríkinu þar til veitingu heiðursins var hætt árið 1853. Þá varð hann riddari af [[Dannebrogsorðan|Dannebrogsorðunni]] 1809 (stofnuð 1671 og bara til á einu stigi þar til á fyrsta hluta 19. aldar) sem á þeim árum hlotnaðist einungis aðlinum í Danmörku. Þá varð hann að auki [[Dannebrogsmaður]] 1812 eftir að orðan fékk annað stig, sem var heiður til viðbótar þeim fyrri: ''Dannebrogsmændenes Hæderstegn'' (silfurkrossinn). Árið 1793 hafði hann amtaskipti og var settur yfir suðuramtið. Ólafi var vikið úr embætti árið 1803 vegna ásakana um spillingu. Hann fékk lausn frá embættum sínum 1806 en fékk að búa áfram endurgjaldslaust í [[Viðey]] þar sem hann var þá. Fyrst hafði hann búið á [[Leirá]] í [[Leirársveit]], síðan á [[Bessastaðir|Bessastöðum]], á [[Elliðavatn]]i, í [[Sviðholt]]i og á [[Innri-Hólmur|Innra-Hólmi]]. Ólafur var afkastamikill rithöfundur. Hann ritaði meðal annars gagnlegar ritgerðir í ''[[Rit þess íslenzka Lærdómslistafélags]]''. Einnig liggur eftir hann prentuð reikningsbók, ''Stutt undirvísun í reikningslistinni og algebra'', útgefin í Kaupmannahöfn árið 1785.<ref>{{cite book|author=Ólafur Stefánsson|year=1785|url=https://baekur.is/bok/6b9ceb23-fbb9-4cac-9bc9-c1244a7a4e14|title=Stutt undirvísun í reikningslistinni og algebra|publisher=Thiele}}</ref> Ólafur sagðist í formála hafa ritað kver sitt árið 1758 eftir dvöl sína í Kaupmannahöfn. Uppkastið hefði gengið manna á milli í uppskriftum og því hefði hann talið rétt að láta prenta það. Hann sendi [[Magnús Stephensen (f. 1762)|Magnús Stephensen]], son sinn, með handritið til prentunar haustið 1784. Í sjálfsævisögu Magnúsar kemur fram að Magnús umritaði kverið töluvert og bætti við það sex köflum af 26 eða 78 bls. af 248 bls. texta. Meðal annars bætti Magnús við kafla um tugabrot sem voru þá nýmæli í evrópskum kennslubókum fyrir almenning. Bókin var strax löggilt sem kennslubók í lærðu skólunum tveimur í Skálholti og á Hólum. === Ættir === Ólafur var ættfaðir [[Stefánungar|Stefánunga]] og þótti mörgum nóg um veldi þeirra feðga og tengdamanna þeirra. Árið 1792 kom út í Kaupmannahöfn bókin ''Ærefrygt. Liste over Hr. Stiftamtmand Oluf Stephensens Familie i Island. Allene de beregnede som sidde i publiqve Embeder 1791''. Höfundur var [[Halldór Jakobsson]], fyrrum sýslumaður í [[Strandasýsla|Strandasýslu]]. Ritið fjallaði um hve valdamiklir Stefánungar væru í íslensku samfélagi og hélt fram að ættin einokaði opinber embætti þar. Þegar bókin kom út var Ólafur Stefánsson stiftamtmaður og settur amtmaður í [[Suðuramt]]i og skipaður amtmaður í Vesturamti. Í [[Norður- og austuramt]]i sat systursonur hans, Stefán Þórarinsson. Biskupinn á Hólum, [[Sigurður Stefánsson]], var hálfbróðir Ólafs, og [[Hannes Finnsson]] Skálholtsbiskup var tengdasonur Ólafs. Þegar [[Skúli Magnússon]] var leystur frá embætti 1793 þá var í hans stað settur Magnús Stephensen, sonur Ólafs.<ref>{{cite conference|url=http://www.hi.is/soguthing2002/framsogur/Einar_H.doc|archive-url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20030908080154/www.hi.is/soguthing2002/framsogur/Einar_H.doc|archive-date=2003-09-08|author=Einar Hreinsson|conference=Söguþing|date=2002|title=Íslenskur aðall –ættartengsl og íslensk stjórnsýsla á 18. og 19. öld}}</ref> Meðal Stefánunga voru hjónabönd skyldmenna líklega tíðari en í nokkurri annarri fjölskyldu í landinu fyrr og síðar. Þeir bræður Magnús og Stefán Stephensen stofnuðu til hjónabanda nokkurra barna sinna.<ref name=":0" /> === Jarðarför Ólafs === Ólafur andaðist í Viðey og var jarðsunginn þar [[26. nóvember]]. Ekki voru við útför hans aðrir en börn hans og barnabörn, prestarnir Brynjólfur Sigurðsson dómkirkjuprestur í Seli og [[Árni Helgason (f. 1777)|Árni Helgason]] á [[Reynivellir í Kjós|Reynivöllum]] og líkmenn. Í ''[[Árbækur Reykjavíkur|Árbókum Reykjavíkur]]'' stendur þetta: „Þótti mörgum það kynleg ráðstöfun, þar sem í hlut átti sá, er allra Íslendinga hafði orðið æðstur að mannvirðingum.“ == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=307045&pageSelected=0&lang=0 ''Ólafur Stiptamtmaður Stephánsson''; grein í Ísafold 1878] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2316037 ''Lögfræðingatal''; Tímarit hins íslenzka bókmenntafélags 1882] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pubId=228&lang=is Autobiographia Drs. Magnúsar Stephensens (brot); Tímarit hins íslenzka bókmenntafélags 1888] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=6029242 Jón Sigurðsson, Hyggindi og fastheldni á erfiðum tímum, Morgunblaðið, 16. september (16.09.2012), Blaðsíða 47] * [https://skemman.is/handle/1946/15279 Amtmaður og Íslands fátæklingar. Samfélagssýn í skjalasöfnum Landsnefndarinnar fyrri 1770–1771 og síðari 1785–1787 Hrefna Róbertsdóttir] * [https://da.wikipedia.org/wiki/Dannebrogordenens_Hæderstegn Dannebrogordenens Hæderstegn] {{Amtmenn á Íslandi (1688-1770)}} {{Stiftamtmenn á Íslandi}} {{Amtmenn í Norður- og Austuramti}} {{Amtmenn í Suðuramti}} {{Amtmenn í Vesturamti}} [[Flokkur:Amtmenn]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Íslendingar sem gengið hafa í Kaupmannahafnarháskóla]] [[Flokkur:Stefánungar]] [[Flokkur:Stiftamtmenn]] {{fd|1731|1812}} jqoi49lirxcjcn8w31ximnp8vuwu2xy 1983017 1983006 2026-10-17T21:06:05Z Umvandarinn 37799 Söguskrumskælimg lagærð 1983017 wikitext text/x-wiki '''Ólafur Stephensen''' (fæddur Ólafur Stefánsson, [[3. maí]] [[1731]] – [[11. nóvember]] [[1812]]) var [[Stiftamtmenn á Íslandi|stiftamtmaður á Íslandi]] á árunum 1790 til 1806. Kona Ólafs var Sigríður Magnúsdóttir (13. nóvember 1734-29. nóvember 1807), dóttir [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns og Þórunnar Guðmundsdóttur konu hans. Börn þeirra voru [[Magnús Stephensen (f. 1762)|Magnús Stephensen]] dómstjóri, Þórunn kona [[Hannes Finnsson|Hannesar Finnssonar]] biskups, [[Stefán Stephensen]] amtmaður, [[Björn Stephensen]] dómsmálaritari í yfirréttinum og Ragnheiður kona [[Jónas Scheving|Jónasar Schevings]] sýslumanns. == Ævi == Ólafur var fæddur á [[Höskuldsstaðir (Skagaströnd)|Höskuldsstöðum]] á [[Skagaströnd (sveit)|Skagaströnd]] og voru foreldrar hans Stefán Ólafsson prestur þar og fyrri kona hans, Ragnheiður Magnúsdóttir frá [[Espihóll|Espihóli]]. Hann fór í [[Hólaskóli (1106-1802)|Hólaskóla]] og útskrifaðist þaðan 1751, sigldi síðan og lauk lögfræðiprófi frá [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]] 1754. Ólafur kvæntist Sigríði, dóttur [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns, mesta valda- og virðingamanns á Íslandi. Í brúðkaupi þeirra leiddu biskupar brúðina til altaris en landfógeti og landlæknir leiddu brúðgumann.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=Íslensku ættarveldin: Frá Oddaverjum til Engeyinga|höfundur=Guðmundur Magnússon|ár=2012|útgefandi=Veröld}}</ref> Hann var fyrst bókhaldari við [[Innréttingarnar]] þar sem Magnús Gíslason var í forystu, en árið 1756 var hann settur varalögmaður norðan og vestan. Síðar varð hann aðstoðarmaður Magnúsar Gíslasonar [[amtmaður|amtmanns]], tengdaföður síns, tók við embættinu þegar hann andaðist 1766 og flutti þá á Bessastaði. Þegar landinu var skipt í tvö ömt árið 1770 varð Ólafur amtmaður í [[Norður- og austuramt]]i. Árið 1783 fékk hann lausn frá embætti af því að hann vildi ekki flytja norður í land eins og ætlast var til og var [[Stefán Þórarinsson]] skipaður í staðinn. Ólafur gerði út tugi báta til fiskveiða. Hann nýtti sér fornan rétt landeigenda til að knýja leiguliða sína til að róa á bátum sínum og svipti þá jafnframt rétti til að gera út eigin báta. Ólafur var eindreginn andstæðingur hvers konar rýmkunar á kjörum leiguliða og var kröfuharður og óbilgjarn. Leiddi það meðal annars til uppreisnar leiguliða árið 1785.<ref name=":0" /> Magnús var settur af konungi til að stjórna sölu [[Skálholt]]sjarða sem hófst 1785 með það að markmiði stjórnvalda í Kaupmannahöfn að fjölga íslenskum sjálfseignarbændum og bæta lífskjör bændastéttarinnar. Bestu jarðirnar lentu hins vegar flestar í höndum höfðingjanna og [[Stefánungar]] náðu sér í vænar sneiðar. Ólafur notaði stundum leppa til að dylja hver átti í hlut við jarðarkaupin og dæmi eru um hreina spillingu við ráðstöfun jarðanna. Úthlíð í Biskupstungum var þannig slegin ábúanda árið 1794, en Ólafur sá til þess að hann fengi ekki afsal og seldi jörðina góðkunningja sínum. Mörg dæmi um dómaskipan þar sem Stefánungar réðu á öllum stigum mála er að finna í ''[[Alþingisbækur|Alþingisbókum]]'' frá þessum árum.<ref name=":0" /> Þegar [[Suður- og vesturamt]]inu var skipt í tvennt 1787 varð Ólafur amtmaður í [[Vesturamt]]i. Þann 14. apríl [[1790]] varð hann jafnframt [[stiftamtmaður]], fyrstur Íslendinga í langan tíma. Árið 1774 hlaut hann tignargráðuna [[justitsráð]] (dómsráð), 1785 [[etatsráð]] (Ríkisráð), 1790 [[konferensráð]] (ráðunautur) og loks skömmu eftir þá tign veittist honum æðsta tignarheiti sem veitt var: [[geheimeráð]] (leyndarráðherra). Þann 28. mars 1786 fékk hann þann fágæta heiður að hljóta hinn volduga heiðurspening úr skíra gulli „{{ill|Pro Meritis|da|Pro Meritis}}“ frá Friðriki krónprins, síðar [[Friðrik 6. Danakonungur|Friðriki 6.]], fyrir fádæma dugnað, hagsýni og fórnfýsi þegar hann, sem amtmaður, útvegaði og miðlaði matvælum til nauðstaddra fátæklinga og bænda á meðan [[Móðuharðindin]] stóðu yfir í kjölfar [[Skaftáreldar|Skaftárelda]]. Ólafur lagði sig í gríðarlega hættu, ferðaðist á milli staða, skipulagði neyðarflutninga á korni til bændanna í Norður- og Austuramti og gekk sjálfur í ábyrgðir fyrir matvælakaupum. Stofnað var til þessa heiðurspenings 1771, en einungis 70 einstaklingar urðu þessa heiðurs aðnjótandi í konungsríkinu þar til veitingu heiðursins var hætt árið 1853. Þá varð hann riddari af [[Dannebrogsorðan|Dannebrogsorðunni]] 1809 (stofnuð 1671 og bara til á einu stigi þar til á fyrsta hluta 19. aldar) sem á þeim árum hlotnaðist einungis aðlinum í Danmörku. Þá varð hann að auki [[Dannebrogsmaður]] 1812 eftir að orðan fékk annað stig, sem var heiður til viðbótar þeim fyrri: ''Dannebrogsmændenes Hæderstegn'' (silfurkrossinn). Árið 1793 hafði hann amtaskipti og var settur yfir suðuramtið. Ólafi var vikið úr embætti árið 1803 vegna ásakana um spillingu. Hann fékk lausn frá embættum sínum 1806 en fékk að búa áfram endurgjaldslaust í [[Viðey]] þar sem hann var þá. Fyrst hafði hann búið á [[Leirá]] í [[Leirársveit]], síðan á [[Bessastaðir|Bessastöðum]], á [[Elliðavatn]]i, í [[Sviðholt]]i og á [[Innri-Hólmur|Innra-Hólmi]]. Ólafur var afkastamikill rithöfundur. Hann ritaði meðal annars gagnlegar ritgerðir í ''[[Rit þess íslenzka Lærdómslistafélags]]''. Einnig liggur eftir hann prentuð reikningsbók, ''Stutt undirvísun í reikningslistinni og algebra'', útgefin í Kaupmannahöfn árið 1785.<ref>{{cite book|author=Ólafur Stefánsson|year=1785|url=https://baekur.is/bok/6b9ceb23-fbb9-4cac-9bc9-c1244a7a4e14|title=Stutt undirvísun í reikningslistinni og algebra|publisher=Thiele}}</ref> Ólafur sagðist í formála hafa ritað kver sitt árið 1758 eftir dvöl sína í Kaupmannahöfn. Uppkastið hefði gengið manna á milli í uppskriftum og því hefði hann talið rétt að láta prenta það. Hann sendi [[Magnús Stephensen (f. 1762)|Magnús Stephensen]], son sinn, með handritið til prentunar haustið 1784. Í sjálfsævisögu Magnúsar kemur fram að Magnús umritaði kverið töluvert og bætti við það sex köflum af 26 eða 78 bls. af 248 bls. texta. Meðal annars bætti Magnús við kafla um tugabrot sem voru þá nýmæli í evrópskum kennslubókum fyrir almenning. Bókin var strax löggilt sem kennslubók í lærðu skólunum tveimur í Skálholti og á Hólum. === Ættir === Ólafur var ættfaðir [[Stefánungar|Stefánunga]] og þótti mörgum nóg um veldi þeirra feðga og tengdamanna þeirra. Árið 1792 kom út í Kaupmannahöfn bókin ''Ærefrygt. Liste over Hr. Stiftamtmand Oluf Stephensens Familie i Island. Allene de beregnede som sidde i publiqve Embeder 1791''. Höfundur var [[Halldór Jakobsson]], fyrrum sýslumaður í [[Strandasýsla|Strandasýslu]]. Ritið fjallaði um hve valdamiklir Stefánungar væru í íslensku samfélagi og hélt fram að ættin einokaði opinber embætti þar. Þegar bókin kom út var Ólafur Stefánsson stiftamtmaður og settur amtmaður í [[Suðuramt]]i og skipaður amtmaður í Vesturamti. Í [[Norður- og austuramt]]i sat systursonur hans, Stefán Þórarinsson. Biskupinn á Hólum, [[Sigurður Stefánsson]], var hálfbróðir Ólafs, og [[Hannes Finnsson]] Skálholtsbiskup var tengdasonur Ólafs. Þegar [[Skúli Magnússon]] var leystur frá embætti 1793 þá var í hans stað settur Magnús Stephensen, sonur Ólafs.<ref>{{cite conference|url=http://www.hi.is/soguthing2002/framsogur/Einar_H.doc|archive-url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20030908080154/www.hi.is/soguthing2002/framsogur/Einar_H.doc|archive-date=2003-09-08|author=Einar Hreinsson|conference=Söguþing|date=2002|title=Íslenskur aðall –ættartengsl og íslensk stjórnsýsla á 18. og 19. öld}}</ref> Meðal Stefánunga voru hjónabönd skyldmenna líklega tíðari en í nokkurri annarri fjölskyldu í landinu fyrr og síðar. Þeir bræður Magnús og Stefán Stephensen stofnuðu til hjónabanda nokkurra barna sinna.<ref name=":0" /> === Jarðarför Ólafs === Ólafur andaðist í Viðey og var jarðsunginn þar [[26. nóvember]]. Ekki voru við útför hans aðrir en börn hans og barnabörn, prestarnir Brynjólfur Sigurðsson dómkirkjuprestur í Seli og [[Árni Helgason (f. 1777)|Árni Helgason]] á [[Reynivellir í Kjós|Reynivöllum]] og líkmenn. Í ''[[Árbækur Reykjavíkur|Árbókum Reykjavíkur]]'' stendur þetta: „Þótti mörgum það kynleg ráðstöfun, þar sem í hlut átti sá, er allra Íslendinga hafði orðið æðstur að mannvirðingum.“ == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=307045&pageSelected=0&lang=0 ''Ólafur Stiptamtmaður Stephánsson''; grein í Ísafold 1878] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2316037 ''Lögfræðingatal''; Tímarit hins íslenzka bókmenntafélags 1882] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pubId=228&lang=is Autobiographia Drs. Magnúsar Stephensens (brot); Tímarit hins íslenzka bókmenntafélags 1888] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=6029242 Jón Sigurðsson, Hyggindi og fastheldni á erfiðum tímum, Morgunblaðið, 16. september (16.09.2012), Blaðsíða 47] * [https://skemman.is/handle/1946/15279 Amtmaður og Íslands fátæklingar. Samfélagssýn í skjalasöfnum Landsnefndarinnar fyrri 1770–1771 og síðari 1785–1787 Hrefna Róbertsdóttir] * [https://da.wikipedia.org/wiki/Dannebrogordenens_Hæderstegn Dannebrogordenens Hæderstegn] {{Amtmenn á Íslandi (1688-1770)}} {{Stiftamtmenn á Íslandi}} {{Amtmenn í Norður- og Austuramti}} {{Amtmenn í Suðuramti}} {{Amtmenn í Vesturamti}} [[Flokkur:Amtmenn]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Íslendingar sem gengið hafa í Kaupmannahafnarháskóla]] [[Flokkur:Stefánungar]] [[Flokkur:Stiftamtmenn]] {{fd|1731|1812}} 87eyrwlw104gvckwtb4oe9rdip8m09r 1983018 1983017 2026-10-17T21:14:54Z Umvandarinn 37799 vegna starfa sinna 1983018 wikitext text/x-wiki '''Ólafur Stephensen''' (fæddur Ólafur Stefánsson, [[3. maí]] [[1731]] – [[11. nóvember]] [[1812]]) var [[Stiftamtmenn á Íslandi|stiftamtmaður á Íslandi]] á árunum 1790 til 1806. Kona Ólafs var Sigríður Magnúsdóttir (13. nóvember 1734-29. nóvember 1807), dóttir [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns og Þórunnar Guðmundsdóttur konu hans. Börn þeirra voru [[Magnús Stephensen (f. 1762)|Magnús Stephensen]] dómstjóri, Þórunn kona [[Hannes Finnsson|Hannesar Finnssonar]] biskups, [[Stefán Stephensen]] amtmaður, [[Björn Stephensen]] dómsmálaritari í yfirréttinum og Ragnheiður kona [[Jónas Scheving|Jónasar Schevings]] sýslumanns. == Ævi == Ólafur var fæddur á [[Höskuldsstaðir (Skagaströnd)|Höskuldsstöðum]] á [[Skagaströnd (sveit)|Skagaströnd]] og voru foreldrar hans Stefán Ólafsson prestur þar og fyrri kona hans, Ragnheiður Magnúsdóttir frá [[Espihóll|Espihóli]]. Hann fór í [[Hólaskóli (1106-1802)|Hólaskóla]] og útskrifaðist þaðan 1751, sigldi síðan og lauk lögfræðiprófi frá [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]] 1754. Ólafur kvæntist Sigríði, dóttur [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns, mesta valda- og virðingamanns á Íslandi. Í brúðkaupi þeirra leiddu biskupar brúðina til altaris en landfógeti og landlæknir leiddu brúðgumann.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=Íslensku ættarveldin: Frá Oddaverjum til Engeyinga|höfundur=Guðmundur Magnússon|ár=2012|útgefandi=Veröld}}</ref> Hann var fyrst bókhaldari við [[Innréttingarnar]] þar sem Magnús Gíslason var í forystu, en árið 1756 var hann settur varalögmaður norðan og vestan. Síðar varð hann aðstoðarmaður Magnúsar Gíslasonar [[amtmaður|amtmanns]], tengdaföður síns, tók við embættinu þegar hann andaðist 1766 og flutti þá á Bessastaði. Þegar landinu var skipt í tvö ömt árið 1770 varð Ólafur amtmaður í [[Norður- og austuramt]]i. Árið 1783 fékk hann lausn frá embætti af því að hann vildi ekki flytja norður í land eins og ætlast var til og var [[Stefán Þórarinsson]] skipaður í staðinn. Ólafur gerði út tugi báta til fiskveiða. Hann nýtti sér fornan rétt landeigenda til að knýja leiguliða sína til að róa á bátum sínum og svipti þá jafnframt rétti til að gera út eigin báta. Ólafur var eindreginn andstæðingur hvers konar rýmkunar á kjörum leiguliða og var kröfuharður og óbilgjarn. Leiddi það meðal annars til uppreisnar leiguliða árið 1785.<ref name=":0" /> Magnús var settur af konungi til að stjórna sölu [[Skálholt]]sjarða sem hófst 1785 með það að markmiði stjórnvalda í Kaupmannahöfn að fjölga íslenskum sjálfseignarbændum og bæta lífskjör bændastéttarinnar. Bestu jarðirnar lentu hins vegar flestar í höndum höfðingjanna og [[Stefánungar]] náðu sér í vænar sneiðar. Ólafur notaði stundum leppa til að dylja hver átti í hlut við jarðarkaupin og dæmi eru um hreina spillingu við ráðstöfun jarðanna. Úthlíð í Biskupstungum var þannig slegin ábúanda árið 1794, en Ólafur sá til þess að hann fengi ekki afsal og seldi jörðina góðkunningja sínum. Mörg dæmi um dómaskipan þar sem Stefánungar réðu á öllum stigum mála er að finna í ''[[Alþingisbækur|Alþingisbókum]]'' frá þessum árum.<ref name=":0" /> Þegar [[Suður- og vesturamt]]inu var skipt í tvennt 1787 varð Ólafur amtmaður í [[Vesturamt]]i. Þann 14. apríl [[1790]] varð hann jafnframt [[stiftamtmaður]], fyrstur Íslendinga. Fyrir vel unnin störf sín hlotnuðust honum ýmsar vegtyllur um ævina. Árið 1774 hlaut hann tignargráðuna [[justitsráð]] (dómsráð), 1785 [[etatsráð]] (Ríkisráð), 1790 [[konferensráð]] (ráðunautur) og loks skömmu eftir þá tign veittist honum æðsta tignarheiti sem veitt var: [[geheimeráð]] (leyndarráðherra). Þann 28. mars 1786 fékk hann þann fágæta heiður að hljóta hinn volduga heiðurspening úr skíra gulli „{{ill|Pro Meritis|da|Pro Meritis}}“ frá Friðriki krónprins, síðar [[Friðrik 6. Danakonungur|Friðriki 6.]], fyrir fádæma dugnað, hagsýni og fórnfýsi þegar hann, sem amtmaður, útvegaði og miðlaði matvælum til nauðstaddra fátæklinga og bænda á meðan [[Móðuharðindin]] stóðu yfir í kjölfar [[Skaftáreldar|Skaftárelda]]. Ólafur lagði sig í gríðarlega hættu, ferðaðist á milli staða, skipulagði neyðarflutninga á korni til bændanna í Norður- og Austuramti og gekk sjálfur í ábyrgðir fyrir matvælakaupum. Stofnað var til þessa heiðurspenings 1771, en einungis 70 einstaklingar urðu þessa heiðurs aðnjótandi í konungsríkinu þar til veitingu heiðursins var hætt árið 1853. Þá varð hann riddari af [[Dannebrogsorðan|Dannebrogsorðunni]] 1809 (stofnuð 1671 og bara til á einu stigi þar til á fyrsta hluta 19. aldar) sem á þeim árum hlotnaðist einungis aðlinum í Danmörku. Þá varð hann að auki [[Dannebrogsmaður]] 1812 eftir að orðan fékk annað stig, sem var heiður til viðbótar þeim fyrri: ''Dannebrogsmændenes Hæderstegn'' (silfurkrossinn). Árið 1793 hafði hann amtaskipti og var settur yfir suðuramtið. Ólafi var vikið úr embætti árið 1803 vegna ásakana um spillingu. Hann fékk lausn frá embættum sínum 1806 en fékk að búa áfram endurgjaldslaust í [[Viðey]] þar sem hann var þá. Fyrst hafði hann búið á [[Leirá]] í [[Leirársveit]], síðan á [[Bessastaðir|Bessastöðum]], á [[Elliðavatn]]i, í [[Sviðholt]]i og á [[Innri-Hólmur|Innra-Hólmi]]. Ólafur var afkastamikill rithöfundur. Hann ritaði meðal annars gagnlegar ritgerðir í ''[[Rit þess íslenzka Lærdómslistafélags]]''. Einnig liggur eftir hann prentuð reikningsbók, ''Stutt undirvísun í reikningslistinni og algebra'', útgefin í Kaupmannahöfn árið 1785.<ref>{{cite book|author=Ólafur Stefánsson|year=1785|url=https://baekur.is/bok/6b9ceb23-fbb9-4cac-9bc9-c1244a7a4e14|title=Stutt undirvísun í reikningslistinni og algebra|publisher=Thiele}}</ref> Ólafur sagðist í formála hafa ritað kver sitt árið 1758 eftir dvöl sína í Kaupmannahöfn. Uppkastið hefði gengið manna á milli í uppskriftum og því hefði hann talið rétt að láta prenta það. Hann sendi [[Magnús Stephensen (f. 1762)|Magnús Stephensen]], son sinn, með handritið til prentunar haustið 1784. Í sjálfsævisögu Magnúsar kemur fram að Magnús umritaði kverið töluvert og bætti við það sex köflum af 26 eða 78 bls. af 248 bls. texta. Meðal annars bætti Magnús við kafla um tugabrot sem voru þá nýmæli í evrópskum kennslubókum fyrir almenning. Bókin var strax löggilt sem kennslubók í lærðu skólunum tveimur í Skálholti og á Hólum. === Ættir === Ólafur var ættfaðir [[Stefánungar|Stefánunga]] og þótti mörgum nóg um veldi þeirra feðga og tengdamanna þeirra. Árið 1792 kom út í Kaupmannahöfn bókin ''Ærefrygt. Liste over Hr. Stiftamtmand Oluf Stephensens Familie i Island. Allene de beregnede som sidde i publiqve Embeder 1791''. Höfundur var [[Halldór Jakobsson]], fyrrum sýslumaður í [[Strandasýsla|Strandasýslu]]. Ritið fjallaði um hve valdamiklir Stefánungar væru í íslensku samfélagi og hélt fram að ættin einokaði opinber embætti þar. Þegar bókin kom út var Ólafur Stefánsson stiftamtmaður og settur amtmaður í [[Suðuramt]]i og skipaður amtmaður í Vesturamti. Í [[Norður- og austuramt]]i sat systursonur hans, Stefán Þórarinsson. Biskupinn á Hólum, [[Sigurður Stefánsson]], var hálfbróðir Ólafs, og [[Hannes Finnsson]] Skálholtsbiskup var tengdasonur Ólafs. Þegar [[Skúli Magnússon]] var leystur frá embætti 1793 þá var í hans stað settur Magnús Stephensen, sonur Ólafs.<ref>{{cite conference|url=http://www.hi.is/soguthing2002/framsogur/Einar_H.doc|archive-url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20030908080154/www.hi.is/soguthing2002/framsogur/Einar_H.doc|archive-date=2003-09-08|author=Einar Hreinsson|conference=Söguþing|date=2002|title=Íslenskur aðall –ættartengsl og íslensk stjórnsýsla á 18. og 19. öld}}</ref> Meðal Stefánunga voru hjónabönd skyldmenna líklega tíðari en í nokkurri annarri fjölskyldu í landinu fyrr og síðar. Þeir bræður Magnús og Stefán Stephensen stofnuðu til hjónabanda nokkurra barna sinna.<ref name=":0" /> === Jarðarför Ólafs === Ólafur andaðist í Viðey og var jarðsunginn þar [[26. nóvember]]. Ekki voru við útför hans aðrir en börn hans og barnabörn, prestarnir Brynjólfur Sigurðsson dómkirkjuprestur í Seli og [[Árni Helgason (f. 1777)|Árni Helgason]] á [[Reynivellir í Kjós|Reynivöllum]] og líkmenn. Í ''[[Árbækur Reykjavíkur|Árbókum Reykjavíkur]]'' stendur þetta: „Þótti mörgum það kynleg ráðstöfun, þar sem í hlut átti sá, er allra Íslendinga hafði orðið æðstur að mannvirðingum.“ == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=307045&pageSelected=0&lang=0 ''Ólafur Stiptamtmaður Stephánsson''; grein í Ísafold 1878] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2316037 ''Lögfræðingatal''; Tímarit hins íslenzka bókmenntafélags 1882] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pubId=228&lang=is Autobiographia Drs. Magnúsar Stephensens (brot); Tímarit hins íslenzka bókmenntafélags 1888] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=6029242 Jón Sigurðsson, Hyggindi og fastheldni á erfiðum tímum, Morgunblaðið, 16. september (16.09.2012), Blaðsíða 47] * [https://skemman.is/handle/1946/15279 Amtmaður og Íslands fátæklingar. Samfélagssýn í skjalasöfnum Landsnefndarinnar fyrri 1770–1771 og síðari 1785–1787 Hrefna Róbertsdóttir] * [https://da.wikipedia.org/wiki/Dannebrogordenens_Hæderstegn Dannebrogordenens Hæderstegn] {{Amtmenn á Íslandi (1688-1770)}} {{Stiftamtmenn á Íslandi}} {{Amtmenn í Norður- og Austuramti}} {{Amtmenn í Suðuramti}} {{Amtmenn í Vesturamti}} [[Flokkur:Amtmenn]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Íslendingar sem gengið hafa í Kaupmannahafnarháskóla]] [[Flokkur:Stefánungar]] [[Flokkur:Stiftamtmenn]] {{fd|1731|1812}} czxxp3vznbtydk1the3adt8td1gj4gz 1983019 1983018 2026-10-17T21:29:23Z Umvandarinn 37799 Um það sem dr. Árni Björnsson þjóðháttafræðingur hefur skrifað í bkum sínum um aðbúnað hjúa og vinnumanna á vegum stephánunga tíðkaðist ekki hin lögleyfða skömmtun matar, heldur borðuðu hjúin sig södd 1983019 wikitext text/x-wiki '''Ólafur Stephensen''' (fæddur Ólafur Stefánsson, [[3. maí]] [[1731]] – [[11. nóvember]] [[1812]]) var [[Stiftamtmenn á Íslandi|stiftamtmaður á Íslandi]] á árunum 1790 til 1806. Kona Ólafs var Sigríður Magnúsdóttir (13. nóvember 1734-29. nóvember 1807), dóttir [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns og Þórunnar Guðmundsdóttur konu hans. Börn þeirra voru [[Magnús Stephensen (f. 1762)|Magnús Stephensen]] dómstjóri, Þórunn kona [[Hannes Finnsson|Hannesar Finnssonar]] biskups, [[Stefán Stephensen]] amtmaður, [[Björn Stephensen]] dómsmálaritari í yfirréttinum og Ragnheiður kona [[Jónas Scheving|Jónasar Schevings]] sýslumanns. == Ævi == Ólafur var fæddur á [[Höskuldsstaðir (Skagaströnd)|Höskuldsstöðum]] á [[Skagaströnd (sveit)|Skagaströnd]] og voru foreldrar hans Stefán Ólafsson prestur þar og fyrri kona hans, Ragnheiður Magnúsdóttir frá [[Espihóll|Espihóli]]. Hann fór í [[Hólaskóli (1106-1802)|Hólaskóla]] og útskrifaðist þaðan 1751, sigldi síðan og lauk lögfræðiprófi frá [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]] 1754. Ólafur kvæntist Sigríði, dóttur [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns, mesta valda- og virðingamanns á Íslandi. Í brúðkaupi þeirra leiddu biskupar brúðina til altaris en landfógeti og landlæknir leiddu brúðgumann.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=Íslensku ættarveldin: Frá Oddaverjum til Engeyinga|höfundur=Guðmundur Magnússon|ár=2012|útgefandi=Veröld}}</ref> Hann var fyrst bókhaldari við [[Innréttingarnar]] þar sem Magnús Gíslason var í forystu, en árið 1756 var hann settur varalögmaður norðan og vestan. Síðar varð hann aðstoðarmaður Magnúsar Gíslasonar [[amtmaður|amtmanns]], tengdaföður síns, tók við embættinu þegar hann andaðist 1766 og flutti þá á Bessastaði. Þegar landinu var skipt í tvö ömt árið 1770 varð Ólafur amtmaður í [[Norður- og austuramt]]i. Árið 1783 fékk hann lausn frá embætti af því að hann vildi ekki flytja norður í land eins og ætlast var til og var [[Stefán Þórarinsson]] skipaður í staðinn. Ólafur gerði út tugi báta til fiskveiða. Hann nýtti sér fornan rétt landeigenda til að knýja leiguliða sína til að róa á bátum sínum og svipti þá jafnframt rétti til að gera út eigin báta. Ólafur var eindreginn andstæðingur hvers konar rýmkunar á kjörum leiguliða og var kröfuharður og óbilgjarn. Leiddi það meðal annars til uppreisnar leiguliða árið 1785.<ref name=":0" /> Þrátt fyrir þessa söguskýringu hér á undan, þá hefur dr. Árni Björnsson þjóðháttafræðingur lýst því í bókum sínum að á meðan flestir bændur og aðrir embættismenn á Íslandi skömmtuðu matinn ofan í hjú sín með lögboðnum hætti (og oft á mjög nauman hlut), fengu vinnuhjú og fólk á vegum Stephanunga að borða sig sadda. Þetta sýnir meðal annars að þeir lifðu eftir hugsjónum Upplýsingarinnar um manngildi. Magnús Gíslason var settur af konungi til að stjórna sölu [[Skálholt]]sjarða sem hófst 1785 með það að markmiði stjórnvalda í Kaupmannahöfn að fjölga íslenskum sjálfseignarbændum og bæta lífskjör bændastéttarinnar. Bestu jarðirnar lentu hins vegar flestar í höndum höfðingjanna og [[Stefánungar]] náðu sér í vænar sneiðar. Ólafur notaði stundum leppa til að dylja hver átti í hlut við jarðarkaupin og dæmi eru um hreina spillingu við ráðstöfun jarðanna. Úthlíð í Biskupstungum var þannig slegin ábúanda árið 1794, en Ólafur sá til þess að hann fengi ekki afsal og seldi jörðina góðkunningja sínum. Mörg dæmi um dómaskipan þar sem Stefánungar réðu á öllum stigum mála er að finna í ''[[Alþingisbækur|Alþingisbókum]]'' frá þessum árum.<ref name=":0" /> Þegar [[Suður- og vesturamt]]inu var skipt í tvennt 1787 varð Ólafur amtmaður í [[Vesturamt]]i. Þann 14. apríl [[1790]] varð hann jafnframt [[stiftamtmaður]], fyrstur Íslendinga. Fyrir vel unnin störf sín hlotnuðust honum ýmsar vegtyllur um ævina. Árið 1774 hlaut hann tignargráðuna [[justitsráð]] (dómsráð), 1785 [[etatsráð]] (Ríkisráð), 1790 [[konferensráð]] (ráðunautur) og loks skömmu eftir þá tign veittist honum æðsta tignarheiti sem veitt var: [[geheimeráð]] (leyndarráðherra). Þann 28. mars 1786 fékk hann þann fágæta heiður að hljóta hinn volduga heiðurspening úr skíra gulli „{{ill|Pro Meritis|da|Pro Meritis}}“ frá Friðriki krónprins, síðar [[Friðrik 6. Danakonungur|Friðriki 6.]], fyrir fádæma dugnað, hagsýni og fórnfýsi þegar hann, sem amtmaður, útvegaði og miðlaði matvælum til nauðstaddra fátæklinga og bænda á meðan [[Móðuharðindin]] stóðu yfir í kjölfar [[Skaftáreldar|Skaftárelda]]. Ólafur lagði sig zvið þessi störf iðulega í gríðarlega hættu, ferðaðist á milli staða, skipulagði neyðarflutninga á korni til bændanna í Norður- og Austuramti og gekk sjálfur í ábyrgðir fyrir matvælakaupum. Stofnað var til þessa heiðurspenings 1771, en einungis 70 einstaklingar urðu þessa heiðurs aðnjótandi í konungsríkinu þar til veitingu heiðursins var hætt árið 1853. Þá varð hann riddari af [[Dannebrogsorðan|Dannebrogsorðunni]] 1809 (stofnuð 1671 og bara til á einu stigi þar til á fyrsta hluta 19. aldar) sem á þeim árum hlotnaðist einungis aðlinum í Danmörku. Þá varð hann að auki [[Dannebrogsmaður]] 1812 eftir að orðan fékk annað stig, sem var heiður til viðbótar þeim fyrri: ''Dannebrogsmændenes Hæderstegn'' (silfurkrossinn). Árið 1793 hafði hann amtaskipti og var settur yfir suðuramtið. Ólafi var vikið úr embætti árið 1803 vegna ásakana um spillingu. Hann fékk lausn frá embættum sínum 1806 en fékk að búa áfram endurgjaldslaust í [[Viðey]] þar sem hann var þá. Fyrst hafði hann búið á [[Leirá]] í [[Leirársveit]], síðan á [[Bessastaðir|Bessastöðum]], á [[Elliðavatn]]i, í [[Sviðholt]]i og á [[Innri-Hólmur|Innra-Hólmi]]. Ólafur var afkastamikill rithöfundur. Hann ritaði meðal annars gagnlegar ritgerðir í ''[[Rit þess íslenzka Lærdómslistafélags]]''. Einnig liggur eftir hann prentuð reikningsbók, ''Stutt undirvísun í reikningslistinni og algebra'', útgefin í Kaupmannahöfn árið 1785.<ref>{{cite book|author=Ólafur Stefánsson|year=1785|url=https://baekur.is/bok/6b9ceb23-fbb9-4cac-9bc9-c1244a7a4e14|title=Stutt undirvísun í reikningslistinni og algebra|publisher=Thiele}}</ref> Ólafur sagðist í formála hafa ritað kver sitt árið 1758 eftir dvöl sína í Kaupmannahöfn. Uppkastið hefði gengið manna á milli í uppskriftum og því hefði hann talið rétt að láta prenta það. Hann sendi [[Magnús Stephensen (f. 1762)|Magnús Stephensen]], son sinn, með handritið til prentunar haustið 1784. Í sjálfsævisögu Magnúsar kemur fram að Magnús umritaði kverið töluvert og bætti við það sex köflum af 26 eða 78 bls. af 248 bls. texta. Meðal annars bætti Magnús við kafla um tugabrot sem voru þá nýmæli í evrópskum kennslubókum fyrir almenning. Bókin var strax löggilt sem kennslubók í lærðu skólunum tveimur í Skálholti og á Hólum. === Ættir === Ólafur var ættfaðir [[Stefánungar|Stefánunga]] og þótti mörgum nóg um veldi þeirra feðga og tengdamanna þeirra. Árið 1792 kom út í Kaupmannahöfn bókin ''Ærefrygt. Liste over Hr. Stiftamtmand Oluf Stephensens Familie i Island. Allene de beregnede som sidde i publiqve Embeder 1791''. Höfundur var [[Halldór Jakobsson]], fyrrum sýslumaður í [[Strandasýsla|Strandasýslu]]. Ritið fjallaði um hve valdamiklir Stefánungar væru í íslensku samfélagi og hélt fram að ættin einokaði opinber embætti þar. Þegar bókin kom út var Ólafur Stefánsson stiftamtmaður og settur amtmaður í [[Suðuramt]]i og skipaður amtmaður í Vesturamti. Í [[Norður- og austuramt]]i sat systursonur hans, Stefán Þórarinsson. Biskupinn á Hólum, [[Sigurður Stefánsson]], var hálfbróðir Ólafs, og [[Hannes Finnsson]] Skálholtsbiskup var tengdasonur Ólafs. Þegar [[Skúli Magnússon]] var leystur frá embætti 1793 þá var í hans stað settur Magnús Stephensen, sonur Ólafs.<ref>{{cite conference|url=http://www.hi.is/soguthing2002/framsogur/Einar_H.doc|archive-url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20030908080154/www.hi.is/soguthing2002/framsogur/Einar_H.doc|archive-date=2003-09-08|author=Einar Hreinsson|conference=Söguþing|date=2002|title=Íslenskur aðall –ættartengsl og íslensk stjórnsýsla á 18. og 19. öld}}</ref> Meðal Stefánunga voru hjónabönd skyldmenna líklega tíðari en í nokkurri annarri fjölskyldu í landinu fyrr og síðar. Þeir bræður Magnús og Stefán Stephensen stofnuðu til hjónabanda nokkurra barna sinna.<ref name=":0" /> === Jarðarför Ólafs === Ólafur andaðist í Viðey og var jarðsunginn þar [[26. nóvember]]. Ekki voru við útför hans aðrir en börn hans og barnabörn, prestarnir Brynjólfur Sigurðsson dómkirkjuprestur í Seli og [[Árni Helgason (f. 1777)|Árni Helgason]] á [[Reynivellir í Kjós|Reynivöllum]] og líkmenn. Í ''[[Árbækur Reykjavíkur|Árbókum Reykjavíkur]]'' stendur þetta: „Þótti mörgum það kynleg ráðstöfun, þar sem í hlut átti sá, er allra Íslendinga hafði orðið æðstur að mannvirðingum.“ == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=307045&pageSelected=0&lang=0 ''Ólafur Stiptamtmaður Stephánsson''; grein í Ísafold 1878] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2316037 ''Lögfræðingatal''; Tímarit hins íslenzka bókmenntafélags 1882] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pubId=228&lang=is Autobiographia Drs. Magnúsar Stephensens (brot); Tímarit hins íslenzka bókmenntafélags 1888] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=6029242 Jón Sigurðsson, Hyggindi og fastheldni á erfiðum tímum, Morgunblaðið, 16. september (16.09.2012), Blaðsíða 47] * [https://skemman.is/handle/1946/15279 Amtmaður og Íslands fátæklingar. Samfélagssýn í skjalasöfnum Landsnefndarinnar fyrri 1770–1771 og síðari 1785–1787 Hrefna Róbertsdóttir] * [https://da.wikipedia.org/wiki/Dannebrogordenens_Hæderstegn Dannebrogordenens Hæderstegn] {{Amtmenn á Íslandi (1688-1770)}} {{Stiftamtmenn á Íslandi}} {{Amtmenn í Norður- og Austuramti}} {{Amtmenn í Suðuramti}} {{Amtmenn í Vesturamti}} [[Flokkur:Amtmenn]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Íslendingar sem gengið hafa í Kaupmannahafnarháskóla]] [[Flokkur:Stefánungar]] [[Flokkur:Stiftamtmenn]] {{fd|1731|1812}} 9jo78kirv77j1dshgy3973p9wdumyd2 1983020 1983019 2026-10-17T21:35:06Z Umvandarinn 37799 1983020 wikitext text/x-wiki '''Ólafur Stephensen''' (fæddur Ólafur Stefánsson, [[3. maí]] [[1731]] – [[11. nóvember]] [[1812]]) var [[Stiftamtmenn á Íslandi|stiftamtmaður á Íslandi]] á árunum 1790 til 1806. Kona Ólafs var Sigríður Magnúsdóttir (13. nóvember 1734-29. nóvember 1807), dóttir [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns og Þórunnar Guðmundsdóttur konu hans. Börn þeirra voru [[Magnús Stephensen (f. 1762)|Magnús Stephensen]] dómstjóri, Þórunn kona [[Hannes Finnsson|Hannesar Finnssonar]] biskups, [[Stefán Stephensen]] amtmaður, [[Björn Stephensen]] dómsmálaritari í yfirréttinum og Ragnheiður kona [[Jónas Scheving|Jónasar Schevings]] sýslumanns. == Ævi == Ólafur var fæddur á [[Höskuldsstaðir (Skagaströnd)|Höskuldsstöðum]] á [[Skagaströnd (sveit)|Skagaströnd]] og voru foreldrar hans Stefán Ólafsson prestur þar og fyrri kona hans, Ragnheiður Magnúsdóttir frá [[Espihóll|Espihóli]]. Hann fór í [[Hólaskóli (1106-1802)|Hólaskóla]] og útskrifaðist þaðan 1751, sigldi síðan og lauk lögfræðiprófi frá [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]] 1754. Ólafur kvæntist Sigríði, dóttur [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns, mesta valda- og virðingamanns á Íslandi. Í brúðkaupi þeirra leiddu biskupar brúðina til altaris en landfógeti og landlæknir leiddu brúðgumann.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=Íslensku ættarveldin: Frá Oddaverjum til Engeyinga|höfundur=Guðmundur Magnússon|ár=2012|útgefandi=Veröld}}</ref> Hann var fyrst bókhaldari við [[Innréttingarnar]] þar sem Magnús Gíslason var í forystu, en árið 1756 var hann settur varalögmaður norðan og vestan. Síðar varð hann aðstoðarmaður Magnúsar Gíslasonar [[amtmaður|amtmanns]], tengdaföður síns, tók við embættinu þegar hann andaðist 1766 og flutti þá á Bessastaði. Þegar landinu var skipt í tvö ömt árið 1770 varð Ólafur amtmaður í [[Norður- og austuramt]]i. Árið 1783 fékk hann lausn frá embætti af því að hann vildi ekki flytja norður í land eins og ætlast var til og var [[Stefán Þórarinsson]] skipaður í staðinn. Ólafur gerði út tugi báta til fiskveiða. Hann nýtti sér fornan rétt landeigenda til að knýja leiguliða sína til að róa á bátum sínum og svipti þá jafnframt rétti til að gera út eigin báta, sem tíðakðist meðal eignarmanna á þeirri tíð samkvæmt lögum. Ólafur var eindreginn andstæðingur hvers konar rýmkunar á kjörum leiguliða og var kröfuharður og óbilgjarn. Leiddi það meðal annars til uppreisnar leiguliða árið 1785.<ref name=":0" /> Þrátt fyrir þessa söguskýringu hér á undan, þá hefur dr. Árni Björnsson þjóðháttafræðingur lýst því í bókum sínum að á meðan flestir bændur og aðrir embættismenn á Íslandi skömmtuðu matinn ofan í hjú sín með lögboðnum hætti (og oft á mjög nauman hlut), fengu vinnuhjú og fólk á vegum Stephanunga að borða sig sadda. Þetta sýnir meðal annars að þeir lifðu eftir hugsjónum Upplýsingarinnar um manngildi. Magnús Gíslason var settur af konungi til að stjórna sölu [[Skálholt]]sjarða sem hófst 1785 með það að markmiði stjórnvalda í Kaupmannahöfn að fjölga íslenskum sjálfseignarbændum og bæta lífskjör bændastéttarinnar. Bestu jarðirnar lentu hins vegar flestar í höndum höfðingjanna og [[Stefánungar]] náðu sér í vænar sneiðar. Ólafur notaði stundum leppa til að dylja hver átti í hlut við jarðarkaupin og dæmi eru um hreina spillingu við ráðstöfun jarðanna. Úthlíð í Biskupstungum var þannig slegin ábúanda árið 1794, en Ólafur sá til þess að hann fengi ekki afsal og seldi jörðina góðkunningja sínum. Mörg dæmi um dómaskipan þar sem Stefánungar réðu á öllum stigum mála er að finna í ''[[Alþingisbækur|Alþingisbókum]]'' frá þessum árum.<ref name=":0" /> Þegar [[Suður- og vesturamt]]inu var skipt í tvennt 1787 varð Ólafur amtmaður í [[Vesturamt]]i. Þann 14. apríl [[1790]] varð hann jafnframt [[stiftamtmaður]], fyrstur Íslendinga. Fyrir vel unnin störf sín hlotnuðust honum ýmsar vegtyllur um ævina. Árið 1774 hlaut hann tignargráðuna [[justitsráð]] (dómsráð), 1785 [[etatsráð]] (Ríkisráð), 1790 [[konferensráð]] (ráðunautur) og loks skömmu eftir þá tign veittist honum æðsta tignarheiti sem veitt var: [[geheimeráð]] (leyndarráðherra). Þann 28. mars 1786 fékk hann þann fágæta heiður að hljóta hinn volduga heiðurspening úr skíra gulli „{{ill|Pro Meritis|da|Pro Meritis}}“ frá Friðriki krónprins, síðar [[Friðrik 6. Danakonungur|Friðriki 6.]], fyrir fádæma dugnað, hagsýni og fórnfýsi þegar hann, sem amtmaður, útvegaði og miðlaði matvælum til nauðstaddra fátæklinga og bænda á meðan [[Móðuharðindin]] stóðu yfir í kjölfar [[Skaftáreldar|Skaftárelda]]. Ólafur lagði sig zvið þessi störf iðulega í gríðarlega hættu, ferðaðist á milli staða, skipulagði neyðarflutninga á korni til bændanna í Norður- og Austuramti og gekk sjálfur í ábyrgðir fyrir matvælakaupum. Stofnað var til þessa heiðurspenings 1771, en einungis 70 einstaklingar urðu þessa heiðurs aðnjótandi í konungsríkinu þar til veitingu heiðursins var hætt árið 1853. Þá varð hann riddari af [[Dannebrogsorðan|Dannebrogsorðunni]] 1809 (stofnuð 1671 og bara til á einu stigi þar til á fyrsta hluta 19. aldar) sem á þeim árum hlotnaðist einungis aðlinum í Danmörku. Þá varð hann að auki [[Dannebrogsmaður]] 1812 eftir að orðan fékk annað stig, sem var heiður til viðbótar þeim fyrri: ''Dannebrogsmændenes Hæderstegn'' (silfurkrossinn). Árið 1793 hafði hann amtaskipti og var settur yfir suðuramtið. Ólafi var vikið úr embætti árið 1803 vegna ásakana um spillingu. Hann fékk lausn frá embættum sínum 1806 en fékk að búa áfram endurgjaldslaust í [[Viðey]] þar sem hann var þá. Fyrst hafði hann búið á [[Leirá]] í [[Leirársveit]], síðan á [[Bessastaðir|Bessastöðum]], á [[Elliðavatn]]i, í [[Sviðholt]]i og á [[Innri-Hólmur|Innra-Hólmi]]. Ólafur var afkastamikill rithöfundur. Hann ritaði meðal annars gagnlegar ritgerðir í ''[[Rit þess íslenzka Lærdómslistafélags]]''. Einnig liggur eftir hann prentuð reikningsbók, ''Stutt undirvísun í reikningslistinni og algebra'', útgefin í Kaupmannahöfn árið 1785.<ref>{{cite book|author=Ólafur Stefánsson|year=1785|url=https://baekur.is/bok/6b9ceb23-fbb9-4cac-9bc9-c1244a7a4e14|title=Stutt undirvísun í reikningslistinni og algebra|publisher=Thiele}}</ref> Ólafur sagðist í formála hafa ritað kver sitt árið 1758 eftir dvöl sína í Kaupmannahöfn. Uppkastið hefði gengið manna á milli í uppskriftum og því hefði hann talið rétt að láta prenta það. Hann sendi [[Magnús Stephensen (f. 1762)|Magnús Stephensen]], son sinn, með handritið til prentunar haustið 1784. Í sjálfsævisögu Magnúsar kemur fram að Magnús umritaði kverið töluvert og bætti við það sex köflum af 26 eða 78 bls. af 248 bls. texta. Meðal annars bætti Magnús við kafla um tugabrot sem voru þá nýmæli í evrópskum kennslubókum fyrir almenning. Bókin var strax löggilt sem kennslubók í lærðu skólunum tveimur í Skálholti og á Hólum. === Ættir === Ólafur var ættfaðir [[Stefánungar|Stefánunga]] og þótti mörgum nóg um veldi þeirra feðga og tengdamanna þeirra. Árið 1792 kom út í Kaupmannahöfn bókin ''Ærefrygt. Liste over Hr. Stiftamtmand Oluf Stephensens Familie i Island. Allene de beregnede som sidde i publiqve Embeder 1791''. Höfundur var [[Halldór Jakobsson]], fyrrum sýslumaður í [[Strandasýsla|Strandasýslu]]. Ritið fjallaði um hve valdamiklir Stefánungar væru í íslensku samfélagi og hélt fram að ættin einokaði opinber embætti þar. Þegar bókin kom út var Ólafur Stefánsson stiftamtmaður og settur amtmaður í [[Suðuramt]]i og skipaður amtmaður í Vesturamti. Í [[Norður- og austuramt]]i sat systursonur hans, Stefán Þórarinsson. Biskupinn á Hólum, [[Sigurður Stefánsson]], var hálfbróðir Ólafs, og [[Hannes Finnsson]] Skálholtsbiskup var tengdasonur Ólafs. Þegar [[Skúli Magnússon]] var leystur frá embætti 1793 þá var í hans stað settur Magnús Stephensen, sonur Ólafs.<ref>{{cite conference|url=http://www.hi.is/soguthing2002/framsogur/Einar_H.doc|archive-url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20030908080154/www.hi.is/soguthing2002/framsogur/Einar_H.doc|archive-date=2003-09-08|author=Einar Hreinsson|conference=Söguþing|date=2002|title=Íslenskur aðall –ættartengsl og íslensk stjórnsýsla á 18. og 19. öld}}</ref> Meðal Stefánunga voru hjónabönd skyldmenna líklega tíðari en í nokkurri annarri fjölskyldu í landinu fyrr og síðar. Þeir bræður Magnús og Stefán Stephensen stofnuðu til hjónabanda nokkurra barna sinna.<ref name=":0" /> === Jarðarför Ólafs === Ólafur andaðist í Viðey og var jarðsunginn þar [[26. nóvember]]. Ekki voru við útför hans aðrir en börn hans og barnabörn, prestarnir Brynjólfur Sigurðsson dómkirkjuprestur í Seli og [[Árni Helgason (f. 1777)|Árni Helgason]] á [[Reynivellir í Kjós|Reynivöllum]] og líkmenn. Í ''[[Árbækur Reykjavíkur|Árbókum Reykjavíkur]]'' stendur þetta: „Þótti mörgum það kynleg ráðstöfun, þar sem í hlut átti sá, er allra Íslendinga hafði orðið æðstur að mannvirðingum.“ == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=307045&pageSelected=0&lang=0 ''Ólafur Stiptamtmaður Stephánsson''; grein í Ísafold 1878] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2316037 ''Lögfræðingatal''; Tímarit hins íslenzka bókmenntafélags 1882] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pubId=228&lang=is Autobiographia Drs. Magnúsar Stephensens (brot); Tímarit hins íslenzka bókmenntafélags 1888] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=6029242 Jón Sigurðsson, Hyggindi og fastheldni á erfiðum tímum, Morgunblaðið, 16. september (16.09.2012), Blaðsíða 47] * [https://skemman.is/handle/1946/15279 Amtmaður og Íslands fátæklingar. Samfélagssýn í skjalasöfnum Landsnefndarinnar fyrri 1770–1771 og síðari 1785–1787 Hrefna Róbertsdóttir] * [https://da.wikipedia.org/wiki/Dannebrogordenens_Hæderstegn Dannebrogordenens Hæderstegn] {{Amtmenn á Íslandi (1688-1770)}} {{Stiftamtmenn á Íslandi}} {{Amtmenn í Norður- og Austuramti}} {{Amtmenn í Suðuramti}} {{Amtmenn í Vesturamti}} [[Flokkur:Amtmenn]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Íslendingar sem gengið hafa í Kaupmannahafnarháskóla]] [[Flokkur:Stefánungar]] [[Flokkur:Stiftamtmenn]] {{fd|1731|1812}} cbk90udifid6wbnfwsisznozlikeh39 1983021 1983020 2026-10-17T21:38:35Z Umvandarinn 37799 Tekin út einn bólstafur "z" sem hafði óvart slæðst in í textann 1983021 wikitext text/x-wiki '''Ólafur Stephensen''' (fæddur Ólafur Stefánsson, [[3. maí]] [[1731]] – [[11. nóvember]] [[1812]]) var [[Stiftamtmenn á Íslandi|stiftamtmaður á Íslandi]] á árunum 1790 til 1806. Kona Ólafs var Sigríður Magnúsdóttir (13. nóvember 1734-29. nóvember 1807), dóttir [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns og Þórunnar Guðmundsdóttur konu hans. Börn þeirra voru [[Magnús Stephensen (f. 1762)|Magnús Stephensen]] dómstjóri, Þórunn kona [[Hannes Finnsson|Hannesar Finnssonar]] biskups, [[Stefán Stephensen]] amtmaður, [[Björn Stephensen]] dómsmálaritari í yfirréttinum og Ragnheiður kona [[Jónas Scheving|Jónasar Schevings]] sýslumanns. == Ævi == Ólafur var fæddur á [[Höskuldsstaðir (Skagaströnd)|Höskuldsstöðum]] á [[Skagaströnd (sveit)|Skagaströnd]] og voru foreldrar hans Stefán Ólafsson prestur þar og fyrri kona hans, Ragnheiður Magnúsdóttir frá [[Espihóll|Espihóli]]. Hann fór í [[Hólaskóli (1106-1802)|Hólaskóla]] og útskrifaðist þaðan 1751, sigldi síðan og lauk lögfræðiprófi frá [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]] 1754. Ólafur kvæntist Sigríði, dóttur [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns, mesta valda- og virðingamanns á Íslandi. Í brúðkaupi þeirra leiddu biskupar brúðina til altaris en landfógeti og landlæknir leiddu brúðgumann.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=Íslensku ættarveldin: Frá Oddaverjum til Engeyinga|höfundur=Guðmundur Magnússon|ár=2012|útgefandi=Veröld}}</ref> Hann var fyrst bókhaldari við [[Innréttingarnar]] þar sem Magnús Gíslason var í forystu, en árið 1756 var hann settur varalögmaður norðan og vestan. Síðar varð hann aðstoðarmaður Magnúsar Gíslasonar [[amtmaður|amtmanns]], tengdaföður síns, tók við embættinu þegar hann andaðist 1766 og flutti þá á Bessastaði. Þegar landinu var skipt í tvö ömt árið 1770 varð Ólafur amtmaður í [[Norður- og austuramt]]i. Árið 1783 fékk hann lausn frá embætti af því að hann vildi ekki flytja norður í land eins og ætlast var til og var [[Stefán Þórarinsson]] skipaður í staðinn. Ólafur gerði út tugi báta til fiskveiða. Hann nýtti sér fornan rétt landeigenda til að knýja leiguliða sína til að róa á bátum sínum og svipti þá jafnframt rétti til að gera út eigin báta, sem tíðakðist meðal eignarmanna á þeirri tíð samkvæmt lögum. Ólafur var eindreginn andstæðingur hvers konar rýmkunar á kjörum leiguliða og var kröfuharður og óbilgjarn. Leiddi það meðal annars til uppreisnar leiguliða árið 1785.<ref name=":0" /> Þrátt fyrir þessa söguskýringu hér á undan, þá hefur dr. Árni Björnsson þjóðháttafræðingur lýst því í bókum sínum að á meðan flestir bændur og aðrir embættismenn á Íslandi skömmtuðu matinn ofan í hjú sín með lögboðnum hætti (og oft á mjög nauman hlut), fengu vinnuhjú og fólk á vegum Stephanunga að borða sig sadda. Þetta sýnir meðal annars að þeir lifðu eftir hugsjónum Upplýsingarinnar um manngildi. Magnús Gíslason var settur af konungi til að stjórna sölu [[Skálholt]]sjarða sem hófst 1785 með það að markmiði stjórnvalda í Kaupmannahöfn að fjölga íslenskum sjálfseignarbændum og bæta lífskjör bændastéttarinnar. Bestu jarðirnar lentu hins vegar flestar í höndum höfðingjanna og [[Stefánungar]] náðu sér í vænar sneiðar. Ólafur notaði stundum leppa til að dylja hver átti í hlut við jarðarkaupin og dæmi eru um hreina spillingu við ráðstöfun jarðanna. Úthlíð í Biskupstungum var þannig slegin ábúanda árið 1794, en Ólafur sá til þess að hann fengi ekki afsal og seldi jörðina góðkunningja sínum. Mörg dæmi um dómaskipan þar sem Stefánungar réðu á öllum stigum mála er að finna í ''[[Alþingisbækur|Alþingisbókum]]'' frá þessum árum.<ref name=":0" /> Þegar [[Suður- og vesturamt]]inu var skipt í tvennt 1787 varð Ólafur amtmaður í [[Vesturamt]]i. Þann 14. apríl [[1790]] varð hann jafnframt [[stiftamtmaður]], fyrstur Íslendinga. Fyrir vel unnin störf sín hlotnuðust honum ýmsar vegtyllur um ævina. Árið 1774 hlaut hann tignargráðuna [[justitsráð]] (dómsráð), 1785 [[etatsráð]] (Ríkisráð), 1790 [[konferensráð]] (ráðunautur) og loks skömmu eftir þá tign veittist honum æðsta tignarheiti sem veitt var: [[geheimeráð]] (leyndarráðherra). Þann 28. mars 1786 fékk hann þann fágæta heiður að hljóta hinn volduga heiðurspening úr skíra gulli „{{ill|Pro Meritis|da|Pro Meritis}}“ frá Friðriki krónprins, síðar [[Friðrik 6. Danakonungur|Friðriki 6.]], fyrir fádæma dugnað, hagsýni og fórnfýsi þegar hann, sem amtmaður, útvegaði og miðlaði matvælum til nauðstaddra fátæklinga og bænda á meðan [[Móðuharðindin]] stóðu yfir í kjölfar [[Skaftáreldar|Skaftárelda]]. Ólafur lagði sig við þessi störf iðulega í gríðarlega hættu, ferðaðist á milli staða, skipulagði neyðarflutninga á korni til bændanna í Norður- og Austuramti og gekk sjálfur í ábyrgðir fyrir matvælakaupum. Stofnað var til þessa heiðurspenings 1771, en einungis 70 einstaklingar urðu þessa heiðurs aðnjótandi í konungsríkinu þar til veitingu heiðursins var hætt árið 1853. Þá varð hann riddari af [[Dannebrogsorðan|Dannebrogsorðunni]] 1809 (stofnuð 1671 og bara til á einu stigi þar til á fyrsta hluta 19. aldar) sem á þeim árum hlotnaðist einungis aðlinum í Danmörku. Þá varð hann að auki [[Dannebrogsmaður]] 1812 eftir að orðan fékk annað stig, sem var heiður til viðbótar þeim fyrri: ''Dannebrogsmændenes Hæderstegn'' (silfurkrossinn). Árið 1793 hafði hann amtaskipti og var settur yfir suðuramtið. Ólafi var vikið úr embætti árið 1803 vegna ásakana um spillingu. Hann fékk lausn frá embættum sínum 1806 en fékk að búa áfram endurgjaldslaust í [[Viðey]] þar sem hann var þá. Fyrst hafði hann búið á [[Leirá]] í [[Leirársveit]], síðan á [[Bessastaðir|Bessastöðum]], á [[Elliðavatn]]i, í [[Sviðholt]]i og á [[Innri-Hólmur|Innra-Hólmi]]. Ólafur var afkastamikill rithöfundur. Hann ritaði meðal annars gagnlegar ritgerðir í ''[[Rit þess íslenzka Lærdómslistafélags]]''. Einnig liggur eftir hann prentuð reikningsbók, ''Stutt undirvísun í reikningslistinni og algebra'', útgefin í Kaupmannahöfn árið 1785.<ref>{{cite book|author=Ólafur Stefánsson|year=1785|url=https://baekur.is/bok/6b9ceb23-fbb9-4cac-9bc9-c1244a7a4e14|title=Stutt undirvísun í reikningslistinni og algebra|publisher=Thiele}}</ref> Ólafur sagðist í formála hafa ritað kver sitt árið 1758 eftir dvöl sína í Kaupmannahöfn. Uppkastið hefði gengið manna á milli í uppskriftum og því hefði hann talið rétt að láta prenta það. Hann sendi [[Magnús Stephensen (f. 1762)|Magnús Stephensen]], son sinn, með handritið til prentunar haustið 1784. Í sjálfsævisögu Magnúsar kemur fram að Magnús umritaði kverið töluvert og bætti við það sex köflum af 26 eða 78 bls. af 248 bls. texta. Meðal annars bætti Magnús við kafla um tugabrot sem voru þá nýmæli í evrópskum kennslubókum fyrir almenning. Bókin var strax löggilt sem kennslubók í lærðu skólunum tveimur í Skálholti og á Hólum. === Ættir === Ólafur var ættfaðir [[Stefánungar|Stefánunga]] og þótti mörgum nóg um veldi þeirra feðga og tengdamanna þeirra. Árið 1792 kom út í Kaupmannahöfn bókin ''Ærefrygt. Liste over Hr. Stiftamtmand Oluf Stephensens Familie i Island. Allene de beregnede som sidde i publiqve Embeder 1791''. Höfundur var [[Halldór Jakobsson]], fyrrum sýslumaður í [[Strandasýsla|Strandasýslu]]. Ritið fjallaði um hve valdamiklir Stefánungar væru í íslensku samfélagi og hélt fram að ættin einokaði opinber embætti þar. Þegar bókin kom út var Ólafur Stefánsson stiftamtmaður og settur amtmaður í [[Suðuramt]]i og skipaður amtmaður í Vesturamti. Í [[Norður- og austuramt]]i sat systursonur hans, Stefán Þórarinsson. Biskupinn á Hólum, [[Sigurður Stefánsson]], var hálfbróðir Ólafs, og [[Hannes Finnsson]] Skálholtsbiskup var tengdasonur Ólafs. Þegar [[Skúli Magnússon]] var leystur frá embætti 1793 þá var í hans stað settur Magnús Stephensen, sonur Ólafs.<ref>{{cite conference|url=http://www.hi.is/soguthing2002/framsogur/Einar_H.doc|archive-url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20030908080154/www.hi.is/soguthing2002/framsogur/Einar_H.doc|archive-date=2003-09-08|author=Einar Hreinsson|conference=Söguþing|date=2002|title=Íslenskur aðall –ættartengsl og íslensk stjórnsýsla á 18. og 19. öld}}</ref> Meðal Stefánunga voru hjónabönd skyldmenna líklega tíðari en í nokkurri annarri fjölskyldu í landinu fyrr og síðar. Þeir bræður Magnús og Stefán Stephensen stofnuðu til hjónabanda nokkurra barna sinna.<ref name=":0" /> === Jarðarför Ólafs === Ólafur andaðist í Viðey og var jarðsunginn þar [[26. nóvember]]. Ekki voru við útför hans aðrir en börn hans og barnabörn, prestarnir Brynjólfur Sigurðsson dómkirkjuprestur í Seli og [[Árni Helgason (f. 1777)|Árni Helgason]] á [[Reynivellir í Kjós|Reynivöllum]] og líkmenn. Í ''[[Árbækur Reykjavíkur|Árbókum Reykjavíkur]]'' stendur þetta: „Þótti mörgum það kynleg ráðstöfun, þar sem í hlut átti sá, er allra Íslendinga hafði orðið æðstur að mannvirðingum.“ == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=307045&pageSelected=0&lang=0 ''Ólafur Stiptamtmaður Stephánsson''; grein í Ísafold 1878] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2316037 ''Lögfræðingatal''; Tímarit hins íslenzka bókmenntafélags 1882] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pubId=228&lang=is Autobiographia Drs. Magnúsar Stephensens (brot); Tímarit hins íslenzka bókmenntafélags 1888] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=6029242 Jón Sigurðsson, Hyggindi og fastheldni á erfiðum tímum, Morgunblaðið, 16. september (16.09.2012), Blaðsíða 47] * [https://skemman.is/handle/1946/15279 Amtmaður og Íslands fátæklingar. Samfélagssýn í skjalasöfnum Landsnefndarinnar fyrri 1770–1771 og síðari 1785–1787 Hrefna Róbertsdóttir] * [https://da.wikipedia.org/wiki/Dannebrogordenens_Hæderstegn Dannebrogordenens Hæderstegn] {{Amtmenn á Íslandi (1688-1770)}} {{Stiftamtmenn á Íslandi}} {{Amtmenn í Norður- og Austuramti}} {{Amtmenn í Suðuramti}} {{Amtmenn í Vesturamti}} [[Flokkur:Amtmenn]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Íslendingar sem gengið hafa í Kaupmannahafnarháskóla]] [[Flokkur:Stefánungar]] [[Flokkur:Stiftamtmenn]] {{fd|1731|1812}} nud2os3ato87424wbdet8bx9mtl63i3 0 84864 1983072 1824979 2026-10-18T09:12:26Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983072 wikitext text/x-wiki '''Gagnaver Verne Global''' að [[Ásbrú]] er stórt [[gagnaver]] sem [[Verne Global]] reisti [[Suðurnes]]jum 2012.<ref>{{Cite web |url=https://www.reykjanesbaer.is/is/stjornsysla/rnb/frettir/thridja-rafraena-gagnaverid-ris-i-reykjanesbae |title=Þriðja rafræna gagnaverið rís í Reykjanesbæ; af heimasíðu Reykjanesbæjar |access-date=2019-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190630095206/https://www.reykjanesbaer.is/is/stjornsysla/rnb/frettir/thridja-rafraena-gagnaverid-ris-i-reykjanesbae |archive-date=2019-06-30 |url-status=dead}}</ref> Miklar deilur höfðu verið um eignarhald Verne Holding en [[Björgólfur Thor]] var einn af eigendum þess og settu margir stórt spurningamerki við eignarhald hans, þar sem litið var á gagnaverið sem uppbyggingu eftir [[bankahrunið]]. [[Birgitta Jónsdóttir]], þingmaður Hreyfingarinnar, sagði til dæmis að fyrst Björgólfur gæti tekið lán fyrir fjárfestingu til að reisa gagnaver á Reykjanesi, þá ætti hann að taka lán og greiða [[Icesave]] fyrst.<ref>[http://www.svipan.is/?p=2130 Iðnaðarráðherra þykir ekki ógeðfellt að Björgólfur Thor fjárfesti í gagnaveri; af Svipunni.is]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Tilvísanir == {{Reflist}} == Tenglar == * [http://www.althingi.is/altext/138/s/0393.html Frumvarp til laga um heimild til samninga um gagnaver í Reykjanesbæ]; af Alþingi.is * [http://www.visir.is/article/20090825/FRETTIR01/22792683 Ákvörðun um risavaxið gagnaver tekin í september]; af Vísi.is * [http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2009/02/23/gagnaver_tefst_um_ar/ Gagnaver tefst um ár]; af Mbl.is 23. febrúar 2009 * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20100109050623/www.ruv.is/heim/frettir/frett/store64/item319735/ Framkvæmdir við gagnaver stöðvast]; af RÚV.is 6. janúar 2010 * [http://www.visir.is/article/20100106/FRETTIR01/381025204 Samkomulag um gagnaver Verne Holding er í eðlilegu ferli]; af Vísi.is 06. jan. 2010 * [https://www.ruv.is/frett/gagnaver-opnad-i-reykjanesbae Gagnaver opnað í Reykjanesbæ]; af ruv.is {{Stubbur}} [[Flokkur:Suðurnes]] [[Flokkur:Íslensk fyrirtæki]] olrl9h49qleetc9qc3pc1p9azr6ni5t 0 89241 1983094 1827086 2026-10-18T11:32:02Z Salvor 70 bæta við upplýs. úr skipulagslýsingu um umhverfi Öndverðarnes og samgöngur 1983094 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Öndverðarnes_lighthouse.jpg|thumb|right|Vitinn á Öndverðarnesi.]] '''Öndverðarnes''' er vestasti tangi [[Snæfellsnes]] og um leið [[Neshraun|Neshrauns]], sem runnið er úr [[Öndverðarneshólar|Öndverðarneshólum]] og [[Saxhóll|Saxhólum]]. Á Öndverðarnesi var á árum áður mikil [[útgerð]] og margar [[þurrabúðir]], en hún hefur nú verið í eyði frá árinu [[1945]]. Jörðin er ríkisjörð og má sjá nokkrar rústir, auk þess sem að þar er rekinn viti. Þar má og finna haglega hlaðinn djúpan og að nokkru yfirbyggðan brunn, er ganga má niður í eftir nokkrum steinþrepum. Brunnurinn, sem nefndur er Fálki var áður eina [[vatnsból]] Öndverðarness og er hann ævaforn og friðaður með öllu. Sagan segir og var sú trú manna, að í Fálka væri að finna þrjár ólíkar lindir. Var ein með fersku vatni, önnur bar með sér einkenni ölkeldu og sú þriðja keim af salti. Fyrsti vitinn á Öndverðarnesi var reistur árið 1907 úr timbri, en 1914 var reistur 2,5 metra hár stálgrindarviti. Núverandi viti er 5 metra hár ferstrendur steinsteyptur viti, reistur árið 1973. Ljóseinkenni hans er Fl W 3s (eitt hvítt blikkljós á 3 sekúndna fresti). Suðvestur frá Öndverðarnesi eru sjávarhamrar sem heita Svörtuloft og fyrir ofan þau er Skálasnagi. Þar er [[Skálasnagaviti]]. Austan við Öndverðarnes er [[Skarðsvík]] en þar er gulur skeljasandur og dökkt hraun. [[Öndverðarnesvegur|Öndverðarnesvegur nr. 579]] liggur frá [[Útnesvegur|Útnesvegi]] að Öndverðarnesi, Skálasnaga og Skarðsvík. <ref>[https://skipulagsgatt.is/files/2c297195-6469-4401-af22-9cfe54019da7 SKÁLASNAGI, ÖNDVERÐARNES OG SKARÐSVÍK Í] [https://skipulagsgatt.is/files/2c297195-6469-4401-af22-9cfe54019da7 SNÆFELLSJÖKULSÞJÓÐGARÐI]  (skýrsla sem Landslag ehf vann fyrir Umhverfisstofnun dagsett 15. nóvember 2024)</ref> == Heimildir == * {{bókaheimild|höfundur=Þorsteinn Jósepsson, Steindór Steindórsson og Páll Líndal|titill=Landið þitt Ísland, U-Ö|útgefandi=Örn og Örlygur|ár=1982|ISBN=}} * {{bókaheimild|höfundur=Björn Hróarsson|titill= Á ferð um landið, Snæfellsnes|útgefandi=Mál og menning|ár=1994|ISBN= 9979-3-0853-2}} == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur|Ísland|Landafræði}} {{Vitar á Íslandi}} [[Flokkur:Vitar á Íslandi]] [[Flokkur:Snæfellsbær]] [[Flokkur:Nes á Íslandi]] 239anu4xd3p2381sm5y5qpftralkw2w 0 93141 1983079 1860275 2026-10-18T10:21:37Z Akigka 183 1983079 wikitext text/x-wiki '''Hof''' er bær, [[kirkjustaður]] og áður [[prestssetur]] utarlega á [[Skagaströnd (sveit)|Skagaströnd]]. Þar var áður [[prestakall]] sem náði yfir ytri hluta strandarinnar og bæina yst á [[Skagi (Norðurland)|Skaga]]. Útkirkja var á [[Spákonufell|Spákonufelli]]. Hofsprestakall var lagt niður [[1907]] og sameinað [[Höskuldsstaðir (Skagaströnd)|Höskuldsstaðaprestakalli]]. Nú tilheyrir Hofskirkja [[Skagastrandarprestakall]]i. Á Hofi eru gamlar rústir sem kallast Goðatóftir og er sagt að kunni að vera af [[hof]]i. Engar sagnir eru þó til um [[blót]] þar eða goða og raunar er ekkert vitað um [[landnám]] og búsetu á ströndinni til forna því að eyða er í [[Landnámabók]] á milli þess sem sagt er frá landnámi [[Holti (landnámsmaður)|Holta]] á [[Holtastaðir|Holtastöðum]] í [[Langidalur (Húnaþingi)|Langadal]] og landnámi [[Hólmgöngu-Máni|Hólmgöngu-Mána]], sem náði að [[Fossá (Skaga)|Fossá]], norðan við Hof. Skammt norðan við Hof er [[Króksbjarg]] og nær út að [[Kálfshamarsvík]], um 10 kílómetra leið, undir ýmsum nöfnum. Björgin eru 40-50 metra há og liggur vegurinn víðast á bjargbrúninni. Hof þótti fremur rýrt brauð og ekki eftirsóknarvert og voru flestir prestar þar aðeins fáein ár, á meðan þeir biðu eftir að fá betra embætti. Einn þeirra sem lengst sat þar var séra Árni Illugason, sem var prestur á Hofi 1796-1825. Hafði hann áður beðið í 10 ár eftir að fá embætti og síðan verið í átta ár prestur í [[Grímsey]], sem var enn verra brauð en Hof.<ref>{{tímarit.is|3296116|Faðir þjóðsagnasafnarans|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=10. febrúar 1974|bls=2-3|höfundur=Gísli Brynjólfsson}}</ref> Sonur hans var [[Jón Árnason (1819)|Jón Árnason]] þjóðsagnasafnari, sem fæddist á Hofi árið [[1819]]. Núverandi Hofskirkja er timburkirkja, múrhúðuð, reist árið [[1876]]. Hún er turnlaus og ekkert söngloft í henni. Í kirkjunni er gömul altaristafla og ævagamall prédikunarstóll. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Kirkjustaðir í Austur-Húnavatnssýslu]] [[Flokkur:Skagaströnd]] osdu9phxu51qgjbtmt4xlca215olbw9 0 100796 1982978 1522937 2026-10-17T12:08:54Z ~2026-55815-63 121939 Punctuation 1982978 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Snoop_Dogg_Hawaii.jpg|thumb|right|Snoop Dogg árið 2005]] '''Calvin Cordozar Broadus, Jr.''' (fæddur [[20. október]] [[1971]]), betur þekktur sem '''Snoop Dogg''', er [[Bandaríkin|bandarískur]] rappari, leikari og skemmtikraftur. Hann er líka yfirlýstur [[kannabis]]neytandi og [[aðgerðasinni|baráttumaður]] fyrir lögleiðingu þeirra. Hann gekk í gagnfræðiskólann [[Long Beach Polytechnic High School]] og var meðlimur í glæpagengi í [[Kalifornía|Kaliforníu]] og stuttu eftir útskrift hans var hann handtekinn fyrir eign á [[kókaín]]i og sat fyrir það sex mánuði í fangelsi. == Tónlistarferill == Tónlistarferill hans hófst árið [[1992]] eftir hann var uppgötvaður af [[Dr. Dre]]. Hann þeytti frumraun sína sem listamaður með plötunni [[Doggystyle]] sem fór beint á toppinn í Bandaríkjunum. Hann hefur síðan gefið út tíu aðrar plötur sem hafa allar notið mikilla vinsælda, verið tilnefndur til þrettán [[Grammy]]-verðlauna og komið fram í 34 kvikmyndum. {{stubbur}} [[Flokkur:Bandarískir tónlistarmenn]] [[Flokkur:Bandarískir rapparar]] [[Flokkur:Bandarískir leikarar]] [[Flokkur:Bandarískir aðgerðasinnar]] {{f|1971}} 1w97dddx271a2w1xwa81ndn3quex5zq 0 113680 1983073 1944093 2026-10-18T09:17:54Z Stormurmia 73754 1983073 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tuktok ng Pilipinas.jpg|thumb|300px|Apó er hæsta fjall Filippseyja]] '''Apó''' er [[eldfjall]] á [[Filippseyjar|Filippseyjum]] og jafnframt hæsta fjall landsins. Ekki er vitað hvort eldfjallið er virkt, en það er einn vinsælasti áfangastaður útivistar- og fjallgöngumanna á Filippseyjum. Fjallið er þjóðgarður og er á [[heimsminjaskrá UNESCO]]. == Lega og lýsing == Apó er sunnarlega á eyjunni [[Mindanaó]], í héraðinu Cotobato. Stórborgin [[Davaó]] er 40 km í norðvestri frá tindinum, Digos City 25 km til norðausturs og Kidapawan City 20 km til vesturs. Apó er 2.954 m hátt og þar með hæsta fjall Filippseyja. Gígskálin er lítil, aðeins 500 m í þvermál, en í kringum hana eru þrír tindar. Ekki er vitað hvenær Apó gaus síðast, en ekkert gos hefur verið í því á sögulegum tíma. Nokkur jarðhiti er í fjallinu. Þar er einnig [[Jarðvarmi|jarðvarmaorkuver]], hið eina slíka á Mindanaó. Það framleiðir 106 MW. Í hlíðum Apó og við fjallsræturnar búa 6 mismunandi ættbálkar manna: Manobo, Bagobo, Ubo, Ata, K‘Iagan og Tagacaolo. Fólk þetta lítur á Apó sem heilagt fjall. == Þjóðgarður og heimsminjar == [[Mynd:Nepenthes copelandii1.jpg|thumb|Bikarblóm í regnskógi við Apó]] [[1936]] var Apó lýstur þjóðgarður af [[Manuel Quezon]] forseta og [[2004]] sem náttúruverndarsvæði. [[2009]] var svæðið síðan sett á heimsminjaskrá UNESCO, enda einstakt í heimi fyrir að hýsa dýra- og plöntutegundir sem finnast hvergi annars staðar. Þar verpa t.d. 272 [[Fuglar|fuglategundir]], en af þeim finnast 111 tegundir hvergi annars staðar. Þjóðarfugl Filippseyja og ein stærsta arnartegund heims verpir eingöngu þarna og er í útrýmingarhættu. Í fjallinu eru þrenns konar frumskógar sem ná nærri því alla leið á tindinn. == Útivistarsvæði == Apó er eitt vinsælasta útivistarsvæði Filippseyja. Það var svo vitað sé fyrst klifið [[10. október]] [[1880]] af Don Joaquin Rajal, spænska landstjóranum í Davaó. Á síðustu áratugum streymir fólk upp á tindinn, sem þykir frekar auðveldur viðfangs og krefst ekki mikillar sérkunnáttu. Hins vegar tekur tvo til fjóra daga að komast á tindinn og til baka, allt eftir því hvaða leið er farin. Hundruðir manna fara á tindinn árlega. == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál=en|titill=Mount Apo|mánuðurskoðað=12. janúar|árskoðað=2013}} == Tenglar == * [http://www.summitpost.org/mountain/rock/483022/mount-apo.html Upplýsingasíða um klifur á Apó] {{commonscat|Mount Apo}} [[Flokkur:Eldfjöll á Filippseyjum]] b6bfj91tljnk4lkmldb49gnirf4lblb 0 130350 1983059 1956381 2026-10-18T08:10:09Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983059 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name=Stækju-Vepjulilja |image = Fritillaria agrestis.jpg |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |classis = [[Einkímblöðungar]] |ordo = [[Liljubálkur]] (''Liliales'') |familia = [[Liljuætt]] (''Liliaceae'') |subfamilia = [[Lilioideae]] |genus = ''[[Fritillary|Fritillaria]]'' |species = '''''F. agrestis''''' |binomial = ''Fritillaria agrestis'' |binomial_authority = ([[Edward Lee Greene|Greene]]) [[Edward Lee Greene|Greene]] |synonyms =''Fritillaria biflora'' var. ''agrestis'' <small>Greene </small> |synonyms_ref=<ref>[http://www.tropicos.org/Name/18401174?tab=synonyms Tropicos]</ref> |}} '''''Fritillaria agrestis''''' er tegund vepjulilju sem var fyrst lýst af Edward Lee Greene. Hún finnst eingöngu í Kaliforníu, þar sem hún finnst í dreift frá Mendocino County og Butte County til Ventura County.<ref>[https://bonap.net/MapGallery/County/Fritillaria%20agrestis.png Biota of North America Program]</ref> Hún vex í þungum jarðvegi, sérstaklega leirjarðvegi. Ekki algeng.<ref>[https://www.calflora.org/cgi-bin/species_query.cgi?where-taxon=Fritillaria+agrestis Calflora taxon report ''Fritillaria agrestis'' E. Greene stinkbells ]</ref> ==Lýsing== ''Fritillaria agrestis'' hefur uppréttan stöngul sem nær um hálfum meter á hæð með klump af 5 til 12, löngum, mjóum blöðum í hvirfingu við stofn. Lútandi blómin eru bjöllulaga, hvert um 3 sentimetra langt og stundum sveigð til endanna. Þau eru hvít með grænleitar eða bleikleitar merkingar á ytri hlið blóma og fjólu-brún að innan. Blómið hefur óviðkunnanlega lykt.<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=242101614 Flora of North America v 26 p 187, ''Fritillaria agrestis'']</ref><ref>[http://www.botanicus.org/page/1273879 Greene, Edward Lee. 1895. Erythea 3(4): 67–68.]</ref><ref>Greene, Edward Lee. 1894. Manual of the Botany of the Region of San Francisco Bay 311, as ''Fritillaria biflora'' var. ''agrestis''.</ref> ==Tilvitnanir== {{reflist}} ==Ytri tenglar== *[http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?8349,8560,8564 Jepson Manual Treatment] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=FRAG United States Department of Agriculture Plants Profile] *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Fritillaria+agrestis Calphotos Photo gallery] [[Flokkur:Liljuætt]] oir50gfmrwjlekbf299g9ea3s8eyuc7 0 130353 1983077 1971611 2026-10-18T09:48:59Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983077 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name= Glóbrystingslilja |image = Fritillaria pudica 001 — Matt Lavin.jpg |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Angiosperms]] | classis = [[Einkímblöðungar]] | ordo = [[Liljubálkur]] (''Liliales'') | familia = [[Liljuætt]] (''Liliaceae'') | subfamilia = [[Lilioideae]] |genus = ''[[Fritillaria]]'' |species = '''''F. pudica''''' |binomial = ''Fritillaria pudica'' |binomial_authority = ([[Frederick Traugott Pursh|Pursh]])&nbsp;[[Carl Sprengel|Sprengel]] |synonyms=*''Amblirion pudicum'' <small>(Pursh) Raf.</small> *''Amblirion pudicum'' var. ''biflorum'' <small>Torr.</small> *''Fritillaria dichroa'' <small>Gand.</small> *''Fritillaria leucella'' <small>Gand.</small> *''Fritillaria oregonensis'' <small>Gand.</small> *''Fritillaria oreodoxa'' <small>Gand.</small> *''Fritillaria utahensis'' <small>Gand.</small> *''Fritillaria washingtonensis'' <small>Gand.</small> *''Lilium pudicum'' <small>Pursh</small> *''Ochrocodon pudicus'' <small>(Pursh) Rydb.</small> *''Theresia pudica'' <small>(Pursh) Klatt</small> *''Tulipa pudica'' <small>(Pursh) Raf.</small> |synonyms_ref=<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-306836 The Plant List]</ref> |}} '''''Fritillaria pudica''''' er smávaxin planta sem finnst í vestari hluta Bandaríkjanna ([[Idaho]], [[Montana]], [[Oregon]], [[Washingtonríki]], [[Wyoming]], nyrst í [[Kaliforníu]], [[Nevada]], norðvestur [[Colorado]], [[Norður Dakota]] og [[Utah]]) og [[Kanada]] ([[Alberta]] og [[Bresku Kólumbíu]]).<ref>{{Cite web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=306836 |title=Kew World Checklist of Selected Plant Families |access-date=2015-08-05 |archive-date=2012-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121030163930/http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=306836 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://bonap.net/MapGallery/County/Fritillaria%20pudica.png Biota of North America Project]</ref> Það er jurt af [[liljuætt]] sem fyrst var lýst af Frederick Traugott Pursh, og fékk sitt núverandi nafn af Kurt Sprengel (1766-1833). Blómið er gult og bjöllulaga. Hún vex í þurrum, lausum jarðvegi; hún er með fyrstu plöntum til að blómstra eftir að snjóa leysir, en blómið endist ekki lengi; eftir því sem krónublöðin eldast, verða þau múrsteinsrauð og sveigjast út.<ref>{{Cite web |url=http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?8349,8560,8578 |title=Jepson Manual Treatment |access-date=2015-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906102929/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?8349,8560,8578 |archive-date=2015-09-06 |url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=242101628 Flora of North America]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.botanicus.org/page/818004 |title=Sprengel, Curt Polycarp Joachim. 1825. Systema Vegetabilium, editio decima sexta 2: 64. ''Fritillaria pudica'' |access-date=2015-08-05 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924105715/http://www.botanicus.org/page/818004 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.botanicus.org/page/396649 |title=Pursh, Frederick Traugott. 1814. Flora Americae Septentrionalis 1: 228, pl. 8, as ''Lilium pudicum'' |access-date=2015-08-05 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924041519/http://www.botanicus.org/page/396649 |url-status=dead }}</ref><ref>Gandoger, Michel 1920. Bulletin de la Société Botanique de France. Paris vol 66 as ''Fritillaria dichroa, Fritillaria leucella, Fritillaria oregonensis, Fritillaria oreodoxa, Fritillaria utahensis, Fritillaria washingtonensis''</ref> ''Fritillaria pudica'' myndar smáa lauka, sem hægt er að grafa upp og éta hráa eða eldaða; hún þjónaði indíánum vel sem fæði fyrrum, og er stundum étin enn. Nútildags er jurtin ekki svo algeng svo að grafa upp lauka og éta er frekar gert í neyð. Jurtin er kölluð {{IPA link|[ˈsɨkni]}} á [[Sahaptin]]. ==Tilvitnanir== {{reflist}} ==Ytri tenglar== *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=FRPU2 USDA Plants Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130601191229/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=FRPU2 |date=2013-06-01 }} *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Fritillaria+pudica Photo gallery] {{commons}} [[Flokkur:Liljuætt]] 4c0m06htrlujx2jaz0js4173pl49kus 0 130355 1983060 1866033 2026-10-18T08:13:03Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983060 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name=purple fritillary<br>spotted missionbells |image = Fritillariaatropurpurea.jpg |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Angiosperms]] | classis = [[Einkímblöðungar]] | ordo = [[Liljubálkur]] (''Liliales'') | familia = [[Liljuætt]] (''Liliaceae'') | subfamilia = [[Lilioideae]] |genus = ''[[Fritillary|Fritillaria]]'' |species = '''''F. atropurpurea''''' |binomial = ''Fritillaria atropurpurea'' |binomial_authority = [[Thomas Nuttall|Nutt.]] |synonyms = *''Amblirion album'' <small>(Nutt.) Sweet</small> *''Fritillaria adamantina'' <small>M.Peck</small> *''Fritillaria alba'' <small>Nutt.</small> *''Fritillaria atropurpurea'' var. ''gracillima'' <small>(Smiley) D.W.Taylor</small> *''Fritillaria gracillima'' <small>Smiley</small> *''Fritillaria linearis'' <small>J.M.Coult. & Fisher</small> |synonyms_ref=<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-306518 The Plant List]</ref> |}} '''''Fritillaria atropurpurea''''' er jurt af liljuætt sem fyrst var lýst af Thomas Nuttall == Myndir == <gallery> Fritillaria atropurpurea 1.jpg Fritillaria atropurpurea 2.jpg Fritillaria atropurpurea 4.jpg Fritillaria atropurpurea 5.jpg Fritillaria atropurpurea 6.jpg Fritillaria atropurpurea 7.jpg </gallery> ==Útbreiðsla== ''Fritillaria atropurpurea'' vex í vestari hluta Bandaríkjanna, þar sem hún finnst oft undir trjám í laufblönduðum moldarjarðvegi á milli 1000-3200 metrum yfir sjávarmáli. Þessi tegund hefur víðasta útbreiðslu vepjulila í Norður Ameríku, frá Kaliforníu, [[Arizona]] og Nýju Mexíkó norður til [[Oregon]] og [[Norður Dakota]].<ref>{{Cite web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=306518 |title=Kew World Checklist of Selected Plant Species |access-date=2015-08-05 |archive-date=2012-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012094332/http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=306518 |url-status=dead }}</ref> ==Lýsing== ''Fritillaria atropurpurea'' verður frá 10 til allt að 60 sm á hæð með mjó, ydd blöð. Lútandi blómin eru með gleiðum krónublöðum, hvert 1-2 sm langt, gulleit með dökk brúnfjólubláum flekkjum..<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=242101615 Flora of North America]</ref><ref>[http://www.biodiversitylibrary.org/page/24676700#page/76/mode/1up Nuttall, Thomas. 1834. Journal of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia 7(1): 54–55].</ref> Tegundin líkist ''[[Fritillaria pinetorum]]'', en hefur lútandi blóm þar sem hin hefur upprétt. ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Ytri tenglar== *[https://web.archive.org/web/20150906102024/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?8349,8560,8565 Jepson Manual Treatment] *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=FRAT USDA Plants Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130620021216/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=FRAT |date=2013-06-20 }} * *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Fritillaria+atropurpurea Photo gallery] [[Flokkur:Liljuætt]] {{Stubbur|líffræði}} afrddabp6ogw57hd93brqhewnuqk6jq 0 130375 1983061 1971594 2026-10-18T08:15:57Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983061 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name= | image = Fritillaria biflora2.jpg |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Angiosperms]] | classis = [[Einkímblöðungar]] | ordo = [[Liljubálkur]] (''Liliales'') | familia = [[Liljuætt]] (''Liliaceae'') | subfamilia = [[Lilioideae]] | genus = ''[[Fritillaria]]'' | species = '''''F. biflora''''' | binomial = ''Fritillaria biflora'' | binomial_authority = [[Lindl.]] |synonyms=*''Amblirion lanceolatum'' <small>Sweet</small> *''Fritillaria biflora'' var. ''inflexa'' <small>Jeps.</small> *''Fritillaria kamtschatcensis'' <small>Torr.</small> (not ''Fritillaria camschatcensis'' <small>(L.) Ker Gawler)</small> *''Fritillaria lanceolata'' <small>Torr.</small> *''Fritillaria succulenta'' <small>Elmer</small> *''Liliorhiza viridis'' <small>Kellogg</small> |synonyms_ref=<ref name="sallyalexander">[http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-306528 The Plant List]</ref> }} '''''Fritillaria biflora''''' er tegund [[fritillaria|vepjulilju]] frá vestur [[Kalifornía]] nyrðri Baja California.<ref>[https://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=306528 Kew World Checklist of Selected Plant Families]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[https://bonap.net/MapGallery/County/Fritillaria%20biflora.png Biota of North America Program]</ref> Hún þrífst helst í [[chaparral]] og skóglendi, einnig í graslendi.<ref name="juanitavaldez">[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=242101616 Flora of North America v 26 p 168, ''Fritillaria biflora'']</ref> ''Fritillaria biflora'' er fjölær jurt allt að 60 sm há. Hún er nefnd súkkulaði-lilja "chokolade lily" á ensku vegna þess að litur blómanna getur verið súkkulaði-brúnn, þó þau séu stundum dökk brún, grænfjólublá, eða gulgræn.<ref name="juanitavaldez"/><ref>{{Cite web |url=http://www.botanicus.org/page/239722 |title=Lindley, John. 1834. Edwards's Botanical Register 20: under pl. 1663. |access-date=2015-08-09 |archive-date=2015-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230336/http://www.botanicus.org/page/239722 |url-status=dead }}</ref> ==Afbrigði== Tvö [[Variety (grasafræði)|afbrigði]] eru viðurkennd:<ref name="juanitavaldez"/> *''Fritillaria biflora'' var. ''biflora'' -- laufin breiðlensulaga, mesta hluta útbreiðslusvæðis. *Fritillaria biflora var. ineziana <small>Jeps.,</small> Fl. Calif. 1: 306 (1922). -- lauf mjólensulaga, sjaldgæf, afbrigðið þekkist aðeins frá einum stað: San Mateo County <gallery> Fritillaria biflora var. ineziana.JPG </gallery> ==Tilvitnanir == {{reflist}} == Tenglar == {{commonscat|Fritillaria biflora}} {{wikilífverur|Fritillaria biflora}} *[https://web.archive.org/web/20150906110308/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?8349,8560,8566 Jepson Manual Treatment - ''Fritillaria biflora''] *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=FRBI USDA Plants Profile; ''Fritillaria biflora''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121110202101/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=FRBI |date=2012-11-10 }} *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Fritillaria+biflora ''Fritillaria biflora'' - U.C. Photo gallery] *[http://www.theodorepayne.org/gallery/pages/F/fritillaria_biflora.htm Theodore Payne Foundation: Chocolate Lily] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927201808/http://www.theodorepayne.org/gallery/pages/F/fritillaria_biflora.htm |date=2007-09-27 }} [[Flokkur:Liljuætt]] {{Stubbur|líffræði}} ricap83ym9x8gu8o24vciw4vg9en6ra 0 130548 1983069 1971595 2026-10-18T08:37:52Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983069 wikitext text/x-wiki {{taxobox | name = '''''F. recurva''''' | image = Fritillariarecurva.jpg|''Fritillaria recurva''<br>Blóm | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | unranked_divisio = [[Dulfrævingar]] | unranked_classis = [[Einkímblöðungar]] | ordo = [[Liljubálkur]] (''Liliales'') | familia = [[Liljuætt]] (''Liliaceae'') | subfamilia = [[Lilioideae]] | tribus=[[Lilieae]] | genus = '''''[[Fritillaria]]''''' | species = '''''F. recurva''''' | binomal = ''Fritillaria recurva'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|L.]]) [[John Bellenden Ker Gawler|Ker-Gawl.]] | synonyms=*Fritillaria coccinea (Greene) <small>(L.) Greene (1892)</small> *''[[Fritillaria coccinea]]'' (Greene) Greene (1892)<small>Greene</small> *''Fritillaria recurva'' var. ''coccinea'' Greene (1892)<small>Greene</small> | synonyms_ref=<ref>The Plant List</ref> |}} '''''Fritillaria recurva''''', er Norður Amerísk laukplanta í liljuætt<ref name="annchalmers"/><ref name=SNW>Sierra Nevada Wildflowers, Karen Wiese, 2nd ed., 2013, p. 97</ref>, sem var fyrst lýst af George Bentham.<ref name = "C132">Benth., 1857 ''In: Pl. Hartw. : 340''</ref> ==Útbreiðsla== ''Fritillaria recurva'' vex í suðvestur [[Oregon]] og norður Kaliforníu í [[Klamath Mountains]], Northern Coast Ranges, Cascade Range, and [[Sierra Nevada (U.S.)|Sierra Nevada]]. Mest af þekktum fundarstöðum í Kaliforníu eru í norðurhlutanum, suður til Solano sýslu og El Dorado sýslu, en finnst einnig í Tulare sýslu og Mariposa sýslu.<ref>[http://www.calflora.org/cgi-bin/species_query.cgi?where-calrecnum=3643 Calflora taxon report, ''Fritillaria recurva'' Benth. scarlet fritillary ]</ref> Tegundin hefur einnig verið tilkynnt í Douglassýslu og Washoe sýslu í [[Nevada]].<ref>[http://bonap.net/MapGallery/County/Fritillaria%20recurva.png Biota of North America project, 2013 county distribution map, ''Fritillaria recurva'']</ref><ref>[http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=306851 Kew World Checklist of Selected Plant Families, ''Fritillaria recurva'']{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Hún vex í þurru, opnu skóglendi og [[chaparral]] frá 300-2200m.<ref name="annchalmers"/> ==Lýsing== ''Fritillaria recurva'' er laukmyndandi fjölæringur.<ref name=SNW/> Laufin eru í hvirfingum, lensulaga til mjólensulaga. Krónublöðin eru skarlatsrauð með gulum flekkjum að innan. Blómin bjöllulaga, lútandi.<ref name=SNW/> Fræðiheitið, "recurva", lýsir krónublöðunum sem eru aftursveigð.<ref name=SNW/> Fræið er vængjuð hnota.<ref name=SNW/> ''Fritillaria recurva'' blómstrar frá júní til oktober.<ref name=SNW/> Hún blómstrar um tvemur vikum fyrr en ''F. gentneri'', sem hefur annan rauðan lit. Um allt útbreiðslusvæði hennar er hægt að þekkja hana frá öðrum ''[[Fritillaria|Keisaralilju]]'' tegundum á skærrauðum lit sínum, gulum flekkum innan í blóminu og aftursveigðum krónublöðum.<ref name="annchalmers">[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=242101630 Flora of North America, ''Fritillaria recurva']</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.botanicus.org/page/796791 |title=Bentham, George. 1857. Plantas Hartwegianas imprimis Mexicanas 340. |access-date=2016-02-02 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924105658/http://www.botanicus.org/page/796791 |url-status=dead }}</ref> Blendingar við þær 10 tegundir sem vaxa á útbreiðslusvæðinu gera greiningu erfiða.<ref name=SNW/> Í suðvestur Oregon líkist ''F. recurva'' hinni sjaldgæfu ''[[Fritillaria gentneri|F. gentneri]]''. Sú seinni er greind frá ''F. recurva'' á skiftum stílnum og lengri safakirtlum. Krómosónagildið er 2n = 24, 36 == Tilvísanir== {{reflist}} ==Ytri tenglar== *[https://web.archive.org/web/20160303215654/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?8349,8560,8580 Jepson Manual Treatment — ''Fritillaria recurva''] *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=FRRE United States Department of Agriculture Plants Profile — ''Fritillaria recurva''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121105162722/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=FRRE |date=2012-11-05 }} *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Fritillaria+recurva ''Fritillaria recurva'' — University of California @ Berkeley, Calphotos Photo gallery] <gallery> File:Fritillaria recurva - Flickr 003.jpg|''Fritillaria recurva''<br>blóm File:Fritillaria recurva CBM.png|Fritillaria recurva mynd í: Curtis's Bot. Magazine,vol. 102, </gallery> {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Liljuætt]] 5fskv6tgcavmkw9wvs02evz0bsanwro 0 130624 1983062 1955940 2026-10-18T08:18:55Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983062 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = Fritillaria eastwoodiae |image = Fritillariaeastwoodiae.jpg |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |classis = [[Einkímblöðungar]] |ordo = [[Liljubálkur]] (''Liliales'') |familia = [[Liljuætt]] (''Liliaceae'') |subfamilia = [[Lilioideae]] |genus = ''[[Fritillaria]]'' |species = '''''F. eastwoodiae''''' |binomial = ''Fritillaria eastwoodiae'' |binomial_authority = [[R.M. Macfarlane.]] |synonyms=''Fritillaria phaeanthera'' <small>Eastw.</small> 1933, illegitimate homonym, not Purdy 1932 |synonyms_ref=<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-306598 The Plant List]</ref> |}} '''''Fritillaria eastwoodiae''''', er sjaldgæf tegund af [[liljuætt]], ættuð frá lágfjöllum norður Sierra Nevada, og Cascade fjalla í [[Kalifornía|Kaliforníu]] og suður [[Oregon]] (Jackson County).<ref name="karenbishop">[https://bonap.net/MapGallery/County/Fritillaria%20eastwoodiae.png Biota of North America Project]</ref><ref>[https://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=306598 Kew World Checklist of Selected Plant Families]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==Lýsing== ''Fritillaria eastwoodiae'' verður frá 20 til 80 sm há, með mjólensulaga blöð upp eftir stönglinum. Blómin eru lútandi með krónublöð lítið eitt glennt í opinu. Liturinn er breytilegur; frá gulgrænu mynstri yfir í blöndu af rauðu, appelsínugulu og gulu mynstri.<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=242101619 Flora of North America v 26 p 169]</ref><ref>MacFarlane, Roger M. 1978. Madroño 25(2): 95.</ref><ref>[http://www.biodiversitylibrary.org/page/12867893#page/75/mode/1up Eastwood, Alice. 1933. Leaflets of Western Botany 1(6): 55, as ''Fritillaria phaeanthera'']</ref> ==Útbreiðsla== ''Fritillaria eastwoodiae'' vex í opnu skóglendi og [[chaparral]] frá 500 til 1500 metrum yfir sjávarmáli, í Shasta County, Yuba County, Tehama County, Butte County og El Dorado County í Kalíforníu. Hún hefur einnig verið tilkynnt í Jackson County, Oregon. Hún finnst stundum í svipuðu búsvæði og ''[[Fritillaria affinis|F. affinis]]'', ''[[Fritillaria micrantha|F. micrantha]]'', og ''[[Fritillaria recurva|F. recurva]]'', og blómstrar frá mars til í maí. Finnst stundum í [[serpentine jarðvegi]].<ref name="karenbishop"/> == Heimildir== {{reflist}} ==Tenglar== *[https://web.archive.org/web/20150906103901/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?8349,8560,8570 Jepson Manual Treatment - ''Fritillaria eastwoodiae''] *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=FREA USDA Plants Profile; ''Fritillaria eastwoodiae''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121110202253/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=FREA |date=2012-11-10 }} *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Fritillaria+eastwoodiae ''Fritillaria eastwoodiae'' - Photo gallery] [[Flokkur:Liljuætt]] buz0yz4k84qtuheisw22o5fv5ha1zou 0 130625 1983063 1718938 2026-10-18T08:21:49Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983063 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = Skriðu-vepjulilja |image = Fritillariafalcata.jpg |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |classis = [[Einkímblöðungar]] |ordo = [[Liljubálkur]] (''Liliales'') |familia = [[Liljuætt]] (''Liliaceae'') |subfamilia = [[Lilioideae]] |genus = ''[[Fritillaria]]'' |species = '''''F. falcata''''' |binomial = ''Fritillaria falcata'' |binomial_authority = ([[Willis Linn Jepson|Jeps.]]) [[Dorothy Erna Beetle|D.E.Beetle]] |synonyms=''Fritillaria atropurpurea'' var. ''falcata'' <small>Jeps.</small> |synonyms_ref=<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-306613 The Plant List]</ref> |}} '''''Fritillaria falcata''''' er tegund [[fritillaria|vepjulilja]] af [[liljuæt]]t, einnig þekkt undir nafninu '''talus fritillary'''. Hún er einlend í Kaliforníu, þekkt eingöngu frá 5 sýslum suður og austur af [[San Francisco flóa]] (Monterey County, San Benito County, Stanislaus County, Alameda County og Santa Clara County).<ref>[http://bonap.net/MapGallery/County/Fritillaria%20falcata.png Biota of North America Program]</ref> Hún vex í 300 til 1200 m.y.s., að mestu í skriðum úr [[serpentine|Serpentine jarðvegi]]. Hún er stundum talin undirtegund af ''[[Fritillaria atropurpurea]]''.<ref name="holyhauptli"/><ref name="poppystrode"/> ==Lýsing== ''Fritillaria falcata'' er með 10 - 20 sm háan stöngul með 2-6 flöt, sigðlaga blöðum að 8 sm að lengd. Upprétt stjörnulaga blómið er með sex krónublöð 1-2 sm á lengd, sem eru grænleit að utan og gul með fjólubrúnum dröfnum að innan.<ref name="holyhauptli">[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=242101620 Flora of North America]</ref><ref name="poppystrode">Jepson, Willis Linn. 1922. Flora of California 1(6): 309, as ''Fritillaria atropurpurea'' var. ''falcata''</ref><ref>Beetle, Dorothy Erna. 1944. Madroño 7(5): 148, ''Fritillaria falcata''</ref> ==Heimildir== {{reflist}} ==Tenglar== *[https://web.archive.org/web/20150906111101/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?8349,8560,8571 Jepson Manual Treatment - ''Fritillaria falcata''] *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=FRFA2 USDA Plants Profile; Fritillaria falcata] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106215005/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=FRFA2 |date=2012-11-06 }} *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Fritillaria+falcata ''Fritillaria falcata'' - Photo gallery] {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Liljuætt]] fiew23rsmu7u2yfrmg2otpljj3dud7n 0 130708 1983064 1957429 2026-10-18T08:24:43Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983064 wikitext text/x-wiki {{taxobox |image = Fritillaria glauca (Siskiyou fritillary) (32431276466).jpg |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |classis = [[Einkímblöðungar]] |ordo = [[Liljubálkur]] (''Liliales'') |familia = [[Liljuætt]] (''Liliaceae'') |subfamilia = [[Lilioideae]] |genus = ''[[Fritillaria]]'' |species = '''''F. glauca''''' |binomial = ''Fritillaria glauca'' |binomial_authority = [[Edward Lee Greene|Greene]] |}} '''''Fritillaria glauca''''' er tegund af liljuætt oft kennd við '''Siskiyou'''.<ref>[https://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=306634 Kew World Checklist of Selected Plant Families]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://www.biodiversitylibrary.org/page/15257150#page/156/mode/1up Greene, Edward Lee. 1893. Erythea 1(7): 153]</ref><ref>{{cite web |url=http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=FRGL |title=United States Department of Agriculture Plants Profile, ''Fritillaria glauca'' Greene, Siskiyou fritillary |access-date=2015-09-06 |archive-date=2012-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106215104/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=FRGL |url-status=dead }}</ref><ref name=donnanoble>[https://www.calflora.org/cgi-bin/species_query.cgi?where-calrecnum=3634 Calflora taxon report, ''Fritillaria glauca'' E. Greene, Siskiyou fritillary, Siskiyou missionbells ]</ref> Tegundin er upprunnin í norður [[Kaliforníu]] og suður [[Oregon]], þar sem hún finnst í í skriðum af [[serpentin]] á fjallshlíðu þar.<ref>[https://bonap.net/MapGallery/County/Fritillaria%20glauca.png Biota of North America Program 2014 county distribution map]</ref><ref name=donnanoble/> ==Lýsing== Þetta sjaldgæfa blóm er með stuttan stöngul, 5 - 30 sm, með tvö til fjögur þykk sigðlaga blöð. Plantan er oft krangaleg með sveigðum eða bognum stöngli; hún vex oft á bersvæði á fjöllum. Blómið er lútandi og með sex þykkum krónublöðum 1-2 sm löng. Þau eru gul yfir í fjólublá og þétt dröfnótt. Fræin eru vængjuð.<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=242101622 Flora of North America, ''Fritillaria glauca'']</ref> ==Heimildir== {{reflist}} ==Ytri tenglar== *[https://web.archive.org/web/20150906103155/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?8349,8560,8572 Jepson Manual Treatment] *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Fritillaria+glauca Calphotos Photo gallery] litmyndir *[https://www.pnwflowers.com/flower/fritillaria-glauca Turner Photographics, Liliaceae ''Fritillaria glauca'' Siskiyou Fritillary] litmyndir *[http://science.halleyhosting.com/nature/plants/3petal/lily/fritillaria/glauca.html Fritillaries: The Genus Fritillaria West of the Cascade Mountains of Oregon and Washington, Siskiyou Fritillary Fritillaria glauca] litmyndir [[Flokkur:Liljuætt]] {{Stubbur|líffræði}} qo02vn87cvyjagddxksto5b4ffegwyq 0 130757 1983067 1952937 2026-10-18T08:33:25Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983067 wikitext text/x-wiki {{taxobox |image = Fritillariapinetorum.jpg |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |classis = [[Einkímblöðungar]] |ordo = [[Liljubálkur]] (''Liliales'') |familia = [[Liljuætt]] (''Liliaceae'') |subfamilia = [[Lilioideae]] |genus = ''[[Fritillaria]]'' |species = '''''F. pinetorum''''' |binomial = ''Fritillaria pinetorum'' |binomial_authority = Davidson<ref>[http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?8349,8560,8576 Jepson Manual]</ref><ref name=hermione>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=242101626 Flora of North America, ''Fritillaria pinetorum'']</ref><ref>[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=FRPI United States Department of Agriculture plants profile]</ref> |synonyms_ref=<ref>[http://apps.kew.org/wcsp/synonomy.do?name_id=306817 Kew World Checklist of Selected Plant Families]</ref> |synonyms=*''Fritillaria atropurpurea'' var. ''pinetorum'' <small>(Davidson) I.M.Johnst.</small> |}} '''''Fritillaria pinetorum''''', þekkt undir nafninu furuskóga-vepjulilja ('''"pinewoods fritillary"'''), er sjaldgæf Norður Amerísk tegund.<ref name=hermione/><ref>[http://www.biodiversitylibrary.org/page/14172480#page/301/mode/1up Davidson, Anstruther. 1908. Muhlenbergia; a journal of botany 4(5): 67–68]</ref> Hún er einlend í Kaliforníu þar sem hún finnst í skuggsælum fjallasógum í [[Sierra Nevada]] og [[San Gabriel]] fjallakeðjunni. Hún finnst einnig á nokkrum stöðum í [[Inyo County]] og [[Modoc County]].<ref>[https://www.calflora.org/cgi-bin/species_query.cgi?where-calrecnum=3639 Calflora taxon report, ''Fritillaria pinetorum'' Davidson, pine woods fritillary, pinewoods fritillary ]</ref> ==Lýsing== ''Fritillaria pinetorum'' er með beinan stöngul milli 10 og 40 sm háan með fjögur til tuttugu mjó blöð. Upprétt blómið er með sex krónublöð, 1-2 sm löng sem eru gul með fjólubláum dröfnum. Hún líkist ''[[Fritillaria atropurpurea]]''.<ref name=hermione/> ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Tenglar== *[https://web.archive.org/web/20160401122947/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?8349,8560,8576 Jepson Manual Treatment - ''Fritillaria pinetorum''] *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=FRPI USDA Plants Profile; Fritillaria pinetorum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106215551/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=FRPI |date=2012-11-06 }} *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Fritillaria+pinetorum ''Fritillaria pinetorum'' - Photo gallery] [[Flokkur:Liljuætt]] {{Stubbur|líffræði}} 1zrhpz72hxqwme6bygi54j91htsf1bm 0 130758 1983068 1953098 2026-10-18T08:34:59Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983068 wikitext text/x-wiki {{taxobox |image = Fritillaria pluriflora.jpg |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |classis = [[Einkímblöðungar]] |ordo = [[Liljubálkur]] (''Liliales'') |familia = [[Liljuætt]] (''Liliaceae'') |subfamilia = [[Lilioideae]] |genus = ''[[Fritillaria]]'' |species = '''''F. pluriflora''''' |binomial = ''Fritillaria pluriflora'' |binomial_authority = [[John Torrey|Torr.]] ex [[George Bentham|Benth.]] |synonyms_ref=<ref>[http://apps.kew.org/wcsp/synonomy.do?name_id=306821 Kew World Checklist of Selected Plant Families]</ref> |synonyms=*''Liliorhiza piattiana'' <small>Kellogg ex Curran</small> |}} '''''Fritillaria pluriflora''''' er sjaldgæf Norður Amerísk tegund af [[liljuætt]].<ref name=lynn/><ref name=ginny>[https://www.calflora.org/cgi-bin/species_query.cgi?where-taxon=Fritillaria+pluriflora Calflora taxon report, ''Fritillaria pluriflora'' Benth., adobe lily ]</ref><ref>[http://www.tropicos.org/Name/18401179 Tropicos, ''Fritillaria pluriflora'' Torr. ex Benth.]</ref> Þessi planta vex aðallega í N-Kaliforníu. Hún vex einkum í leirjarðvegi í Kyrrahafsmegin í Klettafjöllum.<ref name=ginny/> ==Lýsing== ''Fritillaria pluriflora'' myndar upprétta stöngla sem verða milli 10 - 15 sm háir. Hún hefur allt að tíu þykk, löng, lensulaga blöð með bylgjuðum jöðrum,sem eru flest niður við jörð. Lútandi blómið er með skærbleik krónublöð, hvert 1 - 4 sm langt. Í miðju hvers blóms er bleik til gul fræva og skærgulir fræflar.<ref name=lynn>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=242101627 Flora of North America, ''Fritillaria pluriflora'']</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Tenglar== *[https://web.archive.org/web/20150906103307/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?8349,8560,8577 Jepson Manual Treatment - ''Fritillaria pluriflora''] *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Fritillaria+pluriflora ''Fritillaria pluriflora'' - Calphotos, University of California @ Berkeley, Photo gallery] [[Flokkur:Liljuætt]] {{Stubbur|líffræði}} pfn4jy55t22fo3qry0cr4t89s7vj9ew 0 130760 1983066 1954457 2026-10-18T08:30:33Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983066 wikitext text/x-wiki {{taxobox |image = Fritillaria ojaiensis 2 lsimpson lg.jpg |status = G2 |status_system = TNC |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |classis = [[Einkímblöðungar]] |ordo = [[Liljubálkur]] (''Liliales'') |familia = [[Liljuætt]] (''Liliaceae'') |subfamilia = [[Lilioideae]] |genus = ''[[Fritillaria]]'' |species = '''''F. ojaiensis''''' |binomial = ''Fritillaria ojaiensis'' |binomial_authority = Davidson |}} '''''Fritillaria ojaiensis''''' er sjaldgæf tegund vepjulilju af [[liljuætt]] frá N.- Ameríku. Hún er einlend í Kaliforníu með óreglulega útbreiðslu í norðvestur og mið-vestur hluta ríkisins..<ref>{{cite web | url=http://plants.usda.gov/core/profile?symbol=FROJ | title=Fritillaria ojaiensis Davidson Ojai fritillary | accessdate=2013-08-15}}</ref> Einnig hefur hún fundist meðfram strönd [[Mendocino County]] um 650 km í norður<ref>[https://www.calflora.org/cgi-bin/species_query.cgi?where-taxon=Fritillaria+ojaiensis Calflora taxon report: ''Fritillaria ojaiensis'' (Ojai fritillary)]</ref> tegundin er nefnd eftir Ojaiborg í Ventura sýslu.<ref>[http://www.biodiversitylibrary.org/page/34149023#page/345/mode/1up Davidson, Anstruther. 1922. New botanical species from S. California. Bulletin of the Southern California Academy of Sciences 21(2): 39-41] á ensku; inniheldur teikingu af ''Fritillaria ojaiensis'' á blaðsíðu 40</ref> ==Lýsing== ''Fritillaria ojaiensis'' er með uppréttan stöngul um 50 sm háan. Hin löngu, beinu og mjög grönnu blöð vaxa í hvirfingum neðst á stönglinum og í pörum ofar.<ref name=marthajones/> Blómin eru í hálfkvísl. Hvert blóm er með sex krónublöð, 1 - 3 sm löng og græn-gul/-fjólublá með fjólubláum dröfnum.<ref name=marthajones/> Tegundin líkist ''[[Fritillaria affinis]]'' og eru þær stundum taldar sama tegund.<ref name=marthajones>{{cite web | url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=242101625 | title=Flora of North America, ''Fritillaria ojaiensis'' | accessdate=2013-08-15}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Tenglar== *[https://web.archive.org/web/20150906103656/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?8349,8560,8575 Jepson Manual Treatment — ''Fritillaria ojaiensis''] *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Fritillaria+ojaiensis ''Fritillaria ojaiensis'' — CalPhotos photo gallery] [[Flokkur:Liljuætt]] imf5uxp7es27r2ufcwr5yrd3ni7nxmt 0 130816 1983065 1958300 2026-10-18T08:27:39Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983065 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = ''Fritillaria micrantha'' |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |classis = [[Einkímblöðungar]] |ordo = [[Liljubálkur]] (''Liliales'') |familia = [[Liljuætt]] (''Liliaceae'') |subfamilia = [[Lilioideae]] |genus = ''[[Fritillaria]]'' |species = '''''F. micrantha''''' |binomial = ''Fritillaria micrantha'' |binomial_authority = [[Amos Arthur Heller|A.Heller]] |synonyms_ref=<ref>[http://apps.kew.org/wcsp/synonomy.do?name_id=306764 Kew World Checklist of Selected Plant Families]</ref><ref>[http://www.ipni.org/ipni/advPlantNameSearch.do?find_genus=Fritillaria&find_species=parviflora&find_rankToReturn=spec The International Plant Names Index]</ref> |synonyms= *''Fritillaria parviflora'' <small>Torr. 1857, illegitimate homonym not Mart. 1838</small> |}} '''''Fritillaria micrantha''''', er N-Amerísk laukplanta af [[liljuætt]], og var fyrst lýst af Amos Arthur Heller.<ref name=jazzmine/> A.Heller, 1910 In: Muhlenbergia 6: 83/> ==Lýsing== ''Fritillaria micrantha'' hefur uppréttan stöngul sem verður milli 0,5 - 1 m á hæð. Hin löngu, beinu, örmjóu blöð vaxa í hvirvingum á neðri hluta stöngulsins og stök nær toppnum. Stöngullinn er með eitt eða fleiri lútandi blóm í hverri blaðöxl. Blómið er með sex grönn krónublöð, hvert 1-2 sm á lengd. Þau eru breytileg í útliti en eru yfirleittfjólulituð til grængul og oft dröfnótt eða með jaðarinn með öðrum lit. Fræið er vængjað.<ref name=jazzmine>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=242101624 Flora of North America; ''Fritillaria micrantha'']</ref> ==Útbreiðsla== Þessi tegund vex frá [[Sierra Nevada]] í [[Kalifornía|Kaliforníu]], þar sem það er algengt í þurrum fjallshlíðum. Hún hefur einnig fundist í [[Diablo Range]] í [[San Benito County]].<ref>[https://www.calflora.org/cgi-bin/species_query.cgi?where-calrecnum=3637 Calflora taxon report, ''Fritillaria micrantha'' A.A. Heller brown bells, brown fritillary ]</ref> ==Heimildir== {{reflist}} ==Ytri tenglar== *[https://web.archive.org/web/20150906111216/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?8349,8560,8574 Jepson Manual Treatment - ''Fritillaria micrantha''] *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=FRMI United States Department of Agriculture Plants Profile; ''Fritillaria micrantha''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106215225/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=FRMI |date=2012-11-06 }} *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Fritillaria+micrantha ''Fritillaria micrantha'' - Calphotos, University of California @ Berkeley, Photo gallery] [[Flokkur:Liljuætt]] {{Stubbur|líffræði}} ka95g8gvwsu1e2eqmw9rkpumvd8xxpj 0 130867 1983070 1955909 2026-10-18T08:40:53Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983070 wikitext text/x-wiki {{taxobox | regnum = [[Plantae]] | unranked_divisio = [[Angiosperms]] | classis = [[Einkímblöðungar]] | ordo = [[Liljubálkur]] (''Liliales'') | familia = [[Liljuætt]] (''Liliaceae'') | subfamilia = [[Lilioideae]] | genus = ''[[Fritillaria]]'' | species = '''''F. viridea''''' | binomial = ''Fritillaria viridea'' | binomial_authority = [[Albert Kellogg|Kellogg]] |}} '''''Fritillaria viridea''''' er sjaldgæf jurt af [[liljuætt]], nefnd eftir San Benito '''(San Benito fritillary)'''.<ref>[http://www.biodiversitylibrary.org/page/3836933#page/23/mode/1up Kellogg, Albert 1863. Proceedings of the California Academy of Sciences 2: 9–10]</ref><ref>[https://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=306947 Kew World Checklist of Selected Plant Families]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Hún finnst eingöngu á strandsvæðum [[Kalifornía|Kaliforníu]], þar sem hún einstöku sinnum í [[chaparral]] gróðurlendi og [[serpentine]]jarðvegi. Staðfestir fundarstaðir eru San Benito County og Monterey County, óstaðfestir eru Fresno County og San Luis Obispo County.<ref>[https://www.calflora.org/cgi-bin/species_query.cgi?where-taxon=Fritillaria+viridea Calflora taxon report, ''Fritillaria viridea'' Kellogg San Benito fritillary ]</ref> ==Lýsing== Þessi fjölæra laukplanta myndar uppréttan stöngul, 30 til 65 sm á hæð með nokkrum lensulaga blöðum allt að 10 sm löngum. Á endanum á sléttum stönglinum er eitt eða fleiri lútandi blóm. Hvert blóm er með 6 krónublöð, 1 - 2 sm löng, fölgræn til dökkgræn á lit.<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=242101632 Flora of North America, ''Fritillaria viridea'']</ref> ==Heimildir== {{reflist}} ==Ytri tenglar== *[https://web.archive.org/web/20150906102034/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?8349,8560,8582 Hickman, J. C. 1993. The Jepson Manual: Higher Plants of California 1–1400. University of California Press, Berkeley.] *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=FRVI2 United States Department of Agriculture Plants Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121110202828/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=FRVI2 |date=2012-11-10 }} *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Fritillaria+purdyi University of California @ Berkeley, Calphotos Photo gallery] *[http://www.theodorepayne.org/mediawiki/index.php?title=Fritillaria_viridea California Native Plant Database, Theodore Payne Foundation, ''Fritillaria viridea''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150910005131/http://www.theodorepayne.org/mediawiki/index.php?title=Fritillaria_viridea |date=2015-09-10 }} [[Flokkur:Liljuætt]] {{Stubbur|líffræði}} 28ymdeuq9egdpbjhgjfvzz7oqze5uht 0 132627 1983090 1977684 2026-10-18T10:55:50Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983090 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name=Gæsalilja |image = Fritillaria liliacea 2.jpg |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |classis = [[Einkímblöðungar]] |ordo = [[Liljubálkur]] (''Liliales'') |familia = [[Liljuætt]] (''Liliaceae'') |subfamilia = [[Lilioideae]] |genus = ''[[Fritillaria]]'' |species = '''''F. liliacea''''' |binomial = ''Fritillaria liliacea'' |binomial_authority = Lindl. |synonyms_ref=<ref>[http://apps.kew.org/wcsp/synonomy.do?name_id=306709 Kew World Checklist of Selected Plant Families]</ref> |synonyms= * ''Fritillaria alba'' <small>Kellogg 1855, ógilt samnefni, ekki Nutt. 1818</small> * ''Liliorhiza lanceolata'' <small>Kellogg</small> |}} [[Image:Fritillaria liliacea.jpg|right|thumb]] '''''Fritillaria liliacea''''', er fjölær jurt af [[liljuætt]] sem fyrst var lýst af John Lindley. Hún er upprunnin af svæðinu kringum San Fransiskó flóa í Kaliforníu.<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=242101623 Flora of North America, Vol. 26 Page 169, Fragrant fritillary, ''Fritillaria liliacea'' Lindley]</ref><ref name=jesabel>[https://bonap.net/MapGallery/County/Fritillaria%20liliacea.png Biota of North America Program, 2014 county distribution map, ''Fritillaria liliacea'' Lindley]</ref><ref>[https://www.calflora.org/cgi-bin/species_query.cgi?where-taxon=Fritillaria+liliacea Calflora taxon report, ''Fritillaria liliacea'' Lindley, fragrant fritillary ]</ref> ==Lýsing== Hin bjöllulaga, lútandi hvítu blóm eru með grænleitar rendur og eru blómstöngullinn um 37 sm. á hæð. Blómin eru í raun ilmlaus eða með daufum ilmi.<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=113029 Flora of North America: dichotomous key to ''Fritillia'' species of North America]</ref> ''Fritillia liliacea'' kýs þungan jarðveg með leir. <ref>C.Michael Hogan, John Torrey, Brian McElroy et al., ''Environmental Impact Report, Southeast Santa Rosa Annexation 2-88'', Earth Metrics Inc., Report 7941, California State Clearinghouse, Sacramento, Ca., March 1990</ref> ==Útbreiðsla== Útbreiðslusvæði ilmvepjulilju er; hlutar suðvestur N.-Kaliforníu, sérstaklega Solano sýsla og Sonoma sýsla og strandsvæði suður að Monterey sýslu. hún vex vanalega í graslendi í fellum upp að 200 metrum yfir sjávarmáli.<ref>{{Cite web |url=http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?8349,8560,8573 |title=''Jepson Manual'', University of California Press (1993) |access-date=2016-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304070828/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?8349,8560,8573 |archive-date=2016-03-04 |url-status=dead}}</ref><ref name=jesabel/> Þessi tegund finnst eingöngu í Kaliforníu og hefur verið á lista sem tegund í hættu, og sumsstaðar er hún á svæðisbundinni útrýmingarhættu.<ref>{{Cite web |url=https://www.rareplants.cnps.org/detail/824.html |title=California Native Plant Society, Rare Plant Program. 2015. Inventory of Rare and Endangered Plants, ''Fritillaria liliacea'' |access-date=2026-03-29 |archive-date=2021-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506215010/http://www.rareplants.cnps.org/detail/824.html |url-status=dead }}</ref> ==Sjá einnig== *[[Sonoma County, California]] == Heimildir== {{reflist}} ==Ytri tenglar== *[http://www-plb.ucdavis.edu/botanyclub/photo9.html Photograph of ''Fritillaria liliacea'', University of California @ Davis Botany club] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060901075427/http://www-plb.ucdavis.edu/botanyclub/photo9.html |date=2006-09-01 }} *[http://www.plants.usda.gov/java/profile?symbol=FRLI2 Plant profile for ''Fritillaria liliacea'': United States Department of Agriculture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204215712/http://www.plants.usda.gov/java/profile?symbol=FRLI2 |date=2012-02-04 }} *[http://www.fritillariaicones.com/icones/liliacea.html Fritillaria Icones Laurence Hill ] *[https://www.srgc.org.uk/bulblog/log2006/190706/log.html Scottish Rock Garden Club, Bulb Log 29 19th July 2006] [[Flokkur:Liljuætt]] quhk93zvtrtdf7pld8q59ufsrmdlds1 0 133602 1983078 1782416 2026-10-18T09:56:28Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983078 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = ''Goðalyklar'' |image = IMG 5511-Dodecatheon conjugens.jpg |image_caption = Skriðugoðalykill á ([[Fidalgo]]eyju, [[Washington (ríki)|Washington]]) | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Lyngbálkur]] (''Ericales'') | familia = [[Maríulykilsætt]] (''Primulaceae'') |genus = '''''Dodecatheon''''' |genus_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] |subdivision_ranks = Tegundir |subdivision = Sjá texta. |}} '''Goðalyklar''' ([[fræðiheiti]]: ''Dodecatheon'') er [[ættkvísl]] jurtkenndra blómstrandi plantna af [[Maríulykilsætt]]. Tegundirnar eru með blöðin í hvirfingu niður við jörð og lútandi blóm á enda langs blómstönguls sem kemur úr miðri blaðhvirfingunni. Ættkvíslin er afmörkuð að mestu við Norður Ameríku og hluta notrðaustur Síberíu. Nokkrar tegundir eru ræktaðar vegna skrautlegrar og sérstakrar blómgerðar. ==Flokkun== [[File:Dodecatheon jeffreyi 0293.JPG|thumb|Hlíðagoðalykill]] Goðalyklar er skyld ættkvíslinni [[Lyklar]]; í raun, er ''Dodecatheon'' líklega undirættkvísl af ''Primula''; ''Primula'' subg. ''Auriculastrum'' sect. ''Dodecatheon'' (L.) A.R.Mast & Reveal.<ref>{{cite web | url=http://128.8.90.214/emeritus/reveal/pbio/fna/dodecatheon.html | title=Revision of Dodecatheon (Primulaceae) | author=James L. Reveal | work=apparently prepared for [[Flora of North America]] | access-date=2016-04-05 | archive-date=2007-09-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070927225856/http://128.8.90.214/emeritus/reveal/pbio/fna/dodecatheon.html |url-status=dead }}</ref> ==Tegundir== Það eru 17 tegundir: {| class="wikitable" |- ! fræðiheiti !! íslenskt nafn !! útbreiðsla |- | ''[[Dodecatheon alpinum]]'' || [[Fjallagoðalykill]] || Kalifornía |- | ''[[Dodecatheon amethystinum]]'' || || Efri miðvestur Bandaríkin, Pennsylvanía |- | ''[[Dodecatheon austrofrigidum]]'' || || Strandsvæði Oregon og Washington |- | ''[[Dodecatheon clevelandii]]'' || [[Ásagoðalykill]] || Kalifornía |- | ''[[Dodecatheon conjugens]]'' || [[Hæðagoðalykill]] || Wyoming til Oregon |- | ''[[Dodecatheon dentatum]]'' || [[Hjartagoðalykill]] || Washington til Idaho |- | ''[[Dodecatheon frenchii]]'' || || Suðaustur Bandaríkin |- | ''[[Dodecatheon frigidum]]'' || [[Snægoðalykill]] || Alaska, NV Kanada, Rússland |- | ''[[Dodecatheon ellisiae]]'' || || Arizona, Nýja Mexíkó, vestur Mexíkó |- | ''[[Dodecatheon hendersonii]]'' || [[Spaðagoðalykill]] || Kalifornía til Idaho |- | ''[[Dodecatheon jeffreyi]]'' || [[Hlíðagoðalykill]] || Kalifornía |- | ''[[Dodecatheon meadia]]'' || [[Goðalykill]] || Austur Bandaríkin |- | ''[[Dodecatheon poeticum]]'' || [[Brekkugoðalykill]] || Washington, Oregon |- | ''[[Dodecatheon pulchellum]]'' || [[Skriðugoðalykill]] || vesturhluti Norður Ameríku, norðvestur Mexíkó |- | ''[[Dodecatheon redolens]]'' || [[Kirtilgoðalykill]] || Kalifornía, Nevada og Utah |- | ''[[Dodecatheon subalpinum]]'' || [[Fjallagoðalykill]] || Kalifornía |- | ''[[Dodecatheon utahense]]'' || [[Fjallagoðalykill]] || Big Cottonwood Canyon, Utah |} ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Tenglar== {{commons|Dodecatheon|goðalyklum}} *[https://web.archive.org/web/20160303181320/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?Dodecatheon Treatment from the Jepson Manual] *[http://www.itis.usda.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=23943 ITIS 23943] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041118202915/http://www.itis.usda.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=23943 |date=2004-11-18 }} *[http://www.oregonflora.org/ofn/v5n1/shooting_stars.html Oregon Flora Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081120185612/http://www.oregonflora.org/ofn/v5n1/shooting_stars.html |date=2008-11-20 }} [[Flokkur:Maríulykilsætt]] ij0oujlmky39a7ra52fkq7k2008q4im 0 135752 1983049 1709442 2026-10-18T05:48:44Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983049 wikitext text/x-wiki '''Dægurriti''' er létt staðsetningartæki sem aðallega er notað til að fylgjast með ferðum fugla og finna varpstöðvar og dvalarstaði þeirra og [[flugleiðir]]. Dægurriti mælir birtutíma með reglulegu millibili til að ákvarða staðsetningu. Dægurriti getur einnig skráð annað svo sem hitastig og bleytu (hvort sjófugl sé á flugi eða sitji á sjó). Fuglar eru merktir á varptíma með dægurritum sem festir eru við fót þeirra. Til að fá upplýsingar úr dægurritum þarf að ná fuglum aftur einu eða tveimur árum seinna. ==Tenglar== * [http://nna.is/2012/01/09/vetrarstodvar-ritu-afhjupadar/ Vetrarstöðvar ritu afhjúpaðar (Náttúrufræðistofa Norðausturlands)]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20170223114552/http://www.natturustofa.is/seatrack.html Seatrack - kortlagning farleiða sjófugla] {{stub}} 0tfj45qfymycvcs6voa7deygqzocv0k 0 136289 1983054 1956784 2026-10-18T07:05:00Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983054 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | status = lc | status_ref = <ref name="iucn">{{cite iucn |author=Farjon, A. |date=2013 |title=''Abies procera'' |volume=2013 |page=e.T42296A2970458 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-1.RLTS.T42296A2970458.en |access-date=12 November 2021}}</ref> | image = Abies procera1.jpg | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Berfrævingar]] (''Pinophyta'') | classis = [[Barrtré]] (''Pinopsida'') | ordo = ''[[Pinales]]'' | familia = [[Þallarætt]] (''Pinaceae'') | genus = ''[[Þinur]]'' ''([[Abies]])'' | species = '''''A. procera''''' | binomial = ''Abies procera'' | binomial_authority = [[Alfred Rehder|Rehder]] | range_map = Abies procera range map 4.png | range_map_caption = Náttúruleg útbreiðsla ''Abies procera'' |synonyms = * ''Abies nobilis'' (Douglas ex D.Don) Lindl. nom. illeg. * ''Picea nobilis'' (Douglas ex D.Don) Loudon * ''Pseudotsuga nobilis'' (Douglas ex D.Don) W.R.McNab |synonyms_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2610049|title=The Plant List: A Working List of all Plant Species|access-date=2017-01-16|archive-date=2011-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20110121020214/http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2610049|url-status=dead}}</ref> }} '''Eðalþinur''' (abies procera),<ref name=GRIN>{{cite web|url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?708|title=USDA GRIN Taxonomy|access-date=2017-01-16|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155523/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?708|url-status=dead}}</ref> (á ensku kallaður ''noble fir'', ''red fir''<ref name=GRIN/> og ''Christmastree''),<ref name=GRIN/> er [[þinur]] ættaður úr vesturhluta [[Norður-Ameríka|Norður Ameríku]], [[Fossafjöll]]um og [[Kyrrahafsstrandfjöll]]um lengst í norðvestur-[[Kalifornía]] og vestur-[[Oregon]] og [[Washington (fylki)|Washington]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Þetta er háfjallategund, kemur yfirleitt fyrir í 300 til 1500 metra hæð, einstöku sinnum upp í trjálínu. ==Lýsing== Eðalþinur er stórt sígrænt tré, allt að 40 til 70 metra hátt og með stofnþvermál að 2 metrum, sjaldan 90 metra hátt og 2.7 í stofnþvermál,<ref>{{cite web | url = https://www.conifers.org/pi/Abies_procera.php | title = Gymnosperm Database - ''Abies procera'' | accessdate= 2013-09-06}}</ref> með mjóa keilulaga krónu. Börkurinn á ungum trjám er sléttur og grár með kvoðublöðrum, og verður rauðbrúnn, hrjúfur og sprunginn á gömlum trjám. Barrið er nálarlaga, 1 til 3.5 sm langt, dökkblágrænt að ofan og að neðan með áberandi loftaugarákum, og með snubbóttum til sýlds enda. Það er í spíral eftir sprotanum, en undið lítillega (s-lögun) til að vera uppsveigt ofan við sprotann. Könglarnir eru uppréttir, 11 til 22 sm langir, með purpuralitað köngulhreistrið nær alveg falið á bak við langar, gulgrænar útstæðar hreisturblöðkurnar; verða brúnar við þroska og sundrast til að losa vængjuð [[fræ]]in að hausti. Eðalþinur er náskyldur rauðþin ([[Abies magnifica]]), sem tekur við honum lengra suðaustur syðst í Oregon og Kaliforníu, eru þeir best greindir á því að barrið er með gróp eftir miðstrengnum ofan á; rauðþinur hefur þetta ekki. Rauðþinur hefur einnig tilhneigingu að vera með gisnara barr, með sprotann vel sýnilegan, þar sem sprotinn er að mestu falinn undir barrinu á eðalþini. Könglar rauðþins eru yfirleitt með styttri stoðblöðkur, nema hjá ''Abies magnifica'' var. ''shastensis''; þetta afbrigði er talið af sumum grasafræðingum vera blendingur milli tegundanna. <gallery widths="200px" heights="200px"> Image:Abies procera cone.jpg|Köngull. File:Weibliche Zapfen der Edeltanne (Abies procera)02.JPG|Könglar. Image:Abies procera.jpg|Barr. </gallery> ==Nytjar== Eðalþinur er vinsælt [[jólatré]]. [[Viður]]inn er notaður í byggingariðnaði og pappírsframleiðslu. ==Tilvísanir== <references/> ==Viðbótarlesning== * {{Cite iucn| author =Conifer Specialist Group|year=1998| url = https://www.iucnredlist.org/species/42296/2970458|title=Abies procera| access-date =12 May 2006}} ==Ytri tenglar== * [http://plants.usda.gov/core/profile?symbol=ABPR&mapType=nativity USDA Plants Profile for ''Abies procera'' (Eðalþinur)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303235833/http://plants.usda.gov/core/profile?symbol=ABPR&mapType=nativity |date=2016-03-03 }} * [http://www.plantmaps.com/nrm/abies-procera-noble-fir-native-range-map.php Interactive Distribution Map of ''Abies procera''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140330040533/http://www.plantmaps.com/nrm/abies-procera-noble-fir-native-range-map.php |date=2014-03-30 }} * [https://web.archive.org/web/20060225133956/http://www.conifers.org/pi/ab/procera.htm ''Abies procera'']—Gymnosperm Database * [https://web.archive.org/web/20160401130616/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?195,196,205 Jepson Manual Treatment: ''Abies procera''] * [http://www.pinetum.org/PhotoJEFFprocera.htm ljósmyndir af ''Abies procera'' trjám] — ''[[Arboretum de Villardebelle]]'' * [http://www.pinetum.org/AB_procera.htm photos of foliage and cones] — ''Arboretum de Villardebelle'' * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Abies+procera ''Abies procera'' — U.C. Photo gallery] {{commonscat|Abies procera}} {{wikilífverur|Abies procera}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Þallarætt]] h9xig8rcmpwkiajuyfogzqewo1hbt4o 0 136634 1983047 1951560 2026-10-18T05:19:04Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983047 wikitext text/x-wiki {{taxobox | image = Populus angustifolia 1.jpg | image_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'' | ordo = [[Malpighiales]] | familia = [[Víðiætt]] (''Salicaceae'') | genus = [[Ösp (ættkvísl)|Aspir]] (''Populus'') | sectio = ''[[Populus sect. Tacamahaca|Tacamahaca]]'' | species = '''''P. angustifolia''''' | binomial = ''Populus angustifolia'' | binomial_authority = James<ref name=Jepson>{{cite web|url=http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?7038,7039,7041|work=Jepson Manual Treatment|title=P. angustifolia James|access-date=2017-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100626022644/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?7038,7039,7041|archive-date=2010-06-26|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=POAN3|work=USDA Plants Profile|title=Populus angustifolia (narrowleaf cottonwood)|access-date=2017-02-07|archive-date=2009-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901151932/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=POAN3|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=250094949|title=Populus angustifolia|work=Flora of North America}}</ref> | range_map = Populus angustifolia range map 3.png | range_map_caption = Náttúrulegt útbreiðslusvæði ''Populus angustifolia'' | synonyms = }} '''Darraðarösp''' ([[fræðiheiti]]: ''Populus angustifolia'') er [[lauftré]] í [[víðiætt]]. Þessi tegund vex í [[Lægðin mikla|Lægðinni miklu]] í Bandaríkjunum, þar sem hún finnst oft meðfram ám og lækjum á milli 1200 til 1800 metra hæð yfir sjávarmáli.<ref name=Jepson/> Trén eru nett að lögun, með gulgræn lensulaga blöð með bylgjuðum jaðri. Brumin eru klístruð og gúmmíleg og voru notuð sem nokkurskonar [[tyggjó]] af innfæddum, þar á meðal [[Apasjar]] og [[Navajó indíánar|Navajó]]. Tegundin er hýsill fyrir ''[[Pemphigus betae]]'' sem leggst á sykurrófur og veldur allnokkrum skaða þar. ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Ytri tenglar== *[http://www.fs.fed.us/database/feis/plants/tree/popang/all.html US Forest Service Fire Ecology] *[http://herb.umd.umich.edu/herb/search.pl?searchstring=Populus+angustifolia Ethnobotany] *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Populus+angustifolia Photo gallery] {{commonscat|Populus angustifolia}} {{Wikilífverur|Populus angustifolia}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Víðisætt]] [[Flokkur:Lauftré]] [[Flokkur:Aspir]] ac75288p203elqembrdldci9t47sht4 0 137440 1983083 1826908 2026-10-18T10:34:46Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983083 wikitext text/x-wiki {{taxobox | image = Trifolium aureum W.jpg | image_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Belgjurtabálkur]] (''Fabales'') | familia = [[Ertublómaætt]] (''Fabaceae'') | subfamilia = ''[[Faboideae]]'' | genus = [[Smárar]] (''Trifolium'') | species = '''''T. aureum''''' | binomial = ''Trifolium aureum'' | binomial_authority = [[Johan Adam Pollich|Pollich]]<ref name="trop1">''Trifolium aureum'' was originally described and published in ''Historia Plantarum in Palatinatu Electoralis'' 2: 344–345. 1777. {{cite web |url=http://tropicos.org/Name/13004095 |title=Name - ''Trifolium aureum'' Pollich |work=Tropicos |publisher=[[Missouri Botanical Garden]] |location=[[Saint Louis, Missouri]] |accessdate=May 14, 2012}}</ref> | synonyms = * ''Chrysaspis aurea'' <small>(Pollich) [[Edward Lee Greene|Greene]]</small> * ''Trifolium agrarium'' <small>[[Carl Linnaeus|L.]]</small> * ''Trifolium strepens'' <small>[[Heinrich Johann Nepomuk von Crantz|Crantz]]</small> | synonyms_ref = <ref name="trop2">{{cite web |url=http://www.tropicos.org/Name/13004095?tab=synonyms |title=Name - ''Trifolium aureum'' Pollich synonyms |work=Tropicos |publisher=Missouri Botanical Garden |location=Saint Louis, Missouri |accessdate=May 14, 2012}}</ref> }} '''''Gullsmári''''', eða '''Trifolium aureum''',<ref name="grin">{{cite web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?101725 |title=''Trifolium aureum'' information from NPGS/GRIN |author=[[Germplasm Resources Information Network|GRIN]] |work=Taxonomy for Plants |publisher=[[United States Department of Agriculture|USDA]], [[Agricultural Research Service|ARS]], National Genetic Resources Program |location=National Germplasm Resources Laboratory, [[Beltsville, Maryland]] |date=March 23, 2007 |accessdate=May 14, 2012 |archive-date=nóvember 12, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121112153542/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?101725 |url-status = dead }}</ref><ref name="BSBI07">{{cite web |title=BSBI List 2007 |publisher=Botanical Society of Britain and Ireland |url=http://www.bsbi.org.uk/BSBIList2007.xls |format=xls |archive-url=https://www.webcitation.org/6VqJ46atN?url=http://www.bsbi.org.uk/BSBIList2007.xls |archive-date=2015-01-25 |accessdate=2014-10-17 |url-status = dead }}</ref><ref name="grin" /><ref name="plants">{{cite web |url=http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=TRAU2 |title=Profile for ''Trifolium aureum'' (golden clover) |work=PLANTS Database |publisher=[[United States Department of Agriculture|USDA]], [[Natural Resources Conservation Service|NRCS]] |accessdate=May 14, 2012 |archive-date=júní 13, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120613033021/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=TRAU2 |url-status = dead }}</ref> er tegund af smára sem vex um mestalla [[Evrasía|Evrasíu]]. Gullsmári er smávaxin, upprétt [[tvíær]] jurt, 10 til 30 sm há. Eins og allir smárar er hann með blöðin skift í þrjú smáblöð, sem eru 15 til 25 mm löng og 6 til 9 mm breið. Gul [[blóm]]in eru í smáum, aflangt rúnnuðum blómskipunum 12 til 20 mm í þvermál, á enda [[stöngull|stönguls]]. Eftir því sem þau eldast, verða blómin brún og pappírskennd. Fræbelgurinn er yfirleitt með tvö [[fræ]]. Hinn náskyldi ''[[Engjasmári]]'' (Trifolium campestre) er áþekkur, en lægri, breiðari, og með smærri blöð og blóm. Mið smáblaðið á honum er líka á stuttum legg. == Ræktun og nytjar == Gullsmári er algengur í Evrópu, og vex vel í snauðum óröskuðum jarðvegi. Þó að hann hafi líklega gott næringargildi, þá eru fjölærar jurtir hentugri sem beitarplöntur. ==Útbreiðsla== ''Trifolium aureum'' er er upprunalegur um '''[[Evrópa|Evrópu]]''' (í [[Rússland]]i er það líka norður [[Kákasus]] og vestur [[Síbería]]; á [[Spánn|Spáni]] eingöngu í norðaustri; og í Evrópuhluta [[Úkraína|Úkraínu]], líka [[Krímskagi]]); vestur og norður '''[[Asía]]''' og '''[[Miðausturlönd]]''' (í [[Armenía|Armeníu]]; [[Azerbaijan]]; [[Georgía|Georgíu]]; norður [[Íran]]; [[Líbanon]]; og [[Tyrkland]]); og '''[[Afríka]]''' (eingöngu [[Kanaríeyjar]]).<ref name="grin" /> ''Trifolium aureum'' er víða orðinn ílendur í [[Norður-Ameríka|Norður Ameríku]]:<ref name=grin/> hann var fyrst [[innflutt tegund|fluttur inn]] til [[Bandaríkin|U.S.]] (í [[Pennsylvania]]) um 1800,{{Heimild vantar|date=May 2012}} þar sem hann finnst í vestur (jafnvel norður til [[Alaska]]) og austur héruðum landsins, en ekki því miðju og ekki í mestöllum suður hðéruðunum.<ref name=plants/> Hann finnst nú einig í [[Kanada]] í öllum suðurhéruðunum (Manitoba þó hugsanlega undanskilið).<ref name="plants" /> == Bókmenntir == * {{cite book |author1=Blamey, M. |author2=Grey-Wilson, C. |name-list-style = amp | title=The Illustrated Flora of Britain and Northern Europe |url=https://archive.org/details/illustratedflora0000blam | publisher=Hodder & Stoughton | year=1989 | isbn=0-340-40170-2}} == Tilvísanir == {{reflist}} == Ytri tenglar == * [http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?3691,4222,4233 Jepson Manual Treatment - ''Trifolium aureum''] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://biology.burke.washington.edu/herbarium/imagecollection.php?Genus=Trifolium&Species=aureum Washington Burke Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120926224223/http://biology.burke.washington.edu/herbarium/imagecollection.php?Genus=Trifolium&Species=aureum |date=2012-09-26 }} * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Trifolium+aureum ''Trifolium aureum'' - Photo gallery] * [http://linnaeus.nrm.se/flora/di/faba/trifo/trifaur.html Den virtuella floran - Gullklöver] * [http://runeberg.org/nordflor/329.html Gullklöver] i Carl Lindman, ''Bilder ur Nordens flora'' (andra upplagan, Wahlström och Widstrand, Stockholm 1917–1926) {{wikilífverur|Trifolium aureum}} {{Commons|Trifolium aureum}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Smárar]] [[Flokkur:Niturbindandi plöntur]] gqafkmcfg22qy1xgpsk570tiy4erxg5 0 137789 1983036 1853926 2026-10-18T04:33:02Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983036 wikitext text/x-wiki {{taxobox | image = Carex aquatilis.jpg | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | unranked_divisio = [[Dulfrævingar]] (''Angiospermae'') | unranked_classis = [[Einkímblöðungar]] (''Monocotyledon'') | ordo = [[Grasabálkur]] (''Poales'') | familia = [[Stararætt]] (''Cyperaceae'') | genus = [[Starir]] (''Carex'') | species = '''''C. aquatilis''''' | binomial = ''Carex aquatilis'' | binomial_authority = [[Göran Wahlenberg|Wahlenb.]] }} '''''Carex aquatilis''''' er [[Starir|stör]] sem hefur útbreiðslu víða í kring um [[Heimskaut|norður heimskaut]]. Það vex í mörgum gerðum fjalla og heimskautabúsvæðis, þar á meðal túndrum, mýrum og tempruðum barrskógum og engjum. Það eru allnokkur afbrigði af þessari tegund, og er hún nokkuð breytileg í útliti. Hún er með þríhyrnda stöngla sem verða frá 20 til 120 sm háir, og er yfirleitt ekki í hnausum eins og margar aðrar starir. Hún vex af þéttum jarðstönglum sem mynda þétt teppi af fíngerðum rótum sem eru nógu þéttar til að mynda [[torf]], og eru með (jarðstönglarnir) [[loftæðar]] sem veitir plöntunni möguleika á að lifa af í súrefnissnauðum jarðvegi eins og þungri leir.<ref name=fs>[http://www.fs.fed.us/database/feis/plants/graminoid/caraqu/all.html US Forest Service Fire Ecology]</ref> Stoðblöðin eru lengri en [[Blóm|blómskipun]]in sjálf. 2 til 3 karlöx og 3 til 5 kvenöx, oft með karlblóm í enda. Fræin eru gljáandi svört, og þó að tegundin fjölgi sér einstaka sinnum með fræi, breiðist hún aðallega út kynlaust með rót.<ref name=fs/> Í reynd er það svo að flestir sprotarnir mynda ekki blóm.<ref name=fs/> Þessi fjölæra planta getur orðið 10 ára eða meira, getur myndað [[Mór|mó]] þegar jarðstöngullinn grotnar, og er oft notuð í endurræktun á svæðum þar sem mór hefur verið uppskorinn.<ref name=fs/> ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Ytri tenglar== *[https://web.archive.org/web/20151221043041/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?7928,7931,7939 Jepson Manual Treatment] *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=CAAQ USDA Plants Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502060125/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=CAAQ |date=2013-05-02 }} *[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=242357042 Flora of North America] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303184005/http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=242357042 |date=2016-03-03 }} *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Carex+aquatilis Myndasafn] [[Flokkur:Starir]] pdi94s291giebjczb3wsngdu8hyyxxi 0 139165 1983034 1980259 2026-10-18T04:01:56Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983034 wikitext text/x-wiki {{taxobox | image = Lycopodium clavatum 151207.jpg | status = G5 | status_system = TNC | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Lycopodiophyta]] | classis = [[Lycopodiopsida]] | ordo = [[Lycopodiales]] | familia = [[Lycopodiaceae]] | genus = ''[[Lycopodium]]'' | species = '''''L. clavatum''''' | binomial = ''Lycopodium clavatum'' | binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] 1753 | synonyms_ref = <ref>{{Cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/tro-26609015 |title=The Plant List, ''Lycopodium clavatum'' L. |access-date=2017-06-23 |archive-date=2023-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230713095424/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/tro-26609015 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://homepages.caverock.net.nz/~bj/fern/lycopodium.htm |title=Family Lycopodiaceae, genus ''Lycopodium''; world species list |access-date=2017-06-23 |archive-date=2009-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227101620/http://homepages.caverock.net.nz/~bj/fern/lycopodium.htm |url-status=dead }}</ref> | synonyms = {{collapsible list|bullets = true |title=<small>Synonymy</small> |''Lepidotis ciliata'' <small>P. Beauv.</small> |''Lepidotis clavata'' <small>(L.) P. Beauv.</small> |''Lepidotis inflexa'' <small>P. Beauv.</small> |''Lycopodium aristatum'' <small>Humb. & Bonpl. ex Willd.</small> |''Lycopodium ciliatum'' <small>(P. Beauv.) Sw.</small> |''Lycopodium eriostachys'' <small>Fée</small> |''Lycopodium inflexum'' <small>(P. Beauv.) Sw.</small> |''Lycopodium piliferum'' <small>Raddi</small> |''Lycopodium preslii'' <small>Grev. & Hook.</small> |''Lycopodium trichiatum'' <small>Bory</small> |''Lycopodium trichophyllum'' <small>Desv.</small> |''Lycopodium contiguum'' <small>Klotzsch</small> |''Copodium oxynemum'' <small>Raf.</small> |''Lycopodium divaricatum'' <small>Wall. ex Hook. & Grev.</small> |''Lycopodium kinabaluense'' <small>Ching</small> |''Lycopodium serpens'' <small>C. Presl 1825, not Desv. ex Poir. 1814</small> |''Lycopodium tamariscispica'' <small>Cesati</small> |''Lycopodium torridum'' <small>Gaudich.</small> |''Urostachys plutonis'' <small>Herter</small> |''Lycopodium trichophyes'' <small>Sprengel</small> |''Lycopodium mayoris'' <small>Rosenstock</small> }}}} '''''Burstajafni''''' ('''Lycopodium clavatum''',<ref name=BSBI07>{{cite web |title=BSBI List 2007 |publisher=Botanical Society of Britain and Ireland |url=http://www.bsbi.org.uk/BSBIList2007.xls |format=xls |archive-url=https://www.webcitation.org/6VqJ46atN?url=http://www.bsbi.org.uk/BSBIList2007.xls |archive-date=2015-01-25 |accessdate=2014-10-17 |url-status=dead |df= }}</ref><ref>{{PLANTS|id=LYCL|taxon=Lycopodium clavatum|accessdate=26 July 2016}}</ref><ref name=Hortusthird>Bailey, L.H.; Bailey, E.Z.; the staff of the Liberty Hyde Bailey Hortorium. 1976. ''Hortus third: A concise dictionary of plants cultivated in the United States and Canada''. Macmillan, New York.</ref>) er útbreiddasta tegund jafna. Hann er að finna á einum stað á Íslandi, í landi Ormsstaða í Breiðdal. [[File:LycopodiumClavatum.jpg|thumb|Nærmynd af gróaxi]] ==Útbreiðsla== ''Lycopodium clavatum'' hefur víða útbreiðslu um nokkur meginlönd.<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=200002751 Flora of North America, ''Lycopodium clavatum'' Linnaeus, Sp. Pl. 2: 1101. 1753. Common club-moss, lycopode à massue ]</ref><ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200002751 Flora of China, ''Lycopodium clavatum'' Linnaeus, 1753. <big>东北石松</big> dong bei shi song ]</ref><ref>[https://luirig.altervista.org/flora/taxa/index1.php?scientific-name=lycopodium+clavatum Altervista Flora Italiana, ''Lycopodium clavatum'' L.] includes photos and European distribution map</ref><ref>Jørgensen, P. M., M. H. Nee & S. G. Beck. (eds.) 2014. Catálogo de las plantas vasculares de Bolivia, Monographs in systematic botany from the Missouri Botanical Garden 127(1–2): i–viii, 1–1744. Missouri Botanical Garden Press, St. Louis</ref><ref>Mickel, J. T. & J. M. Beitel. 1988. Pteridophyte Flora of Oaxaca, Mexico. Memoirs of The New York Botanical Garden 46: 1–568</ref><ref>Gibbs Russell, G. E., W. G. M. Welman, E. Retief, K. L. Immelman, G. Germishuizen, B. J. Pienaar, M. Van Wyk & A. Nicholas. 1987. List of species of southern African plants. Memoirs of the Botanical Survey of South Africa 2(1–2): 1–152(pt. 1), 1–270(pt. 2).</ref> Það eru aðskildar undirtegundir og afbrigði á mismunandi svæðum útbreiðslusvæðisins: *''Lycopodium clavatum'' subsp. ''clavatum'' **''Lycopodium clavatum'' subsp. ''clavatum'' var. ''clavatum'' ([[Evrópa]], [[Asía]], [[Norður Ameríka]]) **''Lycopodium clavatum'' subsp. ''clavatum'' var. ''aristatum'' ([[Mexíkó]], [[Karabíska hafið]], [[Mið-Ameríka]], norður [[Suður Ameríka]] suður til norður-[[Argentína|Argentínu]]) **''Lycopodium clavatum'' subsp. ''clavatum'' var. ''asiaticum'' ([[Japan]], norðaustur [[Kína]]) **''Lycopodium clavatum'' subsp. ''clavatum'' var. ''borbonicum'' (mið og suður [[Afríka]]) **''Lycopodium clavatum'' subsp. ''clavatum'' var. ''kiboanum'' (fjöll hitabeltis Afríku) *''Lycopodium clavatum'' subsp. ''contiguum'' (suður [[Mið-Ameríka]], norður [[Suður-Ameríka]]; [[synonymy|syn.]] ''Lycopodium contiguum'') Þrátt fyrir að vera útbreiddur á heimsvísu, eins og margir jafnar, er hann bundinn við óröskuð svæði, og hverfur á ræktuðu landi og svæðum þar sem reglulega [[villieldur|brennur]]. Afleiðingin er að hann er hættu á mörgum svæðum. Á Íslandi er hann friðaður samkvæmt náttúruverndarlögum. ===Nytjar=== Gró þessarar tegundar, "[[lycopodium powder]]", eru sprengifim ef nóg er af þeim í lofti. Þau voru notuð sem blossapúður í upphafi ljósmyndunar, og í töfrabrögðum. <gallery> Image:Lycopodium clavatum clavatum2.jpg|''L. clavatum'' ssp. ''clavatum'' var. ''clavatum'', with strobili Image:Lycopodium_clavatum.jpg|''L. clavatum'' with strobili </gallery> ==Tilvísanir== {{reflist|2}} == Ytri tenglar == *[http://www.rook.org/earl/bwca/nature/ferns/lycopodclav-WIP.html ''Lycopodium clavatum'', running ground pine, Flora, fauna, earth, and sky...The natural history of the northwoods] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050509083409/http://www.rook.org/earl/bwca/nature/ferns/lycopodclav-WIP.html |date=2005-05-09 }} *[https://web.archive.org/web/20050330163625/http://www.bioimages.org.uk/html/T52435.HTM Bioimagesphotos] *[https://web.archive.org/web/20160401123829/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?61,64,65 Jepson Manual Treatment, University of California] *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Lycopodium+clavatum Calphotos Photo gallery, University of California] *[http://www.tropicos.org/ImageFullView.aspx?imageid=100129998 photo of herbarium specimen at Missouri Botanical Garden, collected in Dominican Republic in 1967] *[http://floraislands.is/BURKNAR/lycopcla.html Um burstajafna á vefnum Flóra Íslands] {{Stubbur|líffræði}} {{commonscat|Lycopodium clavatum}} {{Wikilífverur|Lycopodium clavatum}} [[Flokkur:Jafnaætt]] [[Flokkur:Plöntur á Íslandi]] 0fscuj2x5tg4afbs62yr0cgph1836ig 0 139357 1983050 1919075 2026-10-18T06:08:38Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983050 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Limnanthes douglasii1.jpg | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Krossblómabálkur]] (''Brassicales'') | familia = [[Deiglujurtarætt]] (''Limnanthaceae'') | genus = ''[[Limnanthes]]'' | species = '''''L. douglasii''''' | binomial = ''Limnanthes douglasii'' | binomial_authority = [[Robert Brown (Scottish botanist from Montrose)|R. Br.]] }} [[Image:Limnanthes douglasii ssp rosea.jpg|right|thumb|''Limnanthes douglasii'' subsp. ''rosea'']] '''''Limnanthes douglasii'''''<ref>{{PLANTS|id=LIDO2|taxon=Limnanthes douglasii|accessdate=26 January 2016}}</ref> er einær tegund blómstrandi plantna í [[Limnanthaceae]] almennt þekkt sem '''Eggjablóm'''. Það er upprunnið frá Kaliforníu og Oregon, þar sem það vex í blautu graslendi. Það getur vaxið í þéttum leirjarðvegi. Jurtinni var upphaflega safnað af Skoska landkönnuðinum og grasafræðingnum [[David Douglas (grasafræðingur)|David Douglas]], sem kannaði vesturströnd Norður-Ameríku um 1820. Jurtin hefur hvít blóm með gulri miðju, þaðan sem almennt heiti tegundarinnar kemur (einnig á ensku; "poached egg plant"), en blómliturinn getur verið breytilegur á milli undirtegunda. Þetta er vinsælt sumarblóm. Það dregur að [[Syrphidae|sveifflugur]] í garðinn sem svo éta [[Blaðlús|blaðlýs]] og einnig vinsælt af býflugum. Það er sjálffrjóvgandi, og getur stundum haldið sér við. Það eru fimm undirtegundir: *''L. douglasii'' subsp. ''douglasii'' R. Br., er ættað úr strandfjöllum og dölum suðvestur Oregon suður til San Francisco flóa *''L. douglasii'' subsp. ''nivea'' (C.T. Mason) C.T. Mason, með að mestu leyti hvítum blómum, vex í strandfjöllum norður Kaliforníu *''L. douglasii'' subsp. ''rosea'' (Benth.) C.T. Mason, er í Central Valley (Kaliforníu) og nærliggjandi hæðum, oft með bleikum æðum á krónublöðunum *''L. douglasii'' subsp. ''sulphurea'' (C.T. Mason) C.T. Mason, er sjaldgæf gulblómstrandi undirtegund einlend á "Bay Area" *[[Limnanthes douglasii subsp. striata|''L. douglasii'' subsp. ''striata'']] (Jeps.) Morin, hefur nýlega verið sett undir þessa tegund; hún kemur fyrir í Klamath fjöllum og norður og mið Sierra Nevada ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Ytri tenglar== *[https://web.archive.org/web/20160401123458/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?4945,4948,4953 Jepson Manual Treatment] *[http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=29171 ITIS Standard Report Page] *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Limnanthes+douglasii CalPhotos] {{commonscat|Limnanthes douglasii}} {{Wikilífverur|Limnanthes douglasii}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Deiglujurtarætt]] [[Flokkur:Sumarblóm]] pyzr6b48bv5hnpy3n2y2xhy5gs39xca 0 142301 1983030 1961541 2026-10-18T03:25:51Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983030 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Andrew Bonar Law | mynd = File:A. Bonar Law LCCN2014715818 (cropped).jpg | myndatexti1 = Bonar Law árið 1923. | titill= [[Forsætisráðherra Bretlands]] | stjórnartíð_start = [[19. október]] [[1922]] | stjórnartíð_end = [[22. maí]] [[1923]] | einvaldur = [[Georg 5.]] | forveri = [[David Lloyd George]] | eftirmaður = [[Stanley Baldwin]] | fæðingarnafn = Andrew Bonar Law | fæddur = [[16. september]] [[1858]] | fæðingarstaður = [[Kingston (Nýja-Brúnsvík)|Kingston]], [[Nýja-Brúnsvík]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1923|10|30|1858|9|16}} | dánarstaður = [[Kensington]], [[London]], [[England]] | stjórnmálaflokkur = [[Íhaldsflokkurinn (Bretland)|Íhaldsflokkurinn]] | starf = Járnkaupmaður, stjórnmálamaður | maki = Annie Robley | börn = James, Isabel, Charles, Harrington, Richard, Catherine |undirskrift = Andrew Bonar Law Signature.svg }} '''Andrew Bonar Law''' (16. september 1858 – 30. október 1923), yfirleitt kallaður '''Bonar Law'''<ref>{{cite web|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/bonar-law|title=Bonar Law - Definition, pictures, pronunciation and usage notes Oxford Advanced Learner&apos;s Dictionary at OxfordLearnersDictionaries.com|publisher=Oxford University Press|accessdate=28. febrúar 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328191716/https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/bonar-law|archive-date=2019-03-28|url-status=dead}}</ref> var breskur stjórnmálamaður úr [[Íhaldsflokkurinn|Íhaldsflokknum]] og [[forsætisráðherra Bretlands]]. Hann fæddist í bresku nýlendunni [[New Brunswick]] (sem nú er hluti af [[Kanada]]) og er því eini breski forsætisráðherrann sem fæddist ekki á [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]].<ref>{{citation|last=Hamilton|first=William Baillie|year=1996|title=Place names of Atlantic Canada|publisher=University of Toronto Press|page=123 }}</ref> Law var af skoskum uppruna og fluttist heim til Skotlands árið 1870. Hann hætti í skóla þegar hann var sextán ára til þess að vinna í járniðnaðinum og var orðinn auðugur maður þegar hann var þrjátíu ára. Hann gekk á breska þingið árið 1900, fremur seint á ævi sinni miðað við aðra áhrifamikla stjórnmálamenn. Hann varð aðstoðarráðherra í viðskiptaráðinu árið 1902. Law gekk til liðs við skuggaríkisstjórnina í stjórnarandstöðu eftir kosningar árið 1906. Árið 1911 gerðist hann ráðgjafi konungsins og bauð sig fram í formannsembætti Íhaldsflokksins. Þótt Law hefði aldrei gegnt embætti í ríkisstjórninni og þótt hann nyti minni stuðnings en [[Austen Chamberlain]] og [[Walter Long]] var hann kjörinn formaður þegar Long og Chamberlain drógu framboð sín til baka fremur en að valda klofningi innan flokksins. Sem formaður Íhaldsflokksins og leiðtogi stjórnarandstöðunnar einbeitti Law sér að umbótum á innflutningssköttum og andstöðu við írska heimastjórn. Herferðir hans leiddu til þess að tilraunir Frjálslynda flokksins til að veita Írlandi heimastjórn drógust á langinn og voru að endingu lagðar til hliðar vegna [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldarinnar]]. Mótmæli hans snertu héröðin sex í Írlandi þar sem mótmælendur voru í meirihluta, sem áttu síðar eftir að verða [[Norður-Írland]]. Law gekk fyrst í ríkisstjórn sem nýlendumálaráðherra í þjóðstjórn [[H. H. Asquith]] (maí 1915 – desember 1916). Þegar Asquith féll frá völdum neitaði Law að mynda ríkisstjórn og gerðist þess í stað fjármálaráðherra í ríkisstjórn [[David Lloyd George|Davids Lloyd George]]. Hann sagði af sér af heilsufarsástæðum snemma árs 1921. Eftir að Íhaldsmenn kusu að draga sig úr stjórnarsamstarfi við Frjálslynda flokkinn varð Law flokksformaður á ný og í þetta sinn einnig forsætisráðherra. Í nóvember 1922 unnu Íhaldsmenn hreinan meirihluta á þingi. Á forsætisráðherratíð hans sömdu Bretar við Bandaríkin vegna stríðslána sem þau höfðu veitt þeim. Law var þá alvarlega veikur af hálskrabbameini og sagði af sér í maí árið 1923 og lést síðar sama ár. Forsætisráðherratíð hans var sú stysta á 20. öld í Bretlandi (aðeins 211 dagar) og hann er því stundum kallaður „óþekkti forsætisráðherrann“. ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Forsætisráðherra Bretlands]] | frá = 1922| til = 1923| fyrir = [[David Lloyd George]] | eftir = [[Stanley Baldwin]] | }} {{Töfluendir}} {{Forsætisráðherrar Bretlands}} {{DEFAULTSORT:Law, Bonar}} {{fde|1858|1923|Law, Bonar}} [[Flokkur:Fjármálaráðherrar Bretlands]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Bretlands]] [[Flokkur:Leiðtogar breska Íhaldsflokksins]] scq47ttnrv76svbsmj2fgxu9n0h358r 0 143469 1983023 1826797 2026-10-18T00:15:48Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983023 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} {{taxobox | image = Allium abramsii (Abrams' allium) (32729116760).jpg | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Angiosperms'') | classis = [[Einkímblöðungur]] (''Monocots'') | ordo = [[Laukabálkur]] (''Asparagales'') | familia = [[Laukætt]] (''Alliaceae'') | genus = ''[[Laukar]]'' (''Allium'') | species = A. abramsii | binomial = Allium abramsii | binomial_authority = (Ownbey & Aase ex Traub) McNeal | synonyms = ''Allium fimbriatum'' var. ''abramsii'' <small>Ownbey & Aase ex Traub</small> }} '''''Allium abramsii''''' er tegund af laukplöntum, ættuð frá Bandaríkjunum. ==Útbreiðsla== ''Allium abramsii'' vex eingöngu í mið Sierra Nevada í Kaliforníu, Þar sem hann vex sem undirgróður í tempruðum barrskógum í granítsandjarðvegi. Hann finnst í Fresno County, Madera County og Tulare County í 1400 til 2000m hæð.<ref name="asdfasiodhfowheasdf">[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=242101328 Flora of North America-''Allium abramsii'']</ref> ==Lýsing== ''Allium abramsii'' vex upp frá einum eða fleiri laukum. Hann verður að hámarki 15 sm hár með yfirleitt eitt sveigt rörlaga blað. Blómsveipurinn er með að 40 hvít eða fjóluleit blóm með nensulaga krónublöðum og gulum [[Fræfill|fræflum]]. <ref name="asdfasiodhfowheasdf"/><ref>[http://www.tropicos.org/ImageFullView.aspx?imageid=67064 photo of herbarium specimen at Missouri Botanical Garden, isotype of ''Allium abramsii'', collected in Fresno County]</ref><ref>Hickman, J. C. 1993. The Jepson Manual: Higher Plants of California 1–1400. University of California Press, Berkeley.</ref><ref>McNeal, D. W. 1992. A revision of the ''Allium fimbriatum'' (Alliaceae) complex. Aliso 13(3):411–426.</ref> ==Tilvísanir== {{Reflist}} ==Ytri tenglar== *[http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?8349,8354,8355 Jepson Manual Treatment - ''Allium abramsii''] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ALAB2 USDA Plants Profile-''Allium abramsii''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130518062137/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ALAB2 |date=2013-05-18 }} *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Allium+abramsii ''Allium abramsii'' Photo gallery] {{commonscat|Allium abbasii}} {{wikilífverur|Allium abbasii}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Laukar|Laukar]] lg9n1inzluomfnukbvcvkmu2uo3rcc3 0 144190 1983025 1977660 2026-10-18T00:24:40Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983025 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} {{taxobox | image = JEPS190307_Allium_yosemitense_(5521048438).jpg | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Angiosperms'') | classis = [[Einkímblöðungur]] (''Monocots'') | ordo = [[Laukabálkur]] (''Asparagales'') | familia = [[Laukætt]] (''Alliaceae'') | genus = ''[[Laukar]]'' (''Allium'') | species = A. yosemitense | binomial = Allium yosemitense | binomial_authority = [[Alice Eastwood|Eastw.]] | range_map = | range_map_caption = Útbreiðslusvæði | image2 = | image2_caption = | synonyms = }} '''''Allium yosemitense''''' er tegund af laukplöntum ættuð frá [[Kalifornía|Kaliforníu]] þekkt undir nafninu '''Yosemite onion'''. Flestir fundarstaðirnir eru innan [[Yosemite National Park]]. ==Lýsing== ''Allium yosemitense'' vex upp af lauk sem verður tveir til þrír sm langur, með [[Blómstöngull|blómstöngul]] að hámarki 23 sm langur. Hann er með tvö löng og flöt blöð sem eru yfirleitt lítið eitt lengri en blómstöngullinn. Blómskipunin er með 50 eða fleiri hvít eða bleik blóm, hvert með blómlegg sem getur verið yfir 3 sm langur.<ref name=calflora/><ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=242101416 eFloras] . accessed 1.30.2013</ref><ref>{{cite web |url=http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ALYO |title=USDA Plants Profile: ''Allium yosemitense'' |access-date=2018-05-19 |archive-date=2013-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130517055346/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ALYO |url-status=dead }}</ref> ==Útbreiðsla== ''Allium yosemitense'' einlendur í mið [[Sierra Nevada]] í [[Kalifornía|Kaliforníu]]: [[El Dorado County]], [[Mariposa County]] og [[Tuolumne County]]. Flestir staðanna eru innan [[Yosemite National Park]].<ref name=calflora>[https://www.calflora.org/cgi-bin/species_query.cgi?where-taxon=Allium+yosemitense Calflora database — ''Allium yosemitense''] . accessed 1.30.2013</ref><ref>[http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?8349,8354,8425 Jepson Manual Treatment - ''Allium yosemitense''] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=242101416 Flora of North America - Allium yosemitense]</ref><ref>https://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?where-taxon=Allium+yosemitense CalPhotos Photo Database, University of California, Berkeley]</ref> ''Allium yosemitense'' er skráður í Kaliforníuríki sem sjaldgæfur, og tekinn með í [[California Native Plant Society|California Native Plant Society—CNPS]] ''[[Inventory of Rare and Endangered Plants of California]]''.<ref>[https://www.rareplants.cnps.org/detail/92.html CNPS Inventory of Rare and Endangered Plants: ''Allium yosemitense''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190906073233/http://www.rareplants.cnps.org/detail/92.html |date=2019-09-06 }} . accessed 1.30.2013</ref> ==Tilvísanur== {{Reflist}} {{commonscat|Allium yosemitense}} {{wikilífverur|Allium yosemitense}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Laukar|Laukar]] 6xjy5w1k3zp6x42j9mb0erapwv4rro1 0 144506 1983024 1826835 2026-10-18T00:21:13Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983024 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} {{taxobox | image = Allium tuolumnense 2.jpg | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Angiosperms'') | classis = [[Einkímblöðungur]] (''Monocots'') | ordo = [[Laukabálkur]] (''Asparagales'') | familia = [[Laukætt]] (''Alliaceae'') | genus = ''[[Laukar]]'' (''Allium'') | species = A. tuolumnense | binomial = Allium tuolumnense | binomial_authority = (Ownbey & Aase ex Traub) S. Denison & McNeal | synonyms = ''Allium sanbornii'' var. ''tuolumnense'' <small>Ownbey & Aase ex Traub</small> }} '''''Allium tuolumnense''''' er tegund af laukætt einlend í Tuolumne County, [[Kalifornía|Kaliforníu]], þar sem hún finnst eingöngu á litlu svæði í lágfjöllum [[Sierra Nevada]] við Rawhide Hill og [[Red Hills]]. Hún vex í „serpentine“ jarðvegi.<ref>[http://www.calflora.org/cgi-bin/species_query.cgi?where-taxon=Allium+tuolumnense Calflora database — ''Allium tuolumnense'']. Accessed 2013-02-05.</ref> ==Lýsing== ''Allium tuolumnense'' vex upp af rauðbrúnum lauk sem er 1 til 2 sm langur. Blómstöngullinn er grannur, að 50 sm langur og stakt blað álíka langt.<ref name="efloras">[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=242101412 eFloras.org]. Accessed 2013-02-05.</ref> Blómskipunin er með 20 til 60 blóm, hvert á blómlegg sem er 1 til 2 sm langur. Blómin eru tæplega sentimeters breið fullopnuð, með sex hvít eða bleik , egglaga krónublöð. Fræflarnir eru sex.<ref name="efloras"/><ref>Denison, S. S. & McNeal, Dale W. 1989. Madroño 36(2): 128.</ref> ==Tilvísanir== {{Reflist}} ==Ytri tenglar== *[http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?8349,8354,8421 Jepson Manual Treatment — ''Allium tuolumnense''] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ALTU USDA Plants Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521114524/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ALTU |date=2013-05-21 }} *[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=242101412 Flora of North America] *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Allium+tuolumnense ''Allium tuolumnense'' — U.C. Photo gallery] {{commonscat|Allium tuolumnense}} {{wikilífverur|Allium tuolumnense}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Laukar|Laukar]] dakuv9mcqxtonx6g4yfw0iz8bzks61c 0 148661 1983058 1981758 2026-10-18T08:07:47Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983058 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | status = LC | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite journal | author = Farjon, A. | title = ''Pinus jeffreyi'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2013 | page = e.T42371A2975870 | publisher = [[IUCN]] | date = 2013 | url = http://www.iucnredlist.org/details/42371/0 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2013-1.RLTS.T42371A2975870.en | access-date = 10 November 2017}}</ref> | image = Mature Jeffrey Pine.JPG | image_caption = Freysfurulundur suður af Mono Lake, Kaliforníu | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Berfrævingar]] (''Pinophyta'') | classis = [[Barrtré]] (''Pinopsida'') | ordo = ''[[Pinales]]'' | familia = [[Þallarætt]] (''Pinaceae'') | genus = [[Furur]] ''Pinus'' | subgenus = ''Pinus'' <br>section ''Trifoliae'' <br>subsection ''Ponderosa'' | species = '''''P. jeffreyi''''' | binomial = ''Pinus jeffreyi'' | binomial_authority = [[John Hutton Balfour|Balf.]] | range_map = Pinus jeffreyi range map 1.png | synonyms = ''Pinus ponderosa'' var.'' malletii'' <small>([[Seraphin Joseph Mottet|Mottet]]) [[Ludwig Beissner|Beissn.]]</small><br>''Pinus ponderosa'' var.'' jeffreyi'' <small>([[John Hutton Balfour|Balf.]]) [[George Vasey|Vasey]]</small><br>''Pinus ponderosa'' subsp.'' jeffreyi'' <small>([[John Hutton Balfour|Balf.]]) [[Georg Engelmann|Engelm.]]</small><br>''Pinus peninsularis'' <small>([[John Gill Lemmon|Lemmon]]) [[John Gill Lemmon|Lemmon]]</small><br>''Pinus malletii'' <small>hort. ex [[Seraphin Joseph Mottet|Mottet]]</small><br>''Pinus jeffreyi'' var.'' peninsularis'' <small>[[John Gill Lemmon|Lemmon]]</small><br>''Pinus jeffreyi'' var.'' deflexa'' <small>([[John Torrey|Torr.]]) [[John Gill Lemmon|Lemmon]]</small><br>''Pinus jeffreyi'' var.'' baja-californica'' <small>[[John Silba|Silba]]</small><br>''Pinus deflexa'' <small>[[John Torrey|Torr.]]</small> }} '''''Pinus jeffreyi''''' er [[Norður-Ameríka|Norður-Amerísk]] [[furur|fura]]<ref>{{cite journal|last1= Elliot|first1= Daniel Giraud|title= A List of Mammals obtained by Edmund Heller from the Coast Region of Northern California and Oregon|journal=Zoological Series no 76|volume=III|issue=11|url=https://books.google.com/books?id=a95EAAAAYAAJ|year=1904|publisher=Field Museum of Natural History}}</ref><ref name=itis>[https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=183345#null "Pinus jeffreyi".] Integrated Taxonomic Information System.</ref> sem finnst aðallega í [[Kalifornía|Kaliforníu]], en einnig vestast í [[Nevada]], suðvestur [[Oregon]], og norður [[Baja California]].<ref name=NRVYP>Safford, H.D. 2013. Natural Range of Variation (NRV) for yellow pine and mixed conifer forests in the bioregional assessment area, including the Sierra Nevada, southern Cascades, and Modoc and Inyo National Forests. Unpublished report. USDA Forest Service, Pacific Southwest Region, Vallejo, CA, [http://www.fs.usda.gov/Internet/FSE_DOCUMENTS/stelprdb5434331.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150529154515/http://www.fs.usda.gov/Internet/FSE_DOCUMENTS/stelprdb5434331.pdf |date=2015-05-29 }}</ref> Hún er nefnd til heiðurs grasafræðingnum [[John Jeffrey]]. [[File:Jeffrey pine Siskiyou Wilderness.jpg|thumb|vinstri|upright=1.8|''Freysfura'' í [[Siskiyou Mountains]] í norðvestur Kaliforníu]] ==Lýsing== ''Freysfura'' er stórvaxin [[furur|fura]] sem verður 25 til 40 m há, einstaka sinnum að 53m, en minni þegar hún vex við eða á [[Trjálína|trjálínu]].<ref name="silvics"/> Barrnálarnar eru þrjár saman í búnti, gildar, blá-grágrænar, 12 til 23 sm langar. Könglarnir eru 12 til 24 sm langir, dökkfjólubláir óþroskaðir, fölbrúnir við þroska, með með þunnar köngulskeljar með stuttum hvasst innsnúnum gaddi. Fræin eru 10 til 12 mm löng með stórum (15 til 25mm) væng. ''Pinus jeffreyi'' er náskyld [[Gulfura|gulfuru]] ''(Pinus ponderosa)'' og er svipuð í útliti. Eitt af því sem greinir á milli þeirra eru könglarnir. Each has barbs at the end of the scales. The sharp Könglarnir á ''Pinus jeffreyi'' eru með gadda á köngulskeljunum sem snúa inn, svo köngullin virkar sléttur þegar strokið er niður eftir honum. Gaddarnir á köngulskeljum ''Pinus ponderosa'' snúa út, svo könglarnir eru hrjúfir og stingandi þegar haldið er á þeim. Annað sem greinir á milli þeirra er að barrið á ''Pinus jeffreyi'' blágrænt til stálblátt, og minna skærgrænt en á ''Pinus ponderosa'', einnig eru könglarnir gildari og þyngri með stærri fræjum en á gulfurunni.<ref name="Moore2008">{{cite book |last1=Moore|first1=Gerry |last2=Kershner|first2=Bruce |first3=Craig|last3=Tufts |first4=Daniel|last4=Mathews |first5=Gil|last5=Nelson |last6=Spellenberg|first6=Richard |last7=Thieret|first7=John W. |first8=Terry|last8=Purinton |last9=Block|first9=Andrew|display-authors=4 |title=National Wildlife Federation Field Guide to Trees of North America |url=https://archive.org/details/nationalwildlife0000unse|publisher=Sterling |location=New York |year=2008 |page=[https://archive.org/details/nationalwildlife0000unse/page/86 86] |isbn=1-4027-3875-7}}</ref> ''Pinus jeffreyi'' að einhverju leiti er hægt að greina á berkinum hvor er hvor, en gulfura er með grófari (stærri plötur) og rauðleitari börk. Lyktin af ''Pinus jeffreyi'' er ýmist talin líkjast vanillu, sítrónu, ananas, fjólum, eplum,<ref>{{cite web|url=http://www.enature.com/flashcard/show_flash_card.asp?recordNumber=TS0040|title=Jeffrey Pine|work=enature.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110614142314/http://www.enature.com/flashcard/show_flash_card.asp?recordNumber=TS0040|archivedate=2011-06-14}}</ref> og, nokkuð oft, rjómakaramellu;<ref>{{cite book|title=Wild Plants of the Sierra Nevada|url=https://archive.org/details/wildplantsofsier0000vizg|first1=Ray S.|last1=Vizgirdas|first2=Edna M.|last2=Rey-Vizgirdas|year=2006|publisher=University of Nevada Press|location=Reno, Nevada}}</ref> Hægt er að finna lyktina með því að brjóta af sprota eða kremja nálar, eða þefa á milli barkarplatanna. Lyktin kemur til vegna óvenjulegrar samsetningar kvoðunnar, en hún er næstum hreint [[heptan]]. Stærsta ''freysfuran'' að viðarmagni er "Eureka Valley Giant", í [[Stanislaus National Forest]]. Bolurinn hefur mælst 193 m3 tilmburs, og 2,5m í þvermál.<ref>{{cite book|title=Forest Giants of the Pacific Coast|url=https://archive.org/details/forestgiantsofpa0000vanp|first=Robert|last=Van Pelt|year=2001|page=[https://archive.org/details/forestgiantsofpa0000vanp/page/108 108]|publisher=Global Forest Society}}</ref> ==Útbreiðsla og búsvæði== ''Pinus jeffreyi'' er frá suðvestur [[Oregon]] suður um mestalla [[Kalifornía|Kaliforníu]] (aðallega í [[Sierra Nevada]]), til norður [[Baja California]] í Mexíkó. Þetta er háfjallategund; í norðurhluta svæðisins vex hún víða í 1500 til 2100 m hæð, og í 1800 til 2900 m hæð á suðurhluta svæðisins.<ref name="silvics">Jenkinson, James L. (1990). [https://srs.fs.usda.gov/pubs/misc/ag_654/volume_1/pinus/jeffreyi.htm "Pinus jeffreyi".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190708055302/https://srs.fs.usda.gov/pubs/misc/ag_654/volume_1/pinus/jeffreyi.htm |date=2019-07-08 }} In Burns, Russell M.; Honkala, Barbara H. [https://srs.fs.usda.gov/pubs/misc/ag_654/volume_1/vol1_table_of_contents.htm Conifers.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191030181236/https://www.srs.fs.usda.gov/pubs/misc/ag_654/volume_1/vol1_table_of_contents.htm |date=2019-10-30 }} Silvics of North America. Washington, D.C.: United States Forest Service (USFS), United States Department of Agriculture (USDA). 1 – via Southern Research Station (www.srs.fs.fed.us).</ref> ''Freysfura'' þolir meira álag (stress tolerant) en ''gulfura''. Hærra uppi, í næringarsnauðari jarðvegi, kaldara loftslagi og þurrara, tekur ''freysfura'' við af ''gulfuru'' sem ríkjandi trjátegund.<ref name=NRVYP/> ''Pinus jeffreyi'' þolir einnig [[:en:Serpentine_soil|serpentine soil]]<!--vantar þýðingu en þetta er jarðvegur sem er snauður af fosfór, nitri og kalí, og ríkur af þungmálmum eins og nikkel og kadmíum--> og er oft ríkjandi þar.<ref name="silvics"/> ==Nytjar== Viður ''Pinus jeffreyi'' er svipaður viði gulfuru, og er með sömu nytjar. Einstakur hreinleiki n-heptans sem er einangrað úr kvoðu ''Pinus jeffreyi'' leiddi til að n-heptan var valið núllpunktur [[Bensín#Oktantölur bensíns|oktantölu bensíns]]. Þar sem kvoðan inniheldur aðallega n-heptan, er ''Pinus jeffreyi'' léleg uppspretta [[terpentína|terpentínu]].<ref>{{cite web|url=http://plants.usda.gov/plantguide/pdf/pg_pije.pdf|title=Jeffrey Pine|work=NRCS Plant Guide|publisher=USDA|access-date=2019-01-27|archive-date=2017-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801165746/https://plants.usda.gov/plantguide/pdf/pg_pije.pdf|url-status=dead}}</ref> Áður en ''Pinus jeffreyi'' var greind frá gulfuru sem sjálfstæð tegund 1853, lentu þeir sem eimuðu kvoðuna í gulfuru í óútskýrðum sprengingum við eiminguna, sem skýrist af mismunandi efnainnihaldi kvoðu tegundanna. ==Tilvísanir== {{Reflist}} ==Viðbótarlesning== *{{cite book | last1 = Chase| first1 = J. Smeaton| authorlink1 = J. Smeaton Chase| title = Cone-bearing Trees of the California Mountains | url = https://archive.org/details/conebearingtrees00chas| location = Chicago | publisher = [[A. C. McClurg & Co.]] | pages = [https://archive.org/details/conebearingtrees00chas/page/99 99] | isbn = |year=1911 | oclc = 3477527|lccn=11004975}} {{LCC|QK495.C75 C4}}, with illustrations by [[Carl Eytel]] - [http://www.cslfdn.org/pdf/bulletin-95.pdf Kurut, Gary F. (2009), "Carl Eytel: Southern California Desert Artist", ''California State Library Foundation'', Bulletin No. 95, pp. 17-20] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923211534/http://www.cslfdn.org/pdf/bulletin-95.pdf |date=2015-09-23 }} retrieved Nov. 13, 2011 ==Tenglar== *[https://web.archive.org/web/20190718023814/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?195,210,223 Pinus jeffreyi] Jepson Manual treatment *[https://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?where-taxon=Pinus+jeffreyi Pinus jeffreyi] in the CalPhotos Photo Database, University of California, Berkeley {{commonscat|Pinus jeffreyi}} {{Wikilífverur|Pinus jeffreyi}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Furur]] [[Flokkur:Barrtré]] iblb58q9emzp56kvjcvuepvaxeijpsd 0 148947 1983055 1967707 2026-10-18T07:08:22Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983055 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Chamaecyparis lawsoniana Dorena1.jpg | image_caption = Gömul tré af ''C. lawsoniana'' í Kaliforníu | status = NT | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref>Farjon, A. 2013. Chamaecyparis lawsoniana. In: IUCN 2013. IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.1. <www.iucnredlist.org>. Downloaded on 13 July 2013.</ref> | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Berfrævingar]] (''Pinophyta'') | classis = [[Barrtré]] (''Pinopsida'') | ordo = ''[[Pinales]]'' | familia = [[Einisætt]] (''Cupressaceae'') | genus = ''[[Chamaecyparis]]'' | species = '''''C. lawsoniana''''' | binomial = ''Chamaecyparis lawsoniana'' | binomial_authority = ([[Andrew Murray (grasafræðingur)|A. Murray]]) [[Filippo Parlatore|Parl.]] | range_map = Chamaecyparis lawsoniana range map 2.png | range_map_caption = Útbreiðsla }} '''Fagursýprus''' ([[fræðiheiti]]: ''Chamaecyparis lawsoniana''<ref name=PLANTS>[https://plants.usda.gov/core/profile?symbol=CHLA "Chamaecyparis lawsoniana".] Natural Resources Conservation Service PLANTS Database. USDA. </ref><ref name=BSBI07>{{cite web|title=BSBI List 2007 |publisher=Botanical Society of Britain and Ireland |url=http://www.bsbi.org.uk/BSBIList2007.xls |format=xls |archive-url=https://www.webcitation.org/6VqJ46atN?url=http://www.bsbi.org.uk/BSBIList2007.xls |archive-date=2015-01-25 |accessdate=2014-10-17 |url-status = dead |df= }}</ref>) er barrtré í [[Cupressaceae]] (Grátviðarætt), sem vex í Oregon og norðvestur Kaliforníu, og vex frá sjávarmáli upp í 1500 m hæð í dölum [[Klamath-fjöll|Klamanth-fjalla]], oft meðfram ám. == Lýsing == Þetta er stórt, sígrænt tré, fullvaxta um 60m hátt eða meira, 1,2 til 2m í stofnþvermál. Börkurinn er rauðbrúnn, með kringlóttu hreistri í röndum. == Ræktun == ''Chamaecyparis lawsoniana'' þrífst best í rökum jarðvegi með góðu frárennsli, í góðu skjóli og birtu. Mörg hundruð ræktunarafbrigði með mismunandi vaxtarlag, vaxtarhraða og lit á barri hafa verið valin til ræktunar. Í Lystigarðinum Akureyri eru t.d.: 'Compacta', 'Erecta Glaucescens', 'Fraseri', 'Glauca, Elegans', 'Glauca', 'Kelleriis', 'Lombarts Glauca', 'Lutea', 'Minima Glauca', 'Silver Queen', 'Stewartii', ´Tiomfe van Boskoop' og fleiri.<ref name=Lystigarður>{{Cite web |url=http://www.lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&pId=1833&fl=2 |title=Lystigarður Akureyrar |access-date=2019-02-09 |archive-date=2021-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120185148/http://www.lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&pId=1833&fl=2 |url-status=dead }}</ref> Viðurinn er léttur en sterkur og þolinn gegn fúa.<ref>Snyder 1999 pg. 225</ref> ==Myndir== <gallery> File:LawsonsCypress.jpg|Barr með könglum: óþroskaðir könglar niðri, frjókönglar uppi File:Lawson cypress male cones.jpg|Frjókönglar með einkennandi rauðan lit File:Chamaecyparis lawsoniana.jpg|Þroskaðir frækönglar File:Chamaecyparis lawsoniana imbricata pendula 01.jpg|Afbrigðið ‘Imbricata Pendula’, Rosemoor, Devon, Bretlandi </gallery> == Tilvísanir == *Snyder, Gary. 1999. "The Gary Snyder Reader". Counterpoint. {{ISBN|1-887178-90-2}} {{Reflist|30em}} == Viðbótarlesning == *Conifer Specialist Group (2000). [https://www.iucnredlist.org/species/34004/2840024 "Chamaecyparis lawsoniana".] IUCN Red List of Threatened Species. Version 2006. International Union for Conservation of Nature. Retrieved 11 May 2006. Listed as Vulnerable (VU A1de+2e v2.3) *Siskiyou National Forest has posted precautions for persons entering areas with Port Orford Cedar populations ([http://www.fs.fed.us/r6/siskiyou/poc1.htm]). *{{cite journal | doi = 10.1890/0012-9658(2002)083[3167:SOAIPO]2.0.CO;2 | author = Jules, E. S. | author2 = M. J. Kaufmann | author3 = W. Ritts | author4 = A. L. Carroll |name-list-style = amp | year = 2002 | title = Spread of an invasive pathogen over a variable landscape: a non-native root rot on ''Chamaecyparis lawsoniana'' | url = https://archive.org/details/ecology_2002-11_83_11/page/3167 | journal = Ecology | volume = 83 | pages = 3167–3181 | jstor = 3071851 | issue = 11 }} *Hunt, J. 1959. [http://www.fs.fed.us/pnw/pubs/journals/pnw_os_rn-172.pdf ''Phytophthora lateralis'' on Port-Orford-cedar.] ''Research Note'' 172: 1–6. Portland, OR: U.S. Department of Agriculture, Forest Service, Pacific Northwest Forest and Range Experiment Station. *{{cite journal |author1=Roth, L. F. |author2=Trione, E. J. |author3= Ruhmann, W. H. |name-list-style = amp | year = 1957 | title = ''Phytophthora'' induced root rot of native Port-Orford-cedar |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-forestry_1957-04_55_4/page/294 | journal = Journal of Forestry | volume = 55 | pages = 294–298}} *Torgeson, D. C., Young, R. A., & Milbrath, J. A. 1954. ''Phytophthora'' root rot diseases of Lawson cypress and other ornamentals. ''Oregon Agricultural Experiment Station Bulletin''. 537: 1–18. Corvallis, OR: Oregon State College. *{{cite journal | author = Trione, E. J. | year = 1959 | title = The pathology of ''Phytophthora lateralis'' on native ''Chamaecyparis lawsoniana'' | url = https://archive.org/details/sim_phytopathology_1959-05_49_5/page/306 | journal = Phytopathology | volume = 49 | pages = 306–310}} *{{cite journal |author1=Tucker, C. M. |author2=Milbrath, J. A. | year = 1942 | title = Root rot of ''Chamaecyparis'' caused by a species of ''Phytophthora'' |url=https://archive.org/details/sim_mycologia_january-february-1942_34_1/page/94 | journal = Mycologia | volume = 34 | pages = 94–103 | jstor = 3754945 | issue = 1 | doi = 10.2307/3754945 }} *Zobel, D. B., Roth, L. F., & Hawk, G. M. 1985. Ecology, pathology, and management of ''Chamaecyparis lawsoniana''. ''General Technical Report''. PNW-184: 1–161. Portland, OR: U.S. Department of Agriculture, Forest Service, Pacific Northwest Forest and Range Experiment Station. * Uchytil, Ronald J. (1990). [https://www.fs.fed.us/database/feis/plants/tree/chalaw/all.html "Chamaecyparis lawsoniana".] Fire Effects Information System (FEIS). US Department of Agriculture (USDA), Forest Service (USFS), Rocky Mountain Research Station, Fire Sciences Laboratory – via https://www.feis-crs.org/feis/. == Tenglar == *[https://web.archive.org/web/20160401103242/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?157,160,170 Jepson Manual treatment for ''Cupressus lawsoniana''] *[http://www.conifercountry.com/conifers/Cup/poc/index.html ConiferCountry ''Chamaecyparis lawsoniana''] *[https://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?where-taxon=Chamaecyparis+lawsoniana Chamaecyparis lawsoniana] in the CalPhotos Photo Database, University of California, Berkeley {{commonscat|Chamaecyparis lawsoniana}} {{Wikilífverur|Chamaecyparis lawsoniana}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Barrtré]] n11pb0qnv6g1zd9auveivl19e3rgh79 0 150119 1983057 1866437 2026-10-18T08:02:46Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983057 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} {{taxobox | image = Fraxinus dipetala 2.jpg | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | unranked_ordo = [[Asterids]] | ordo = [[Varablómabálkur]] (Lamiales) | familia = [[Smjörviðarætt]] (Oleaceae) | sectio = Fraxinus sect. Dipetalae | species = F. dipetala | binomial = Fraxinus dipetala | binomial_authority = [[William Jackson Hooker|Hook.]] & [[George Arnott Walker-Arnott|Arn.]] | range_map = Fraxinus dipetala range map.jpg | range_map_caption = Útbreiðsla | synonyms = ''Chionanthus fraxinifolia'' <small>Kellogg</small> <br>''Fraxinus ciliata'' <small>Dippel</small> <br>''Fraxinus dipetala var. brachyptera'' <small>A.Gray</small> <br>''Fraxinus dipetala'' var.'' trifoliolata'' <small>[[John Torrey|Torr.]]</small> <br>''Fraxinus jonesii'' <small>[[Alexander von Lingelsheim|Lingelsh.]]</small> <br>''Fraxinus schiedei'' <small>Dippel</small> <br>''Fraxinus trifoliata'' <small>([[John Torrey|Torr.]]) F.H. Lewis & [[Carl Clawson Epling|Epling]]</small> <br>''Fraxinus trifoliolata'' <small>([[John Torrey|Torr.]]) F.H. Lewis & [[Carl Clawson Epling|Epling]]</small><ref>[http://www.catalogueoflife.org/show_species_details.php?record_id=718505 Sinónimos en Catalogue of life]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> <br>''Ornus dipetala'' <small>(Hook. & Arn.) Nutt.</small> <br>''Ornus quadrialata'' <small>Jacques</small> <br>''Petlomelia dipetala''<small>(Hook. & Arn.) Nieuwl.</small><ref>{{cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-369643 |title=''Fraxinus dipetala'' en PlantList |access-date=2019-03-25 |archive-date=2019-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325141727/http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-369643 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=369643 |title=''Fraxinus dipetala'' |author=World Checklist of Selected Plant Families |date=3 april 2014 |access-date=25 mars 2019 |archive-date=26 september 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120926075752/http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=369643 |url-status=dead }}</ref> }} '''''Fraxinus dipetala''''' er tegund af eskitré sem er ættað frá suðvestur [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]], í Bandaríkjunum í norðvestur [[Arizona]], [[Kalifornía|Kaliforníu]], suður [[Nevada]], og [[Utah]], og í [[Mexíkó]] í norður [[Baja California]]. Hún vex í 100–1,300 m. hæð.<ref name=grin>[https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?id=460810 "Fraxinus trifoliolata".] Germplasm Resources Information Network (GRIN). Agricultural Research Service (ARS), United States Department of Agriculture (USDA). </ref><ref name=jeps>Jepson Flora: [http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?5249,5252,5254 ''Fraxinus dipetala''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190826080534/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?5249,5252,5254 |date=2019-08-26 }}</ref> Þetta er lauffellandi runni eða lítið tré, að 7m hátt, með sívalan til kantaðan stofn. [[Laufblöð|Blöðin]] eru gagnstæð, fjaðurskift, 5 til 19 sm löng, með 3-7 (sjaldan 9) tenntum smáblöðum 1 til 7 sm löngum. Ilmandi blómin eru hvít, með tvö 2,5-4mm löng krónublöð, í stórum greindum klösum. Ólíkt flestum öskum eru plönturnar tvíkynja. Fræið er hneta, með langan, grannan væng (2-3,2 sm langur og 5-9mm breiður).<ref name=jeps/><ref name=calphotos>Calphotos: [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Fraxinus+dipetala ''Fraxinus dipetala'' photos]</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Viðbótarlesning== # Abrams, L. 1951. Geraniums to Figworts. 3: 866 pp. In L. Abrams (ed.) Ill. Fl. Pacific States. [[Stanford University Press]], Stanford. # Anonymous. 1986. List-Based Rec., Soil Conserv. Serv., U.S.D.A. Database of the U.S.D.A., Beltsville. # CONABIO. 2009. Catálogo taxonómico de especies de México. 1. In Capital Nat. México. CONABIO, Mexico City. # Hickman, J. C. 1993. The Jepson Manual: Higher Plants of California 1–1400. [[University of California Press]], Berkeley. # Munz, P. A. 1974. Fl. S. Calif. 1–1086. University of California Press, Berkeley. # Munz, P. A. & D. D. Keck. 1959. Cal. Fl. 1–1681. University of California Press, Berkeley. # Wallander. 2008. Systematics of Fraxinus (Oleaceae) and evolution of dioecy. Pl. Syst. Evol. 273(1–2): 25–49. {{commonscat|Fraxinus dipetala}} {{wikilífverur|Fraxinus dipetala}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Smjörviðarætt]] rpbeq2o3hyfba82bma8xkuq4oya1vef 0 151770 1983037 1637754 2026-10-18T04:47:45Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983037 wikitext text/x-wiki {{Skáletrað}} {{Taxobox | status = | image = Cistanthemonandra.jpg | image_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Hjartagrasbálkur]] (''Caryophyllales'') | familia = [[Montiaceae]] | genus = [[Cistanthe]] | species = '''C. monandra''' | binomial = Cistanthe monandra | binomial_authority = (Nuttall) M.A. Hershkovitz | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = ''Calyptridium monandrum'' <small>[[Thomas Nuttall|Nutt.]]</small> }} '''''Cistanthe monandra'''''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16892993|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> er plöntutegund sem var fyrst lýst af [[Thomas Nuttall]], og fékk sitt núverandi nafn af M.A. Hershkovitz.<ref name = "C132">M.A. Hershkovitz, 1990 ''In: Phytologia, 68(4): 267''</ref> Hún er ættuð frá suðvestur Bandaríkjunum. == Tilvísanir == {{Reflist}} *[https://web.archive.org/web/20190819180953/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6318,6324,6325 Jepson Manual Treatment: ''Cistanthe monandra''] *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Cistanthe+monandra ''Cistanthe monandra'' — U.C. Photo gallery] {{commonscat|Cistanthe monandra}} {{Wikilífverur|Cistanthe monandra}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Grýtuætt]] fjiofvaz70opbj40839ml81ukzwax0k 0 151772 1983038 1637758 2026-10-18T04:49:19Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983038 wikitext text/x-wiki {{Skáletrað}} {{Taxobox | status = | image = Calyptridium monospermum.jpg | image_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Hjartagrasbálkur]] (''Caryophyllales'') | familia = [[Montiaceae]] | genus = [[Cistanthe]] | species = '''C. monosperma''' | binomial = Cistanthe monosperma | binomial_authority = (E. Greene) M.A. Hershkovitz | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = ''Spraguea umbellata'' <small>[[Frederick Vernon Coville|Coville]]</small><br>''Spraguea pulcherrima'' <small>[[Amos Arthur Heller|A. Heller]]</small><br>''Spraguea monosperma'' <small>([[Edward Lee Greene|Greene]]) [[Per Axel Rydberg|Rydb.]]</small><br>''Calyptridium monospermum'' <small>[[Edward Lee Greene|Greene]]</small> }} '''''Cistanthe monosperma'''''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16892995|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> er plöntutegund sem var fyrst lýst af [[Edward Lee Greene]], og fékk sitt núverandi nafn af M.A. Hershkovitz.<ref name = "C132">M.A. Hershkovitz, 1990 ''In: Phytologia, 68(4): 267''</ref> Hún er ættuð frá vesturhluta [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]].<ref name=SNW>Sierra Nevada Wildflowers, Karen Wiese, 2nd E. 2013, p. 75</ref> == Tilvísanir == {{Reflist}} ==Tenglar== *[https://web.archive.org/web/20190719182543/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6318,6324,6326 Jepson Manual Treatment] *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Calyptridium+monospermum CalPhotos] {{commonscat|Cistanthe monosperma}} {{Wikilífverur|Cistanthe monosperma}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Grýtuætt]] gdb6p4fqt8dm881ix3wcjgr30fyu5vz 0 151774 1983039 1637761 2026-10-18T04:50:53Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983039 wikitext text/x-wiki {{Skáletrað}} {{Taxobox | status = | image = | image_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Hjartagrasbálkur]] (''Caryophyllales'') | familia = [[Montiaceae]] | genus = [[Cistanthe]] | species = '''C. parryi''' | binomial = Cistanthe parryi | binomial_authority = ([[Asa Gray|A. Gray]]) M.A. Hershkovitz | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = ''Calyptridium parryi'' var.'' martirense'' <small>Guilliams, M.G.Simpson &amp; Rebman</small><br>''Calyptridium parryi'' <small>[[Asa Gray|A. Gray]]</small> }} '''''Cistanthe parryi'''''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16893009|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> er plöntutegund sem var fyrst lýst af [[Asa Gray]], og fékk sitt núverandi nafn af M.A. Hershkovitz.<ref name = "C132">Carolin ex M.A. Hershkovitz, 1991 ''In: Phytologia, 70(3): 221''</ref> Hún er ættuð frá suðvestur Bandaríkjunum og Baja Kalifornía. == Tilvísanir == {{Reflist}} *[https://web.archive.org/web/20190825194730/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6318,6324,6327 Jepson Manual Treatment] {{commonscat|Cistanthe parryi}} {{Wikilífverur|Cistanthe parryi}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Grýtuætt]] 7ukuci4g2c0l6a5mgalvvsf04cagr40 0 151791 1983041 1728840 2026-10-18T04:52:29Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983041 wikitext text/x-wiki {{Skáletrað}} {{Taxobox | status = | image = | image_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Hjartagrasbálkur]] (''Caryophyllales'') | familia = [[Montiaceae]] | genus = [[Cistanthe]] | species = '''C. pulchella''' | binomial = Cistanthe pulchella | binomial_authority = (Eastwood) M.A. Hershkovitz | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = ''Spraguea pulchella'' <small>Eastwood</small><br>''Calyptridium pulchellum'' <small>([[Alice Eastwood|Eastw.]]) [[Robert Francis Hoover|Hoover]]</small> }} '''''Cistanthe pulchella'''''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16893021|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> er plöntutegund sem var fyrst lýst af [[Alice Eastwood]], og fékk sitt núverandi nafn af M.A. Hershkovitz.<ref name = "C132">M.A. Hershkovitz, 1990 ''In: Phytologia, 68(4): 268''</ref> Hún er ættuð frá Sierra Nevada í Kaliforníu.<ref name=tnc>[http://www.natureserve.org/explorer/servlet/NatureServe?searchName=Cistanthe+pulchella The Nature Conservancy]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name=fed>USFWS. [http://frwebgate.access.gpo.gov/cgi-bin/getdoc.cgi?dbname=1998_register&docid=fr14se98-11.pdf Determination of threatened status for four plants from the foothills of the Sierra Nevada Mountains in California.] ''Federal Register'' September 14, 1998.</ref><ref name=five>USFWS. [http://ecos.fws.gov/docs/five_year_review/doc1871.pdf Mariposa Pussypaws Five-year Review.] December 2007.</ref> == Tilvísanir == {{Reflist}} *[https://web.archive.org/web/20160401140756/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6318,6324,6331 Jepson Manual Treatment] *[http://www.fws.gov/sacramento/es/plant_spp_accts/mariposa_pussypaws.htm California Fish & Wildlife] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110805002100/http://www.fws.gov/sacramento/es/plant_spp_accts/mariposa_pussypaws.htm |date=2011-08-05 }} *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Calyptridium+pulchellum Photo gallery] {{commonscat|Cistanthe pulchella}} {{Wikilífverur|Cistanthe pulchella}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Grýtuætt]] e0ktm4u809rn2mnzgo3fd7f05vbtqj4 0 151793 1983043 1637858 2026-10-18T04:54:06Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983043 wikitext text/x-wiki {{Skáletrað}} {{Taxobox | status = | image = | image_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Hjartagrasbálkur]] (''Caryophyllales'') | familia = [[Montiaceae]] | genus = [[Cistanthe]] | species = '''C. quadripetala''' | binomial = Cistanthe quadripetala | binomial_authority = ([[Sereno Watson|S. Watson]]) M.A. Hershkovitz | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = ''Calyptridium quadripetalum'' <small>[[Sereno Watson|S. Watson]]</small> }} '''''Cistanthe quadripetala'''''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16893026|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> er plöntutegund sem var fyrst lýst af [[Sereno Watson]], og fékk sitt núverandi nafn af M.A. Hershkovitz.<ref name = "C132">M.A. Hershkovitz, 1990 ''In: Phytologia, 68(4): 268''</ref> Hún er frá Kaliforníu í Bandaríkjunum. ==Tenglar== *[https://web.archive.org/web/20160401140802/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6318,6324,6333 Jepson Manual Treatment] *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Calyptridium+quadripetalum Photo gallery] == Tilvísanir == {{Reflist}} {{commonscat|Cistanthe quadripetala}} {{Wikilífverur|Cistanthe quadripetala}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Grýtuætt]] hzpwbmm1zsajfgoj3f7p1vn9jfphcqj 0 151794 1983044 1637861 2026-10-18T04:55:40Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983044 wikitext text/x-wiki {{Skáletrað}} {{Taxobox | status = | image = Cistanthe rosea.jpg | image_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Hjartagrasbálkur]] (''Caryophyllales'') | familia = [[Montiaceae]] | genus = [[Cistanthe]] | species = '''C. rosea''' | binomial = Cistanthe rosea | binomial_authority = ([[Sereno Watson|S. Watson]]) M.A. Hershkovitz | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = ''Calyptridium roseum'' <small>[[Sereno Watson|S. Wats.]]</small> }} '''''Cistanthe rosea'''''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16893029|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> er plöntutegund sem var fyrst lýst af [[Sereno Watson]], og fékk sitt núverandi nafn af M.A. Hershkovitz.<ref name = "C132">M.A. Hershkovitz, 1990 ''In: Phytologia, 68(4): 268''</ref> Hún er ættuð frá vestur Bandaríkjunum. <gallery> Cistanthe rosea (5387181683).jpg Cistanthe rosea (5387182157).jpg Cistanthe rosea (5387182875).jpg Cistanthe rosea (5387183291).jpg Cistanthe rosea (5387786062).jpg Cistanthe rosea (5387787376).jpg </gallery> == Tilvísanir == {{Reflist}} ==Tenglar== *[https://web.archive.org/web/20190916124541/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6318,6324,6334 Jepson Manual Treatment] *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Calyptridium+roseum Photo gallery] {{commonscat|Cistanthe rosea}} {{Wikilífverur|Cistanthe rosea}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Grýtuætt]] 3ewhgvaph87mtkchl3pxzc2h75w6kui 0 151797 1983045 1780496 2026-10-18T04:57:14Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983045 wikitext text/x-wiki {{Skáletrað}} {{Taxobox | status = | image = Cistanthe umbellata 22872.JPG | image_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Hjartagrasbálkur]] (''Caryophyllales'') | familia = [[Montiaceae]] | genus = [[Cistanthe]] | species = '''C. umbellata''' | binomial = Cistanthe umbellata | binomial_authority = ([[John Torrey|Torrey]]) M.A. Hershkovitz | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = ''Spraguea umbellata'' <small>[[John Torrey|Torr.]]</small><br>''Calyptridium umbellatum'' <small>([[John Torrey|Torr.]]) [[Edward Lee Greene|Greene]]</small> }} '''''Cistanthe umbellata'''''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16893046|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> er plöntutegund sem var fyrst lýst af [[John Torrey]], og fékk sitt núverandi nafn af M.A. Hershkovitz.<ref name = "C132">M.A. Hershkovitz, 1990 ''In: Phytologia, 68(4): 268''</ref> Hún er ættuð frá vesturhluta Bandaríkjanna (frá [[Breska-Kólumbía|Bresku-Kólumbíu]] til [[Kalifornía|Kaliforníu]] og [[Colorado]]).<ref name=ipni1>The name ''Cistanthe&nbsp;umbellata'' was published in ''Phytologia'', 68(4): 268. 1990. New York. The basionym, ''Spraguea umbellata'' Torr., was first described and published in ''Smithsonian Contributions to Knowledge'', 6(2): 4 (-5; t. 1). 1853. Washington, DC. {{cite web |url=http://www.ipni.org:80/ipni/idPlantNameSearch.do?id=1051815-2 |title=Plant Name Details for ''Cistanthe umbellata'' |quote=nomenclatural synonym: Portulacaceae ''Spraguea umbellata'' Torr. |work=[[International Plant Names Index|IPNI]] |accessdate=August 18, 2010}}</ref><ref name=grin>{{cite web |url=https://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?447860 |title=''Cistanthe umbellata'' information from NPGS/GRIN |author=[[Germplasm Resources Information Network|GRIN]] |quote=Synonyms: ''Calyptridium umbellatum'' (Torr.) Greene; ''Spraguea umbellatum'' Torr. (basionym) |work=Taxonomy for Plants |publisher=[[United States Department of Agriculture|USDA]], [[Agricultural Research Service|ARS]], National Genetic Resources Program |location=National Germplasm Resources Laboratory, [[Beltsville, Maryland]] |date=May 9, 2007 |accessdate=August 18, 2010 |archive-date=janúar 20, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090120135052/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?447860 |url-status=dead }}</ref><ref name=ipni2>&nbsp;''Calyptridium umbellatum'' was published in ''Bulletin of the Torrey Botanical Club'', 13: 144. 1886. New York. {{cite web |url=http://www.ipni.org:80/ipni/idPlantNameSearch.do?id=43482-2 |title=Plant Name Details for ''Calyptridium umbellatum'' |work=IPNI |accessdate=August 18, 2010}}</ref><ref name=ipni3>{{cite web |url=http://www.ipni.org:80/ipni/idPlantNameSearch.do?id=243072-2 |title=Plant Name Details for ''Spraguea umbellata'' |quote=Distribution: Forks of [[Nozah River]] in the foothills of [[Sierra Nevada (U.S.)|Sierra Nevada]] of N California, California. Collector: [[John C. Frémont|J.C.Fremont]] [[sine nomine|s.n.]] |work=IPNI |accessdate=August 18, 2010}}</ref> <gallery> Calyptridium umbellatum pussypaws.jpg Flickr - brewbooks - Calyptridium umbellatum Pussypaws.jpg Flickr - brewbooks - Cistanthe umbellata (Pussypaws) at Burroughs 1.jpg Flickr - brewbooks - Cistanthe umbellata, Goat Rocks, Mount St Helens.jpg Flickr - brewbooks - Cistanthe umbellata.jpg Cistanthe_umbellata_22868.JPG </gallery> == Tilvísanir == {{Reflist}} == Tenglar == *[https://web.archive.org/web/20181008163842/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6318,6324,6335 Jepson Manual Treatment] *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Cistanthe+umbellata Photo gallery] {{commonscat|Cistanthe umbellata}} {{Wikilífverur|Cistanthe umbellata}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Grýtuætt]] thsrls5xqlortt7hdje4bad9n17yef6 0 151804 1983056 1637893 2026-10-18T07:19:24Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983056 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | status = | image = Flickr - brewbooks - i042107 396.jpg | image_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Hjartagrasbálkur]] (''Caryophyllales'') | familia = [[Montiaceae]] | genus = [[Lewisia]] | species = '''L. brachycalyx''' | binomial = Lewisia brachycalyx | binomial_authority = [[Georg Engelmann|Engelm.]] ex [[Asa Gray|A. Gray]]<ref name = "C132">Engelm. ex A. Gray, 1868 ''In: Proc. Am. Acad. 7: 400''</ref> | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = ''Oreobroma brachycalyx'' <small>(Engelmann ex [[Asa Gray|A. Gray]]) Howell</small><br>''Lewisia brachycarpa'' <small>S. Wats.</small> }} '''Fingrablaðka''' ([[fræðiheiti]]: ''Lewisia brachycalyx''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16892652|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref>) er fjölær jurt af ættinni [[Montiaceae]]. Hún er ættuð frá suðvestur Bandaríkjunum og Baja California í Mexíkó.<ref name = calflora>{{cite web | url = http://www.calflora.org/cgi-bin/species_query.cgi?where-taxon=Lewisia+brachycalyx | title = ''Lewisia brachycalyx'' | publisher = Calflora.org | accessdate = 22 March 2018}}</ref> == Tilvísanir == {{Reflist}} == Tenglar == *[https://web.archive.org/web/20160401140928/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6318,6362,6363 Jepson Manual Treatment] *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Lewisia+brachycalyx Photo gallery] {{commonscat|Lewisia brachycalyx}} {{Wikilífverur|Lewisia brachycalyx}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Grýtuætt]] iuztwysgl0hyita9fdry8gdewtlgvir 0 151810 1983076 1637899 2026-10-18T09:41:24Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983076 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | status = | image = Lewisia cantelovii JEPS109867 (4497519976).jpg | image_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Hjartagrasbálkur]] (''Caryophyllales'') | familia = [[Montiaceae]] | genus = [[Lewisia]] | species = '''L. cantelovii''' | binomial = Lewisia cantelovii | binomial_authority = [[John Thomas Howell|J.T.Howell]]<ref name = "C132">Howell, 1942 ''In: Leafl. West. Bot. 3: 139''</ref> | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = }} '''Gljúfrablaðka''' ([[fræðiheiti]]: ''Lewisia cantelovii''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16892655|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref>) er fjölær jurt af ættinni [[Montiaceae]]. Hún er einlend í Kaliforníu. <gallery> Lewisia cantelovii JEPS109893 (4496892407).jpg </gallery> == Tilvísanir == {{Reflist}} == Tenglar == *[https://web.archive.org/web/20160401140931/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6318,6362,6364 Jepson Manual Treatment] *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Lewisia+cantelovii Photo gallery] {{commonscat|Lewisia cantelovii}} {{Wikilífverur|Lewisia cantelovii}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Grýtuætt]] nxzds0a273o50az5yd2zstenbxj65hs 0 151813 1983074 1813521 2026-10-18T09:20:07Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983074 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | status = | image = Lewisia columbiana 0022.JPG | image_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Hjartagrasbálkur]] (''Caryophyllales'') | familia = [[Montiaceae]] | genus = [[Lewisia]] | species = '''L. columbiana''' | binomial = Lewisia columbiana | binomial_authority = ([[J.T.Howell]] ex [[Asa Gray|A.Gray]]) [[B.L.Rob.]]<ref name = "C132">B.L. Robins., 1897 ''In: A. Gray. Syn. Fl. N. Am. 1: I. 269''</ref> | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = ''Oreobroma columbianum'' <small>(Howell ex [[Asa Gray|A. Gray]]) Howell</small><br>''Calandrinia columbiana'' <small>Howell ex [[Asa Gray|A. Gray]]</small> }} '''Geislablaðka''' ([[fræðiheiti]]: ''Lewisia columbiana''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16892658|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref>) er fjölær jurt af ættinni [[Montiaceae]]. Hún er ættuð frá vesturhluta Bandaríkjanna og frá [[Breska-Kólumbía|Bresku-Kólumbíu]] í Kanada. == Undirtegundir == Undirtegundir geislablöðku eru: **''Lewisia columbiana'' var. ''columbiana'': Kanada ([[Breska-Kólumbía|Bresku-Kólumbíu]]), Bandaríkin ([[Washington (fylki)|Washington]], [[Oregon]]) ** ''Lewisia columbiana'' var. ''rupicola'' ([[Carl Schurz English|English]]) [[Charles Leo Hitchcock|C.L.Hitchc.]]: Kanada ([[Breska-Kólumbía|Bresku-Kólumbíu]]), Bandaríkin ([[Washington (fylki)|Washington]], [[Oregon]]) ** ''Lewisia columbiana'' var. ''wallowensis'' [[Charles Leo Hitchcock|C.L.Hitchc.]]: Bandaríkin ([[Idaho]], [[Montana]], [[Oregon]]) <gallery> File:Lewisia columbiana.jpg|Blóm File:Lewisia columbiana 7647.JPG| File:Lewisia columbiana 0028.JPG </gallery> == Tilvísanir == {{Reflist}} == Tenglar == *[https://web.archive.org/web/20160401140934/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6318,6362,6365 Jepson Manual Treatment] *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Lewisia+columbiana Photo gallery] {{commonscat|Lewisia columbiana}} {{Wikilífverur|Lewisia columbiana}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Grýtuætt]] dwwblsd4i2qs7nb2tc9mjxdh8ll37fc 0 151868 1983052 1638196 2026-10-18T06:41:06Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983052 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | status = | image = Lewisianevadensis.jpg | image_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Hjartagrasbálkur]] (''Caryophyllales'') | familia = [[Montiaceae]] | genus = [[Lewisia]] | species = '''L. nevadensis''' | binomial = Lewisia nevadensis | binomial_authority = ([[Samuel Frederick Gray|Gray]]) B.L. Robins.<ref name = "C132">B.L. Robins., 1897 ''In: A. Gray. Syn. Fl. N. Am. 1: I. 268''</ref> | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = ''Oreobroma nevadense'' <small>([[Asa Gray|A. Gray]]) Howell</small><br>''Lewisia pygmaea'' var.'' nevadensis'' <small>([[Asa Gray|A. Gray]]) [[Francis Raymond Fosberg|Fosberg]]</small><br>''Lewisia bernardina'' <small>[[Anstruther Davidson|Davidson]]</small><br>''Claytonia grayana'' <small>[[Carl Ernst Otto Kuntze|Kuntze]]</small><br>''Calandrinia nevadensis'' <small>[[Asa Gray|A. Gray]]</small> }} '''Engjablaðka''' ([[fræðiheiti]]: ''Lewisia nevadensis''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16892689|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref>) er fjölær jurt af ættinni [[Montiaceae]]. Hún er ættuð frá vestur Bandaríkjunum og Baja California í Mexíkó.<ref name = calflora>{{cite web | url = https://www.calflora.org/cgi-bin/species_query.cgi?where-calrecnum=4775 | title = ''Lewisia nevadensis'' | publisher = Calflora.org | accessdate = 22 March 2018}}</ref> == Tilvísanir == {{Reflist}} == Tenglar == *[http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6318,6362,6376 Jepson Manual Treatment] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} *[https://web.archive.org/web/20100213043223/http://swcoloradowildflowers.com/White%20Enlarged%20Photo%20Pages/oreobroma.htm Southwest Colorado Wildflowers] *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Lewisia+nevadensis Photo gallery] {{commonscat|Lewisia nevadensis}} {{Wikilífverur|Lewisia nevadensis}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Grýtuætt]] 5bs9g3jo165c93zq3nawz3tv1i9onk7 0 151877 1983048 1638217 2026-10-18T05:46:36Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983048 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | status = | image = Lewisiapygmaea.jpg | image_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Hjartagrasbálkur]] (''Caryophyllales'') | familia = [[Montiaceae]] | genus = [[Lewisia]] | species = '''L. pygmaea''' | binomial = Lewisia pygmaea | binomial_authority = ([[Samuel Frederick Gray|Gray]]) B.L. Robins.<ref name = "C132">B.L. Robins., 1897 ''In: A. Gray. Syn. Fl. N. Am. 1: I. 268''</ref> | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = ''Talinum pygmaeum'' <small>[[Asa Gray|A. Gray]]</small><br>''Oreobroma pygmaeum'' <small>([[Asa Gray|A. Gray]]) Howell</small><br>''Oreobroma minima'' <small>[[Aven Nelson|A. Nelson]]</small><br>''Oreobroma grayi'' <small>([[Nathaniel Lord Britton|Britton]]) Rydberg</small><br>''Oreobroma exarticulatum'' <small>([[Harold St.John|H. St. John]]) Rydberg</small><br>''Oreobroma aridorum'' <small>([[Harley Harris Bartlett|Bartlett]]) [[Amos Arthur Heller|A. Heller]]</small><br>''Lewisia pygmaea'' var.'' aridorum'' <small>[[Harley Harris Bartlett|Bartlett]]</small><br>''Lewisia minima'' <small>([[Aven Nelson|A. Nelson]]) [[Aven Nelson|A. Nelson]]</small><br>''Lewisia exarticulata'' <small>[[Harold St.John|H. St. John]]</small><br>''Claytonia parva'' <small>[[Carl Ernst Otto Kuntze|Kuntze]]</small><br>''Claytonia grayi'' <small>F. Mueller</small><br>''Calandrinia pygmaea'' <small>([[Asa Gray|A. Gray]]) [[Asa Gray|A. Gray]]</small><br>''Calandrinia grayi'' <small>[[Per Axel Rydberg|Rydb.]]</small> }} '''Dvergblaðka''' ([[fræðiheiti]]: ''Lewisia pygmaea''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16892698|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref>) er fjölær jurt af ættinni [[Montiaceae]]. Hún er ættuð frá vestur Bandaríkjunum frá [[Alaska]] og [[Alberta]] til [[Kalifornía|Kaliforníu]] og [[New Mexico]].<ref name = calflora>{{cite web | url = https://www.calflora.org/cgi-bin/species_query.cgi?where-calrecnum=4777 | title = ''Lewisia pygmaea'' | publisher = Calflora.org | accessdate = 22 March 2018}}</ref> Hún blandast auðveldlega öðrum tegundum ættkvíslarinnar og getur því verið erfið í greiningu. <gallery> Dwarf lewisia Lewisia pygmaea 9flowers.jpg Dwarf lewisia Lewisia pygmaea pair.jpg Lewisia pygmaea.jpg </gallery> == Tilvísanir == {{Reflist}} == Tenglar == *[https://web.archive.org/web/20160401141014/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6318,6362,6378 Jepson Manual Treatment] *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Lewisia+pygmaea Photo gallery] {{commonscat|Lewisia pygmaea}} {{Wikilífverur|Lewisia pygmaea}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Grýtuætt]] nc87k1jl7juiicfue2acpels40etc0e 0 151892 1983032 1638253 2026-10-18T03:44:50Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983032 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | status = | image = Lewisia_oppositifolia_4576.JPG | image_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Hjartagrasbálkur]] (''Caryophyllales'') | familia = [[Montiaceae]] | genus = [[Lewisia]] | species = '''L. oppositifolia''' | binomial = Lewisia oppositifolia | binomial_authority = (S. Wats.) B.L. Robins.<ref name = "C132">B.L. Robins., 1897 ''In: A. Gray. Syn. Fl. N. Am. 1: I. 268''</ref> | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = ''Oreobroma oppositifolium'' <small>([[Sereno Watson|S. Watson]]) Howell</small><br>''Calandrinia oppositifolia'' <small>S. Wats.</small> }} '''Brekkublaðka''' ([[fræðiheiti]]: ''Lewisia oppositifolia''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16892695|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref>) er fjölær jurt af ættinni [[Montiaceae]]. Hún er ættuð frá vestur Bandaríkjunum, á litlu svæði í norðurhluta Kaliforníu og suðvestur Oregon.<ref name = calflora>{{cite web | url = https://www.calflora.org/cgi-bin/species_query.cgi?where-calrecnum=4776 | title = ''Lewisia oppositifolia'' | publisher = Calflora.org | accessdate = 22 March 2018}}</ref> <gallery> Lewisia_oppositifolia_4577.JPG Lewisia_oppositifolia_4578.JPG Lewisia_oppositifolia_4579.JPG Lewisia oppositifolia 4576.JPG Lewisia oppositifolia 4577.JPG Lewisia oppositifolia 4578.JPG </gallery> == Tilvísanir == {{Reflist}} == Tenglar == *[https://web.archive.org/web/20160401141010/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6318,6362,6377 Jepson Manual Treatment] *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Lewisia+oppositifolia Photo gallery] {{commonscat|Lewisia oppositifolia}} {{Wikilífverur|Lewisia oppositifolia}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Grýtuætt]] rwdf7n87kdsni71h5wyu2vy13qv6eeh 0 152513 1983046 1641472 2026-10-18T04:59:20Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983046 wikitext text/x-wiki {{Skáletrað}} {{Taxobox | status = | image = | image_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Hjartagrasbálkur]] (''Caryophyllales'') | familia = [[Montiaceae]] | genus = [[Claytonia]] | species = '''C. umbellata''' | binomial = Claytonia umbellata | binomial_authority = [[Sereno Watson|S.Watson]]<ref name = "C132">S. Wats., 1871 ''In: Bot. King, Exp. 43. t. 6''</ref> | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = }} '''''Claytonia umbellata'''''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16893446|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> er plöntutegund sem var lýst af [[Sereno Watson]]. Hún vex í Kaliforníu og Oregon.<ref name = "EFlora">[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=242415758 Claytonia umbellata] í Flora of North America</ref> == Tilvísanir == {{Reflist}} ==Tenglar== *[https://web.archive.org/web/20160401140922/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6318,6336,6360 Jepson Manual Treatment] *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Claytonia+umbellata Photo gallery] {{commonscat|Claytonia umbellata}} {{Wikilífverur|Claytonia umbellata}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Grýtuætt]] 65eriq8flt5mmg01b9nnglylhdhytat 0 153510 1983051 1787120 2026-10-18T06:16:21Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983051 wikitext text/x-wiki '''Einkunnir''' er [[fólkvangur]] í [[Borgarbyggð]]. Hann var stofnaður árið [[2006]] en [[skógrækt]] hefur verið þar frá [[1951]], Nafnið kemur frá þremur klettaborgum. Vatnið Álatjörn er á svæðinu. ==Tengill== *[https://www.borgarbyggd.is/thjonusta/umhverfis-og-skipulagssvid/umhverfismal/einkunnir/ Einkunnir -Borgarbyggð.is] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190816043048/https://www.borgarbyggd.is/thjonusta/umhverfis-og-skipulagssvid/umhverfismal/einkunnir/ |date=2019-08-16 }} *[https://web.archive.org/web/20190816043045/https://folkvangurinneinkunnir.weebly.com/ Fólkvangurinn Einkunnir] {{Fólkvangar}} [[Flokkur:Borgarbyggð]] [[Flokkur:Skógar á Íslandi]] 038gpphjr4lwzu6tsuptfojugv648ys 0 153654 1983092 1954354 2026-10-18T11:00:57Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983092 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Hafdís Ingvarsdóttir | búseta = | mynd = Hafdis Ingvars 2019.jpg | myndastærð = 250px | myndatexti = | alt = | fæðingarnafn = | fæðingardagur = | fæðingarstaður = | dauðadagur = | dauðastaður = | orsök_dauða = | virkur = | þekktur_fyrir = | þekkt_fyrir = | þjóðerni = | starf = Prófessor emeritus í menntunarfræði við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] | titill = | verðlaun = | laun = | trú = | maki = | börn = | foreldrar = | háskóli = | stjórnmálaflokkur = | niðurmál = | hæð = | þyngd = | tilvitnun = | undirskrift = | heimasíða = }} '''Hafdís Ingvarsdóttir''' er fyrrum [[prófessor]] í menntunarfræði við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]].<ref>[https://www.hi.is/starfsfolk/hei Hafdís Ingvarsdóttir. Prófessor emeritus]. Sótt 21. ágúst 2019.</ref> == Ferill == Hafdís Ingvarsdóttir lauk stúdentsprófi frá [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólanum í Reykjavík]] (1964), kennaraprófi frá Kennaraskóla Íslands (1965) og BA prófi í dönsku og [[sagnfræði]] frá Háskóla Íslands (1968). Jafnframt BA náminu kenndi hún við [[Hagaskóli|Hagaskóla]] í [[Reykjavík]]. Hún stundaði síðan framhaldsnám í dönsku máli og bókmenntun við [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]] (1969-1971). Að námi loknu tók hún aftur upp kennslu við Hagaskóla til 1981 en kenndi jafnframt við Verslunarskóla Íslands og gegndi fullri stöðu þar til 1988 er hún hóf störf við Háskóla Íslands fyrst sem kennslustjóri en var skipuð lektor 1997. Hún er með meistaragráðu í kennslufræði frá {{ill|Háskólanum í Reading|en|University of Reading}} í [[England]]i með áherslu á tungumálanám og kennslu (hagnýt málvísindi) (1993). [[Doktorsgráða|Doktorsprófi]] í menntunarfræði lauk hún frá sama háskóla (2003). Hafdís var skipuð prófessor í menntunarfræði 2009.<ref name="Hafdís">{{vefheimild|url=https://notendur.hi.is/hei/|titill=Hafdís E. Ingvarsdóttir. Uppeldis- og menntunarfræði|mánuðurskoðað=21. ágúst|árskoðað=2019}}</ref> == Rannsóknir == Hafdís hefur fengist við margvíslegar rannsóknir tengdar kennslu- og menntunarfræðum. Hún hefur lagt sig eftir að skoða kennsluhætti og starfsþróun kennara og hvaða leiðir séu vænlegastar til að efla vöxt kennara í starfi. Rannsóknir hennar hafa einkum skipst í þrjá þætti sem þó skarast: rannsóknir á starfskenningum kennara, rannsóknir á kennslu og rannsóknir á kennaramenntun.<ref name="Hafdís" /> Doktorsritgerð hennar fjallar um starfskenningar kennara og áhrif þeirra á starfið: "The heart of the matter: the nature, use, and formation of teachers' subjective theories in secondary schools in Iceland."<ref>Skrá um doktorsritgerðir Íslendinga. [https://doktor.landsbokasafn.is/detail/1607 Hafdís Ingvarsdóttir].</ref> Í því skyni að efla kennara í starfi og þróa til þess leiðir hefur Hafdís unnið með og þróað frekar hugtakið starfskenning, einkum starfskenningu fagkennarans (e.teacher‘s subjective theories) og tengsl þeirra við ígrundun. Ennfremur hefur hún skilgreint og unnið með hugtakið bandamenn sem mikilvægt hugtak til að efla samstarf og samvinnu kennara.<ref name="Hafdís" /> Hafdís hefur einnig rannsakað stöðu enskunnar og enskukennslu á Íslandi í grunn- framhalds- og háskólum. Síðasta áratug hefur hún unnið að langtímarannsókn (í samstarfi við Birnu Arnbjörnsdóttur prófessor) að stöðu enskukennslu á Íslandi.<ref>University of Iceland. (2018). [https://english.hi.is/news/the_impact_of_english_on_the_icelandic_speech_community The impact of English on the Icelandic speech community] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821193528/https://english.hi.is/news/the_impact_of_english_on_the_icelandic_speech_community |date=2019-08-21 }}. Sótt 21. ágúst 2019.</ref> Hafdís hefur takið þátt í fjölda evrópskra þróunarverkefna tengda kennarastarfinu auk rannsókna tengdri kennaramenntun. Hún hefur starfað ötullega að símenntun kennara og haldið fjölmörg námskeið og vinnustofur í því skyni. Hún hefur flutt fyrirlestra um rannsóknir sínar á fjölda alþjóðlegra ráðstefna. Skrif hennar hafa birst bæði hérlendis og erlendis í bókarköflum og ritrýndum greinum.<ref name="Hafdís" /> == Ýmis störf og verkefni == Hafdís hefur gegnt ýmsum trúnaðarstörfum innan lands og utan á vegum menntamálaráðuneytis og innan Háskóla Íslands. Hún var í samstarfsnefnd um endurmenntun framhaldsskólakennara þar sem hún sat sem fulltrúi Háskóla Íslands (1992-2009). Nefndin hafði það hlutverk að móta stefnu um endurmenntun framhaldsskólakennara og úthluta fé til endurmenntunar framhaldsskóla.<ref name="Hafdís" /> Þá sat hún í nefnd um evrópska kennaramenntun 2010 en hún var tilnefnd af menntamálaráðuneyti 2006-2008. Enn fremur sat Hafdís í nefnd á vegum menntamálaráðherra sem hafði það hlutverk að setja fram tillögur um framtíðarskipan kennaranáms 2005-2006 en hún var tilnefnd af Háskóla Íslands.<ref>Menntamálaráðuneytið. (2006). [https://www.stjornarradid.is/media/menntamalaraduneyti-media/media/ritogskyrslur/framtidarskipan_kennaramenntunar.pdf Tillögur starfshóps um framtíðarskipan kennaramenntunar]. Sótt 21. ágúst 2019</ref> Hún var fulltrúi HÍ í landsnefnd sem var ráðgefandi fyrir menntamálaráðherra um hvort og þá hvernig megi innleiða notkun evrópsku tungumálamöppunnar ETM í íslenska skóla 2002-2006.<ref>Menntamálastofnun. [https://mms.is/namsefni/evropska-tungumalamappan-fyrir-framhaldsskolastigEvrópska tungumálamappan fyrir framhaldsskólastig]</ref><ref>Menntamálastofnun. [https://mms.is/namsefni/evropska-tungumalamappan-fyrir-grunnskolastig Evrópska tungumálamappan fyrir grunnskólastig]</ref> Á árunum 2003-2009 sat hún í framkvæmdastjórn (excecutive commitee) [https://www.isatt.net/ ISATT - International Study Association of Teachers and Teaching] - en það eru alþjóðleg samtök rannsakenda sem leggja stund á rannsóknir á kennurum og kennslu. Þá átti Hafdís sæti í ráðgjafanefnd [https://www.ukcge.ac.uk/about-ukcge/ukcge.aspx The UK Council for Graduate Education] frá 2006-2010.<ref name="Hafdís" /> Hún var jafnframt einn af stofnendum og fyrsti formaður Samtaka tungumálakennara (STÍL) 1985 – 1989.<ref>Pétur Rasmussen. (2014). [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=6089379 Mér hefur alltaf fundist danska svo fallegt tunugmál]. Málfríður. Tímarit Samtaka tungumálakennara, 30(1): 5-9.</ref> == Viðurkenningar == Árið 2016 hlaut Hafdís viðurkenningu alþjóðasamtaka tungumálakennara „Fédération Internationale des Professeurs de Langues Vivantes“ (FIPLV) fyrir framlag sitt til tungumálakennslu – og náms.<ref>STÍL – Samtök tungumálakennara á Íslandi – The Association of Language Teachers in Iceland. [http://stil-is.weebly.com/ Heiðursverðlaun FIPLV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821193521/http://stil-is.weebly.com/ |date=2019-08-21 }}. Sótt 21. ágúst 2019</ref> == Nokkur ritverk == === Bókarkaflar === *Ingvarsdóttir, H. (2014). [https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/S1479-368720140000022008/full/html Reflection and Work Context in Teacher Learning: Two Case Studies from Iceland]. Í International Teacher Education: Promising Pedagogies (Part A) (Volume 22). *Ingvarsdóttir, H. (2016). [http://www.symposium-books.co.uk/bookdetails/97/ In times of changing linguistics context: The career trajectory of an EFL teacher in Iceland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821193519/http://www.symposium-books.co.uk/bookdetails/97/ |date=2019-08-21 }} (pp. 95-104). In P. Haworth & C. Craig, The career trajectories of English language teachers. Symposium Books: Oxford. *Ingvarsdóttir, H. (2011). [https://www.researchgate.net/publication/292721961_Beyond_Fragmentation_Didactics_Learning_and_Teaching_in_Europe Teaching English in a new age: Challenges and Opportunities]. In B. Hudson and M. Meinert (Eds.) Beyond Fragmentation: Didactics, Learning and Teaching in Europe (pp. 93-106). Opladen: Barbara Budrich Publishers. === Greinar === *Hafdís Ingvarsdóttir (2006). [http://hdl.handle.net/1946/8638 „…eins og þver geit í girðingu“ Viðhorf kennara til breytinga á kennsluháttum]. Í Úlfar Hauksson (Ritstj.), Rannsóknir í félagsvísindum VII (bls. 351–364). Reykjavík: Háskólaútgáfan. *Hafdís Ingvarsdóttir (2013). [https://www.degruyter.com/view/j/jelf.2013.2.issue-1/jelf-2013-0006/jelf-2013-0006.xml ELF and academic writing: a perspective from the Expanding Circle]. Journal of English as a Lingua Franca. JELF. De Gruyter. *Hafdís Ingvarsdóttir (2018). [http://netla.hi.is/serrit/2018/framhaldskolinn_brennidepli/03.pdf Kennsluhættir speglaðir í ljósi sjálfræðis: Virðing, ábyrgð og traust] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821193524/http://netla.hi.is/serrit/2018/framhaldskolinn_brennidepli/03.pdf |date=2019-08-21 }}. Netla – Veftímarit um uppeldi og menntun. Sérrit 2018 – Framhaldskólinn í brennidepli. Menntavísindasvið Háskóla Íslands, bls. 1–14. === Bækur === *Birna Arnbjörnsdóttir og Hafdís Ingvarsdóttir (ritstj.) (2007). [http://haskolautgafan.hi.is/teaching_and_learning_english_in_iceland Teaching and learning English in Iceland. In honour of Auður Torfadóttir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821193528/http://haskolautgafan.hi.is/teaching_and_learning_english_in_iceland |date=2019-08-21 }}. Reykjavík: Stofnun Vigdísar Finnbogadóttur/Háskólaútgáfan *Birna Arnbjörnsdóttir og Hafdís Ingvarsdóttir (eds.). (2017). [https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-319-67804-7 Language Development across the Life Span: The Impact of English on Education and Work in Iceland]. == Heimildir == {{reflist}} [[Flokkur:Prófessorar við Háskóla Íslands]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]] ccpnn2r3jf943e32lbol5soz56vp715 0 154044 1983026 1971442 2026-10-18T01:25:55Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983026 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Aron Can | mynd = Aron_Can.jpg | mynd_texti = Aron Can árið 2018 | fæðingarnafn = Aron Can Gultekin<ref>{{cite web|url=http://ske.is/grein/eg-fyla-bara-hvad-thad-er-fokkin-mikid-ad-fretta|title=Tónlistin best samin seint um nótt og í myrkri. – Aron Can|website=Ske.is|access-date=2019-09-12|archive-date=2016-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20161112044934/http://ske.is/grein/eg-fyla-bara-hvad-thad-er-fokkin-mikid-ad-fretta|url-status=dead}}</ref> | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1999|11|18}} | fæðingarstaður = [[Reykjavík]], Ísland | önnur_nöfn = | starf = {{Flatlist| * Söngvari * rappari }} | maki = | börn = 1<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20232404101d/aron-can-birti-fyrstu-fedgamyndina|title=Aron Can birti fyrstu feðgamyndina - Vísir|last=Óskarsdóttir|first=Svava Marín|date=2023-04-19|website=visir.is|language=is|access-date=2023-12-30}}</ref> | module = {{Tónlistarfólk | embed = yes | ár = 2016–í dag | stefna = {{Flatlist| * [[Ryþmablús|R&B]] * [[Trapp tónlist|trapp]]<ref name=nyjabrumid /> }} | hljóðfæri = Rödd | útgefandi = {{Flatlist| * Sticky<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2017904139d/thad-er-aldrei-fri|title=Það er aldrei frí - Vísir|last=Hjartarson|first=Stefán Þór|date=2017-04-19|website=visir.is|language=is|access-date=2023-12-30}}</ref> * [[Sony Music]]<ref name="sony" /> }} | meðlimur_í = [[IceGuys]] | áður_meðlimur = }} | vefsíða = {{URL|aroncan.com}} }} '''Aron Can'''{{efn|Borið fram {{IPA link|dʒan|}} („dsjann“) á [[tyrkneska|tyrknesku]], eða {{IPAc-is|kʰ|aː|n}} („kan“) á íslensku.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2016160518722|title=Svona berðu fram nafnið Aron Can|date=19 May 2016|website=|publisher=Rapp í Reykjavík|language=is|url-status=live|access-date=30. desember 2023}}</ref>|name=|group=}} (f. 18. nóvember 1999)<ref name="hlustunarparti">{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2016160439988|title=Heldur hlustunarpartí og frumsýnir myndband sama kvöldið|date=30 April 2016|website=[[Vísir.is]]|archive-date=|url-status=live}}</ref> er íslenskur rappari og tónlistarmaður.<ref name="nyjabrumid">{{Cite web|url=https://www.dv.is/fokus/menning/2016/06/17/nyjabrumid-i-laugardalnum/|title=Nýjabrumið í Laugardalnum|date=2016-06-17|website=DV|language=is|access-date=2019-09-12}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Árið 2016 gaf hann út frumraun sína, ''Þekkir Stráginn'', þegar hann var 16 ára. Hann var vinsælasti íslenski tónlistarmaðurinn á [[Spotify]] á Íslandi árið 2017. Tónlist hans hefur verið lýst sem tilfinningarappi eða trapp-tónlist með innblæstri frá [[Drake (tónlistarmaður)|Drake]], [[Future]] og [[Young Thug]].<ref name=":4">{{Cite web|url=http://www.visindavefur.is/svar.php?id=64626|title=Hvenær varð íslenskt rapp til og hver er saga þess?|last=Arnar Eggert Thoroddsen|date=28 September 2018|website=Vísindavefurinn|language=is|access-date=2019-09-12|url-status=live}}</ref><ref name=":0" /> Meðal þekktra laga eru „Enginn Mórall“, „Fullir vasar“ og „Allt það sem ég var“. Hann er einn af fimm meðlimum strákahljómsveitarinnar [[IceGuys]]. == Ævi og ferill == === Æska og upphaf ferils === Aron er fæddur og uppalinn í [[Grafarvogur|Grafarvogi]].<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2017170429751|title=Reif sig upp úr ruglinu|last=Snærós Sindradóttir|date=22 April 2017|website=[[Vísir.is]]|access-date=2019-09-12|url-status=live}}</ref> Pabbi hans er [[Tyrkland|tyrkneskur]] veitingahúsarekandi sem rak veitingastaðinn Kebabhúsið á [[Austurstræti]].<ref name=":3" /> Aron starfaði á Kebabhúsinu þegar hann varð frægur.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20161676040d/svona-berdu-fram-nafnid-aron-can|title=Svona berðu fram nafnið Aron Can - Vísir|last=Pálsson|first=Stefán Árni|date=2016-05-19|website=visir.is|language=is|access-date=2023-12-30}}</ref> Sem barn [[Breikdans|breikdansaði]] hann í einum þætti af [[Kastljós (dægurmálaþáttur)|Kastljósi]] á [[Ríkisútvarpið|RÚV]].<ref name=":14">{{Cite web|url=https://www.dv.is/fokus/2019/07/05/aron-can-gefur-ut-nytt-lag-sjadu-hann-breikdansa-kastljosi-sem-barn/|title=Aron Can gefur út nýtt lag - Sjáðu hann breikdansa í Kastljósi sem barn|last=Þorláksson|first=Máni Snær|date=2019-07-05|website=DV|language=is|access-date=2023-12-31}}</ref> Hann kom í fyrsta skiptið fram opinberlega í undankeppni Samfés í Víkurskóla með frumsömdu lagi.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/fer-liklega-aldrei-ur-grafarvoginum/|title=Fer líklega aldrei úr Grafarvoginum - RÚV.is|last=Gunnarsson|first=Davíð Roach|date=2018-01-28|website=RÚV|access-date=2023-12-31}}</ref> Hann vann keppnina og keppti í kjölfarið á [[Söngkeppni Samfés]] árið 2014.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/k/clp25390/aron-can-pugyn-songkeppni-samfes-2014|title=Aron Can - Púgyn - Söngkeppni Samfés 2014 - Vísir|website=visir.is|language=is|access-date=2023-12-30}}</ref> === 2016: ''Þekkir Stráginn'' === Þann 1. maí 2016 gaf hann út fyrstu stuttskífuna sína, ''Þekkir Stráginn'', á eigin vefsíðu sem hrundi tímabundið vegna eftirspurnar.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2016160509712|title=Sprengdi netþjóninn við fyrstu útgáfu|last=Steinarsson|first=Birgir Örn|date=2016-03-05|website=[[Vísir.is]]|access-date=2019-09-12}}</ref> Á stuttskífunni er lagið „Enginn Mórall“ sem varð fljótt vinsælt.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2017170209148|title=Aron Can flutti ofursmellinn í beinni|last=Stefán Ó. Jónsson|date=7 February 2017|website=[[Vísir.is]]|access-date=2019-09-12|url-status=live}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2017170419054|title=Það er aldrei frí|last=Hjartarson|first=Stefán Þór|date=2017-04-19|website=[[Vísir.is]]|access-date=2019-09-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/mbv39p/this-lot-are-killing-the-icelandic-music-scene|title=This lot are killing the Icelandic music scene|last=Dunn|first=Frankie|date=22 February 2017|website=[[i-D]]|access-date=|url-status=dead|archive-date=23 nóvember 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171123210927/https://i-d.vice.com/en_uk/article/mbv39p/this-lot-are-killing-the-icelandic-music-scene}}</ref> Aron kom fram á mörgum framhaldsskólaböllum í kjölfarið.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20161459496d/milljonir-krona-i-kostnad-a-busabollunum-i-mennto|title=Milljónir króna í kostnað á busaböllunum í menntó - Vísir|last=Hjartarson|first=Stefán Þór|date=2016-01-09|website=visir.is|language=is|access-date=2023-12-30}}</ref> Þann 28. júlí 2016 kom út lagið „Silfurskotta“ frá [[Emmsjé Gauti|Emmsjé Gauta]] sem Aron syngur inn á.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20161857349d/frumsyning-emmsje-gauti-og-aron-can-krusa-um-a-silfurskottu|title=Frumsýning: Emmsjé Gauti og Aron Can krúsa um á Silfurskottu - Vísir|last=Steinarsson|first=Birgir Örn|date=2016-07-28|website=visir.is|language=is|access-date=2023-12-31}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20161280473d/aron-can-undirbyr-framkomu-a-myraboltanum|title=Aron Can undirbýr framkomu á Mýraboltanum - Vísir|last=Steinarsson|first=Birgir Örn|date=2016-07-26|website=visir.is|language=is|access-date=2023-12-31}}</ref> Í september 2016 gaf hann út lagið „Lítur vel út“ sem var aðallag kvikmyndarinnar ''[[Eiðurinn]]'' eftir [[Baltasar Kormákur|Baltasar Kormák]] sem kom út í september 2016.<ref name=":3" /> Á árinu kom hann fram á ýmsum tónlistarhátíðum eins og [[Secret Solstice]] og [[Iceland Airwaves]].<ref>{{Cite web|url=https://grapevine.is/icelandic-culture/music/2016/05/04/introducing-aron-can/|title=From Iceland — Introducing: Aron Can|date=2016-05-04|website=The Reykjavik Grapevine|language=en-US|access-date=2023-12-31}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nutiminn.is/frettir/aron-can-a-iceland-airwaves-fullt-af-nyjum-nofnum-baetast-vid-dagskra-hatidarinnar/|title=Aron Can á Iceland Airwaves, fullt af nýjum nöfnum bætast við dagskrá hátíðarinnar|last=Nútíminn|date=2016-06-08|website=Nutiminn.is|language=is|access-date=2023-12-31}}</ref> Á [[Íslensku tónlistarverðlaunin 2016|íslensku tónlistarverðlaununum 2016]] hlaut Aron þrjár tilnefningar, þar á meðal sem bjartasta vonin.<ref name=":8">{{Cite web|url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2017/02/16/emmsje_gauti_med_flestar_tilnefningar/|title=Tilnefningar til Íslensku tónlistarverðlaunanna|date=2017-02-16|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2023-12-31}}</ref> === 2017–2018: ''ÍNÓTT og Trúpíter'' === Þann 13. mars 2017 kom út lagið „Fullir vasar“ sem varð fljótt vinsælt.<ref>{{Cite web|url=https://www.kaffid.is/aron-can-sendir-fra-ser-nytt-myndband/|title=Aron Can sendir frá sér nýtt myndband|last=Ritstjórn|date=2017-03-13|website=Kaffið.is|language=is|access-date=2023-12-30}}</ref> Í kjölfarið kom út fyrsta breiðskífa hans, ''ÍNÓTT'', þann 19. apríl 2017.<ref name=":2" /> Hann kom aftur fram á Secret Solstice og Iceland Airwaves auk þess að koma fram á [[Sónar (tónlistarhátíð)|Sónar]].<ref>{{Cite web|url=https://secretsolstice.is/the-first-secret-solstice-2017-lineup-announcement-is-here/|title=The First Secret Solstice 2017 Lineup Announcement Is Here!|date=2016-12-07|website=Secret Solstice|language=en-US|access-date=2023-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20231231042707/https://secretsolstice.is/the-first-secret-solstice-2017-lineup-announcement-is-here/|archive-date=2023-12-31|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://grapevine.is/icelandic-culture/music/airwaves/2017/08/10/40-new-acts-added-to-iceland-airwaves-lineup/|title=From Iceland — 40 New Acts Added To Iceland Airwaves Lineup|last=Sands|first=Zoë Vala|date=2017-08-10|website=The Reykjavik Grapevine|language=en-US|access-date=2023-12-31}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/frettir/2017/01/14/fjolmargir-nyir-listamenn-a-sonar/|title=Fjölmargir nýir listamenn á Sónar|last=Clausen|first=Kristín|date=2017-01-14|website=DV|language=is|access-date=2023-12-31}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Hann kom fram á [[Þjóðhátíð í Vestmannaeyjum]] 2017.<ref name=":7">{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2017170429800|title=Aron Can spilar á Þjóðhátíð|website=[[Vísir.is]]|access-date=2019-09-12}}</ref> Aron var vinsælasti íslenski tónlistarmaðurinn á Spotify á Íslandi árið 2017 og átti sömuleiðis vinsælasta íslenska lagið, „Fullir vasar“ á streymisveitunni.<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2017171209310|title=Ed Sheeran og Aron Can vinsælastir á Íslandi|last=Hólmkelsdóttir|first=Hulda|date=6 December 2017|website=[[Vísir.is]]|access-date=2019-09-12|url-status=live}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|url=https://www.nutiminn.is/aron-can-og-emmsje-gauti-einu-islendingarnir-a-lista-spotify-yfir-mest-streymdu-log-arsins-a-islandi/|title=Aron Can og Emmsjé Gauti einu Íslendingarnir á lista Spotify yfir mest streymdu lög ársins á Íslandi|date=9 January 2017|website=Nútíminn|access-date=2019-09-12|url-status=live}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot}}</ref> Í ársbyrjun 2018 samdi hann við útgáfufyrirtækið [[Sony Music]].<ref name="sony">{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2018180209666|title=Aron Can semur við Sony|website=[[Vísir.is]]|access-date=2019-09-12}}</ref> Þann 25. maí gaf Aron Can út sína aðra breiðskífu, ''Trúpíter''.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2018180529508|title=Glæný plata frá plánetunni Trúpíter|website=[[Vísir.is]]|access-date=2019-09-12}}</ref> Hún fór beint í efsta sæti vinsældalista.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/aron-can-beint-i-efsta-saeti-tonlistans/|title=Aron Can beint í efsta sæti tónlistans - RÚV.is|last=Gunnarsson|first=Davíð Roach|date=2018-06-07|website=RÚV|access-date=2023-12-31}}</ref> Um sumarið kom hann fram á tónlistarhátíðinni North Of í Harstad í Noregi.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20181051915d/aron-can-i-viking-til-noregs|title=Aron Can í víking til Noregs - Vísir|last=Másson|first=Bergþór|date=2018-07-02|website=visir.is|language=is|access-date=2023-12-31}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20181272213d/glae-ny-plata-fra-planetunni-trupiter|title=Glæ­ný plata frá plánetunni Trúpíter - Vísir|last=Hjartarson|first=Stefán Þór|date=2018-05-24|website=visir.is|language=is|access-date=2023-12-31}}</ref> Aron kom fram þriðja árið í röð á Secret Solstice.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20181053789d/gudfadir-fonksins-spilar-a-secret-solstice|title=Guðfaðir fönksins spilar á Secret Solstice - Vísir|last=Pálsson|first=Stefán Árni|date=2018-03-27|website=visir.is|language=is|access-date=2023-12-31}}</ref> Þann 22. september 2018 kom út lagið „Eina sem ég vil“ sem hann gerði með [[Clubdub|ClubDub]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2018917292d/clubdub-og-aron-can-gefa-ut-lag-og-myndband-saman|title=ClubDub og Aron Can gefa út lag og myndband saman - Vísir|last=Pálsson|first=Stefán Árni|date=2018-09-24|website=visir.is|language=is|access-date=2023-12-30}}</ref> === 2019–í dag: ''ANDI, LÍF, HJARTA, SÁL'' og IceGuys === Þann 5. júlí 2019 gaf hann út lagið „Allt það sem ég var“.<ref name=":14" /> Þann 25. október 2019 kom út lagið „Hingað þangað“ sem hann og [[Friðrik Dór]] gerðu saman.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/sykur-aron-can-og-fridrik-dor-med-nytt/|title=Sykur, Aron Can og Friðrik Dór með nýtt - RÚV.is|last=Hreggviðsson|first=Þorsteinn|date=2019-10-27|website=RÚV|access-date=2023-12-31}}</ref> Aron var ekki bókaður fyrir Secret Solstice hátíðina 2019, en [[will.i.am]] bauð honum upp á svið til að koma fram með hljómsveitinni sinni [[Black Eyed Peas]].<ref>{{Cite web|url=https://www.frettabladid.is/lifid/william-bad-aron-can-um-ad-spila-med-ser/|title=Will.i.am bað Aron Can um að spila með sér|website=[[Fréttablaðið]]|access-date=2019-09-12|url-status=live}}</ref> Þann 30. apríl 2021 gaf hann út lagið „Flýg upp“ sem var á þriðju breiðskífunni hans ''ANDI, LÍF, HJARTA, SÁL'' sem kom út 25. júní sama ár.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2021/06/25/nyr_kafli_i_lifi_arons_can/|title=Nýr kafli í lífi Arons Can|date=2021-06-25|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2023-12-31}}</ref> Platan hafði verið í vinnslu í rúm tvö ár.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/2021-07-19-aron-can-andi-lif-hjarta-sal/|title=Aron Can – Andi, líf, hjarta, sál - RÚV.is|last=Hreggviðsson|first=Þorsteinn|date=2021-07-19|website=RÚV|access-date=2023-12-31}}</ref> Til að kynna plötuna kom hann meðal annars fram á [[Tónaflóð Rásar 2|Tónaflóði]] í [[Harpa (tónlistar- og ráðstefnuhús)|Hörpu]] og í sjónvarpsþættinum ''[[Heima með Helga]]'' á [[Stöð 2]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2021-08-22-aron-can-flaug-upp-til-imyndadra-ahorfenda/|title=Aron Can flaug upp til ímyndaðra áhorfenda - RÚV.is|last=Björnsdóttir|first=Anna María|date=2021-08-22|website=RÚV|access-date=2023-12-31}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2021/11/10/aron_can_tok_eitt_sitt_vinsaelasta_lag/|title=Aron Can tók eitt sitt vinsælasta lag|date=2021-11-10|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2023-12-31}}</ref> Aron kom fram í lokalagi [[Áramótaskaup 2022|Áramótaskaupsins 2022]], „Búið og bless“.<ref>{{Vefheimild|url=https://spilari.nyr.ruv.is/skaupid/spila/aramotaskaup-2022-oll-atridin/34332/a7d9f1|titill=Áramótaskaup 2022 - öll atriðin - Lokalag|mánuður=2022-12-31|mánuðurskoðað=31. desember|árskoðað=2023}}</ref> Árið 2023 gekkst hann til liðs við strákahljómsveitinna [[IceGuys]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20232441726d/frumsyning-a-visi-sjodandi-heitt-tonlistarmyndband-fra-iceguys|title=Frumsýning á Vísi: Sjóðandi heitt tónlistarmyndband frá IceGuys - Vísir|last=Logason|first=Boði|date=2023-07-20|website=visir.is|language=is|access-date=2023-12-31}}</ref> == Viðurkenningar == Aron var tilnefndur til [[Íslensku tónlistarverðlaunin 2016|íslensku tónlistarverðlaunanna árið 2017]] fyrir rappplötu ársins, rapplag ársins, og sem bjartasta vonin.<ref name=":9">{{Cite web|url=https://www.dv.is/fokus/menning/2017/02/16/emmsje-gauti-faer-flestar-tilnefningar/|title=Emmsjé Gauti fær flestar tilnefningar|date=2017-02-16|website=DV|language=is|access-date=2019-09-12}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Það ár vann lagið „Silfurskotta“ sem [[Emmsjé Gauti]] tók með Aroni Can.<ref name=":8" /><ref name=":10">{{Cite web|url=https://iston-www.vercel.app/verdlaun|title=Verdlaunahafar|website=Ístón - Íslensku tónlistarverðlaunin|language=is|access-date=2023-12-31}}</ref> Hann var aftur tilnefndur árið 2018 fyrir rappplötu ársins og rapplag ársins.<ref name=":11">{{Cite web|url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2018/02/23/tilnefningar_til_islensku_tonlistarverdlaunanna/|title=Tilnefningar til íslensku tónlistarverðlaunanna|website=[[Morgunblaðið]]|access-date=2019-09-12}}</ref> Tónlistarmyndbandið við lagið „Aldrei heim“ af ''Trúpíter'' var valið sem myndband ársins á Hlustunarverðlaununum 2019.<ref name=":12">{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2019190209756|title=Sjáðu sigurvegarana og það besta frá Hlustendaverðlaununum|website=[[Vísir.is]]|access-date=2019-09-12}}</ref> Árið 2022 hlaut hann tvær tilnefningar á íslensku tónlistarverðlaununum fyrir rappplötu ársins og tónlistarmyndband ársins.<ref name=":10" /> Sama ár vann hann tvenn verðlaun auk tveggja tilnefninga á hlustendaverðlaununum.<ref name=":13">{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20222209704d/kosning-fyrir-hlust-enda-verd-launin-2022-hafin|title=Kosning fyrir Hlust­enda­verð­­­­launin 2022 hafin - Vísir|last=Sveinsson|first=Tinni|date=2022-01-18|website=visir.is|language=is|access-date=2023-12-31}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ !Verðlaun !Ár !Viðtakandi !Niðurstaða !Flokkur !{{Abbr|Tilv.|Tilvísanir}} |- | rowspan="3" |[[Íslensku tónlistarverðlaunin]] | rowspan="3" |[[Íslensku tónlistarverðlaunin 2016|2017]] |''Þekkir stráginn'' |{{Tilnefn}} |Plata ársins {{Small|(flokkur: Rapp og hipphopp)}} | style="text-align:center;" |<ref name=":10" /><ref name=":9" /> |- |„Enginn mórall“ |{{Tilnefn}} |Lag ársins {{Small|(flokkur: Rapp og hipphopp)}} | style="text-align:center;" |<ref name=":10" /><ref name=":9" /> |- |Aron Can |{{Tilnefn}} |Bjartasta voninn {{Small|(flokkur: Rapp og hipphopp)}} | style="text-align:center;" |<ref name=":10" /><ref name=":9" /> |- |[[Hlustendaverðlaunin]] |2017 |Aron Can |{{Vann}} |Nýliði ársins | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/oflokka-eldra-efni/aron-can-inott/|title=Aron Can - Ínótt - RÚV.is|last=Þórðarson|first=Þórður Helgi|date=2017-05-02|website=RÚV|access-date=2023-12-31}}</ref> |- | rowspan="2" |Íslensku tónlistarverðlaunin | rowspan="2" |2018 |''ÍNÓTT'' |{{Tilnefn}} |Plata ársins {{Small|(flokkur: Rapp og hipphopp)}} | style="text-align:center;" |<ref name=":10" /><ref name=":11" /> |- |„Fullir vasar“ |{{Tilnefn}} |Lag ársins {{Small|(flokkur: Rapp og hipphopp)}} | style="text-align:center;" |<ref name=":10" /><ref name=":11" /> |- |Hlustendaverðlaunin |2019 |„Aldrei heim“ |{{Vann}} |Tónlistarmyndband ársins | style="text-align:center;" |<ref name=":12" /> |- | rowspan="2" |Íslensku tónlistarverðlaunin | rowspan="2" |2022 |ANDI, LÍF, HJARTA, SÁL |{{Tilnefn}} |Plata ársins {{Small|(flokkur: Rapp og hipphopp)}} | style="text-align:center;" |<ref name=":10" /> |- |„Flýg upp X Varlega“ |{{Tilnefn}} |Tónlistarmyndband ársins | style="text-align:center;" |<ref name=":10" /> |- | rowspan="4" |Hlustendaverðlaunin | rowspan="4" |2022 |ANDI, LÍF, HJARTA, SÁL |{{Vann}} |Plata ársins | style="text-align:center;" |<ref name=":13" /> |- |„Flýg upp“ |{{Tilnefn}} |Lag ársins | style="text-align:center;" |<ref name=":13" /> |- |Aron Can |{{Vann}} |Söngvari ársins | style="text-align:center;" |<ref name=":13" /> |- |„Flýg upp X Varlega“ |{{Tilnefn}} |Myndband ársins | style="text-align:center;" |<ref name=":13" /> |} == Útgefið efni == === Stuttskífur === * ''Þekkir Stráginn'' (2016) === Breiðskífur === * ''ÍNÓTT'' (2017) * ''Trúpíter'' (2018) * ''ANDI, LÍF, HJARTA, SÁL'' (2021) * ''ÞEGAR ÉG SEGI MONNÍ'' (2024) == Neðanmálsgreinar == {{notelist}} == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{Opinber vefsíða}} * {{IMDb name}} {{f|1999}} [[Flokkur:Íslenskir tónlistarmenn]] [[Flokkur:Íslenskir rapparar]] hc457lfkc4rah0znqscaqwc2syu92xp 4 154362 1983040 1982953 2026-10-18T04:52:09Z TKSnaevarr 53243 1983040 wikitext text/x-wiki [[Mynd: Anne Carson, poet, at the 2024 National Book Awards finalist reading 2 (cropped).jpg |200px|right|alt=Anne Carson|Anne Carson]] * [[8. október]]: Kanadíski rithöfundurinn '''[[Anne Carson]]''' (''sjá mynd'') hlýtur [[Nóbelsverðlaunin í bókmenntum]]. * [[27. september]]: '''[[Aleksandar Vučić]]''', forseti Serbíu, segir af sér. '''Yfirstandandi:''' [[Innrás Rússa í Úkraínu]] / [[Stríð Rússlands og Úkraínu]] &nbsp;• [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]] <br> '''Nýleg andlát''': [[Dennis Hastert]] (3. október) &nbsp;• [[Margaret Hamilton]] (30. september) jwuxo60c26m3rkj9jib7h943xr548zt 0 158604 1982979 1982972 2026-10-17T12:56:56Z Berserkur 10188 1982979 wikitext text/x-wiki {{Heimildir}} '''Jóhannes Ásbjörnsson''' (f. [[28. nóvember]] [[1979]]) oftast kallaður '''Jói''' er [[Ísland|íslenskur]] [[Sjónvarp|sjónvarps]]<nowiki/>- og [[Útvarp|útvarpsmaður]] og einnig [[athafnamaður]]. == Sjónvarps og útvarpsferill == Hann byrjaði feril sinn í [[Útvarpsþáttur|útvarpsþáttunum]] ''Sjötíu'' á Mónó á árunum [[1999]]<nowiki/>-<nowiki/>[[2000]], seinna fór hann að vinna að sjónvarpsþáttunum [[70 mínútur|70 mínútum]] alveg til [[2002]], þegar hann fluttist til [[Ítalía|Ítalíu]]. Árið [[2003]] hóf hann sjónvarpsferil sinn aftur sem einn kynninn í [[Idol stjörnuleit|Idol Stjörnuleit]] ásamt [[Sigmar Vilhjálmsson|Sigmari Vilhjálmssyni]] en þeir héldu áfram að vinna saman í [[Idol stjörnuleit|Idol 2]], [[Idol stjörnuleit|Idol 3]] og loks [[Idol stjörnuleit|Idol 4]] sem kom út árið [[2009]]. Árið [[2010]] stjórnuðu þeir tveir útvarpsþættinum [[Simmi og Jói]] á [[Bylgjan|Bylgjunni]] sem var a dagskrá til [[2013]]. == Athafnamannsferill == Jóhannes ásamt [[Sigmar Vilhjálmsson|Sigmari Vilhjálmssyni]] stofnuðu [[Hamborgarfabrikan|Hamborgarafabrikunna]], síðar stofnuðu þeir [[Keiluhöllin|Keiluhöllina]]. Í dag er Jóhannes einn aðaleigandi skyndibitakeðjunnar [[Aktu taktu]]. [[Flokkur:Íslenskir sjónvarpsmenn]] [[Flokkur:Íslenskir útvarpsmenn]] [[Flokkur:Íslenskir athafnamenn]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1979]] 3k2nu2pjrbymk723ec09q67zvqgjgdd 0 158654 1983071 1933020 2026-10-18T09:04:51Z HienHuynh2026 121923 1983071 wikitext text/x-wiki {{hreingera}} '''Angry Birds''' er tölvuleikjaröð frá finnska fyrirtækinu [[Rovio Entertainment]]. Leikirnir fjalla um fjöllitaða fugla sem reyna að bjarga eggjum sínum úr grænlituðum svínum, óvinum þeirra. Innblásinn af Crush the Castle hefur leikurinn verið lofaður fyrir vel heppnaða samsetningu af skemmtilegum leik, kómískum stíl og lágu verði. Vinsældir þess leiddu til margra snúninga. útgáfur af [[Angry Birds (tölvuleikur)|Angry Birds]] sem eru búnir til fyrir tölvur og tölvuleikjatölvur, markaður fyrir varning með persónur hennar, Angry Birds Toons, sjónvarpsþáttaröð og tvær kvikmyndir; [[The Angry Birds Movie]] og framhald hennar [[The Angry Birds Movie 2]]. Í janúar 2014 höfðu verið yfir 2 milljarðar niðurhals á öllum kerfum, þar á meðal bæði venjulegum og sérstökum útgáfum. Í júlí 2015 hafði leikjum seríunnar verið hlaðið niður meira en 3 milljörðum sinnum saman, sem gerir það að mest sóttu freemium leikjaseríu allra tíma. Upprunalega Angry Birds hefur verið kallaður „einn almennasti leikurinn sem er kominn út núna“, „einn af frábærum keppnisstöðum 2010“, og „stærsti farsímaforritsárangur sem heimurinn hefur séð hingað til“ . Fyrsta aðalþáttaröð myndbandaleikarins, [[Angry Birds 2]], kom út 30. júlí 2015. Fyrsti leikurinn í seríunni var upphaflega gefinn út í desember 2009 fyrir iOS. Á þeim tíma var svínaflensufaraldurinn í fréttum, svo starfsfólkið ákvað að nota svín sem óvini fuglanna. Fyrirtækið gaf út hafnir leiksins í önnur stýrikerfi snertiskjás snjallsíma, þar á meðal Android, Symbian, og Windows Phone og tölvur. [[Flokkur:Tölvuleikjaraðir]] [[Flokkur:Angry Birds]] 2ilbxzy8usvsxquukg8zw0tasowhn41 1983075 1983071 2026-10-18T09:37:15Z TKSnaevarr 53243 Tók aftur breytingu frá [[Special:Contributions/HienHuynh2026|HienHuynh2026]] ([[User talk:HienHuynh2026|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] 1933020 wikitext text/x-wiki {{hreingera}} '''Angry Birds''' er tölvuleikjaröð frá finnska fyrirtækinu [[Rovio Entertainment]]. Leikirnir fjalla um fjöllitaða fugla sem reyna að bjarga eggjum sínum úr grænlituðum svínum, óvinum þeirra. Innblásinn af Crush the Castle hefur leikurinn verið lofaður fyrir vel heppnaða samsetningu af skemmtilegum leik, kómískum stíl og lágu verði. Vinsældir þess leiddu til margra snúninga. útgáfur af [[Angry Birds (tölvuleikur)|Angry Birds]] sem eru búnir til fyrir tölvur og tölvuleikjatölvur, markaður fyrir varning með persónur hennar, Angry Birds Toons, sjónvarpsþáttaröð og tvær kvikmyndir; [[The Angry Birds Movie]] og framhald hennar [[The Angry Birds Movie 2]]. Í janúar 2014 höfðu verið yfir 2 milljarðar niðurhals á öllum kerfum, þar á meðal bæði venjulegum og sérstökum útgáfum. Í júlí 2015 hafði leikjum seríunnar verið hlaðið niður meira en 3 milljörðum sinnum saman, sem gerir það að mest sóttu freemium leikjaseríu allra tíma. Upprunalega Angry Birds hefur verið kallaður „einn almennasti leikurinn sem er kominn út núna“, „einn af frábærum keppnisstöðum 2010“, og „stærsti farsímaforritsárangur sem heimurinn hefur séð hingað til“ . Fyrsta aðalþáttaröð myndbandaleikarins, [[Angry Birds 2]], kom út 30. júlí 2015. Fyrsti leikurinn í seríunni var upphaflega gefinn út í desember 2009 fyrir iOS. Á þeim tíma var svínaflensufaraldurinn í fréttum, svo starfsfólkið ákvað að nota svín sem óvini fuglanna. Fyrirtækið gaf út hafnir leiksins í önnur stýrikerfi snertiskjás snjallsíma, þar á meðal Android, Symbian, og Windows Phone og tölvur. [[Flokkur:Tölvuleikjaraðir]] i9zh1dh8zvyq2my5qxr4odw49dsq8cw 0 159449 1983035 1686802 2026-10-18T04:31:07Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983035 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = | status = | image = Campanula scouleri.jpg | image_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Bláklukkubálkur]] (''Campanulales'') | familia = [[Bláklukkuætt]] (''Campanulaceae'') | genus = [[Klukkuættkvísl]] (''Campanula'') | species = '''C. scouleri''' | binomial = Campanula scouleri | binomial_authority = [[William Jackson Hooker|Hook.]] ex A.DC. | range_map = | range_map_caption = | synonyms = ''Campanula scouleri'' var.'' hirsutula'' <small></small><br>''Campanula scouleri'' var.'' glabra'' <small></small> }} '''''Campanula scouleri'''''<ref name = "C132">Hook. ex A.DC., 1830 ''In: Monogr. Campan. : 312''</ref><ref name = "source">[http://apps.kew.org/wcsp/home.do WCSP: World Checklist of Selected Plant Families]</ref> er tegund af [[klukkuætt]] ([[Campanulaceae]]),<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/9778669|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> ættuð frá vesturhluta Bandaríkjanna (frá Kaliforníu til Alaska).<ref name = "kew">[http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:141071-1 Campanula scouleri Hook. ex A.DC.] Plants of the world online</ref><ref>{{Bókaheimild|titill=Dwarf Campanulas and associated genera|höfundur=Graham Nicholls|útgefandi=Timber Press|ár=2006|bls=153|ISBN=978-0-88192-810-5}}</ref> <gallery> File:Campanula scouleri 3224f.JPG File:Campanula scouleri 3204.JPG File:Campanula scouleri (5940691586).jpg </gallery> == Tilvísanir == {{reflist}} *[https://web.archive.org/web/20201018191054/https://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?2770,2771,2779 Jepson Manual Treatment] *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Campanula+scouleri Myndir - Calflora] {{commonscat|Campanula scouleri}} {{Wikilífverur|Campanula scouleri}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Bláklukkur]] a8pke7hl61atl070domq9ywma82l8t3 0 167466 1983033 1751827 2026-10-18T03:46:38Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983033 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = | image = Lupinusleucophyllus.jpg | image_width = 250px | image_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | subclassis = ''[[Rosidae]]'' | unranked_ordo = ''[[Eurosids I]]'' | ordo = [[Belgjurtabálkur]] (''Fabales'') | familia = [[Ertublómaætt]] (''Fabaceae'') | subfamilia = ''[[Faboideae]]'' | tribus = ''[[Genisteae]]'' | subtribus = ''[[Lupininae]]'' | genus = [[Úlfabaunir]] (''Lupinus'') | species = '''''L. leucophyllus''''' | binomial = ''Lupinus leucophyllus'' | binomial_authority = [[David Douglas|Dougl.]] ex [[John Lindley|Lindl.]] | synonyms = ''Lupinus plumosus'' <small>[[David Douglas|Douglas]]</small><br>''Lupinus macrostachys'' <small>[[Per Axel Rydberg|Rydb.]]</small><br>''Lupinus leucophyllus'' var.'' canescens'' <small>(Howell)[[Charles Piper Smith|C.P.Sm.]]</small><br>''Lupinus forslingi'' <small>[[Charles Piper Smith|C.P.Sm.]]</small><br>''Lupinus enodatus'' <small>[[Charles Piper Smith|C.P.Sm.]]</small><br>''Lupinus cyaneus'' <small>[[Per Axel Rydberg|Rydb.]]</small> }} '''Brekkulúpína''' ([[fræðiheiti]]: ''Lupinus leucophyllus''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/11477044|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 11475565|accessdate= 2019-11-11}}</ref>) er um 90 sentimetra há [[fjölær jurt]] af [[ertublómaætt]]. Hún er ættuð frá vesturhluta Norður-Ameríku. Hún er eitruð og inniheldur bæði [[lupinine]] og [[anagyrine]] eins og margar aðrar lúpínutegundir.<ref>Lee, S. T., et al. (2007). Alkaloid profiles, concentration, and pools in Velvet Lupine (''Lupinus leucophyllus'') over the growing season. ''Journal of Chemical Ecology'' 33:75-84.</ref> Í samvinnu við ''[[Rhizobium]]''-gerla getur lúpínan unnið [[köfnunarefni]] úr [[andrúmsloft]]inu. == Tenglar == *[https://web.archive.org/web/20210730115557/https://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?3691,4023,4097 Jepson Manual Treatment] *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Lupinus+leucophyllus Myndasafn] == Tilvísanir == {{reflist}} {{Commons|Lupinus leucophyllus}} {{Wikilífverur|Lupinus leucophyllus}} [[Flokkur:Ertublómaætt]] [[Flokkur:Úlfaertur]] [[Flokkur:Niturbindandi plöntur]] t6tohpdcbwz8go9q1ixcg07cmqcyt1y 0 177949 1983053 1842936 2026-10-18T07:00:50Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983053 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Eyjasól | image = Papaver fauriei '-200214' (Fedde) Fedde ex Miyabe & Tatew., Trans. Sapporo Nat. Hist. Soc. 14(4) 258 (1936) (50133249362).jpg | image_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Sóleyjabálkur]] (''Ranunculales'') | familia = [[Draumsóleyjaætt]] (''Papaveraceae'') | genus = ''[[Papaver]]'' | species = '''''P. fauriei''' | binomial = ''Papaver fauriei'' | binomial_authority = [[Friedrich Karl Georg Fedde|Fedde]]<ref name = "col53473529">Fedde (1909) , In: Fedde, Repert. Nov. Sp. 7: 257</ref> | synonyms = ''Papaver nudicaule fauriei'' <small>[[Friedrich Karl Georg Fedde|Fedde]]</small> | synonyms_ref = }} '''''Eyjasól''''' ([[fræðiheiti]]: Papaver fauriei<ref>{{Cite web|url=https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/4CJBB|title=Papaver fauriei Fedde {{!}} COL|website=www.catalogueoflife.org|access-date=2024-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240105190646/https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/4CJBB|archive-date=2024-01-05|url-status=dead}}</ref>) vex í Japan.<ref name="Kew">{{Cite web|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:306058-2|title=Papaver fauriei Fedde {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2024-01-05}}</ref> Hún er fjölær, með stórum gulum blómum á enda loðins stönguls uppúr hvirfingu mjórra, fjaðurskiftra grænna blaða. Hún líkist mjög [[garðasól]] en með minni blóm og loðnari blöð.<ref>Hólmfríður Á. Sigurðardóttir (1995) ''Garðblómabókin'' (Íslenska Bókaútgáfan; ISBN 9979-877-03-0) bls 123</ref> == Ræktun == Eyjasól kann best við léttann, vel framræstan jarðveg og sól. Eyjasól eins og flestir valmúar er með mjög smá fræ og langa [[stólparót]] sem þolir illa flutning. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Wikilífverur|Papaver fauriei}} {{commonscat|Papaver fauriei}} {{Stubbur|grasafræði}} [[Flokkur:Draumsóleyjaætt]] tskvf4nm2nqlgmnkmffiheh2yz79k2q 0 190423 1983027 1972368 2026-10-18T01:37:12Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983027 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Levant_or_Turkey_Company_coat_of_arms.jpg|thumb|right|Merki félagsins. Klettarnir tveir tákna [[Súlur Heraklesar]] við innsiglinguna í [[Gíbraltarsund]].]] '''Austurlandafélagið''' ([[enska]]: ''Levant Company'' eða ''Turkey Company'') var enskt [[verslunarfélag]] sem var stofnað árið [[1592]] með sameiningu [[Feneyjafélagið|Feneyjafélagsins]] (stofnað 1583) og [[Tyrklandsfélagið|Tyrklandsfélagsins]] (stofnað 1581). Leyfi þessara félaga voru útrunnin, en [[Elísabet 1.]] Englandsdrottning vildi halda í verslunarsambönd og pólitísk tengsl við [[Tyrkjaveldi]].<ref name="autogenerated1964">{{cite book|author=Kenneth R. Andrews|year=1964|title=Elizabethan Privateering 1583–1603|url=https://archive.org/details/elizabethanpriva0000kenn|publisher=Cambridge University Press}}</ref> Upphaflega leyfið var veitt fjórum kaupmönnum í London og gilti í sjö ár. Félagið var lykill að tengslum Englands og Tyrkjaveldis á 17. öld. Kaupmenn félagsins voru kallaðir Tyrklandskaupmenn. Enska orðið fyrir [[kalkúnn|kalkún]] er dregið af þessum kaupmönnum þar sem þeir fluttu inn [[perluhæna|perluhænur]] frá Tyrklandi, en nafnið fluttist síðar yfir á ameríska kalkúninn.<ref>{{cite web |url=http://nowiknow.com/how-turkey-got-its-name/ |title=How Turkey Got Its Name |date=23 November 2010 |website=Now I Know |access-date=26 mars 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260309014342/https://nowiknow.com/how-turkey-got-its-name/ |archive-date=9 mars 2026 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |last=Forsyth |first=Mark |date=27 November 2013 |title=The Turkey's Turkey Connection |url=https://www.nytimes.com/2013/11/28/opinion/the-turkeys-turkey-connection.html |newspaper=The New York Times }}</ref> Félagið flutti inn romm, krydd, rúsínur, tyrknesk klæðaefni úr bómull og silki, og indigó, meðal annars; og flutti út ensk klæðaefni úr ull, tin, pjátur, blý og silfur (frá Ameríku). Þegar [[enska borgarastyrjöldin]] hófst 1642 fengu fleiri kaupmenn aðgang að félaginu, sem taldi á endanum um 300 félaga.<ref>{{cite book|author=Mortimer Epstein|title=The early history of the Levant Company|year=1908|pages=67–99|url=https://archive.org/details/earlyhistoryofle00epstuoft/page/n6/mode/2up}}</ref> Höfuðstöðvar félagsins voru í London, en félagið rak skrifstofur (faktoríur) í [[Aleppó]], [[Smyrna|Smyrnu]], [[Konstantínópel]] og [[Alexandría (Egyptalandi)|Alexandríu]]. Félaginu tók að hnigna í byrjun 18. aldar og einkaleyfi þess var afnumið 1757. Það starfaði þó áfram þar til það var leyst upp með lögum árið 1825. == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Ensk verslunarfélög]] {{sa|1592|1825}} c92x4mfi8ujjumt0l4hgu8tfjul6p43 0 192394 1983091 1979515 2026-10-18T10:56:12Z Alvaldi 71791 Mynd og tiltekt 1983091 wikitext text/x-wiki {{Infobox basketball biography | name = Cameron Brink | image = Cameron Brink Sparks (cropped).jpg | caption = | alt = | number = 22 | position = Framherji | height_cm = 193 | weight_kg = 77 | league = [[WNBA]] | team = Los Angeles Sparks | birth_date = {{fæðingardagur og aldur|2001|12|31}} | birth_place = [[Princeton]], [[New Jersey]], Bandaríkin | national_team = {{flagdeco|USA}} [[Bandaríska kvennalandsliðið í körfuknattleik|Bandaríkin]] | college = Stanford (2020–2024) | draft_league = WNBA | draft_year = 2024 | draft_round = 1 | draft_pick = 2 | draft_team = [[Los Angeles Sparks]] | career_start = 2024 | years1 = 2024–nú | team1 = [[Los Angeles Sparks]] | highlights = }} '''Cameron Brink''' (fædd 31. desember 2001) er bandarísk [[Körfuknattleikur|körfuknattleikskona]]. Hún var valin fyrst í nýliðavali [[WNBA]] árið 2024 af [[Los Angeles Sparks]].<ref>{{Cite web|url=https://www.latimes.com/sports/sparks/story/2024-06-07/cameron-brink-on-making-paris-olympics|title=Cameron Brink reflects on achieving her Olympic dream: 'I don't take it lightly'|date=2024-06-07|website=Los Angeles Times|language=en-US|access-date=2026-09-19}}</ref> ==Titlar== ===Háskólalið=== *'''NCAA''' **Meistari: 2021 ===Landslið=== *Heimsmeistaramót kvenna í 3x3 körfuknattleik **Gull: 2023 ==Tilvísanir== {{reflist}} {{stubbur|æviágrip}} {{DEFAULTSORT:Brink, Cameron}} {{f|2001}} [[Flokkur:Bandarískir körfuknattleiksmenn]] [[Flokkur:WNBA leikmenn]] 3sz4fyo8l2s55istbrwc8qq8kdkf8tq 0 192959 1982980 1980730 2026-10-17T14:11:19Z Torfifagri 33930 /* Lagalisti */ bætti inn textahöfundi fyrir Hold er mold 1982980 wikitext text/x-wiki {{Plata | nafn = Segðu ekki frá (með lífsmarki) | týpa = lifandi | flytjandi = Megas | kápa = | kápa_alt = | kápa_texti = | gefin_út = 2009 | tekin_upp = | vettvangur = Græni Hatturinn, Nasa, Laugardalshöll, Bræðslan, Edinborgarhúsið | hljóðver = | stefna = [[Popptónlist|Popp]], [[Rokktónlist|Rokk]] | lengd = 109:59 | tungumál = | útgefandi = Borgin | leikstjóri = | upptökustjóri = Guðmundur Kristinn Jónsson, Styrmir Hauksson, Hjörtur Svavarsson, Ívar Bongó | samansafn = | tímaröð = | síðasti_titill = ''[[Á morgun]]'' | síðasta_ár = 2008 | ár = 2009 | næsti_titill = ''[[(Hugboð um) Vandræði]]'' | næsta_ár = 2011 | misc = | litakóði = }} '''''Segðu ekki frá (með lífsmarki)''''' er tónleikaplata með [[Megas]]i og Senuþjófunum. Platan kom út [[2009]] en upptökur eru af ýmsum tónleikum þeirra frá árinu [[2007]]. == Lagalisti == {{Lagalisti | all_writing = Megasi nema annað sé tekið fram | headline = Diskur 1 | title1 = Ég vil vera | length1 = 04:22 | title2 = Ábending | length2 = 02:48 | title3 = Lóa Lóa | length3 = 04:05 | title4 = Gott er að elska | length4 = 04:48 | title5 = Sút fló í brjóstið inn | length5 = 06:03 | title6 = Heimspekilegar vangaveltur | length6 = 03:03 | title7 = Ragnheiður biskupsdóttir | length7 = 02:19 | title8 = Jólanáttburður | length8 = 01:50 | title9 = Önundur Póli | lyrics9 = Sigfús Blöndal | music9 = Erlent lag | length9 = 03:22 | title10 = Reykjavíkurnætur | length10 = 06:27 | title11 = Vertu mér samferða inní blómalandið amma | length11 = 06:26 | title12 = Álafossúlpan | length12 = 07:40 |total_length = 53:13 }} {{Lagalisti | headline = Diskur 2 | title1 = Ég á mig sjálf (söngurinn hennar Diddu) | length1 = 04:31 | title2 = Uppskeruhátíð | length2 = 03:27 | title3 = Napóleon Bekk | lyrics3 = Kristinn Einarsson / Megas | length3 = 03:29 | title4 = Freyjufár | length4 = 02:17 | title5 = Saga úr sveitinni | length5 = 03:44 | title6 = Kvöld í Atlavík | length6 = 03:56 | title7 = Hold er mold | lyrics7 = Hallgrímur Pétursson | length7 = 06:09 | title8 = Orfeus og Evridís | length8 = 04:31 | title9 = Gamla gasstöðin við Hlemm | length9 = 04:56 | title10 = M-nótt | length10 = 03:51 | title11 = Tvær stjörnur | length11 = 03:40 | title12 = Spáðu í mig | length12 = 04:47 | title13 = Við sem heima sitjum #45 | length13 = 03:40 | title14 = Paradísarfuglinn | length14 = 03:48 |total_length = 56:46 }} == Hljóðfæraleikur == *Megas: Gítar, söngur, munnharpa *Guðmundur Pétursson: Gítar, munnharpa *Guðm. Kristinn Jónsson: Gítar *Sigurður Guðmundsson: Bassi, raddir *Nils Törnqvist: Trommur *Mikael Svensson: Píanó, Moog, Farfisa *Davíð Þór Jónsson: Píanó, Hammond *Helgi Svavar Helgason: Slagverk *Lög og textar: Megas (nema…) *Upptökur: Guðm. Kristinn Jónsson: Græni Hatturinn, Nasa, Laugardalshöll *Styrmir Hauksson: Græni Hatturinn, Nasa, Laugardalshöll *Hjörtur Svavarsson: Bræðslan (júlí 2007) *Ívar Bongó: Edinborgarhúsið (2007) *Hljóðblöndun og hljómjöfnun: Guðm. Kristinn Jónsson *Hljóð í sal: Ívar Bongó *Lagaval: Steingrímur Bjarnason *Ljósmyndir: Björg Sveinsdóttir, óþekktur *Uppsetning og hönnun umslags: Karítas Pálsdóttir [[Flokkur:Megas]] [[Flokkur:Íslenskar tónleikaplötur]] [[Flokkur:Íslenskar hljómplötur]] [[Flokkur:Hljómplötur gefnar út árið 2009]] hp9boblobm4kl22qc7w2muyvhnfz5o9 0 192968 1982981 1980812 2026-10-17T14:14:44Z Torfifagri 33930 /* Hljóðfæraleikur */ Bætti Ágústu Evu Erlendsdóttur við sem söngvara. 1982981 wikitext text/x-wiki {{Plata | nafn = (Hugboð um) Vandræði | týpa = Breiðskífa | flytjandi = Megas | kápa = | kápa_alt = | kápa_texti = | gefin_út = 2011 | tekin_upp = | vettvangur = | hljóðver = Hljóðriti | stefna = [[Popptónlist|Popp]], [[Rokktónlist|Rokk]] | lengd = 49:50 | tungumál = | útgefandi = Sena | leikstjóri = | upptökustjóri = Guðmundur Kristinn Jónsson, Sigurður Guðmundsson, Guðmundur Pétursson | samansafn = | tímaröð = | síðasti_titill = ''[[Segðu ekki frá (með lífsmarki)]]'' | síðasta_ár = 2009 | ár = 2011 | næsti_titill = ''[[Aðför að lögum]]'' | næsta_ár = 2011 | misc = | litakóði = }} '''''(Hugboð um) Vandræði''''' er fimmta og síðasta hljómplata [[Megas]]ar sem unnin er með Senuþjófunum og kom hún út árið [[2011]]. Á plötunni eru fimm lög sem Megas samdi við texta [[Þorvaldur Þorsteinsson|Þorvaldar Þorsteinssonar]] fyrir leikritið Lífið - notkunarreglur sem sýnt var hjá Leikfélagi Akureyrar árið [[2007]]. == Lagalisti == {{Lagalisti | all_writing = Megasi nema annað sé tekið fram | title1 = Það sem mestu skiptir | length1 = 02:11 | title2 = Kúkur í flagi | length2 = 02:45 | title3 = Lengi skal manninn reyna | lyrics3 = Þorvaldur Þorsteinsson | length3 = 03:45 | title4 = Krossfiskurinn | length4 = 01:22 | title5 = Virgo beatissima | length5 = 03:10 | title6 = Smesssöngur | length6 = 03:26 | title7 = Bráðum kemur? | length7 = 03:37 | title8 = 17. júní (Hann á afmæli í dag) | length8 = 04:30 | title9 = Vandræði | lyrics9 = Þorvaldur Þorsteinsson | length9 = 02:08 | title10 = Með heftiplástur fyrir munninn | length10 = 03:19 | title11 = Skil ekki plottið / engu að tapa | lyrics11 = Þorvaldur Þorsteinsson | length11 = 01:10 | title12 = Uglundur | length12 = 01:55 | title13 = Ekkert er andstyggilegra | length13 = 07:49 | title14 = Sjáirðu | length14 = 02:41 | title15 = Kúkur sjúgandi | length15 = 02:01 | title16 = Þá | lyrics16 = Þorvaldur Þorsteinsson | length16 = 02:32 | title17 = Magnlaus | lyrics17 = Þorvaldur Þorsteinsson | length17 = 01:29 |total_length = 49:50 }} == Hljóðfæraleikur == *Megas: Gítar, söngur *Sigurður Guðmundsson: Bassi, raddir *Guðmundur Pétursson: Gítar *Guðmundur Kristinn Jónsson: Gítar *Valdimar Kolbeinn Sigurjónsson *Nils Olof Törnqvist: Trommur *Mikael Svensson: Hljómborð *Kristinn Snær Agnarsson: *Helgi Svavar Helgason: Slagverk *Davíð Þór Jónsson: Hljómborð *Ágústa Eva Erlendsdóttir: Söngur *Lög og textar: Megas *Upptökur: Guðmundur Kristinn Jónsson, Sigurður Guðmundsson, Guðmundur Pétursson *Hljómjöfnun: Guðmundur Kristinn Jónsson *Teikning: Hugleikur Dagsson *Umslag: Hrafn Gunnarsson *Sérstakar þakkir: Steingrímur Bjarnason, Hún sem trúlega kýs að vera ónefnd, Sigfús Bjartmarsson [[Flokkur:Megas]] [[Flokkur:Íslenskar breiðskífur]] [[Flokkur:Íslenskar hljómplötur]] [[Flokkur:Hljómplötur gefnar út árið 2011]] f9nzuysp7xn7y7tsykpzyi8pznyggue 14 193153 1983042 1982475 2026-10-18T04:53:12Z TKSnaevarr 53243 1983042 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Konungar eftir löndum|Júgóslavía]] [[Flokkur:Konungar Serbíu]] [[Flokkur:Þjóðhöfðingjar Júgóslavíu]] 8vns6stkoow6qa6a03nx3ur0lq9vrng 0 193181 1983082 1982810 2026-10-18T10:31:04Z TKSnaevarr 53243 /* Konungur Júgóslavíu */ 1983082 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = Konungur Júgóslavíu | ætt = Karađorđević-ætt | skjaldarmerki = Coat of arms of the Kingdom of Yugoslavia.svg | nafn = Alexander 1. | mynd = Kralj aleksandar1.jpg | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1888|12|16}} | fæðingarstaður = [[Cetinje]], [[Svartfjallaland]]i | dánardagur ={{dánardagur og aldur|1934|10|9|1888|12|16}} | dánarstaður = [[Marseille]], [[Þriðja franska lýðveldið|Frakklandi]] | gröf = [[Oplenac]], [[Topola]], [[Serbía|Serbíu]] | ríkisár = 16. ágúst 1921 – 9. október 1934 | faðir = [[Pétur 1. Serbíukonungur|Pétur 1.]] | móðir = [[Zorka af Svartfjallalandi]] | maki = {{gifting|[[María Júgóslavíudrottning|María af Rúmeníu]]|1922}} | titill_maka = Eiginkona | börn ={{Unbulleted list|[[Pétur 2. Júgóslavíukonungur|Pétur 2.]]|[[Tomislav Júgóslavíuprins|Tomislav prins]]|[[Andrés Júgóslavíuprins|Andrés prins]]}} | undirskrift = Alexander I of Yugoslavia Signature.svg }} '''Alexander 1. Karađorđević''' ([[kyrillískt letur]]: Александар I Карађорђевић; 16. desember 1888 – 9. október 1934) var konungur Serba, Króata og Slóvena frá 16. ágúst 1921 til 3. október 1929 og konungur [[Konungsríkið Júgóslavía|Júgóslavíu]] frá 3. október 1929 þar til hann var ráðinn af dögum þann 9. október 1934. Alexander ríkti í þrettán ár, lengst af konungunum þremur í sögu Júgóslavíu. Hann fór áður með opinberar skyldur þjóðhöfðingja Konungsríkisins Serbíu frá 1914 til 1918 og Júgóslavíu frá 1918 til 1921 sem [[ríkisstjóri]] föður síns, [[Pétur 1. Serbíukonungur|Péturs 1. konungs]]. == Fjölskylda == Alexander var annar sonur [[Pétur 1. Serbíukonungur|Péturs 1.]] (1844-1921), konungs Serbíu (1903-1918) og síðan Konungsríkis Serba, Króata og Slóvena (1918-1921). Við fæðingu var hann annar í erfðaröðinni á eftir eldri bróður sínum, [[Georg Serbíukrónprins|Georg]]. Hann átti einnig systur sem fædd var fjórum árum á undan honum, [[Helena Serbíuprinsessa|Helenu prinsessu]]. Georg prins afsalaði sér frumburðarrétti árið 1909 og Alexander varð því erfðaprins þegar hann var 20 ára.{{sfn|Farley|2007|p=56}} ==Æviágrip== Alexander gegndi þjónustu í serbneska hernum í október 1912 á tíma [[Fyrra Balkanstríðið|fyrra Balkanstríðsins]]. Í stríðinu börðust ríki [[Balkanskagabandalagið|Balkanskagabandalagsins]] gegn [[Tyrkjaveldi]] og neyddu Tyrki til að afsala sér miklum hluta yfirráðasvæðis síns í Evrópu. Í [[Seinna Balkanstríðið|seinna Balkanstríðinu]] bað [[Búlgaría]] ósigur eftir að hafa gert árás á Serbíu og Grikkland. Í júní 1914 var Alexander skipaður [[ríkisstjóri]] af föður sínum.{{sfn|Farley|2007|p=59}} Í konungstíð föður Alexanders braust [[fyrri heimsstyrjöldin]] út. [[Austurríki-Ungverjaland|Austurrísk-ungverska keisaradæmið]] lýsti yfir stríði gegn Serbíu eftir að austurríski ríkisarfinn [[Frans Ferdinand erkihertogi]] var myrtur af serbneskum þjóðernissinna í [[Sarajevó]] árið 1914. Næsta ár var Serbía hernumin af [[Miðveldin|Miðveldunum]].{{sfn|Le Moal|2008|p=115-123, 139-144}} Alexander gegndi þjónustu í serbneska hernum á stríðsárunum. Hann varð afar vinsæll í [[Frakkland]]i með frammistöðu sinni, sér í lagi eftir að hann tók þátt í [[Vígstöðvarnar í Makedóníu|Salóníkuherferðinni]]. Serbneski herinn barðist ásamt Frökkum á [[Austurvígstöðvar fyrri heimsstyrjaldarinnar|austurvígstöðvunum]] og Alexander kom sér upp bækistöðvum í [[Þessalóníka|Þessalóníku]] og á svæðum sem fransk-serbneski herinn frelsaði. Þann 1. nóvember 1918 sneri Alexander sigri hrósandi aftur til [[Belgrad]].{{sfn|Le Moal|2008|p=202-213}} === Sameining Suður-Slava === Við lok styrjaldarinnar árið 1918 var stofnað nýtt ríki, [[Konungsríki Serba, Króata og Slóvena]], sem [[Pétur 1. Serbíukonungur]] varð konungur yfir. Pétur var þá aldurhniginn og heilsuveill og gat því ekki ríkt í eigin nafni. Alexander prins var áfram ríkisstjóri frá 1. desember 1918, stofndegi nýja konungsríkisins. Sem ríkisstjóri reyndi Alexander að stofna til samheldni undir konunglegri forsjá Serba. Þegar Pétur 1. lést 16. ágúst 1921 varð Alexander konungur Serba, Króata og Slóvena. Þann 8. júní 1922 kvæntist Alexander [[María Júgóslavíudrottning|Maríu Rúmeníuprinsessu]]. Þau eignuðust þrjú börn: * [[Pétur 2. Júgóslavíukonungur|Pétur]], f. í [[Belgrad]] 6. september 1923; * [[Tomislav Karađorđević]], f. í Belgrad 19. janúar 1928; * [[Andrej Karađorđević|Andrés]], f. í [[Bled]] 28. júní 1929. === Konungur Júgóslavíu === Fyrstu valdaár sín viðhélt Alexander sama [[þingræði]]skerfi og hafði tíðkast þegar faðir hans var konungur. Erfitt reyndist hins vegar að viðhalda þessum stjórnháttum vegna síaukinna pólitískra deilna innanlands, sem náðu hámarki þegar króatíski stjórnmálamaðurinn [[Stjepan Radić]] var myrtur í miðjum þingsal þann 14. júní 1928.{{sfn|Farley|2007|p=71}} Þann 3. október 1929 nam Alexander stjórnarskrá landsins úr gildi og stofnaði [[einræði]]sstjórn.{{sfn|Farley|2007|p=72}} Þann 3. október 1929 var nafni konungsríkisins formlega breytt í Konungsríkið Júgóslavía. Þann 9. október 1934 var Alexander staddur í [[Marseille]] í opinberri heimsókn til [[Frakkland]]s þegar hann var myrtur.<ref name=herodote>{{lien web|url=http://www.herodote.net/9_octobre_1934-evenement-19341009.php|titre=9 octobre 1934 - Le roi de Yougoslavie est assassiné|site=herodote.net|auteur=André Larané|date=9 octobre 2011|consulté le=23 mars 2016}}.</ref> Morðið var skipulagt af króatísku hryðjuverkasamtökunum [[Ustasja]] undir forystu [[Ante Pavelić]] ásamt makedónsku hreyfingunni [[VMRO|Innri byltingarsamtökum Makedóníu]] (VMRO). Tilræðismaðurinn, Búlgari að nafni [[Vlado Tsjernozemskí]], skaut konunginn með sjálfvirkri [[Mauser C96]]-byssu. Byssukúla hæfði konunginn í bringuna og lést þegar lagt var af stað með hann á sjúkrahús.<ref name=herodote/> Tilræðismaðurinn særðist í átökum við lögreglu og var borinn ofurliði af æstum múgi (hann lést nokkrum klukkutímum síðar). Franski utanríkisráðherrann [[Louis Barthou]], sem var með Alexander í för, særðist alvarlega þegar franskir lögreglumenn skutu á hann fyrir mistök. Barthou lést einnig stuttu síðar.<ref name=herodote/> Fleiri fórust og særðust í tilræðinu og í skothríðinni sem braust út, meðal annars hershöfðinginn [[Alphonse Georges]]. [[Albert Lebrun]] forseti og [[Philippe Pétain]] marskálkur fóru til Belgrad til að votta samúð sína þann 17. október 1934. Eftir morðið á Alexander tók sonur hans, [[Pétur 2. Júgóslavíukonungur|Pétur 2.]], við konungdómi aðeins 11 ára gamall. Þar sem hann var ómyndugur var ráð ríkisstjóra stofnað undir forystu frænda Alexanders, [[Páll Júgóslavíuprins|Páls prins]], sem reyndi eftir fremsta megni að verja Júgóslavíu gagnvart ógnum sem stöfuðu að bæði af völdum óvinaþjóða og af völdum aðskilnaðarsinna innanlands. ==Heimildir== * {{Ouvrage|lang=en|auteur=Brigit Farley|titre=Alekasandar I Karadjordjević and the Royal Dictatorship in Yugoslavia|passage=51-86|auteur ouvrage=Bernd Jürgen Fischer |titre ouvrage=Balkan Strongmen : Dictators and Authoritarian Rulers of South Eastern Europe|lieu=|éditeur=Purdue University Press |année=2007 |pages totales=494|url=https://books.google.fr/books?id=qMZaPjrHqYYC&dq=yugoslav+parliament+1929+dictature&source=gbs_navlinks_s|ISBN=9781557534552}}. * {{Ouvrage|langue=fr|auteur1=[[Frédéric Le Moal]]|titre=La Serbie du martyre à la victoire 1914-1918|lieu=Saint-Cloud|éditeur=14-18 éditions|année=2008|pages totales=253|isbn=978-2-9163-8518-1}} ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Pétur 1. Serbíukonungur|Pétur 1.]] | eftir=[[Pétur 2. Júgóslavíukonungur|Pétur 2.]] | frá=16. ágúst 1921| til=9. október 1934| titill=Konungur Júgóslavíu }} {{Töfluendir}} {{fd|1888|1934}} [[Flokkur:Konungar Júgóslavíu]] [[Flokkur:Myrtir þjóðhöfðingjar]] [[Flokkur:Ríkisstjórar]] bzcsogh1adtm0y6mj7fbf2zqa7ov6rs 0 193189 1983010 1982956 2026-10-17T18:55:52Z TKSnaevarr 53243 1983010 wikitext text/x-wiki {{Leikari | nafn = Swamy Rotolo | mynd = FileSwamy Rotolo.png | texti_myndar = | fæðingardagur = [[14. ágúst]] [[2004]] | fæðingarstaður = [[Gioia Tauro]], [[Kalabría]], [[Ítalía]] | ævistarf = Leikkona | starfsár = 2017–nú | þekktust fyrir = ''A Chiara'' | verðlaun = [[David di Donatello]] (2022) }} '''Swamy Rotolo''' (fædd [[14. ágúst]] [[2004]] í Gioia Tauro) er ítölsk leikkona<ref name="imdb-bio">[https://imdb.com Swamy Rotolo - Biography], IMDb, skoðað 16. október 2026.</ref>. Hún hlaut mikið lof gagnrýnenda og alþjóðlega athygli fyrir hlutverk sitt í kvikmyndinni ''A Chiara'' (2021) í leikstjórn Jonas Carpignano. Fyrir þá frammistöðu vann hún [[David di Donatello]]-verðlaunin sem besta leikkona í aðalhlutverki árið 2022, þá aðeins 17 ára gömul, og varð þar með yngsta leikkonan í sögu verðlaunanna til að hljóta þessa viðurkenningu í þeim flokki<ref name="david-news">[https://www.davidnews.it/maggio22/swamy-rotolo-dai-banchi-di-scuola-al-david.php Swamy Rotolo, dai banchi di scuola al David come miglior attrice], Accademia del Cinema Italiano - David News, maí 2022.</ref><ref name="corriere">[https://www.corriere.it/spettacoli/cinema-serie-tv/cards/chi-swamy-rotolo-vincitrice-david-donatello-2022-come-miglior-attrice/prima-candidatura_principale.shtml Chi è Swamy Rotolo, vincitrice del David di Donatello 2022 come miglior attrice], Corriere della Sera, 4. maí 2022.</ref>. == Ferill == Rotolo hóf feril sinn árið 2017 þegar hún fór með lítið hlutverk í kvikmyndinni ''A Ciambra'' í leikstjórn Jonas Carpignano<ref name="rb-casting">[https://www.rbcasting.com/rb/web/swamyrotolo/~/21373/home Swamy Rotolo Curriculum], RB Casting, skoðað 16. október 2026.</ref>. Stóra tækifæri hennar kom árið 2021 þegar Carpignano valdi hana í aðalhlutverkið í kvikmyndinni ''A Chiara'', þar sem hún lék unga stúlku í Kalabríu sem uppgötvar tengsl föður síns við glæpasamtökin 'Ndrangheta<ref name="mymovies-news">[https://www.mymovies.it/film/2021/a-chiara/news/david-di-donatello-2022-swamy-rotolo/ David di Donatello 2022, Swamy Rotolo vince come Miglior Attrice Protagonista], MYmovies.it, 3. maí 2022.</ref>. Kvikmyndin var frumsýnd í flokknum *Quinzaine des Réalisateurs* á Kvikmyndahátíðinni í Cannes árið 2021, þar sem hún hlaut Europa Cinemas Label-verðlaunin<ref name="sky-tg24">[https://tg24.sky.it/spettacolo/cinema/2022/05/04/swamy-rotolo-david-donatello-2022 Chi è Swamy Rotolo, vincitrice del David di Donatello 2022 per il film A Chiara], Sky TG24, 4. maí 2022.</ref>. Frammistaða hennar tryggði henni hinn sögulega sigur á David di Donatello-verðlaunahátíðinni árið 2022<ref name="fanpage">[https://www.fanpage.it/spettacolo/eventi/swami-rotolo-vince-il-david-come-miglior-attrice-protagonista-carlo-conti-17-anni-e-un-record/ Swamy Rotolo vince il David come miglior attrice protagonista, Carlo Conti: “17 anni è un record”], Fanpage.it, 3. maí 2022.</ref>, auk þess sem hún var valin besta leikkona í aðalhlutverki á Alþjóðlegu kvikmyndahátíðinni í Kaíró<ref name="rb-casting" />. Í kjölfarið tók hún að sér önnur stór hlutverk, svo sem í kvikmyndinni ''Io e il Secco'' (2023) í leikstjórn Gianluca Santoni<ref name="rb-casting" />. == Kvikmyndaskrá == {| class="wikitable sortable" |- ! Ár ! Titill ! Hlutverk ! Leikstjóri ! Athugasemdir |- | 2017 | ''A Ciambra'' | Chiara Guerrasio | Jonas Carpignano | |- | 2021 | ''A Chiara'' | Chiara Guerrasio | Jonas Carpignano | Aðalhlutverk |- | 2023 | ''Io e il Secco'' | Marta | Gianluca Santoni | |} == Verðlaun og tilnefningar == * '''[[David di Donatello]] (2022):''' Besta leikkona í aðalhlutverki (''Miglior attrice protagonista'') fyrir ''A Chiara'' — '''Vann'''<ref name="david-news" />. * '''Alþjóðlega kvikmyndahátíðin í Kaíró (2021):''' Besta leikkona (''Migliore attrice protagonista'') fyrir ''A Chiara'' — '''Vann'''<ref name="rb-casting" />. * '''Nastri d'Argento (2022):''' Graziella Bonacchi-verðlaunin fyrir ''A Chiara'' — '''Vann'''<ref name="rb-casting" />. == Heimildir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.mymovies.it/persone/swamy-rotolo/404556/ Swamy Rotolo] á MYmovies.it {{DEFAULTSORT:Rotolo, Swamy}} {{f|2004}} [[Flokkur:Ítalskir leikarar]] jqs9l16acos5udr8g6o0w6dbzaz0ya4 0 193191 1982998 2026-10-17T16:18:24Z Akigka 183 Tilvísun á [[Kanadíski eyjaklasinn]] 1982998 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Kanadíski eyjaklasinn]] 63av4z6t647wa1jed5e6e11dmopghel 0 193192 1983001 2026-10-17T16:23:58Z Akigka 183 Tilvísun á [[Austur-Grænlandsstraumurinn]] 1983001 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Austur-Grænlandsstraumurinn]] euw7w3cpj59ffsiu2y90k9dh713zilx 0 193193 1983002 2026-10-17T16:24:18Z Akigka 183 Tilvísun á [[Austur-Íslandsstraumurinn]] 1983002 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Austur-Íslandsstraumurinn]] fi13m3k99unav7g2hhbhv7d5mu3xa6m 0 193194 1983005 2026-10-17T18:15:37Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{konungur | titill = Konungur Júgóslavíu | ætt = Karađorđević-ætt | skjaldarmerki = Coat of arms of the Kingdom of Yugoslavia.svg | nafn = Pétur 2. | mynd = Petar II Karađorđević.jpg | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1923|9|6}} | fæðingarstaður = [[Belgrad]], [[Konungsríkið Júgóslavía|Konungsríki Serba, Króata og Slóvena]] | dánardagur ={{dánardagur og aldur|1970|11|6|1923|9|6}} | dánarstaður = [[Denver]], [[Colorado]], Bandaríki...“ 1983005 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = Konungur Júgóslavíu | ætt = Karađorđević-ætt | skjaldarmerki = Coat of arms of the Kingdom of Yugoslavia.svg | nafn = Pétur 2. | mynd = Petar II Karađorđević.jpg | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1923|9|6}} | fæðingarstaður = [[Belgrad]], [[Konungsríkið Júgóslavía|Konungsríki Serba, Króata og Slóvena]] | dánardagur ={{dánardagur og aldur|1970|11|6|1923|9|6}} | dánarstaður = [[Denver]], [[Colorado]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | gröf = [[Oplenac]], [[Topola]], [[Serbía|Serbíu]] {{small|(frá 2013)}} | ríkisár = 9. október 1934 – 29. nóvember 1945 | faðir = [[Alexander 1. Júgóslavíukonungur|Alexander 1.]] | móðir = [[María Júgóslavíudrottning|María af Rúmeníu]] | maki = {{gifting|[[Alexandra Júgóslavíudrottning|Alexandra af Grikklandi og Danmörku]]|1944}} | titill_maka = Eiginkona | börn =[[Alexander Júgóslavíukrónprins]] }} '''Pétur 2.''' ([[serbókróatíska]]: Петар II Карађорђевић, ''Petar II Karađorđević''; 6. september 1923 – 6. nóvember 1970) var síðasti konungur Júgóslavíu. Hann tók við krúnunni aðeins ellefu ára gamall eftir að faðir hans, [[Alexander 1. Júgóslavíukonungur]], var myrtur árið 1934. Pétur var hrakinn í útlegð vegna [[Innrásin í Júgóslavíu|innrásarinnar í Júgóslavíu]] í apríl 1941. Eftir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]] meinuðu kommúnistar Pétri að snúa aftur til landsins og lögðu formlega niður konungdæmið í nóvember 1945. == Æviágrip == Pétur var elsti sonur [[Alexander 1. Júgóslavíukonungur|Alexanders 1. Júgóslavíukonungs]] og drottningar hans, [[María Júgóslavíudrottning|Maríu af Rúmeníu]]. Hann tók við konungdómi eftir að faðir hans var myrtur í [[Marseille]] árið 1934. Þar sem Pétur var þá ólögráða var ráð [[Ríkisstjóri|ríkisstjóra]] skipað undir forystu frænda hans, [[Páll Júgóslavíuprins|Páls prins]]. === Seinni heimsstyrjöldin === Árið 1941 sendi [[Adolf Hitler]] Júgóslavíu úrslitakosti: Annaðhvort skyldi Júgóslavía gerast aðili að [[Þríveldasamningurinn|þríveldasamningnum]] (ásamt [[Þriðja ríkið|Þýskalandi]], [[Konungsríkið Ítalía|Ítalíu]] og [[Japanska keisaradæmið|Japan]]) eða standa frammi fyrir innrás. Páll prins gekk að afarkostunum og undirritaði samning sem Þjóðverjar þröngvuðu upp á Júgóslavíu. Þann 27. mars 1941 skipulögðu hershöfðingjarnir [[Borivoje Mirković|Mirković]] og [[Dušan Simović|Simović]] valdarán gegn Páli með stuðningi Breta og settu Pétur 2. á valdastól þótt hann væri þá aðeins sextán ára. Pétur lofaði að undirrita þríveldasamninginn til að fyrirbyggja innrás en Þjóðverjar gerðu samt árás bæði á Júgóslavíu og Grikkland án þess að lýsa yfir stríði. Þann 6. apríl 1941 hófust tveggja daga loftárásir á Belgrad sem drápu næstum 17.000 manns. Júgóslavneski herinn var borinn ofurliði af innrásarhernum og af króatískum uppreisnarmönnum undir forystu [[Ante Pavelić]] sem veittu honum liðssinni. [[Zagreb]] var hertekin 11. apríl, [[Belgrad]] 12. apríl, [[Sarajevó]] þann 16. og [[Dubrovnik]] þann 17., daginn sem Júgóslavía gafst upp. Pétur konungur flúði til Grikklands og þaðan til [[Kaíró]] og síðan til [[Jerúsalem]]. Hann kom sér síðan fyrir í [[London]] ásamt útlagastjórn Júgóslavíu. === Útlegð === Árið 1944, á meðan Pétur var enn í útlegð í London, ákvað hann að kvænast [[Alexandra Grikkjaprinsessa (1921-1993)|Alexöndru Grikkjaprinsessu]], dóttur [[Alexander 1. Grikkjakonungur|Alexanders 1. Grikkjakonungs]]. Þann 29. nóvember 1945 kaus stjórnlagaráð Júgóslavíu, sem var skipuð meðlimum [[Kommúnistasamband Júgóslavíu|Kommúnistaflokksins]], að víkja Pétri úr embætti og leggja grunninn að stofnun [[Sósíalíska sambandslýðveldið Júgóslavía|Sósíalíska sambandslýðveldisins Júgóslavíu]] undir forystu [[Josip Broz Tito]]. Pétur neitaði engu að síður að segja formlega af sér og ákvað að flytja til [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]]. === Andlát og greftrun === Pétur þjáðist í mörg ár af [[skorpulifur]] og lést að endingu á sjúkrahúsi í [[Denver]] þann 3. nóvember 1970 eftir að hafa gengist undir misheppnaða lifrarígræðslu. Hann var grafinn í Saint-Sava-klaustrinu í Libertyville í Illinois. Hann varð þar með eini evrópski erfðaeinvaldurinn sem hefur verið grafinn í Bandaríkjunum.<ref>{{Lien web |langue=en-US |nom=Scott |titre=King Peter II of Yugoslavia |url=https://www.unofficialroyalty.com/king-peter-ii-of-yugoslavia/ |site=Unofficial Royalty |date=2016-01-18 |consulté le=2022-11-15}}.</ref><ref>{{Lien web |titre=Remains of Yugoslavia's former king returned to Serbia from Libertyville |url=https://www.chicagotribune.com/suburbs/libertyville/ct-xpm-2013-01-22-ct-met-king-remains-returned-0123-20130123-story.html |site=Chicago Tribune |consulté le=2022-11-13}}.</ref<ref>{{Lien web |langue=en-US |prénom=Stefan |nom=Milanovic |titre=HM KING PETER II OF YUGOSLAVIA |url=https://royalfamily.org/hm-king-peter-ii-of-yugoslavia-2/ |site=The Royal Family of Serbia |date=2014-01-20 |consulté le=2022-11-13}}.</ref><ref>{{Lien web |langue=en |titre=Only European king buried on U.S. soil goes back home |url=http://www.nbcnews.com/news/photo/only-european-king-buried-u-s-soil-goes-back-home-flna1C8088241 |site=NBC News |consulté le=2022-11-13}}.</ref><ref>{{Lien web |langue=en-US |titre=The Sad Life of Peter II, and the Curious Disinterring of the King of Yugoslavia From Libertyville |url=https://www.chicagomag.com/Chicago-Magazine/The-312/January-2013/The-Odd-Life-and-Curious-Burial-Place-of-King-Peter-II-Yugoslavias-Deposed-Monarch/ |site=Chicago Magazine |consulté le=2022-11-13}}.</ref><ref>{{Lien web |langue=en-US |prénom=The Associated |nom=Press |titre=King who died in Denver to be sent home |url=https://www.denverpost.com/2007/03/03/king-who-died-in-denver-to-be-sent-home/ |site=The Denver Post |date=2007-03-03 |consulté le=2022-11-13}}.</ref> Einkasonur Péturs, [[Alexander Júgóslavíukrónprins|Alexander]], erfði kröfu hans að júgóslavnesku krúnunni og síðan að serbnesku krúnunni eftir [[upplausn Júgóslavíu]]. Hann flutti til Belgrad ásamt fjölskyldu sinni árið 2001. Að frumkvæði Alexanders voru jarðneskar leifar Péturs fluttar frá Bandaríkjunum til Serbíu árið 2013 ásamt jarðneskum leifum Alexöndru, Maríu konungsmóður og Andrésar prins, bróður konungsins. Eftir útfararathöfn í Dómkirkju Heilags Mikaels í Belgrad þann 26. maí 2013 var líkamsleifunum komið fyrir í konunglega grafhýsinu Oplenac í suðvesturhluta Serbíu. Athöfnin var kostuð af ríkinu og auk Alexanders voru meðlimir konungsfjölskyldunnar, [[Irinej]], patríarki [[Serbneska rétttrúnaðarkirkjan|serbnesku rétttrúnaðarkirkjunnar]], [[Tomislav Nikolić]] forseti og [[Ivica Dačić]] forsætisráðherra viðstaddir.<ref>[https://www.challenges.fr/monde/20130526.REU4921/funerailles-d-etat-en-serbie-pour-pierre-ii-de-yougoslavie.html Funérailles d'État en Serbie pour Pierre II de Yougoslavie], ''Challenges'', 26. maí 2013.</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Alexander 1. Júgóslavíukonungur|Alexander 1.]] | eftir=Enginn | frá=9. október 1934| til=29. nóvember 1945| titill=Konungur Júgóslavíu }} {{Töfluendir}} {{fd|1923|1970}} [[Flokkur:Konungar Júgóslavíu]] [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í seinni heimsstyrjöldinni]] mk6lyp1721mzyokbqutnwcrbw58ycnj 0 193195 1983007 2026-10-17T18:22:48Z Usutto 107102 Bjó til síðu með „'''Túlú''' er dravídamál talað af 650 000 manns (1999) í Mangalore á suðvestur Indlandi.“ 1983007 wikitext text/x-wiki '''Túlú''' er dravídamál talað af 650 000 manns (1999) í Mangalore á suðvestur Indlandi. gyzloxunf9ri7l4aypimgou8kyig04f 1983011 1983007 2026-10-17T19:42:09Z TKSnaevarr 53243 1983011 wikitext text/x-wiki '''Túlú''' er dravídamál talað af 650 000 manns (1999) í Mangalore á suðvestur Indlandi. [[Flokkur:Dravídamál]] fwj88dy3l6qe6c8cbm9o36c4rtd6581 1983013 1983011 2026-10-17T20:36:35Z Usutto 107102 1983013 wikitext text/x-wiki '''Túlú''' er dravídamál talað af 650 000 manns (1999) í Mangalore á suðvestur Indlandi.<ref>Tungumál Veraldar, Baldur Ragnarsson, Háskólaútgáfan 1999 bls. 235</ref> [[Flokkur:Dravídamál]] n55ngx6izbs5uzs1u0sevomby55kerz 1983014 1983013 2026-10-17T20:37:24Z Usutto 107102 1983014 wikitext text/x-wiki '''Túlú''' er dravídamál talað af 650 000 manns (1999) í Mangalore á suðvestur Indlandi.<ref>Tungumál Veraldar, Baldur Ragnarsson, Háskólaútgáfan 1999 bls. 235</ref> == Tilvísanir == <references/> [[Flokkur:Dravídamál]] a8mtmqcx4bg83fbmpmyy9hneys6rikc 1983015 1983014 2026-10-17T20:40:50Z Usutto 107102 1983015 wikitext text/x-wiki '''Túlú''' er dravídamál talað af 650 000 manns (1999) í Mangalore á suðvestur Indlandi.<ref>Tungumál Veraldar, Baldur Ragnarsson, Háskólaútgáfan 1999 bls. 235</ref> [[Mynd:Tuluspeakers.PNG|thumb|talsvæði]] == Tilvísanir == <references/> [[Flokkur:Dravídamál]] dr7srwhlzwv3bilvyd7ugd1mrvt9wgn 1983084 1983015 2026-10-18T10:38:14Z Berserkur 10188 lagfæri 1983084 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tuluspeakers.PNG|thumb|Útbreiðsla]] '''Túlú''' er [[dravidísk tungumál|dravídískt tungumál]] sem talað er af ca. 1.850 000 manns (2011) <ref>[https://web.archive.org/web/20181114073426/http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf ] Census India, Wayback Machine</ref> í [[Karnataka]]-fylki á suðvestur Indlandi. Það er annað opinbera tungumál fylkisins á eftir [[Kanaríska|kanarísku]]. == Tilvísanir == <references/> [[Flokkur:Dravídamál]] nj2buqlwozx2dgwikjl9rutdbkpqct7 1 193196 1983008 2026-10-17T18:48:35Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{Þýðing |titill=Pierre II (roi de Yougoslavie) |tungumál=fr |id=234576091 }}“ 1983008 wikitext text/x-wiki {{Þýðing |titill=Pierre II (roi de Yougoslavie) |tungumál=fr |id=234576091 }} jrslzpku1p5rlo5muaq3j3bl8m42zdg 3 193197 1983009 2026-10-17T18:55:38Z Berserkur 10188 Nýr hluti: /* Síða */ 1983009 wikitext text/x-wiki == Síða == Sæl/l, það vantar frágang og heimildir á síðuna um Túlú. Svo mætti hún vera lengri en 1-2 setningar. Á ensku Wiki eru 1,2 milljón fleiri mælendur en þú gefur. [[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 17. október 2026 kl. 18:55 (UTC) q7cm0q35okcngwrve61d7li9lrgt281 0 193198 1983089 2026-10-18T10:54:06Z Alvaldi 71791 Bjó til síðu með „{{Infobox basketball biography | name = Angel Reese | image = Angel Reese Dream (cropped).jpg | image_size = | caption = Reese með [[Atlanta Dream]] árið 2026 | alt = Reese með Atlanta Dream | number = 5 | position = Framherji | height_cm = 193 | weight_kg = 75 | league = [[WNBA]] | team = Atlanta Dream | birth_date = {{fæðingardagur og aldur|2002|5|6}} | birth_place = Randallstown, [[Maryland]], Bandaríkin | national_team = {{flagdeco|USA}} Bandaríska...“ 1983089 wikitext text/x-wiki {{Infobox basketball biography | name = Angel Reese | image = Angel Reese Dream (cropped).jpg | image_size = | caption = Reese með [[Atlanta Dream]] árið 2026 | alt = Reese með Atlanta Dream | number = 5 | position = Framherji | height_cm = 193 | weight_kg = 75 | league = [[WNBA]] | team = Atlanta Dream | birth_date = {{fæðingardagur og aldur|2002|5|6}} | birth_place = Randallstown, [[Maryland]], Bandaríkin | national_team = {{flagdeco|USA}} [[Bandaríska kvennalandsliðið í körfuknattleik|Bandaríkin]] | college = * Maryland (2020–2022) * LSU (2022–2024) | draft_league = WNBA | draft_year = 2024 | draft_round = 1 | draft_pick = 7 | draft_team = [[Chicago Sky]] | career_start = 2024 | years1 = 2024–2025 | team1 = [[Chicago Sky]] | years2 = 2026–nú | team2 = [[Atlanta Dream]] }} '''Angel Reese''' (fædd 6. maí 2002) er bandarísk körfuknattleikskona sem leikur með [[Atlanta Dream]] í bandarísku atvinnumannadeildinni [[WNBA]]. Hún leikur sem kraftframherji og er einkum þekkt fyrir frákastagetu sína og öflugan varnarleik.<ref name="Britannica">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Angel-Reese|title=Angel Reese {{!}} Trade, Stats, Height, WNBA, & Facts {{!}} Britannica|date=2026-10-14|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2026-10-18}}</ref> Reese hóf háskólaferil sinn við Maryland-háskóla árið 2020 en gekk til liðs við Louisiana State University (LSU) árið 2022. Hún varð bandarískur háskólameistari með LSU árið 2023 og var valin besti leikmaður úrslitakeppni NCAA það ár.<ref name="Britannica"/> Chicago Sky valdi Reese með sjöunda valrétti í nýliðavali WNBA árið 2024. Á sínu fyrsta tímabili setti hún deildarmet í fjölda frákasta á einu tímabili og var valin í stjörnulið WNBA. Hún lék með [[Chicago Sky]] fyrstu tvö tímabil sín í deildinni áður en hún var skipt til [[Atlanta Dream]] í apríl 2026.<ref name="Britannica"/><ref>{{Cite news |last=Merchant |first=Sabreena |date=2026-08-25 |title=Angel Reese breaks WNBA single-game and single-season rebounding records |url=https://www.nytimes.com/athletic/7536976/2026/08/25/angel-reese-rebound-records-single-game-season/ |access-date=2026-10-18 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Reese hefur þrívegis verið valin í stjörnulið WNBA og var útnefnd besti varnarmaður deildarinnar árið 2026. Hún hefur einnig verið meðal fremstu frákastara deildarinnar frá því hún hóf atvinnumannaferil sinn.<ref name="Britannica"/> ==Titlar og verðlaun== ===Háskólalið=== *'''NCAA''' **Meistari: 2023 ====Viðurkenningar og verðlaun==== *Besti leikmaður NCAA úrslitakeppninnar: 2023 ===Félagslið=== ====Viðurkenningar og verðlaun==== * Varnarmaður ársins í WNBA: 2026 * Varnarliðs ársins í WNBA: 2026 * Nýliðalið ársins í WNBA: 2024 * Stjörnulið WNBA (3): 2024–2026 ===Landslið=== *'''[[Heimsmeistaramót kvenna í körfuknattleik|Heimsmeistaramót]]''' **Gull: 2026 *'''[[Ameríkumeistaramót kvenna í körfuknattleik|Ameríkumeistaramót]]''' **Silfur: 2023 ==Tilvísanir== {{reflist}} {{f|2002}} [[Flokkur:Bandarískir körfuknattleiksmenn]] [[Flokkur:WNBA leikmenn]] f546wz5kftngjhkfve8m0mxgchjwwzq