Wikipedia iswiki https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikipedia Wikipediaspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall Gátt Gáttaspjall Skjátexti Skjátextaspjall Module Module talk Event Event talk 0 832 1983528 1964521 2026-10-21T09:14:22Z Stillbusy 42433 Lagaði tenglana undir „viðtöl“. Flestir þeirra virkuðu ekki af því að slóðirnar voru í ólagi. 1983528 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Vigdís Finnbogadóttir | búseta =Reykjavík | mynd = Vigdis Finnbogadottir (1985).jpg | myndatexti1 = Vigdís árið 1985. | titill= [[Forseti Íslands]] | stjórnartíð_start = [[1. ágúst]] [[1980]] | stjórnartíð_end = [[1. ágúst]] [[1996]] | forsætisráðherra = [[Gunnar Thoroddsen]]<br>[[Steingrímur Hermannsson]]<br>[[Þorsteinn Pálsson]]<br>[[Davíð Oddsson]] | forveri = [[Kristján Eldjárn]] | eftirmaður = [[Ólafur Ragnar Grímsson]] | fæðingarnafn = Vigdís Finnbogadóttir | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1930|4|15}} | fæðingarstaður = [[Reykjavík]], [[Ísland]]i | dánardagur = | dauðastaður = | orsök_dauða = | stjórnmálaflokkur = | þekktur_fyrir = | starf = Frönskukennari, leikhússtjóri Leikfélags Reykjavíkur | laun = | trú = | háskóli = [[Parísarháskóli]]<br>[[Université Grenoble-Alpes|Háskólinn í Grenoble]]<br>[[Kaupmannahafnarháskóli]]<br>[[Háskóli Íslands]] | maki = Ragnar Arinbjarnar (g. 1954; skilin 1961) | börn =Ástríður Magnúsdóttir (f. 1972) | foreldrar = Finnbogi Rútur Þorvaldsson og [[Sigríður Eiríksdóttir]] | vefsíða =[https://vigdis.is/is/forsida/ vigdis.is] | niðurmál = | hæð = | þyngd = | undirskrift = }} '''Vigdís Finnbogadóttir ''' (fædd [[15. apríl]] [[1930]]) er fjórði [[forseti Íslands]] og gegndi hún embættinu frá [[1980]] til [[1996]]. Hún var fyrsta konan í heiminum sem kosin var í [[lýðræði]]slegum [[kosningar|kosningum]] til að gegna hlutverki [[þjóðhöfðingi|þjóðhöfðingja]]. == Fjölskylda == Vigdís fæddist í [[Tjarnargata|Tjarnargötu]] 14 í Reykjavík og ólst þar upp fyrstu árin. Þegar hún var fjögurra ára fluttist fjölskyldan að [[Ásvallagata|Ásvallagötu]] 79 í Vesturbæ Reykjavíkur. Á sumrin var Vigdís í sveit í Eystra-Geldingaholti í [[Gnúpverjahreppur|Gnúpverjahreppi]] í [[Árnessýsla|Árnessýslu]]. Foreldrar Vigdísar voru hjónin Finnbogi Rútur Þorvaldsson (1891-1973) prófessor í verkfræði við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] og [[Sigríður Eiríksdóttir]] (1894-1986) hjúkrunarfræðingur og formaður Hjúkrunarfélags Íslands. Vigdís átti einn bróður, Þorvald Finnbogason stúdent en hann lést af slysförum árið 1952, aðeins tvítugur að aldri. Árið 1954 giftist Vigdís Ragnari Arinbjarnar (1929-1997) lækni en þau skildu sjö árum síðar. Árið 1972 varð Vigdís fyrst einhleypra kvenna á Íslandi til að ættleiða barn, er hún ættleiddi dóttur sína Ástríði Magnúsdóttur (f. [[1972]]).<ref>{{Vefheimild|url=https://vigdis.is/is/fram-ad-forsetatid-2/fjolskylda-2/|titill=Vigdís Finnbogadóttir - fjölskylda|höfundur=|útgefandi=| dags = | skoðað-dags = 21. maí 2019|safnár=}}</ref> == Menntun == Vigdís gekk í [[Landakotsskóli|Landakotsskóla]] og [[Gagnfræðaskóli Reykvíkinga|Gagnfræðaskóla Vesturbæjar]]. Hún lauk stúdentsprófi frá [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólanum í Reykjavík]] árið [[1949]] og stundaði nám í frönsku og frönskum bókmenntum með leikbókmenntir sem sérsvið við [[Université Grenoble-Alpes|háskólana í Grenoble]] og [[Sorbonne]] í París í [[Frakkland]]i á árunum [[1949]]-[[1953]]. Einnig stundaði hún nám í leiklistarsögu í Danmörku og Svíþjóð um nokkurra ára skeið. Hún lauk [[BA-próf]]i í [[franska|frönsku]] og [[enska|ensku]] við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] árið [[1968]] og einnig námi í uppeldis- og kennslufræði.<ref>{{Vefheimild|url=https://vigdis.is/is/fram-ad-forsetatid-2/nam/|titill=Vigdís Finnbogadóttir - menntun|höfundur=|útgefandi=| dags = | skoðað-dags = 21. maí 2019|safnár=}}</ref> == Starfsferill fram að forsetakjöri == Vigdís starfaði sem ritstjóri leikskrár og blaðafulltrúi [[Þjóðleikhúsið|Þjóðleikhússins]] [[1954]]-[[1957|57]], var frönskukennari við Menntaskólann í Reykjavík og [[Menntaskólinn við Hamrahlíð|Menntaskólann við Hamrahlíð]] á árunum [[1962]]-[[1972]]. Hún sá um frönskukennslu í [[Ríkissjónvarpið|sjónvarpinu]] frá [[1970]]-[[1971]], kenndi franskar leikbókmenntir við Háskóla Íslands [[1972]]-[[1980]] og var leikhússtjóri [[Leikfélag Reykjavíkur|Leikfélags Reykjavíkur]] sem þá var til húsa í [[Iðnó]], frá 1972-1980. Vigdís var forseti [[Alliance française]] á Íslandi frá [[1975]]<nowiki/>-<nowiki/>[[1976]] og sat í stjórn [[Listahátíð í Reykjavík|Listahátíðar í Reykjavík]] 1976-<nowiki/>[[1978]]. Vigdís var einn af stofnendum leikhópsins [[Leikhópurinn Gríma|Grímu]] árið 1961 og þýddi einnig fjölda leikrita. Samhliða þessum störfum vann Vigdís um árabil sem leiðsögumaður hjá [[Ferðaskrifstofa ríkisins|Ferðaskrifstofu ríkisins]] og hafði þar umsjón með skipulagningu menningartengdrar ferðaþjónustu auk umsjónar með námskeiðum fyrir verðandi leiðsögumenn. <ref>{{Vefheimild|url=https://vigdis.is/is/fram-ad-forsetatid-2/starfsferill/|titill=Vigdís Finnbogadóttir - starfsferill|höfundur=|útgefandi=| dags = | skoðað-dags = 21. maí 2019|safnár=}}</ref> == Forsetaframboð == [[Mynd:Coat of Arms of Vigdis Finnbogadottir (Order of the Seraphim).svg|thumb|left|Skjaldarmerki Vigdísar í konunglegu sænsku Serafim-orðunni.]] Í áramótaávarpi sínu á nýársdag árið 1980 tilkynnti [[Kristján Eldjárn]] forseti Íslands að hann hyggðist ekki gefa kost á sér áfram.<ref>''Morgunblaðið'', „Forseti Íslands herra Kristján Eldjárn: Þrjú kjörtímabil eru hæfilegur tími í embætti“, 3. janúar 1980, (skoðað 21. maí 2019)</ref> Í kjölfarið fór fram umræða um mögulegan eftirmann Kristjáns og meðal þeirra sem nefnd voru var Vigdís Finnbogadóttir sem þá gegndi starfi leikhússtjóra Leikfélags Reykjavíkur en Vigdís varð þjóðþekkt nokkrum árum fyrr er hún annaðist frönskukennslu í Sjónvarpinu. Nafn Vigdísar var fyrst nefnt opinberlega í lesendabréfi frá Laufeyju Jakobsdóttur sem birtist í [[Dagblaðið (1975)|Dagblaðinu]] [[15. janúar]] 1980.<ref>''Dagblaðið'', „Vigdís verði forseti“, 15. janúar 1980 (skoðað 21. maí 2019)</ref> Í fyrstu var Vigdís ekki á því að gefa kost á sér en lét að lokum tilleiðast eftir hvatningu úr ýmsum áttum. Vigdís tilkynnti framboð sitt þann [[1. febrúar]] 1980 og varð þar með fyrsta konan til að gefa kost á sér til embættis forseta Íslands.<ref>''Dagblaðið'', [[„Vigdís gefur kost á sér í forsetaframboð“]], 1. febrúar 1980 (skoðað 23. maí 2019)</ref> Segja má að framboð Vigdísar megi að nokkru leyti rekja til [[Kvennafrídagurinn|kvennafrídagsins]] 24. október 1975 en dagurinn markaði þáttaskil í íslenskri kvennabaráttu en fjöldi kvenna lagði niður störf þennan dag til að vekja athygli á mikilvægi vinnuframlags kvenna bæði innan og utan heimilis. Áhrif kvennafrídagsins sáust víða í þjóðfélaginu og í fjölda fyrirtækja og stofnana lá starfsemi niðri. Mikil vitundarvakning varð á meðal kvenna í kjölfar dagsins og blés hann þeim baráttuanda í brjóst. Vigdís hefur sagt í viðtölum að markmið með framboðinu hafi ekki endilega verið að ná kjöri heldur hafi hún fyrst og fremst vilja sýna fram á að kona ætti erindi í forsetaframboð ekki síður en karl.<ref>[https://timarit.is/page/6264432?iabr=on#page/n26/mode/2up/search/vigd%C3%ADs%20finnbogad%C3%B3ttir/inflections/true „Sannaði að konur eru líka menn“], ''Fréttatíminn'', 19. júní 2015 (skoðað 12. mars 2020)</ref> == Kosningabaráttan == Þrír frambjóðendur voru í kjöri auk Vigdísar en það voru þeir [[Albert Guðmundsson]] alþingismaður, [[Guðlaugur Þorvaldsson]] ríkissáttasemjari og [[Pétur J. Thorsteinsson (sendiherra)|Pétur J. Thorsteinsson]] sendiherra. Fljótlega varð ljóst að baráttan stóð einkum milli Vigdísar og Guðlaugs.<ref>''Morgunblaðið'', [http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=117875&pageId=1528523&lang=is&q=Vigd%EDs%20Finnbogad%F3ttir%20VIGD%CDS%20Finnbogad%F3ttir „Frambjóðendur til forsetakjörs“]. 29. júní 1980. (skoðað 23. maí 2019)</ref><ref>''Dagblaðið'', [http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=228339&pageId=3093677&lang=is&q=VIGD%CDS%20Vigd%EDs%20Finnbogad%F3ttir „Vigdís hefur naumt forskot á Guðlaug“] 12. maí 1980, (skoðað 23. maí 2019)</ref> Kosningabaráttan þótti nokkuð hörð og mætti Vigdís annars konar viðmóti heldur en meðframbjóðendur hennar. Kynferði hennar og sú staðreynd að hún var einhleyp og einstæð móðir var tíðrætt umtalsefni.<ref>{{Vefheimild|url=https://vigdis.is/is/frambod-og-kjor/frambod-vigdisar/|titill=Vigdís Finnbogadóttir - framboð|höfundur=|útgefandi=| dags = | skoðað-dags = 21. maí 2019|safnár=}}</ref> Vigdís þurfti einnig að þola ýmsar nærgöngular spurningar, m.a. um [[brjóstakrabbamein]] sem hún hafði greinst með nokkrum árum fyrr. Á framboðsfundi var hún t.d. spurð að því hvort það myndi há henni í embætti að vera aðeins með eitt brjóst. Vigdís þótti svara vel fyrir sig er hún sagði: „það stóð nú aldrei til að hafa þjóðina á brjósti.“<ref>''Visir.is,'' [https://www.visir.is/g/2016161109012 „Það stóð nú aldrei til að hafa þjóðina á brjósti“], (8. nóvember 2016, skoðað 22. maí 2019)</ref><ref>Björn Reynir Halldórsson. [http://visindavefur.is/svar.php?id=63285. „Hvaða aðstæður urðu til þess að kona gat orðið forseti á Íslandi 1980?]“ Vísindavefurinn, 24. mars 2015. (Sótt 22. maí 2019) </ref> Vigdísi var einnig legið á hálsi fyrir að vera heldur vinstri sinnuð og sumir höfðu áhyggjur af því að þátttaka hennar í starfi [[Samtök herstöðvaandstæðinga|Samtaka herstöðvarandstæðinga]] á árum áður myndi lita störf hennar í embætti forseta Íslands og jafnvel tefla varnarsamningi Íslands og Bandaríkjanna í tvísýnu.<ref>''Morgunblaðið,'' [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1528162 „Ég er talin vinstri sinnuð af því ég vil ekki kyngja því, sem mér líkar ekki.“] 21. júní 1980 (skoðað 23. maí 2019)</ref> Svo fór að þann [[29. júní]] [[1980]] var Vigdís Finnbogadóttir kjörin forseti Íslands, fyrst kvenna í heiminum sem kjörin var þjóðhöfðingi í lýðræðislegum kosningum. Vigdís hlaut 33,8% atkvæða en sá frambjóðandi sem næstur kom, Guðlaugur Þorvaldsson hlaut 32,3% og því munaði aðeins einu og hálfu prósentustigi á frambjóðendunum tveimur. Kjör Vigdísar vakti mikla athygli erlendis og greindu margir helstu fjölmiðlar heimsins frá kosningu hennar og þeirri staðreynd að kona hafði verið kjörin forseti í fyrsta sinn í lýðræðislegum kosningum. Vigdís var endurkjörin án atkvæðagreiðslu 1984 og 1992 en árið 1988 hlaut hún mótframboð frá [[Sigrún Þorsteinsdóttir|Sigrúnu Þorsteinsdóttur]] húsmóður í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] en það var í fyrsta sinn sem sitjandi forseti Íslands fékk mótframboð. Vigdís sigraði með fáheyrðum yfirburðum og hlaut 92,7% atkvæða.<ref>''Morgunblaðið'', [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1683823&lang=0 „Vigdís Finnbogadóttir forseti endurkjörin með 92,7% atkvæða“], 28. júní 1988, (skoðað 21. maí 2019)</ref> == Forsetatíð == [[Mynd:FinbogadottirJuliana1985.jpg|thumb|right|Vigdís (í miðjunni) árið 1985 í heimsókn hjá [[Beatrix Hollandsdrottning]]u (til vinstri) og [[Júlíana Hollandsdrottning|Júlíönu drottningarmóður]].]] [[Mynd:During Trip to Iceland for The Reykjavik Summit President Ronald Reagan Walks with President Vigdis Finnbogadottir of Iceland at Bessastadir in Reykjavik Iceland - DPLA - 395c49b71d9c88fa086cd52f7692f1d7.jpg|thumb|right|Vigdís árið 1986 ásamt [[Ronald Reagan]] Bandaríkjaforseta á göngu fyrir utan Bessastaði.]] Vigdís lagði áherslu á að vera ópólitískur forseti og forðaðist að blanda sér í deilumál á vettvangi stjórnmálanna. Í ræðum og ávörpum lagði hún áherslu á þau gildi sem sameina fólk og segja má að einkunnarorð hennar í embætti hafi verið upphafsorðin í ljóði [[Snorri Hjartarson|Snorra Hjartarsonar]], ''Land, þjóð og tunga'' og helstu hugðarefni hennar hafi endurspeglast í þeim kjörorðum. [[Skógrækt]] og [[landgræðsla]] voru Vigdísi ofarlega í huga og hún var ötull talsmaður landræktar. Á ferðum sínum um landið fékk hún börn og unglinga gjarnan til liðs við sig í gróðursetningu. Unga kynslóðin var henni hugleikin og í ræðum minnti hún oft á mikilvægi þess að hlú að æskunni og hvatti þá sem eldri eru til að vera góðar fyrirmyndir. Síðast en ekki síst lagði hún áherslu á mikilvægi þess að standa vörð um íslenska tungu.<ref>{{Vefheimild|url=https://vigdis.is/is/forseti-islands-3/land-thjod-og-tunga/|titill=Vigdís Finnbogadóttir - Land, þjóð og tunga|höfundur=|útgefandi=| dags = | skoðað-dags = 21. maí 2019|safnár=}}</ref> Í forsetatíð Vigdísar varð sú breyting á embættinu að starfsvettvangur forseta Íslands varð ekki nánast eingöngu innanlands eins og verið hafði, heldur ferðaðist Vigdís í mun meira mæli út fyrir landsteinana en forverar hennar. Henni var boðið í heimsóknir víða erlendis og hún lagði kapp á að nýta athyglina sem kjör hennar vakti í þágu lands og þjóðar. Í opinberum erindagjörðum Vigdísar erlendis voru gjarnan skipulagðir viðburðir þar sem íslensk framleiðsla var kynnt, listafólk var gjarnan með í för og íslenskir matreiðslumenn sem matreiddu úr íslensku hráefni. Á þessum tíma var umfjöllun um Ísland í erlendum fréttamiðlum af skornum skammti og þekking umheimsins á landi og þjóð takmörkuð, en kosning Vigdísar varpaði nýju ljósi á land og þjóð. Rúmum 20 árum eftir að Vigdís lét af embætti hlaut hún heiðursverðlaun útflutningsverðlauna forseta Íslands fyrir stuðning sinn við íslenskan útflutning og framleiðslu, með þeim orðum að „það hefði verið mikið lán fyrir íslenskan útflutning að njóta atbeina hennar.“<ref>''Ruv.is'', [https://www.ruv.is/frett/gudni-saemdi-vigdisi-heidursverdlaunum „Guðni sæmdi Vigdísi heiðursverðlaunum“], 19. apríl 2017, (skoðað 22. maí 2019)</ref> Erfiðasta árið á embættisferli Vigdísar var árið [[1995]] þegar [[snjóflóðið í Súðavík|snjóflóð féllu á Súðavík]] og á [[Flateyri]] með 9 mánaða millibili með þeim afleiðingum að 34 létust. Vigdís þótti sýna af sér mikla manngæsku á þeim minningarathöfnum sem haldnar voru um þá sem létust. Þar sýndi hún þeim sem misst höfðu ástvini samúð og hvatti íslensku þjóðina til þess að sýna samstöðu með Vestfirðingum á þessum erfiðu tímum.<ref>''Dagur'', [https://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=209795&lang=4 „Sorg þeirra er okkar sorg“], 27. október 1995, (skoðað 21. maí 2019)</ref> Þrátt fyrir þann ásetning Vigdísar um að blanda sér ekki í pólitísk deilumál á forsetastóli, varð aðkoma hennar að tveimur málum nokkuð umdeild. Annað tengist lagasetningu sem batt enda á verkfall flugfreyja á kvennafrídaginn árið [[1985]] og hins vegar staðfestingu hennar á lögum um aðild Íslands að [[Samningur um evrópskt efnahagssvæði|EES-samningnum]] árið [[1993]].<ref>[[Guðni Th. Jóhannesson]], [https://www.visir.is/g/2012120619168 „Getur kona verið forseti?“], ''Visir.is'', 17. júní 2012 (skoðað 22. maí 2019)</ref> == Að lokinni forsetatíð == Eftir að Vigdís lét af embætti forseta Íslands hefur hún unnið að ýmsum málum, einkum tengdum menningu, tungumálum og umhverfisvernd. Hún er [[velgjörðarsendiherra UNESCO]] (Menningarmálastofnunnar Sameinuðu Þjóðanna) og árið 1997 var hún ein af stofnendum Heimsráðs kvenleiðtoga [[Council of Women World Leaders]] og var fyrsti formaður þess. Ráðið hafði aðsetur við John F. Kennedy School of Government við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Í heimsráðinu sitja starfandi og fyrrverandi forsetar og forsætisráðherrar úr röðum kvenna. Frá [[2001]] hefur rannsóknarstofnun [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] í erlendum tungumálum verið kennd við Vigdísi, ([[Stofnun Vigdísar Finnbogadóttur í erlendum tungumálum]]) og árið 2017 var nýtt húsnæði stofnunarinnar við Brynjólfsgötu í Reykjavík vígt en húsið ber heitið [[Veröld – hús Vigdísar|Veröld - hús Vigdísar]]. Umhverfismál og náttúruvernd hafa verið Vigdísi hugleikin og hún hefur við ýmis tækifæri veitt liðsinni sitt á vettvangi umhverfismála. Vigdís hefur einnig tekið þátt í starfi [[Stjórnarskrárfélagið|Stjórnarskrárfélagsins]] og hefur hún m.a. lýst stuðningi sínum við tillögu [[Stjórnlagaráð|Stjórnlagaráðs]] til nýrrar stjórnarskrár.<ref>Jónas Atli Gunnarsson, [https://kjarninn.is/frettir/2017-06-20-vigdis-vilji-islenskra-kjosenda-var-ad-innleida-thessa-stjornarskra/ „Vigdís: „Vilji íslenskra kjósenda var að innleiða þessa stjórnarskrá““], ''Kjarninn'', (skoðað 12. mars 2020)</ref> Vigdís hefur í gegnum tíðina hlotið fjölmargar viðurkenningar fyrir störf sín. Hún var sæmd stórkrossi [[Hin íslenska fálkaorða|Hinnar íslensku fálkaorðu]] fyrir störf í þágu íslensku þjóðarinnar árið 1996 og hún hefur hlotið heiðursdoktorsnafnbætur við Háskóla Íslands og [[Háskólinn á Akureyri|Háskólann á Akureyri]] og við tuttugu erlenda háskóla.<ref>{{Vefheimild|url=https://vigdis.is/is/ordur-vidurkenningar/|titill=Vigdís Finnbogadóttir - orður og viðurkenningar|höfundur=|útgefandi=| dags = | skoðað-dags = 22. maí 2019|safnár=}}</ref> Á 80 ára afmæli sínu árið 2010 var Vigdís gerð að heiðursborgara Reykjavíkur.<ref>{{Vefheimild|url=http://www.vb.is/frettir/vigdis-finnbogadottir-heiursborgari-reykjavikur/1659/?q=Vigd%C3%ADs%20Finnbogad%C3%B3ttir|titill=Vigdís Finnbogadóttir heiðursborgari Reykjavíkur|höfundur=|útgefandi=| dags = | skoðað-dags = 21. maí 2019|safnár=}}</ref> 2014-2015 var sett upp sýningin „Ertu tilbúin frú forseti?“ í [[Hönnunarsafn Íslands|Hönnunarsafni Íslands]] í [[Garðabær|Garðabæ]]. Á sýningunni var sýndur fatnaður og fylgihlutir úr eigu Vigdísar Finnbogadóttur.<ref>''Visir.is'', [https://www.visir.is/g/2014702079999 „Fataskápur frú Vigdísar forseta“], 6. febrúar 2014 (skoðað 24. maí 2019)</ref> ==Annað== *Árið 2024 var [[kónguló]]artegund á [[Madagaskar]] nefnd eftir Vigdísi, ''Vigdisia praesidens''. <ref>[https://www.visir.is/g/20242598417d/uppgotvudu-nyja-konguloartegund-og-nefndu-eftir-vigdisi Uppgötvuðu nýja kóngulóartegund og nefndu eftir Vigdísi] Vísir, 18/7 2024 </ref> * Árið [[2025]] hófust [[Vigdís (sjónvarpsþáttur)|leiknir þættir um líf Vigdísar]]. ==Tenglar== * [http://www.vigdis.hi.is/ Stofnun Vigdísar Finnbogadóttur í erlendum tungumálum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061024113444/http://www.vigdis.hi.is/ |date=2006-10-24 }} * [http://www.forseti.is/Forsida/Fyrriforsetar/VigdisFinnbogadottir/, Forsetar Íslands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928042141/http://www.forseti.is/Forsida/Fyrriforsetar/VigdisFinnbogadottir/, |date=2007-09-28 }} * [http://www.timarit.is/?issueID=419498&pageSelected=4&lang=0 ''Leiðsögumaður er spegill landsins''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1969]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [https://www.tilvitnun.is/hofundur/879/vigd%C3%ADs-finnbogad%C3%B3ttir Tilvitnanir og fleyg orð] === Bækur um Vigdísi Finnbogadóttur === *[[1980]] ''- Forsetakjör 1980'' eftir [[Guðjón Friðriksson]] sagnfræðing. *[[1988]] - ''Ein á forsetavakt: dagar í lífi Vigdísar Finnbogadóttur'' eftir [[Steinunn Sigurðardóttir|Steinunni Sigurðardóttur]]. *[[2009]] - ''Kona verður forseti'', ævisaga Vigdísar Finnbogadóttur rituð af [[Páll Valsson|Páli Valssyni]]. *[[2019]] - ''Vigdís: Bókin um fyrsta konuforsetann'' eftir Rán Flygenring. === Viðtöl við Vigdísi Finnbogadóttur === * [https://timarit.is/page/3503496?iabr=on#page/n13/mode/1up ''Hér er saga í hverju herbergi''] Vísir, 25. febrúar 1981, bls. 14–15 * [https://timarit.is/page/2493858?iabr=on#page/n10/mode/1up ''Að taka afstöðu til nýrra tíma''], DV, 25. ágúst 1984, bls. 47–49 * [https://timarit.is/page/4634732?iabr=on#page/n13/mode/2up ''Við megum aldrei gleyma Jóni Sigurðssyni''], Æskan, 1. maí 1984, bls. 14–16 * [https://timarit.is/page/5116631?iabr=on#page/n5/mode/2up ''Ég hlakka til þess dags ...''], 19. júní – Ársrit Kvennréttindafélags Íslands, 19. júní 1987, bls. 6–13 + 67 * [https://timarit.is/page/1720955?iabr=on#page/n0/mode/1up ''Að eiga fjallið sitt''], Morgunblaðið C, 12. apríl 1990, bls. 1–2 * [https://timarit.is/page/2601241?iabr=on#page/n25/mode/1up ''Megum aldrei láta vonleysi ná tökum á okkur''], DV, 31. júlí 1992, bls. 26 + 47 * [https://timarit.is/page/1808685?iabr=on#page/n9/mode/2up ''Sjálfstraustið kemur með frelsinu''], Morgunblaðið C, 17. júní 1994, bls. 10–11 * [https://timarit.is/page/1896445?iabr=on#page/n19/mode/2up ''Siðferðileg álitamál eru mér hugleikin''], Morgunblaðið, 18. janúar 1998, bls. 20–21 * [https://timarit.is/page/4541239?iabr=on#page/n5/mode/2up ''Met einfaldleikann og hið látlausa mest ...''], Vikan, 7. maí 1998, bls. 6–9 * [https://timarit.is/page/5430660?iabr=on#page/n37/mode/2up ''Gengur of hægt í jafnréttismálum''], Vera, 1. apríl 2001, bls. 38–43 * [https://timarit.is/page/4930318?iabr=on#page/n15/mode/1up ''„Ég er ágæt að draga hlöss“''], Stúdentablaðið, 1. október 2001, bls. 16–18 * [https://timarit.is/page/3603696?iabr=on#page/n15/mode/2up ''Konur eru gullnáma heimsins''], Morgunblaðið, 1. febrúar 2004, bls. 16–17 * [https://timarit.is/page/3658042?iabr=on#page/n27/mode/2up ''Ein af oss – en einstök þó''], Morgunblaðið, 15. apríl 2005, bls. 28–32 * [https://timarit.is/page/3671066?iabr=on#page/n9/mode/2up ''Tungumál eru lykillinn að heiminum''], Morgunblaðið, 14. ágúst 2005, bls. 10–11 * [https://timarit.is/page/5049397?iabr=on#page/n17/mode/2up ''Lífsgæðakapphlaupið er ákaflega smitandi''], Heilbrigðismál, 1. október 2005, bls. 18–20 * [https://timarit.is/page/4133875?iabr=on#page/n33/mode/2up ''„Hrærð yfir því að þetta starf mitt skuli ekki vera gleymt“''], Morgunblaðið, 17. júní 2006, bls. 34–35 * [https://timarit.is/page/4423669?iabr=on#page/n23/mode/2up ''Þetta getur komið fyrir allar stelpur''], Fréttablaðið, 21. nóvember 2009, bls. 24 + 26 * [https://timarit.is/page/5074465?iabr=on#page/n25/mode/2up ''Ekki benda mér á helga steininn''], Fréttablaðið, 10. apríl 2010, bls. 26–27 * [https://timarit.is/page/5319800?iabr=on#page/n0/mode/1up ''Konur munu verða bjargvættar heimsins''], Morgunblaðið C, 15. apríl 2010, bls. 1–2 * [https://timarit.is/page/6493537?iabr=on#page/n5/mode/1up ''Trúir á fegurðina og hið góða orð''], 19. júní – Ársrit Kvennréttindafélags Íslands, 19. júní 2010, bls. 6–8 * [https://timarit.is/page/6014744?iabr=on#page/n10/mode/1up ''Forréttindi að fæðast á Íslandi''], Monitor, 22. mars 2012, bls. 11–15 * [https://timarit.is/page/6090437?iabr=on#page/n12/mode/1up ''Madame President''], The Reykjavík Grapevine, 14. mars 2014, bls. 13–16 * [https://timarit.is/page/6234262?iabr=on#page/n33/mode/2up ''Jafnrétti er mannréttindi''], Frjáls verslun, 1. maí 2015, bls. 34–42 * [https://timarit.is/page/6264429?iabr=on#page/n23/mode/2up ''Sannaði að konur eru líka menn''], Fréttatíminn, 19. júní 2015, bls. 24–28 * [https://timarit.is/page/7229536?iabr=on#page/n15/mode/2up ''Ég er sjálfri mér nóg''], Fréttablaðið, 11. apríl 2020, bls 16–18 ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Kristján Eldjárn]] | titill=[[Forsetar Íslands|Forseti Íslands]] | frá=[[1980]] | til=[[1996]] | eftir=[[Ólafur Ragnar Grímsson]]}} {{töfluendir}} {{f|1930}} {{Forsetar Íslands}} [[Flokkur:Forsetar Íslands]] [[Flokkur:Frambjóðendur til embættis forseta Íslands 1980]] [[Flokkur:Frambjóðendur til embættis forseta Íslands 1988]] [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] [[Flokkur:Kvenréttindi á Íslandi]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]] [[Flokkur:Íslenskir leikhússtjórar]] 6l6yb1o0xbfp307mnb3zpxj5ho4k808 1983529 1983528 2026-10-21T09:19:30Z Stillbusy 42433 Fleiri lagfæringar, aðallega heimildir. 1983529 wikitext text/x-wiki {{Forseti | nafn = Vigdís Finnbogadóttir | búseta =Reykjavík | mynd = Vigdis Finnbogadottir (1985).jpg | myndatexti1 = Vigdís árið 1985. | titill= [[Forseti Íslands]] | stjórnartíð_start = 1. ágúst 1980 | stjórnartíð_end = 1. ágúst 1996 | forsætisráðherra = [[Gunnar Thoroddsen]]<br>[[Steingrímur Hermannsson]]<br>[[Þorsteinn Pálsson]]<br>[[Davíð Oddsson]] | forveri = [[Kristján Eldjárn]] | eftirmaður = [[Ólafur Ragnar Grímsson]] | fæðingarnafn = Vigdís Finnbogadóttir | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1930|4|15}} | fæðingarstaður = [[Reykjavík]], [[Ísland]]i | dánardagur = | dauðastaður = | orsök_dauða = | stjórnmálaflokkur = | þekktur_fyrir = | starf = Frönskukennari, leikhússtjóri Leikfélags Reykjavíkur | laun = | trú = | háskóli = [[Parísarháskóli]]<br>[[Université Grenoble-Alpes|Háskólinn í Grenoble]]<br>[[Kaupmannahafnarháskóli]]<br>[[Háskóli Íslands]] | maki = Ragnar Arinbjarnar (g. 1954; skilin 1961) | börn =Ástríður Magnúsdóttir (f. 1972) | foreldrar = Finnbogi Rútur Þorvaldsson og [[Sigríður Eiríksdóttir]] | vefsíða =[https://vigdis.is/is/forsida/ vigdis.is] | niðurmál = | hæð = | þyngd = | undirskrift = }} '''Vigdís Finnbogadóttir ''' (fædd 15. apríl 1930) er fjórði [[forseti Íslands]] og gegndi hún embættinu frá 1980 til 1996. Hún var fyrsta konan í heiminum sem kosin var í [[lýðræði]]slegum [[kosningar|kosningum]] til að gegna hlutverki [[þjóðhöfðingi|þjóðhöfðingja]]. == Fjölskylda == Vigdís fæddist í [[Tjarnargata|Tjarnargötu]] 14 í Reykjavík og ólst þar upp fyrstu árin. Þegar hún var fjögurra ára fluttist fjölskyldan að [[Ásvallagata|Ásvallagötu]] 79 í Vesturbæ Reykjavíkur. Á sumrin var Vigdís í sveit í Eystra-Geldingaholti í [[Gnúpverjahreppur|Gnúpverjahreppi]] í [[Árnessýsla|Árnessýslu]]. Foreldrar Vigdísar voru hjónin Finnbogi Rútur Þorvaldsson (1891–1973) prófessor í verkfræði við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] og [[Sigríður Eiríksdóttir]] (1894–1986) hjúkrunarfræðingur og formaður Hjúkrunarfélags Íslands. Vigdís átti einn bróður, Þorvald Finnbogason stúdent, en hann lést af slysförum árið 1952, aðeins tvítugur að aldri. Árið 1954 giftist Vigdís Ragnari Arinbjarnar (1929–1997) lækni, en þau skildu sjö árum síðar. Árið 1972 varð Vigdís fyrst einhleypra kvenna á Íslandi til að ættleiða barn, er hún ættleiddi dóttur sína Ástríði Magnúsdóttur (f. 1972).<ref>{{Vefheimild|url=https://vigdis.is/is/fram-ad-forsetatid-2/fjolskylda-2/ |titill=Vigdís Finnbogadóttir – Fjölskylda |útgefandi=vigdis.is |skoðað-dags=2019-05-21}}</ref> == Menntun == Vigdís gekk í [[Landakotsskóli|Landakotsskóla]] og [[Gagnfræðaskóli Reykvíkinga|Gagnfræðaskóla Vesturbæjar]]. Hún lauk stúdentsprófi frá [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólanum í Reykjavík]] árið 1949 og stundaði nám í frönsku og frönskum bókmenntum með leikbókmenntir sem sérsvið við [[Université Grenoble-Alpes|háskólana í Grenoble]] og [[Sorbonne]] í París í [[Frakkland]]i á árunum 1949–1953. Einnig stundaði hún nám í leiklistarsögu í Danmörku og Svíþjóð um nokkurra ára skeið. Hún lauk [[BA-próf]]i í [[franska|frönsku]] og [[enska|ensku]] við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] árið 1968 og einnig námi í uppeldis- og kennslufræði.<ref>{{Vefheimild|url=https://vigdis.is/is/fram-ad-forsetatid-2/nam/ |titill=Vigdís Finnbogadóttir – Nám |útgefandi=vigdis.is |skoðað-dags=2019-05-21}}</ref> == Starfsferill fram að forsetakjöri == Vigdís starfaði sem ritstjóri leikskrár og blaðafulltrúi [[Þjóðleikhúsið|Þjóðleikhússins]] 1954–1957, var frönskukennari við Menntaskólann í Reykjavík og [[Menntaskólinn við Hamrahlíð|Menntaskólann við Hamrahlíð]] á árunum 1962–1972. Hún sá um frönskukennslu í [[Ríkissjónvarpið|sjónvarpinu]] frá 1970–1971, kenndi franskar leikbókmenntir við Háskóla Íslands 1972–1980 og var leikhússtjóri [[Leikfélag Reykjavíkur|Leikfélags Reykjavíkur]] sem þá var til húsa í [[Iðnó]], frá 1972–1980. Vigdís var forseti [[Alliance française]] á Íslandi frá 1975–1976 og sat í stjórn [[Listahátíð í Reykjavík|Listahátíðar í Reykjavík]] 1976–1978. Vigdís var einn af stofnendum leikhópsins [[Leikhópurinn Gríma|Grímu]] árið 1961 og þýddi einnig fjölda leikrita. Samhliða þessum störfum vann Vigdís um árabil sem leiðsögumaður hjá [[Ferðaskrifstofa ríkisins|Ferðaskrifstofu ríkisins]] og hafði þar umsjón með skipulagningu menningartengdrar ferðaþjónustu auk umsjónar með námskeiðum fyrir verðandi leiðsögumenn.<ref>{{Vefheimild|url=https://vigdis.is/is/fram-ad-forsetatid-2/starfsferill/ |titill=Vigdís Finnbogadóttir – Starfsferill |útgefandi=vigdis.is |skoðað-dags=2019-05-21}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/3292482?iabr=on#page/n7/mode/1up |title=Leiðsögumaðurinn er spegill landsins |journal=Lesbók Morgunblaðsins |page=8 |access-date=2026-10-21 |date=1969-06-29}}</ref> == Forsetaframboð == [[Mynd:Coat of Arms of Vigdis Finnbogadottir (Order of the Seraphim).svg|thumb|left|Skjaldarmerki Vigdísar í konunglegu sænsku Serafim-orðunni.]] Í áramótaávarpi sínu á nýársdag árið 1980 tilkynnti [[Kristján Eldjárn]] forseti Íslands að hann hyggðist ekki gefa kost á sér áfram.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/1521751?iabr=on#page/n0/mode/1up |title=Forseti Íslands herra Kristján Eldjárn: Þrjú kjörtímabil eru hæfilegur tími í embætti |journal=Morgunblaðið |page=1 |access-date=2026-10-21 |date=1980-01-03}}</ref> Í kjölfarið fór fram umræða um mögulegan eftirmann Kristjáns og meðal þeirra sem nefnd voru var Vigdís Finnbogadóttir sem þá gegndi starfi leikhússtjóra Leikfélags Reykjavíkur, en Vigdís varð þjóðþekkt nokkrum árum fyrr er hún annaðist frönskukennslu í Sjónvarpinu. Nafn Vigdísar var fyrst nefnt opinberlega í lesendabréfi frá Laufeyju Jakobsdóttur sem birtist í [[Dagblaðið (1975)|Dagblaðinu]] 15. janúar 1980.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/3091071?iabr=on#page/n2/mode/1up |title=Vigdís verði forseti |journal=Dagblaðið |page=3 |access-date=2026-10-21 |date=1980-01-15}}</ref> Í fyrstu var Vigdís ekki á því að gefa kost á sér en lét að lokum tilleiðast eftir hvatningu úr ýmsum áttum. Vigdís tilkynnti framboð sitt þann 1. febrúar 1980 og varð þar með fyrsta konan til að gefa kost á sér til embættis forseta Íslands.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/3091461?iabr=on#page/n0/mode/1up |title=Vigdís gefur kost á sér í forsetaframboð |journal=Dagblaðið |page=1 |access-date=2026-10-21 |date=1980-02-01}}</ref> Segja má að framboð Vigdísar megi að nokkru leyti rekja til [[Kvennafrídagurinn|kvennafrídagsins]] 24. október 1975, en dagurinn markaði þáttaskil í íslenskri kvennabaráttu þegar fjöldi kvenna lagði niður störf þennan dag til að vekja athygli á mikilvægi vinnuframlags kvenna bæði innan og utan heimilis. Áhrif kvennafrídagsins sáust víða í þjóðfélaginu og í fjölda fyrirtækja og stofnana lá starfsemi niðri. Mikil vitundarvakning varð á meðal kvenna í kjölfar dagsins og blés hann þeim baráttuanda í brjóst. Vigdís hefur sagt í viðtölum að markmið með framboðinu hafi ekki endilega verið að ná kjöri heldur hafi hún fyrst og fremst vilja sýna fram á að kona ætti erindi í forsetaframboð ekki síður en karl.<ref>{{cite journal|first=Halla |last=Harðardóttir |url=https://timarit.is/page/6264430?iabr=on#page/n24/mode/1up |title=Sannaði að konur eru líka menn |journal=Fréttatíminn |page=24–28 |access-date=2026-10-21 |date=2015-06-19}}</ref> == Kosningabaráttan == Þrír frambjóðendur voru í kjöri auk Vigdísar, en það voru þeir [[Albert Guðmundsson]] alþingismaður, [[Guðlaugur Þorvaldsson]] ríkissáttasemjari og [[Pétur J. Thorsteinsson (sendiherra)|Pétur J. Thorsteinsson]] sendiherra. Fljótlega varð ljóst að baráttan stóð einkum milli Vigdísar og Guðlaugs.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/1528523?iabr=on#page/n31/mode/1up |title=Frambjóðendur til forsetakjörs |journal=Morgunblaðið |page=32 |access-date=2026-10-21 |date=1980-06-29}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/3093677?iabr=on#page/n0/mode/1up |title=Vigdís hefur naumt forskot á Guðlaug |journal=Dagblaðið |page=1 |access-date=2026-10-21 |date=1980-05-12}}</ref> Kosningabaráttan þótti nokkuð hörð og mætti Vigdís annars konar viðmóti heldur en meðframbjóðendur hennar. Kynferði hennar og sú staðreynd að hún var einhleyp og einstæð móðir var tíðrætt umtalsefni.<ref>{{Vefheimild|url=https://vigdis.is/is/frambod-og-kjor/frambod-vigdisar/ |titill=Vigdís Finnbogadóttir – Framboð Vigdísar |útgefandi=vigdis.is |skoðað-dags=2019-05-21}}</ref> Vigdís þurfti einnig að þola ýmsar nærgöngular spurningar, m.a. um [[brjóstakrabbamein]] sem hún hafði greinst með nokkrum árum fyrr. Á framboðsfundi var hún t.d. spurð að því hvort það myndi há henni í embætti að vera aðeins með eitt brjóst. Vigdís þótti svara vel fyrir sig er hún sagði: „það stóð nú aldrei til að hafa þjóðina á brjósti.“<ref>{{cite web|first=Ólöf |last=Skaftadóttir |url=https://www.visir.is/g/2016161109012 |title=„Það stóð nú aldrei til að hafa þjóðina á brjósti“ |website=visir.is |access-date=2019-05-22 |date=2016-11-08}}</ref><ref>{{vísindavefurinn|24689 |Hvaða aðstæður urðu til þess að kona gat orðið forseti á Íslandi 1980? |höfundur=Björn Reynir Halldórsson |dags=24.3.2015}}</ref> Vigdísi var einnig legið á hálsi fyrir að vera heldur vinstri sinnuð og sumir höfðu áhyggjur af því að þátttaka hennar í starfi [[Samtök herstöðvaandstæðinga|Samtaka herstöðvarandstæðinga]] á árum áður myndi lita störf hennar í embætti forseta Íslands og jafnvel tefla varnarsamningi Íslands og Bandaríkjanna í tvísýnu.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/1528162?iabr=on#page/n15/mode/2up |title=„Ég er talin vinstri sinnuð af því ég vil ekki kyngja því, sem mér líkar ekki“ |journal=Morgunblaðið |page=16–17 |access-date=2026-10-21 |date=1980-06-21}}</ref> Svo fór að þann 29. júní 1980 var Vigdís Finnbogadóttir kjörin forseti Íslands, fyrst kvenna í heiminum sem kjörin var þjóðhöfðingi í lýðræðislegum kosningum. Vigdís hlaut 33,8% atkvæða, en sá frambjóðandi sem næstur kom, Guðlaugur Þorvaldsson hlaut 32,3% og því munaði aðeins einu og hálfu prósentustigi á frambjóðendunum tveimur. Kjör Vigdísar vakti mikla athygli erlendis og greindu margir helstu fjölmiðlar heimsins frá kosningu hennar og þeirri staðreynd að kona hafði verið kjörin forseti í fyrsta sinn í lýðræðislegum kosningum. Vigdís var endurkjörin án atkvæðagreiðslu 1984 og 1992, en árið 1988 hlaut hún mótframboð frá [[Sigrún Þorsteinsdóttir|Sigrúnu Þorsteinsdóttur]] húsmóður í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]]. Það var í fyrsta sinn sem sitjandi forseti Íslands fékk mótframboð. Vigdís sigraði með fáheyrðum yfirburðum og hlaut 92,7% atkvæða.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/1683826?iabr=on#page/n31/mode/2up |title=Vigdís Finnbogadóttir forseti endurkjörin með 92,7% atkvæða |journal=Morgunblaðið |page=32–33 |access-date=2026-10-21 |date=1988-06-28}}</ref> == Forsetatíð == [[Mynd:FinbogadottirJuliana1985.jpg|thumb|right|Vigdís (í miðjunni) árið 1985 í heimsókn hjá [[Beatrix Hollandsdrottning]]u (til vinstri) og [[Júlíana Hollandsdrottning|Júlíönu drottningarmóður]].]] [[Mynd:During Trip to Iceland for The Reykjavik Summit President Ronald Reagan Walks with President Vigdis Finnbogadottir of Iceland at Bessastadir in Reykjavik Iceland - DPLA - 395c49b71d9c88fa086cd52f7692f1d7.jpg|thumb|right|Vigdís árið 1986 ásamt [[Ronald Reagan]] Bandaríkjaforseta á göngu fyrir utan Bessastaði.]] Vigdís lagði áherslu á að vera ópólitískur forseti og forðaðist að blanda sér í deilumál á vettvangi stjórnmálanna. Í ræðum og ávörpum lagði hún áherslu á þau gildi sem sameina fólk og segja má að einkunnarorð hennar í embætti hafi verið upphafsorðin í ljóði [[Snorri Hjartarson|Snorra Hjartarsonar]], ''Land, þjóð og tunga'' og helstu hugðarefni hennar hafi endurspeglast í þeim kjörorðum. [[Skógrækt]] og [[landgræðsla]] voru Vigdísi ofarlega í huga og hún var ötull talsmaður landræktar. Á ferðum sínum um landið fékk hún börn og unglinga gjarnan til liðs við sig í gróðursetningu. Unga kynslóðin var henni hugleikin og í ræðum minnti hún oft á mikilvægi þess að hlú að æskunni og hvatti þá sem eldri eru til að vera góðar fyrirmyndir. Síðast en ekki síst lagði hún áherslu á mikilvægi þess að standa vörð um íslenska tungu.<ref>{{Vefheimild|url=https://vigdis.is/is/forseti-islands-3/land-thjod-og-tunga/ |titill=Vigdís Finnbogadóttir – Land, þjóð og tunga |útgefandi=vigdis.is |skoðað-dags=2019-05-21}}</ref> Í forsetatíð Vigdísar varð sú breyting á embættinu að starfsvettvangur forseta Íslands varð ekki nánast eingöngu innanlands eins og verið hafði, heldur ferðaðist Vigdís í mun meira mæli út fyrir landsteinana en forverar hennar. Henni var boðið í heimsóknir víða erlendis og hún lagði kapp á að nýta athyglina sem kjör hennar vakti í þágu lands og þjóðar. Í opinberum erindagjörðum Vigdísar erlendis voru gjarnan skipulagðir viðburðir þar sem íslensk framleiðsla var kynnt, listafólk var gjarnan með í för og íslenskir matreiðslumenn sem matreiddu úr íslensku hráefni. Á þessum tíma var umfjöllun um Ísland í erlendum fréttamiðlum af skornum skammti og þekking umheimsins á landi og þjóð takmörkuð, en kosning Vigdísar varpaði nýju ljósi á land og þjóð. Rúmum 20 árum eftir að Vigdís lét af embætti hlaut hún heiðursverðlaun útflutningsverðlauna forseta Íslands fyrir stuðning sinn við íslenskan útflutning og framleiðslu, með þeim orðum að „það hefði verið mikið lán fyrir íslenskan útflutning að njóta atbeina hennar.“<ref>{{cite web|first=Brynjólfur Þór |last=Guðmundsson |url=https://www.ruv.is/frett/gudni-saemdi-vigdisi-heidursverdlaunum |title=Guðni sæmdi Vigdísi heiðursverðlaunum |website=ruv.is |access-date=2019-05-22 |date=2017-04-19}}</ref> Erfiðasta árið á embættisferli Vigdísar var árið 1995 þegar [[Snjóflóðið í Súðavík|snjóflóð féllu á Súðavík]] og á [[Snjóflóðið á Flateyri|Flateyri]] með 9 mánaða millibili með þeim afleiðingum að 34 létust. Vigdís þótti sýna af sér mikla manngæsku á þeim minningarathöfnum sem haldnar voru um þá sem létust. Þar sýndi hún þeim sem misst höfðu ástvini samúð og hvatti íslensku þjóðina til þess að sýna samstöðu með Vestfirðingum á þessum erfiðu tímum.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/2713135?iabr=on#page/n0/mode/1up |title=„Sorg þeirra er okkar sorg“ |journal=Dagur |page=1 |access-date=2026-10-21 |date=1995-10-27}}</ref> Þrátt fyrir þann ásetning Vigdísar um að blanda sér ekki í pólitísk deilumál á forsetastóli, varð aðkoma hennar að tveimur málum nokkuð umdeild. Annað tengist lagasetningu sem batt enda á verkfall flugfreyja á kvennafrídaginn árið 1985 og hins vegar staðfestingu hennar á lögum um aðild Íslands að [[Samningur um evrópskt efnahagssvæði|EES-samningnum]] árið 1993.<ref>{{cite web|first=Guðni Th. |last=Jóhannesson |author-link=Guðni Th. Jóhannesson |url=https://www.visir.is/g/2012120619168 |title=Getur kona verið forseti? |website=visir.is |access-date=2019-05-22 |date=2012-06-17}}</ref> == Að lokinni forsetatíð == Eftir að Vigdís lét af embætti forseta Íslands hefur hún unnið að ýmsum málum, einkum tengdum menningu, tungumálum og umhverfisvernd. Hún er velgjörðarsendiherra UNESCO (Menningarmálastofnunnar Sameinuðu Þjóðanna) og árið 1997 var hún ein af stofnendum Heimsráðs kvenleiðtoga [[Council of Women World Leaders]] og var fyrsti formaður þess. Ráðið hafði aðsetur við John F. Kennedy School of Government við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Í heimsráðinu sitja starfandi og fyrrverandi forsetar og forsætisráðherrar úr röðum kvenna. Frá 2001 hefur rannsóknarstofnun [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] í erlendum tungumálum verið kennd við Vigdísi ([[Stofnun Vigdísar Finnbogadóttur í erlendum tungumálum]]) og árið 2017 var nýtt húsnæði stofnunarinnar við Brynjólfsgötu í Reykjavík vígt, en húsið ber heitið [[Veröld – hús Vigdísar|Veröld – hús Vigdísar]]. Umhverfismál og náttúruvernd hafa verið Vigdísi hugleikin og hún hefur við ýmis tækifæri veitt liðsinni sitt á vettvangi umhverfismála. Vigdís hefur einnig tekið þátt í starfi Stjórnarskrárfélagsins og hefur hún m.a. lýst stuðningi sínum við tillögu [[Stjórnlagaráð|Stjórnlagaráðs]] til nýrrar stjórnarskrár.<ref>{{cite web|first=Jónas Atli |last=Gunnarsson |url=https://kjarninn.is/frettir/2017-06-20-vigdis-vilji-islenskra-kjosenda-var-ad-innleida-thessa-stjornarskra/ |title=Vigdís: „Vilji íslenskra kjósenda var að innleiða þessa stjórnarskrá“ |website=kjarninn.is |access-date=2020-03-12 |date=2017-06-23}}</ref> Vigdís hefur í gegnum tíðina hlotið fjölmargar viðurkenningar fyrir störf sín. Hún var sæmd stórkrossi [[Hin íslenska fálkaorða|Hinnar íslensku fálkaorðu]] fyrir störf í þágu íslensku þjóðarinnar árið 1996 og hún hefur hlotið heiðursdoktorsnafnbætur við Háskóla Íslands og [[Háskólinn á Akureyri|Háskólann á Akureyri]] og við tuttugu erlenda háskóla. Á 80 ára afmæli sínu árið 2010 var Vigdís gerð að heiðursborgara Reykjavíkur.<ref>{{Vefheimild|url=https://vigdis.is/is/ordur-vidurkenningar/ |titill=Vigdís Finnbogadóttir – Orður, nafnbætur og viðurkenningar |útgefandi=vigdis.is |skoðað-dags=2019-05-22}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/5074811?iabr=on#page/n43/mode/1up |title=Vigdís Finnbogadóttir: heiðursborgari og heiðursdoktor – Annasamur afmælisdagur |journal=Fréttablaðið |page=24 |access-date=2026-10-21 |date=2010-04-16}}</ref> 2014–2015 var sett upp sýningin „Ertu tilbúin frú forseti?“ í Hönnunarsafni Íslands í [[Garðabær|Garðabæ]]. Á sýningunni var sýndur fatnaður og fylgihlutir úr eigu Vigdísar Finnbogadóttur.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/2014702079999 |title=Fataskápur frú Vigdísar forseta |website=visir.is |access-date=2026-10-21 |date=2014-02-06}}</ref> == Annað == * Árið 2024 var [[kónguló]]artegund á [[Madagaskar]] nefnd eftir Vigdísi, ''Vigdisia praesidens''.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20242598417d/uppgotvudu-nyja-konguloartegund-og-nefndu-eftir-vigdisi |title=Uppgötvuðu nýja kóngulóartegund og nefndu eftir Vigdísi |website=visir.is |access-date=2026-10-21 |date=2024-07-18}}</ref>. * Árið 2025 hófust [[Vigdís (sjónvarpsþáttur)|leiknir þættir um líf Vigdísar]]. == Tenglar == * [https://vigdis.hi.is/is Vigdísarstofnun] * [https://www.forseti.is/fyrri-forsetar/vigdis-finnbogadottir Fyrri Forsetar Íslands] * [https://tilvitnun.is/hofundur/vigd%C3%ADs-finnbogad%C3%B3ttir Vigdís Finnbogadóttir – Tilvitnanir] === Bækur um Vigdísi Finnbogadóttur === * [[Guðjón Friðriksson]]: ''Forsetakjör 1980. Fyrsta konan í heiminum þjóðkjörin forseti'', [[Örn og Örlygur]], Reykjavík 1980. * [[Steinunn Sigurðardóttir (rithöfundur)|Steinunn Sigurðardóttir]]: ''Ein á forsetavakt. Dagar í lífi Vigdísar Finnbogadóttur'', [[Bókaútgáfan Iðunn|Iðunn]], Reykjavík 1988. * Páll Valsson: ''Vigdís. Kona verður forseti'', [[JPV]], Reykjavík 2009. * [[Rán Flygenring]]: ''Vigdís. Bókin um fyrsta konuforsetann'', Angústúra, Reykjavík 2019. === Viðtöl við Vigdísi Finnbogadóttur === * [https://timarit.is/page/3503496?iabr=on#page/n13/mode/1up ''Hér er saga í hverju herbergi''] Vísir, 25. febrúar 1981, bls. 14–15 * [https://timarit.is/page/2493858?iabr=on#page/n10/mode/1up ''Að taka afstöðu til nýrra tíma''], DV, 25. ágúst 1984, bls. 47–49 * [https://timarit.is/page/4634732?iabr=on#page/n13/mode/2up ''Við megum aldrei gleyma Jóni Sigurðssyni''], Æskan, 1. maí 1984, bls. 14–16 * [https://timarit.is/page/5116631?iabr=on#page/n5/mode/2up ''Ég hlakka til þess dags ...''], 19. júní – Ársrit Kvennréttindafélags Íslands, 19. júní 1987, bls. 6–13 + 67 * [https://timarit.is/page/1720955?iabr=on#page/n0/mode/1up ''Að eiga fjallið sitt''], Morgunblaðið C, 12. apríl 1990, bls. 1–2 * [https://timarit.is/page/2601241?iabr=on#page/n25/mode/1up ''Megum aldrei láta vonleysi ná tökum á okkur''], DV, 31. júlí 1992, bls. 26 + 47 * [https://timarit.is/page/1808685?iabr=on#page/n9/mode/2up ''Sjálfstraustið kemur með frelsinu''], Morgunblaðið C, 17. júní 1994, bls. 10–11 * [https://timarit.is/page/1896445?iabr=on#page/n19/mode/2up ''Siðferðileg álitamál eru mér hugleikin''], Morgunblaðið, 18. janúar 1998, bls. 20–21 * [https://timarit.is/page/4541239?iabr=on#page/n5/mode/2up ''Met einfaldleikann og hið látlausa mest ...''], Vikan, 7. maí 1998, bls. 6–9 * [https://timarit.is/page/5430660?iabr=on#page/n37/mode/2up ''Gengur of hægt í jafnréttismálum''], Vera, 1. apríl 2001, bls. 38–43 * [https://timarit.is/page/4930318?iabr=on#page/n15/mode/1up ''„Ég er ágæt að draga hlöss“''], Stúdentablaðið, 1. október 2001, bls. 16–18 * [https://timarit.is/page/3603696?iabr=on#page/n15/mode/2up ''Konur eru gullnáma heimsins''], Morgunblaðið, 1. febrúar 2004, bls. 16–17 * [https://timarit.is/page/3658042?iabr=on#page/n27/mode/2up ''Ein af oss – en einstök þó''], Morgunblaðið, 15. apríl 2005, bls. 28–32 * [https://timarit.is/page/3671066?iabr=on#page/n9/mode/2up ''Tungumál eru lykillinn að heiminum''], Morgunblaðið, 14. ágúst 2005, bls. 10–11 * [https://timarit.is/page/5049397?iabr=on#page/n17/mode/2up ''Lífsgæðakapphlaupið er ákaflega smitandi''], Heilbrigðismál, 1. október 2005, bls. 18–20 * [https://timarit.is/page/4133875?iabr=on#page/n33/mode/2up ''„Hrærð yfir því að þetta starf mitt skuli ekki vera gleymt“''], Morgunblaðið, 17. júní 2006, bls. 34–35 * [https://timarit.is/page/4423669?iabr=on#page/n23/mode/2up ''Þetta getur komið fyrir allar stelpur''], Fréttablaðið, 21. nóvember 2009, bls. 24 + 26 * [https://timarit.is/page/5074465?iabr=on#page/n25/mode/2up ''Ekki benda mér á helga steininn''], Fréttablaðið, 10. apríl 2010, bls. 26–27 * [https://timarit.is/page/5319800?iabr=on#page/n0/mode/1up ''Konur munu verða bjargvættar heimsins''], Morgunblaðið C, 15. apríl 2010, bls. 1–2 * [https://timarit.is/page/6493537?iabr=on#page/n5/mode/1up ''Trúir á fegurðina og hið góða orð''], 19. júní – Ársrit Kvennréttindafélags Íslands, 19. júní 2010, bls. 6–8 * [https://timarit.is/page/6014744?iabr=on#page/n10/mode/1up ''Forréttindi að fæðast á Íslandi''], Monitor, 22. mars 2012, bls. 11–15 * [https://timarit.is/page/6090437?iabr=on#page/n12/mode/1up ''Madame President''], The Reykjavík Grapevine, 14. mars 2014, bls. 13–16 * [https://timarit.is/page/6234262?iabr=on#page/n33/mode/2up ''Jafnrétti er mannréttindi''], Frjáls verslun, 1. maí 2015, bls. 34–42 * [https://timarit.is/page/6264429?iabr=on#page/n23/mode/2up ''Sannaði að konur eru líka menn''], Fréttatíminn, 19. júní 2015, bls. 24–28 * [https://timarit.is/page/7229536?iabr=on#page/n15/mode/2up ''Ég er sjálfri mér nóg''], Fréttablaðið, 11. apríl 2020, bls 16–18 ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Kristján Eldjárn]] | titill=[[Forsetar Íslands|Forseti Íslands]] | frá=[[1980]] | til=[[1996]] | eftir=[[Ólafur Ragnar Grímsson]]}} {{töfluendir}} {{f|1930}} {{Forsetar Íslands}} [[Flokkur:Forsetar Íslands]] [[Flokkur:Frambjóðendur til embættis forseta Íslands 1980]] [[Flokkur:Frambjóðendur til embættis forseta Íslands 1988]] [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] [[Flokkur:Kvenréttindi á Íslandi]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]] [[Flokkur:Íslenskir leikhússtjórar]] 6xzl82rn9ljuiuwy9r8zrk1r08anzm0 1983530 1983529 2026-10-21T09:21:30Z Stillbusy 42433 Fjarlægði tengil. Hann er til sem heimild annarstaðar í þessari grein. 1983530 wikitext text/x-wiki {{Forseti | nafn = Vigdís Finnbogadóttir | búseta =Reykjavík | mynd = Vigdis Finnbogadottir (1985).jpg | myndatexti1 = Vigdís árið 1985. | titill= [[Forseti Íslands]] | stjórnartíð_start = 1. ágúst 1980 | stjórnartíð_end = 1. ágúst 1996 | forsætisráðherra = [[Gunnar Thoroddsen]]<br>[[Steingrímur Hermannsson]]<br>[[Þorsteinn Pálsson]]<br>[[Davíð Oddsson]] | forveri = [[Kristján Eldjárn]] | eftirmaður = [[Ólafur Ragnar Grímsson]] | fæðingarnafn = Vigdís Finnbogadóttir | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1930|4|15}} | fæðingarstaður = [[Reykjavík]], [[Ísland]]i | dánardagur = | dauðastaður = | orsök_dauða = | stjórnmálaflokkur = | þekktur_fyrir = | starf = Frönskukennari, leikhússtjóri Leikfélags Reykjavíkur | laun = | trú = | háskóli = [[Parísarháskóli]]<br>[[Université Grenoble-Alpes|Háskólinn í Grenoble]]<br>[[Kaupmannahafnarháskóli]]<br>[[Háskóli Íslands]] | maki = Ragnar Arinbjarnar (g. 1954; skilin 1961) | börn =Ástríður Magnúsdóttir (f. 1972) | foreldrar = Finnbogi Rútur Þorvaldsson og [[Sigríður Eiríksdóttir]] | vefsíða =[https://vigdis.is/is/forsida/ vigdis.is] | niðurmál = | hæð = | þyngd = | undirskrift = }} '''Vigdís Finnbogadóttir ''' (fædd 15. apríl 1930) er fjórði [[forseti Íslands]] og gegndi hún embættinu frá 1980 til 1996. Hún var fyrsta konan í heiminum sem kosin var í [[lýðræði]]slegum [[kosningar|kosningum]] til að gegna hlutverki [[þjóðhöfðingi|þjóðhöfðingja]]. == Fjölskylda == Vigdís fæddist í [[Tjarnargata|Tjarnargötu]] 14 í Reykjavík og ólst þar upp fyrstu árin. Þegar hún var fjögurra ára fluttist fjölskyldan að [[Ásvallagata|Ásvallagötu]] 79 í Vesturbæ Reykjavíkur. Á sumrin var Vigdís í sveit í Eystra-Geldingaholti í [[Gnúpverjahreppur|Gnúpverjahreppi]] í [[Árnessýsla|Árnessýslu]]. Foreldrar Vigdísar voru hjónin Finnbogi Rútur Þorvaldsson (1891–1973) prófessor í verkfræði við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] og [[Sigríður Eiríksdóttir]] (1894–1986) hjúkrunarfræðingur og formaður Hjúkrunarfélags Íslands. Vigdís átti einn bróður, Þorvald Finnbogason stúdent, en hann lést af slysförum árið 1952, aðeins tvítugur að aldri. Árið 1954 giftist Vigdís Ragnari Arinbjarnar (1929–1997) lækni, en þau skildu sjö árum síðar. Árið 1972 varð Vigdís fyrst einhleypra kvenna á Íslandi til að ættleiða barn, er hún ættleiddi dóttur sína Ástríði Magnúsdóttur (f. 1972).<ref>{{Vefheimild|url=https://vigdis.is/is/fram-ad-forsetatid-2/fjolskylda-2/ |titill=Vigdís Finnbogadóttir – Fjölskylda |útgefandi=vigdis.is |skoðað-dags=2019-05-21}}</ref> == Menntun == Vigdís gekk í [[Landakotsskóli|Landakotsskóla]] og [[Gagnfræðaskóli Reykvíkinga|Gagnfræðaskóla Vesturbæjar]]. Hún lauk stúdentsprófi frá [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólanum í Reykjavík]] árið 1949 og stundaði nám í frönsku og frönskum bókmenntum með leikbókmenntir sem sérsvið við [[Université Grenoble-Alpes|háskólana í Grenoble]] og [[Sorbonne]] í París í [[Frakkland]]i á árunum 1949–1953. Einnig stundaði hún nám í leiklistarsögu í Danmörku og Svíþjóð um nokkurra ára skeið. Hún lauk [[BA-próf]]i í [[franska|frönsku]] og [[enska|ensku]] við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] árið 1968 og einnig námi í uppeldis- og kennslufræði.<ref>{{Vefheimild|url=https://vigdis.is/is/fram-ad-forsetatid-2/nam/ |titill=Vigdís Finnbogadóttir – Nám |útgefandi=vigdis.is |skoðað-dags=2019-05-21}}</ref> == Starfsferill fram að forsetakjöri == Vigdís starfaði sem ritstjóri leikskrár og blaðafulltrúi [[Þjóðleikhúsið|Þjóðleikhússins]] 1954–1957, var frönskukennari við Menntaskólann í Reykjavík og [[Menntaskólinn við Hamrahlíð|Menntaskólann við Hamrahlíð]] á árunum 1962–1972. Hún sá um frönskukennslu í [[Ríkissjónvarpið|sjónvarpinu]] frá 1970–1971, kenndi franskar leikbókmenntir við Háskóla Íslands 1972–1980 og var leikhússtjóri [[Leikfélag Reykjavíkur|Leikfélags Reykjavíkur]] sem þá var til húsa í [[Iðnó]], frá 1972–1980. Vigdís var forseti [[Alliance française]] á Íslandi frá 1975–1976 og sat í stjórn [[Listahátíð í Reykjavík|Listahátíðar í Reykjavík]] 1976–1978. Vigdís var einn af stofnendum leikhópsins [[Leikhópurinn Gríma|Grímu]] árið 1961 og þýddi einnig fjölda leikrita. Samhliða þessum störfum vann Vigdís um árabil sem leiðsögumaður hjá [[Ferðaskrifstofa ríkisins|Ferðaskrifstofu ríkisins]] og hafði þar umsjón með skipulagningu menningartengdrar ferðaþjónustu auk umsjónar með námskeiðum fyrir verðandi leiðsögumenn.<ref>{{Vefheimild|url=https://vigdis.is/is/fram-ad-forsetatid-2/starfsferill/ |titill=Vigdís Finnbogadóttir – Starfsferill |útgefandi=vigdis.is |skoðað-dags=2019-05-21}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/3292482?iabr=on#page/n7/mode/1up |title=Leiðsögumaðurinn er spegill landsins |journal=Lesbók Morgunblaðsins |page=8 |access-date=2026-10-21 |date=1969-06-29}}</ref> == Forsetaframboð == [[Mynd:Coat of Arms of Vigdis Finnbogadottir (Order of the Seraphim).svg|thumb|left|Skjaldarmerki Vigdísar í konunglegu sænsku Serafim-orðunni.]] Í áramótaávarpi sínu á nýársdag árið 1980 tilkynnti [[Kristján Eldjárn]] forseti Íslands að hann hyggðist ekki gefa kost á sér áfram.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/1521751?iabr=on#page/n0/mode/1up |title=Forseti Íslands herra Kristján Eldjárn: Þrjú kjörtímabil eru hæfilegur tími í embætti |journal=Morgunblaðið |page=1 |access-date=2026-10-21 |date=1980-01-03}}</ref> Í kjölfarið fór fram umræða um mögulegan eftirmann Kristjáns og meðal þeirra sem nefnd voru var Vigdís Finnbogadóttir sem þá gegndi starfi leikhússtjóra Leikfélags Reykjavíkur, en Vigdís varð þjóðþekkt nokkrum árum fyrr er hún annaðist frönskukennslu í Sjónvarpinu. Nafn Vigdísar var fyrst nefnt opinberlega í lesendabréfi frá Laufeyju Jakobsdóttur sem birtist í [[Dagblaðið (1975)|Dagblaðinu]] 15. janúar 1980.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/3091071?iabr=on#page/n2/mode/1up |title=Vigdís verði forseti |journal=Dagblaðið |page=3 |access-date=2026-10-21 |date=1980-01-15}}</ref> Í fyrstu var Vigdís ekki á því að gefa kost á sér en lét að lokum tilleiðast eftir hvatningu úr ýmsum áttum. Vigdís tilkynnti framboð sitt þann 1. febrúar 1980 og varð þar með fyrsta konan til að gefa kost á sér til embættis forseta Íslands.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/3091461?iabr=on#page/n0/mode/1up |title=Vigdís gefur kost á sér í forsetaframboð |journal=Dagblaðið |page=1 |access-date=2026-10-21 |date=1980-02-01}}</ref> Segja má að framboð Vigdísar megi að nokkru leyti rekja til [[Kvennafrídagurinn|kvennafrídagsins]] 24. október 1975, en dagurinn markaði þáttaskil í íslenskri kvennabaráttu þegar fjöldi kvenna lagði niður störf þennan dag til að vekja athygli á mikilvægi vinnuframlags kvenna bæði innan og utan heimilis. Áhrif kvennafrídagsins sáust víða í þjóðfélaginu og í fjölda fyrirtækja og stofnana lá starfsemi niðri. Mikil vitundarvakning varð á meðal kvenna í kjölfar dagsins og blés hann þeim baráttuanda í brjóst. Vigdís hefur sagt í viðtölum að markmið með framboðinu hafi ekki endilega verið að ná kjöri heldur hafi hún fyrst og fremst vilja sýna fram á að kona ætti erindi í forsetaframboð ekki síður en karl.<ref>{{cite journal|first=Halla |last=Harðardóttir |url=https://timarit.is/page/6264430?iabr=on#page/n24/mode/1up |title=Sannaði að konur eru líka menn |journal=Fréttatíminn |page=24–28 |access-date=2026-10-21 |date=2015-06-19}}</ref> == Kosningabaráttan == Þrír frambjóðendur voru í kjöri auk Vigdísar, en það voru þeir [[Albert Guðmundsson]] alþingismaður, [[Guðlaugur Þorvaldsson]] ríkissáttasemjari og [[Pétur J. Thorsteinsson (sendiherra)|Pétur J. Thorsteinsson]] sendiherra. Fljótlega varð ljóst að baráttan stóð einkum milli Vigdísar og Guðlaugs.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/1528523?iabr=on#page/n31/mode/1up |title=Frambjóðendur til forsetakjörs |journal=Morgunblaðið |page=32 |access-date=2026-10-21 |date=1980-06-29}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/3093677?iabr=on#page/n0/mode/1up |title=Vigdís hefur naumt forskot á Guðlaug |journal=Dagblaðið |page=1 |access-date=2026-10-21 |date=1980-05-12}}</ref> Kosningabaráttan þótti nokkuð hörð og mætti Vigdís annars konar viðmóti heldur en meðframbjóðendur hennar. Kynferði hennar og sú staðreynd að hún var einhleyp og einstæð móðir var tíðrætt umtalsefni.<ref>{{Vefheimild|url=https://vigdis.is/is/frambod-og-kjor/frambod-vigdisar/ |titill=Vigdís Finnbogadóttir – Framboð Vigdísar |útgefandi=vigdis.is |skoðað-dags=2019-05-21}}</ref> Vigdís þurfti einnig að þola ýmsar nærgöngular spurningar, m.a. um [[brjóstakrabbamein]] sem hún hafði greinst með nokkrum árum fyrr. Á framboðsfundi var hún t.d. spurð að því hvort það myndi há henni í embætti að vera aðeins með eitt brjóst. Vigdís þótti svara vel fyrir sig er hún sagði: „það stóð nú aldrei til að hafa þjóðina á brjósti.“<ref>{{cite web|first=Ólöf |last=Skaftadóttir |url=https://www.visir.is/g/2016161109012 |title=„Það stóð nú aldrei til að hafa þjóðina á brjósti“ |website=visir.is |access-date=2019-05-22 |date=2016-11-08}}</ref><ref>{{vísindavefurinn|24689 |Hvaða aðstæður urðu til þess að kona gat orðið forseti á Íslandi 1980? |höfundur=Björn Reynir Halldórsson |dags=24.3.2015}}</ref> Vigdísi var einnig legið á hálsi fyrir að vera heldur vinstri sinnuð og sumir höfðu áhyggjur af því að þátttaka hennar í starfi [[Samtök herstöðvaandstæðinga|Samtaka herstöðvarandstæðinga]] á árum áður myndi lita störf hennar í embætti forseta Íslands og jafnvel tefla varnarsamningi Íslands og Bandaríkjanna í tvísýnu.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/1528162?iabr=on#page/n15/mode/2up |title=„Ég er talin vinstri sinnuð af því ég vil ekki kyngja því, sem mér líkar ekki“ |journal=Morgunblaðið |page=16–17 |access-date=2026-10-21 |date=1980-06-21}}</ref> Svo fór að þann 29. júní 1980 var Vigdís Finnbogadóttir kjörin forseti Íslands, fyrst kvenna í heiminum sem kjörin var þjóðhöfðingi í lýðræðislegum kosningum. Vigdís hlaut 33,8% atkvæða, en sá frambjóðandi sem næstur kom, Guðlaugur Þorvaldsson hlaut 32,3% og því munaði aðeins einu og hálfu prósentustigi á frambjóðendunum tveimur. Kjör Vigdísar vakti mikla athygli erlendis og greindu margir helstu fjölmiðlar heimsins frá kosningu hennar og þeirri staðreynd að kona hafði verið kjörin forseti í fyrsta sinn í lýðræðislegum kosningum. Vigdís var endurkjörin án atkvæðagreiðslu 1984 og 1992, en árið 1988 hlaut hún mótframboð frá [[Sigrún Þorsteinsdóttir|Sigrúnu Þorsteinsdóttur]] húsmóður í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]]. Það var í fyrsta sinn sem sitjandi forseti Íslands fékk mótframboð. Vigdís sigraði með fáheyrðum yfirburðum og hlaut 92,7% atkvæða.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/1683826?iabr=on#page/n31/mode/2up |title=Vigdís Finnbogadóttir forseti endurkjörin með 92,7% atkvæða |journal=Morgunblaðið |page=32–33 |access-date=2026-10-21 |date=1988-06-28}}</ref> == Forsetatíð == [[Mynd:FinbogadottirJuliana1985.jpg|thumb|right|Vigdís (í miðjunni) árið 1985 í heimsókn hjá [[Beatrix Hollandsdrottning]]u (til vinstri) og [[Júlíana Hollandsdrottning|Júlíönu drottningarmóður]].]] [[Mynd:During Trip to Iceland for The Reykjavik Summit President Ronald Reagan Walks with President Vigdis Finnbogadottir of Iceland at Bessastadir in Reykjavik Iceland - DPLA - 395c49b71d9c88fa086cd52f7692f1d7.jpg|thumb|right|Vigdís árið 1986 ásamt [[Ronald Reagan]] Bandaríkjaforseta á göngu fyrir utan Bessastaði.]] Vigdís lagði áherslu á að vera ópólitískur forseti og forðaðist að blanda sér í deilumál á vettvangi stjórnmálanna. Í ræðum og ávörpum lagði hún áherslu á þau gildi sem sameina fólk og segja má að einkunnarorð hennar í embætti hafi verið upphafsorðin í ljóði [[Snorri Hjartarson|Snorra Hjartarsonar]], ''Land, þjóð og tunga'' og helstu hugðarefni hennar hafi endurspeglast í þeim kjörorðum. [[Skógrækt]] og [[landgræðsla]] voru Vigdísi ofarlega í huga og hún var ötull talsmaður landræktar. Á ferðum sínum um landið fékk hún börn og unglinga gjarnan til liðs við sig í gróðursetningu. Unga kynslóðin var henni hugleikin og í ræðum minnti hún oft á mikilvægi þess að hlú að æskunni og hvatti þá sem eldri eru til að vera góðar fyrirmyndir. Síðast en ekki síst lagði hún áherslu á mikilvægi þess að standa vörð um íslenska tungu.<ref>{{Vefheimild|url=https://vigdis.is/is/forseti-islands-3/land-thjod-og-tunga/ |titill=Vigdís Finnbogadóttir – Land, þjóð og tunga |útgefandi=vigdis.is |skoðað-dags=2019-05-21}}</ref> Í forsetatíð Vigdísar varð sú breyting á embættinu að starfsvettvangur forseta Íslands varð ekki nánast eingöngu innanlands eins og verið hafði, heldur ferðaðist Vigdís í mun meira mæli út fyrir landsteinana en forverar hennar. Henni var boðið í heimsóknir víða erlendis og hún lagði kapp á að nýta athyglina sem kjör hennar vakti í þágu lands og þjóðar. Í opinberum erindagjörðum Vigdísar erlendis voru gjarnan skipulagðir viðburðir þar sem íslensk framleiðsla var kynnt, listafólk var gjarnan með í för og íslenskir matreiðslumenn sem matreiddu úr íslensku hráefni. Á þessum tíma var umfjöllun um Ísland í erlendum fréttamiðlum af skornum skammti og þekking umheimsins á landi og þjóð takmörkuð, en kosning Vigdísar varpaði nýju ljósi á land og þjóð. Rúmum 20 árum eftir að Vigdís lét af embætti hlaut hún heiðursverðlaun útflutningsverðlauna forseta Íslands fyrir stuðning sinn við íslenskan útflutning og framleiðslu, með þeim orðum að „það hefði verið mikið lán fyrir íslenskan útflutning að njóta atbeina hennar.“<ref>{{cite web|first=Brynjólfur Þór |last=Guðmundsson |url=https://www.ruv.is/frett/gudni-saemdi-vigdisi-heidursverdlaunum |title=Guðni sæmdi Vigdísi heiðursverðlaunum |website=ruv.is |access-date=2019-05-22 |date=2017-04-19}}</ref> Erfiðasta árið á embættisferli Vigdísar var árið 1995 þegar [[Snjóflóðið í Súðavík|snjóflóð féllu á Súðavík]] og á [[Snjóflóðið á Flateyri|Flateyri]] með 9 mánaða millibili með þeim afleiðingum að 34 létust. Vigdís þótti sýna af sér mikla manngæsku á þeim minningarathöfnum sem haldnar voru um þá sem létust. Þar sýndi hún þeim sem misst höfðu ástvini samúð og hvatti íslensku þjóðina til þess að sýna samstöðu með Vestfirðingum á þessum erfiðu tímum.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/2713135?iabr=on#page/n0/mode/1up |title=„Sorg þeirra er okkar sorg“ |journal=Dagur |page=1 |access-date=2026-10-21 |date=1995-10-27}}</ref> Þrátt fyrir þann ásetning Vigdísar um að blanda sér ekki í pólitísk deilumál á forsetastóli, varð aðkoma hennar að tveimur málum nokkuð umdeild. Annað tengist lagasetningu sem batt enda á verkfall flugfreyja á kvennafrídaginn árið 1985 og hins vegar staðfestingu hennar á lögum um aðild Íslands að [[Samningur um evrópskt efnahagssvæði|EES-samningnum]] árið 1993.<ref>{{cite web|first=Guðni Th. |last=Jóhannesson |author-link=Guðni Th. Jóhannesson |url=https://www.visir.is/g/2012120619168 |title=Getur kona verið forseti? |website=visir.is |access-date=2019-05-22 |date=2012-06-17}}</ref> == Að lokinni forsetatíð == Eftir að Vigdís lét af embætti forseta Íslands hefur hún unnið að ýmsum málum, einkum tengdum menningu, tungumálum og umhverfisvernd. Hún er velgjörðarsendiherra UNESCO (Menningarmálastofnunnar Sameinuðu Þjóðanna) og árið 1997 var hún ein af stofnendum Heimsráðs kvenleiðtoga [[Council of Women World Leaders]] og var fyrsti formaður þess. Ráðið hafði aðsetur við John F. Kennedy School of Government við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Í heimsráðinu sitja starfandi og fyrrverandi forsetar og forsætisráðherrar úr röðum kvenna. Frá 2001 hefur rannsóknarstofnun [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] í erlendum tungumálum verið kennd við Vigdísi ([[Stofnun Vigdísar Finnbogadóttur í erlendum tungumálum]]) og árið 2017 var nýtt húsnæði stofnunarinnar við Brynjólfsgötu í Reykjavík vígt, en húsið ber heitið [[Veröld – hús Vigdísar|Veröld – hús Vigdísar]]. Umhverfismál og náttúruvernd hafa verið Vigdísi hugleikin og hún hefur við ýmis tækifæri veitt liðsinni sitt á vettvangi umhverfismála. Vigdís hefur einnig tekið þátt í starfi Stjórnarskrárfélagsins og hefur hún m.a. lýst stuðningi sínum við tillögu [[Stjórnlagaráð|Stjórnlagaráðs]] til nýrrar stjórnarskrár.<ref>{{cite web|first=Jónas Atli |last=Gunnarsson |url=https://kjarninn.is/frettir/2017-06-20-vigdis-vilji-islenskra-kjosenda-var-ad-innleida-thessa-stjornarskra/ |title=Vigdís: „Vilji íslenskra kjósenda var að innleiða þessa stjórnarskrá“ |website=kjarninn.is |access-date=2020-03-12 |date=2017-06-23}}</ref> Vigdís hefur í gegnum tíðina hlotið fjölmargar viðurkenningar fyrir störf sín. Hún var sæmd stórkrossi [[Hin íslenska fálkaorða|Hinnar íslensku fálkaorðu]] fyrir störf í þágu íslensku þjóðarinnar árið 1996 og hún hefur hlotið heiðursdoktorsnafnbætur við Háskóla Íslands og [[Háskólinn á Akureyri|Háskólann á Akureyri]] og við tuttugu erlenda háskóla. Á 80 ára afmæli sínu árið 2010 var Vigdís gerð að heiðursborgara Reykjavíkur.<ref>{{Vefheimild|url=https://vigdis.is/is/ordur-vidurkenningar/ |titill=Vigdís Finnbogadóttir – Orður, nafnbætur og viðurkenningar |útgefandi=vigdis.is |skoðað-dags=2019-05-22}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/5074811?iabr=on#page/n43/mode/1up |title=Vigdís Finnbogadóttir: heiðursborgari og heiðursdoktor – Annasamur afmælisdagur |journal=Fréttablaðið |page=24 |access-date=2026-10-21 |date=2010-04-16}}</ref> 2014–2015 var sett upp sýningin „Ertu tilbúin frú forseti?“ í Hönnunarsafni Íslands í [[Garðabær|Garðabæ]]. Á sýningunni var sýndur fatnaður og fylgihlutir úr eigu Vigdísar Finnbogadóttur.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/2014702079999 |title=Fataskápur frú Vigdísar forseta |website=visir.is |access-date=2026-10-21 |date=2014-02-06}}</ref> == Annað == * Árið 2024 var [[kónguló]]artegund á [[Madagaskar]] nefnd eftir Vigdísi, ''Vigdisia praesidens''.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20242598417d/uppgotvudu-nyja-konguloartegund-og-nefndu-eftir-vigdisi |title=Uppgötvuðu nýja kóngulóartegund og nefndu eftir Vigdísi |website=visir.is |access-date=2026-10-21 |date=2024-07-18}}</ref>. * Árið 2025 hófust [[Vigdís (sjónvarpsþáttur)|leiknir þættir um líf Vigdísar]]. == Tenglar == * [https://vigdis.hi.is/is Vigdísarstofnun] * [https://www.forseti.is/fyrri-forsetar/vigdis-finnbogadottir Fyrri Forsetar Íslands] * [https://tilvitnun.is/hofundur/vigd%C3%ADs-finnbogad%C3%B3ttir Vigdís Finnbogadóttir – Tilvitnanir] === Bækur um Vigdísi Finnbogadóttur === * [[Guðjón Friðriksson]]: ''Forsetakjör 1980. Fyrsta konan í heiminum þjóðkjörin forseti'', [[Örn og Örlygur]], Reykjavík 1980. * [[Steinunn Sigurðardóttir (rithöfundur)|Steinunn Sigurðardóttir]]: ''Ein á forsetavakt. Dagar í lífi Vigdísar Finnbogadóttur'', [[Bókaútgáfan Iðunn|Iðunn]], Reykjavík 1988. * Páll Valsson: ''Vigdís. Kona verður forseti'', [[JPV]], Reykjavík 2009. * [[Rán Flygenring]]: ''Vigdís. Bókin um fyrsta konuforsetann'', Angústúra, Reykjavík 2019. === Viðtöl við Vigdísi Finnbogadóttur === * [https://timarit.is/page/3503496?iabr=on#page/n13/mode/1up ''Hér er saga í hverju herbergi''] Vísir, 25. febrúar 1981, bls. 14–15 * [https://timarit.is/page/2493858?iabr=on#page/n10/mode/1up ''Að taka afstöðu til nýrra tíma''], DV, 25. ágúst 1984, bls. 47–49 * [https://timarit.is/page/4634732?iabr=on#page/n13/mode/2up ''Við megum aldrei gleyma Jóni Sigurðssyni''], Æskan, 1. maí 1984, bls. 14–16 * [https://timarit.is/page/5116631?iabr=on#page/n5/mode/2up ''Ég hlakka til þess dags ...''], 19. júní – Ársrit Kvennréttindafélags Íslands, 19. júní 1987, bls. 6–13 + 67 * [https://timarit.is/page/1720955?iabr=on#page/n0/mode/1up ''Að eiga fjallið sitt''], Morgunblaðið C, 12. apríl 1990, bls. 1–2 * [https://timarit.is/page/2601241?iabr=on#page/n25/mode/1up ''Megum aldrei láta vonleysi ná tökum á okkur''], DV, 31. júlí 1992, bls. 26 + 47 * [https://timarit.is/page/1808685?iabr=on#page/n9/mode/2up ''Sjálfstraustið kemur með frelsinu''], Morgunblaðið C, 17. júní 1994, bls. 10–11 * [https://timarit.is/page/1896445?iabr=on#page/n19/mode/2up ''Siðferðileg álitamál eru mér hugleikin''], Morgunblaðið, 18. janúar 1998, bls. 20–21 * [https://timarit.is/page/4541239?iabr=on#page/n5/mode/2up ''Met einfaldleikann og hið látlausa mest ...''], Vikan, 7. maí 1998, bls. 6–9 * [https://timarit.is/page/5430660?iabr=on#page/n37/mode/2up ''Gengur of hægt í jafnréttismálum''], Vera, 1. apríl 2001, bls. 38–43 * [https://timarit.is/page/4930318?iabr=on#page/n15/mode/1up ''„Ég er ágæt að draga hlöss“''], Stúdentablaðið, 1. október 2001, bls. 16–18 * [https://timarit.is/page/3603696?iabr=on#page/n15/mode/2up ''Konur eru gullnáma heimsins''], Morgunblaðið, 1. febrúar 2004, bls. 16–17 * [https://timarit.is/page/3658042?iabr=on#page/n27/mode/2up ''Ein af oss – en einstök þó''], Morgunblaðið, 15. apríl 2005, bls. 28–32 * [https://timarit.is/page/3671066?iabr=on#page/n9/mode/2up ''Tungumál eru lykillinn að heiminum''], Morgunblaðið, 14. ágúst 2005, bls. 10–11 * [https://timarit.is/page/5049397?iabr=on#page/n17/mode/2up ''Lífsgæðakapphlaupið er ákaflega smitandi''], Heilbrigðismál, 1. október 2005, bls. 18–20 * [https://timarit.is/page/4133875?iabr=on#page/n33/mode/2up ''„Hrærð yfir því að þetta starf mitt skuli ekki vera gleymt“''], Morgunblaðið, 17. júní 2006, bls. 34–35 * [https://timarit.is/page/4423669?iabr=on#page/n23/mode/2up ''Þetta getur komið fyrir allar stelpur''], Fréttablaðið, 21. nóvember 2009, bls. 24 + 26 * [https://timarit.is/page/5074465?iabr=on#page/n25/mode/2up ''Ekki benda mér á helga steininn''], Fréttablaðið, 10. apríl 2010, bls. 26–27 * [https://timarit.is/page/5319800?iabr=on#page/n0/mode/1up ''Konur munu verða bjargvættar heimsins''], Morgunblaðið C, 15. apríl 2010, bls. 1–2 * [https://timarit.is/page/6493537?iabr=on#page/n5/mode/1up ''Trúir á fegurðina og hið góða orð''], 19. júní – Ársrit Kvennréttindafélags Íslands, 19. júní 2010, bls. 6–8 * [https://timarit.is/page/6014744?iabr=on#page/n10/mode/1up ''Forréttindi að fæðast á Íslandi''], Monitor, 22. mars 2012, bls. 11–15 * [https://timarit.is/page/6090437?iabr=on#page/n12/mode/1up ''Madame President''], The Reykjavík Grapevine, 14. mars 2014, bls. 13–16 * [https://timarit.is/page/6234262?iabr=on#page/n33/mode/2up ''Jafnrétti er mannréttindi''], Frjáls verslun, 1. maí 2015, bls. 34–42 * [https://timarit.is/page/7229536?iabr=on#page/n15/mode/2up ''Ég er sjálfri mér nóg''], Fréttablaðið, 11. apríl 2020, bls 16–18 ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Kristján Eldjárn]] | titill=[[Forsetar Íslands|Forseti Íslands]] | frá=[[1980]] | til=[[1996]] | eftir=[[Ólafur Ragnar Grímsson]]}} {{töfluendir}} {{f|1930}} {{Forsetar Íslands}} [[Flokkur:Forsetar Íslands]] [[Flokkur:Frambjóðendur til embættis forseta Íslands 1980]] [[Flokkur:Frambjóðendur til embættis forseta Íslands 1988]] [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] [[Flokkur:Kvenréttindi á Íslandi]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]] [[Flokkur:Íslenskir leikhússtjórar]] 529dligbdmaz45uulazamt9jvfbrj0h 1983533 1983530 2026-10-21T09:26:41Z Stillbusy 42433 1983533 wikitext text/x-wiki {{Forseti | nafn = Vigdís Finnbogadóttir | búseta =Reykjavík | mynd = Vigdis Finnbogadottir (1985).jpg | myndatexti1 = Vigdís árið 1985. | titill= [[Forseti Íslands]] | stjórnartíð_start = 1. ágúst 1980 | stjórnartíð_end = 1. ágúst 1996 | forsætisráðherra = [[Gunnar Thoroddsen]]<br>[[Steingrímur Hermannsson]]<br>[[Þorsteinn Pálsson]]<br>[[Davíð Oddsson]] | forveri = [[Kristján Eldjárn]] | eftirmaður = [[Ólafur Ragnar Grímsson]] | fæðingarnafn = Vigdís Finnbogadóttir | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1930|4|15}} | fæðingarstaður = [[Reykjavík]], [[Ísland]]i | dánardagur = | dauðastaður = | orsök_dauða = | stjórnmálaflokkur = | þekktur_fyrir = | starf = Frönskukennari, leikhússtjóri Leikfélags Reykjavíkur | laun = | trú = | háskóli = [[Parísarháskóli]]<br>[[Université Grenoble-Alpes|Háskólinn í Grenoble]]<br>[[Kaupmannahafnarháskóli]]<br>[[Háskóli Íslands]] | maki = Ragnar Arinbjarnar (g. 1954; skilin 1961) | börn =Ástríður Magnúsdóttir (f. 1972) | foreldrar = Finnbogi Rútur Þorvaldsson og [[Sigríður Eiríksdóttir]] | vefsíða =[https://vigdis.is/is/forsida/ vigdis.is] | niðurmál = | hæð = | þyngd = | undirskrift = }} '''Vigdís Finnbogadóttir ''' (fædd 15. apríl 1930) er fjórði [[forseti Íslands]] og gegndi hún embættinu frá 1980 til 1996. Hún var fyrsta konan í heiminum sem kosin var í [[lýðræði]]slegum [[kosningar|kosningum]] til að gegna hlutverki [[þjóðhöfðingi|þjóðhöfðingja]]. == Fjölskylda == Vigdís fæddist í [[Tjarnargata|Tjarnargötu]] 14 í Reykjavík og ólst þar upp fyrstu árin. Þegar hún var fjögurra ára fluttist fjölskyldan að [[Ásvallagata|Ásvallagötu]] 79 í Vesturbæ Reykjavíkur. Á sumrin var Vigdís í sveit í Eystra-Geldingaholti í [[Gnúpverjahreppur|Gnúpverjahreppi]] í [[Árnessýsla|Árnessýslu]]. Foreldrar Vigdísar voru hjónin Finnbogi Rútur Þorvaldsson (1891–1973) prófessor í verkfræði við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] og [[Sigríður Eiríksdóttir]] (1894–1986) hjúkrunarfræðingur og formaður Hjúkrunarfélags Íslands. Vigdís átti einn bróður, Þorvald Finnbogason stúdent, en hann lést af slysförum árið 1952, aðeins tvítugur að aldri. Árið 1954 giftist Vigdís Ragnari Arinbjarnar (1929–1997) lækni, en þau skildu sjö árum síðar. Árið 1972 varð Vigdís fyrst einhleypra kvenna á Íslandi til að ættleiða barn, er hún ættleiddi dóttur sína Ástríði Magnúsdóttur (f. 1972).<ref>{{Vefheimild|url=https://vigdis.is/is/fram-ad-forsetatid-2/fjolskylda-2/ |titill=Vigdís Finnbogadóttir – Fjölskylda |útgefandi=vigdis.is |skoðað-dags=2019-05-21}}</ref> == Menntun == Vigdís gekk í [[Landakotsskóli|Landakotsskóla]] og [[Gagnfræðaskóli Reykvíkinga|Gagnfræðaskóla Vesturbæjar]]. Hún lauk stúdentsprófi frá [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólanum í Reykjavík]] árið 1949 og stundaði nám í frönsku og frönskum bókmenntum með leikbókmenntir sem sérsvið við [[Université Grenoble-Alpes|háskólana í Grenoble]] og [[Sorbonne]] í París í [[Frakkland]]i á árunum 1949–1953. Einnig stundaði hún nám í leiklistarsögu í Danmörku og Svíþjóð um nokkurra ára skeið. Hún lauk [[BA-próf]]i í [[franska|frönsku]] og [[enska|ensku]] við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] árið 1968 og einnig námi í uppeldis- og kennslufræði.<ref>{{Vefheimild|url=https://vigdis.is/is/fram-ad-forsetatid-2/nam/ |titill=Vigdís Finnbogadóttir – Nám |útgefandi=vigdis.is |skoðað-dags=2019-05-21}}</ref> == Starfsferill fram að forsetakjöri == Vigdís starfaði sem ritstjóri leikskrár og blaðafulltrúi [[Þjóðleikhúsið|Þjóðleikhússins]] 1954–1957, var frönskukennari við Menntaskólann í Reykjavík og [[Menntaskólinn við Hamrahlíð|Menntaskólann við Hamrahlíð]] á árunum 1962–1972. Hún sá um frönskukennslu í [[Ríkissjónvarpið|sjónvarpinu]] frá 1970–1971, kenndi franskar leikbókmenntir við Háskóla Íslands 1972–1980 og var leikhússtjóri [[Leikfélag Reykjavíkur|Leikfélags Reykjavíkur]] sem þá var til húsa í [[Iðnó]], frá 1972–1980. Vigdís var forseti [[Alliance française]] á Íslandi frá 1975–1976 og sat í stjórn [[Listahátíð í Reykjavík|Listahátíðar í Reykjavík]] 1976–1978. Vigdís var einn af stofnendum leikhópsins [[Leikhópurinn Gríma|Grímu]] árið 1961 og þýddi einnig fjölda leikrita. Samhliða þessum störfum vann Vigdís um árabil sem leiðsögumaður hjá [[Ferðaskrifstofa ríkisins|Ferðaskrifstofu ríkisins]] og hafði þar umsjón með skipulagningu menningartengdrar ferðaþjónustu auk umsjónar með námskeiðum fyrir verðandi leiðsögumenn.<ref>{{Vefheimild|url=https://vigdis.is/is/fram-ad-forsetatid-2/starfsferill/ |titill=Vigdís Finnbogadóttir – Starfsferill |útgefandi=vigdis.is |skoðað-dags=2019-05-21}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/3292482?iabr=on#page/n7/mode/1up |title=Leiðsögumaðurinn er spegill landsins |journal=Lesbók Morgunblaðsins |page=8 |access-date=2026-10-21 |date=1969-06-29}}</ref> == Forsetaframboð == [[Mynd:Coat of Arms of Vigdis Finnbogadottir (Order of the Seraphim).svg|thumb|left|Skjaldarmerki Vigdísar í konunglegu sænsku Serafim-orðunni.]] Í áramótaávarpi sínu á nýársdag árið 1980 tilkynnti [[Kristján Eldjárn]] forseti Íslands að hann hyggðist ekki gefa kost á sér áfram.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/1521751?iabr=on#page/n0/mode/1up |title=Forseti Íslands herra Kristján Eldjárn: Þrjú kjörtímabil eru hæfilegur tími í embætti |journal=Morgunblaðið |page=1 |access-date=2026-10-21 |date=1980-01-03}}</ref> Í kjölfarið fór fram umræða um mögulegan eftirmann Kristjáns og meðal þeirra sem nefnd voru var Vigdís Finnbogadóttir sem þá gegndi starfi leikhússtjóra Leikfélags Reykjavíkur, en Vigdís varð þjóðþekkt nokkrum árum fyrr er hún annaðist frönskukennslu í Sjónvarpinu. Nafn Vigdísar var fyrst nefnt opinberlega í lesendabréfi frá Laufeyju Jakobsdóttur sem birtist í [[Dagblaðið (1975)|Dagblaðinu]] 15. janúar 1980.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/3091071?iabr=on#page/n2/mode/1up |title=Vigdís verði forseti |journal=Dagblaðið |page=3 |access-date=2026-10-21 |date=1980-01-15}}</ref> Í fyrstu var Vigdís ekki á því að gefa kost á sér en lét að lokum tilleiðast eftir hvatningu úr ýmsum áttum. Vigdís tilkynnti framboð sitt þann 1. febrúar 1980 og varð þar með fyrsta konan til að gefa kost á sér til embættis forseta Íslands.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/3091461?iabr=on#page/n0/mode/1up |title=Vigdís gefur kost á sér í forsetaframboð |journal=Dagblaðið |page=1 |access-date=2026-10-21 |date=1980-02-01}}</ref> Segja má að framboð Vigdísar megi að nokkru leyti rekja til [[Kvennafrídagurinn|kvennafrídagsins]] 24. október 1975, en dagurinn markaði þáttaskil í íslenskri kvennabaráttu þegar fjöldi kvenna lagði niður störf þennan dag til að vekja athygli á mikilvægi vinnuframlags kvenna bæði innan og utan heimilis. Áhrif kvennafrídagsins sáust víða í þjóðfélaginu og í fjölda fyrirtækja og stofnana lá starfsemi niðri. Mikil vitundarvakning varð á meðal kvenna í kjölfar dagsins og blés hann þeim baráttuanda í brjóst. Vigdís hefur sagt í viðtölum að markmið með framboðinu hafi ekki endilega verið að ná kjöri heldur hafi hún fyrst og fremst vilja sýna fram á að kona ætti erindi í forsetaframboð ekki síður en karl.<ref>{{cite journal|first=Halla |last=Harðardóttir |url=https://timarit.is/page/6264430?iabr=on#page/n24/mode/1up |title=Sannaði að konur eru líka menn |journal=Fréttatíminn |page=24–28 |access-date=2026-10-21 |date=2015-06-19}}</ref> == Kosningabaráttan == Þrír frambjóðendur voru í kjöri auk Vigdísar, en það voru þeir [[Albert Guðmundsson]] alþingismaður, [[Guðlaugur Þorvaldsson]] ríkissáttasemjari og [[Pétur J. Thorsteinsson (sendiherra)|Pétur J. Thorsteinsson]] sendiherra. Fljótlega varð ljóst að baráttan stóð einkum milli Vigdísar og Guðlaugs.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/1528523?iabr=on#page/n31/mode/1up |title=Frambjóðendur til forsetakjörs |journal=Morgunblaðið |page=32 |access-date=2026-10-21 |date=1980-06-29}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/3093677?iabr=on#page/n0/mode/1up |title=Vigdís hefur naumt forskot á Guðlaug |journal=Dagblaðið |page=1 |access-date=2026-10-21 |date=1980-05-12}}</ref> Kosningabaráttan þótti nokkuð hörð og mætti Vigdís annars konar viðmóti heldur en meðframbjóðendur hennar. Kynferði hennar og sú staðreynd að hún var einhleyp og einstæð móðir var tíðrætt umtalsefni.<ref>{{Vefheimild|url=https://vigdis.is/is/frambod-og-kjor/frambod-vigdisar/ |titill=Vigdís Finnbogadóttir – Framboð Vigdísar |útgefandi=vigdis.is |skoðað-dags=2019-05-21}}</ref> Vigdís þurfti einnig að þola ýmsar nærgöngular spurningar, m.a. um [[brjóstakrabbamein]] sem hún hafði greinst með nokkrum árum fyrr. Á framboðsfundi var hún t.d. spurð að því hvort það myndi há henni í embætti að vera aðeins með eitt brjóst. Vigdís þótti svara vel fyrir sig er hún sagði: „það stóð nú aldrei til að hafa þjóðina á brjósti.“<ref>{{cite web|first=Ólöf |last=Skaftadóttir |url=https://www.visir.is/g/2016161109012 |title=„Það stóð nú aldrei til að hafa þjóðina á brjósti“ |website=visir.is |access-date=2019-05-22 |date=2016-11-08}}</ref><ref>{{vísindavefurinn|63285 |Hvaða aðstæður urðu til þess að kona gat orðið forseti á Íslandi 1980? |höfundur=Björn Reynir Halldórsson |dags=24.3.2015}}</ref> Vigdísi var einnig legið á hálsi fyrir að vera heldur vinstri sinnuð og sumir höfðu áhyggjur af því að þátttaka hennar í starfi [[Samtök herstöðvaandstæðinga|Samtaka herstöðvarandstæðinga]] á árum áður myndi lita störf hennar í embætti forseta Íslands og jafnvel tefla varnarsamningi Íslands og Bandaríkjanna í tvísýnu.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/1528162?iabr=on#page/n15/mode/2up |title=„Ég er talin vinstri sinnuð af því ég vil ekki kyngja því, sem mér líkar ekki“ |journal=Morgunblaðið |page=16–17 |access-date=2026-10-21 |date=1980-06-21}}</ref> Svo fór að þann 29. júní 1980 var Vigdís Finnbogadóttir kjörin forseti Íslands, fyrst kvenna í heiminum sem kjörin var þjóðhöfðingi í lýðræðislegum kosningum. Vigdís hlaut 33,8% atkvæða, en sá frambjóðandi sem næstur kom, Guðlaugur Þorvaldsson hlaut 32,3% og því munaði aðeins einu og hálfu prósentustigi á frambjóðendunum tveimur. Kjör Vigdísar vakti mikla athygli erlendis og greindu margir helstu fjölmiðlar heimsins frá kosningu hennar og þeirri staðreynd að kona hafði verið kjörin forseti í fyrsta sinn í lýðræðislegum kosningum. Vigdís var endurkjörin án atkvæðagreiðslu 1984 og 1992, en árið 1988 hlaut hún mótframboð frá [[Sigrún Þorsteinsdóttir|Sigrúnu Þorsteinsdóttur]] húsmóður í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]]. Það var í fyrsta sinn sem sitjandi forseti Íslands fékk mótframboð. Vigdís sigraði með fáheyrðum yfirburðum og hlaut 92,7% atkvæða.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/1683826?iabr=on#page/n31/mode/2up |title=Vigdís Finnbogadóttir forseti endurkjörin með 92,7% atkvæða |journal=Morgunblaðið |page=32–33 |access-date=2026-10-21 |date=1988-06-28}}</ref> == Forsetatíð == [[Mynd:FinbogadottirJuliana1985.jpg|thumb|right|Vigdís (í miðjunni) árið 1985 í heimsókn hjá [[Beatrix Hollandsdrottning]]u (til vinstri) og [[Júlíana Hollandsdrottning|Júlíönu drottningarmóður]].]] [[Mynd:During Trip to Iceland for The Reykjavik Summit President Ronald Reagan Walks with President Vigdis Finnbogadottir of Iceland at Bessastadir in Reykjavik Iceland - DPLA - 395c49b71d9c88fa086cd52f7692f1d7.jpg|thumb|right|Vigdís árið 1986 ásamt [[Ronald Reagan]] Bandaríkjaforseta á göngu fyrir utan Bessastaði.]] Vigdís lagði áherslu á að vera ópólitískur forseti og forðaðist að blanda sér í deilumál á vettvangi stjórnmálanna. Í ræðum og ávörpum lagði hún áherslu á þau gildi sem sameina fólk og segja má að einkunnarorð hennar í embætti hafi verið upphafsorðin í ljóði [[Snorri Hjartarson|Snorra Hjartarsonar]], ''Land, þjóð og tunga'' og helstu hugðarefni hennar hafi endurspeglast í þeim kjörorðum. [[Skógrækt]] og [[landgræðsla]] voru Vigdísi ofarlega í huga og hún var ötull talsmaður landræktar. Á ferðum sínum um landið fékk hún börn og unglinga gjarnan til liðs við sig í gróðursetningu. Unga kynslóðin var henni hugleikin og í ræðum minnti hún oft á mikilvægi þess að hlú að æskunni og hvatti þá sem eldri eru til að vera góðar fyrirmyndir. Síðast en ekki síst lagði hún áherslu á mikilvægi þess að standa vörð um íslenska tungu.<ref>{{Vefheimild|url=https://vigdis.is/is/forseti-islands-3/land-thjod-og-tunga/ |titill=Vigdís Finnbogadóttir – Land, þjóð og tunga |útgefandi=vigdis.is |skoðað-dags=2019-05-21}}</ref> Í forsetatíð Vigdísar varð sú breyting á embættinu að starfsvettvangur forseta Íslands varð ekki nánast eingöngu innanlands eins og verið hafði, heldur ferðaðist Vigdís í mun meira mæli út fyrir landsteinana en forverar hennar. Henni var boðið í heimsóknir víða erlendis og hún lagði kapp á að nýta athyglina sem kjör hennar vakti í þágu lands og þjóðar. Í opinberum erindagjörðum Vigdísar erlendis voru gjarnan skipulagðir viðburðir þar sem íslensk framleiðsla var kynnt, listafólk var gjarnan með í för og íslenskir matreiðslumenn sem matreiddu úr íslensku hráefni. Á þessum tíma var umfjöllun um Ísland í erlendum fréttamiðlum af skornum skammti og þekking umheimsins á landi og þjóð takmörkuð, en kosning Vigdísar varpaði nýju ljósi á land og þjóð. Rúmum 20 árum eftir að Vigdís lét af embætti hlaut hún heiðursverðlaun útflutningsverðlauna forseta Íslands fyrir stuðning sinn við íslenskan útflutning og framleiðslu, með þeim orðum að „það hefði verið mikið lán fyrir íslenskan útflutning að njóta atbeina hennar.“<ref>{{cite web|first=Brynjólfur Þór |last=Guðmundsson |url=https://www.ruv.is/frett/gudni-saemdi-vigdisi-heidursverdlaunum |title=Guðni sæmdi Vigdísi heiðursverðlaunum |website=ruv.is |access-date=2019-05-22 |date=2017-04-19}}</ref> Erfiðasta árið á embættisferli Vigdísar var árið 1995 þegar [[Snjóflóðið í Súðavík|snjóflóð féllu á Súðavík]] og á [[Snjóflóðið á Flateyri|Flateyri]] með 9 mánaða millibili með þeim afleiðingum að 34 létust. Vigdís þótti sýna af sér mikla manngæsku á þeim minningarathöfnum sem haldnar voru um þá sem létust. Þar sýndi hún þeim sem misst höfðu ástvini samúð og hvatti íslensku þjóðina til þess að sýna samstöðu með Vestfirðingum á þessum erfiðu tímum.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/2713135?iabr=on#page/n0/mode/1up |title=„Sorg þeirra er okkar sorg“ |journal=Dagur |page=1 |access-date=2026-10-21 |date=1995-10-27}}</ref> Þrátt fyrir þann ásetning Vigdísar um að blanda sér ekki í pólitísk deilumál á forsetastóli, varð aðkoma hennar að tveimur málum nokkuð umdeild. Annað tengist lagasetningu sem batt enda á verkfall flugfreyja á kvennafrídaginn árið 1985 og hins vegar staðfestingu hennar á lögum um aðild Íslands að [[Samningur um evrópskt efnahagssvæði|EES-samningnum]] árið 1993.<ref>{{cite web|first=Guðni Th. |last=Jóhannesson |author-link=Guðni Th. Jóhannesson |url=https://www.visir.is/g/2012120619168 |title=Getur kona verið forseti? |website=visir.is |access-date=2019-05-22 |date=2012-06-17}}</ref> == Að lokinni forsetatíð == Eftir að Vigdís lét af embætti forseta Íslands hefur hún unnið að ýmsum málum, einkum tengdum menningu, tungumálum og umhverfisvernd. Hún er velgjörðarsendiherra UNESCO (Menningarmálastofnunnar Sameinuðu Þjóðanna) og árið 1997 var hún ein af stofnendum Heimsráðs kvenleiðtoga [[Council of Women World Leaders]] og var fyrsti formaður þess. Ráðið hafði aðsetur við John F. Kennedy School of Government við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Í heimsráðinu sitja starfandi og fyrrverandi forsetar og forsætisráðherrar úr röðum kvenna. Frá 2001 hefur rannsóknarstofnun [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] í erlendum tungumálum verið kennd við Vigdísi ([[Stofnun Vigdísar Finnbogadóttur í erlendum tungumálum]]) og árið 2017 var nýtt húsnæði stofnunarinnar við Brynjólfsgötu í Reykjavík vígt, en húsið ber heitið [[Veröld – hús Vigdísar|Veröld – hús Vigdísar]]. Umhverfismál og náttúruvernd hafa verið Vigdísi hugleikin og hún hefur við ýmis tækifæri veitt liðsinni sitt á vettvangi umhverfismála. Vigdís hefur einnig tekið þátt í starfi Stjórnarskrárfélagsins og hefur hún m.a. lýst stuðningi sínum við tillögu [[Stjórnlagaráð|Stjórnlagaráðs]] til nýrrar stjórnarskrár.<ref>{{cite web|first=Jónas Atli |last=Gunnarsson |url=https://kjarninn.is/frettir/2017-06-20-vigdis-vilji-islenskra-kjosenda-var-ad-innleida-thessa-stjornarskra/ |title=Vigdís: „Vilji íslenskra kjósenda var að innleiða þessa stjórnarskrá“ |website=kjarninn.is |access-date=2020-03-12 |date=2017-06-23}}</ref> Vigdís hefur í gegnum tíðina hlotið fjölmargar viðurkenningar fyrir störf sín. Hún var sæmd stórkrossi [[Hin íslenska fálkaorða|Hinnar íslensku fálkaorðu]] fyrir störf í þágu íslensku þjóðarinnar árið 1996 og hún hefur hlotið heiðursdoktorsnafnbætur við Háskóla Íslands og [[Háskólinn á Akureyri|Háskólann á Akureyri]] og við tuttugu erlenda háskóla. Á 80 ára afmæli sínu árið 2010 var Vigdís gerð að heiðursborgara Reykjavíkur.<ref>{{Vefheimild|url=https://vigdis.is/is/ordur-vidurkenningar/ |titill=Vigdís Finnbogadóttir – Orður, nafnbætur og viðurkenningar |útgefandi=vigdis.is |skoðað-dags=2019-05-22}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/5074811?iabr=on#page/n43/mode/1up |title=Vigdís Finnbogadóttir: heiðursborgari og heiðursdoktor – Annasamur afmælisdagur |journal=Fréttablaðið |page=24 |access-date=2026-10-21 |date=2010-04-16}}</ref> 2014–2015 var sett upp sýningin „Ertu tilbúin frú forseti?“ í Hönnunarsafni Íslands í [[Garðabær|Garðabæ]]. Á sýningunni var sýndur fatnaður og fylgihlutir úr eigu Vigdísar Finnbogadóttur.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/2014702079999 |title=Fataskápur frú Vigdísar forseta |website=visir.is |access-date=2026-10-21 |date=2014-02-06}}</ref> == Annað == * Árið 2024 var [[kónguló]]artegund á [[Madagaskar]] nefnd eftir Vigdísi, ''Vigdisia praesidens''.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20242598417d/uppgotvudu-nyja-konguloartegund-og-nefndu-eftir-vigdisi |title=Uppgötvuðu nýja kóngulóartegund og nefndu eftir Vigdísi |website=visir.is |access-date=2026-10-21 |date=2024-07-18}}</ref>. * Árið 2025 hófust [[Vigdís (sjónvarpsþáttur)|leiknir þættir um líf Vigdísar]]. == Tenglar == * [https://vigdis.hi.is/is Vigdísarstofnun] * [https://www.forseti.is/fyrri-forsetar/vigdis-finnbogadottir Fyrri Forsetar Íslands] * [https://tilvitnun.is/hofundur/vigd%C3%ADs-finnbogad%C3%B3ttir Vigdís Finnbogadóttir – Tilvitnanir] === Bækur um Vigdísi Finnbogadóttur === * [[Guðjón Friðriksson]]: ''Forsetakjör 1980. Fyrsta konan í heiminum þjóðkjörin forseti'', [[Örn og Örlygur]], Reykjavík 1980. * [[Steinunn Sigurðardóttir (rithöfundur)|Steinunn Sigurðardóttir]]: ''Ein á forsetavakt. Dagar í lífi Vigdísar Finnbogadóttur'', [[Bókaútgáfan Iðunn|Iðunn]], Reykjavík 1988. * Páll Valsson: ''Vigdís. Kona verður forseti'', [[JPV]], Reykjavík 2009. * [[Rán Flygenring]]: ''Vigdís. Bókin um fyrsta konuforsetann'', Angústúra, Reykjavík 2019. === Viðtöl við Vigdísi Finnbogadóttur === * [https://timarit.is/page/3503496?iabr=on#page/n13/mode/1up ''Hér er saga í hverju herbergi''] Vísir, 25. febrúar 1981, bls. 14–15 * [https://timarit.is/page/2493858?iabr=on#page/n10/mode/1up ''Að taka afstöðu til nýrra tíma''], DV, 25. ágúst 1984, bls. 47–49 * [https://timarit.is/page/4634732?iabr=on#page/n13/mode/2up ''Við megum aldrei gleyma Jóni Sigurðssyni''], Æskan, 1. maí 1984, bls. 14–16 * [https://timarit.is/page/5116631?iabr=on#page/n5/mode/2up ''Ég hlakka til þess dags ...''], 19. júní – Ársrit Kvennréttindafélags Íslands, 19. júní 1987, bls. 6–13 + 67 * [https://timarit.is/page/1720955?iabr=on#page/n0/mode/1up ''Að eiga fjallið sitt''], Morgunblaðið C, 12. apríl 1990, bls. 1–2 * [https://timarit.is/page/2601241?iabr=on#page/n25/mode/1up ''Megum aldrei láta vonleysi ná tökum á okkur''], DV, 31. júlí 1992, bls. 26 + 47 * [https://timarit.is/page/1808685?iabr=on#page/n9/mode/2up ''Sjálfstraustið kemur með frelsinu''], Morgunblaðið C, 17. júní 1994, bls. 10–11 * [https://timarit.is/page/1896445?iabr=on#page/n19/mode/2up ''Siðferðileg álitamál eru mér hugleikin''], Morgunblaðið, 18. janúar 1998, bls. 20–21 * [https://timarit.is/page/4541239?iabr=on#page/n5/mode/2up ''Met einfaldleikann og hið látlausa mest ...''], Vikan, 7. maí 1998, bls. 6–9 * [https://timarit.is/page/5430660?iabr=on#page/n37/mode/2up ''Gengur of hægt í jafnréttismálum''], Vera, 1. apríl 2001, bls. 38–43 * [https://timarit.is/page/4930318?iabr=on#page/n15/mode/1up ''„Ég er ágæt að draga hlöss“''], Stúdentablaðið, 1. október 2001, bls. 16–18 * [https://timarit.is/page/3603696?iabr=on#page/n15/mode/2up ''Konur eru gullnáma heimsins''], Morgunblaðið, 1. febrúar 2004, bls. 16–17 * [https://timarit.is/page/3658042?iabr=on#page/n27/mode/2up ''Ein af oss – en einstök þó''], Morgunblaðið, 15. apríl 2005, bls. 28–32 * [https://timarit.is/page/3671066?iabr=on#page/n9/mode/2up ''Tungumál eru lykillinn að heiminum''], Morgunblaðið, 14. ágúst 2005, bls. 10–11 * [https://timarit.is/page/5049397?iabr=on#page/n17/mode/2up ''Lífsgæðakapphlaupið er ákaflega smitandi''], Heilbrigðismál, 1. október 2005, bls. 18–20 * [https://timarit.is/page/4133875?iabr=on#page/n33/mode/2up ''„Hrærð yfir því að þetta starf mitt skuli ekki vera gleymt“''], Morgunblaðið, 17. júní 2006, bls. 34–35 * [https://timarit.is/page/4423669?iabr=on#page/n23/mode/2up ''Þetta getur komið fyrir allar stelpur''], Fréttablaðið, 21. nóvember 2009, bls. 24 + 26 * [https://timarit.is/page/5074465?iabr=on#page/n25/mode/2up ''Ekki benda mér á helga steininn''], Fréttablaðið, 10. apríl 2010, bls. 26–27 * [https://timarit.is/page/5319800?iabr=on#page/n0/mode/1up ''Konur munu verða bjargvættar heimsins''], Morgunblaðið C, 15. apríl 2010, bls. 1–2 * [https://timarit.is/page/6493537?iabr=on#page/n5/mode/1up ''Trúir á fegurðina og hið góða orð''], 19. júní – Ársrit Kvennréttindafélags Íslands, 19. júní 2010, bls. 6–8 * [https://timarit.is/page/6014744?iabr=on#page/n10/mode/1up ''Forréttindi að fæðast á Íslandi''], Monitor, 22. mars 2012, bls. 11–15 * [https://timarit.is/page/6090437?iabr=on#page/n12/mode/1up ''Madame President''], The Reykjavík Grapevine, 14. mars 2014, bls. 13–16 * [https://timarit.is/page/6234262?iabr=on#page/n33/mode/2up ''Jafnrétti er mannréttindi''], Frjáls verslun, 1. maí 2015, bls. 34–42 * [https://timarit.is/page/7229536?iabr=on#page/n15/mode/2up ''Ég er sjálfri mér nóg''], Fréttablaðið, 11. apríl 2020, bls 16–18 ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Kristján Eldjárn]] | titill=[[Forsetar Íslands|Forseti Íslands]] | frá=[[1980]] | til=[[1996]] | eftir=[[Ólafur Ragnar Grímsson]]}} {{töfluendir}} {{f|1930}} {{Forsetar Íslands}} [[Flokkur:Forsetar Íslands]] [[Flokkur:Frambjóðendur til embættis forseta Íslands 1980]] [[Flokkur:Frambjóðendur til embættis forseta Íslands 1988]] [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] [[Flokkur:Kvenréttindi á Íslandi]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]] [[Flokkur:Íslenskir leikhússtjórar]] 2p9je2603orvsbjgvo6tib7gm4myacg 1983534 1983533 2026-10-21T09:35:35Z Stillbusy 42433 1983534 wikitext text/x-wiki {{Forseti | nafn = Vigdís Finnbogadóttir | búseta =Reykjavík | mynd = Vigdis Finnbogadottir (1985).jpg | myndatexti1 = Vigdís árið 1985. | titill= [[Forseti Íslands]] | stjórnartíð_start = 1. ágúst 1980 | stjórnartíð_end = 1. ágúst 1996 | forsætisráðherra = [[Gunnar Thoroddsen]]<br>[[Steingrímur Hermannsson]]<br>[[Þorsteinn Pálsson]]<br>[[Davíð Oddsson]] | forveri = [[Kristján Eldjárn]] | eftirmaður = [[Ólafur Ragnar Grímsson]] | fæðingarnafn = Vigdís Finnbogadóttir | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1930|4|15}} | fæðingarstaður = [[Reykjavík]], [[Ísland]]i | dánardagur = | dauðastaður = | orsök_dauða = | stjórnmálaflokkur = | þekktur_fyrir = | starf = Frönskukennari, leikhússtjóri Leikfélags Reykjavíkur | laun = | trú = | háskóli = [[Parísarháskóli]]<br>[[Université Grenoble-Alpes|Háskólinn í Grenoble]]<br>[[Kaupmannahafnarháskóli]]<br>[[Háskóli Íslands]] | maki = Ragnar Arinbjarnar (g. 1954; skilin 1961) | börn =Ástríður Magnúsdóttir (f. 1972) | foreldrar = Finnbogi Rútur Þorvaldsson og [[Sigríður Eiríksdóttir]] | vefsíða =[https://vigdis.is/is/forsida/ vigdis.is] | niðurmál = | hæð = | þyngd = | undirskrift = }} '''Vigdís Finnbogadóttir ''' (fædd 15. apríl 1930) er fjórði [[forseti Íslands]] og gegndi hún embættinu frá 1980 til 1996. Hún var fyrsta konan í heiminum sem kosin var í [[lýðræði]]slegum [[kosningar|kosningum]] til að gegna hlutverki [[þjóðhöfðingi|þjóðhöfðingja]]. == Fjölskylda == Vigdís fæddist í [[Tjarnargata|Tjarnargötu]] 14 í Reykjavík og ólst þar upp fyrstu árin. Þegar hún var fjögurra ára fluttist fjölskyldan að [[Ásvallagata|Ásvallagötu]] 79 í Vesturbæ Reykjavíkur. Á sumrin var Vigdís í sveit í Eystra-Geldingaholti í [[Gnúpverjahreppur|Gnúpverjahreppi]] í [[Árnessýsla|Árnessýslu]]. Foreldrar Vigdísar voru hjónin Finnbogi Rútur Þorvaldsson (1891–1973) prófessor í verkfræði við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] og [[Sigríður Eiríksdóttir]] (1894–1986) hjúkrunarfræðingur og formaður Hjúkrunarfélags Íslands. Vigdís átti einn bróður, Þorvald Finnbogason stúdent, en hann lést af slysförum árið 1952, aðeins tvítugur að aldri. Árið 1954 giftist Vigdís Ragnari Arinbjarnar (1929–1997) lækni, en þau skildu sjö árum síðar. Árið 1972 varð Vigdís fyrst einhleypra kvenna á Íslandi til að ættleiða barn, er hún ættleiddi dóttur sína Ástríði Magnúsdóttur (f. 1972).<ref>{{Vefheimild|url=https://vigdis.is/is/fram-ad-forsetatid-2/fjolskylda-2/ |titill=Vigdís Finnbogadóttir – Fjölskylda |útgefandi=vigdis.is |skoðað-dags=2019-05-21}}</ref> == Menntun == Vigdís gekk í [[Landakotsskóli|Landakotsskóla]] og [[Gagnfræðaskóli Reykvíkinga|Gagnfræðaskóla Vesturbæjar]]. Hún lauk stúdentsprófi frá [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólanum í Reykjavík]] árið 1949 og stundaði nám í frönsku og frönskum bókmenntum með leikbókmenntir sem sérsvið við [[Université Grenoble-Alpes|háskólana í Grenoble]] og [[Sorbonne]] í París í [[Frakkland]]i á árunum 1949–1953. Einnig stundaði hún nám í leiklistarsögu í Danmörku og Svíþjóð um nokkurra ára skeið. Hún lauk [[BA-próf]]i í [[franska|frönsku]] og [[enska|ensku]] við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] árið 1968 og einnig námi í uppeldis- og kennslufræði.<ref>{{Vefheimild|url=https://vigdis.is/is/fram-ad-forsetatid-2/nam/ |titill=Vigdís Finnbogadóttir – Nám |útgefandi=vigdis.is |skoðað-dags=2019-05-21}}</ref> == Starfsferill fram að forsetakjöri == Vigdís starfaði sem ritstjóri leikskrár og blaðafulltrúi [[Þjóðleikhúsið|Þjóðleikhússins]] 1954–1957, var frönskukennari við Menntaskólann í Reykjavík og [[Menntaskólinn við Hamrahlíð|Menntaskólann við Hamrahlíð]] á árunum 1962–1972. Hún sá um frönskukennslu í [[Ríkissjónvarpið|sjónvarpinu]] frá 1970–1971, kenndi franskar leikbókmenntir við Háskóla Íslands 1972–1980 og var leikhússtjóri [[Leikfélag Reykjavíkur|Leikfélags Reykjavíkur]] sem þá var til húsa í [[Iðnó]], frá 1972–1980. Vigdís var forseti [[Alliance française]] á Íslandi frá 1975–1976 og sat í stjórn [[Listahátíð í Reykjavík|Listahátíðar í Reykjavík]] 1976–1978. Vigdís var einn af stofnendum leikhópsins [[Leikhópurinn Gríma|Grímu]] árið 1961 og þýddi einnig fjölda leikrita. Samhliða þessum störfum vann Vigdís um árabil sem leiðsögumaður hjá [[Ferðaskrifstofa ríkisins|Ferðaskrifstofu ríkisins]] og hafði þar umsjón með skipulagningu menningartengdrar ferðaþjónustu auk umsjónar með námskeiðum fyrir verðandi leiðsögumenn.<ref>{{Vefheimild|url=https://vigdis.is/is/fram-ad-forsetatid-2/starfsferill/ |titill=Vigdís Finnbogadóttir – Starfsferill |útgefandi=vigdis.is |skoðað-dags=2019-05-21}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/3292482?iabr=on#page/n7/mode/1up |title=Leiðsögumaðurinn er spegill landsins |journal=Lesbók Morgunblaðsins |page=8 |access-date=2026-10-21 |date=1969-06-29}}</ref> == Forsetaframboð == [[Mynd:Coat of Arms of Vigdis Finnbogadottir (Order of the Seraphim).svg|thumb|left|Skjaldarmerki Vigdísar í konunglegu sænsku Serafim-orðunni.]] Í áramótaávarpi sínu á nýársdag árið 1980 tilkynnti [[Kristján Eldjárn]] forseti Íslands að hann hyggðist ekki gefa kost á sér áfram.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/1521751?iabr=on#page/n0/mode/1up |title=Forseti Íslands herra Kristján Eldjárn: Þrjú kjörtímabil eru hæfilegur tími í embætti |journal=Morgunblaðið |page=1 |access-date=2026-10-21 |date=1980-01-03}}</ref> Í kjölfarið fór fram umræða um mögulegan eftirmann Kristjáns og meðal þeirra sem nefnd voru var Vigdís Finnbogadóttir sem þá gegndi starfi leikhússtjóra Leikfélags Reykjavíkur, en Vigdís varð þjóðþekkt nokkrum árum fyrr er hún annaðist frönskukennslu í Sjónvarpinu. Nafn Vigdísar var fyrst nefnt opinberlega í lesendabréfi frá Laufeyju Jakobsdóttur sem birtist í [[Dagblaðið (1975)|Dagblaðinu]] 15. janúar 1980.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/3091071?iabr=on#page/n2/mode/1up |title=Vigdís verði forseti |journal=Dagblaðið |page=3 |access-date=2026-10-21 |date=1980-01-15}}</ref> Í fyrstu var Vigdís ekki á því að gefa kost á sér en lét að lokum tilleiðast eftir hvatningu úr ýmsum áttum. Vigdís tilkynnti framboð sitt þann 1. febrúar 1980 og varð þar með fyrsta konan til að gefa kost á sér til embættis forseta Íslands.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/3091461?iabr=on#page/n0/mode/1up |title=Vigdís gefur kost á sér í forsetaframboð |journal=Dagblaðið |page=1 |access-date=2026-10-21 |date=1980-02-01}}</ref> Segja má að framboð Vigdísar megi að nokkru leyti rekja til [[Kvennafrídagurinn|kvennafrídagsins]] 24. október 1975, en dagurinn markaði þáttaskil í íslenskri kvennabaráttu þegar fjöldi kvenna lagði niður störf þennan dag til að vekja athygli á mikilvægi vinnuframlags kvenna bæði innan og utan heimilis. Áhrif kvennafrídagsins sáust víða í þjóðfélaginu og í fjölda fyrirtækja og stofnana lá starfsemi niðri. Mikil vitundarvakning varð á meðal kvenna í kjölfar dagsins og blés hann þeim baráttuanda í brjóst. Vigdís hefur sagt í viðtölum að markmið með framboðinu hafi ekki endilega verið að ná kjöri heldur hafi hún fyrst og fremst vilja sýna fram á að kona ætti erindi í forsetaframboð ekki síður en karl.<ref>{{cite journal|first=Halla |last=Harðardóttir |url=https://timarit.is/page/6264430?iabr=on#page/n24/mode/1up |title=Sannaði að konur eru líka menn |journal=Fréttatíminn |page=24–28 |access-date=2026-10-21 |date=2015-06-19}}</ref> == Kosningabaráttan == Þrír frambjóðendur voru í kjöri auk Vigdísar, en það voru þeir [[Albert Guðmundsson]] alþingismaður, [[Guðlaugur Þorvaldsson]] ríkissáttasemjari og [[Pétur J. Thorsteinsson (sendiherra)|Pétur J. Thorsteinsson]] sendiherra. Fljótlega varð ljóst að baráttan stóð einkum milli Vigdísar og Guðlaugs.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/1528523?iabr=on#page/n31/mode/1up |title=Frambjóðendur til forsetakjörs |journal=Morgunblaðið |page=32 |access-date=2026-10-21 |date=1980-06-29}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/3093677?iabr=on#page/n0/mode/1up |title=Vigdís hefur naumt forskot á Guðlaug |journal=Dagblaðið |page=1 |access-date=2026-10-21 |date=1980-05-12}}</ref> Kosningabaráttan þótti nokkuð hörð og mætti Vigdís annars konar viðmóti heldur en meðframbjóðendur hennar. Kynferði hennar og sú staðreynd að hún var einhleyp og einstæð móðir var tíðrætt umtalsefni.<ref>{{Vefheimild|url=https://vigdis.is/is/frambod-og-kjor/frambod-vigdisar/ |titill=Vigdís Finnbogadóttir – Framboð Vigdísar |útgefandi=vigdis.is |skoðað-dags=2019-05-21}}</ref> Vigdís þurfti einnig að þola ýmsar nærgöngular spurningar, m.a. um [[brjóstakrabbamein]] sem hún hafði greinst með nokkrum árum fyrr. Á framboðsfundi var hún t.d. spurð að því hvort það myndi há henni í embætti að vera aðeins með eitt brjóst. Vigdís þótti svara vel fyrir sig er hún sagði: „það stóð nú aldrei til að hafa þjóðina á brjósti.“<ref>{{cite web|first=Ólöf |last=Skaftadóttir |url=https://www.visir.is/g/2016161109012 |title=„Það stóð nú aldrei til að hafa þjóðina á brjósti“ |website=visir.is |access-date=2019-05-22 |date=2016-11-08}}</ref><ref>{{vísindavefurinn|63285 |Hvaða aðstæður urðu til þess að kona gat orðið forseti á Íslandi 1980? |höfundur=Björn Reynir Halldórsson |dags=24.3.2015}}</ref> Vigdísi var einnig legið á hálsi fyrir að vera heldur vinstri sinnuð og sumir höfðu áhyggjur af því að þátttaka hennar í starfi [[Samtök herstöðvaandstæðinga|Samtaka herstöðvarandstæðinga]] á árum áður myndi lita störf hennar í embætti forseta Íslands og jafnvel tefla varnarsamningi Íslands og Bandaríkjanna í tvísýnu.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/1528162?iabr=on#page/n15/mode/2up |title=„Ég er talin vinstri sinnuð af því ég vil ekki kyngja því, sem mér líkar ekki“ |journal=Morgunblaðið |page=16–17 |access-date=2026-10-21 |date=1980-06-21}}</ref> Svo fór að þann 29. júní 1980 var Vigdís Finnbogadóttir kjörin forseti Íslands, fyrst kvenna í heiminum sem kjörin var þjóðhöfðingi í lýðræðislegum kosningum. Vigdís hlaut 33,8% atkvæða, en sá frambjóðandi sem næstur kom, Guðlaugur Þorvaldsson hlaut 32,3% og því munaði aðeins einu og hálfu prósentustigi á frambjóðendunum tveimur. Kjör Vigdísar vakti mikla athygli erlendis og greindu margir helstu fjölmiðlar heimsins frá kosningu hennar og þeirri staðreynd að kona hafði verið kjörin forseti í fyrsta sinn í lýðræðislegum kosningum. Vigdís var endurkjörin án atkvæðagreiðslu 1984 og 1992, en árið 1988 hlaut hún mótframboð frá [[Sigrún Þorsteinsdóttir|Sigrúnu Þorsteinsdóttur]] húsmóður í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]]. Það var í fyrsta sinn sem sitjandi forseti Íslands fékk mótframboð. Vigdís sigraði með fáheyrðum yfirburðum og hlaut 92,7% atkvæða.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/1683826?iabr=on#page/n31/mode/2up |title=Vigdís Finnbogadóttir forseti endurkjörin með 92,7% atkvæða |journal=Morgunblaðið |page=32–33 |access-date=2026-10-21 |date=1988-06-28}}</ref> == Forsetatíð == [[Mynd:FinbogadottirJuliana1985.jpg|thumb|right|Vigdís (í miðjunni) árið 1985 í heimsókn hjá [[Beatrix Hollandsdrottning]]u (til vinstri) og [[Júlíana Hollandsdrottning|Júlíönu drottningarmóður]].]] [[Mynd:During Trip to Iceland for The Reykjavik Summit President Ronald Reagan Walks with President Vigdis Finnbogadottir of Iceland at Bessastadir in Reykjavik Iceland - DPLA - 395c49b71d9c88fa086cd52f7692f1d7.jpg|thumb|right|Vigdís árið 1986 ásamt [[Ronald Reagan]] Bandaríkjaforseta á göngu fyrir utan Bessastaði.]] Vigdís lagði áherslu á að vera ópólitískur forseti og forðaðist að blanda sér í deilumál á vettvangi stjórnmálanna. Í ræðum og ávörpum lagði hún áherslu á þau gildi sem sameina fólk og segja má að einkunnarorð hennar í embætti hafi verið upphafsorðin í ljóði [[Snorri Hjartarson|Snorra Hjartarsonar]], ''Land, þjóð og tunga'' og helstu hugðarefni hennar hafi endurspeglast í þeim kjörorðum. [[Skógrækt]] og [[landgræðsla]] voru Vigdísi ofarlega í huga og hún var ötull talsmaður landræktar. Á ferðum sínum um landið fékk hún börn og unglinga gjarnan til liðs við sig í gróðursetningu. Unga kynslóðin var henni hugleikin og í ræðum minnti hún oft á mikilvægi þess að hlú að æskunni og hvatti þá sem eldri eru til að vera góðar fyrirmyndir. Síðast en ekki síst lagði hún áherslu á mikilvægi þess að standa vörð um íslenska tungu.<ref>{{Vefheimild|url=https://vigdis.is/is/forseti-islands-3/land-thjod-og-tunga/ |titill=Vigdís Finnbogadóttir – Land, þjóð og tunga |útgefandi=vigdis.is |skoðað-dags=2019-05-21}}</ref> Í forsetatíð Vigdísar varð sú breyting á embættinu að starfsvettvangur forseta Íslands varð ekki nánast eingöngu innanlands eins og verið hafði, heldur ferðaðist Vigdís í mun meira mæli út fyrir landsteinana en forverar hennar. Henni var boðið í heimsóknir víða erlendis og hún lagði kapp á að nýta athyglina sem kjör hennar vakti í þágu lands og þjóðar. Í opinberum erindagjörðum Vigdísar erlendis voru gjarnan skipulagðir viðburðir þar sem íslensk framleiðsla var kynnt, listafólk var gjarnan með í för og íslenskir matreiðslumenn sem matreiddu úr íslensku hráefni. Á þessum tíma var umfjöllun um Ísland í erlendum fréttamiðlum af skornum skammti og þekking umheimsins á landi og þjóð takmörkuð, en kosning Vigdísar varpaði nýju ljósi á land og þjóð. Rúmum 20 árum eftir að Vigdís lét af embætti hlaut hún heiðursverðlaun útflutningsverðlauna forseta Íslands fyrir stuðning sinn við íslenskan útflutning og framleiðslu, með þeim orðum að „það hefði verið mikið lán fyrir íslenskan útflutning að njóta atbeina hennar.“<ref>{{cite web|first=Brynjólfur Þór |last=Guðmundsson |url=https://www.ruv.is/frett/gudni-saemdi-vigdisi-heidursverdlaunum |title=Guðni sæmdi Vigdísi heiðursverðlaunum |website=ruv.is |access-date=2019-05-22 |date=2017-04-19}}</ref> Erfiðasta árið á embættisferli Vigdísar var árið 1995 þegar [[Snjóflóðið í Súðavík|snjóflóð féllu á Súðavík]] og á [[Snjóflóðið á Flateyri|Flateyri]] með 9 mánaða millibili með þeim afleiðingum að 34 létust. Vigdís þótti sýna af sér mikla manngæsku á þeim minningarathöfnum sem haldnar voru um þá sem létust. Þar sýndi hún þeim sem misst höfðu ástvini samúð og hvatti íslensku þjóðina til þess að sýna samstöðu með Vestfirðingum á þessum erfiðu tímum.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/2713135?iabr=on#page/n0/mode/1up |title=„Sorg þeirra er okkar sorg“ |journal=Dagur |page=1 |access-date=2026-10-21 |date=1995-10-27}}</ref> Þrátt fyrir þann ásetning Vigdísar um að blanda sér ekki í pólitísk deilumál á forsetastóli, varð aðkoma hennar að tveimur málum nokkuð umdeild. Annað tengist lagasetningu sem batt enda á verkfall flugfreyja á kvennafrídaginn árið 1985 og hins vegar staðfestingu hennar á lögum um aðild Íslands að [[Samningur um evrópskt efnahagssvæði|EES-samningnum]] árið 1993.<ref>{{cite web|first=Guðni Th. |last=Jóhannesson |author-link=Guðni Th. Jóhannesson |url=https://www.visir.is/g/2012120619168 |title=Getur kona verið forseti? |website=visir.is |access-date=2019-05-22 |date=2012-06-17}}</ref> == Að lokinni forsetatíð == Eftir að Vigdís lét af embætti forseta Íslands hefur hún unnið að ýmsum málum, einkum tengdum menningu, tungumálum og umhverfisvernd. Hún er velgjörðarsendiherra UNESCO (Menningarmálastofnunnar Sameinuðu Þjóðanna) og árið 1997 var hún ein af stofnendum Heimsráðs kvenleiðtoga [[Council of Women World Leaders]] og var fyrsti formaður þess. Ráðið hafði aðsetur við John F. Kennedy School of Government við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Í heimsráðinu sitja starfandi og fyrrverandi forsetar og forsætisráðherrar úr röðum kvenna. Frá 2001 hefur rannsóknarstofnun [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] í erlendum tungumálum verið kennd við Vigdísi ([[Stofnun Vigdísar Finnbogadóttur í erlendum tungumálum]]) og árið 2017 var nýtt húsnæði stofnunarinnar við Brynjólfsgötu í Reykjavík vígt, en húsið ber heitið [[Veröld – hús Vigdísar|Veröld – hús Vigdísar]]. Umhverfismál og náttúruvernd hafa verið Vigdísi hugleikin og hún hefur við ýmis tækifæri veitt liðsinni sitt á vettvangi umhverfismála. Vigdís hefur einnig tekið þátt í starfi Stjórnarskrárfélagsins og hefur hún m.a. lýst stuðningi sínum við tillögu [[Stjórnlagaráð|Stjórnlagaráðs]] til nýrrar stjórnarskrár.<ref>{{cite web|first=Jónas Atli |last=Gunnarsson |url=https://kjarninn.is/frettir/2017-06-20-vigdis-vilji-islenskra-kjosenda-var-ad-innleida-thessa-stjornarskra/ |title=Vigdís: „Vilji íslenskra kjósenda var að innleiða þessa stjórnarskrá“ |website=kjarninn.is |access-date=2020-03-12 |date=2017-06-23}}</ref> Vigdís hefur í gegnum tíðina hlotið fjölmargar viðurkenningar fyrir störf sín. Hún var sæmd stórkrossi [[Hin íslenska fálkaorða|Hinnar íslensku fálkaorðu]] fyrir störf í þágu íslensku þjóðarinnar árið 1996 og hún hefur hlotið heiðursdoktorsnafnbætur við Háskóla Íslands og [[Háskólinn á Akureyri|Háskólann á Akureyri]] og við tuttugu erlenda háskóla. Á 80 ára afmæli sínu árið 2010 var Vigdís gerð að heiðursborgara Reykjavíkur.<ref>{{Vefheimild|url=https://vigdis.is/is/ordur-vidurkenningar/ |titill=Vigdís Finnbogadóttir – Orður, nafnbætur og viðurkenningar |útgefandi=vigdis.is |skoðað-dags=2019-05-22}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/5074811?iabr=on#page/n43/mode/1up |title=Vigdís Finnbogadóttir: heiðursborgari og heiðursdoktor – Annasamur afmælisdagur |journal=Fréttablaðið |page=24 |access-date=2026-10-21 |date=2010-04-16}}</ref> 2014–2015 var sett upp sýningin „Ertu tilbúin frú forseti?“ í Hönnunarsafni Íslands í [[Garðabær|Garðabæ]]. Á sýningunni var sýndur fatnaður og fylgihlutir úr eigu Vigdísar Finnbogadóttur.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/2014702079999 |title=Fataskápur frú Vigdísar forseta |website=visir.is |access-date=2026-10-21 |date=2014-02-06}}</ref> == Annað == * Árið 2024 var [[kónguló]]artegund á [[Madagaskar]] nefnd eftir Vigdísi, ''Vigdisia praesidens''.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20242598417d/uppgotvudu-nyja-konguloartegund-og-nefndu-eftir-vigdisi |title=Uppgötvuðu nýja kóngulóartegund og nefndu eftir Vigdísi |website=visir.is |access-date=2026-10-21 |date=2024-07-18}}</ref>. * Árið 2025 hófust [[Vigdís (sjónvarpsþáttur)|leiknir þættir um líf Vigdísar]]. == Tenglar == * [https://vigdis.hi.is/is Vigdísarstofnun] * [https://www.forseti.is/fyrri-forsetar/vigdis-finnbogadottir Fyrri Forsetar Íslands] * [https://tilvitnun.is/hofundur/vigd%C3%ADs-finnbogad%C3%B3ttir Vigdís Finnbogadóttir – Tilvitnanir] === Bækur um Vigdísi Finnbogadóttur === * [[Guðjón Friðriksson]]: ''Forsetakjör 1980. Fyrsta konan í heiminum þjóðkjörin forseti'', [[Örn og Örlygur]], Reykjavík 1980. * [[Steinunn Sigurðardóttir (rithöfundur)|Steinunn Sigurðardóttir]]: ''Ein á forsetavakt. Dagar í lífi Vigdísar Finnbogadóttur'', [[Bókaútgáfan Iðunn|Iðunn]], Reykjavík 1988. * Páll Valsson: ''Vigdís. Kona verður forseti'', [[JPV]], Reykjavík 2009. * [[Rán Flygenring]]: ''Vigdís. Bókin um fyrsta konuforsetann'', Angústúra, Reykjavík 2019. === Viðtöl við Vigdísi Finnbogadóttur === * [https://timarit.is/page/3503496?iabr=on#page/n13/mode/1up ''„Hér er saga í hverju herbergi“''] Vísir, 25. febrúar 1981, bls. 14–15 * [https://timarit.is/page/2493858?iabr=on#page/n10/mode/1up ''Að taka afstöðu til nýrra tíma''], DV, 25. ágúst 1984, bls. 47–49 * [https://timarit.is/page/4634732?iabr=on#page/n13/mode/2up ''„Við megum aldrei gleyma Jóni Sigurðssyni“''], Æskan, 1. maí 1984, bls. 14–16 * [https://timarit.is/page/5116631?iabr=on#page/n5/mode/2up ''Ég hlakka til þess dags ...''], 19. júní – Ársrit Kvennréttindafélags Íslands, 19. júní 1987, bls. 6–13 + 67 * [https://timarit.is/page/1720955?iabr=on#page/n0/mode/1up ''Að eiga fjallið sitt''], Morgunblaðið C, 12. apríl 1990, bls. 1–2 * [https://timarit.is/page/2601241?iabr=on#page/n25/mode/1up ''Megum aldrei láta vonleysi ná tökum á okkur''], DV, 31. júlí 1992, bls. 26 + 47 * [https://timarit.is/page/1808685?iabr=on#page/n9/mode/2up ''Sjálfstraustið kemur með frelsinu''], Morgunblaðið C, 17. júní 1994, bls. 10–11 * [https://timarit.is/page/1896445?iabr=on#page/n19/mode/2up ''Siðferðileg álitamál eru mér hugleikin''], Morgunblaðið, 18. janúar 1998, bls. 20–21 * [https://timarit.is/page/4541239?iabr=on#page/n5/mode/2up ''Met einfaldleikann og hið látlausa mest ...''], Vikan, 7. maí 1998, bls. 6–9 * [https://timarit.is/page/5430660?iabr=on#page/n37/mode/2up ''Gengur of hægt í jafnréttismálum''], Vera, 1. apríl 2001, bls. 38–43 * [https://timarit.is/page/4930318?iabr=on#page/n15/mode/1up ''„Ég er ágæt að draga hlöss“''], Stúdentablaðið, 1. október 2001, bls. 16–18 * [https://timarit.is/page/3603696?iabr=on#page/n15/mode/2up ''Konur eru gullnáma heimsins''], Morgunblaðið, 1. febrúar 2004, bls. 16–17 * [https://timarit.is/page/3658042?iabr=on#page/n27/mode/2up ''Ein af oss – en einstök þó''], Morgunblaðið, 15. apríl 2005, bls. 28–32 * [https://timarit.is/page/3671066?iabr=on#page/n9/mode/2up ''Tungumál eru lykillinn að heiminum''], Morgunblaðið, 14. ágúst 2005, bls. 10–11 * [https://timarit.is/page/5049397?iabr=on#page/n17/mode/2up ''Lífsgæðakapphlaupið er ákaflega smitandi''], Heilbrigðismál, 1. október 2005, bls. 18–20 * [https://timarit.is/page/4133875?iabr=on#page/n33/mode/2up ''„Hrærð yfir því að þetta starf mitt skuli ekki vera gleymt“''], Morgunblaðið, 17. júní 2006, bls. 34–35 * [https://timarit.is/page/4423669?iabr=on#page/n23/mode/2up ''Þetta getur komið fyrir allar stelpur''], Fréttablaðið, 21. nóvember 2009, bls. 24 + 26 * [https://timarit.is/page/5074465?iabr=on#page/n25/mode/2up ''Ekki benda mér á helga steininn''], Fréttablaðið, 10. apríl 2010, bls. 26–27 * [https://timarit.is/page/5319800?iabr=on#page/n0/mode/1up ''Konur munu verða bjargvættar heimsins''], Morgunblaðið C, 15. apríl 2010, bls. 1–2 * [https://timarit.is/page/6493537?iabr=on#page/n5/mode/1up ''Trúir á fegurðina og hið góða orð''], 19. júní – Ársrit Kvennréttindafélags Íslands, 19. júní 2010, bls. 6–8 * [https://timarit.is/page/6014744?iabr=on#page/n10/mode/1up ''Forréttindi að fæðast á Íslandi''], Monitor, 22. mars 2012, bls. 11–15 * [https://timarit.is/page/6090437?iabr=on#page/n12/mode/1up ''Madame President''], The Reykjavík Grapevine, 14. mars 2014, bls. 13–16 * [https://timarit.is/page/6234262?iabr=on#page/n33/mode/2up ''Jafnrétti er mannréttindi''], Frjáls verslun, 1. maí 2015, bls. 34–42 * [https://timarit.is/page/7229536?iabr=on#page/n15/mode/2up ''Ég er sjálfri mér nóg''], Fréttablaðið, 11. apríl 2020, bls 16–18 ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Kristján Eldjárn]] | titill=[[Forsetar Íslands|Forseti Íslands]] | frá=[[1980]] | til=[[1996]] | eftir=[[Ólafur Ragnar Grímsson]]}} {{töfluendir}} {{f|1930}} {{Forsetar Íslands}} [[Flokkur:Forsetar Íslands]] [[Flokkur:Frambjóðendur til embættis forseta Íslands 1980]] [[Flokkur:Frambjóðendur til embættis forseta Íslands 1988]] [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] [[Flokkur:Kvenréttindi á Íslandi]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]] [[Flokkur:Íslenskir leikhússtjórar]] syhvjr4z73gv6i1qowy5x1ka11llrae 0 950 1983394 1982983 2026-10-20T12:35:14Z Torfifagri 33930 Bætti við upplýsingaboxi um Megas 1983394 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = Megas | mynd = megas_DSC07085_NY.jpg | mynd_texti = Megas á Sjómannadaginn í Reykjavík 2011 | fæðingarnafn = Magnús Þór Jónsson | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1945|4|7}} | fæðingarstaður = [[Reykjavík]], Ísland | dánardagur = {{dánardagur og aldur|2026|7|6|1945|4|7}} | starf = Tónlistarmaður, lagahöfundur, textahöfundur, söngvari | ár = 1972-2026 | maki = | stefna = [[Popptónlist|Popp]], [[Rokktónlist|Rokk]], [[Þjóðlagatónlist]] | hljóðfæri = Gítar | útgefandi = | vefsíða = }} 20 '''Magnús Þór Jónsson''' ([[fæðing|fæddur]] [[7. apríl]] [[1945]] í [[Reykjavík]] á [[Ísland]]i, d. [[6. júlí]] [[2026]]) var [[Ísland|íslenskur]] [[tónlistarmaður]], dægurlagahöfundur, [[rithöfundur]] og [[myndlistarmaður]], hann var best þekktur undir [[listamannsnafn]]inu '''Megas'''. Megas var sonur skáldkonunnar [[Þórunn Elfa Magnúsdóttir|Þórunnar Elfu Magnúsdóttur]] og Jóns Þórðarsonar kennara og rithöfundar. Magnús Magnússon nafni hans og móðurafi var verkamaður í [[Reykjavík]] og sjómaður. Margrét, amma Megasar, var frá Horni í [[Skorradalur|Skorradal]] en föðurforeldrarnir [[Snæfellsnes|Snæfellingar]]. Megas ólst upp í [[Norðurmýri]]nni í Reykjavík og gekk í [[Austurbæjarskóli|Austurbæjarskólann]] og svo í [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólann í Reykjavík]], þaðan sem hann lauk stúdentsprófi árið 1965. Þá vann hann um hríð sem gjaldkeri í Landsbankanum, en hélt svo til Noregs til að stunda nám í þjóðháttafræði við Háskólann í [[Osló]]. Megas byrjaði snemma að fást við lagasmíðar og textagerð, lærði á píanó og samdi meðal annars lagið „Gamli sorrí Gráni“ fyrir fermingu. Á gagnfræðaskólaárunum samdi hann menúetta áður en hann hellti sér út í þjóðlagapælingar, keypti sér nótnabók með amerískri alþýðutónlist og lagði sig eftir skandinavískum þjóðlögum. Helstu áhrifavaldar Megasar á æskuárum hans voru [[Halldór Laxness]] og [[Elvis Presley]]. Á menntaskólaárunum tók Megas þátt í að mála leiktjöld fyrir hundrað ára afmælissýningu [[Skugga-Sveinn|Útilegumannanna]] eftir Matthías Jochumsson, gerði myndskreytingar í skólablaðið og fékk nokkur ljóða sinna birt í blaðinu og smásögur. Hann hlustaði á klassík, einkum þungmelta tónlist og [[Bob Dylan]] sem hafði mikil áhrif á hann. Að loknu stúdentsprófi innritaðist Megas í [[Háskóli Íslands|Háskólann]]. Þar rakst hann á nafnið Megas í grískri orðabók og ætlaði að nota það sem skáldanafn þegar hann fékk birta eftir sig smásögu í Lesbók [[Morgunblaðið|Morgunblaðsins]]. Hann varð að birta söguna undir eigin nafni en notaði listamannsnafnið Megas eftir þetta.<ref>{{cite web|url=https://www.ismus.is/einstaklingar/1006899|title=Magnús Þór Jónsson - Megas|website=Ísmús}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Áður en fyrsta [[hljómplata]] hans kom út í Noregi árið 1972 komu út eftir hann þrjú hefti með textum, nótum og teikningum. Þau hétu einfaldlega ''Megas I'' (1968), ''Megas II'' (1969) og ''Megas III'' (1970). Árið 1973 gaf hann heftin þrjú út aftur, endurskoðuð, og bætti fjórða heftinu við, ''Megas IV''. Fyrsta nótnaheftið innihélt lögin „Dauði Snorra Sturlusonar“, „Jón Sigurðsson & sjálfstæðisbarátta Íslendinga“, „Með gati“, „Ófelía“, „Ragnheiður biskupsdóttir“, „Silfur Egils“, „Um óheppilega fundvísi Ingólfs Arnarsonar“, „Um skáldið Jónas“, „Um grimman dauða Jóns Arasonar“ og „Vertu mér samferða inní blómalandið, amma“. Margt af því efni sem birtist í heftunum átti síðar eftir að rata inn á plöturnar hans. Á tónlistarferli sínum urðu ein vinsælustu lögin Megasar: „Spáðu í mig“, „Tvær stjörnur“, „Reykjavíkurnætur“ og „Fatlafól“. <ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/07/07/andlat_megas/?origin=helstu|title=Andlát: Megas|website=Mbl.is|access-date=7. júlí 2026}}</ref> Hann vann með fjölda listamanna á ferli sínum. Þeirra á meðal eru [[Bubbi Morthens]], [[Nýdönsk]], [[Spilverk þjóðanna]] og [[KUKL]]. Viðurkenningar sem hann hlaut á ævinni voru m.a. [[heiðurslaun listamanna]] og [[verðlaun Jónasar Hallgrímssonar]] fyrir framlag sitt til íslenskrar tungu.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20262906323d/megas-er-latinn|title=Megas er látinn|website=Vísir.is|date=7. júlí 2026|author=Eiður Þór Árnason}}</ref> Megas var oft á tíðum umdeildur og vakti umtal fyrir líferni sitt og hegðun. Hann var um tíma í sambandi við ungan taílenskan [[kynsegin]] mann sem heimsótti hann til Íslands. Hann samdi til hans ástarlögin „Fílahirðirinn frá Súrín“ og „Tvær stjörnur“ en samband þeirra stóð stutt.<ref>{{cite web|url=https://heimildin.is/frett/forbodid-samband-megasar-vid-ladyboy/|title=Fjallað um forboðið samband Megasar við „ladyboy“|website=Heimildin|date=16. apríl 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=https://glatkistan.com/2022/11/16/litlir-saetir-strakar/|title=Litlir sætir strákar|website=Glatkistan|author=Helgi Jónsson|date=16.11.2022}}</ref> Kona sem kynntist honum tvítug sakaði hann um kynferðisbrot og að hafa stráð salti í sárið með laginu „Litla ljót“ sem samsvaraði hennar reynslu um atvikið.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20212188353d/-kominn-timi-til-ad-hann-se-opin-beradur-|title=Kominn tími til að hann sé opin­beraður|website=Vísir|date=26. nóvember 2021|author=Hallgerður Kolbrún E. Jónsdóttir}}</ref> Eftir andlát hans fór af stað umræða um að honum hefði verið [[slaufun|slaufað]] af [[Ríkisútvarpið|Ríkisútvarpinu]], en starfsfólk þar neitaði því alfarið.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20262907959d/sar-reidir-ruvar-ar-hafna-thvi-ad-megasi-hafi-verid-slaufad|title=Sár­reiðir Rúvar-ar hafna því að Megasi hafi verið slaufað|author=Jakob Bjarnar|date=10. júlí 2026|website=Vísir}}</ref> == Tónlist == === Breiðskífur === *1972 - ''[[Megas (hljómplata)|Megas]]'' *1975 - ''[[Millilending]]'' *1976 - ''[[Fram og aftur blindgötuna]]'' *1977 - ''[[Á bleikum náttkjólum]]'' (með Spilverki þjóðanna) *1978 - ''[[Nú er ég klæddur og kominn á ról]]'' *1986 - ''[[Í góðri trú]]'' *1987 - ''[[Loftmynd (hljómplata)|Loftmynd]]'' *1988 - ''[[Höfuðlausnir]]'' *1988 - ''[[Bláir draumar]]'' (með Bubba) *1990 - ''[[Hættuleg hljómsveit og glæpakvendið Stella]]'' *1992 - ''[[Þrír blóðdropar]]'' *1996 - ''[[Til hamingju með fallið]]'' *1997 - ''[[Fláa veröld]]'' *2000 - ''[[Svanasöngur á leiði]]'' *2001 - ''[[Far ... þinn veg]]'' *2002 - ''[[Englaryk í tímaglasi]]'' *2005 - ''[[Hús datt]]'' (með Súkkat) *2007 - ''[[Frágangur]]'' (ásamt Senuþjófunum) *2007 - ''[[Hold er mold (hljómplata)|Hold er mold]]'' (ásamt Senuþjófunum) *2008 - ''[[Á morgun]]'' (ásamt Senuþjófunum) *2011 - ''[[(Hugboð um) Vandræði]]'' (ásamt Senuþjófunum) *2011 - ''[[Aðför að lögum]]'' (ásamt Strengjum) *2017 - ''[[Ósómaljóð]]'' (Megas syngur Ósómaljóð [[Þorvaldur Þorsteinsson|Þorvaldar Þorsteinssonar]]) === Tónleikaplötur === *1979 - ''[[Drög að sjálfsmorði]]'' - tónleikar í [[Menntask%C3%B3linn_vi%C3%B0_Hamrahl%C3%AD%C3%B0|MH]] (með Sjálfsmorðssveitinni) *1994 - ''[[Drög að upprisu]]'' - tónleikar í MH (með Nýdönsk) *2006 - ''[[Greinilegur púls]]'' - upptaka frá 1991 *2006 - ''[[Passíusálmar í Skálholti]]'' - upptaka frá 2001 *2009 - ''[[Segðu ekki frá (með lífsmarki)]]'' - tvöföld tónleikaplata (ásamt Senuþjófum) === Safnplötur === *1993 - ''[[Paradísarfuglinn (hljómplata)|Paradísarfuglinn]]'' *2002 - ''[[Megas 1972–2002]]'' *2002 - ''[[(Kristilega kærleiksblómin spretta í kringum) Hitt og þetta]]'' *2012 - ''[[Megas raular lögin sín]]'' *2020 - ''[[Syngdu eitthvað gamalt!]]'' === Safnkassar === *1986 - ''[[Megas allur]]'' - safnkassi með öllum plötum Megasar fram til 1986, ásamt tveimur plötum með óútgefnu efni og efni af plötum með öðrum listamönnum === Aðrar hljómplötur === *2001 - ''[[Haugbrot]]'' - hljómorð (Megas les úr verkum sínum við undirleik) *2013 - ''[[Jeppi á fjalli]]'' - lög úr samnefndu leikriti === Smáskífur === *1975 - ''[[Spáðu í mig / Komdu og skoðaðu í kistuna mína]]'' == Bækur == *1968 - ''[[Megas I]]'', ljóðabók, endurútg. 1973 *1968 - ''[[Megas II]]'', ljóðabók, endurútg. 1973 *1973 - ''[[Megas III]]'', ljóðabók]] *1985 - ''[[Þríhyrningur með afar hvössu horni]], myndasaga'' *1990 - ''[[Sól í Norðurmýri: píslarsaga úr Austurbæ]]'' ásamt [[Þórunn Valdimarsdóttir|Þórunni Valdimarsdóttur]] *1991 - ''[[Textar]]'' *1994 - ''[[Björn og Sveinn eða makleg málagjöld]]'' *2009/2010 - ''Megas I-III Pjáturútgáfa'' (í fyrst 20, svo 100 eintökum númeruð og árituð) *2010 - ''[[Dagur kvennanna: nóvella í fjórum hlutum]]'' ásamt [[Þórunn Valdimarsdóttir|Þórunni Valdimarsdóttur]] *2012 - ''[[Megas: Textar 1966-2011]]'' *2017 - ''[[Geitungabúið mitt : (ekki er allt sem sýnist þó sjáist)]]'', ljóðabók == Leikrit == *1974 - [[Áfram_stelpur|Ertu nú ánægð kerling?]] (tvö lög; ''Ég á mig sjálf'' og ''Heilræðavísur handa miðaldra húsfrúm'') *1985 - [[Litla_hryllingsbúðin_(söngleikur)|Litla Hryllingsbúðin]] (þýðing söngtexta) *1986 - Rauðhóla Rannsí (þýðing leikverks) *1986 - Blóðbræður (þýðing leikverks) *1995 - Í djúpi daganna (þýðing leikverks) *1996 - Gefin fyrir drama þessi dama (frumsamið) *2007 - Lífið - notkunarreglur (frumsamin lög við texta Þorvaldar Þorsteinssonar) *2013 - Jeppi á fjalli (frumsamin lög og textar) == Kvikmyndir og sjónvarp == *1977 - [[Ólafur_liljurós|Ballaðan um Ólaf Liljurós]] (aðalhlutverk) *1980 - [[Hrafn_Gunnlaugsson#Verk|Vandarhögg]] (eitt lag; Orfeus og Evridís) *1983 - [[Nýtt líf]] (tónlistarráðgjöf) *1991 - [[Valdimar_%C3%96rn_Flygenring#Kvikmyndir_og_sj%C3%B3nvarps%C3%BE%C3%A6ttir|Ókunn dufl]] (eitt lag; Dufl) *1992 - [[Svo á jörðu sem á himni]] (aukahlutverk) *2001 - [[Villiljós]] (aukahlutverk) *2023 - [[Afsakið meðanað ég æli]] (heimildamynd) == Plötur annars tónlistarfólks með lögum Megasar == *1997 - ''Megasarlög'' - ýmsir flytjendur *2006 - ''Pældu í því sem pælandi er í'' - ýmsir flytjendur *2006 - ''Magga Stína syngur Megas'' *2023 - ''Magga Stína ... live'' == Bækur um Megas == *2001 - ''[[Megas. Greinasafn eftir ýmsa höfunda, myndir, nótur, viðtöl]]'' - ýmsir höfundar *2015 - ''[[(Esenis tesenis tera) Viðrini veit ég mig vera: Megas og dauðasyndirnar]]'' - Óttar Guðmundsson [[Flokkur:Megas]] {{fd|1945|2026}} ==Tilvísanir== {{reflist}} == Heimildir == * Þórunn Valdimarsdóttir. 1993. ''Sól í Norðurmýri: píslarsaga úr Austurbæ''. Mál og menning, Reykjavík. * Jónatan Garðarsson. 2002. „Megas 1972-2002“. Æviágrip í bæklingi plötunnar ''Kristilega kærleiksblómin spretta í kringum) Hitt og þetta''. Íslenskir tónar, Reykjavík. * Óttar Guðmundsson. 2015. ''(Esenis tesenis tera) Viðrini tel ég mig vera: Megas og dauðasyndirnar''. Skrudda. hsk3wsmckty87u3wjn1cx1b2ma4xn67 0 1154 1983502 1971932 2026-10-20T23:35:47Z Akigka 183 /* Tenglar */ 1983502 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Laser_Towards_Milky_Ways_Centre.jpg|thumb|right|[[Paranal-stjörnuathugunarstöðin]] sendir leysileiðarstjörnu að miðju Vetrarbrautarinnar.]] '''Stjörnufræði''' (stundum kölluð '''stjarnvísindi''') er [[náttúruvísindi|náttúruvísindagrein]] sem fæst við rannsóknir á [[heimurinn|heiminum]] utan [[Andrúmsloft Jarðar|lofthjúps]] [[jörðin|jarðar]]. Fólk sem leggur stund á greinina kallast stjörnufræðingar. Stjörnufræði rannsakar uppruna og [[saga alheimsins|þróun]] [[himintungl]]a og annarra [[geimfyrirbæri|geimfyrirbæra]] sem hægt er að fylgjast með fyrir utan lofthjúp jarðar, með aðferðum [[stærðfræði]], [[efnafræði]] og [[eðlisfræði]]. Stjörnufræði rannsakar meðal annars [[reikistjarna|reikistjörnur]], [[fylgihnöttur|fylgihnetti]], [[fastastjarna|fastastjörnur]], [[gasþoka|gasþokur]], [[stjörnuþoka|stjörnuþokur]], [[reikisteinn|reikisteina]], [[loftsteinn|loftsteina]] og [[halastjarna|halastjörnur]]. Stjörnufræðin skoðar líka geimfyrirbæri eins og [[sprengistjarna|sprengistjörnur]], [[gammablossi|gammablossa]], [[dulstirni]], [[blasi|blasa]], [[tifstjarna|tifstjörnur]] og [[grunngeislun]]. [[Heimsfræði]] er undirgrein stjörnufræðinnar sem fæst við rannsóknir á [[alheimur|alheiminum]], sögu hans og eðli. Aðrar undirgreinar stjörnufræði eru [[stjarneðlisfræði]] og [[stjörnulíffræði]]. Stjörnufræði er ein af elstu skipulegu fræðigreinum heims. Allt frá elstu [[siðmenning]]arsamfélögum jarðar skrifaði fólk niður athuganir sínar á [[næturhiminn|næturhimninum]]. [[Fornegypsk stjörnufræði|Forn-Egyptar]], [[Babýlonsk stjörnufræði|Babýloníumenn]], [[Forngrísk stjörnufræði|Forn-Grikkir]], [[Indversk stjörnufræði|Indverjar]], [[Kínversk stjörnufræði|Kínverjar]] og [[Stjörnufræði Maja|Majar]], auk margra annarra þjóða, fengust við skipulega [[stjörnuskoðun]] og [[stjarnmælingafræði|mælingar]] á stöðu stjarnanna. Stjörnufræði var notuð til að þróa [[tímatal]] og [[stjarnsiglingafræði]], auk [[stjörnuspeki]], sem er nú almennt talin [[hjáfræði]]. Hægt er að skipta stjörnufræði gróflega í [[stjörnuathugun]] og [[kennileg stjörnufræði|kennilega stjörnufræði]]. Stjörnuathugun fæst við að safna gögnum um geimfyrirbæri með vettvangsathugun. Þessi gögn eru síðan greind úr frá grunnlögmálum eðlisfræðinnar. Kennileg stjörnufræði fæst við þróun greiningarlíkana til að skýra geimfyrirbæri sem koma fram í gögnum. Skýringarnar eru svo staðfestar með frekari athugunum. Ólíkt mörgum öðrum vísindagreinum leikur [[áhugamennska]] hlutverk í stjörnufræði nútímans, aðallega við að uppgötva og fylgjast með tímabundnum geimfyrirbærum. Áhugafólk um stjörnufræði hefur oft uppgötvað mikilvæg geimfyrirbæri, eins og halastjörnur. == Stjörnuskoðun == {{aðalgrein|Stjörnuskoðun}} Helsta uppspretta upplýsinga um himinhnetti og önnur geimfyrirbæri er [[sýnilegt ljós]], eða [[rafsegulgeislun]] almennt séð.<ref>{{cite web|url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l1/emspectrum.html|title=Electromagnetic Spectrum|publisher=NASA|access-date=17 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20060905131651/http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l1/emspectrum.html|archive-date=5 September 2006 }}</ref> Hægt er að skipta stjörnuathugun í flokka eftir því hvaða tíðnisvið rafsegulgeislunar (eða annars konar geislun) er skoðað. Suma geislun er hægt að nema frá yfirborði jarðarinnar, en önnur geislun þarfnast nema sem staðsettir eru utan gufuhvolfsins. === Innroðastjörnufræði === [[File:In Search of Space.jpg|thumb|[[Atacama Large Millimeter Array|ALMA]]-stjörnuathugunarstöðin er ein af hæstu stjörnuathugunarstöðvum jarðar, í Atacama, Síle.<ref>{{cite news|title=In Search of Space|url=http://www.eso.org/public/images/potw1431a/|access-date=5 August 2014|work=Picture of the Week|agency=European Southern Observatory|archive-date=13 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200813090738/https://www.eso.org/public/images/potw1431a/|url-status=live}}</ref>]] [[Innroðastjörnufræði]] byggist á greiningu [[innrauð geislun|innrauðrar geislunar]] á lengri bylgjulengdum en sýnilegt rautt ljós og utan við sjónsvið manna. Innrauða tíðnisviðið er gagnlegt til að rannsaka hluti sem eru of kaldir til að gefa frá sér sýnilegt ljós, eins og reikistjörnur, [[aðsópskringla|aðsópskringlur]] eða geimþokur sem eru alveg huldar geimryki. Innrautt ljós hefur lengri bylgjulengdir sem komast í gegnum rykský sem stöðva sýnilegt ljós. Þannig er hægt að skoða ungstirni innan í [[sameindaský]]i og kjarna stjörnuþoka. Athuganir með geimsjónaukanum [[Wide-field Infrared Survey Explorer]] (WISE) hafa komið auga á margar [[frumstjarna|frumstjörnur]] og [[stjörnuþyrp]]ingar þar sem þær myndast.<ref name="wright">{{cite web|url=http://wise.ssl.berkeley.edu/|title=Wide-field Infrared Survey Explorer Mission|date=30 September 2014|publisher=[[NASA]] [[University of California, Berkeley]]|access-date=17 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20100112144939/http://wise.ssl.berkeley.edu/|archive-date=12 January 2010}}</ref><ref name=ma2013>{{Cite journal |bibcode = 2013Ap&SS.344..175M|title = Discovering protostars and their host clusters via WISE|last1 = Majaess|first1 = D.|journal = Astrophysics and Space Science|volume = 344|issue = 1|pages = 175–186|year = 2013|arxiv = 1211.4032|doi = 10.1007/s10509-012-1308-y|s2cid = 118455708}}</ref> Fyrir utan bylgjulengdir sem liggja nálægt sviði sýnilegs ljóss, dregur lofthjúpur jarðar í sig eða hylur mikið af innrauðri geislun frá geimnum. Lofthjúpurinn gefur sjálfur frá sér mikið af innrauðri geislun. Innrauðir geimsjónaukar eru því staðsettir á háum, þurrum stöðum, eða í geimnum.<ref>{{cite news |author=Staff |date=11 September 2003 |title=Why infrared astronomy is a hot topic |publisher=ESA |url=http://www.esa.int/esaCP/SEMX9PZO4HD_FeatureWeek_0.html |access-date=11 August 2008 |archive-date=30 July 2012 |archive-url=https://archive.today/20120730/http://www.esa.int/esaCP/SEMX9PZO4HD_FeatureWeek_0.html |url-status=live }}</ref> Sumar sameindir hafa sterka innrauða geislun. Þannig er hægt að greina efnasamsetningu hluta í geimnum; sérstaklega vatn á halastjörnum.<ref>{{cite news|url=http://www.ipac.caltech.edu/Outreach/Edu/Spectra/irspec.html|title=Infrared Spectroscopy – An Overview|publisher=[[NASA]] [[California Institute of Technology]]|access-date=11 August 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081005031543/http://www.ipac.caltech.edu/Outreach/Edu/Spectra/irspec.html|archive-date=5 October 2008}}</ref> === Sjónstjörnufræði === [[File:The Keck Subaru and Infrared obervatories.JPG|thumb|[[Subaru-stjörnukíkirinn]] (til vinstri) og [[Keck-stjörnuathugunarstöðin]] (í miðið) á [[Mauna Kea]], eru dæmi um búnað sem nemur nær-innrautt og sýnilegt ljós. [[NASA Infrared Telescope Facility]] (til hægri) er dæmi um sjónauka sem aðeins nemur nær-innrautt ljós.]] Sögulega séð er sjónstjörnufræði, sem fæst við stjörnuskoðun á tíðnisviði [[sýnilegt ljós|sýnilegs ljóss]], elsta tegund stjörnuskoðunar.<ref name="moore1997">{{cite book |author=Moore, P. |title=Philip's Atlas of the Universe |date=1997 |publisher=George Philis Limited |location=Great Britain |isbn=978-0-540-07465-5}}</ref> Upphaflega gerðu stjörnufræðingar teikningar af athugunum sínum. Frá því seint á 19. öld hefur sjónstjörnufræði notast við [[ljósmynd]]un. Í dag eru myndir gerðar með stafrænum nemum, [[ljósflaga|ljósflögum]], og geymdar á stafrænum miðli. Bylgjulengdir sýnilegs ljóss ná frá um 4000 [[Ångström|Å]] að 7000 Å (frá 400 að 700 [[nanómetri|nanómetrum]]),<ref name="moore1997"/> en hægt er að nota sams konar búnað til að nema [[nær-útfjólublátt ljós]] og [[nær-innrautt ljós]]. === Röntgenstjörnufræði === Röntgenstjörnufræði skoðar geislun á tíðnisviði [[röntgengeisli|röntgengeisla]]. Röntgengeislun verður oftast til við [[samhraðalsgeislun]] (rafeindir sem ganga um segullínur), [[hemlunargeislun]] frá þunnum lofttegundum yfir 10⁷ á [[Kelvín]], og [[algeislun]] frá þykkum lofttegundum yfir 10⁷ á Kelvín.<ref name="cox2000"/> Lofthjúpur jarðar dregur í sig röntgengeislun og því þarf að nema geislunina úr [[háloftabelgur|háloftabelgjum]], [[eldflaug]]um eða [[gervitungl]]um. Þekktar uppsprettur röntgengeislunar eru [[röntgentifstjarna|röntgentifstjörnur]], [[tifstjarna|tifstjörnur]], leifar [[sprengistjarna]], [[sporvöluþoka|sporvöluþokur]], [[vetrarbrautaþyrping]]ar og [[virkur vetrarbrautarkjarni|virkir vetrarbrautarkjarnar]].<ref name="cox2000"/> === Gammageislastjörnufræði === [[Gammageislastjörnufræði]] skoðar geislun á stystu bylgjulengdum rafsegulsviðsins. Sérútbúnir [[gervihnöttur|gervihnettir]], eins og [[Compton Gamma Ray Observatory]] og sérhæfðir stjörnukíkjar ([[IACT]]), geta numið [[gammageisli|gammageisla]] frá geimfyrirbærum.<ref name="cox2000"/> IACT-stjörnukíkjar nema þó gammageisla ekki beint heldur ljósblossa sem verða þegar gammageislar koma inn í lofthjúp jarðar.<ref name="spectrum">{{cite web|url=http://www.pparc.ac.uk/frontiers/latest/feature.asp?article=14F1&style=feature|title=The electromagnetic spectrum|last=Penston|first=Margaret J.|date=14 August 2002|publisher=Particle Physics and Astronomy Research Council|archive-url=https://archive.today/20120908014227/http://www.pparc.ac.uk/frontiers/latest/feature.asp?article=14F1&style=feature|archive-date=8 September 2012|access-date=17 November 2016}}</ref> Flest geimfyrirbæri sem gefa frá sér gammageisla framleiða [[gammablossi|gammablossa]] sem standa aðeins í nokkrar millisekúndur og hverfa svo. Aðeins 10% gammageislunar koma frá föstum uppsprettum. Meðal slíkra uppspretta eru [[tifstjarna|tifstjörnur]], [[nifteindastjarna|nifteindastjörnur]] og möguleg [[svarthol]].<ref name="cox2000">{{cite book |editor=Cox, A.N. |title=Allen's Astrophysical Quantities |date=2000 |url=https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA124 |publisher=Springer-Verlag |page=124 |location=New York |isbn=978-0-387-98746-0 |access-date=26 August 2020 |archive-date=19 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119200822/https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA124 |url-status=live }}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.stjornufraedi.is/ Stjörnufræðivefurinn] [[Flokkur:Stjörnufræði| ]] gp5l5uzctfl9kfv687m8r9sapsxx0e8 0 1561 1983471 1904515 2026-10-20T22:04:34Z Akigka 183 /* Tengill */ 1983471 wikitext text/x-wiki [[Mynd:VFPt Solenoid correct2.svg|thumb|right|Rafsegulsvið spólu.]] '''Rafsegulmagn''' kallast víxlverkun [[rafsegulsvið]]s við [[efni]], sem hefur [[rafhleðsla|rafhleðslu]] eða [[segulmagn]]. Þótt raf- og segulkraftar hljómi nokkuð framandi þá eiga næstum allir atburðir sem við upplifum í daglegu lífi (fyrir utan [[þyngdarkraftur|þyngdarkraftinn]]) upptök sín í rafsegulfræði. Kraftarnir á milli [[atóm]]a, þar á meðal aðdráttarkrafturinn á milli atóma í [[fast efni]] sem veldur því að efni stífnar, eru meira eða minna rafsegulkraftar. Einnig allir stærri kraftar eins og [[núningskraftur|núningskraftar]] eiga rætur sínar að rekja til rafsegulkraftsins, maður þarf bara að skoða kerfið nógu smátt. Litirnir sem við sjáum frá öllum hlutum eru [[ljós]] með mismunandi [[bylgjulengd]]ir og hægt er að lýsa ljósi sem [[rafsegulbylgjur|rafsegulbylgjum]] sem eru truflanir á rafsegulsviðinu. Þarna sést að mikil þörf er á því að skilja rafsegulfræðina. == Kenningar rafsegulfræðinnar == [[Klassísk rafsegulfræði]] var þróuð af nokkrum [[eðlisfræðingar|eðlisfræðingum]] á [[19. öld]], og náði hápunkti í vinnu [[James Clerk Maxwell]] sem sameinaði fyrri kenningar í eina kenningu og komst að rafseguleiginleikum ljóss. Klassísk rafsegulfræði lýsir hegðun rafsegulsviðsins með jöfnum sem kallast [[jöfnur Maxwells]]. Krafturinn, sem rafsegulsviðið virkar á rafhlaðna ögn með, kallast [[Lorentzkraftur]]. Árið [[1940]] var lokið við að sameina [[skammtafræði]] og rafsegulfræði og kallast sú kenning [[skammtarafsegulfræði]] ([[enska]] ''Quantum electrodynamics'', [[skammstöfun|skammstafað]] ''QED'' (ekki skal ruglað saman við [[QED]] í [[stærðfræði]]). == Tengill == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/ljosid/|title=Ljósið|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/rafsegulrofid|title=Rafsegulrófið|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} {{Stubbur|eðlisfræði}} [[Flokkur:Eðlisfræði]] [[Flokkur:Rafsegulfræði]] ltf4g24j4a7hts14vu7ucmze2x5cz6n 1983520 1983471 2026-10-21T00:46:10Z Akigka 183 /* Kenningar rafsegulfræðinnar */ 1983520 wikitext text/x-wiki [[Mynd:VFPt Solenoid correct2.svg|thumb|right|Rafsegulsvið spólu.]] '''Rafsegulmagn''' kallast víxlverkun [[rafsegulsvið]]s við [[efni]], sem hefur [[rafhleðsla|rafhleðslu]] eða [[segulmagn]]. Þótt raf- og segulkraftar hljómi nokkuð framandi þá eiga næstum allir atburðir sem við upplifum í daglegu lífi (fyrir utan [[þyngdarkraftur|þyngdarkraftinn]]) upptök sín í rafsegulfræði. Kraftarnir á milli [[atóm]]a, þar á meðal aðdráttarkrafturinn á milli atóma í [[fast efni]] sem veldur því að efni stífnar, eru meira eða minna rafsegulkraftar. Einnig allir stærri kraftar eins og [[núningskraftur|núningskraftar]] eiga rætur sínar að rekja til rafsegulkraftsins, maður þarf bara að skoða kerfið nógu smátt. Litirnir sem við sjáum frá öllum hlutum eru [[ljós]] með mismunandi [[bylgjulengd]]ir og hægt er að lýsa ljósi sem [[rafsegulbylgjur|rafsegulbylgjum]] sem eru truflanir á rafsegulsviðinu. Þarna sést að mikil þörf er á því að skilja rafsegulfræðina. == Kenningar rafsegulfræðinnar == Klassísk [[rafsegulfræði]] var þróuð af nokkrum [[eðlisfræði]]ngum á [[19. öld]], og náði hápunkti í vinnu [[James Clerk Maxwell]] sem sameinaði fyrri kenningar í eina kenningu og komst að rafseguleiginleikum ljóss. Klassísk rafsegulfræði lýsir hegðun rafsegulsviðsins með jöfnum sem kallast [[jöfnur Maxwells]]. Krafturinn, sem rafsegulsviðið virkar á rafhlaðna ögn með, kallast [[Lorentzkraftur]]. Árið [[1940]] var lokið við að sameina [[skammtafræði]] og rafsegulfræði og kallast sú kenning [[skammtarafsegulfræði]] ([[enska]] ''Quantum electrodynamics'', [[skammstöfun|skammstafað]] ''QED'' (ekki skal ruglað saman við [[QED]] í [[stærðfræði]]). == Tengill == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/ljosid/|title=Ljósið|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/rafsegulrofid|title=Rafsegulrófið|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} {{Stubbur|eðlisfræði}} [[Flokkur:Eðlisfræði]] [[Flokkur:Rafsegulfræði]] n026wursziqao9z4qy4g018c0u63g0y 1983521 1983520 2026-10-21T00:47:43Z Akigka 183 1983521 wikitext text/x-wiki [[Mynd:VFPt Solenoid correct2.svg|thumb|right|Rafsegulsvið spólu.]] '''Rafsegulmagn''' kallast víxlverkun [[rafsegulsvið]]s við [[efni]], sem hefur [[rafhleðsla|rafhleðslu]] eða [[segulmagn]]. Þótt raf- og segulkraftar hljómi nokkuð framandi þá eiga næstum allir atburðir sem við upplifum í daglegu lífi (fyrir utan [[þyngdarkraftur|þyngdarkraftinn]]) upptök sín í rafsegulfræði. Kraftarnir á milli [[atóm]]a, þar á meðal aðdráttarkrafturinn á milli atóma í [[fast efni]] sem veldur því að efni stífnar, eru meira eða minna rafsegulkraftar. Einnig allir stærri kraftar eins og [[núningskraftur|núningskraftar]] eiga rætur sínar að rekja til rafsegulkraftsins, maður þarf bara að skoða kerfið nógu smátt. Litirnir sem við sjáum frá öllum hlutum eru [[ljós]] með mismunandi [[bylgjulengd]]ir og hægt er að lýsa ljósi sem [[rafsegulbylgjur|rafsegulbylgjum]] sem eru truflanir á rafsegulsviðinu. == Kenningar rafsegulfræðinnar == Klassísk [[rafsegulfræði]] var þróuð af nokkrum [[eðlisfræði]]ngum á [[19. öld]], og náði hápunkti í vinnu [[James Clerk Maxwell]] sem sameinaði fyrri kenningar í eina kenningu og komst að rafseguleiginleikum ljóss. Klassísk rafsegulfræði lýsir hegðun rafsegulsviðsins með jöfnum sem kallast [[jöfnur Maxwells]]. Krafturinn, sem rafsegulsviðið virkar á rafhlaðna ögn með, kallast [[Lorentzkraftur]]. Árið 1940 var lokið við að sameina [[skammtafræði]] og rafsegulfræði í eina kenningu sem kallast [[skammtarafsegulfræði]]. == Tengill == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/ljosid/|title=Ljósið|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/rafsegulrofid|title=Rafsegulrófið|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} {{Stubbur|eðlisfræði}} [[Flokkur:Eðlisfræði]] [[Flokkur:Rafsegulfræði]] jtbrp8chsiqx7a3d1yew6wqu0tfy5tp 0 1973 1983419 1964632 2026-10-20T15:46:30Z Akigka 183 1983419 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Planets2013symbols.svg|thumb|right|upright=1.5|Sólin og reikistjörnurnar (fjarlægðir ekki réttar).]] [[Mynd:Solar System True Color IS.png|thumb|right|upright=1.5|Sólkerfið í réttum litum, myndum og stærð.]] '''Sólkerfið''' er heiti á [[sólkerfi]] því sem [[sólin]] og [[jörðin]] tilheyra. Til sólkerfisins heyra [[reikistjarna|reikistjörnurnar]] ásamt [[tungl]]um þeirra, [[dvergreikistjarna|dvergreikistjörnur]], [[smástirni]], [[loftsteinn|loftsteinar]], [[halastjarna|halastjörnur]] og aðrir [[litlir sólkerfishlutir]]. Tveir [[fylgihnöttur|fylgihnettir]] sólkerfisins eru stærri en minnsta reikistjarnan, [[Merkúríus (reikistjarna)|Merkúríus]]. Sólkerfið myndaðist fyrir 4,6 milljörðum ára við [[þyngdarhrun]] risastórs [[sameindaský]]s. Megnið af [[massi|massa]] sólkerfisins er í sólinni og megnið af því sem eftir er í reikistjörnunni [[Júpíter (reikistjarna)|Júpíter]]. Innri reikistjörnurnar fjórar, [[Merkúríus (reikistjarna)|Merkúríus]], [[Venus (reikistjarna)|Venus]], [[Jörðin]] og [[Mars (reikistjarna)|Mars]] eru [[jarðstjarna|jarðstjörnur]], aðallega gerðar úr bergi og málmum. Ytri reikistjörnurnar fjórar eru [[risareikistjarna|risareikistjörnur]], miklu stærri en innri reikistjörnurnar. Tvær þeirra, [[Júpíter (reikistjarna)|Júpíter]] og [[Satúrnus (reikistjarna)|Satúrnus]], eru [[gasrisi|gasrisar]], aðallega gerðar úr [[vetni]] og [[helín]]i. Ystu reikistjörnurnar tvær, [[Úranus (reikistjarna)|Úranus]] og [[Neptúnus (reikistjarna)|Neptúnus]], eru [[ísrisi|ísrisar]] gerðir úr efnum með tiltölulega hátt bræðslumark, eins og [[vatn]]i, [[ammóníak]]i og [[metan]]i. Reikistjörnurnar átta ganga umhverfis sólina á sporöskjulaga sporbrautum sem liggja nokkurn veginn á sama fleti sem nefnist [[sólbaugur]]. Í sólkerfinu eru margir hlutir sem eru minni en reikistjörnur. [[Loftsteinabeltið]] liggur á milli brauta Mars og Júpíters og inniheldur aðallega hluti úr svipuðu efni og innri reikistjörnurnar, bergi og málmum. Utan við sporbaug Neptúnusar liggja [[Kuiper-beltið]] og [[dreifða skífan]] sem aðallega innihalda [[útstirni]] úr ís. Handan við þau hafa nýlega uppgötvast [[sednusstirni]]. Meðal þessara hluta eru nokkrir nógu massamiklir til að hafa rúnnast vegna eigin þyngdarafls, þótt enn sé deilt um hversu margir þeir geti verið.<ref name=Grundy2019>{{cite journal |first1=W.M. |last1=Grundy |first2=K.S. |last2=Noll |first3=M.W. |last3=Buie |first4=S.D. |last4=Benecchi |first5=D. |last5=Ragozzine |first6=H.G. |last6=Roe |title=The Mutual Orbit, Mass, and Density of Transneptunian Binary Gǃkúnǁʼhòmdímà (229762 2007 UK₁₂₆) |url=http://www2.lowell.edu/~grundy/abstracts/2019.G-G.html |website=Icarus |doi=10.1016/j.icarus.2018.12.037 |date=December 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190407045339/http://www2.lowell.edu/~grundy/abstracts/preprints/2019.G-G.pdf |archive-date=7 April 2019 |volume=334 |pages=30–38}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mikebrownsplanets.com/2011/08/free-dwarf-planets.html |author=Mike Brown |title=Free the dwarf planets! |date=23 August 2011 |work=Mike Brown's Planets|author-link=Michael E. Brown }}</ref> Slíkir hlutir eru þekktir sem [[dvergreikistjarna|dvergreikistjörnur]]. Eina dvergreikistjarnan sem fullvissa ríkir um er [[Plútó (dvergreikistjarna)|Plútó]], en talið er að [[Eris (dvergreikistjarna)|Eris]] sé það líklega og hugsanlega líka [[Seres (dvergreikistjarna)|Seres]]. Auk þessara tveggja svæða eru ýmis önnur smáhlutaský, [[halastjarna|halastjörnur]], [[kentár (stjörnufræði)|kentárar]] og [[nærgeimsryk]]ský, sem ferðast milli þeirra. Sex af reikistjörnunum, sex stærstu dvergreikistjörnurnar og margir minni hlutir eru með [[fylgihnöttur|fylgihnetti]] sem ganga á braut umhverfis þær. Allar ytri reikistjörnurnar eru með [[plánetuhringur|plánetuhringi]] úr ryki og öðrum hlutum. [[Sólvindur]], stöðugur straumur af öreindum sem flæðir frá sólinni, myndar [[sólvindshvolf]] utan um sólkerfið, sem er eins og loftbóla í [[miðgeimsefni]]nu. Mörk sólvindshvolfsins eru við [[sólvindshvörf]], þar sem þrýstingur sólvindsins verður jafnmikill og þrýstingur miðgeimsefnisins. Sólvindshvörfin liggja við ytri brún dreifðu skífunnar. Utan við þau er [[Oort-skýið]] þar sem talið er að langferðahalastjörnur eigi upptök sín. Oort-skýið gæti náð þúsund sinnum lengra frá sólinni en sólvindshvörfin. Sólkerfið er 26.000 ljósárum frá miðju [[Vetrarbrautin|Vetrarbrautarinnar]], í [[Óríonsarmur|Óríonsarmi]] þar sem flestar stjörnurnar sem sjást á næturhimninum eru staðsettar. Næstu stjörnukerfi eru innan [[staðarbólan|staðarbólunnar]] í Óríonsarminum. Næsta stjarna við sólina er [[Proxima Centauri]] í 4,25 ljósára fjarlægð. == Könnunarsaga == [[File:Heliocentric.jpg|thumb|Mynd eftir [[Andreas Cellarius]] sem sýnir sólmiðjukenningu Kópernikusar, í bókinni ''Harmonia Macrocosmica'' (1660).]] Lengst af í [[mannkynssaga|mannkynssögunni]] höfðu [[maður|menn]] enga hugmynd um sólkerfið sem slíkt. Fram til [[Endurreisnartímabilið|Endurreisnartímabilsins]] töldu flestir að [[jörðin]] væri [[jarðmiðjukenningin|stöðug í miðju]] [[alheimur|alheimsins]] og væri eðlisólík þeim fyrirbærum sem sáust á himni. Gríski heimspekingurinn [[Aristarkos frá Samos]] hafði að vísu velt fyrir sér [[sólmiðjukenning]]u, en það var ekki fyrr en á 16. öld að [[Nikulás Kópernikus]] setti fram [[sólmiðjukenning Kópernikusar|sólmiðjukenningu sína]].<ref>{{cite journal|title= The astronomical system of Copernicus|url= https://archive.org/details/sim_popular-astronomy_1923-10_31_8/page/510|author=WC Rufus|magazine=[[Popular Astronomy (US magazine)|Popular Astronomy]]|volume=31|page=510|date= 1923|bibcode=1923PA.....31..510R}}</ref><ref>{{cite book |title=Copernicus, Darwin, & Freud: revolutions in the history and philosophy of science |url=https://archive.org/details/copernicusdarwin00wein |url-access=limited |first=Friedel |last=Weinert |publisher=[[Wiley-Blackwell]] |date=2009 |page=[https://archive.org/details/copernicusdarwin00wein/page/n29 21] |isbn=978-1-4051-8183-9}}</ref> Á 17. öld uppgötvaði [[Galileo Galilei]] [[sólblettur|sólbletti]] og að fjögur tungl gengu umhverfis Júpíter.<ref>{{cite web |title=Galileo Galilei (1564–1642) |author=Eric W. Weisstein |work=Wolfram Research |year=2006 |url=https://scienceworld.wolfram.com/biography/Galileo.html |access-date=27 October 2010}}</ref> [[Christiaan Huygens]] fylgdi þessum rannsóknum eftir og uppgötvaði tungl Satúrnusar, [[Títan (tungl)|Títan]], og komst að lögun [[hringir Satúrnusar|hringja Satúrnusar]].<ref>{{cite web |title=Discoverer of Titan: Christiaan Huygens |work=ESA Space Science |year=2005 |url=https://www.esa.int/esaSC/SEMJRT57ESD_index_0.html |access-date=27 October 2010}}</ref> Um árið 1677 fylgdist [[Edmond Halley]] með [[þverganga Merkúríusar|þvergöngu Merkúríusar]] fyrir sólina og áttaði sig á því hægt væri að nota [[hliðrun sólar]] (enn nákvæmar með [[þverganga Venusar|þvergöngu Venusar]]) til að reikna út með [[hornafræði]] fjarlægðir milli jarðarinnar, Venusar og sólarinnar.<ref>Jeremiah Horrocks, William Crabtree, and the Lancashire observations of the transit of Venus of 1639, Allan Chapman 2004 Cambridge University Press {{doi|10.1017/S1743921305001225}}</ref> Árið 1705 áttaði Halley sig á að [[halastjarna Halleys|halastjarna]] sem sést hafði mörgum sinnum væri í raun sama halastjarnan sem færi framhjá á 75 til 76 ára fresti. Þetta var fyrsta vísbendingin um að fleiri hlutir en reikistjörnurnar gengju kringum sólina,<ref>{{cite web |title=Comet Halley |work=University of Tennessee |url=http://csep10.phys.utk.edu/astr161/lect/comets/halley.html |access-date=27 December 2006}}</ref> en [[Seneca yngri]] hafði getið sér þess til með halastjörnur á 1. öld.<ref>{{cite book|last1=Sagan|first1=Carl|url=https://books.google.com/books?id=LhkoowKFaTsC|title=Comet|last2=Druyan|first2=Ann|publisher=Random House|year=1997|isbn=978-0-3078-0105-0|location=New York|pages=26–27, 37–38|author-link1=Carl Sagan|author-link2=Ann Druyan|name-list-style=amp}}</ref> Árið 1835 birtist íslenska orðið „sólkerfi“ fyrst á prenti í tímaritinu ''[[Fjölnir|Fjölni]]''. Árið 1838 tókst [[Friedrich Bessel]] að mæla [[stjörnuhliðrun]] sem stafar af hreyfingu jarðar umhverfis sólina, sem var fyrsta beina athugunin sem sannaði sólmiðjukenninguna.<ref>{{cite web|url=https://cosmology.carnegiescience.edu/timeline/1838|title=1838: Friedrich Bessel Measures Distance to a Star|publisher=Observatories of the Carnegie Institution for Science|access-date=22 September 2018|archive-date=1 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001201147/http://cosmology.carnegiescience.edu/timeline/1838|url-status=dead}}</ref> Framfarir í [[stjörnufræði]] og könnun geimsins með ómönnuðum [[geimfar|geimförum]] hafa síðan þá aukið miklu við þekkingu okkar á öðrum hlutum á braut um sólina. == Samsetning == Miðja sólkerfisins er sólin, [[G2-meginraðarstjarna]] sem inniheldur 99,86% af þekktum massa sólkerfisins og myndar [[þyngdarsvið]] þess.<ref>{{cite journal |author=M Woolfson |title=The origin and evolution of the solar system |doi= 10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x |date=2000 |journal=[[Astronomy & Geophysics]] |volume=41 |issue=1 |pages=1.12–1.19|bibcode = 2000A&G....41a..12W |doi-access=free }}</ref> Fjórir stærstu hlutirnir á braut um sólina eru [[risapláneta|risaplánetur]]nar sem innihalda 99% af öðrum massa sólkerfisins. Júpíter og Satúrnus eru samanlagt með yfir 90%. Allir aðrir hlutir sólkerfisins (meðal annars [[jarðstjarna|jarðstjörnurnar]] fjórar, [[dvergreikistjarna|dvergreikistjörnurnar]], [[fylgitungl]], [[loftsteinn|loftsteinar]] og [[halastjarna|halastjörnur]]) innihalda innan við 0,002% af heildarmassa sólkerfisins. Flestir stórir hlutir sem ganga um sólina eru nálægt fletinum sem braut jarðar liggur á, [[sólbaugur|sólbaugnum]]. Reikistjörnurnar eru mjög nálægt sólbaugnum, en halastjörnur og [[Kuiper-beltið]] eru oft á meiri skjön við hann.<ref name = "Levison2003">{{cite journal | last = Levison | first = H.F. | author-link = Harold F. Levison |author2=Morbidelli, A. | title = The formation of the Kuiper belt by the outward transport of bodies during Neptune's migration | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-11-27_426_6965/page/419 | journal = [[Nature (journal)|Nature]] | volume = 426 | pages = 419–421 | date = 27 November 2003 | doi = 10.1038/nature02120 | pmid = 14647375 | issue = 6965|bibcode = 2003Natur.426..419L | s2cid = 4395099 }}</ref><ref>{{cite journal|title=From the Kuiper Belt to Jupiter-Family Comets: The Spatial Distribution of Ecliptic Comets|author1=Harold F. Levison |author2=Martin J Duncan |journal=[[Icarus (journal)|Icarus]]|date=1997|pages=13–32|doi=10.1006/icar.1996.5637 |issue=1|volume=127|bibcode=1997Icar..127...13L}}</ref> Vegna þeirra krafta sem [[myndun sólkerfisins|mynduðu sólkerfið]], ganga reikistjörnur (og flestir aðrir hlutir) í kringum sólina eins og sólin sjálf snýst (rangsælis, séð frá stað yfir norðurpól jarðar).<ref>{{cite journal| last = Grossman | first = Lisa | title = Planet found orbiting its star backwards for first time | magazine = New Scientist | date = 13 August 2009 | url = https://www.newscientist.com/article/dn17603-planet-found-orbiting-its-star-backwards-for-first-time.html | access-date = 10 October 2009}}</ref> Á þessu eru nokkrar undantekningar, eins og [[halastjarna Halleys]]. Flest stærri fylgitungl ganga umhverfis sínar reikistjörnur í sömu átt ([[Tríton (tungl)|Tríton]] er stærsta undantekningin) og flestir stærri hlutir snúast um sjálfa sig í sömu átt (en Venus er undantekning). == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/solkerfid-okkar/|title=Sólkerfið okkar|author=Sævar Helgi Bragason|date=2015|website=Stjörnufræðivefurinn}} * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/solkerfid-okkar/islensk-ornefni-i-solkerfinu/|title=Íslensk örnefni í sólkerfinu|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} {{Sólkerfisfótur}} {{Stubbur|stjörnufræði}} [[Flokkur:Sólkerfið| ]] opxthxpwl03f9eccvk71zhnpjsx4a9s 0 2072 1983413 1983384 2026-10-20T15:22:31Z Akigka 183 snurfus 1983413 wikitext text/x-wiki {{Skákmaður |fullt nafn= Robert James Fischer |mynd=[[Mynd:Bobby Fischer 1972 (cropped).jpg|200px]] |fæðingardagur={{fæðingardagur|1943|3|9}} |fæðingarbær=[[Chicago]], [[Illinois]] |fæðingarland=[[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] |dánardagur={{Dánardagur og aldur|2008|1|17|1943|3|9}} |dánarbær=[[Reykjavík]] |dánarland=[[Ísland]]i |Land=[[Bandaríkin]] |Titill=[[Stórmeistari (skák)|Stórmeistari]] |Heimsmeistaraár= 1972–1975 |Stig= |Hápunktur = |flest stig = 2785 |dagsetning flestra stiga=júlí 1972 }} '''Robert James Fischer''' (9. mars 1943 – 17. janúar 2008), þekktastur sem '''Bobby Fischer''', var [[BNA|bandarískur]] [[Stórmeistari (skák)|stórmeistari]] í [[skák]] og fyrrverandi [[Heimsmeistari (skák)|heimsmeistari í skák]] undir merkjum [[FIDE]] sem síðar hlaut [[Ísland|íslenskan]] ríkisborgararétt. Hann gjörsigraði FIDE-heimsmeistarann [[Boris Spasskíj]] í „einvígi aldarinnar“ í [[Reykjavík]] 1. september 1972 og varð þar með fyrsti Bandaríkjamaðurinn sem var krýndur heimsmeistari í skák. (Hinn bandaríski {{ill|Paul Morphy|en|Paul Morphy}} var almennt talinn heimsmeistari í skák um miðbik 19. aldar, en háði aldrei opinbert einvígi um titilinn.<ref>Skv. David Lawson, í ''Paul Morphy, The Pride and Sorrow of Chess'', Mckay, 1976. Lawson fullyrðir að Morphy hafi verið fyrsti skákmaðurinn sem fékk nafnbótina „heimsmeistari“ í sinni samtíð. Flestir sagnfræðingar eru þó sammála um að fyrsta opinbera heimsmeistaraeinvígið hafi átt sér stað árið 1886.</ref>) Heimsmeistaratitillinn rann honum úr greipum 3. apríl 1975 þegar hann neitaði að verja hann gegn áskorandanum [[Anatolíj Karpov]]. Bobby Fisher var þekktur sem einn iðnasti og hæfileikaríkasti {{ill|skákmaður sögunnar|en|List of chess players by peak FIDE rating}}, en einnig fyrir óútreiknanlega hegðun sína og öfgafullar [[stjórnmálaskoðun|stjórnmálaskoðanir]], litaðar af [[gyðingahatur|gyðingahatri]] og fyrirlitningu á Bandaríkjunum. Þrátt fyrir langa fjarveru frá skákkeppnum er hann meðal þekktustu skákmanna veraldar.<ref>{{tímarit.is|4181579|Mozart skáklistarinnar|blað=Morgunblaðið|dags=19. janúar 2008|bls=27}}</ref> Fischer virti að vettugi alþjóðlegar refsiaðgerðir gegn [[Sósíalíska sambandslýðveldið Júgóslavía|Júgóslavíu]] þegar hann tefldi skákeinvígi við Spasskíj í {{ill|Sveti Stefan|en|Sveti Stefan}} árið 1992. Eftir einvígið var hann eftirlýstur í Bandaríkjunum og eigur hans þar gerðar upptækar. Hann fluttist seinna til [[Japan]]s, en var hnepptur í fangelsi þegar vegabréf hans rann út. Hann sótti í framhaldi um landvistarleyfi á Íslandi með bréfi til [[Davíð Oddsson|Davíðs Oddssonar]] utanríkisráðherra 26. nóvember 2004. Þann 15. desember 2004 var honum veitt landvistarleyfi, en bandarískum stjórnvöldum mislíkaði ákvörðunin og báðu um að leyfið yrði afturkallað. Eftir að í ljós kom að dvalarleyfi á Íslandi væri ekki nóg til þess að japönsk stjórnvöld framseldu hann til Íslands sendi hann [[Alþingi]] bréf í janúar 2005 þar sem hann óskaði eftir að fá íslenskan [[Ríkisborgari|ríkisborgararétt]]. Málið var tekið fyrir af allsherjarnefnd þingsins sem ákvað þann 17. febrúar 2005 að mæla ekki með því við þingið að Fischer fengi ríkisborgararétt. Nokkrum dögum síðar samþykktu stjórnvöld þó að gefa út svokallað útlendingavegabréf handa Fischer. Í ljós kom samkvæmt yfirlýsingum japanskra embættismanna að vegabréfið eitt og sér dygði ekki til þess að leyfa Fischer að fara til Íslands. Þá kom beiðnin um ríkisborgararétt aftur upp. Þann 17. mars 2005 tók allsherjarnefnd beiðnina fyrir aftur og samþykkti daginn eftir að mæla með því við Alþingi að Fischer yrði veittur ríkisborgararéttur. Þann 21. mars 2005 samþykkti Alþingi það svo án umræðna og með 40 samhljóða atkvæðum (21 þingmaður var fjarverandi og tveir sátu hjá)<ref>{{tímarit.is|3656240|Fischer fær íslenskan ríkisborgararétt|blað=Morgunblaðið |bls=10 |dags=2005-03-22}}</ref> að veita Fischer ríkisborgararétt.<ref>{{cite web|url=https://www.althingi.is/altext/131/s/1012.html |title=Lög um veitingu ríkisborgararéttar |website=althingi.is |access-date=2026-10-20 |date=2005-03-22}}</ref> Fischer var svo leystur úr haldi 23. mars 2005 og flaug til Íslands sama dag. Hann bjó í Reykjavík til æviloka og lést eftir baráttu við alvarleg [[nýra|nýrnaveikindi]]. Fischer dvaldist á sjúkrahúsi í Reykjavík í október og nóvember 2007, en síðan á heimili sínu.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2008/01/18/bobby_fischer_latinn/ |titill=Bobby Fischer látinn |dags=2008-01-18 |vefsíða=mbl.is |skoðað=2026-10-20}}</ref> Síðustu orð hans, samkvæmt Magnúsi Skúlasyni sem sat hjá honum þeger hann lést, voru: „Ekkert linar þjáningar eins og mannleg snerting.“<ref>{{cite web|first=Óli |last=Tynes |url=https://www.visir.is/g/200880119051 |title=Síðustu orð Fischers |website=visir.is |access-date=2026-10-20 |date=2008-01-19}}</ref> Fischer var jarðsettur í kyrrþey að eigin ósk í kirkjugarði [[Laugardælakirkja|Laugardæla]] í [[Flóahreppur|Flóa]] þann 21. janúar 2008. Þann 5. júlí 2010 var lík Fischers grafið upp til að ná í lífsýni sem notað var í erfðamáli sem aðstandendur [[Filippseyjar|filippeysku]] stúlkunnar Jinky Ong höfðuðu.<ref>{{tímarit.is|5328706|Allt gert á eins varfærinn hátt og hægt var|blað=Morgunblaðið |bls=6|dags=2010-07-06}}</ref> [[DNA-raðgreining|DNA-próf]] sýndi að Fischer var ekki faðir stúlkunnar.<ref>{{tímarit.is|5335792|Fischer er ekki faðir Jinky|höfundur=Guðmundur Sv. Hermannsson |blað=Morgunblaðið |bls=4|dags=2010-08-18}}</ref> Þann 11. apríl 2011 féll dómur [[Hæstiréttur Íslands|Hæstaréttar]] sem dæmdi Myoko Watai eina erfingja Fischers.<ref>{{tímarit.is|5151051|Miyoko Watai erfingi Fischers: Átti milljónir í banka í Sviss |blað=Fréttablaðið |bls=10|dags=2011-04-12}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{fd|1943|2008}} {{DEFAULTSORT:Fischer, Bobby}} [[Flokkur:Bandarískir skákmenn]] l2yctjwx6dpn5d2yl1e5tz48tnnl4t7 1983414 1983413 2026-10-20T15:23:10Z Akigka 183 1983414 wikitext text/x-wiki {{Skákmaður |fullt nafn= Robert James Fischer |mynd=[[Mynd:Bobby Fischer 1972 (cropped).jpg|200px]] |fæðingardagur={{fæðingardagur|1943|3|9}} |fæðingarbær=[[Chicago]], [[Illinois]] |fæðingarland=[[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] |dánardagur={{Dánardagur og aldur|2008|1|17|1943|3|9}} |dánarbær=[[Reykjavík]] |dánarland=[[Ísland]]i |Land=[[Bandaríkin]] |Titill=[[Stórmeistari (skák)|Stórmeistari]] |Heimsmeistaraár= 1972–1975 |Stig= |Hápunktur = |flest stig = 2785 |dagsetning flestra stiga=júlí 1972 }} '''Robert James Fischer''' (9. mars 1943 – 17. janúar 2008), þekktastur sem '''Bobby Fischer''', var [[BNA|bandarískur]] [[Stórmeistari (skák)|stórmeistari]] í [[skák]] og fyrrverandi [[Heimsmeistari (skák)|heimsmeistari í skák]] undir merkjum [[FIDE]] sem síðar hlaut [[Ísland|íslenskan]] ríkisborgararétt. Hann gjörsigraði FIDE-heimsmeistarann [[Boris Spasskíj]] í „einvígi aldarinnar“ í [[Reykjavík]] 1. september 1972 og varð þar með fyrsti Bandaríkjamaðurinn sem var krýndur heimsmeistari í skák. (Hinn bandaríski {{ill|Paul Morphy|en|Paul Morphy}} var almennt talinn heimsmeistari í skák um miðbik 19. aldar, en háði aldrei opinbert einvígi um titilinn.<ref>Skv. David Lawson, í ''Paul Morphy, The Pride and Sorrow of Chess'', Mckay, 1976. Lawson fullyrðir að Morphy hafi verið fyrsti skákmaðurinn sem fékk nafnbótina „heimsmeistari“ í sinni samtíð. Flestir sagnfræðingar eru þó sammála um að fyrsta opinbera heimsmeistaraeinvígið hafi átt sér stað árið 1886.</ref>) Heimsmeistaratitillinn rann honum úr greipum 3. apríl 1975 þegar hann neitaði að verja hann gegn áskorandanum [[Anatolíj Karpov]]. Bobby Fisher var þekktur sem einn iðnasti og hæfileikaríkasti {{ill|skákmaður sögunnar|en|List of chess players by peak FIDE rating}}, en einnig fyrir óútreiknanlega hegðun sína og öfgafullar [[stjórnmálaskoðun|stjórnmálaskoðanir]], litaðar af [[gyðingahatur|gyðingahatri]] og fyrirlitningu á Bandaríkjunum. Þrátt fyrir langa fjarveru frá skákkeppnum var hann meðal þekktustu skákmanna veraldar.<ref>{{tímarit.is|4181579|Mozart skáklistarinnar|blað=Morgunblaðið|dags=19. janúar 2008|bls=27}}</ref> Fischer virti að vettugi alþjóðlegar refsiaðgerðir gegn [[Sósíalíska sambandslýðveldið Júgóslavía|Júgóslavíu]] þegar hann tefldi skákeinvígi við Spasskíj í {{ill|Sveti Stefan|en|Sveti Stefan}} árið 1992. Eftir einvígið var hann eftirlýstur í Bandaríkjunum og eigur hans þar gerðar upptækar. Hann fluttist seinna til [[Japan]]s, en var hnepptur í fangelsi þegar vegabréf hans rann út. Hann sótti í framhaldi um landvistarleyfi á Íslandi með bréfi til [[Davíð Oddsson|Davíðs Oddssonar]] utanríkisráðherra 26. nóvember 2004. Þann 15. desember 2004 var honum veitt landvistarleyfi, en bandarískum stjórnvöldum mislíkaði ákvörðunin og báðu um að leyfið yrði afturkallað. Eftir að í ljós kom að dvalarleyfi á Íslandi væri ekki nóg til þess að japönsk stjórnvöld framseldu hann til Íslands sendi hann [[Alþingi]] bréf í janúar 2005 þar sem hann óskaði eftir að fá íslenskan [[Ríkisborgari|ríkisborgararétt]]. Málið var tekið fyrir af allsherjarnefnd þingsins sem ákvað þann 17. febrúar 2005 að mæla ekki með því við þingið að Fischer fengi ríkisborgararétt. Nokkrum dögum síðar samþykktu stjórnvöld þó að gefa út svokallað útlendingavegabréf handa Fischer. Í ljós kom samkvæmt yfirlýsingum japanskra embættismanna að vegabréfið eitt og sér dygði ekki til þess að leyfa Fischer að fara til Íslands. Þá kom beiðnin um ríkisborgararétt aftur upp. Þann 17. mars 2005 tók allsherjarnefnd beiðnina fyrir aftur og samþykkti daginn eftir að mæla með því við Alþingi að Fischer yrði veittur ríkisborgararéttur. Þann 21. mars 2005 samþykkti Alþingi það svo án umræðna og með 40 samhljóða atkvæðum (21 þingmaður var fjarverandi og tveir sátu hjá)<ref>{{tímarit.is|3656240|Fischer fær íslenskan ríkisborgararétt|blað=Morgunblaðið |bls=10 |dags=2005-03-22}}</ref> að veita Fischer ríkisborgararétt.<ref>{{cite web|url=https://www.althingi.is/altext/131/s/1012.html |title=Lög um veitingu ríkisborgararéttar |website=althingi.is |access-date=2026-10-20 |date=2005-03-22}}</ref> Fischer var svo leystur úr haldi 23. mars 2005 og flaug til Íslands sama dag. Hann bjó í Reykjavík til æviloka og lést eftir baráttu við alvarleg [[nýra|nýrnaveikindi]]. Fischer dvaldist á sjúkrahúsi í Reykjavík í október og nóvember 2007, en síðan á heimili sínu.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2008/01/18/bobby_fischer_latinn/ |titill=Bobby Fischer látinn |dags=2008-01-18 |vefsíða=mbl.is |skoðað=2026-10-20}}</ref> Síðustu orð hans, samkvæmt Magnúsi Skúlasyni sem sat hjá honum þeger hann lést, voru: „Ekkert linar þjáningar eins og mannleg snerting.“<ref>{{cite web|first=Óli |last=Tynes |url=https://www.visir.is/g/200880119051 |title=Síðustu orð Fischers |website=visir.is |access-date=2026-10-20 |date=2008-01-19}}</ref> Fischer var jarðsettur í kyrrþey að eigin ósk í kirkjugarði [[Laugardælakirkja|Laugardæla]] í [[Flóahreppur|Flóa]] þann 21. janúar 2008. Þann 5. júlí 2010 var lík Fischers grafið upp til að ná í lífsýni sem notað var í erfðamáli sem aðstandendur [[Filippseyjar|filippeysku]] stúlkunnar Jinky Ong höfðuðu.<ref>{{tímarit.is|5328706|Allt gert á eins varfærinn hátt og hægt var|blað=Morgunblaðið |bls=6|dags=2010-07-06}}</ref> [[DNA-raðgreining|DNA-próf]] sýndi að Fischer var ekki faðir stúlkunnar.<ref>{{tímarit.is|5335792|Fischer er ekki faðir Jinky|höfundur=Guðmundur Sv. Hermannsson |blað=Morgunblaðið |bls=4|dags=2010-08-18}}</ref> Þann 11. apríl 2011 féll dómur [[Hæstiréttur Íslands|Hæstaréttar]] sem dæmdi Myoko Watai eina erfingja Fischers.<ref>{{tímarit.is|5151051|Miyoko Watai erfingi Fischers: Átti milljónir í banka í Sviss |blað=Fréttablaðið |bls=10|dags=2011-04-12}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{fd|1943|2008}} {{DEFAULTSORT:Fischer, Bobby}} [[Flokkur:Bandarískir skákmenn]] blsgmflbb544k9jtqcr144g5vab90q9 0 2178 1983436 1740571 2026-10-20T16:06:30Z Akigka 183 1983436 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Johannes Kepler.jpg|thumb|right|Johannes Kepler]] '''Johannes Kepler''' ([[27. desember]] [[1571]] – [[15. nóvember]] [[1630]]) var [[Þýskaland|þýskur]] [[Stjörnufræði|stjarnfræðingur]] og [[frægir stærðfræðingar|stærðfræðingur]]. Hann er þekktastur fyrir þrjú [[Lögmál Keplers|lögmál]] sem við hann eru kennd, eitt þeirra segir að [[reikistjarna|reikistjörnurnar]] ferðist á [[sporbaugur|sporbaugslaga]] brautum umhverfis sól sína, með [[sólin]]a í öðrum [[brennipunktur|brennipunkti]] sporbaugsins. Fyrstu tvö lögmálin setti hann fram [[1609]] og það þriðja 10 árum síðar. Lögmálin voru reynslulögmál, sem þýðir það að þau voru byggð á athugunum og mælingum, en ekki útleidd stærðfræðilega. Niðurstöður sínar byggði hann á athugunum [[Tycho Brahe]]. Það beið þar til [[Isaac Newton]] kom fram með [[þyngdarlögmálið|þyngdaraflslögmál]] sitt, sem segir að tveir hlutir dragist hvor að öðrum í réttu hlutfalli við [[massi|massa]] þeirra og í öfugu hlutfalli við [[fjarlægð]]ina á milli þeirra í öðru veldi. Út frá þessu lögmáli Newtons má síðan leiða lögmál Keplers stærðfræðilega. [[File:Kepler - Ad Vitellionem paralipomena quibus astronomiae pars optica traditur, 1604 - 158093 F.jpg|thumb|upright|''Astronomiae pars optica'']] {{DEFAULTSORT:Kepler, Johannes}} {{fd|1571|1630}} [[Flokkur:Þýskir stærðfræðingar]] [[Flokkur:Þýskir stjarnfræðingar]] [[Flokkur:Saga stjörnufræðinnar]] 0nghq7x8fpy76cocsnsv4hqkpno3mxa 0 2385 1983401 1905039 2026-10-20T14:06:39Z Berserkur 10188 /* Erlendis */ 1983401 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1785]]|[[1786]]|[[1787]]|[[1788]]|[[1789]]|[[1790]]|[[1791]]| [[1771–1780]]|[[1781–1790]]|[[1791–1800]]| [[17. öldin]]|[[18. öldin]]|[[19. öldin]]| }} [[Mynd:Björn Gunnlaugsson by Sigurður málari.jpg|thumb|right|[[Björn Gunnlaugsson]]. Teikning [[Sigurður Guðmundsson (málari)|Sigurðar málara]].]] Árið '''1788''' ('''MDCCLXXXVIII''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[1. janúar]] - Við afnám [[einokunarverslun]]ar um áramót varð verslun á Íslandi frjáls öllum þegnum [[Danakonungur|Danakonungs]]. * Séra [[Jón Steingrímsson]] samdi yfirlitsritið ''Fullkomið skrif um Síðueld'', sem yfirleitt er kallað ''Eldritið''. * [[Páll Hjálmarsson]] varð síðasti skólameistari [[Hólaskóli (1106-1802)|Hólaskóla]]. * [[Faktorshúsið í Hæstakaupstað]], Ísafirði, var byggt af norskum kaupmönnum. === Fædd === * [[Björn Gunnlaugsson]], landmælingamaður og höfundur stjörnufræðirita (d. [[1876]]). === Dáin === == Erlendis == * [[2. janúar]] og [[9. janúar]] - [[Georgía (fylki)|Georgía]] varð 4. fylki Bandaríkjanna og [[Connecticut]] það 5. * [[26. janúar]]: Fyrsta [[nýlenda]] [[Evrópa|Evrópumanna]] í [[Ástralía|Ástralíu]] stofnuð, fanganýlendan sem síðar hlaut nafnið [[Sydney]]. Í dag er haldið upp á þjóðhátíðardag Ástralíu á þessum degi. * [[6. febrúar]] - [[Massachusetts]] varð 6. fylki Bandaríkjanna. * [[21. mars]] - Bruninn mikli í [[New Orleans]]: 856 hús brann til grunna og 25% íbúa létust. * [[28. apríl]] - [[Maryland]] varð 7. fylki Bandaríkjanna. * [[23. maí]] - [[Suður-Karólína]] varð 8. fylki Bandaríkjanna. * [[21. júní]] - [[New Hampshire]] varð 9. fylki Bandaríkjanna. * [[25. júní]] - [[Virginía]] varð 10. fylki Bandaríkjanna. * [[27. júní]] - [[Sænsk-rússneska stríðið]] (1788-1790) hófst. * [[26. júlí]] - [[New York-fylki]] varð 11. fylki Bandaríkjanna. * [[10. ágúst]] - [[Wolfgang Amadeus Mozart]] lauk sinni síðustu sinfóníu. * Október - [[Georg 3.]] Bretakonungur varð geðveikur og gat ekki sinnt starfi sínu. * Desember - [[Robert Burns]] samdi lagið [[Auld Lang Syne]]. * Breska dagblaðið [[The Times]] kom fyrst út. * Bærinn [[Ullapool]] var stofnaður í Skotlandi. * Alexander MacKenzie nam land við Fort Chipewyan í [[Alberta (fylki)|Alberta]], Kanada, fyrstur Evrópubúa. === Fædd === * [[22. janúar]] - [[Byron lávarður]], enskt skáld (d. [[1824]]). * [[22. febrúar]] - [[Arthur Schopenhauer]], þýskur heimspekingur (d. [[1860]]). * [[9. október]] - [[József Kossics]], slóvensku rithöfundur, kaþólsku prestur (d. [[26. desember]], [[1867]]). === Dáin === * [[2. ágúst]] - [[Thomas Gainsborough]], enskur listmálari (f. [[1727]]). * [[13. ágúst]] - [[Bolle Willum Luxdorph]], danskur sagnfræðingur, skáld og embættismaður (f. [[1716]]). * [[14. desember]] - [[Carl Philipp Emanuel Bach]], þýskt tónskáld (fæddur [[8. mars]], [[1714]]). [[Flokkur:1788]] neax1aqmswi88sv40o4d6t6sfn4ff0d 0 2743 1983435 1740587 2026-10-20T16:04:50Z Akigka 183 1983435 wikitext text/x-wiki '''Ljósár''' er [[mælieining|lengdareining]] ([[stjarnfræðieining]]) sem notuð er í [[stjörnufræði]] og [[heimsfræði]]. Það er sú fjarlægð sem [[ljós]] fer á einu [[ár]]i í [[tómarúm]]i, þ.e. 9,461 × 10¹² [[kílómetri|kílómetrar]] eða 63.240 [[stjarnfræðieining]]ar. == Tengt efni == * [[Parsek]] == Tenglar == * {{Vísindavefurinn|1169|Hversu langt er eitt ljósár? Hversu hratt þyrfti maður að ferðast til að ná þangað á einu ári?}} * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/ljosar/|title=Ljósár|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} {{Stubbur|eðlisfræði}} [[Flokkur:Stjörnufræði]] [[Flokkur:Stjarnfræðilegar mælieiningar]] [[Flokkur:Lengdareiningar]] 24lfdxcbgh1gya61rtsf62k4y9hhrto 0 4921 1983420 1952341 2026-10-20T15:47:34Z Akigka 183 1983420 wikitext text/x-wiki :''Fyrir rómverska guðinn, sjá [[Júpíter (guð)]].'' {{reikistjarna | nafn = Júpíter | tákn = [[Mynd:Jupiter symbol (bold).svg|24px|alt=♃|Stjörnufræðitákn Júpíters]] | bakgrunnur = LightGoldenrodYellow | mynd = Jupiter by Cassini-Huygens.jpg | myndatexti = Samsett mynd frá [[Cassini–Huygens|Cassini-geimfarinu]]. Dökki bletturinn er skuggi tunglsins [[Evrópa (tungl)|Evrópu]]. | sporbaugur_H =<ref name=horizons>{{H-vefur | nafn = Yeomans| eiginnafn = Donald K.|dagsetning = 2006-07-13 |url = http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=mb&sstr=5 |titill = HORIZONS Web-Interface for Jupiter Barycenter (Major Body=5)|publisher = [[JPL Horizons On-Line Ephemeris System]] | dags skoðað = 2007-08-08}}</ref><ref name=barycenter>Upplýsingar um sporbraut miðast við samþungamiðju Júpíterkerfisins fremur en miðju reikistjörnunnar. Það er vegna þess að samþungamiðjan er stöðugri en miðja reikistjörnunnar sem verður fyrir þyngdaráhrifum af tunglunum.</ref> | viðmiðunartími = [[J2000]] | forskeyti_nándogfirrð = Sól | firrð = 816.520.800 km | nánd = 740.573.600 km | hálfur_langás = 778.547.200 km | miðskekkja = 0,048775 | brautarhalli = {{einfaldur listi | * 1,305° miðað við [[sólbaugur|sólbaug]] * 6,09° miðað við miðbaug sólar * 0,32° miðað við [[Fastaslétta|fastasléttu]]<ref name=meanplane>{{H-vefur |date=2009-04-03 |titill=The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter |url=http://home.surewest.net/kheider/astro/MeanPlane.gif |dags skoðað=2009-04-10}} (produced with [http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ Solex 10] written by Aldo Vitagliano; see also [[Invariable plane]])</ref> }} | rishnútslengd = 100,492° | stöðuhorn_nándar = 275,066° | meðalbrautarhorn = 18,818° | umferðartími = {{einfaldur listi | * 4.332,59&nbsp;[[sólarhringur|d]] * 11,8618&nbsp;[[ár]] * 10.475,8 Júpítersdagur<ref name="planet_years">{{H-vefur|url = http://cseligman.com/text/sky/rotationvsday.htm | titill = Rotation Period and Day Length| nafn = Seligman | eiginnafn = Courtney| dags skoðað = 2009-08-13}}</ref> }} | sólbundinn_umferðartími = 398,88&nbsp;days<ref name="fact">{{H-vefur|url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html|titill = Jupiter Fact Sheet|útgefandi = NASA|nafn = Williams|eiginnafn = Dr. David R.|dags skoðað = 2007-08-08|dagsetning = 16. nóvember 2004}}</ref> | meðalhraði = 13,07&nbsp;km/s<ref name="fact" /> | tungl = [[Tungl Júpíters|67]] | pólfletja = 0,06487 ± 0,00015 <!-- calculated from data in ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007" --> | miðbaugsgeisli = {{einfaldur listi | * 71.492 ± 4&nbsp;km<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007">{{H-tímarit|nafn=Seidelmann o.fl.|titill=Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006|tímarit=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy|dagsetning=júlí 2007|árgangur=98|tölublað=3|blaðsíður=155-180|url=http://link.springer.com/article/10.1007%2Fs10569-007-9072-y}}</ref><ref name=1bar>Refers to the level of 1 bar atmospheric pressure</ref> * 11,209 [[Jörðin|jarðir]] }} | heimskautageisli = {{einfaldur listi | * 66.854 ± 10&nbsp;km<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007" /><ref name=1bar/> * 10,517&nbsp;jarðir }} | mean_radius = 69.911 ± 6&nbsp;km<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007" /><ref name=1bar/> | flatarmál_yfirborðs = {{einfaldur listi | * 6,1419×10¹⁰&nbsp;km²<ref name=1bar/><ref name="nasafact">{{H-vefur |url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Jupiter&Display=Facts |titill=Solar System Exploration: Jupiter: Facts & Figures |work=NASA |date=7 May 2008}}</ref> * 121,9 jarðir }} | rúmmál = {{einfaldur listi | * 1,4313×10¹⁵&nbsp;km³<ref name="fact" /><ref name=1bar/> * 1321.3&nbsp;jarðir }} | massi = {{einfaldur listi | * 1,8986×10²⁷&nbsp;kg<ref name="fact" /> * 317,8&nbsp;jarðir * 1/1047 sól<ref name=ssd-constants>{{H-vefur |titill=Astrodynamic Constants |publisher=JPL Solar System Dynamics |date=2009-02-27 |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/?constants | dags skoðað = 2007-08-08}}</ref> }} | þéttleiki = 1,326&nbsp;g/cm³<ref name="fact" /><ref name=1bar/> | þyngdarafl = 24,79&nbsp;m/s²<ref name="fact" /><ref name=1bar/> <br /> 2,528&nbsp;[[Þyngdarhröðun|g]] | lausnarhraði = 59,5&nbsp;km/s<ref name="fact" /><ref name=1bar/> | stjarnbundinn_dagur = 9,925&nbsp;[[Klukkustund|k]]<ref>{{H-vefur |author = Seidelmann, P. K.; Abalakin, V. K.; Bursa, M.; Davies, M. E.; de Burgh, C.; Lieske, J. H.; Oberst, J.; Simon, J. L.; Standish, E. M.; Stooke, P.; Thomas, P. C. |year = 2001|url = http://www.hnsky.org/iau-iag.htm |titill = Report of the IAU/IAG Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements of the Planets and Satellites: 2000 |publisher = HNSKY Planetarium Program | dags skoðað = 2007-02-02}}</ref> (9 k 55 m 30 s) | snúningshraði = 12,6&nbsp;km/s <br /> 45,3&nbsp;km/klst | möndulhalli = 3,13°<ref name="fact" /> | stjörnulengd_norðurpóls = 268,057°<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007" /> | stjörnubreidd = 64,496°<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007" /> | endurskinshlutfall = 0,343 (Bond) <br /> 0,52 (gagnsk.)<ref name="fact" /> | sýndarbirta = -1.6 til -2.94<ref name="fact" /> | hornstærð = 29.8" — 50.1"<ref name="fact" /> | hitanafn1 = 1 bar | lægsti1 = | meðal1 = 165&nbsp;[[Kelvin|K]]<ref name="fact" /> | hæsti1 = | hitanafn2 = 0,1 bar | lægsti2 = | meðal2 = 112&nbsp;K<ref name="fact" /> | hæsti2 = | lofthjúpur_H = <ref name="fact" /> | loftþrýstingur = 20–200&nbsp;[[Paskal|kPa]]<ref>{{H-tímarit |höfundur=Anonymous|titill=Probe Nephelometer |tímarit=Galileo Messenger|publisher=NASA/JPL |mánuður=March|ár=1983|tölublað=6 |url=http://www2.jpl.nasa.gov/galileo/messenger/oldmess/2Probe.html | dags skoðað = 2007-02-12}}</ref> (skýjalag) | stigulshæð = 27&nbsp;km | samsetning_lofthjúps = <table> <tr><td> 89,8±2,0%</td><td>[[vetni]] (H₂) </td></tr><tr><td> 10,2±2,0%</td><td>[[helín]] </td></tr><tr><td> ~0,3%</td><td>[[metan]] </td></tr><tr><td> ~0,026%</td><td>[[ammóníak]] </td></tr><tr><td> '''Ís''':</td><td> </td></tr><tr><td> </td><td>[[ammóníak]] </td></tr><tr><td> </td><td>[[vatn]] </td></tr></table> }} '''Júpíter''' er fimmta [[reikistjarna]]n frá [[sólin|sólu]] talið og sú stærsta, en einnig sú innsta af [[gasrisi|gasrisum]] [[sólkerfið|sólkerfisins]]. [[rúmmál|Heildarrúmmál]] Júpíters er meira en samanlagt rúmmál allra hinna reikistjarnanna og [[massi]] hans er 2,5 sinnum meiri en samanlagður massi þeirra allra. Júpíter er þriðji bjartasti náttúrulegi hluturinn sem sést á næturhimni Jarðar, á eftir [[Tunglið|Tunglinu]] og [[Venus (reikistjarna)|Venus]]. Júpíter er nefndur eftir [[Júpíter (guð)|rómverskum konungi guðanna]] vegna stærðar sinnar. Í [[Kína|kínverskri]], [[japan]]skri, [[Kórea|kóreskri]] og [[víetnam]]skri menningu er hann nefndur „viðarstjarnan“, byggt á [[Frumefnin fimm|frumefnunum fimm]].<ref>{{cite book |first=Jan Jakob Maria |last=De Groot |year=1912 |title=Religion in China: universism. a key to the study of Taoism and Confucianism |work=American lectures on the history of religions |volume=10 |page=300 |publisher=G.P. Putnam's Sons |url=https://books.google.com/books?id=ZAaP7dyjCrAC&pg=PA300 |access-date=January 8, 2010}}</ref><ref>{{cite book |first=Thomas |last=Crump |year=1992 |title=The Japanese numbers game: the use and understanding of numbers in modern Japan |url=https://archive.org/details/japanesenumbersg00crum |url-access=limited |work=Nissan Institute/Routledge Japanese studies series |pages=[https://archive.org/details/japanesenumbersg00crum/page/n53 39]–40 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-05609-0}}</ref><ref>{{cite book |first=Homer Bezaleel |last=Hulbert |year=1909 |title=The passing of Korea |page=[https://archive.org/details/passingkorea01hulbgoog/page/n538 426] |publisher=Doubleday, Page & Company |url=https://archive.org/details/passingkorea01hulbgoog |access-date=January 8, 2010}}</ref> Efni Júpíters er að mestu gas, en fyrir innan allt þetta gas er lítill kjarni úr þyngri efnum.<ref name="coreuncertainty_2004">{{cite journal |author=Saumon, D. |author2=Guillot, T. |title=Shock Compression of Deuterium and the Interiors of Jupiter and Saturn |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2004-07-10_609_2/page/1170 |journal=The Astrophysical Journal |volume=609 |issue=2 |pages=1170–1180 |year=2004 |bibcode=2004ApJ...609.1170S |doi=10.1086/421257 |arxiv=astro-ph/0403393|s2cid=119325899 | issn=0004-637X}}</ref> Líkt og á öðrum risaplánetum er ekkert skilgreint fast yfirborð á Júpíter. Samdráttur fastefnis á Júpíter myndar meiri hita en hann fær frá Sólinni. Gasský hans eru úr mörgum mismunandi efnasamböndum, þar á meðal [[vetni]], [[helíum]], koltvísýringi, vatnsgufu, [[metangas]]i, ammoníakís og ammóníumhýdrósúlfíði. Algengasta efnið er vetni, en helín myndar fjórðung massa hans og tíunda hluta ummálsins. Snúningur Júpíters fletur hann aðeins út. Sýnilegt einkenni á gashjúpnum umhverfis Júpíter er að hann skiptist í mislita borða eftir breiddargráðum, en á mótum þeirra sjást kvikur og hringiður. [[Stóri rauði bletturinn]] á Júpíter er risastormur sem hefur verið til að minnsta kosti frá 17. öld þegar hann sást fyrst í [[sjónauki|sjónauka]]. Það tekur Júpíter 10 klukkustundir að snúast um sjálfan sig. Eitt ár á Júpíter (sá tími sem það tekur hann að fara einn hring um sólu) er jafnlangt og 11,9 ár á jörðinni. <!--Vil ekki taka út, en hvað er þetta?: Tími sem tekur að senda boð til jarðar · 76,5 mínútur (mismunandi eftir fjarlægð)--> Umhverfis Júpíter er ógreinilegur [[plánetuhringur]] og öflugt [[segulsvið]]. [[Segulhvolfshali]] Júpíters er nær 800 milljón km að lengd og nær alla leið að sporbraut [[Satúrnus (reikistjarna)|Satúrnusar]]. Júpíter hefur í það minnsta 80 þekkt [[tungl Júpíters|tungl]], en líklega eru þau miklu fleiri.<ref name="80moons">[https://www.smithsonianmag.com/smart-news/amateur-astronomer-discovers-new-moon-orbiting-jupiter-180978258/ Amateur Astronomer Discovers New Moon Orbiting Jupiter], Smithsonian Magazine, 22. júlí, 2021</ref> Þau þekktustu og stærstu eru [[Íó (tungl)|Íó]], [[Evrópa (tungl)|Evrópa]], [[Ganýmedes (tungl)|Ganýmedes]] og [[Kallistó (tungl)|Kallistó]], sem [[Galileo Galilei]] uppgötvaði á 17. öld. Stærsta tunglið, Ganýmedes, er stærra en reikistjarnan [[Merkúr (reikistjarna)|Merkúr]]. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/jupiter/|title=Júpíter|author=Sævar Helgi Bragason|date=2023|website=Stjörnufræðivefurinn}} * [http://www.timarit.is/?issueID=418434&pageSelected=11&lang=0 ''Risinn meðal jarðstjarnanna''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1955] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305202531/http://timarit.is/?issueID=418434&pageSelected=11&lang=0 |date=2016-03-05 }} {{sólkerfisfótur}} [[Flokkur:Sólkerfið]] [[Flokkur:Júpíter]] [[Flokkur:Reikistjörnurnar]] og0cii634xxkm2y9qqot5qha7sz1vx1 0 8227 1983545 1905137 2026-10-21T10:50:57Z Berserkur 10188 1983545 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1371]]|[[1372]]|[[1373]]|[[1374]]|[[1375]]|[[1376]]|[[1377]]| [[1361–1370]]|[[1371–1380]]|[[1381–1390]]| [[13. öldin]]|[[14. öldin]]|[[15. öldin]]| }} [[Mynd:1-Francesco Petrarca.jpg|thumb|right|Francesco Petrarca.]] Árið '''1374''' ('''MCCCLXXIV''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[Jón skalli Eiríksson|Jón skalli]] Hólabiskup sigldi til Noregs á skipinu ''Maríubollanum'', sem hann hafði látið smíða fyrir Hólastól, en konungur eignaði sér skipið. * [[Ormur Snorrason]] varð lögmaður sunnan og austan öðru sinni. * Skrá var gerð um [[lausafé]] [[Hólastóll|Hólastóls]]. * [[Þorgautur Jónsson]], var hirðstjóri tók Einar dynt úr Þingeyrakirkju til fanga. Einar var svo kviksettur yrir morð. === Fædd === * (líklega) [[Vatnsfjarðar-Kristín Björnsdóttir]] (d. 1458). === Dáin === * [[Árni Einarsson í Auðbrekku|Árni Einarsson]], bóndi í Auðbrekku og staðarhaldari á Grenjaðarstað. == Erlendis == * [[17. janúar]] - Tveir menn voru handteknir í [[Padúa]] og teknir af lífi fyrir ætlanir um að ráða Lávarð borgarinnar af dögum. * [[3. febrúar]] - Genúamenn réðust á borgina Kýrenía á [[Kýpur]] en Kýpurbúar hrundu árásinni. Mánuði síðar náðu þeir borginni. * [[12. apríl]] - Konungar Kastilíu og Aragóníu sömdu um frið og var fyrirhugað brúðkaup barna þeirra. * [[23. apríl]] - [[Játvarður 3.]] Englandskonungur veitti rithöfundinum [[Geoffrey Chaucer]] gallón (um 3,8 lítra) af víni á dag það sem hann ætti eftir ólifað. Síðar var skáldalaununum breytt í peningagreiðslu. * [[24. júlí]] - [[Dansæði]] greip um sig í [[Þýskaland]]i í [[Aachen]], hugsanlega vegna sveppaeitrunar. * [[27. október]] - Gongmin, konungur [[Kórea|Kóreu]] var ráðinn af dögum af mönnum sem brutust inn í konungshöllina og vógu hann með sverðum. * [[Marokkó]] var skipt í konungdæmin Fez og Marrakesh. * Afbrigði [[svartidauði|svartadauða]] herjaði á Evrópu. === Fædd === * [[11. apríl]] - [[Roger Mortimer]], jarl af March, ríkiserfingi Englands (útnefndur arftaki [[Ríkharður 2. Englandskonungur|Ríkharðs 2.]])(d. [[1398]]). * (líklega) - Heiðveig, drottning Póllands. === Dáin === * [[19. júlí]] - [[Francesco Petrarca]], [[Ítalía|ítalskur]] rithöfundur (f. [[1304]]). * [[1. desember]] - [[Magnús Eiríksson smek]], konungur Noregs og Svíþjóðar (f. [[1316]]). * (líklega) [[Heiðveig af Slésvík]], drottning Danmerkur, kona [[Valdimar atterdag|Valdimars atterdags]]. [[Flokkur:1374]] k4n38rv9w0fviqh0frooad99ow293eg 0 8640 1983416 1978905 2026-10-20T15:41:06Z Akigka 183 1983416 wikitext text/x-wiki {{reikistjarna | bakgrunnur = #a0ffa0 | nafn = Tunglið [[Mynd:Moon decrescent symbol (bold).svg|20px|]] | mynd = FullMoon2010.jpg | alt = Tunglið séð frá jörðu | myndatexti = Tunglið séð frá jörðu. | forskeyti_nándogfirrð = Jarð | firrð = 405.500 km | nánd = 363.300 km | brautarhraði = 1,2 km/s | umferðartími = 29,531 dagar | möndulhalli = 6,68° | er_tungl = Jarðar | ummál = 10.921 km | flatarmál_yfirborðs = 3,793 × 10⁷ km² (0,074 Jörð) | rúmmál = 2,1958 × 10¹⁰ km³ (0,020 Jörð) | eðlismassi = 3,34 g/cm³ | lausnarhraði = 2,38 km/s | þyngdarafl = 1,622 m/s² | hitanafn1 = [[Kelvín]] | lægsti1 = 100 | meðal1 = 250 | hæsti1 = 390 }} <onlyinclude>'''Tunglið''' eða '''máninn''' er eini [[fylgihnöttur]] [[Jörðin|jarðar]]. Meðalfjarlægð tungls og jarðar er 384.399 km (um það bil 30 sinnum þvermál jarðar). Tunglið snýr alltaf sömu hlið að jörðinni. Ástæða þess er sú að [[flóðkraftur]] jarðar hefur [[bundinn möndulsnúningur|bundið möndulsnúning]] tunglsins ([[tungldagur|tungldag]]) við umferðartíma þess ([[tunglmánuður|tunglmánuð]]), sem er 29,5 jarðardagar. Aðdráttarafl tunglsins verkar líka á jörðina og er helsta ástæða [[sjávarföll|sjávarfalla]].</onlyinclude> [[Jarðeðlisfræði]]lega er tunglið [[himinhnöttur]] eða [[fylgihnöttur]]. Massi þess er 1,2% af massa jarðar og þvermál þess er 3.476 km, sem er um einn fjórði af þvermáli jarðar. Í [[sólkerfið|sólkerfinu]] er tunglið hlutfallslega stærsti og massamesti fylgihnötturinn miðað við stærð sinnar reikistjörnu. Tunglið er auk þess fimmti stærsti og massamesti fylgihnötturinn og stærra en allar þekktar [[dvergreikistjarna|dvergreikistjörnur]].<ref name="Metzger2021">{{Citation |last1=Metzger |first1=Philip |author-link1=Philip T. Metzger |last2=Grundy |first2=Will |last3=Sykes |first3=Mark |last4=Stern |first4=Alan |last5=Bell |first5=James |last6=Detelich |first6=Charlene |last7=Runyon |first7=Kirby |last8=Summers |first8=Michael |date=2021 |title=Moons are planets: Scientific usefulness versus cultural teleology in the taxonomy of planetary science |journal=[[Icarus (journal)|Icarus]] |volume=374 |page=114768 |doi=10.1016/j.icarus.2021.114768 |arxiv=2110.15285 |bibcode=2022Icar..37414768M |s2cid=240071005}}</ref> [[Þyngdarafl við yfirborð]] tunglsins er um einn sjötti af þyngdarafli jarðar, um helmingur af þyngdarafli [[Mars (reikistjarna)|Mars]], og það annað mesta á fylgihnetti í sólkerfinu, á eftir tungli [[Júpíter (reikistjarna)|Júpíters]], [[Íó (tungl)|Íó]]. Tunglið er lagskipt [[jarðstjarna]] og þar er ekkert [[vatnshvolf]], [[gufuhvolf]] eða [[segulsvið]] svo heitið geti. Það myndaðist fyrir 4,51 milljörðum ára, skömmu eftir myndun jarðar, hugsanlega úr bergsalla sem myndaðist við árekstur milli jarðarinnar og himinhnattar á stærð við Mars, sem hefur verið kallaður [[Þeia (reikistjarna)|Þeia]]. Yfirborð tunglsins er þakið [[tunglryk]]i. Þar er landslag sem einkennist af [[tunglfjöll|fjöllum]], [[árekstrargígur|árekstrargígum]], [[slettubreiða|slettubreiðum]], [[slettugeisli|slettugeislum]], [[gróp]]um, og [[tunglhaf|tunglhöfum]] úr storknuðu [[hraun]]i (sérstaklega á þeirri hlið sem snýr að jörðu). Höfin mynduðust þegar hraun rann ofan í árekstrargíga. Tunglið er alltaf upplýst af sólinni, nema þegar [[tunglmyrkvi]] á sér stað, en þessi lýsing er breytileg séð frá jörðinni og skapar þannig [[kvartilaskipti]] tunglsins.<ref>{{cite web |title=Is the 'full moon' merely a fallacy? |website=[[NBC News]] |date=February 28, 2004 |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna4402294 |access-date=May 30, 2023 |archive-date=June 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601085529/https://www.nbcnews.com/id/wbna4402294 |url-status=live}}</ref> Tunglið er bjartasti himinhnötturinn á [[næturhiminn|næturhimni]] jarðar, aðallega vegna þess hve [[sýndarþvermál]] þess er stórt. [[Endurvarpsstuðull]] tunglsins er svipaður og endurvarpsstuðull [[malbik]]s. Frá jörðinni sýnist tunglið vera næstum jafn stórt og sólin og það nær að skyggja alveg á sólina þegar [[sólmyrkvi]] á sér stað. Litlar breytingar á afstöðu tunglsins gagnvart jörðinni ([[tunglvik]]) valda því að 59% af yfirborði þess eru sjáanleg. Tunglið fer einn hring umhverfis jörðina á {{abbr|u.þ.b.|um það bil}} einum [[mánuður|mánuði]] og á hverri [[klukkustund]] færist það um 0,5[[gráða|°]] á himinhvelfingunni, miðað við fastastjörnunar, eða um fjarlægð sem er {{abbr|u.þ.b.|um það bil}} jöfn [[sýndarþvermál]]i þess. [[Tunglmyrkvi]] verður þegar tunglið fer inn í alskugga jarðar, þ. a jörðin skyggir á [[sólin|sólu]] frá tunglinu séð. == Heiti == Tungl jarðar nefnist á íslensku tunglið eða máninn (oft skrifað með ákveðnum greini til aðgreiningar frá fylgihnöttum annarra reikistjarna). Hefðbundið er að skrifa heitið með litlum staf í íslensku.<ref>{{vísindavefurinn|74617|Á að skrifa Sól og Tungl með stórum staf þegar rætt er um okkar sól og okkar tungl?|höfundur=Jóhannes B. Sigtryggsson|dags=31.10.2017}}</ref> Orðið „tungl“ gæti verið komið af indóevrópsku rótinni ''*den-gh-'' „skína“.<ref>{{cite web|url=https://malid.is/leit/tungl|title=Tungl|website=Málið.is}}</ref> Orðið „máni“ gæti hins vegar tengst indóevrópsku rótinni ''*mē-'' „mæla“ sem vísar til hlutverks tunglsins í tímamælingum.<ref>{{cite web|url=https://malid.is/leit/m%C3%A1ni|title=Máni|website=Málið.is}}</ref> Orðið er tengt orðinu „[[mánuður]]“. Á latínu nefnist tunglið ''Luna'' sem er stundum notað í vísindaritum og vísindaskáldskap til að greina tungl jarðar frá öðrum tunglum. Á grísku nefnist tunglið ''Selene'' og [[Selena]] er tunglgyðja og stundum persónugervingur tunglsins í [[grísk goðafræði|grískri goðafræði]]. Frumefnið [[selen]] dregur nafn sitt af henni. [[Artemis]] var önnur grísk gyðja sem tengdist tunglinu sérstaklega og enska nafnið ''Cynthia'' (eftir [[Kynþosfjall]]i, fæðingarstað Artemisar og Apollons) er því líka skáldlegt nafn á tunglgyðju. Í [[Súmer]] nefndist tunglgyðjan Sîn eða Nanna.<ref name=BlackGreen1992>{{cite book |last1=Black |first1=Jeremy |first2=Anthony |last2=Green |title=Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia: An Illustrated Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=05LXAAAAMAAJ |publisher=The British Museum Press |year=1992 |isbn=978-0-7141-1705-8 |pages=54, 135 |access-date=October 28, 2017 |archive-date=August 19, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819021935/https://books.google.com/books?id=05LXAAAAMAAJ&hl=en |url-status=live}}</ref> [[Mánasigð]] er táknmynd fyrir tunglið. Hún kemur víða fyrir í [[mannkynssaga|mannkynssögunni]]. [[Stjarna og mánasigð]] eru gömul tákn fyrir tunglgyðjuna Artemis og voru notuð í [[Austrómverska ríkið|Austrómverska ríkinu]] sem tákn borgarinnar [[Konstantínópel]]. [[Tyrkjaveldi]] tók táknið upp sem síðar varð vinsælt tákn fyrir [[íslam]].<ref name="Kadoi 2014">{{cite encyclopedia |last=Kadoi |first=Yuka |title=Crescent (symbol of Islam) |encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online |date=October 1, 2014 |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/crescent-symbol-of-islam-COM_25588?s.num=27&s.start=20}}</ref> == Uppruni == Ekki eru menn allir sammála um hvernig tunglið myndaðist. Ótal misgáfulegar [[hugmynd]]ir eru til um uppruna þess og verður fjallað um þær fjórar sem taldar eru líklegastar hér á eftir.<ref>{{vísindavefurinn|1652|Hvernig varð tunglið til?|höfundur=Sævar Helgi Bragason|dags=11.4.2019}}</ref> === Samansöfnunarkenningin === Einfaldasta [[kenning]]in er sú að tunglið og jörðin hafi myndast saman fyrir óralöngu, strax og [[sólkerfið]] tók að myndast og tunglið byrjað að snúast um jörðu strax frá upphafi. Hún verður reyndar að teljast í ólíklegri kantinum þar sem [[efnasamsetning]] hnattanna er svo ólík að þeir geta ekki hafa myndast úr sama [[efni]]nu. === Hremmikenningin === Önnur kenningin gengur út á það að tunglið hafi myndast sjálfstætt, en komið of nálægt jörðu. Við það festist það á sporbraut um jörðina og hefur ekki losnað síðan. Þessi kenning er líka í ólíklegra lagi, því ef hún stæðist, ætti jörðin að bera merki um að [[jarðskorpan]] hefði rifnað í sundur og gríðarleg [[eldgos]] hefðu geisað um alla jörðina. Þau ummerki hafa ekki fundist, {{abbr|a.m.k.|að minnsta kosti}} ekki ennþá og er mjög ólíklegt að þau finnist nokkurn tímann. Ekki er þó hægt að útiloka þennan möguleika alveg því við getum ekki afsannað slík eldsumbrot vegna flekahreyfinganna. Jarðskorpan endurnýjar sig sem gerir það að verkum að gömul [[jarðlög]], ekki síst jarðlög frá þeim tíma er tunglið myndaðist, gætu annaðhvort hafa eyðst eða grafist undir yngri jarðlögum og því verið nánast ógerlegt að rannsaka þau. === Klofningskenningin === Klofningskenningin gerir ráð fyrir að jörðin hafi upphaflega verið án fylgihnatta, en svo hafi hún skyndilega byrjað að snúast svo hratt að hluti jarðar hafi losnað og myndað tunglið. Þetta þykir þó óhugsandi. Ef hnöttur færi að snúast það hratt að hann klofnaði er útilokað að annar hlutinn færi á braut um hinn, heldur myndu þeir báðir losna úr þyngdarsviði hvors annars. Ein útgáfan af þessari kenningu gerir ráð fyrir að annað brotið sé tunglið og hitt Mars. === Árekstrarkenningin === Sú kenning er tiltölulega ung. Hún kom fyrst fram árið [[1975]] og segir að fyrirbæri á stærð við Mars hafi rekist á jörðina af gríðarlegu [[afl]]i með þeim afleiðingum að [[kjarni|kjarnar]] þeirra runnu saman, en bráðinn möttull aðkomuhnattarins hafi lekið út í [[geimurinn|geiminn]] og storknað á braut um jörðu. Massi hnattarins sem rakst svona hastarlega á jörðina hefur haft mikil áhrif á hana og talið er að möndulhalli hennar sé að einhverju leyti afleiðing þessa árekstrar. Í dag er árekstrarkenningin sú kenning um uppruna tunglsins sem mönnum finnst líklegust. == Gerð tunglsins == [[Mynd:Moon diagram IS.svg|thumb|Innri gerð tunglsins]] === Ytri gerð === Þegar fyrstu stjörnufræðingar fóru að velta tunglinu fyrir sér, tóku þeir eftir að yfirborð þess skiptist í ljós og dökk svæði sem þeir töldu vera lönd og höf. Enn í dag er talað um höf þegar talað er um dökku svæðin, þrátt fyrir að þau séu það ekki í orðsins fyllstu merkingu. Höfin mynduðust þegar stórir [[loftsteinn|loftsteinar]] rákust á tunglið með það miklum [[kraftur|krafti]] að þeir náðu í gegnum skorpu þess og inn í möttulinn sem þá var fljótandi. Við það flæddi [[hraun]] upp úr holunni og þakti hluta af hnettinum. Þetta þýðir að dökku svæðin hljóta að hafa myndast fyrir meira en þremur milljörðum ára, því samkvæmt rannsóknum sem gerðar hafa verið á sýnum sem geimfarar tóku með sér frá tunglinu, lauk eldvirkni á tunglinu þá. Ljósu svæðin (hálendi) á tunglinu eru fjöll og gígar. Þau eru um 4-4,3 milljarða ára gömul og þekja stærsta hluta yfirborðs tunglsins, eða 84%. Bergtegund sem kallast [[anortosít]] veldur hvíta litnum á hálendi tunglsins. Þessi bergtegund inniheldur frumefnin ál, kalsíum og kísil. Fjöllin eru elsti hluti tunglsins, öfugt við jörðina. Þetta á sér þá skýringu að þegar tunglið var nýmyndað gaus það eins og jörðin og við það mynduðust fjöll. Bakhlið tunglsins er eiginlega ekkert annað en hálendi, en það er vegna þess að aðdráttarafl jarðar er svo mikið að þegar tunglið var að myndast toguðust öll þungu efnin inn að hjámiðju sem er 2,5 km frá rúmfræðilegri miðju þess. Þetta kallast bundinn möndulsnúningur. Það er einnig ástæða þess að við sjáum aðeins aðra hlið tunglsins. ==== Listi yfir tunglhöf ==== * '''[[Austurhafið]]''' ([[latína]] ''Mare Orientale''). * '''[[Eimhafið]]''' (''Mare Vaporum''). * '''[[Frerahafið]]''' (''Mare Frigoris''). * '''[[Friðarhafið]]''' (''Mare Tranquillitatis''). Fyrsta mannaða tunglfarið [[Apollo 11]] lenti á Friðarhafinu klukkan 15:17 [[20. júlí]] [[1969]]. * '''[[Frjósemishafið]]''' (''Mare Fecunditatis''). * '''[[Kreppuhafið]]''' (''Mare Crisium''). * '''[[Kyrrðarhafið]]''' (''Mare Serenitatis''). * '''[[Regnhafið]]''' (''Mare Imbrium''). * '''[[Skýjahafið]]''' (''Mare Nubium''). * '''[[Veigahafið]]''' (''Mare Nectaris''). * '''[[Vessahafið]]''' (''Mare Humorum''). === Innri gerð === Skorpa tunglsins er {{abbr|u.þ.b.|um það bil}} 70 km þykk. Hún er úr fjölmörgum [[frumefni|frumefnum]], {{abbr|t.d.|til dæmis}} [[úran]]i, [[þóríum]], [[kalíum]], [[súrefni]], [[kísill|kísli]], [[magnesíum]], [[járn]]i, [[títan]], [[kalsín]]i, [[ál]]i og [[vetni]]. Undir henni er svo möttull. Hann er að mestu leyti úr [[sílíkat|sílíkötum]]. Möttullinn er nánast allt rúmmál tunglsins, svo segja má að tunglið sé að mestu úr sílíkötum. Í miðju þess er svo kjarni sem menn eru ekki alveg vissir um hvort er fljótandi eða fastur, en menn telja þó frekar að hann sé fljótandi. Ástæðan fyrir því er sú að nokkrir “tunglskjálftamælar” sem var komið fyrir á tunglinu sýndu að þegar loftsteinn rakst á það fóru P-[[bylgja|bylgjurnar]] sem mynduðust við áreksturinn í gegnum tunglið en ekki S-bylgjurnar. == Kvartilaskipti == {{aðalgrein|Kvartilaskipti}} [[Mynd:Lunar libration with phase2.gif|thumb|Kvartilaskipti tunglsins.]] [[Sólin]] skín aldrei nema á helming tunglsins (nema í [[tunglmyrkvi|tunglmyrkvum]]) og þess vegna sjáum við aðeins þann hluta tunglsins sem hún skín á hverju sinni. Þegar talað er um fullt tungl þýðir það að sólin skín á allan þann helming tunglsins sem við sjáum frá jörðinni. Þegar sólin skín einungis á hina hliðina er talað um nýtt tungl. Fullt tungl rís við sólsetur því þá snýr sú hlið tunglsins sem snýr að áhorfanda öll að sólinni, sem er þá aftan við jörðina. Nýtt tungl rís við dögun því þá er sólin utan við tunglið og snýr að athugandanum.<ref>{{vísindavefurinn|3823|Hver er munurinn á tunglmyrkva og nýju tungli?|höfundur=Þorsteinn Vilhjálmsson|dags=30.10.2003}}</ref> Fyrsta kvartil er þegar tunglið er að vaxa, en er ekki orðið hálft. Á öðru kvartili er það einnig vaxandi, en þá er það meira en hálft. Ef tunglið er á þriðja kvartili er það byrjað að minnka og stefnir í að verða hálft og loks þegar tunglið er á fjórða kvartili er það orðið minna en hálft og hverfur að lokum alveg.<ref>{{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/tunglid/kvartilaskipti/|title=Kvartilaskipti|author=Sævar Helgi Bragason|date=2011|website=Stjörnufræðivefurinn}}</ref> {{Tilvitnunarbox |title = f |width = 17% |quote = :Heiðgult himinfé, :höfði kinkandi. :Alveg eins og C, :er þá minnkandi. |source = Minniskvæði eftir [[Örn Snorrason (Aquila)]] til að muna að skarður máni er vaxandi, þegar broddarnir vísa í austur, en tungl er minnkandi, er til vesturs snýr. }} == Tunglferðir == [[Mynd:Aldrin Apollo 11 original.jpg|left|thumb|[[Buzz Aldrin]] á tunglinu]] Draumurinn um að maður stigi fæti á tunglið varð að veruleika þann [[21. júlí]] [[1969]] þegar menn um borð í geimferjunni [[Apollo 11]] stigu á tunglið. Fyrstur til þess að vinna þetta afrek var Bandaríkjamaðurinn [[Neil Armstrong]] og annar var [[Edwin Aldrin]], sem einnig var um borð í Appolló 11. Þeir tóku margar myndir af tunglinu og útsýninu þaðan. Þeir söfnuðu líka [[ryk]]i og [[berg]]i og komu með til jarðar til rannsókna.<ref>{{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/geimferdir/apollo-geimaaetlunin/|title=Apollo geimáætlunin|website=Stjörnufræðivefurinn|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010}}</ref> Þetta átti eftir að vera mjög fróðlegt fyrir vísindamenn og aðra sem þyrsti í að vita meira um tunglið, upphaf þess, gerð og jafnvel endalok. Alls hafa 12 menn stigið fæti á tunglið, allir á árunum 1969-1972.<ref>Ridpath, Ian. 2001. ''Encyclopedia of the universe''. Collins, UK. Bls 213</ref> Þessir tólf menn voru um borð í 6 Appolló-geimförum. Appolló-geimförin voru gerð úr þremur hlutum: stýrieiningu, þjónustueiningu og [[tunglfar]]i. Áður en Appolló-geimförin hófu sig á [[loft]] höfðu menn þó náð að koma mannlausum [[geimfar|geimförum]] til tunglsins og safnað sýnum. Þetta voru [[sovétríkin|sovésk]] geimför sem kölluðust Luna-geimför, og það fyrsta lenti á tunglinu árið [[1959]]. Ári síðar lenti bandarískt geimfar þar og svo aftur árið 1966 með Lunar-Orbiter verkefninu. [[Lunar-Orbiter]] hjálpaði til við val á lendingarstað Appolló-geimfaranna með því að taka fyrstu hágæðamyndirnar af yfirborði tunglsins.<ref>{{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/tunglid/|title=Tunglið|author=Sævar Helgi Bragason|date=2023|website=Stjörnufræðivefurinn}}</ref> == Heimildir == {{reflist}} == Tengt efni == * [[Ofurmáni]] == Tenglar == {{Wiktionary|Tunglið}} * [https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/tunglid/ Stjörnufræðivefurinn: Tunglið] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250218052441/https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/tunglid/ |date=2025-02-18 }} * [https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/geimferdir/apollo-geimaaetlunin/ Stjörnufræðivefurinn: Apollo geimáætlunin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250506184541/https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/geimferdir/apollo-geimaaetlunin/ |date=2025-05-06 }} * [https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/geimferdir/apollo-11/ Stjörnufræðivefurinn: Apollo 11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250717030049/https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/geimferdir/apollo-11/ |date=2025-07-17 }} * [http://www.mbl.is/mm/frettir/taekni/2008/12/14/tunglid_virdist_ovenjustort/ ''Tunglið virðist óvenjustórt''; grein á Mbl.is] *[https://www.visindavefur.is/svar.php?id=68628 Vísindavefur - Af hverju hefur enginn stigið fæti á tunglið í hálfa öld?] {{Sólkerfisfótur}} [[Flokkur:Sólkerfið]] [[Flokkur:Tungl]] [[Flokkur:Tunglið]] bjkacnudjiq5g7zvzb47gkambqpzvik 0 11545 1983428 1907139 2026-10-20T15:56:21Z Akigka 183 1983428 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Libyen-sandwueste1.jpg|thumb|right|[[Sandalda|Sandöldur]] í [[Sahara]]eyðimörkinni í [[Líbýa|Líbýu]]]] [[Mynd:ValleLuna-002.jpg|thumb|right|[[Atacama]] eyðimörk]] <onlyinclude> '''Eyðimörk''' er í [[landafræði]] svæði þar sem [[úrkoma]] er minni en 250 [[millimetri|mm]] á [[ár]]i. Slík svæði einkennast af litlum gróðri og þekja nú um það bil [[hlutfall|einn þriðja]] af [[jörðin]]ni. [[Kuldi|Köld]] svæði [[Suðurskautslandið|Suðurskautslandsins]] og [[Grænland]]s eru eyðimerkur vegna kulda. Orðið ''eyðimörk'' er þó oftar notað um svæði þar sem [[úrkoma]] er tvöfalt minni en [[uppgufun]]. Einnig geta [[jarðlög]] á ýmsum svæðum verið svo [[Gropin jarðlög|gropin]] að úrkoma nýtist ekki gróðri og þau verða gróðurvana af þeim sökum. Suðurskautslandið er langstærsta eyðimörk jarðar.</onlyinclude> == Stærstu eyðimerkurnar == Taflan sýnir tíu stærstu svæði jarðarinnar sem flokkuð eru undir eyðimerkurhugtakið, annaðhvort vegna skorts á úrkomu eða vegna kulda, nema hvort tveggja sé. {| class="wikitable sortable" |+ '''10 stærstu eyðimerkursvæði á jörðinni''' |----- ! Eyðimörk ! Flatarmál (km²) ! Flatarmál (mi²) |- | [[Suðurskautslandið]] (Antarktíka) | {{formatnum:14000000}} |5.405.430 |- | [[Sahara]] ([[Afríka]]) | {{formatnum:9000000}} |3.474.919 |- | [[Grænlandsjökull]] ([[Norður-Ameríka]]) | {{formatnum:2000000}} |772.204 |- | [[Góbí eyðimörkin]] ([[Asía]]) | {{formatnum:1125000}} |434.364 |- | [[Rub' al Khali eyðimörkin]] ([[Sádí-Arabía]]) |{{formatnum:650000}} |250.966 |- | [[Kalaharíeyðimörkin]] ([[Afríka]]) | {{formatnum:580000}} |223.939 |- | [[Sandauðnin mikla]] ([[Ástralía]]) | {{formatnum:414000}} |159.846 |- | [[Karakúm eyðimörkin]] ([[Asía]]) | {{formatnum:350000}} |135.135 |- | [[Taklamakan eyðimörkin]] ([[Asía]]) | {{formatnum:344000}} |132.819 |- | [[Namíbeyðimörkin]] ([[Afríka]]) | {{formatnum:310000}} |119.691 |} {{Wiktionary|eyðimörk}} == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/jordin/eydimerkur-jardar/|title=Eyðimerkur jarðar|website=Stjörnufræðivefurinn|access-date=20.10.2026}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Eyðimerkur|Eyðimerkur]] [[Flokkur:Lífbelti]] jac3jn8pli3zyv281r9a7acub3vsj2w 0 12209 1983417 1978892 2026-10-20T15:43:27Z Akigka 183 1983417 wikitext text/x-wiki '''Reikistjarna''', '''jarðstjarna''' eða '''pláneta''' er heiti yfir tiltölulega stórt, kúlulaga eða hnöttótt [[geimfyrirbæri]] sem er á [[sporbraut]] um [[stjarna|sólstjörnu]] en er þó ekki stjarna sjálft. Reikistjörnurnar í okkar sólkerfi eru átta stærstu [[fylgihnöttur|fylgihnettir]] [[sólin|sólar]]: [[Merkúríus (reikistjarna)|Merkúr]], [[Venus (reikistjarna)|Venus]], [[jörðin]]a, [[Mars (reikistjarna)|Mars]], [[Júpíter (reikistjarna)|Júpíter]], [[Satúrnus (reikistjarna)|Satúrnus]], [[Úranus (reikistjarna)|Úranus]] og [[Neptúnus (reikistjarna)|Neptúnus]] frá [[sólin|sólu talið]]. Hugtakið „reikistjarna“ hafði enga nákvæma [[vísindi|vísindalega]] skilgreiningu fyrr en árið 2006 og var umdeilt fram að því. Flestar voru reikistjörnurnar taldar níu frá árinu [[1930]], en [[Alþjóðasamband stjarnfræðinga]] ákvað [[24. ágúst]] [[2006]] skilgreiningu á reikistjörnum, sem fól í sér að [[Plútó (reikistjarna)|Plútó]] telst ekki lengur reikistjarna, heldur [[dvergreikistjarna]]. Þær fjórar, sem næstar eru sólu, kallast i''nnri reikistjörnur'', en hinar ''ytri reikistjörnur'' eða [[gasrisi|gasrisar]]. [[Smástirnabeltið]] liggur þar á milli. [[Mynd:Solar planets.jpg|thumb|upright|[[Samsett mynd]] af [[sólin]]ni ásamt [[reikistjarna|reikistjörnunum]] (skv. [[Alþjóðasamband stjarnfræðinga|Alþjóðasambandi stjarnfræðinga]]) sem um hana ganga, í réttum [[hlutfall|stærðarhlutföllum]]:<br /> 1. [[Merkúríus (reikistjarna)|Merkúríus]]<br /> 2. [[Venus (reikistjarna)|Venus]]<br /> 3. [[Jörðin]]<br /> 4. [[Mars (reikistjarna)|Mars]]<br /> 5. [[Júpíter (reikistjarna)|Júpíter]]<br /> 6. [[Satúrnus (reikistjarna)|Satúrnus]]<br /> 7. [[Úranus (reikistjarna)|Úranus]]<br /> 8. [[Neptúnus (reikistjarna)|Neptúnus]] <onlyinclude>]] == Nafnsifjar orðsins „reikistjarna“ == :''Elsta dæmið sem nú er í ritmálsskrá [[Orðabók Háskólans|Orðabókar Háskólans]] um orðið 'reikistjarna' er úr Almennri landaskipunarfræði I-II eftir [[Gunnlaugur Oddsson|Gunnlaug Oddsson]] og fleiri frá [[1821]]-[[1827.]] ([[blaðsíða|bls.]] 66-67). Þar og í öðrum dæmum frá [[19. öld]] er orðið haft í sömu merkingu og hér er lýst, þannig að það hefur líklega aldrei verið notað í merkingunni 'föruhnöttur'.''[http://visindavefur.hi.is/svar.asp?id=1399] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051028012358/http://www.visindavefur.hi.is/svar.asp?id=1399 |date=2005-10-28 }} Orðið reikistjarna er stundum ekki notað sem algjört samheiti plánetu (e. planet): :''Í vönduðum enskum orðabókum er gerður greinarmunur á tveimur aðalmerkingum í orðinu 'planet' (Stein, 1975). Annars vegar merkir það sama og 'reikistjarna' eins og merkingu þess orðs er lýst hér á undan, en hins vegar getur það þýtt ´lýsandi hnöttur sem sést með berum augum og hreyfist miðað við fastastjörnur'. Í síðari merkingunni hefur orðið stundum verið þýtt sem 'föruhnöttur', en þessir hnettir eru sjö: tunglið, sólin, Merkúríus, Venus, Mars, Júpíter og Satúrnus (Sören Sörenson 1986; Þorsteinn Vilhjálmsson 1986-7).''[http://visindavefur.hi.is/svar.asp?id=1399] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051028012358/http://www.visindavefur.hi.is/svar.asp?id=1399 |date=2005-10-28 }} Í dag er orðið „planet“ í ensku venjulega ekki notað um sólstjörnur eða hnetti sem eru ekki á sporbraut um sólstjörnu. Þ.a.l. myndi enginn telja tunglið eða sólina til pláneta í dag. == Nafnsifjar orðsins „pláneta“ == Orðið pláneta er ættað af [[gríska]] orðinu πλανήτης ([[umritun|umritað]]: planētēs) sem þýðir [[wiktionary:is:flakkari|flakkari]]. == Reikistjörnur utan sólkerfisins == [[Proxima Centauri]] b (og d) eru reikistjörnur utan sólkerfisins, [[fjarreikistjarna|fjarreikistjörnur]], í 4,25 [[ljósár]]a fjarlægð frá jörðu. Þær og t.d. [[Gliese 581 c]], sem er í um 20 ljósára fjarlægð, teljast líklegar til að vera [[líf (líffræði)|lífvænlegar]]. Það hafa fundist nú þegar fundist yfir 5000 fjarreikistjörnur, en aðeins brot af þeim lífvænlegar, en þó um 20 þar af taldar geta verið það. [[Kepler-1625b I]] er mögulega tungl utan sólkerfisins, það fyrsta sem fundist hefur mögulega, og um 20 slík alls hafa fundist í byrjun 2022, en engin þeirra enn staðfest. Þó svo að líf fyndist á fjarreikistjörnum eða tunglum þeirra, eða þær teldust lífvænlegar er afskaplega erfitt að komast þangað, því [[Proxima Centauri]] er næsta fastaststjarna, og líklegra er að við gætum flutt til t.d. Mars, eða kannski Títans, tungls Satrúnusar, nú eða okkar tungls. == Tengt efni == * [[Dvergreikistjarna]] * [[Gasrisi]] * [[Halastjarna]] * [[Loftsteinn]] * [[Smástirni]] * [[Stjarna]] * [[Tungl]] == Heimildir == * {{Vísindavefsheimild|1399|Hvernig eru plánetur og reikistjörnur skilgreindar?|2. október|2005}} * {{wpheimild | tungumál = en | titill = Planet | mánuðurskoðað = 2. október | árskoðað = 2005}} == Tengill == {{Wiktionary|reikistjarna}} * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/solkerfid-okkar/|title=Sólkerfið okkar|author=Sævar Helgi Bragason|date=2015|website=Stjörnufræðivefurinn}} * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/stjornuliffraedi/fjarreikistjornur/|title=Fjarreikistjörnur|author=Birgir Urbancic Ásgeirsson og Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} [[Flokkur:Reikistjörnur| ]] icr32agfadmrzxyq6bnqfiwvun4ggsm 0 13213 1983434 1981766 2026-10-20T16:03:52Z Akigka 183 1983434 wikitext text/x-wiki <onlyinclude> [[Mynd:Mauna Kea10.jpg|thumb|280px|[[Mauna Kea]] á [[Hawaii]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], stærsta dyngja [[Jörðin|jarðarinnar]]]] [[Mynd:Skjaldbreidur Herbst 2004.jpg|thumb|280px|[[Skjaldbreiður]], dæmigerð dyngja.]] [[Mynd:Erta Ale-Lac de lave (5).jpg|thumbnail|280px|Hrauntjörn, [[Erta Ale]], Eþíópía]] '''Dyngja''' er breitt, aflíðandi og [[keila|keilulaga]] [[eldfjall]] sem myndast í langvinnu [[eldgos]]i á hringlaga gosopi. Dyngjugos eru svo kölluð [[flæðigos]] þar sem [[hraun]]ið er þunnfljótandi og flæðir langar leiðir. Eldvirkni í dyngjum getur varað í mörg ár eða jafnvel áratugi. </onlyinclude> ==Útlit fjallsins== Dyngjur eru auðþekktar, þær líkjast skál eða skildi á hvolfi ([[Skjaldbreiður]]). Flestar dyngjur á Íslandi eru um það bil 1–3 km í [[þvermál]], rísa 50–100 m yfir næsta umhverfi sitt og eru að [[rúmmál]] í kringum 0,1–2 km3. Sú stærsta er 3–12 km í þvermál og nær upp í 500–600 m yfir umhverfi sitt með 1–9° hlíðhalla. Hér á landi eru dyngjur eingöngu til á rekbeltum landsins.<ref name="Ari Trausti"/> Stundum veldur landslag eða aðrar aðstæður því að dyngja nær ekki að myndast í dyngjugosi. Hraunið rennur burt frá gígnum án þess að hlaða upp dyngjulaga fjalli. Dæmi um þetta er [[Leitin (eldstöð)|Leitin]] og Leitahraun á Reykjanesskaga. Hraunið er dæmigert dyngjuhraun en myndar ekki dyngjulaga hraunskjöld og gígurinn er nánast ósýnilegur. ===Toppgígurinn=== Efst í dyngjunnni er meira eða minna kringlóttur [[eldgígur|gígur]]. Þeir dýpstu eru 50–170 m djúpir og allt að 800–900 m breiðir. Í dyngjugígnum kraumar stór hrauntjörn svo lengi sem virkni er í eldstöðinni – sem getur verið í marga áratugi (sjá [[Kilauea]]-eldstöðin á [[Hawaii]] eða [[Erta Ale]]-dyngjan í [[Etíópía|Etíópíu]]).<ref name="Ari Trausti"/> ==Jarðfræði== ===Hrauntegund=== Lengd og stærð [[Eldgos|eldgosa]] á þurru landi eru háðar efnasamsetningu og gerð [[Jarðlagastafli |jarðlagastaflans]] þar sem kvikan streymir upp úr iðrum jarðar. [[Basalt]] rennur t.d. oft líkt og seigfljótandi vökvi, hratt og greiðlega. Í flestum dyngjum er hrauntegundin [[Ólivínthóleít|ólivínþóleít]]. Hraun af þessu tagi storknar sem [[Helluhraun|helluhraun]] og gosið kallast [[Flæðigos|flæðigos]] (''effusive eruption'' á ensku).<ref name="Ari Trausti">Ari Trausti Guðmundsson, Ragnar Th. Sigurðsson: Íslenskur jarðfræðilykill. Reykjavík, Mál og Menning, 2004</ref> ===Kvikustrókar og flæðigos=== Úr eldstöðinni geta staðið kvikustrókar sem innihalda eldfjallagas, eins og sást síðast í [[Holuhraun|Holuhraunsgosi]]. Svoleiðis tröllslegir gosbrunnur úr glóandi efni standa ýmist viðstöðulaust í loft upp eða hækka og lækka í takt við gaslosunina í eldstöðinni og þrýstingsbreytingar í gosrásinni.<ref name="Ari Trausti"/> Flæðigos á Íslandi hefjast venjulega á stuttum eða löngum gossprungum. Síðan, eins og gerðist síðast í Holuhrauni, einangrast virknin með tímanum við eitt eða fá gosop (eins og gerðist við [[Baugur|Baug]]) og þá í flestum tilvikum um miðbik sprungunnar. Þegar gosvirkni sem þessi heldur áfram í mjög langan tíma, mánuðum og árum, kannski áratugum saman, myndast dyngja.<ref name="Ari Trausti"/>Það sást t.d. þegar Surtsey varð til. Dyngjugos á Íslandi eru talin hafa verið mjög róleg gos með lítið hraunflæði á hverjum tíma og er það áætlað út frá upphleðslu dyngjanna í gosunum. Við upphaf dyngjugoss verður upphleðslan mest næst gosopinu og þannig hlaðast upp umfangsmiklar dyngjur. <ref name="vegvisir">Snæbjörn Guðmundsson: Vegvísir um jarðfræði Íslands. Reykjavík, Mál og Menning, 2015</ref> Eins og sjá má í löndum þar sem virkar dyngjur finnast, t.d. á [[Hawaii]] eða [[La Réunion|Réunion]] (eldfjallið [[Piton de la Fournaise]]), rennur líka mikið af hrauni neðanjarðar, síðar í gosinu og kemur upp víðs vegar í hlíðum fjallsins. Margföld lög af hrauntungum byggja þannig upp fjallið og hlaða upp hraunin umhverfis.<ref name="vegvisir"/> ===Dyngjugos=== [[Mynd:Hawaiian Eruption-numbers.svg|thumbnail|right|350px|[[Dyngjugos|Dyngjugos]]]] [[Mynd:Mauna Ulu june 1974.jpg|thumbnail|left|350px|Mauna Ulu, Hawaii, 1974]] <center> :1 = [[gosmökkur|(gos)mökkur]], gosstrókur, gjóskuský :2 = [[gosop]] :3 = [[eldgígur|gígur]] :4 = [[hrauntjörn]] :5 = (kviku)gösop :6 = [[hrauná]] :7 = hraun- og [[gjóska|gjóskulög]] :8 = [[berglög]] :9 = [[silla|sylla]] :10 = [[gosrás]] og gosop :11 = [[kvikuhólf]] :12 = [[berggangur]] </center> ==Dyngjur== ===Dyngjur á Íslandi=== Flestar dyngjur hérlendis eru frá lokum ísaldar, sú yngsta frá nútíma, 3000 ára gömul (Lambahraun) eða bara 50 ára ([[Surtsey|Surtsey]]). Dyngjur finnast á Íslandi í öllum landshlutum sem eru nálægt rekbeltum. Á [[Reykjanesskagi|Reykjanesskaga]] eru til dæmis [[Þráinsskjöldur|Þráinsskjöldur]], [[Heiðin há|Heiðin há]] og [[Selvogsheiði|Selvogsheiði]]. Á [[Langjökull|Langjökulssvæði]] eru [[Skjaldbreiður]], [[Ok]], [[Lambahraun]] og [[Kjalhraun]]. [[Mynd:Skjaldbreidur Panorama.jpg|thumb|left|Toppgígur Skjaldbreiðs]] Og á Norðausturlandi eru til dæmis [[Þeistareykjabunga]] – sem er í rauninni eldstöð samvaxin úr tveimur dyngjum – [[Ketildyngja|Ketildyngja]] og [[Trölladyngja (Ódáðahrauni)|Trölladyngja]] í [[Ódáðahraun]]i.<ref name="Ari Trausti"/> ===Fleiri dyngjur=== Stórar dyngjur finnst á mörgum úthafseyjum, t.d. á [[Hawaii]], [[Galapagos]]eyjum og [[La Réunion|Réunion]] og á meginlöndum nálægt rekbeltum, t.d. í Austur-Afríku. Stærsta fjall [[sólkerfið|sólkerfisins]], [[Ólympusfjall (Mars)|Ólympusfjall]] á [[Mars (reikistjarna)|Mars]], er dyngja. ==Myndasyrpa== <gallery> Mynd:SIR-C-X-SAR Galapagos Alcedo NW.jpg|[[Alcedo]], [[Galapagos]] File:Serra sta barbara2.jpg|[[Serra Santa Barbara]], [[Azores]], [[Portugal]] File:Halemaʻumaʻu crater2.jpg|Hrauntjörn í aðalgíg [[Kīlauea]], [[Hawaii]] File:Bois de rempart.JPG|[[Piton de la Fournaise]], [[La Réunion]] File:Kamchatka Tolbachik.jpg|[[Tolbachik]], [[Kamchatka]], [[Rússland]] File:Looking out over the Hauraki Gulf to Rangitoto Island from Okahu Bay (11003307596).jpg|Rangitoto Island, [[Aukland Volcanic Field]], [[Nýja-Sjáland]] </gallery> == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Tengt efni == * [[Stapi]] == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/jordin/eldgos-og-eldfjoll/dyngjur/|title=Dyngjur|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} [[Flokkur:Dyngjur| ]] [[Flokkur:Eldstöðvar eftir tegund|Dyngja]] [[Flokkur:Jarðfræði| ]] f5pkjaxrzq82gj94g2zo3pincueyyg6 0 13218 1983465 1809132 2026-10-20T21:56:37Z Akigka 183 1983465 wikitext text/x-wiki <!-- [[Image:Olympus Mons.jpeg|thumb|[[Mynd]] af Ólympusfjalli tekin [[19. október]] [[1998]] af [[Mars Global Surveyor]] [[geimfar]]i [[Geimferðastofnun Bandaríkjanna|Geimferðastofnunar Bandaríkjanna]]]] --> [[Mynd:Olympus Mons.jpg|thumb|300px|[[Gervihnattamynd]] af [[fjall]]inu tekin [[22. júní]] [[1978]] af [[Viking 1]] [[geimfar]]i [[Geimferðastofnun Bandaríkjanna|Geimferðastofnunar Bandaríkjanna]]]] '''Ólympusfjall''' eða '''Ólympsfjall''' ([[latína]]: ''Olympus Mons'') er 24 [[kílómetri|km]] há [[dyngja]] á [[Mars (reikistjarna)|Mars]], staðsett á [[Þarsis]]-svæðinu. Það er hæsta [[fjall]] [[reikistjarna|reikistjörnunnar]] og jafnframt hæsta fjall [[sólkerfið|sólkerfisins]] og þar með hæsta fjall sem vitað er um. Fjallið er um 540 km í [[þvermál]] og er því stærra að flatarmáli en Ísland. Í toppi þess er [[sigketill|sigdæld]], sem er um 85 km löng og 60 km breið. Hún er nálægt 3 km á dýpt og í henni eru [[eldgígur|gígar]] [[eldfjall]]sins, 6 að tölu. Ólympusfjall nær þó aðeins 25 km yfir [[meðalhæð]] yfirborðs Mars, þar sem það stendur í 2 km djúpri [[dæld]], það er afmarkað af [[virkisbrekka|virkisbrekku]] sem er allt að 6 km há, en hún á sér enga líka meðal dyngja Mars. Árið [[2004]] tók [[Mars Express]] [[geimfar]]ið [[mynd]]ir af [[hraun]]i á fjallinu sem var aðeins 2 [[milljón]]a ára gamalt, sem gefur til kynna að eldfjallið gæti enn verið [[virkt eldfjall|virkt]]. [[Hawaiieyjar]] eru dæmi um dyngjur af svipaðri stærðargráðu, en stærð Ólympusfjalls orsakast líklega af því að á Mars eru ekki [[jarðfleki|jarðflekar]], og [[jarðskorpa]]n var þar með föst á ákveðnum stað yfir [[heitur reitur|heitum reit]] og hið mikla hraun sem kom upp dreifðist ekki yfir stærra svæði. == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/mars/olympusfjall/|title=Ólympusfjall|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} * [http://mars.jpl.nasa.gov/mep/science/3dom.jpg Þrívíddarmynd af Ólympusfjalli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051103032956/http://mars.jpl.nasa.gov/mep/science/3dom.jpg |date=2005-11-03 }} [[Flokkur:Þarsisfjöllin]] [[Flokkur:Dyngjur]] 3jjbmb05ragyd4f3qln6y93m7j7z04b 0 13233 1983474 1740533 2026-10-20T22:08:33Z Akigka 183 /* Tenglar */ 1983474 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tharsis (marked).png|thumb|300px| 1. [[Ólympusfjall (Mars)|Ólympusfjall]]<br /> 2. [[Tarsis Tholus]]<br /> 3. [[Ascraeusfjall]]<br /> 4. [[Pavonisfjall]]<br /> 5. [[Arsiafjall]]<br /> 6. [[Marinerdalirnir]] ]] [[Mynd:Eastern Tharsis and Noctis Labyrinthus.png|thumb|300px|Noctis Labyrinthus hluti [[Marinerdalirnir|Marinerdalanna]] ([[niður|neðst]] til hægri) og þau þrjú þeirra fjögurra [[fjall]]a á Þarsisbungunni sem saman kallast [[Þarsisfjöllin]], frá efsta hluta myndarinnar og niður: [[Ascraeusfjall]], [[Pavonisfjall]] og [[Arsiafjall]]]] '''Þarsis''' er [[hálendi]] á [[reikistjarna|reikistjörnunni]] [[Mars (reikistjarna)|Mars]] staðsett [[vestur|vestan]] við [[Valles Marineris]] [[gljúfur|gljúfrin]]. Á því er '''Þarsisbungan''' en á henni eru staðsett nokkur stærstu [[fjall|fjöll]] [[sólkerfið|sólkerfisins]]. == Landafræði == Þarsisbungan nær allt að 10 [[kílómetri|km]] [[hæð]] og er um 30 [[milljón]] [[km²]] að [[flatarmál]]i == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/mars/tharsisbungan/|title=Þarsisbungan|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} [[Flokkur:Þarsis| ]] 07m8poaxwnfgz42ysynauulbitxtcjt 0 13244 1983483 1740538 2026-10-20T22:24:38Z Akigka 183 1983483 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tharsis (marked).png|thumb|300px| 1. [[Ólympusfjall (Mars)|Ólympusfjall]]<br /> 2. [[Tarsis Tholus]]<br /> 3. [[Ascraeusfjall]]<br /> 4. [[Pavonisfjall]]<br /> 5. [[Arsiafjall]]<br /> 6. [[Marinerdalirnir]] ]] '''Ascraeusfjall''' er rúmlega 11 [[kílómetri|km]] [[hæð|há]] [[dyngja]] á [[reikistjarna|reikistjörnunni]] [[Mars (reikistjarna)|Mars]], það er [[norður|nyrst]] [[Þarsisfjöllin|Þarsisfjallana]] á [[Þarsis|Þarsis-svæðinu]]. Fyrir [[suður|sunnan]] það er [[Pavonisfjall]] og sunnan við það er [[Arsiafjall]], stærsta [[eldfjall]] í [[sólkerfið|sólkerfinu]], [[Ólympusfjall (Mars)|Ólympusfjall]], er [[milliáttir|norðaustan]] við það. {{stubbur}} [[Flokkur:Þarsisfjöllin]] 1v1itlhgm39k0ii4bzgv2w34lxph5mf 0 13245 1983482 1740503 2026-10-20T22:24:08Z Akigka 183 1983482 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tharsis (marked).png|thumb|300px| 1. [[Ólympusfjall (Mars)|Ólympusfjall]]<br> 2. [[Tarsis Tholus]]<br> 3. [[Ascraeusfjall]]<br> 4. [[Pavonisfjall]]<br> 5. [[Arsiafjall]]<br> 6. [[Marinerdalirnir]] ]] '''Pavonisfjall''' er um það bil 7 [[kílómetri|km]] [[hæð|há]] [[dyngja]] á [[reikistjarna|reikistjörnunni]] [[Mars (reikistjarna)|Mars]], það stendur [[miðja|mitt á milli]] [[Ascraeusfjall]]s til [[norður]]s og [[Arsiafjall]]s til [[suður]]s, stærsta [[eldfjall]] í [[sólkerfið|sólkerfinu]], [[Ólympusfjall (Mars)|Ólympusfjall]], er [[milliáttir|norðvestan]] við það. {{stubbur}} [[Flokkur:Þarsisfjöllin]] 4hsbnr2fxvudmxzybb8rdz2hpd47sec 0 13246 1983486 1740536 2026-10-20T22:27:19Z Akigka 183 /* Tenglar */ 1983486 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tharsis (marked).png|thumb|300px| 1. [[Ólympusfjall (Mars)|Ólympusfjall]]<br> 2. [[Tarsis Tholus]]<br> 3. [[Ascraeusfjall]]<br> 4. [[Pavonisfjall]]<br> 5. [[Arsiafjall]]<br> 6. [[Marinerdalirnir]] ]] '''Arsiafjall''' er rúmlega 9 [[kílómetri|km]] [[hæð|há]] [[dyngja]] á [[reikistjarna|reikistjörnunni]] [[Mars (reikistjarna)|Mars]], [[norður|norðan]] við það er [[Pavonisfjall]] og norðan við það er [[Ascraeusfjall]]. Stærsta [[eldfjall]] í [[sólkerfið|sólkerfinu]], [[Ólympusfjall (Mars)|Ólympusfjall]], er [[milliáttir|norðvestan]] við það. Á Arsiafjalli er um 110 km [[breidd|breiður]] [[sigketill]]. Fjallið er næststærsta [[eldfjall]] [[heimurinn|heims]] að [[rúmtak]]i á eftir [[Ólympusfjall (Mars)|Ólympusfjall]]i. == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/mars/tharsisbungan/|title=Þarsisbungan|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} [[Flokkur:Þarsisfjöllin]] [[Flokkur:Sigkatlar]] 3kokj54p309mmz4gf4npkfygia034e3 0 13248 1983484 1740528 2026-10-20T22:26:13Z Akigka 183 1983484 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tharsis (marked).png|thumb|left|300px| 1. [[Ólympusfjall (Mars)|Ólympusfjall]]<br> 2. [[Tarsis Tholus]]<br> 3. [[Ascraeusfjall]]<br> 4. [[Pavonisfjall]]<br> 5. [[Arsiafjall]]<br> 6. [[Marinerdalirnir]] ]] '''Tarsis Tholus''' er um 8 km há [[dyngja]] á reikistjörnunni [[Mars (reikistjarna)|Mars]], það er norðaustan við [[Þarsisfjöllin]] á [[Þarsis|Þarsis-svæðinu]]. == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/mars/tharsisbungan/|title=Þarsisbungan|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} [[Flokkur:Þarsis]] [[Flokkur:Dyngjur]] [[Flokkur:Eldfjöll á Mars]] f5w8b6sxmmszbfwtd3klpr78ia8shix 1983485 1983484 2026-10-20T22:26:29Z Akigka 183 1983485 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tharsis (marked).png|thumb| 1. [[Ólympusfjall (Mars)|Ólympusfjall]]<br> 2. [[Tarsis Tholus]]<br> 3. [[Ascraeusfjall]]<br> 4. [[Pavonisfjall]]<br> 5. [[Arsiafjall]]<br> 6. [[Marinerdalirnir]] ]] '''Tarsis Tholus''' er um 8 km há [[dyngja]] á reikistjörnunni [[Mars (reikistjarna)|Mars]], það er norðaustan við [[Þarsisfjöllin]] á [[Þarsis|Þarsis-svæðinu]]. == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/mars/tharsisbungan/|title=Þarsisbungan|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} [[Flokkur:Þarsis]] [[Flokkur:Dyngjur]] [[Flokkur:Eldfjöll á Mars]] gyod8sowhws51zwd8p0mqeib4tpgk32 0 13590 1983440 1740432 2026-10-20T16:11:06Z Akigka 183 1983440 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Gas giants in the solar system.jpg|thumb|Gasrisar [[sólkerfið|sólkerfisins]]: [[Neptúnus (pláneta)|Neptúnus]], [[Úranus (pláneta)|Úranus]], [[Satúrnus (pláneta)|Satúrnus]] og [[Júpíter (pláneta)|Júpíter]]]] '''Gasrisi''' er stór [[reikistjarna]] sem er að mestu úr [[gas]]i, en hefur þó líklega [[kjarni (stjörnufræði)|kjarna]] úr [[berg]]i eða [[málmur|málm]]i. Þegar talað er um að reikistjarna sé að mestu úr gasi er átt við að hún sé úr efnum sem eru við [[staðalskilyrði (efnafræði)|staðalskilyrði]] gas, en efnin geta verið í öðrum ham eftir aðstæðum á reikistjörnunni, til dæmis er Júpíter að mestu úr vetni í vökvaham. Ólíkt öðrum reikistjörnum hafa gasrisar ekki greinilegt [[yfirborð]], en þeir hafa allir [[lofthjúpur|lofthjúp]]. Gasrisar [[sólkerfið|sólkerfisins]], einnig nefndir ''ytri reikistjörnur'', eru (frá [[sólin|sólu]] talið): [[Júpíter (reikistjarna)|Júpíter]], [[Satúrnus (reikistjarna)|Satúrnus]], [[Úranus (reikistjarna)|Úranus]] og [[Neptúnus (reikistjarna)|Neptúnus]]. Hinar reikistjörnurnar kallast ''innri reikistjörnur''. == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/stjornuliffraedi/fjarreikistjornur/heitir-gasrisar/|title=Heitir gasrisar|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} [[Flokkur:Gasrisar]] [[Flokkur:Stjörnufræði]] [[Flokkur:Sólkerfið]] oy4n1o4k55709163yix1gpyo82a2uz6 0 13661 1983461 1838157 2026-10-20T21:51:05Z Akigka 183 1983461 wikitext text/x-wiki <onlyinclude>'''Stjarneðlisfræði''' er [[undirgrein]] [[stjörnufræði]]nnar sem fæst við [[eðlisfræði]] [[alheimurinn|alheimsins]] þ. á m. efnislega eiginleika [[stjarna]] og [[stjörnuþoka]] á borð við [[skærleiki|skærleika]], [[þéttleiki|þéttleika]], [[hiti|hita]] og [[efnafræði]]lega uppbyggingu. Þeir sem leggja stund á stjarneðlisfræði kallast '''stjarneðlisfræðingar'''. </onlyinclude> == Tengill == {{Wiktionary|stjarneðlisfræði}} * [http://www.eso.org/public/iceland European Southern Observatory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100918023034/http://www.eso.org/public/iceland/ |date=2010-09-18 }} [[Flokkur:Stjarneðlisfræði| ]] 6qb2slitp62jn54fmy1xoud8aqxafrk 0 13752 1983425 1978897 2026-10-20T15:53:15Z Akigka 183 1983425 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Cometorbit.png|thumb|Halastjarna ásamt báðum [[hali|hölum]] sínum, [[rykhali|rykhala]] og [[gashali|gashala]]]] <onlyinclude> '''Halastjörnur''' eru smá [[himintungl]], sem ganga á [[sporbrautum]] um sól. Þær eru úr ís, gasi og ryki og eru taldar hafa orðið til á svipuðum tíma og [[sólkerfið]] í heild sinni. Halastjörnur skiptast í tvo hópa eftir umferðartíma sínum um sól. Halastjörnur með stuttan umferðartíma (innan við 200 ár) kallast períódískar stjörnur eða [[skammferðarhalastjörnur]]. Þekktasta stjarnan í þessum hópi er [[Halastjarna Halleys|Halley]] eða halastjarna Halleys. Stjörnur með langan umferðartíma (yfir 200 ár) kallast [[langferðarhalastjörnur]]. Dæmi um slíka stjörnu er [[Hale-Bopp]]. Sporbrautir halastjarna eru yfirleitt mjög ílangar þannig að í [[sólnánd]] eru þær mjög nærri sólu, jafnvel langt innan við braut [[Merkúr]]s, en í [[sólfirð]] hverfa þær út í rökkur útgeimsins utan við braut [[Júpíter]]s og sjást þá ekki nema í öflugustu stjörnusjónaukum eða alls ekki. Þegar halastjarnan nálgast sól fer ísinn á yfirborði hennar að bráðna og gufa upp og ryk og gas fer að streym frá henni og mynda hjúp umhverfis kjarnann og hala út frá honum. Við þetta verður halastjarnan nógu björt til að greinast í sjónaukum á jörðinni eða sjást með berum augum. Halinn beinist alltaf í átt frá sólu. Stundum er hann tvískiptur, í [[rykhali|ryk-]] og [[gashali|gashala]]. == Orðið halastjarna == Íslenska orðið ''halastjarna'' á sér ekki hliðstæðu í tungumálum nágrannalandanna. Í fornu máli notuðu menn alþjóðlega heitið ''kómeta''. Orðið sést fyrst í kvæði sem Harmavottur heitir frá um 1630 og var ort um [[Tyrkjaránið]] 1627. Þar er minnst á halastjörnu sem sást árið 1618 og var talin vera einn af mörgum forboðum ránsins. Orðið kómeta (enska: ''comet'') er komið úr latínu og er þar dregið af gríska orðinu ''komē'', sem þýðir höfuðhár. [[Aristóteles]] notaði fyrstur orðmyndina ''komētēs'' til að lýsa fyrirbrigðinu sem stjörnu með hár. Hið stjarnfræðilega tákn fyrir halastjörnu ([[File:Comet symbol (fixed width).svg|16px]]) sýnir þar af leiðandi hring með hala sem líkist hári. </onlyinclude> == Uppruni halastjarna == Skammferðarhalastjörnur eru flestar taldar koma frá svonefndu [[Kuiperbelti]], en það er svæði sem inniheldur þúsundir eða milljónir íshnatta rétt fyrir utan braut Neptúnusar. Langferðarhalastjörnurnar eru hins vegar taldar ættaðar úr svonefndu [[Oortský]]i í útjaðri sólkerfisins. == Þekktar halastjörnur == Halastjörnur eru oftast kenndar við þá sem uppgötva þær, en meðal þekktra nafna eru: [[Halastjarna Halleys|Halley]], [[Shoemaker-Levy]], [[Swift-Tuttle]], [[Hale-Bopp]] og [[McNaught]]. == Tenglar == {{Wiktionary|halastjarna}} * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/halastjornur/|title=Halastjörnur|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2056898 ''Halastjörnur, sólmyrkvar, eldgos og áreiðanleiki annála''; grein í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1989] ;Erlendir tenglar * [https://sci.esa.int/science-e/www/area/index.cfm?fareaid=15 ''ESA-Giotto''] * [http://stardust.jpl.nasa.gov/home/index.html ''NASA-Stardust''] * [http://www.nasa.gov/mission_pages/deepimpact/main/index.html ''NASA-Deep Impact''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050713055939/http://www.nasa.gov/mission_pages/deepimpact/main/index.html |date=2005-07-13 }} * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20060522182557/www.isor.is/~ah/comet/hali1.htm ''Annálaðar halastjörnur''] [[Flokkur:Halastjörnur| ]] [[Flokkur:Sólkerfið]] qe5y3f9994e815cwj92dfdecibvfhhs 1983426 1983425 2026-10-20T15:53:45Z Akigka 183 /* Tenglar */ 1983426 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Cometorbit.png|thumb|Halastjarna ásamt báðum [[hali|hölum]] sínum, [[rykhali|rykhala]] og [[gashali|gashala]]]] <onlyinclude> '''Halastjörnur''' eru smá [[himintungl]], sem ganga á [[sporbrautum]] um sól. Þær eru úr ís, gasi og ryki og eru taldar hafa orðið til á svipuðum tíma og [[sólkerfið]] í heild sinni. Halastjörnur skiptast í tvo hópa eftir umferðartíma sínum um sól. Halastjörnur með stuttan umferðartíma (innan við 200 ár) kallast períódískar stjörnur eða [[skammferðarhalastjörnur]]. Þekktasta stjarnan í þessum hópi er [[Halastjarna Halleys|Halley]] eða halastjarna Halleys. Stjörnur með langan umferðartíma (yfir 200 ár) kallast [[langferðarhalastjörnur]]. Dæmi um slíka stjörnu er [[Hale-Bopp]]. Sporbrautir halastjarna eru yfirleitt mjög ílangar þannig að í [[sólnánd]] eru þær mjög nærri sólu, jafnvel langt innan við braut [[Merkúr]]s, en í [[sólfirð]] hverfa þær út í rökkur útgeimsins utan við braut [[Júpíter]]s og sjást þá ekki nema í öflugustu stjörnusjónaukum eða alls ekki. Þegar halastjarnan nálgast sól fer ísinn á yfirborði hennar að bráðna og gufa upp og ryk og gas fer að streym frá henni og mynda hjúp umhverfis kjarnann og hala út frá honum. Við þetta verður halastjarnan nógu björt til að greinast í sjónaukum á jörðinni eða sjást með berum augum. Halinn beinist alltaf í átt frá sólu. Stundum er hann tvískiptur, í [[rykhali|ryk-]] og [[gashali|gashala]]. == Orðið halastjarna == Íslenska orðið ''halastjarna'' á sér ekki hliðstæðu í tungumálum nágrannalandanna. Í fornu máli notuðu menn alþjóðlega heitið ''kómeta''. Orðið sést fyrst í kvæði sem Harmavottur heitir frá um 1630 og var ort um [[Tyrkjaránið]] 1627. Þar er minnst á halastjörnu sem sást árið 1618 og var talin vera einn af mörgum forboðum ránsins. Orðið kómeta (enska: ''comet'') er komið úr latínu og er þar dregið af gríska orðinu ''komē'', sem þýðir höfuðhár. [[Aristóteles]] notaði fyrstur orðmyndina ''komētēs'' til að lýsa fyrirbrigðinu sem stjörnu með hár. Hið stjarnfræðilega tákn fyrir halastjörnu ([[File:Comet symbol (fixed width).svg|16px]]) sýnir þar af leiðandi hring með hala sem líkist hári. </onlyinclude> == Uppruni halastjarna == Skammferðarhalastjörnur eru flestar taldar koma frá svonefndu [[Kuiperbelti]], en það er svæði sem inniheldur þúsundir eða milljónir íshnatta rétt fyrir utan braut Neptúnusar. Langferðarhalastjörnurnar eru hins vegar taldar ættaðar úr svonefndu [[Oortský]]i í útjaðri sólkerfisins. == Þekktar halastjörnur == Halastjörnur eru oftast kenndar við þá sem uppgötva þær, en meðal þekktra nafna eru: [[Halastjarna Halleys|Halley]], [[Shoemaker-Levy]], [[Swift-Tuttle]], [[Hale-Bopp]] og [[McNaught]]. == Tenglar == {{Wiktionary|halastjarna}} * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/halastjornur/|title=Halastjörnur|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2056898 ''Halastjörnur, sólmyrkvar, eldgos og áreiðanleiki annála''; grein í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1989] ;Erlendir tenglar * [https://sci.esa.int/science-e/www/area/index.cfm?fareaid=15 ''ESA-Giotto''] * [http://stardust.jpl.nasa.gov/home/index.html ''NASA-Stardust''] * [http://www.nasa.gov/mission_pages/deepimpact/main/index.html ''NASA-Deep Impact''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050713055939/http://www.nasa.gov/mission_pages/deepimpact/main/index.html |date=2005-07-13 }} [[Flokkur:Halastjörnur| ]] [[Flokkur:Sólkerfið]] jsdrbvc6t9ztmw2edsopwqv702r3mrb 0 13937 1983431 1972023 2026-10-20T16:01:06Z Akigka 183 1983431 wikitext text/x-wiki {{tilvísun|Úranus}} {{Reikistjarna |nafn = Úranus |tákn = [[Mynd:Uranus symbol (bold).svg|24px|Stjörnufræðimerki Úranusar|alt=Hringur með ör upp og punkt inni í hringnum.]] |mynd = Uranus_as_seen_by_NASA's_Voyager_2_(remastered)_-_JPEG_converted.jpg |myndatexti = Úranus, tekin af geimfarinu Voyager 2 |alt = |forskeyti_nándogfirrð = Sól |nánd = 18,2861 [[Stjarnfræðieining|AU]] |brautarskekkja = 0,044 405 586 |meðalfjarlægð-frá-sólu = 2.876.679.082 km <br />(19,229 411 95 AU) |Stjarnbundinn-umferðartími = 30.799,095 [[sólarhringur|d]] <br />(84,323 326 [[júlíanskt ár]]) |Rishnútur = 73,989 821 |firrð = 20,0965 [[Stjarnfræðieining|AU]] |tungl = 27 |pólfletja = 0,022 9 |flatarmál = 8,115 6×10³ |massi = (8,6810 ± 0,0013)×10²⁵ kg |þéttleiki = 1,27 g/cm³ |Þyngdarafl = 8,69 m/s² <br />0,886 g |lausnarhraði = 21,3 km/s |snúningshraði = 2,59 km/s |möndulhalli = 82,23° |hitanafn1 = [[Kelvin]] |lægsti1 = 49K |meðal1 = 53K |hæsti1 = 57K |Vetni = 83 |Helíum = 15 }} '''Úranus''' er sjöunda [[reikistjarna]]n frá [[sólin]]ni talið. Hann er ljósblár [[ísrisi]] aðallega gerður úr [[vatn]]i, [[ammóníak]]i og [[metan]]i sem eru [[yfirhætinn vökvi|yfirhætin]] og mynda það sem í stjörnufræði er nefnt „ís“. [[Lofthjúpur]] Úranusar er flókin lagskipt skýjahula, aðallega úr [[vetni]] og [[helín]]i, með lægsta lágmarkshita allra reikistjarna sólkerfisins, eða 49K. Hann er með áberandi 82,23˚ möndulhalla og réttsælis 17 klukkustunda snúning. Það þýðir að á 84 jarðarára [[umferðartími|umferðartíma]] hans um sólu fá pólsvæðin 42 ár af samfelldu sólarljósi og síðan 42 ár af samfelldu myrkri. Úranus er þriðja stærsta reikistjarnan að [[þvermál]]i og sú sem hefur fjórða mesta [[massi|massann]]. Miðað við núverandi líkan er Úranus með kjarna úr [[berg]]i innan við fljótandi [[möttull|möttul]] sem aftur er umkringdur þykkum lofthjúp úr vetni og helíni. Í efsta lagi lofthjúpsins hefur greinst snefill af [[kolvetni (lífræn efnafræði)|kolvetnum]] sem gætu hafa myndast við [[vatnsrof]], og [[koltvísýringur]] og [[kolmónoxíð]] sem hafa líklega borist þangað með halastjörnum. Mörg loftslagsfyrirbæri í lofthjúp Úranusar eru óútskýrð, eins og vindhraði upp á 250 m/s,<ref name="Sromovsky & Fry 2005">{{cite journal |doi=10.1016/j.icarus.2005.07.022 |last1=Sromovsky |first1=L. A. |last2=Fry |first2=P. M. |date=December 2005 |title=Dynamics of cloud features on Uranus |journal=Icarus |volume=179 |issue=2 |pages=459–484 |bibcode=2005Icar..179..459S |arxiv=1503.03714 | issn=0019-1035}} </ref> breytileiki pólhettunnar, og tilviljanakennd skýjamyndun. Úranus hefur líka mjög lágan innri hita miðað við aðra risa sólkerfisins. Líkt og hinir risarnir er Úranus með [[hringir Úranusar|hringi]] í kringum sig, auk margra [[fylgitungl]]a og [[segulhvolf]]s. Hringirnir eru mjög dökkir og endurvarpa aðeins 2% af ljósinu sem lendir á þeim. Þar eru 13 innri tungl Úranusar staðsett. Utan við hringina eru stóru tunglin fimm: [[Míranda (tungl)|Míranda]], [[Aríel (tungl)|Aríel]], [[Úmbríel (tungl)|Úmbríel]], [[Títanía (tungl)|Títanía]] og [[Óberon (tungl)|Óberon]]. Óreglulegu tunglin níu eru í enn meiri fjarlægð frá plánetunni. Segulhvolf Úranusar er mjög ósamhverft og inniheldur margar [[hlaðin eind|hlaðnar eindir]] sem gætu valdið myrkvun hringjanna og tunglanna. Úranus sést með berum augum, en hann er mjög dimmur og var ekki skilgreindur sem reikistjarna fyrr en 1781 þegar [[William Herschel]] athugaði hann fyrst. Hann dregur nafn sitt af gríska himnaguðinum [[Úranos]]i, ættföður annarra guða í [[Grísk goðafræði|grískri goðafræði]] en nafnið var ekki almennt viðurkennt fyrr en 70 árum síðar. Aðeins eitt geimfar hefur komist í námunda við Úranus þegar ''[[Voyager 2]]'' flaug hjá plánetunni árið 1986.<ref>{{Cite web |title=Exploration {{!}} Uranus |url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/uranus/exploration?page=0&per_page=10&order=launch_date+desc,title+asc&search=&tags=Uranus&category=33 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807125253/https://solarsystem.nasa.gov/planets/uranus/exploration/?page=0&per_page=10&order=launch_date+desc,title+asc&search=&tags=Uranus&category=33 |archive-date=7 August 2020 |access-date=2020-02-08 |website=NASA Solar System Exploration |quote=Jan. 24, 1986: NASA's Voyager&nbsp;2 made the first - and so far the only - visit to Uranus.}}</ref> Hugmyndir eru uppi um að koma könnunarfari á braut um Úranus fyrir árið 2032. == Könnunarsaga == Þar sem Úranus sést með berum augum á himninum eru líklega til margar heimildir um reikistjörnuna frá fornu fari. [[Hipparkos]] gæti hafa skráð hana í stjörnuskrá sína árið 127 f.o.t. þaðan sem hún rataði í ritið ''[[Almagest]]'' eftir [[Kládíus Ptólmæos]]. Þar var hún skráð sem [[fastastjarna]] fremur en [[reikistjarna]], þar sem hún hreyfist mjög hægt á himninum. Elsta örugga heimildin um Úranus er samt rit [[John Flamsteed]] frá 1690 þar sem hún er nefnd 34 ''[[Nautið (stjörnumerki)|Tauri]]''. Franski stjörnufræðingurinn [[Pierre Charles Le Monnier]] skoðaði Úranus minnst 12 sinnum á milli 1750 og 1769. Árið 1781 skoðaði [[William Herschel]] Úranus og taldi hana vera [[halastjarna|halastjörnu]], en viðurkenndi að hún gæti líka verið gasrisi. Aðrir stjörnufræðingar fóru í kjölfarið að íhuga þann möguleika að Úranus gæti verið reikistjarna. Finnsk-sænski stjörnufræðingurinn [[Anders Johan Lexell]] reiknaði út sporbaug Úranusar og gat sér til út frá honum að þetta væri reikistjarna. Brátt var sú skoðun almennt viðurkennd og Herschel játaði það í bréfi til [[Joseph Banks]] árið 1783. [[Georg 3.]] konungur veitti Herschel 200 punda árslaun sem viðurkenningu fyrir að hafa uppgötvað plánetuna, með því skilyrði að hann flytti með stjörnukíkja sína til [[Windsor (Berkshire)|Windsor]]. Herschel stakk upp á því að nefna plánetuna „Georgsstjörnu“ (''Georgium Sidus'') til heiðurs Georgi 3., en það hlaut litlar undirtektir utan Bretlands. Franski stjörnufræðingurinn [[Jérôme Lalande]] stakk upp á að nefna hana eftir Herschel sjálfum og sænski stjörnufræðingurinn [[Erik Prosperin]] stakk upp á nöfnunum ''Astraía'', ''Kýbele'' og ''Neptúnus'' (sem varð heiti næstu reikistjörnu sem var uppgötvuð). Í ritgerð frá 1782 hafði þýski stjörnufræðingurinn [[Johann Elert Bode]] stungið upp á heitinu Úranus eftir gríska himnaguðinum [[Úranos]]i. Hann færði þau rök fyrir nafngiftinni að hún ætti að vera í samræmi við nöfn annarra reikistjarna, og þar sem Satúrnus er faðir Júpíters væri við hæfi að nefna næstu plánetu eftir föður Satúrnusar. Árið 1789 nefndi þýski efnafræðingurinn [[Martin Klaproth]] nýtt frumefni sem hann hafði uppgötvað ''[[úran]]'' til að styðja við uppástungu Bodes. Á endanum varð Úranus viðurkennt nafn reikistjörnunnar. Einna síðust til að breyta nafninu úr ''Georgium Sidus'' í Úranus var bresk skrifstofa sem sá um útgáfu sjóalmanaksins árið 1850. [[File:Uranus seen from Saturn by Cassini.jpg|thumb|Mynd af Úranusi tekin frá geimfarinu [[Cassini-Huygens]] við Satúrnus.]] Geimfarið ''[[Voyager 2]]'' komst næst Úranusi 24. janúar 1986 þegar það flaug hjá í 81.500 km fjarlægð frá lofthjúp plánetunnar á leið sinni til Neptúnusar. Geimfarið greindi byggingu og efnasamsetningu lofthjúpsins,<ref name="Tyler 1986">{{cite journal |last1=Tyler |first1=J.L. |last2=Sweetnam |first2=D.N. |last3=Anderson |first3=J.D. |last4=Campbell |first4=J. K. |last5=Eshleman |first5=V. R. |last6=Hinson |first6=D. P. |last7=Levy |first7=G. S. |last8=Lindal |first8=G. F. |last9=Marouf |first9=E. A. |title=Voyager 2 Radio Science Observations of the Uranian System: Atmosphere, Rings, and Satellites |url=https://archive.org/details/sim_science_1986-07-04_233_4759/page/78 |journal=Science |volume=233 |pages=79–84 |date=1986 |bibcode=1986Sci...233...79T |doi=10.1126/science.233.4759.79 |pmid=17812893 |issue=4759|last10=Simpson|first10=R. A.|s2cid=1374796 }} </ref> þar á meðal hið einstaka veðurfar sem verður til út af miklum möndulhalla plánetunnar. ''Voyager 2'' gerði fyrstu athuganirnar á fimm stærstu tunglum Úranusar og uppgötvaði 10 ný tungl. Geimfarið kannaði alla níu hringi Úranusar sem áður voru þekktir og uppgötvaði tvo í viðbót.<ref name="Smith Soderblom et al. 1986">{{cite journal| doi = 10.1126/science.233.4759.43| last1 = Smith| first1 = B. A.| last2 = Soderblom| first2 = L. A.| last3 = Beebe| first3 = A.| last4 = Bliss| first4 = D.| last5 = Boyce| first5 = J. M.| last6 = Brahic| first6 = A.| last7 = Briggs| first7 = G. A.| last8 = Brown| first8 = R. H.| last9 = Collins| first9 = S. A.| date = 4 July 1986| title = Voyager&nbsp;2 in the Uranian System: Imaging Science Results| journal = Science| volume = 233| issue = 4759| pages = 43–64| pmid = 17812889| bibcode = 1986Sci...233...43S| s2cid = 5895824| ref = {{sfnRef|Smith Soderblom et al.|1986}}| url = https://zenodo.org/record/1230972| access-date = 23 October 2018| archive-date = 23 October 2018| archive-url = https://web.archive.org/web/20181023120045/https://zenodo.org/record/1230972| url-status = live}}</ref><ref>{{cite web |title=Voyager: The Interstellar Mission: Uranus |work=JPL |url=http://voyager.jpl.nasa.gov/science/uranus.html |date=2004 |access-date=9 June 2007 |archive-date=7 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807215103/http://voyager.jpl.nasa.gov/science/uranus.html |url-status=live }}</ref> Það greindi líka segulsvið Úranusar, óreglulega byggingu hans og halla, og hið einstaka snúna segulhvolf sem verður til út af hliðarsnúningi plánetunnar.<ref name="Ness Acuña et al. 1986"> {{cite journal| doi = 10.1126/science.233.4759.85| last1 = Ness| first1 = Norman F.| last2 = Acuña| first2 = Mario H.| last3 = Behannon| first3 = Kenneth W.| last4 = Burlaga| first4 = Leonard F.| last5 = Connerney| first5 = John E. P.| last6 = Lepping| first6 = Ronald P.| last7 = Neubauer| first7 = Fritz M.| date=July 1986 | title = Magnetic Fields at Uranus| url = https://archive.org/details/sim_science_1986-07-04_233_4759/page/84| journal = Science| volume = 233| issue = 4759| pages = 85–89| pmid = 17812894| bibcode = 1986Sci...233...85N| s2cid = 43471184| ref = {{sfnRef|Ness Acuña et al.|1986}}}} </ref> Ekkert annað geimfar hefur síðan flogið hjá Úranusi, en margar könnunarferðir hafa verið fyrirhugaðar. Menn athuguðu hvort hægt væri að senda ''[[Cassini-Huygens]]'' frá Satúrnusi til Úranusar þegar gerðar voru áætlanir um framlengingu ferðar geimfarsins árið 2009, en þess í stað var ákveðið að eyðileggja geimfarið með því að senda það inn í lofthjúp Satúrnusar<ref name="spilker" /> af því ferðin til Úranusar hefði tekið um 20 ár.<ref name="spilker">{{cite web |url=https://www.lpi.usra.edu/opag/meetings/march08/presentations/spilker.pdf |title=Cassini Extended Missions |last=Spilker |first=Linda |publisher=Lunar and Planetary Institute |date=1 April 2008 |access-date=7 May 2021 |archive-date=30 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210830232453/https://www.lpi.usra.edu/opag/meetings/march08/presentations/spilker.pdf |url-status=live }}</ref> Hægt væri að nota sömu tækni og í [[Pioneer Venus Multiprobe]] til að senda könnunarfar inn í lofthjúp Úranusar niður að 1-5 loftþyngda þrýstingi.<ref name="uop">{{cite web |author=Space Studies Board |title=NRC planetary decadal survey 2013–2022 |date=June 12, 2019 |publisher=NASA Lunar Science Institute |url=https://solarsystem.nasa.gov/science-goals/about/ |access-date=2021-05-06 |archive-date=21 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721054020/http://solarsystem.nasa.gov/2013decadal/ |url-status=live }}</ref> Nefndin [[Planetary Science Decadal Survey]] stakk upp á því í skýrslu sem var gefin út 2011 að senda könnunarfar til Úranusar. Uppástungan gerði ráð fyrir geimskoti á árunum 2020–2023 og 13 ára geimferð til Úranusar.<ref name="uop" /> Álit nefndarinnar var staðfest árið 2022 þegar könnunarferð til Úranusar var sett í mesta forgang hjá [[NASA]] vegna þess hve lítið er vitað um [[ísrisi|ísrisa]] sólkerfisins.<ref>{{cite web |title=Planetary Science and Astrobiology Decadal Survey 2023-2032 |url=https://www.nationalacademies.org/our-work/planetary-science-and-astrobiology-decadal-survey-2023-2032 |access-date=17 May 2022 |website=National Academies}}</ref> == Tungl == * [[Kordelía (tungl)|Kordelía]] * [[Ófelía (tungl)|Ófelía]] * [[Bíanka (tungl)|Bíanka]] * [[Kressída (tungl)|Kressída]] * [[Desdemóna (tungl)|Desdemóna]] * [[Júlía (tungl)|Júlía]] * [[Portía (tungl)|Portía]] * [[Rósalind (tungl)|Rósalind]] * [[Kúpid (tungl)|Kúpid]] * [[Belinda (tungl)|Belinda]] * [[Perdíta (tungl)|Perdíta]] * [[Búkki (tungl)|Búkki]] * [[Mab (tungl)|Mab]] * [[Míranda (tungl)|Míranda]] * [[Aríel (tungl)|Aríel]] * [[Úmbríel (tungl)|Úmbríel]] * [[Títanía (tungl)|Títanía]] * [[Óberon (tungl)|Óberon]] * [[Fransiskó (tungl)|Fransiskó]] * [[Kalíban (tungl)|Kalíban]] * [[Stefanó (tungl)|Stefanó]] * [[Trinkúló (tungl)|Trinkúló]] * [[Sýkórax (tungl)|Sýkórax]] * [[Margrét (tungl)|Margrét]] * [[Prosperó (tungl)|Prosperó]] * [[Setebos (tungl)|Setebos]] * [[Ferdínand (tungl)|Ferdínand]] == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{Wiktionary|Úranus}} * [https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/uranus/ Úranus á Stjörnufræðivefnum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230812110246/https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/uranus/ |date=2023-08-12 }} {{Sólkerfið}} [[Flokkur:Sólkerfið]] [[Flokkur:Úranus (reikistjarna)]] [[Flokkur:Reikistjörnurnar]] h98tqoau4kxkh0dqp12vqitz49x1ang 0 14016 1983469 1739591 2026-10-20T22:01:24Z Akigka 183 /* Tenglar */ 1983469 wikitext text/x-wiki <onlyinclude> '''Stjörnulíffræði''' (eða '''útlífsfræði''') er [[undirgrein]] [[stjörnufræði]]nnar og [[líffræði]]nnar sem fæst við [[rannsókn]]ir á því hvort [[líf]]verur megi finna utan [[Jörðin|jarðar]] og ef svo er hver sé [[uppruni]] þeirra, [[dreifing]] og [[þróun]]arferli. Þeir sem leggja stund á [[vísindagrein|greinina]] kallast ''stjörnulíffræðingar'' eða ''útlífsfræðingar''. </onlyinclude> == Tengt efni == * [[Geimvera]] * [[Geimmálvísindi]] * [[SETI]] == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/stjornuliffraedi/|title=Stjörnulíffræði|access-date=20.10.2026|website=Stjörnufræðivefurinn}} [[Flokkur:Stjörnulíffræði| ]] 0hpklmqzxrkjs4e6s9s2h3hdapgnz5u 0 20450 1983423 1978948 2026-10-20T15:50:34Z Akigka 183 1983423 wikitext text/x-wiki :''Fyrir rómverska guðinn, sjá [[Neptúnus (guð)]].'' {{Reikistjarna |nafn = Neptúnus |tákn = [[Mynd:Neptune symbol (bold).svg|24px|♆|Stjörnufræðimerki Neptúnusar]] |mynd = Neptune Voyager2 color calibrated.png |myndatexti = Neptúnus, tekin af geimfarinu Voyager 2 |alt = |forskeyti_nándogfirrð = Sól |nánd = 4.452.940.833 km <br /> (29,76607095 AU) |Brautarskekkja = 0,011214269 |Meðalfjarlægð-frá-sólu = 4.503.443.661 km <br />(30,10366151 AU) |Stjarnbundinn-umferðartími = 60.190,03 [[sólarhringur|d]]<br />(164,79 [[júlíanskt ár]]) |Rishnútur = 131,794310 |firrð = 1,77 [[Stjarnfræðieining|AU]] |tungl = 14 |pólfletja = 0,0171 ± 0,0013 |flatarmál = 7,6183×10³ |massi = 1,0243×10²⁶ kg |þéttleiki = 1,638 g/cm³ |Þyngdarafl = 11,15 m/s²<br />1,14 g |lausnarhraði = 23,5 km/s |snúningshraði = 2,68 km/s |möndulhalli = 28,32° |Vetni = 80 |Helíum = 19 }} '''Neptúnus''' er áttunda og ysta [[reikistjarna]]n frá [[sól]]u talið og einn af [[ísrisi|ísrisum]] [[sólkerfið|sólkerfisins]]. Neptúnus er fjórða stærsta reikistjarna sólkerfisins miðað við þvermál, þriðja massamesta reikistjarnan og þéttasta [[risareikistjarna]]n. Massi Neptúnusar er 17 sinnum meiri en massi [[Jörðin|Jarðar]] og aðeins meiri en massi [[Úranus (reikistjarna)|Úranusar]]. Meiri massi leiðir til þess að lofthjúpur Neptúnusar er þéttari en lofthjúpur Úranusar vegna meiri þyngdarkrafts og reikistjarnan mælist því minni að þvermáli. Neptúnus er aðallega úr gasi og vökva og hefur því ekkert fast yfirborð. Hann er 164,8 jarðár að ganga kringum sólina í 30,1 [[stjarnfræðieining]]a fjarlægð að meðaltali (4,8 milljarða km). Neptúnus er nefndur eftir [[Neptúnus (guð)|rómverska sjávarguðinum]] og er tákn hans [[þríforkur]]inn í tákni reikistjörnunnar. Neptúnus er ekki greinanlegur með berum augum frá yfirborði Jarðar og er eina reikistjarna sólkerfisins sem uppgötvaðist við útreikninga, fremur en með athugunum. Óvæntar breytingar á sporbraut Úranusar fengu franska stjörnufræðinginn [[Alexis Bouvard]] til að geta sér þess til að óþekkt reikistjarna væri að hafa áhrif á hann. [[John Couch Adams]] og [[Urbain Le Verrier]] spáðu svo seinna fyrir um staðsetningu Neptúnusar, og [[Johann Galle]] tókst að sjá hann með sjónauka 23. september 1846,<ref name="Hamilton">{{cite web |first=Calvin J. |last=Hamilton |date=4 August 2001 |url=http://www.solarviews.com/eng/neptune.htm |title=Neptune |publisher=Views of the Solar System |access-date=13 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070715223035/http://www.solarviews.com/eng/neptune.htm |archive-date=15 July 2007 |url-status=dead }}</ref> innan við einni gráðu frá þeim stað sem Le Verrier hafði spáð fyrir um. Stærsta tungl Neptúnusar, [[Tríton]], uppgötvaðist skömmu síðar, en ekkert af hinum 13 [[tungl Neptúnusar|tunglum Neptúnusar]] fannst fyrr en á 20. öld. Vegna fjarlægðar er mjög erfitt að rannsaka Neptúnus með sjónaukum á Jörðu. Aðeins eitt [[geimfar]] hefur kannað hann, það var ''[[Voyager 2]]'' sem fór þar hjá 25. ágúst 1989.<ref name="NYT-20141018-KC">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=Dark Spots in Our Knowledge of Neptune |url=https://www.nytimes.com/2014/08/19/science/dark-spots-in-our-knowledge-of-neptune.html |date=18 October 2014 |newspaper=[[The New York Times]] |access-date=21 October 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141028062618/http://www.nytimes.com/2014/08/19/science/dark-spots-in-our-knowledge-of-neptune.html |archive-date=28 October 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/neptune/exploration?page=0&per_page=10&order=launch_date+desc,title+asc&search=&tags=Neptune&category=33|title=Exploration {{!}} Neptune|website=NASA Solar System Exploration|access-date=2020-02-03|quote="In 1989, NASA's Voyager 2 became the first-and only-spacecraft to study Neptune up close."|archive-date=17 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200717140051/https://solarsystem.nasa.gov/planets/neptune/exploration/?page=0&per_page=10&order=launch_date+desc,title+asc&search=&tags=Neptune&category=33|url-status=live}}</ref> Með tilkomu [[Hubble-geimsjónaukinn|Hubble-geimsjónaukans]] og nýrra stjörnusjónauka með [[aðlögunarsjóntækni]] hefur reynst auðveldara að skoða Neptúnus. Líkt og á gasrisunum [[Júpíter (reikistjarna)|Júpíter]] og [[Satúrnus (reikistjarna)|Satúrnusi]], er lofthjúpur Neptúnusar aðallega úr [[vetni]] og [[helín]]i, með lítið af [[kolvetni (lífræn efnafræði)|kolvetnum]] og hugsanlega [[köfnunarefni]], en hefur hærra hlutfall [[ís]]s úr [[vatn]]i, [[ammóníak]]i og [[metan]]i. Innri hluti reikistjörnunnar er aðallega úr ís og bergi, líkt og Úranus. Neptúnus og Úranus eru því kallaðir „[[ísrisi|ísrisar]]“ til aðgreiningar frá gasrisunum.<ref name="Lunine 1993">{{cite journal|last=Lunine |first=Jonathan I.|date=September 1993|title=The atmospheres of Uranus and Neptune|journal=[[Annual Review of Astronomy and Astrophysics]]|volume=31 |pages=217–263|bibcode=1993ARA&A..31..217L|doi=10.1146/annurev.aa.31.090193.001245 | issn=0066-4146}}</ref> [[Rayleigh-tvístrun]] og metan í ystu lögum lofthjúps Neptúnusar gefa reikistjörnunni bláan lit.<ref name=bluecolour>{{cite web |first=Kirk |last=Munsell |author2=Smith, Harman |author3=Harvey, Samantha |date=13 November 2007 |url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Neptune&Display=OverviewLong |title=Neptune overview |website=Solar System Exploration |publisher=NASA |access-date=20 February 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303045911/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Neptune&Display=OverviewLong |archive-date=3 March 2008 }}</ref> Nýleg gögn frá [[Gemini-stjörnuathugunarstöðin]]ni sýna að blái liturinn er fyllri en á Úranusi vegna þess að mistur í lofthjúpi Neptúnusar er þynnra.<ref>{{Cite web |last=info@noirlab.edu |title=Gemini North Telescope Helps Explain Why Uranus and Neptune Are Different Colors - Observations from Gemini Observatory, a Program of NSF's NOIRLab, and other telescopes reveal that excess haze on Uranus makes it paler than Neptune |url=https://www.noirlab.edu/public/news/noirlab2211/ |access-date=2022-07-30 |website=www.noirlab.edu |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Laboratory |first=By NSF’s NOIRLab (National Optical-Infrared Astronomy Research |title=Why Uranus and Neptune Are Different Colors |url=https://solarsystem.nasa.gov/news/2232/why-uranus-and-neptune-are-different-colors |access-date=2023-03-06 |website=NASA Solar System Exploration}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Magazine |first1=Smithsonian |last2=Kuta |first2=Sarah |title=Why Neptune Appears Bluer Than Its Cousin Uranus |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/why-neptune-appears-bluer-than-its-cousin-uranus-180980186/ |access-date=2022-07-30 |website=Smithsonian Magazine |language=en}}</ref> Ólíkt þokukenndu og tiltölulega einsleitu yfirborði Úranusar, er yfirborð Neptúnusar kvikt og þar birtast veðurmynstur. Þegar geimfarið ''Voyager 2'' flaug hjá Neptúnusi árið 1989 sást [[stóri dökki bletturinn|stór dökkur blettur]] á yfirborðinu, svipaður [[stóri rauði bletturinn|stóra rauða blettinum]] á Júpíter. Nýlega hefur nýrri dökkur blettur og annar minni verið rannsakaðir.<ref name="NYT-20201222">{{cite news |author1=[[Shannon Stirone]] |title=Neptune's Weird Dark Spot Just Got Weirder – While observing the planet's large inky storm, astronomers spotted a smaller vortex they named Dark Spot Jr. |url=https://www.nytimes.com/2020/12/22/science/neptune-dark-spot.html |date=22 December 2020 |newspaper=[[The New York Times]] |access-date=22 December 2020 |archive-date=22 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201222101200/https://www.nytimes.com/2020/12/22/science/neptune-dark-spot.html |url-status=live }}</ref> Veðurkerfin á Neptúnusi eru drifin áfram af sterkustu vindum sólkerfisins þar sem vindhraði hefur mælst allt að 2100 km/klst (583 m/s).<ref name="Suomi1991">{{cite journal |last=Suomi |first=V.E. |author2=Limaye, S.S. |author3=Johnson, D.R. |date=1991 |title=High Winds of Neptune: A possible mechanism |url=https://archive.org/details/sim_science_1991-02-22_251_4996/page/928 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=251 |issue=4996 |pages=929–32 |doi=10.1126/science.251.4996.929 |pmid=17847386 |bibcode=1991Sci...251..929S|s2cid=46419483 }}</ref> Vegna fjarlægðar frá sólu er ytri lofthjúpur Neptúnusar sá kaldasti í sólkerfinu þar sem hitinn fer niður í 55 °K (-218 °C). Við kjarna reikistjörnunnar er hitinn 5400 °K (5100 °C).<ref name=hubbard>{{cite journal |last=Hubbard |first=W.B. |title=Neptune's Deep Chemistry |url=https://archive.org/details/sim_science_1997-02-28_275_5304/page/1278 |journal=Science |date=1997 |volume=275 |issue=5304 |pages=1279–80 |doi=10.1126/science.275.5304.1279 |pmid=9064785|s2cid=36248590 }}</ref><ref name="nettelmann">{{cite web |last=Nettelmann |first=N. |author2=French, M. |author3=Holst, B. |author4=Redmer, R. |url=https://www.gsi.de/informationen/wti/library/plasma2006/PAPERS/TT-11.pdf |title=Interior Models of Jupiter, Saturn and Neptune |publisher=University of Rostock |access-date=25 February 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718120920/https://www.gsi.de/informationen/wti/library/plasma2006/PAPERS/TT-11.pdf |archive-date=18 July 2011 }}</ref> Neptúnus hefur litla og ógreinilega hringi sem voru uppgötvaðir árið 1984.<ref name=ring1>{{cite news |last=Wilford |first=John N. |date=10 June 1982 |title=Data Shows 2 Rings Circling Neptune |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?sec=technology&res=950DE3D71F38F933A25755C0A964948260&n=Top/News/Science/Topics/Space |access-date=29 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210100701/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?sec=technology&res=950DE3D71F38F933A25755C0A964948260&n=Top%2FNews%2FScience%2FTopics%2FSpace |archive-date=10 December 2008 |url-status=live }}</ref> [[Sporbraut]] [[dvergreikistjarna|dvergreikistjörnunnar]] [[Plútó]]s liggur að hluta fyrir innan sporbrautar Neptúnusar. == Saga == [[Mynd:Galileo.arp.300pix.jpg|vinstri|thumb|upright|[[Galileo Galilei]]]] === Uppgötvun === Sumar af fyrstu skráðu athugunum á Neptúnusi sem gerðar hafa verið með sjónauka voru teikningar [[Galileo Galilei|Galileo]] frá 28. desember 1612 og 27. janúar 1613, en hann teiknaði staðsetningarpunkta sem passa við það sem nú er vitað að var staða Neptúnusar á þeim tíma. Í bæði skiptin virðist Galíleó hafa ætlað að Neptúnus væri fastastjarna, þegar hún virtist nálægt Júpíter á næturhimninum. Árið 1821 birti Alexis Bouvard stjarnfræðitöflur um braut Úranusar, nágranna Neptúnusar. Síðari athuganir leiddu í ljós veruleg frávik frá reiknaðri sporbraut og kom Bouvard með þá tilgátu að óþekkt pláneta truflaði brautina með þyngdarkrafti sínum. Árið 1843 hóf John Couch Adams að skoða braut Úranusar með þeim gögnum sem hann hafði. Hann óskaði eftir viðbótargögnum frá Sir George Airy, stjörnufræðingi, sem afhenti þau í febrúar 1844. Adams hélt áfram að rannsaka á árunum 1845–46 og kom með nokkrar tilgátur um hvar óþekktu plánetuna væri að finna. [[Mynd:Urbain Le Verrier.jpg|vinstri|thumb|upright|Urbain Le Verrier]] Á árunum 1845–46 gerði Urbain Le Verrier eigin útreikninga en þeir vöktu engan áhuga hjá samlöndum hans. Í júní 1846, þegar Adms Airy sá fyrsta birta mat Le Verrier á lengdargráðu reikistjörnunnar og líkingu hennar við mat Adams, sannfærði hann James Challis um að leita að plánetunni. Challis leitaði ákaft allan ágúst og september. == Eiginleikar == [[Mynd:Neptune, Earth size comparison true color.jpg|thumb]] Massi Neptúnusar 1.0243 × 1026 kg er mitt á milli massa jarðar og stærri gasrisanna. Massinn er 17 sinnum meiri en jarðarinnar en aðeins 1 / 19 af massa Júpíters. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/neptunus/|title=Neptúnus|author=Sævar Helgi Bragason|date=2023|website=Stjörnufræðivefurinn}} {{sólkerfið}} {{Stubbur|stjörnufræði}} [[Flokkur:Sólkerfið]] [[Flokkur:Reikistjörnurnar]] 7n5xtcubcdgpyo41hmfd0luer38tp8c 0 20666 1983466 1532804 2026-10-20T21:58:04Z Akigka 183 /* Tenglar */ 1983466 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Phobos-viking1.jpg|thumb|Mynd af Fóbosi tekin af [[Viking 1]] árið [[1978]].|250px]] '''Fóbos''' er annað tveggja [[tungl]]a [[reikistjarna|reikistjörnunnar]] [[Mars (reikistjarna)|Mars]]. Hitt tunglið er [[Deimos]]. Fóbos er nær reikistjörnu sinni enn nokkurt annað tungl í [[Sólkerfið|sólkerfinu]], eða í innan við 6.000 km hæð. Tunglið er nefnt eftir syni [[Ares]]ar, en Ares er hið [[Grikkland|gríska]] nafn [[guð]]sins sem [[Róm]]verjar nefndu [[Mars (rómverskur guð)|Mars]]. [[Bandaríkin|Bandaríkjamaðurinn]] [[Asaph Hall]] fann Fóbos [[18. ágúst]] [[1877]]. Nokkrum dögum áður hafði Hall fundið Deimos, nánar tiltekið [[12. ágúst]]. Umferðartími Fóbosar er aðeins 7 klukkustundir og 39 mínútur, sem er styttra en marsdagur, og því virðist tunglið koma upp í vestri og setjast í austri<ref name="V.Hvað heita tungl Mars?">{{Vísindavefurinn|3450|Hvað heita tungl Mars?}}</ref> == Neðanmálsgreinar == {{reflist}} {{Stubbur|stjörnufræði}} [[Flokkur:Tungl Mars]] [[Flokkur:Sólkerfið]] ry7dv8v1citfr7f0ritmlghl2aek2dt 0 20674 1983437 1982187 2026-10-20T16:07:56Z Akigka 183 1983437 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Kuiper belt oort cloud.svg|thumb|upright=1.3|Myndin sýnir hvernig listamaður hefur ímyndað sér Oort-skýið og Kuiper-beltið.]] '''Oortskýið''' er [[tilgáta]] um [[kúla|hnöttótta]] þyrpingu eða "ský" af [[halastjarna|halastjörnum]] í 50.000 til 100.000 [[stjarnfræðieining]]a [[fjarlægð]] frá [[sólin]]ni, sem samsvarar u.þ.b. fjarlægðinni einu [[ljósár]]i. Engar beinar athuganir hafa verið gerðar sem staðfesta tilvist Oortskýsins, en það er talið vera uppspretta flestra ef ekki allra halastjarna sem fara um [[sólkerfið]] (sumar halastjörnur gætu átt upptök í [[Kuiper-beltið|Kuiperbeltinu]]) og byggir tilgátan á athugunum á [[sporbraut]]um halastjarna. [[Mynd:Oort cloud Sedna orbit.jpg|thumb|left|Þessar teikningar sýna áætlaða fjarlægð Oortskýsins miðað við aðra hluta [[sólkerfið|sólkerfisins]].]] == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/utstirni/|title=Útstirni|author=Sævar Helgi Bragason|date=2016|website=Stjörnufræðivefurinn}} {{sólkerfið}} [[Flokkur:Sólkerfið]] glwpqplu4lpnsy9gpmunxkdh3ifdeq5 0 20675 1983453 1739589 2026-10-20T21:33:09Z Akigka 183 1983453 wikitext text/x-wiki '''Stjarnfræðieining''' ([[enska]]: ''astronomical unit'') er [[mælieining]] fyrir [[fjarlægð]] notuð í [[stjörnufræði]], skammstöfuð SE ([[enska]]: ''AU''). Er [[meðalfjarlægð]]in milli [[Jörðin|jarðar]] og [[Sólin|sólar]], þ.e.a.s. [[geisli (stærðfræði)|meðalgeisli]] jarðbrautarinnar. Skilgreining: 1 SE = 149.597.870.691 ± 30 [[metri|metrar]] (um 150 [[milljón]] [[kílómetri|kílómetrar]]). == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/solkerfid-okkar/stjarnfraedieining/|title=Stjarnfræðieining|website=Stjörnufræðivefurinn|access-date=20.10.2026}} [[Flokkur:Stjörnufræði]] [[Flokkur:Stjarnfræðilegar mælieiningar]] kkz5voykvvbhlh6xfaz1vevudrihc4q 1983536 1983453 2026-10-21T09:41:08Z Akigka 183 1983536 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Astronomical_unit_svg.svg|thumb|Gráa línan sýnir fjarlægðina frá jörðu til sólar sem er að meðaltali ein stjarnfræðieining.]] '''Stjarnfræðieining''' ([[enska]]: ''astronomical unit'') er [[mælieining]] fyrir [[fjarlægð]] notuð í [[stjörnufræði]], skammstöfuð SE ([[enska]]: ''AU''). Er meðalfjarlægðin milli [[Jörðin|jarðar]] og [[Sólin|sólar]], þ.e.a.s. [[geisli (stærðfræði)|meðalgeisli]] jarðbrautarinnar. Skilgreining: 1 SE = 149.597.870.700 [[metri|metrar]] (um 150 milljón [[kílómetri|kílómetrar]]).<ref>{{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/solkerfid-okkar/stjarnfraedieining/|title=Stjarnfræðieining|website=Stjörnufræðivefurinn|access-date=20.10.2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://observatoiredeparis.psl.eu/the-new-definition-of-the-astronomical-unit.html|title=The new definition of the astronomical unit: exactly 149 597 870 700m|date=8. mars 2013|author=Frédérique Auffret|website=Observatoire de Paris}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur|stjörnufræði}} [[Flokkur:Stjarnfræðilegar mælieiningar]] 5rhzm5v3i9dr813sh063vznasogsxz4 1983542 1983536 2026-10-21T10:33:17Z Akigka 183 1983542 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Astronomical_unit_svg.svg|thumb|Gráa línan sýnir fjarlægðina frá jörðu til sólar sem er að meðaltali ein stjarnfræðieining.]] '''Stjarnfræðieining''' ([[enska]]: ''astronomical unit'') er [[mælieining]] fyrir [[fjarlægð]] notuð í [[stjörnufræði]], skammstöfuð SE ([[enska]]: ''AU'') er meðalfjarlægðin milli [[Jörðin|jarðar]] og [[Sólin|sólar]], þ.e.a.s. [[geisli (stærðfræði)|meðalgeisli]] jarðbrautarinnar. Skilgreining: 1 SE = 149.597.870.700 [[metri|metrar]] (um 150 milljón [[kílómetri|kílómetrar]]).<ref>{{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/solkerfid-okkar/stjarnfraedieining/|title=Stjarnfræðieining|website=Stjörnufræðivefurinn|access-date=20.10.2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://observatoiredeparis.psl.eu/the-new-definition-of-the-astronomical-unit.html|title=The new definition of the astronomical unit: exactly 149 597 870 700m|date=8. mars 2013|author=Frédérique Auffret|website=Observatoire de Paris}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur|stjörnufræði}} [[Flokkur:Stjarnfræðilegar mælieiningar]] 20lcp7x5hdb8h57y91hkd9o4aoelqsx 1983543 1983542 2026-10-21T10:35:35Z Akigka 183 1983543 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Astronomical_unit_svg.svg|thumb|Gráa línan sýnir fjarlægðina frá jörðu til sólar sem er að meðaltali ein stjarnfræðieining.]] '''Stjarnfræðieining''' ([[enska]]: ''astronomical unit'') er [[mælieining]] fyrir [[fjarlægð]] notuð í [[stjörnufræði]], skammstöfuð SE ([[enska]]: ''AU''). Stjarnfræðieining miðast við meðalfjarlægð milli [[Jörðin|jarðar]] og [[Sólin|sólar]], eða [[geisli (stærðfræði)|meðalgeisla]] jarðbrautarinnar. Ein stjarnfræðieining er skilgreind sem 149.597.870.700 [[metri|metrar]] (um 150 milljón [[kílómetri|kílómetrar]]).<ref>{{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/solkerfid-okkar/stjarnfraedieining/|title=Stjarnfræðieining|website=Stjörnufræðivefurinn|access-date=20.10.2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://observatoiredeparis.psl.eu/the-new-definition-of-the-astronomical-unit.html|title=The new definition of the astronomical unit: exactly 149 597 870 700m|date=8. mars 2013|author=Frédérique Auffret|website=Observatoire de Paris}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur|stjörnufræði}} [[Flokkur:Stjarnfræðilegar mælieiningar]] pekd23x4puu0ddqdily96vi0n9zjqo2 0 20727 1983451 1702670 2026-10-20T21:31:02Z Akigka 183 1983451 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Pumice santorini.jpg|thumb|Gjóska af [[Grikkland|grísku]] [[eyja|eyjunni]] [[Santorini]]]] '''Gjóska''' ([[gríska]] og eldra heiti á íslensku: ''tefra'') er samheiti um loftborin föst [[gosefni]] sem þeyst hafa upp úr [[eldgígur|eldgíg]], storknað að hluta til eða fullu á fluginu og fallið til jarðar. Gjóska skiptist eftir [[korn (steindafræði)|kornastærð]] í [[gjall]], [[vikur]] og [[Eldfjallaaska|ösku]]. Hún er blöðrótt og létt í sér og getur flotið tímabundið á [[vatn]]i (uns hún verður [[vatnsósa]]). [[Jarðfræði]]ngar nota gjósku í [[jarðvegslag|jarðvegslögum]] til að geta sér til um hegðun fyrri eldgosa. == Orðsifjar == [[Sigurður Þórarinsson]] bað [[Vilmundur Jónsson (landlæknir)|Vilmund Jónsson]] [[landlæknir|landlækni]] að smíða íslenskt orð í stað gríska orðsins ''tefra'' sem samheiti yfir eldfjallaösku, vikur og gjall. Orðið kom fyrst út á prenti árið 1968 í tímaritinu ''[[Náttúrufræðingurinn|Náttúrufræðingnum]]''. == Heimildir == {{Wiktionary|gjóska}} * {{vísindavefurinn|5155|Er til steinn sem flýtur?}} * {{vefheimild|url=http://www.fornleifavernd.is/2/Thjorsardalur/gjoskurannsoknir.htm|titill=Gjóskurannsóknir|mánuðurskoðað=25. nóvember|árskoðað=2005}} * {{vefheimild|url=http://lexis.hi.is/cgi-bin/ritmal/leitord.cgi?adg=leit&l=gj%F3ska|titill=Orðabók Háskólans|mánuðurskoðað=25. nóvember|árskoðað=2005}} [[Flokkur:Eldfjallafræði]] [[Flokkur:Storkuberg]] [[pl:Materiał piroklastyczny]] [[sv:Pyroklastiskt material]] dcnv398d3p8glfse57asd3mmvuj276n 0 25650 1983468 1682920 2026-10-20T22:00:33Z Akigka 183 /* Tenglar */ 1983468 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Deimos-MRO.jpg|thumb|Mynd af Deimos tekin af [[Mars Reconnaissance Orbiter]] í febrúar [[2009]].|right|250px]] '''Deimos''' er ytra [[tungl]] [[Mars (reikistjarna)|Mars]], hitt verandi [[Fóbos]]. Deimos er að mestu úr [[kolefni]] og [[ís]] og hefur mestu [[endurskinshæfni]] allra fyrirbæra í sólkerfinu. Þvermál Deimosar er innan við 20 km og er lögun hnattarins nokkuð óregluleg. Eins og [[Tunglið|tungl jarðarinnar]] snýr Deimos alltaf sömu hlið að Mars.<ref Name="V.Hvað heita tungl Mars?">{{Vísindavefurinn|3450|Hvað heita tungl Mars?}}</ref> Hæð Deimos frá yfirborði Mars er um 23 500 km sem gerir innan við 1/15 af fjarlægð tunglsins frá jörðinni. Bandaríski stjörnufræðingurinn [[Asaph Hall]] uppgötvaði Deimos árið [[1877]] þegar Mars var í [[gagnstaða|gagnstöðu]] og [[sólnánd]].<ref Name="V.Hvað heita tungl Mars?"></ref> Yfirborð Deimosar er þakið þykku lagi ryks svo smáatriði yfirborðsins sjást illa.<ref>[http://starryskies.com/solar_system/mars/mars_moons.html ''THE MOONS OF MARS: PHOBOS AND DEIMOS''] Kathy Miles. Enska. Sótt 15.6.2011</ref> Ólíkt Fóbos kemur Deimos upp í austri og sest í vestri.<ref Name="V.Hvað heita tungl Mars?"></ref> Mikið af því sem vitað er um Deimos er afrakstur [[Mariner geimferðaáætlunin|Mariner-]] og [[Viking geimferðaáætlunin|Viking geimferðaáætlunar]] [[Geimferðastofnun Bandaríkjanna|Geimferðastofnunar Bandaríkjanna]].<ref name="Scott Ellis">[https://web.archive.org/web/20070517181817/http://calspace.ucsd.edu/Mars99/docs/library/science/geological_history/moons1.html ''Geological History:Moons of Mars''] Scott Ellis. Enska. Sótt 15.6.2011</ref> Deimos og Fóbos eru nefnd eftir sonum [[Ares]]ar í [[grísk goðafræði|grískri goðafræði]].<ref Name="V.Hvað heita tungl Mars?"></ref> ==Neðanmálsgreinar== {{reflist}} {{Stubbur|stjörnufræði}} [[Flokkur:Tungl Mars]] [[Flokkur:Sólkerfið]] damcmgc04vp6miy5d8w52oj7aj638e8 0 29113 1983458 1832610 2026-10-20T21:43:02Z Akigka 183 1983458 wikitext text/x-wiki [[Mynd:HD188753_orbit.jpg|thumb|right|Þrístirni.]] '''Sólkerfi''' er heiti yfir tiltekna [[stjarna|stjörnu]] ásamt [[fylgihnöttur|fylgihnöttum]], t.d. [[pláneta|reikistjörnur]], [[halastjarna|halastjörnur]] og [[loftsteinn|lofsteinar]]. Ekki talað um sólkerfi nema stjarna hafi fylgihnetti - stakar stjörnur eða [[tvístirni]] eru því vanalega ekki talin til sólkerfa. Með [[sólkerfið|sólkerfinu]] er átt við sólkerfi það sem hefur [[jörðin]]a sem fylgihnött. == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/stjornuskodun/solkerfid|title=Að skoða sólkerfið|author=Björn Jónsson|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/solkerfid-okkar/|title=Sólkerfið okkar|author=Sævar Helgi Bragason|date=2015|website=Stjörnufræðivefurinn}} * [http://www.nasa.gov/mission_pages/ibex/IBEXDidYouKnow.html Did You Know... What defines the boundary of the solar system?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130406112400/http://www.nasa.gov/mission_pages/ibex/IBEXDidYouKnow.html |date=2013-04-06 }}, af vef Geimferðastofnunar Bandaríkjanna * {{Vísindavefurinn|7201|Er til annað sólkerfi?}} * {{Vísindavefurinn|5881|Hvað er búið að finna mörg sólkerfi?}} * {{Vísindavefurinn|4931|Hvað heitir sólkerfið sem er næst okkar sólkerfi og hvað er það stórt? Er það stærra en okkar sólkerfi?}} * {{Vísindavefurinn|2261|Er alheimurinn bara eitt sólkerfi eða út um allt?}} * {{Vísindavefurinn|1073|Hvað heitir sólin í næsta sólkerfi?}} * {{Vísindavefurinn|3873|Hversu hratt fara pláneturnar í sólkerfi okkar á sporbraut sinni um sólu í km/klst?}} {{Stubbur|stjörnufræði}} [[Flokkur:Stjörnufræði]] kvqfyxi5g5k47rahw5p3l8su27n5hqx 0 29126 1983430 1913625 2026-10-20T15:59:56Z Akigka 183 1983430 wikitext text/x-wiki [[Mynd:NGC 4414 (NASA-med).jpg|right|thumb|'''[[NGC 4414]]''' er dæmigerð þyrilþoka, rúmlega 50 þúsund ljósár í þvermál, og í um það bil 60 milljóna ljósára fjarlægð frá jörðu.]] '''Stjörnuþoka''' eða '''vetrarbraut''' er þyrping fjölmargra [[stjarna]] og annarra [[stjarnfræðilegt fyrirbæri|stjarnfræðilegra fyrirbæra]], sem haldast í nágrenni hvert við annað vegna sameiginlegs [[þyngdarsvið]]s stjörnuþokunnar. Orðið nágrenni er auðvitað afstætt, og stjörnuþokur eru mjög stórar. Dæmigerðar stjörnuþokur geta verið frá [[þúsund]]um til hundraða þúsunda [[ljósár]]a í [[þvermál]] og innihaldið allt frá því um tíu [[milljón]]um (10⁷) stjarna, og upp í [[billjón]] (10¹²) stjörnur. Í flestum tilvikum er vegalengdin á milli stjörnuþoka talin í milljörðum ljósára, en þó eru til stjörnuþokur sem eru mun nær, og þess eru jafnvel dæmi að tvær stjörnuþokur „rekist saman“. Talið er að finna megi risa[[svarthol]] í miðju allra störnuþoka. [[Sólkerfið]] er í stjörnuþoku sem nefnist [[Vetrarbrautin]]. == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn-old/vetrarbrautir/|title=Vetrarbrautir|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} * [http://www.eso.org/public/iceland/news/eso1041/ ESO frétt: Brotist út úr þokunni – Fjarlægasta vetrarbraut sem mælst hefur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101023023028/http://www.eso.org/public/iceland/news/eso1041/ |date=2010-10-23 }} * [http://www.eso.org/public/iceland/news/eso1108/ ESO frétt: Fjarlægasta þroskaða vetrarbrautaþyrpingin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524113422/http://www.eso.org/public/iceland/news/eso1108/ |date=2011-05-24 }} * [http://www.eso.org/public/iceland/news/eso1120/ ESO frétt: Árekstur vetrarbrautaþyrpinga grannskoðaður] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110630072800/http://www.eso.org/public/iceland/news/eso1120/ |date=2011-06-30 }} * {{Vísindavefurinn|5283|Getur þú sagt mér allt um stjörnuþokur?}} * {{Vísindavefurinn|51427|Hvað eru margar stjörnuþokur í alheiminum?}} {{Stubbur|stjörnufræði}} [[Flokkur:Stjörnuþokur]] [[Flokkur:Stjörnufræði]] [[Flokkur:Heimsfræði]] 7mbqduo554mn36sr0gaeq1oqrb5tz53 0 29281 1983456 1917620 2026-10-20T21:38:42Z Akigka 183 1983456 wikitext text/x-wiki {{Geimfari |nafn = Neil Armstrong |mynd = Neil Armstrong pose.jpg |myndatexti = Neil Armstrong fyrir [[Apollo 11]] ferðina. |fæðingarnafn = |fæðingarstaður = [[Wapakoneta]], [[Ohio]], [[USA|Bandaríkjunum]] |fæðingardagur = {{Fæðingardagur|1930|08|5}} |dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|2012|08|25|1930|08|5}} |dauðastaður = |orsök_dauða = |tími_í_geimnum = 8 dagar, 14 klukkustundir, 12 mínútur og 31 sekúnda |verkefni = [[Gemini 8]] og [[Apollo 11]] |innsigli = [[Mynd:Ge08Patch orig.png|50px]] [[Mynd:Apollo 11 insignia.png|50px]]</center> |verðlaun = }} '''Neil Armstrong''' ([[5. ágúst]] [[1930]] – [[25. ágúst]] [[2012]]) var [[Bandaríkin|bandarískur]] [[geimfari]] og [[flugmaður]]. Hann er þekktastur fyrir að vera fyrsti maðurinn til að stíga fæti á [[tunglið]]. Það gerði hann í annarri og síðustu geimferð sinni, með [[Apollo 11]] þann [[20. júlí]] [[1969]]. Hann varði, ásamt [[Buzz Aldrin]] tveimur og hálfri klukkustund á yfirborði tunglsins á meðan [[Michael Collins (geimfari)|Michael Collins]] var á sporbraut fyrir ofan. == Æfingar á Íslandi == ''Aðalgrein: [[Æfingar tunglfara í Þingeyjarsýslum]]'' Árið 1967 kom Neil Armstrong til Íslands til þjálfunar í vettvangsjarðfræði í [[Þingeyjarsýslur|Þingeyjarsýslum]] undir leiðsögn jarðfræðinganna Sigurðar Þórarinssonar og Guðmundar Sigvaldasonar. Armstrong nýtti ferðina einnig til að veiða í [[Laxá í Aðaldal]] ásamt félaga sínum [[Bill Anders]]. Myndir og munir frá æfingum geimfaranna eru til sýnis í [[The Exploration Museum|Könnunarsögusafninu á Húsavík]]. == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/geimferdir/apollo-11/|title=Apollo 11|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} * [http://www.goiceland.is/2012/08/apollo-astronaut-training-in-iceland/ Æfingar tunglfaranna á Íslandi 1965 og 1967] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180118181205/http://www.goiceland.is/2012/08/apollo-astronaut-training-in-iceland/ |date=2018-01-18 }} {{DEFAULTSORT:Armstrong, Neil}} {{fd|1930|2012}} [[Flokkur:Bandarískir geimfarar]] jzw10bmo1qwp5ar082jnwygnyin0lea 0 33457 1983395 1933712 2026-10-20T13:25:30Z Natt-HK 121774 Þýtt úr ensku 1983395 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Kórall | image = Brain_coral.jpg | image_width = 250px | image_caption = ''Diploria labyrinthiformis'' | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Holdýr]] (''Cnidaria'') | classis = [[Kóraldýr]] (''Anthozoa'') | classis_authority = [[Christian Gottfried Ehrenberg|Ehrenberg]], 1831 | subdivision_ranks = Undirflokkar | subdivision = * [[Áttukórallar]] (''[[Alcyonaria]]'') * [[Sexukórallar]] (''[[Zoantharia]]'') }} '''Kóraldýr''' ([[Fræðiheiti]]: Anothozoa) eru ein af þremur undirfylkingum í fylkingu [[Holdýr|holdýra]], ásamt Medusozoa og Endocnidozoa. Hópurinn samanstendur af botnföstum hryggleysingjum í sjó og ísöltu vatni, svo sem sæfíflum, steinkórölum og sæfjöðrum. Nánast öll fullorðin kóraldýr eru föst við hafsbotninn, en lirfur þeirra fljóta um sem dýrasvif. Grunneining fullorðinna dýra er holsepi, hvert dýr samanstendur af sívalningslaga bol sem efst hefur skífu með munni í miðjunni sem umkringdur er örmum. [[Sæfíflar]] lifa oftast stakir, en flest kóraldýr mynda þyrpingar sem verða til við það að nýir holsepar spretta út frá upphaflega dýrinu. Þyrpingar steinkóraldýra eru styrktar með efnum á borð við aragonít og geta tekið á sig ýmsar myndir. Kóraldýr eru með brennifrumur líkt og önnur holdýr. Flokkurinn Anthozoa skiptist í tvo undirflokka: Hexacorallia, þar sem dýrin hafa sexfalda samhverfu, og Octocorallia, þar sem dýrin hafa áttfalda samhverfu. Kóraldýr eru [[rándýr]] sem veiða bráð með örmum sínum. Margar tegundir afla sér viðbótarorku með hjálp einfruma þörunga sem búa í vefjum þeirra og stunda ljóstillífun. Þessar tegundir lifa á grunnsævi og margar þeirra eru kóralrifsmyndandi. Tegundir sem búa ekki yfir slíkum þörungum þurfa ekki á miklu ljósi að halda og lifa því yfirleitt á miklu dýpi. Ólíkt öðrum holdýrum fara kóraldýr ekki í gegnum hveljustig í lífsferli sínum. Í stað þess losa þau sæðis- og eggfrumur út í vatnið. Eftir frjóvgun verða lirfurnar hluti af dýrasvifi. Þegar lirfurnar hafa náð fullum þroska setjast þær á hafsbotninn, festa sig við undirlagið og ganga í gegnum umbreytingu yfir í holsepa. Sum kóraldýr geta einnig fjölgað sér kynlaust, annaðhvort með knappskoti eða með því að brotna í sundur og þar með mynda nýja einstaklinga úr brotunum. == Tenglar == {{vísindavefurinn|3004|Hvernig verða kórallar til?}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Kóraldýr]] m3apyscwc88b1fu6lwhqnf6f5yz956d 0 33889 1983424 1978887 2026-10-20T15:51:59Z Akigka 183 1983424 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Falling_ball.jpg|thumb|right|Mynd sem lýsir hröðun bolta í frjálsu falli.]] '''Þyngdarkraftur''', '''aðdráttarafl''' eða '''aðdráttarkraftur''' er [[náttúrumyndun]] sem lýsir því þegar [[massi|massaeiningar]] dragast hver að annarri. [[Jóhannes Kepler]] gaf fyrstur óbeina, [[stærðfræði]]lega lýsingu á þyngdarkrafti, en [[Newton]] setti fram [[eðlisfræði]]lega kenningu um það, [[þyngdarlögmálið]]. [[Einstein]] sýndi með [[afstæðiskenningin|afstæðiskenningunni]] tengsl þyngdarkrafts og [[tímarúm]]s. Þyngdarkraftur heldur [[Reikistjarna|reikistjörnum]] á [[sporbraut|sporbrautum]] kringum [[sólin]]a og [[tungl]]in í kringum reikistjörnurnar. Þyngdarkraftur [[tunglið|tunglsins]] veldur [[sjávarföll]]um á jörðu. == Þyngdarkraftur jarðar == '''Þyngdarhröðun jarðar''' er táknuð með ''g'' en hún gefur hraðaaukningu ([[hröðun]]) hlutar í [[frjálst fall|frjálsu falli]] vegna þyngdarkrafts jarðar og er um 10 m/s á hverri sekúndu. Þyngdarhröðunin er breytileg eftir hnattstöðu, yfirleitt á bilinu 9,79 til 9,82 m/s² og að meðaltali 9,80665 m/s². Á [[Ísland]]i er þyngdarhröðunin nálægt 9,82 m/s².<ref>{{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/jordin/|title=Jörðin|author=Sævar Helgi Bragason|date=2023|website=Stjörnufræðivefurinn}}</ref><ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20091119031357/www.a4.is/a4/upload/files/skrar_skola.is/microsoft_word_-_thyngdarhrodun_med_rakaspjaldi.pdf Þyngdarhröðun með rákaspjaldi]</ref> == Tilvísanir == <references /> {{Stubbur|eðlisfræði}} [[Flokkur:Eðlisfræði]] s6zr9hj57pegjlhhn4r2ct9t95drsqw 0 34947 1983546 1906890 2026-10-21T11:11:25Z Berserkur 10188 1983546 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1370]]|[[1371]]|[[1372]]|[[1373]]|[[1374]]|[[1375]]|[[1376]]| [[1361-1370]]|[[1371-1380]]|[[1381-1390]]| [[13. öldin]]|[[14. öldin]]|[[15. öldin]]| }} [[Mynd:Heliga Birgitta-den portrattlika.jpg|thumb|right|Heilög Birgitta. Útskorið líkneski frá fyrri hluta 15. aldar, í klausturkirkjunni í Vadstena.]] Árið '''1373''' ('''MCCCLXXIII''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Atburðir == * [[Oddgeir Þorsteinsson]] Skálholtsbiskup sneri heim úr Noregsferð. ;Fædd ;Dáin == Erlendis == * [[7. mars]] - Kastilískur floti réðst á [[Lissabon]]. Hinrik 2. af Kastilíu og Ferdínand 1. Portúgalskonungur sömdu um frið um 2 vikum síðar. * [[21. mars]] - [[Hundrað ára stríðið]]: Frakkar unnu sigur á Englendingum við Chiset. Frakkar náðu svo megninu af [[Bretanía|Bretaníu]]. * Vor - [[Heilög Birgitta frá Svíþjóð|Heilög Birgitta]] kom aftur til [[Róm]]ar úr [[pílagrímsferð]] sinni til [[Landið helga|Landsins helga]]. Hún var við slæma heilsu eftir ferðina og lést um sumarið. Jarðneskar leifar hennar voru síðar fluttar til Svíþjóðar. * [[16. júní]] - Samningur var undirritaður um vináttubandalag milli [[England|Englendinga]] og [[Portúgal]]a. Samningurinn er enn í gildi og telst elsti gildi milliríkjasamningur í heimi. * [[18. ágúst]] - Markgreifinn Ottó 5. seldi [[Brandenburg]] til heilaga rómverska ríkisins fyrir nokkra kastala og þorp. * Borgarmúrar voru reistir umhverfis borgina [[Lissabon]] í [[Portúgal]] vegna yfirvofandi árásar frá [[Kastilía|Kastilíu]]. ;Fædd * [[23. júní]] - [[Jóhanna 2. Napólídrottning|Jóhanna 2.]] Napólídrottning (d. 1435). ;Dáin * [[23. júlí]] - [[Heilög Birgitta frá Svíþjóð]] (f. [[1303]]). * 3. nóvember - [[Jóhanna af Valois, Navarradrottning|Jóhanna af Valois]], Navarradrottning, kona [[Karl 2. Navarrakonungur|Karls 2.]] (f. 1343). [[Flokkur:1373]] [[Flokkur:1371-1380]] fhfrowqd1nsu7assaz81i97uw77nruo 1983550 1983546 2026-10-21T11:28:26Z Berserkur 10188 1983550 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1370]]|[[1371]]|[[1372]]|[[1373]]|[[1374]]|[[1375]]|[[1376]]| [[1361-1370]]|[[1371-1380]]|[[1381-1390]]| [[13. öldin]]|[[14. öldin]]|[[15. öldin]]| }} [[Mynd:Heliga Birgitta-den portrattlika.jpg|thumb|right|Heilög Birgitta. Útskorið líkneski frá fyrri hluta 15. aldar, í klausturkirkjunni í Vadstena.]] Árið '''1373''' ('''MCCCLXXIII''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Ísland == * [[Oddgeir Þorsteinsson]] Skálholtsbiskup sneri heim úr Noregsferð. ;Fædd ;Dáin == Erlendis == * [[7. mars]] - Kastilískur floti réðst á [[Lissabon]]. Hinrik 2. af Kastilíu og Ferdínand 1. Portúgalskonungur sömdu um frið um 2 vikum síðar. * [[21. mars]] - [[Hundrað ára stríðið]]: Frakkar unnu sigur á Englendingum við Chiset. Frakkar náðu svo megninu af [[Bretanía|Bretaníu]]. * Vor - [[Heilög Birgitta frá Svíþjóð|Heilög Birgitta]] kom aftur til [[Róm]]ar úr [[pílagrímsferð]] sinni til [[Landið helga|Landsins helga]]. Hún var við slæma heilsu eftir ferðina og lést um sumarið. Jarðneskar leifar hennar voru síðar fluttar til Svíþjóðar. * [[16. júní]] - Samningur var undirritaður um vináttubandalag milli [[England|Englendinga]] og [[Portúgal]]a. Samningurinn er enn í gildi og telst elsti gildi milliríkjasamningur í heimi. * [[18. ágúst]] - Markgreifinn Ottó 5. seldi [[Brandenburg]] til heilaga rómverska ríkisins fyrir nokkra kastala og þorp. * Borgarmúrar voru reistir umhverfis borgina [[Lissabon]] í [[Portúgal]] vegna yfirvofandi árásar frá [[Kastilía|Kastilíu]]. ;Fædd * [[23. júní]] - [[Jóhanna 2. Napólídrottning|Jóhanna 2.]] Napólídrottning (d. 1435). ;Dáin * [[23. júlí]] - [[Heilög Birgitta frá Svíþjóð]] (f. [[1303]]). * 3. nóvember - [[Jóhanna af Valois, Navarradrottning|Jóhanna af Valois]], Navarradrottning, kona [[Karl 2. Navarrakonungur|Karls 2.]] (f. 1343). [[Flokkur:1373]] [[Flokkur:1371-1380]] m8iprd5dvlc13jnhuls9rhphoep8hff 0 34971 1983549 1905506 2026-10-21T11:26:16Z Berserkur 10188 1983549 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1369]]|[[1370]]|[[1371]]|[[1372]]|[[1373]]|[[1374]]|[[1375]]| [[1361-1370]]|[[1371-1380]]|[[1381-1390]]| [[13. öldin]]|[[14. öldin]]|[[15. öldin]]| }} [[Mynd:Bataille de la Rochelle.jpg|thumb|right|Orrustan við La Rochelle.]] Árið '''1372''' ('''MCCCLXXII''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Atburðir == * [[Eyja]] myndaðist í [[eldgos]]i norðvestan við [[Grímsey]]. Eyja þessi hefur líklega verið suður af [[Kolbeinsey]] en þar eru nú grynningar sem kallast Hóll. * [[Andrés Sveinsson]] varð hirðstjóri yfir öllu Íslandi. * [[Þorsteinn Eyjólfsson]] varð lögmaður norðan og vestan þriðja sinni. * [[Erlendur Halldórsson]] var kjörinn príor í Möðruvallaklaustri. * Klofa-Oddur [[Aftaka|tekinn af lífi]] fyrir mörg illvirki, að því er segir í [[Flateyjarannáll|Flateyjarannál]]. ===Fædd=== ===Dáin=== * [[Þórður Bergþórsson]], príor í Möðruvallaklaustri. == Erlendis == * [[14. mars]]: ** Karl 4. keisari heilaga rómverska ríkisins viðurkenndi Loðvík 1. af Ungverjalandi sem konung Ungverjalands, Króatíu og Póllands. ** [[Heilög Birgitta frá Svíþjóð|Heilög Birgitta]] lagði af stað frá Ítalíu í [[pílagrímsferð]] til [[Landið helga|Landsins helga]]. Hún var í [[Betlehem]] í ágúst og var komin aftur til Ítalíu í desember. * [[22. júní]] - [[Hundrað ára stríðið]]: [[Orrustan við La Rochelle]] þar sem [[England|Englendingar]] biðu ósigur fyrir sameinuðum flota [[Frakkland|Frakka]] og [[Kastilía|Kastilíumanna]]. Frakkar réðu [[Ermasund]]i í fyrsta sinn síðan 1340. * [[20. ágúst]] - [[Konungsríkið Sikiley]] og [[Konungsríkið Napólí]] skrifuðu undir friðarsamning. * Þýska borgin [[Aachen]] varð fyrst til þess í heiminum að láta slá fyrir sig [[mynt]] með ártali. * Borgin [[Phnom Penh]] var stofnuð í [[Kambódía|Kambódíu]]. ===Fædd=== * [[13. mars]] - [[Loðvík hertogi af Orléans|Loðvík af Valois]], hertogi af Orléans, sonur [[Karl 5. Frakkakonungur|Karls 5.]] Frakkakonungs (d. [[1407]]). * [[9. desember]] - [[Beatrís af Portúgal]], síðar drottning Portúgals og Kastilíu (d. [[1410]]). ===Dáin=== [[Flokkur:1372]] [[Flokkur:1371-1380]] q8ap77h5qkl4ogrxma56wb4hxckbo3t 1983551 1983549 2026-10-21T11:28:45Z Berserkur 10188 1983551 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1369]]|[[1370]]|[[1371]]|[[1372]]|[[1373]]|[[1374]]|[[1375]]| [[1361-1370]]|[[1371-1380]]|[[1381-1390]]| [[13. öldin]]|[[14. öldin]]|[[15. öldin]]| }} [[Mynd:Bataille de la Rochelle.jpg|thumb|right|Orrustan við La Rochelle.]] Árið '''1372''' ('''MCCCLXXII''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Ísland == * [[Eyja]] myndaðist í [[eldgos]]i norðvestan við [[Grímsey]]. Eyja þessi hefur líklega verið suður af [[Kolbeinsey]] en þar eru nú grynningar sem kallast Hóll. * [[Andrés Sveinsson]] varð hirðstjóri yfir öllu Íslandi. * [[Þorsteinn Eyjólfsson]] varð lögmaður norðan og vestan þriðja sinni. * [[Erlendur Halldórsson]] var kjörinn príor í Möðruvallaklaustri. * Klofa-Oddur [[Aftaka|tekinn af lífi]] fyrir mörg illvirki, að því er segir í [[Flateyjarannáll|Flateyjarannál]]. ===Fædd=== ===Dáin=== * [[Þórður Bergþórsson]], príor í Möðruvallaklaustri. == Erlendis == * [[14. mars]]: ** Karl 4. keisari heilaga rómverska ríkisins viðurkenndi Loðvík 1. af Ungverjalandi sem konung Ungverjalands, Króatíu og Póllands. ** [[Heilög Birgitta frá Svíþjóð|Heilög Birgitta]] lagði af stað frá Ítalíu í [[pílagrímsferð]] til [[Landið helga|Landsins helga]]. Hún var í [[Betlehem]] í ágúst og var komin aftur til Ítalíu í desember. * [[22. júní]] - [[Hundrað ára stríðið]]: [[Orrustan við La Rochelle]] þar sem [[England|Englendingar]] biðu ósigur fyrir sameinuðum flota [[Frakkland|Frakka]] og [[Kastilía|Kastilíumanna]]. Frakkar réðu [[Ermasund]]i í fyrsta sinn síðan 1340. * [[20. ágúst]] - [[Konungsríkið Sikiley]] og [[Konungsríkið Napólí]] skrifuðu undir friðarsamning. * Þýska borgin [[Aachen]] varð fyrst til þess í heiminum að láta slá fyrir sig [[mynt]] með ártali. * Borgin [[Phnom Penh]] var stofnuð í [[Kambódía|Kambódíu]]. ===Fædd=== * [[13. mars]] - [[Loðvík hertogi af Orléans|Loðvík af Valois]], hertogi af Orléans, sonur [[Karl 5. Frakkakonungur|Karls 5.]] Frakkakonungs (d. [[1407]]). * [[9. desember]] - [[Beatrís af Portúgal]], síðar drottning Portúgals og Kastilíu (d. [[1410]]). ===Dáin=== [[Flokkur:1372]] [[Flokkur:1371-1380]] etn1v5juviuqu8ok8oqz0siwllum6zm 0 35184 1983415 1904597 2026-10-20T15:36:11Z Akigka 183 1983415 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" style="float:right; margin-left:0.5em" | colspan="2" | [[Mynd:The Earth seen from Apollo 17.jpg|200px|[[Jörðin]] séð úr [[Apollo 17]]]] |- | [[Köfnunarefni]] | 78.0842% |- | [[Súrefni]] | 20.9463% |- | [[Argon]] | 0.93422% |- | [[Koltvísýringur]] | 0.03811% |- | [[Vatnsgufa]] | um 1% |- | Annað | 0.002% |} '''Gufuhvolf''' kallast [[andrúmsloft]] [[jörðin|jarðar]], sem samanstendur einkum af þurru [[loft]]i auk eftirfarandi efna í mun minna magni: [[vatnsgufa|vatnsgufu]] (0 til 4%), [[vatn]]sdropa, [[ís]]kristalla og [[ryk]]s. Meðal[[loftþrýstingur]] við yfirborð jarðar er ein [[loftþyngd]], samsvarandi 1013,25 [[hPa]]. Gufuhvolfið skiptist í [[veðrahvolf]] (þar sem [[veður|veðrið]] verður), [[heiðhvolf]], [[miðhvolf]] og [[hitahvolf]]. Endimörk lofthjúpsins eru ekki skýr, en oftast er miðað við [[Kármánlína|Kármánlínuna]], sem er í um 100 km hæð yfir [[sjávarmál]]. == Tengill == {{Wiktionary|andrúmsloft jarðar}} * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/jordin/lofthjupur-jardar/|title=Lofthjúpur jarðar|website=Stjörnufræðivefurinn|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010}} {{Stubbur|náttúruvísindi}} [[Flokkur:Andrúmsloft]] [[Flokkur:Veðurfræði]] [[Flokkur:Sólkerfið]] qg4c8rob50w6lsjtbhdq7o4jysym7w6 0 39258 1983481 1740596 2026-10-20T22:23:25Z Akigka 183 /* Tenglar */ 1983481 wikitext text/x-wiki '''Parsek''' er [[Mælieining|lengdareining]] sem er notuð í [[stjörnufræði]], skammstöfuð '''pc'''. Jafngildir 206.265 [[stjarnfræðieining]]um eða 3,26 [[ljósár]]um. == Tengt efni == * [[Ljósár]] == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/parsek/|title=Parsek|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} [[Flokkur:Stjörnufræði]] [[Flokkur:Stjarnfræðilegar mælieiningar]] [[Flokkur:Lengdareiningar]] d5ddylds30v8avz0vtyxjt7ferxdeal 1983522 1983481 2026-10-21T00:50:35Z Akigka 183 1983522 wikitext text/x-wiki '''Parsek''' er [[Mælieining|lengdareining]] sem er notuð í [[stjörnufræði]], skammstöfuð '''pc'''. Eitt parsek jafngildir 206.265 [[stjarnfræðieining]]um eða 3,26 [[ljósár]]um. == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/parsek/|title=Parsek|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} [[Flokkur:Stjörnufræði]] [[Flokkur:Stjarnfræðilegar mælieiningar]] [[Flokkur:Lengdareiningar]] 71mz0ne0b1n3wyya10ddr7bdti5lngk 1983523 1983522 2026-10-21T00:50:55Z Akigka 183 1983523 wikitext text/x-wiki '''Parsek''' er [[Mælieining|lengdareining]] sem er notuð í [[stjörnufræði]], skammstöfuð '''pc'''. Eitt parsek jafngildir 206.265 [[stjarnfræðieining]]um eða 3,26 [[ljósár]]um. == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/parsek/|title=Parsek|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} {{stubbur|stjörnufræði}} [[Flokkur:Stjarnfræðilegar mælieiningar]] [[Flokkur:Lengdareiningar]] fxyl3q4o250kwf1wtk18ohkkb2j10wu 1983538 1983523 2026-10-21T10:00:55Z Akigka 183 1983538 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Stellarparallax_parsec1.svg|thumb|Skýringarmynd sem sýnir tengsl hliðrunar nærliggjandi stjörnu (vegna hreyfingar jarðar), parseks og stjarnfræðieiningar.]] '''Parsek''' (úr ensku: ''parsec''; stytting á ''parallax second'' „hliðrunarsekúnda“) er [[Mælieining|lengdareining]] sem er notuð í [[stjörnufræði]], skammstöfuð ''pc''. Parsekið er mælieining sem er dregin af mælingum á [[hliðrun]] sem er gefin upp í [[bogasekúnda|bogasekúndum]] ([[hornamál]]i).<ref>{{cite journal|author=Snævarr Guðmundsson|title=61 Cygni - Fjarlægð fastastjörnu mæld frá Íslandi|year=2016|journal=Náttúrufræðingurinn|volume=86|number=3-4|pages=136-143|url=https://timarit.is/gegnir/991007934739706886}}</ref> Til hagræðingar var eitt parsek skilgreint sem fjarlægð til stjörnu sem hefur hliðrunarhorn upp á eina bogasekúndu.<ref>{{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/fjarlaegdarstiginn/|title=Fjarlægðarstiginn|author=Tryggvi Kr. Tryggvason|dags=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}}</ref> Eitt parsek jafngildir því 206.265 [[stjarnfræðieining]]um eða 3,26 [[ljósár]]um.<ref>{{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/parsek/|title=Parsek|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur|stjörnufræði}} [[Flokkur:Stjarnfræðilegar mælieiningar]] [[Flokkur:Lengdareiningar]] 7546b0nv4ike5udw33js4ubk8grtha5 0 40331 1983427 1841799 2026-10-20T15:55:06Z Akigka 183 /* Tenglar */ 1983427 wikitext text/x-wiki '''Smástirni''' eru tiltölulega lítil berg- og málmkennd [[reikistirni]] í [[sólkerfið|sólkerfinu]], sem hafa ekki [[halastjarna|halastjörnuvirkni]], ganga á sporbaugi um [[sólin]]a á sama stað og [[Júpíter]] eða innar og eru of smá til að geta talist til [[pláneta|reikistjarna]]. [[Þvermál]] smástirna er innan við 1000 km. Flest smástirna sólkerfisins finnast í [[smástirnabeltið|smástirnabeltinu]] á milli brauta [[Mars (reikistjarna)|Mars]] og Júpíters. [[Dvergreikistjarna]]n [[Seres (dvergreikistjarna)|Seres]] er langstærsta smástirnið en massi hennar er þriðjungur af heildarmassa allra smástirna í smástirnabeltinu. == Fyrstu smástirnin uppgötvuð == [[Mynd:Asteroid Belt-is.png|thumb|Smástirnabeltið]] Milli brauta [[Mars]] og [[Júpíter]]s eru þúsundir smástirna í s.n. '''smástirnabelti''' og er umferðartími þeirra um [[sólin]]a 4 til 5 jarðar[[ár]] að meðaltali. Stærð smástirna er mjög mismunandi og ekki er nákvæmlega vitað um stærð þeirra minnstu, en talið er að mikill fjöldi þeirra sé undir 1 km í þvermál. [[Seres (dvergreikistjarna)|Seres]], 785 km í þvermál, var fyrsta smástirnið sem uppgötvaðist [[1801]], en er nú talinn til [[dvergreikistjarna]]. Eftir að Seres fannst var farið svipast um eftir fleiri himintunglum (vísbendingar voru um himinhnött milli Mars og Júpíters, sem gæti jafnvel verið [[reikistjarna]]), en sá fannst [[1804]]. [[Stjörnufræði]]ngar komust að þeirri niðurstöðu að um smástirni væri að ræða og hlaut það nafnið [[Pallas (smástirni)|Pallas]]. Segja má að smástirnabeltið skiji að ''innri-'' og ''ytri reikistjörnur''. == Fleiri smástirni finnast == Þriðja smástirnið, [[Júnó (smástirni)|Júnó]] fannst skömmu eftir Pallas, en það fjórða, [[Vesta (smástrini)|Vesta]] fannst þremur árum síðar, [[1807]]. Fimmta smástirnið, [[Astrea (smástirni)|Astrea]] fannst ekki fyrr en árið [[1845]] af [[Þýskaland|þýskum]] áhugamanni, sem hafði leitað þess í fimmtán ár, eftir því sem sagan segir. Árið [[1847]] fundust svo þrjú í viðbót, en síðan hefur þeim fjölgað ört, sem sést best á því að fjöldi þekktra smástirna í smástirnabeltinu er kominn yfir 3000. (Sumir telja fjölda þeirra allt að 50 þúsund). Brautir margra smástirna hafa verið ákvarðaðar með útreikningum og eru margar nærri [[hringur (stærðfræði)|hringlaga]], en aðrar mjög sporöskjulaga með [[sólin]]a sem [[brennipunktur|brennipunkt]]. == Lögun smástirna == Álitið er að flest smástirni séu óregluleg að lögun, en ekki hnattlaga eins og reikistjörnur og [[tungl]]. == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/smastirni/|title=Smástirni|author=Sævar Helgi Bragason|date=2013|website=Stjörnufræðivefurinn}} {{Stubbur|stjörnufræði}} {{Sólkerfið}} [[Flokkur:Stjörnufræði]] [[Flokkur:Sólkerfið]] rqbkky5s598rm3raz8iqbam2zb9v4dv 0 40668 1983449 1879044 2026-10-20T21:28:26Z Akigka 183 1983449 wikitext text/x-wiki '''Sólstöður''' eða '''sólhvörf''' er sú stund þegar [[sól]] fer lengst frá [[miðbaugur himins|miðbaug himins]] til norðurs eða suðurs. Sólstöður eru tvisvar á ári, sumarsólstöður''' á tímabilinu 20.-22. júní, þegar sólargangurinn er lengstur og vetrarsólstöður 20.-23. desember, þegar hann er stystur. Breytileiki dagsetninganna stafar fyrst og fremst af [[hlaupár]]sdögum.<ref>{{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/jordin/arstidir/|title=Árstíðir|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}}</ref> Nafnið sólstöður vísar til þess að sólin stendur kyrr, það er hættir að hækka eða lækka á lofti. Árstíðir eru gagnstæðar á [[Norðurhvel jarðar|norðurhveli]] og [[Suðurhvel jarðar|suðurhveli]] sem gerir það að verkum að þegar það eru vetrarsólstöður á norðurhveli þá eru sumarsólstöður á suðurhveli og öfugt. == Listi yfir tímasetningar == {{Sólstöður-jafndægur}} == Tengt efni == * [[Jónsmessa]] * [[Lóðpunktur sólar]] * [[Tímahorn]] * [[Jafndægur]] * [[Sólbaugur]] == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimild == * [http://www.almanak.hi.is/rim.html Almanaksskýringar (Þorsteinn Sæmundsson)] (Sótt. 8. apríl 2007) == Tenglar == {{wikiorðabók|sólstöður}} * [https://web.archive.org/web/20180523002401/http://www.arnastofnun.is/page/ordpistlar_solstodur Um uppruna og heimildir um orðið á vef stofnunar Arna Magnússonar] [[Flokkur:Stjörnuskoðun]] [[Flokkur:Tímatöl]] [[Flokkur:Dagatal]] jt4m8owhzalbmvybejqeh1s84spnzgr 1983450 1983449 2026-10-20T21:29:05Z Akigka 183 1983450 wikitext text/x-wiki '''Sólstöður''' eða '''sólhvörf''' er sú stund þegar [[sól]] fer lengst frá [[miðbaugur himins|miðbaug himins]] til norðurs eða suðurs. Sólstöður eru tvisvar á ári, sumarsólstöður á tímabilinu 20.-22. júní, þegar sólargangurinn er lengstur og vetrarsólstöður 20.-23. desember, þegar hann er stystur. Breytileiki dagsetninganna stafar fyrst og fremst af [[hlaupár]]sdögum.<ref>{{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/jordin/arstidir/|title=Árstíðir|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}}</ref> Nafnið sólstöður vísar til þess að sólin stendur kyrr, það er hættir að hækka eða lækka á lofti. Árstíðir eru gagnstæðar á [[Norðurhvel jarðar|norðurhveli]] og [[Suðurhvel jarðar|suðurhveli]] sem gerir það að verkum að þegar það eru vetrarsólstöður á norðurhveli þá eru sumarsólstöður á suðurhveli og öfugt. == Listi yfir tímasetningar == {{Sólstöður-jafndægur}} == Tengt efni == * [[Jónsmessa]] * [[Lóðpunktur sólar]] * [[Tímahorn]] * [[Jafndægur]] * [[Sólbaugur]] == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimild == * [http://www.almanak.hi.is/rim.html Almanaksskýringar (Þorsteinn Sæmundsson)] (Sótt. 8. apríl 2007) == Tenglar == {{wikiorðabók|sólstöður}} * [https://web.archive.org/web/20180523002401/http://www.arnastofnun.is/page/ordpistlar_solstodur Um uppruna og heimildir um orðið á vef stofnunar Arna Magnússonar] [[Flokkur:Stjörnuskoðun]] [[Flokkur:Tímatöl]] [[Flokkur:Dagatal]] i4mzxcbldeaoebjz7y5ik6sliof04w3 0 40670 1983432 1879045 2026-10-20T16:02:25Z Akigka 183 1983432 wikitext text/x-wiki '''Jafndægur''' er sú stund þegar [[sól]] er beint yfir [[miðbaugur|miðbaug]] [[jörðin|jarðar]]. Þetta gerist tvisvar á [[ár]]i, á '''vorjafndægri''' á tímabilinu [[19. mars|19.]]-[[21. mars]] og á '''haustjafndægri''' [[21. september|21.]]-[[24. september]]. Um þetta leyti er [[dagur (tímatal)|dagurinn]] um það bil jafnlangur [[nótt (tímatal)|nóttinni]] hvar sem er á [[jörðin]]ni, og af því er nafnið dregið. Breytileiki dagsetninganna stafar aðallega af [[hlaupár]]um. Árstíðir eru gagnstæðar á [[Norðurhvel|norðurhveli]] og [[Suðurhvel|suðurhveli]] sem gerir það að verkum að þegar er vorjafndægur á norðurhveli þá er haustjafndægur á suðurhveli og öfugt. ==Orðsifjar== Orðið jafndægur hét í fornu máli jafndægrishringur og notuð voru orðin og orðasamböndin ''vorjafndægur'', ''vorjafndægri'', ''jafndægur á vori'' og ''jafndægri á vori''. Hinsvegar að hausti ''haustjafndægur'', ''haustjafndægri'', ''jafndægur á hausti'' eða ''jafndægri á hausti''. Orðið jafndægur er til í skyldum málum. Í dönsku er til dæmis talað um ''jævndøgn''. Í ensku er talað um ''equinox'' sem leitt er af latneska orðinu aeqvinoctium af aeqvus: ''jafn'' og -noctium sem leitt er af nox: ''nótt''. ==Saga== Til forna var upphafsdagur ársins ýmist miðaður við vorjafndægur , haustjafndægur eða vetrarsólstöður. Í Skáldskaparmálum Snorra-Eddu segir um vorið að það sé frá jafndægri að vori til fardaga en þá taki við sumar til jafndægris á hausti. Vorið nær því samkvæmt því frá 19. til 21 mars og fram að fardögum sem voru á fimmtudegi í 7. viku sumars eða á bilinu 31. maí til 6. júní. == Listi yfir tímasetningar == {{Sólstöður-jafndægur}} == Tengt efni == * [[Lóðpunktur sólar]] * [[Tímahorn]] * [[Sólbaugur]] * [[Sólstöður]] == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimild == * [http://www.almanak.hi.is/rim.html Almanaksskýringar (Þorsteinn Sæmundsson)] (sótt 8. apríl 2007) == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/jordin/arstidir/|title=Árstíðir|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} [[Flokkur:Stjörnuskoðun]] [[Flokkur:Tímatöl]] [[Flokkur:Dagatal]] e7xsjyxnbq4qve6j5kfrex91l1aj7at 0 41900 1983467 1978900 2026-10-20T21:59:51Z Akigka 183 /* Tenglar */ 1983467 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Gliese_581_c_-_ESO_Impression.jpg|thumb|right|Tilgátumynd listamanns af Gliese 581 c.]] '''Gliese 581 c''' er [[fjarreikistjarna]] utan [[sólkerfi]]s okkar sem er staðsett á [[sporbraut]] um [[Rauður dvergur|rauða dverginn]] [[Gliese 581]]. Hún uppgötvaðist [[4. apríl]] árið [[2007]] og líklega finnst á henni [[vatn]] í formi vökva. Reikistjarnan er 20,4 [[ljósár]] frá [[Jörðin|jörðu]] og er í [[stjörnumerki]]nu [[Vogin]]ni. Frekar upplýsingar gætu staðfest að Gliese 581 c sé fyrsta plánetan utan sólkerfisins sem líkist [[jörðin]]ni. == Einkenni == === Eðlisfræðileg === Rannsóknir sýna að meðalhiti plánetunnar er um 0°-40° [[Celsíus|C]]. [[Massi]] plánetunnar áætlaður að vera 5 sinnum massi jarðarinnar og dregin var sú ályktun að plánetan væri úr grjóti frekar en ís. Radíus plánetunnar er 50% meira en radíus jarðar og þyngdarkraftur 2,2 sinnum sterkari en á jörðinni. <ref>[https://obswww.unige.ch/~udry/udry_preprint.pdf The HARPS search for southern extra-solar planets. XI, An habitable super-Earth (5M) in a 3-planet system.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250114192319/http://obswww.unige.ch/%7Eudry/udry_preprint.pdf |date=2025-01-14 }} (PDF), ''Astronomy and Astrophysics (preprint)'', sótt 25. apríl 2007</ref> === Sporbraut === Gliese 581 c er aðeins 14 jarðdaga að fara heilan hring á braut sinni í kringum Gliese 581.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/6589157.stm New 'super-Earth' found in space], ''BBC News'', sótt 25. apríl 2007</ref> Frá Gliese 581 c er 14 sinnum styttra til Gliese 581 en vegalengdin frá jörðinni til [[Sólin|sólarinnar]]. == Fundur == Plánetan var uppgötvuð 4. apríl árið 2007 af liði undir stjórn [[Stephen Udry]] hjá [[Geneva Observatory]] í [[Sviss]]. [[Stjörnukíkir]]inn sem notaður var staðsettur í [[La Silla]] í [[Chile]]. == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{wpheimild | tungumál = En | titill = Gliese 581 c | mánuðurskoðað = 25. apríl | árskoðað = 2007}} {{Gliese 581}} [[Flokkur:Gliese 581]] [[Flokkur:Vogin]] [[Flokkur:Fjarreikistjörnur]] 08vkvagvvo0jdyh3z9nfpua62c36vfr 0 42238 1983547 1933597 2026-10-21T11:25:17Z Berserkur 10188 1983547 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Phnom Penh | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = {{lang|km|ភ្នំពេញ}} ([[khmer]]) | tegund_byggðar = [[Höfuðborg]] | mynd = Phnom Penh Montage.png | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = Svipmyndir | fáni = | innsigli = | skjaldarmerki = | viðurnefni = | kjörorð = | kort = | kort_texti = | teiknibóla_kort = Kambódía | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning í Kambódíu | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Kambódía}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = 1372 | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_neðan = | flatarmál_heild_km2 = 679 | hæð_m = 12 | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{Cite web|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|title=General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019 – Final Results|publisher=[[Ministry of Planning (Cambodia)|Ministry of Planning]]|work=National Institute of Statistics|date=26 January 2021|access-date=26 January 2021}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2019 | mannfjöldi_heild = 2.352.851 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = | utc_hliðrun = +07:00 | tímabelti_sumartími = | utc_hliðrun_sumartími = | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} [[Mynd:Phnom_penh_palace.jpg|thumb|Veisluskáli við konungshöllina í Phnom Penh]] [[Mynd:Phnom Penh 104.91726E 11.56485N.jpg|thumb|250px|Á þessarri loftmynd má sjá hverning Phnom Penh hefur vaxið á mótum Mekong-fljótsins (að ofan á myndinni) og Tonle Sap-fljótsins (frá vinstri á myndinni)]] '''Phnom Penh''' (á [[khmer]] '''{{lang|km|ភ្នំពេញ}}''', einnig umskrifað sem ''Phnum Pénh'') er höfuðborg [[Kambódía|Kambódíu]] og einnig langstærsta borg landsins. Borgin hefur verið aðsetur stjórnsýslu og miðstöð efnahagslífs allt frá því að [[Frakkland|Frakkar]] lögðu landið undir sig í lok nítjándu aldar. Íbúatala Phnom Penh er um 2.352.851 samkvæmt manntali [[2019]].<ref name="mannfjöldi" /> Borgin er byggð þar sem [[Mekong]]-fljótið mætir [[Tonle Sap]]-fljótinu og þar sem [[Bassac]]-fljótið skilur við meginkvísl Mekong. Í borginni er alþjóðlegur flugvöllur og fremur stór höfn. Mekong-fljótið er skipgengt að stórum hluta og geta allt að 8000 tonna skip siglt til Phnom Penh á rigningartímanum og allt að 5000 tonna skip á þurrkatímanum.<ref>Evelyn Goh, ''Developing the Mekong: Regionalism and Regional Security in China – Southeast Asian Relations'' (Routledge, 2007). ISBN 978-0415438735</ref> == Þjóðsagan == Samkvæmt þjóðsögu má rekja upphaf borgarinnar til konu sem nefnd var „Gamla konan Penh“ (Duan Penh) og bjó á svæðinu á seinni hluta 14. aldar. Á þeim tíma var höfuðborg landsins í [[Angkor]] í nágrenni við núverandi [[Siem Reap]]. Svæðið þar sem Phnom Penh er nú var nefnt Tjaktomuk (Chaktomuk) sem þýðir „andlitin fjögur“, það er fljótin fjögur sem þar mætast. Eitt sinn þegar Duan Penh var að safna viði við fljótsströndina fann hún fljótandi trjábút sem hún tók með sér. Í trjábútnum fann hún fjögur [[Búdda]]líkneski og eitt af [[Vishnu]] (það eru mismunandi fjöldi í ýmsum útgáfum sögunnar). Þessi fundur var túlkaður þannig að þarna mundi ný höfuðborg rísa. Duan Penh lét gera allstórann hól og byggja musteri á honum. Er það þar sem nú er musterið Vat Phnom (phnom þýðir hæð á khmer). Hæðin var síðar kennd við þessa konu og kölluð Phnom Duan Penh og svæðið þar um kring nefnt eftir hæðinni, Phnom Penh. == Sögubrot == Um miðja 15. öld flutti konungurinn aðsetur sitt frá Angkor til núverandi Phnom Penh. Aðalástæðan hefur eflaust verið efnahagsleg. Á fimmtándu og sextándu öld er Kambódía miðsvæðis í miklu viðskiptasvæði þar sem kaupmenn koma alla leið frá [[Japan]] og [[Evrópa|Evrópu]]. Kaupmenn frá [[Spánn|Spáni]] og [[Portúgal]] sem komu til Phnom Penh á 16. öld lýsa borginni sem alþjóðlegri miðstöð, þar sem Kínverjar, Japanir, Malajar, Cham og einnig nokkrir Evrópumenn bjuggu og stunduðu viðskipti. Samskiptin voru þá ekki alltaf vinsamleg og má nefna það að allir Evrópumenn þar voru drepnir 1599. Viðskiptin héldu þó áfram og urðu Hollendingar helsta evrópska verslunarþjóðin á svæðinu á 17. öld eða fram til 1644 þegar kom til mikilla bardaga milli Hollendinga og Kambódíumanna og endaði það þetta viðskiptatímabil. Það var ekki fyrr en á Frakkar fóru að sækjast eftir yfirráðum í lok 19. aldar að Phnom Penh varð að nýju miðstöð í samskiptum við Evrópumenn. Árið 1863 þegar Frakkar yfirtóku stærstan hluta Kambódíu bjuggu um 10 000 manns í borginni, mikill meirihluti Kínverjar. Með frönsku nýlenduherrunum kom uppgangstímabil í sögu Phnom Penh ekki síst byggingarsögu. Byggðu þeir meðal annars nýja konungshöll sem var tilbúin 1870, og fjölda annarra opinberra bygginga og íbúðarhús fyrir sendimenn Frakklands. Þótti Phnom Penh svo falleg borg að hún ver nefnd „perla Suðaustur-Asíu“. Stór hluti þessara bygging eru nú í mikilli niðurníðslu. Eftir að landið öðlaðist sjálfstæði frá Frakklandi 1953 tók við nýtt uppgangstímabil, og einkenndist það af uppbyggingu ríkisvaldsins og nýjum byggingarstíl, eins konar þjóðernisstíl þar sem tengdir voru saman þættir úr hefðbundnum kambódískum byggingarstíl og nútímalegum alþjóðlegum stílum (hugmyndalega áþekkt verkum [[Guðjón Samúelsson|Guðjóns Samúelssonar]] á Íslandi á svipuðum tíma). Þetta tímabil tók snöggan enda árið 1970 þegar [[Sihanouk prins]]i var steypt af stóli. Þá tók við skæruhernaður og innanlandsstyrjöld sem endaði ekki fyrr en 1975. Bardagarnir milli hermanna [[Lon Nol]] annars vegar og stuðningsmanna [[Rauðu khmerarnir|Rauðu khmerannna]] og Sihanouks hins vegar ollu flótta fjölda manns frá landsbyggðinni. Sprengjuárásir [[bandaríkjaher]]s sem stóðu yfir frá 1965 til 1972 voru þó aðalástæða flóttamannastraumanna. Fræðimenn hafa giskað á að milli 300 þúsund og hálf miljón manns hafi dáið í sprengjuárásunum. Flestir flóttamannanna sótt til Phnom Penh og borgi bólgnaði út skömmum tíma. Um 1970 bjuggu um hálf miljón manns í borginni, 1975 við valdatöku [[Pol Pot]] bjuggu þar um tvær miljónir. [[Mynd:Market in Cambodia.jpg|thumb|250 px|Markaður í Phnom Penh]] Þegar Rauðu khmerarnir tóku Phnom Penh 17 apríl 1975 var fyrsta verk þeirra að bókstaflega tæma borgina. Öllum var skipað að flýja og borið við að bandaríkjaher mundi gera árás á borgina en að íbúar mundu fá að snúa aftur innan skamms. Það reyndist þó ekki vera. Fjöldi manns dó á leiðinni út úr borginni og enn fleiri á næstu árum. Það er óvíst hversu margir Kambódíumenn létu lífið á sjónartímum Pol Pot, ágiskanirnar eru allt frá einni upp í tvær miljónir. Flestir dóu úr hungri og af sjúkdómum sem stöfuðu af matarleysi og illri aðbúð en fjöldi manns var einnig myrtur. Sérlega var farið illa með borgarbúa. Þegar her [[Víetnam]] hertók Phnom Penh í janúar 1979 var borgin nánast eins og draugaborg. Þar bjuggu örfáir ríkisstarfsmenn Pol Pots en flestar byggingar stóðu auðar og yfirgefnar eins og skilið var við þær í apríl 1975. Húsgögn og annað verðmæti hafði ekki verið hreyft. Víetnamarnir og fylgdarmenn þeirra voru þó fljótir að láta greipar sópa. Hin nýja ríkisstjórn sem tekið hafði við völdum þurfti því að byggja borgina frá grunni. Það var þó hægara sagt en gert og framkvæmdir gerðar allt eftir því sem til féll en ekki eftir neinu skipulagi og býr borgin enn að því. Íbúafjöldi borgarinna óx frá um 100 000 1980 til 600 000 árið 1990. Síðasta áratuginn hefur borgin einkennst af miklum breytingum. Umferðin hefur gjörbreyst, frá hjólum og mótorhjólum hjá þeim sem voru vel stæðir og yfir í mikla bifreiðaeign, ekki síst stória fjórhjóla bílar. Það hefur líka verið mikil uppgangur í byggingariðnaðinum og er það einkum kóreanskt og kínverskt fjármagn sem hefur valdið því. == Veðurfar == Veðurfar í Phnom Penh er dæmigert hitabeltisloftslag. Hitastig er á bilinu 18&nbsp;°C til 38&nbsp;°C og úrkoma er tengd [[Monsún|monsúnvindum]]. Í venjulegu árferði blása monsúnvindar úr suðvestri frá [[Taílandsflói|Taílandsflóa]] og [[Indlandshaf]]i frá [[maí]] og fram í [[október]] og ber með sér mikla [[Úrkoma|úrkomu]]. Frá [[nóvember]] og fram í [[Mars (mánuður)|mars]] blæs monsúnvindur frá norðaustri og er þá þurrkatímabil. Mesti ringningatíminn í borginni er í [[september]] og október og þurrasti tíminn [[janúar]] og [[febrúar]]. Í Phnom Penh eru tvær árstíðir. Rigningatími sem stendur frá maí til október og þurrkatíminn sem stendur yfir frá nóvember fram til apríl, hitinn getur þá farið upp í 40&nbsp;°C og er venjulegast heitast í apríl. '''Veðuryfirlit''' <ref>[http://www.weather.com/outlook/travel/businesstraveler/wxclimatology/monthly/CBXX0001 : Weather.com]</ref> {{veðurlag| |hmjan=31 |hmfeb=33 |hmmar=34 |hmapr=35 |hmmaj=34 |hmjun=33 |hmjul=32 |hmaug=32 |hmsep=31 |hmokt=31 |hmnov=30 |hmdec=30 |lmjan=22 |lmfeb=22 |lmmar=23 |lmapr=24 |lmmaj=24 |lmjun=24 |lmjul=24 |lmaug=24 |lmsep=24 |lmokt=24 |lmnov=23 |lmdec=22 |nbjan=8 |nbfeb=10 |nbmar=36 |nbapr=79 |nbmaj=145 |nbjun=147 |nbjul=152 |nbaug=155 |nbsep= 226 |nbokt=251 |nbnov=140 |nbdec=43 }} == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == {{commons||Phnom Penh}} * Atelier Parisien d'Urbanisme: ''Phnom Penh - Développement urbain et patrimoine''. Saint-Ouen 1997. * Richard Werly: ''Eternal portrait of a timeless city''. 1998, ISBN 962-7996-20-3. * Michel Igout (Ttexti), Serge Dubuisson (ljósmyndir): ''Phnom Penh then and now''. White Lotus, Bangkok 2001, ISBN 974-8495-84-1 {{Höfuðborgir í Asíu}} {{s|1372}} [[Flokkur:Kambódía]] [[Flokkur:Höfuðborgir í Asíu]] ow0uvhybr5uls7j1ph902knr0dqb237 0 43470 1983491 1700167 2026-10-20T22:33:40Z Akigka 183 /* Tenglar */ 1983491 wikitext text/x-wiki '''Messierskráin''' er skrá yfir fjarlæg [[geimfyrirbæri]], uppgötvuð af [[Charles Messier]]. Í skránni eru samtals 110 geimfyrirbæri. == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/stjornuskodun/djupfyrirbaeri/messierskrain|title=Messierskráin|access-date=20.10.2026|website=Stjörnufræðivefurinn}} {{Stubbur|náttúruvísindi}} [[Flokkur:Stjarnfræðileg fyrirbæri]] 5n4xvygptzeignjjqe9k6l1mj3vms57 1983540 1983491 2026-10-21T10:20:28Z Akigka 183 1983540 wikitext text/x-wiki [[Mynd:All_messier_objects_(numbered).jpg|thumb|Messierfyrirbærin í númeraröð.]] '''Messierskráin''' er skrá yfir fjarlæg [[geimfyrirbæri]], uppgötvuð af franska stjörnufræðingnum [[Charles Messier]] og gefin út sem ''Catalogue des Nébuleuses et des Amas d'Étoiles'' árið [[1774]]. Messier var eingöngu að leita að [[halastjarna|halastjörnum]] og bjó því til sérstaka skrá yfir önnur geimfyrirbæri sem hann rakst á í athugunum sínum í samstarfi við aðstoðarmann sinn, [[Pierre Méchain]]. Í skránni eru samtals 110 númeruð geimfyrirbæri. Þar á meðal eru flest [[djúpfyrirbæri]] sem auðvelt er að greina frá [[norðurhvel jarðar|norðurhveli jarðar]]. Messierskráin er einn þekktasti listi yfir geimfyrirbæri sem til er og fyrirbærin sem þar koma fyrir eru vinsæl viðfangsefni áhugafólks um [[stjörnufræði]].<ref name="Hubble">{{cite web| last = Garner | first = Rob| date = 18 December 2018| title = Hubble's Messier catalog| publisher = [[NASA]] | department = [[Goddard Space Flight Center |Goddard SFC]]| url = https://www.nasa.gov/content/goddard/hubble-s-messier-catalog|access-date = 17 January 2019}}</ref> Messiernúmer eru enn algeng aðferð til að vísa til margra af þessum fyrirbærum.<ref>{{cite web| title = Original Messier Catalog of 1781| website = [[Students for the Exploration and Development of Space]]| date = 10 November 2007| url = http://messier.seds.org/xtra/Mcat/mcat1781.html#messier1781}}</ref> Fyrsta útgáfa skránnar sem kom út í tímariti [[Franska vísindaakademían|Frönsku vísindaakademíunnar]] árið 1774 innihélt 45 fyrirbæri, allt frá M1 ([[Krabbaþokan]]) að M45 ([[Sjöstirnið]]).<ref>{{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/stjornuskodun/djupfyrirbaeri/messierskrain|title=Messierskráin|access-date=20.10.2026|website=Stjörnufræðivefurinn}}</ref> Átján þessara fyrirbæra hafði Messier uppgötvað, en önnur höfðu áður verið uppgötvuð af öðrum stjörnufræðingum. Uppfærð skrá árið 1780 innihélt 70 fyrirbæri og lokaútgáfan kom út árið eftir með 103 hlutum. Aðrir stjörnufræðingar stækkuðu síðan listann í 110 fyrirbæri byggt á athugasemdum Messiers.<ref>{{cite web| title = The Messier Catalogue| website = SEDS Messier Database| date = 27 May 2015| publisher = [[Students for the Exploration and Development of Space|SEDS]]| url = http://messier.seds.org/}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur|náttúruvísindi}} [[Flokkur:Stjarnfræðileg fyrirbæri]] ky3jsyzzyfcp4p3by98zewfjtgp2xdk 0 43633 1983478 1740567 2026-10-20T22:19:49Z Akigka 183 1983478 wikitext text/x-wiki '''Hulduefni''' ([[enska]]: dark matter) er óstaðfest tilgáta um efni sem er hulið sjónum og endurvarpar ekki [[ljós]]i né [[Orka|orku]]. Talið er að 85% alls efnis í [[alheimurinn|alheiminum]] sé hulduefni. Hulduefni er talið liggja í hjúp umhverfis Vetrarbrautina. Hulduefni mælist vegna þyngdaráhrifa þess á allt efni. Svo virðist sem vetrarbrautir haldist saman vegna hulduefnisins. Snúningur Vetrarbrautarinnar er ein helsta sönnun fyrir tilvist hulduefnis því ferð stjarnanna umhverfis miðjuna kemur ekki saman við útreikninga um massa efnis í henni. == Tengt efni == * [[Fiseind]] ==Tengill== * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/hulduefni/|title=Hulduefni|author=Ottó Elíasson|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} * {{vísindavefurinn|1894|Er til efni sem er ósýnilegt en hefur samt þyngd?}} {{Stubbur|stjörnufræði}} [[Flokkur:Stjörnufræði]] f9d1fefl09plbc8z6nwg72ttpk3cdne 0 53098 1983438 1880153 2026-10-20T16:08:59Z Akigka 183 1983438 wikitext text/x-wiki {{árstíðir}} [[Mynd:North season.jpg|thumb|right|Árstíðir norðurhvels [[jörðin|jarðar]].]] {{aðgreiningartengill1|Árstíð |orðið „[[ártíð]]“ sem merkir dánarafmæli}} '''Árstíð''' er tímabil [[ár]]sins sem er venjulega miðuð við árlegar breytingar á [[Veður|veðri]]. == Árstíðarmunur á norðurhveli og suðurhveli == Vegna [[Möndulhalli|möndulhalla jarðar]] þá skín annað hvort meiri sól á [[norðurhvel]] eða [[Suðurhvel|suðurvel]] sem gerir það að verkum að árstíðir eru gagnstæðar á norðurhveli og suðurhveli. Vetrarmánuðir einu heimshveli eru sumarmánuðir á hinu og haustmánuðir á einu heimshveli eru vormánuðir á hinu. Vetrarsólstöður á öðru heimshvelinu bera upp sama dag og sumarsólstöður á hinu og sama mynstur gildir um jafndægur að vori og jafndægur að hausti. == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/jordin/arstidir/|title=Árstíðir|website=Stjörnufræðivefurinn|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010}} [[Flokkur:Árstíðir| ]] [[Flokkur:Tímaeiningar]] [[Flokkur:Loftslag]] jut8myg1j7woov4as4wx86pgdg5dgmr 0 54247 1983443 1740436 2026-10-20T16:17:15Z Akigka 183 1983443 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Local.group.arp.600pix.jpg|thumb|300px|Sextans A]] '''Grenndarhópurinn''' er þyrping um 30 [[stjörnuþoka]], sem inniheldur m.a. [[Vetrarbrautin]]a. == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/vetrarbrautathyrpingar/grenndarhopurinn/|title=Grenndarhópurinn|access-date=20.10.2026|website=Stjörnufræðivefurinn}} [[Flokkur:Grenndarhópurinn]] [[Flokkur:Stjörnuhvirfingar]] gnswoyid6srq8710z5po04rgidw7ocs 1983444 1983443 2026-10-20T16:17:39Z Akigka 183 1983444 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Local.group.arp.600pix.jpg|thumb|Sextans A]] '''Grenndarhópurinn''' er þyrping um 30 [[stjörnuþoka]], sem inniheldur m.a. [[Vetrarbrautin]]a. == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/vetrarbrautathyrpingar/grenndarhopurinn/|title=Grenndarhópurinn|access-date=20.10.2026|website=Stjörnufræðivefurinn}} [[Flokkur:Grenndarhópurinn]] [[Flokkur:Stjörnuþokur]] esd6rqplrihuyuwdlt5v59qqce0h061 0 56709 1983473 1794096 2026-10-20T22:07:37Z Akigka 183 /* Tenglar */ 1983473 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Crab Nebula.jpg|thumb|[[Krabbaþokan]] er leifar sprengistörnunnar ''SN 1054'', sem sást árið [[1054]].]] '''Sprengistjarna''' er [[sólstjarna]] sem [[sprenging|springur]]. Sólstjarna verður að sprengistjörnu þegar hún hefur eytt öllu [[eldsneyti]] og tekur því að falla saman undan eigin þunga með þeim afleiðingum að ytri lögin þeytast út í [[geimurinn|geiminn]] af miklu afli, en eftir situr þéttur [[nifteind]]akjarni. Eru meðal mestu hamfara sem þekkjast í [[alheimurinn|alheimi]], en [[orka]]n sem losnar úr læðingi er það mikil að stjarnan verður jafn björt eða bjartari en [[vetrarbraut]]. Þyngri [[frumefni]] [[reikistjarna]]nna, t.d. [[járn]] á [[jörðin|jörðu]], myndaðist í sprengistjörnu. Sprengistjörnur eru fágætar og síðast sást til sprengistjörnu í [[Magellanskýið|Magellanskýinu]] árið [[1987]]. == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/sprengistjornur/|title=Sprengistjörnur|author=Sævar Helgi Bragason|date=2014|website=Stjörnufræðivefurinn}} * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/sprengistjornur/krabbathokan/|title=M1 - Krabbaþokan í Nautinu|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} * [http://www.eso.org/public/iceland/news/eso1032/ ESO frétt: Stjörnusprenging í þrívídd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100818142506/http://www.eso.org/public/iceland/news/eso1032/ |date=2010-08-18 }} {{stubbur|stjörnufræði}} [[Flokkur:Þróun sólstjarna]] fvh77jxuhb20gs79ehwj0xiwjpgxmfe 0 56944 1983472 1746851 2026-10-20T22:05:46Z Akigka 183 /* Tenglar */ 1983472 wikitext text/x-wiki '''Lögmál Hubbles''' er lögmál í [[heimsfræði]], sem segir að [[rauðvik]] [[vetrarbraut]]a sé í réttu [[hlutfall]]i við [[fjarlægð]] þeirra. Lögmálið er kennt við [[stjörnufræði]]nginn [[Edwin Hubble]] og er sett fram með [[jafna|jöfnunni]]: :<math>v = H_0 \, D</math> þar sem ''v'' er hraðinn í km/s, ''D'' fjarlægðin í mega[[parsek]] (Mpc) og ''H_o'' '''Heimsfastinn''', sem er um 71 ± 4 (km/s)/Mpc. Rauðvik vetrarbrauta er talið stafa af úþenslu alheims allt frá dögum [[miklihvellur|miklahvells]]. == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/utthensla-alheimsins/|title=Útþensla alheimsin|author=Ottó Elíasson|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} {{Stubbur|stjörnufræði}} [[Flokkur:Heimsfræði]] sosx1dd26l3hgzus0gnz038h64hb4cy 0 57251 1983541 1954784 2026-10-21T10:21:06Z Stillbusy 42433 1983541 wikitext text/x-wiki '''Sigrún Þorsteinsdóttir''' (f. 2. september 1941) var forsetaframbjóðandi í [[Forsetakosningar 1988|forsetakosningunum 1988]], en þá bauð hún sig fram gegn [[Vigdís Finnbogadóttir|Vigdísi Finnbogadóttur]], sem var sitjandi forseti.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/2588708?iabr=on#page/n12/mode/1up |title=Sigrún Þorsteinsdóttir, fyrrverandi forsetaframbjóðandi, fimmtug |journal=[[DV]] |page=13 |access-date=2026-10-21 |date=1991-09-09}}</ref> Sigrún er fædd í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] og gekk þar í [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokkinn]]. Hún sagði sig seinna úr honum og gekk í [[Flokkur mannsins|Flokk mannsins]] og var í landsráði hans.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/2545314?iabr=on#page/n34/mode/1up |title=Sigrún Þorsteinsdóttir |journal=DV |page=35 |access-date=2026-10-21 |date=1988-06-15}}</ref> Í byrjun júní 1988, þegar leið að forsetakosningum, fór Sigrún fram á kappræður í sjónvarpssal vegna forsetakosninganna, en Vigdís hafnaði þeirri áskorun. Stuðningsmenn Sigrúnar sögðu viðhorf Vigdísar andlýðræðislegt. Vigdís hélt því fram að þar sem þær hefðu báðar fallist á að flytja hvor um sig 10 mínútna ávarp í sjónvarpi þann 23. júní, þá teldi hún að þessi ávörp væru til þess fallin að koma málstað beggja frambjóðenda til skila og ekki væri frekari þörf á að þær kæmu persónulega fram í sjónvarpi. Ekkert varð af kappræðunum.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/2915743?iabr=on#page/n1/mode/1up |title=Vigdís hafnar áskorun |journal=[[Þjóðviljinn]] |page=2 |access-date=2026-10-21 |date=1988-06-14}}</ref> Nokkrum dögum fyrir kosningar sendi Sigrún forsetanum, Vígdisi Finnbogadóttur, skeyti og skoraði á hana að staðfesta ekki [[bráðabirgðalög]]. Orðrétt var skeytið þannig: :''Ég undirrituð skora hér með á yður forseti Íslands frú Vígdís Finnbogadóttir að samþykkja ekki né staðfesta bráðabirgðalög sem fela í sér sviptingu mannréttinda á borð við afnám samningsréttar launþega''. Samtök Græningja lýstu yfir stuðningi við forsetaframboð Sigrúnar þann 12. júní 1988. Þeir hvöttu alla umhverfisverndar- og friðarsinna til að stuðla að kosningu hennar.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/1683427?iabr=on#page/n36/mode/1up |title=Græningjar styðja Sigrúnu Þorsteinsdóttur |journal=[[Morgunblaðið]] |page=37 |access-date=2026-10-21 |date=1988-06-22}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://timarit.is/page/1683798?iabr=on#page/n3/mode/1up ''„Þeir sem sátu heima vilja virkari forseta“''], Morgunblaðið, 28. júní 1988, bls. 4 {{f|1941}} [[Flokkur:Frambjóðendur til embættis forseta Íslands 1988]] [[Flokkur:Íslenskar konur]] chu8k94tl5l2g36mn83eiu4aoym6goj 0 57832 1983452 1739738 2026-10-20T21:32:08Z Akigka 183 1983452 wikitext text/x-wiki '''Birtustig''' [[stjarna|stjörnu]] er mælikvarði á því hversu björt hún er. Hægt er að mæla sýndarbirtustig og reyndarbirtustig þeirra. Því lægri tala því bjartara er fyrirbærið. Skalinn hefur ekki [[eining]]u svo sem dæmi má nefna segjum við að sýndarbirtustig [[Deneb]] er um 1,2. ==Þróun== Um 150 f.kr. útbjó [[Hipparkos]], [[Grikkland hið forna|grískur]] [[stjörnufræði]]ngur, birtustiga þar sem hann raðaði stjörnunum eftir birtu í 6 flokka, frá flokki 1 og upp í 6. Þær stjörnur sem voru í flokki 1 voru bjartastar og þær daufustu í flokki 6. Þegar menn fóru að hefja mælingar á því ljósmagni sem stjörnur geisluðu frá sér komust þeir að því að stjörnur í birtuflokki 1 eri hér um bil 100 sinnum bjartari en þær í birtuflokki 6 skv. flokkun Hipparkosar. Því var ákveðið að halda áfram að nota þetta kerfi og ákvarða það þannig að ef ljósmagn hundraðfaldast, þá lækkar birtustigið um 5. Þetta þýðir að ef birtustig lækkar um 1 þá eykst ljósmagnið 2,512 sinnum. (<math>\sqrt[5]{100} \approx 2,512</math>) ==Sýndarbirtustig== Sýndarbirtustig mælir birtu stjarna frá okkur séð. Menn komust að því að það voru nokkrar stjörnur töluvert bjartari en þær sem Hipparkos flokkaði í flokk 1 svo þeir þurftu að setja nokkrar stjörnur í flokkinn 0 og jafnvel -1. Með nákvæmum mælitækjum hafa menn gefið stjörnum birtustig með nákvæmni upp á hundraðshluta. Sem dæmi má nefna [[Siríus]], björtustu stjörnuna (fyrir utan [[Sólin]]a), en hún hefur sýndarbirtustigið -1,46. Sólin hefur sýndarbirtustigið -26,72. ==Reyndarbirtustig== Reyndarbirtustig stjarna er þannig ákvarðað að við ímyndum okkur að stjarnan sé í 10 [[parsek|pc]] (32,6 [[ljósár]]) fjarlægð frá okkur og mælum þá sýndarbirtustig hennar. [[Deneb]] í [[svanurinn|Svaninum]] hefur sýndarbirtustig 1,2 en er í um 1000 pc fjarlægð og hefur mun meiri raunbirtu eða -8,73. Hins vegar er [[Vega]] í [[harpan|Hörpunni]] í um 7,7 pc fjarlægð frá okkur og hefur sýndarbirtustigið 0,0 svo reyndarbirtustigið er minna eða um 0,6. ==Tengill== * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/stjornur/birtustig/|title=Birtustig|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} {{Stubbur|stjörnufræði}} [[Flokkur:Stjörnufræði]] [[Flokkur:Stjörnuskoðun]] 9b2v7v4ic78blitf5289czda2x1wdbo 14 58306 1983524 391982 2026-10-21T00:51:13Z Akigka 183 1983524 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Mælieiningar]] [[Flokkur:Stjörnufræði]] l85z74v4k44bcj1a9fmypqmiz82xymv 0 59057 1983475 1740584 2026-10-20T22:15:07Z Akigka 183 1983475 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Lunar_libration_with_phase2.gif|thumb|Kvartilaskipti sjást hér vel á hreyfimynd.]] '''Kvartilaskipti''' nefnast breytingar á útliti [[Tunglið|Tunglsins]] á einum [[Tunglmánuður|tunglmánuði]], sem er um 29,53 [[Sólarhringur|dagar]]. Helmingur af yfirborði Tunglsins er ávallt upplýstur (nema þegar [[Jörðin]] skyggir á það í [[tunglmyrkvi|tunglmyrkva]]) en nærhlið Tunglsins er breytilegt athuganda á Jörðinni vegna breytilegrar afstöðu [[Jörðin|Jarðar]], [[Sólin|Sólar]] og [[Tunglið|Tunglsins]]. Það er sem sagt ekki Jörðin sem skyggir á Tunglið að jafnaði heldur sér [[athugandi]] á jörðinni mismikið af upplýstu hlið Tunglsins. Upphaf tunglmánaðar er með nýju Tungli, þá sést nærhlið þess ekki (nærhlið er sú hlið sem snýr að athuganda). Fyrsta kvartil er þegar mjó sigðlaga rönd byrjar að sjást hægra megin, þá er talað um ''sigðmána''. Hún vex til vinstri þar til helmingur nærhliðar er upplýstur og þá er talað um ''hálft vaxandi'' Tungl. Annað kvartil er svo þegar meira en helmingur yfirborðsins er upplýstur og skugginn er vinstra megin, þá er talað um vaxandi ''gleiðmána''. Þegar skugginn vinstra megin er alveg horfinn og allt yfirborð nærhliðar er upplýst er talað um ''fullt tungl''. Þriðja kvartil er svo þegar sigðlaga skuggi byrjar að vaxa hægra megin, allt þar til helmingur nærhliðar er upplýstur og þá er talað um ''hálft minnkandi'' Tungl. Í fjórða kvartili vex skugginn svo áfram frá hægri þar til hann þekur alla nærhliðina og aftur er komið nýtt Tungl. == Tengt efni == * [[Kvartil]] {{Tilvitnunarbox |title = |width = 18% |quote = :Heiðgult himinfé, :höfði kinkandi. :Alveg eins og C, :er þá minnkandi. |source = Minniskvæði eftir [[Örn Snorrason (Aquila)]] til að muna að skarður máni er vaxandi, þegar broddarnir vísa í austur, en tungl er minnkandi, er til vesturs snýr. }} == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/tunglid/kvartilaskipti/|title=Kvartilaskipti|author=Sævar Helgi Bragason|date=2011|website=Stjörnufræðivefurinn}} [[Flokkur:Kvartilaskipti]] 2tkp7pgtc0g80np5029i7endrt4g0v3 0 60849 1983459 1740434 2026-10-20T21:46:01Z Akigka 183 /* Tenglar */ 1983459 wikitext text/x-wiki {| border="0" cellpadding="1" cellspacing="2" style="margin: 5px; width: 20%; border: solid 1px #bbb;" align="right" | [[Mynd:Sputnik asm.jpg|170px|Sputnik 1]] |- | [[Mynd:Gagarin in Sweden.jpg|170px|Júrí Gagarín]] |- | [[Mynd:Aldrin Apollo 11 original.jpg|170px|Buzz Aldrin]] |- | <small>(''frá toppi til táa'')</small> * [[Spútnik 1]], fyrsta tilbúna [[gervitungl]]ið. * Geimfarinn [[Júrí Gagarín]], fyrsta manneskjan sem fór út í geim. * Geimfarinn [[Buzz Aldrin]] á yfirborði [[Tunglið|Tunglsins]]. |} '''Geimkönnun''' kallast það að nota [[stjörnufræði]] og [[geimtækni]] til að kanna [[geimurinn|geiminn]]. Könnun á geiminum er framin af annaðhvort [[maður|mönnum]] eða [[vélmenni|vélmennum]]. Þar sem [[stjörnufræði]] kallast það að athuga geiminn frá [[Jörðin]]ni og hefur verið stunduð frá ómunatíð var geimkönnun aftur á móti gerð að raunveruleika á [[20. öld]] með þróun stórra og hagkvæmra [[geimflaug]]a. Almennar ástæður sem lagðar eru fram fyrir könnun geimsins eru m.a. framþróun vísindarannsókna, samvinna milli þjóða og sköpun aðstöðumuna miðað við önnur lönd. Mikil samkeppni hefur verið milli þjóða á leiðinni til könnunar geimsins, t.d. á milli [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] og [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]] í [[Kalda stríðið|Kalda stríðinu]]. Fyrsta tímabilinu í könnun geimsins fylgdi [[Geimferðakapphlaupið]], þar sem fyrirnefndu lönd kepptu við hvorn annan. [[Spútnik 1]], það fyrsta [[geimfar]] sett á braut um jörðu, var skotið í geiminn af Sovétríkjunum [[4. október]] [[1957]]. Það fyrsta geimfarið sem lendi á [[Tunglið]] var bandaríska geimskipið [[Apollo 11]], sem lendi þar [[20. júlí]] [[1969]]. Sovétríkin náðu mörgum tímamótum fyrst, t.d. sú fyrsta lifandi vera á braut um jörðu, það fyrsta geimflug með menn um borð ([[Júrí Gagarín]] um borð í [[Vostok 1]]) árið [[1961]], sú fyrsta [[geimganga]] ([[Aleksei Leonov]]) árið [[1965]], sú fyrsta lending á annan himnihnött ([[Lúna 9]]) árið [[1966]] og sú fyrsta [[geimstöð]] ([[Saljút 1]]) árið [[1971]]. Eftir fyrstu tuttugu ár í könnun geimsins var byrjað á þroún endurnýtanlegra geimfara eins og [[Space Shuttle]]. Nýtt samvinnu- í stað fyrir samkeppnistímabil fygldi þessum árum, og verkefni eins og [[Alþjóðlega geimstöðin]] hófust. Frá [[1991-2000|tíunda áratugnum]] varð til mikill áhugi á [[geimferðamennska|geimferðamennsku]] og þróun einkageimgeira. Árið [[2003]] sendi [[Alþýðulýðveldið Kína]] mann upp í geiminn og [[Evrópusambandið]], [[Japan]] og [[Indland]] hafa öll staðfest að þau ætli að senda fleiri menn upp í geiminn. Bandaríkin sögðust ætla að senda geimfar aftur til Tunglsins fram að [[2018]] og síðar annað til [[Mars]]. == Tengt efni == * [[Geimfari]] * [[Geimstöð]] == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/geimferdir/|title=Geimferðir|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/geimferdir/apollo-geimaaetlunin/|title=Apollo geimáætlunin|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/geimferdir/apollo-11/|title=Apollo 11|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} == Heimild == * {{wpheimild|tungumál=en|titill=Space exploration|mánuðurskoðað=8. desember|árskoðað=2010}} [[Flokkur:Geimkönnun| ]] g890jesnymlb0l30301n7gm1y68qvv0 0 62068 1983455 1973944 2026-10-20T21:36:42Z Akigka 183 1983455 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Universum.jpg|thumb|Mynd sem tengist stjörnuspáfræði.]] '''Stjörnuspeki''' eða '''stjörnuspáfræði''' er hópur kerfa, [[hefð]]a og [[skoðun|skoðana]] þar sem staðsetning [[Stjarnfræðilegt fyrirbæri|stjarnfræðilegra fyrirbæra]] og tengdar upplýsingar eru notaðar til að skilja, túlka og flokka upplýsingar um persónuleika og margt annað. Stjörnuspeki er talin til [[Gervivísindi|gervivísinda]]. == Stjörnuspár dýrahringsins == Þegar stjörnuspekikerfið fyrir [[Dýrahringurinn|dýrahringinn]] var í mótun fyrir nokkur þúsund árum þá voru dagsetningarnar miklu nær raunverulegum dags. en nú er vegna þess að [[pólvelta]] jarðar er nóg til að hliðra þessum dagsetningum örlítið í gegnum aldirnar auk þess að árið er í raun um 365,25 dagar sem getur breytt þeim á milli ára.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=49411|titill=Hvernig virka stjörnuspár?|útgefandi=Vísindavefurinn.is|mánuður=3. október|ár=2008|mánuðurskoðað=31. júlí|árskoðað=2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=http://www.almanak.hi.is/stjornumerki.html|titill=Stjörnumerki og stjörnuspámerki|útgefandi=Almanak Háskólans|mánuðurskoðað=31. júlí|árskoðað=2026|vefsíða=almanak.hi.is}}</ref> Þær föstu dagsetningar sem eru notaðar fyrir stjörnuspár eru því ekki þær sömu og raunverulegar dags. sem ráða hvaða stjörnumerki fólk er sagt fæðast undir. {| class="wikitable" |- ! colspan="2" |Stjörnumerki !Stjörnuspá dags.<ref>{{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/stjornuskodun/stjornuhiminninn/dyrahringurinn/|title=Dýrahringurinn|access-date=20.10.2026|website=Stjörnufræðivefurinn}}</ref> !Raunverulegar dags.<ref>Dagsetningarnar í seinni dálknum töflunni hér að ofan miðast við árin 2009-2010. Þær eru breytilegar á milli ára m.a. vegna þess að árið er í raun u.þ.b. 365,25 dagar (sem er leiðrétt með því að skjóta inn 29. febrúar á fjögurra ára fresti)</ref> (breytilegt) !Dvöl sólar í merki !Frumefni |----------------- |[[Image:Aries.svg|20px]] |[[Hrúturinn (stjörnumerki)|Hrúturinn]] |21. mars - 19. apríl |18. apríl til 14. maí |26 dagar |[[Eldur]] |----------------- |[[Image:Taurus.svg|20px]] |[[Nautið (stjörnumerki)|Nautið]] |20. apríl - 20. maí |14. maí til 21. júní |38 dagar |[[Jörð]] |----------------- |[[Image:Gemini.svg|20px]] |[[Tvíburarnir (stjörnumerki)|Tvíburarnir]] |21. maí - 21. júní |21. júní til 20. júlí |29 dagar |[[Loft]] |----------------- |[[Image:Cancer.svg|20px]] |[[Krabbinn (stjörnumerki)|Krabbinn]] |22. júní - 22. júlí |20. júlí til 10. ágúst |21 dagar |[[Vatn]] |----------------- |[[Image:Leo.svg|20px]] |[[Ljónið (stjörnumerki)|Ljónið]] |23. júlí - 22. ágúst |10. ágúst til 16. september |37 dagar |[[Eldur]] |----------------- |[[Image:Virgo.svg|20px]] |[[Meyjan (stjörnumerki)|Meyjan]] |23. ágúst - 22. sept |16. september til 31. október |45 dagar |[[Jörð]] |----------------- |[[Image:Libra.svg|20px]] |[[Vogin (stjörnumerki)|Vogin]] |23. sept - 23. okt |31. október til 23. nóvember |21 dagar |[[Loft]] |----------------- |[[Image:Scorpio.svg|20px]] |[[Sporðdrekinn (stjörnumerki)|Sporðdrekinn]] |24. okt - 21. nóv |23. nóvember til 29. nóvember |8 dagar |[[Vatn]] |----------------- |[[Image:Sagittarius.svg|20px]] |[[Bogmaðurinn (stjörnumerki)|Bogmaðurinn]] |22. nóv - 21. des |18. desember til 19. janúar |34 dagar |[[Eldur]] |----------------- |[[Image:Capricorn.svg|20px]] |[[Steingeitin (stjörnumerki)|Steingeitin]] |22. des - 19. janúar |19. janúar til 16. febrúar |27 dagar |[[Jörð]] |----------------- |[[Image:Aquarius.svg|20px]] |[[Vatnsberinn]] |20. jan - 18. feb |16. febrúar til 12. mars |24 dagar |[[Loft]] |----------------- |[[Image:Pisces.svg|20px]] |[[Fiskarnir (stjörnumerki)|Fiskarnir]] |19. feb - 20. mars |12. mars til 18. apríl |38 dagar |[[Vatn]] |} == Tengt efni == * [[Dýrahringurinn]] == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Stjörnuspeki| ]] [[Flokkur:Gervivísindi]] mzr9c9rfsk77r763gy5ofxk3p0doaat 0 63978 1983433 1982140 2026-10-20T16:02:57Z Akigka 183 1983433 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Twisted bridge Skaftafell due to Glacial lake outburst flood.JPG|thumbnail|Fyrrverandi brú yfir Skeiðará, eyðilögð í jökulhlaupi 1996]] [[Mynd:Gígjökull-2010-06-19.jpg|thumb|Gígjökull í Eyjafjallajökli gjörbreyttist eftir jökulhlaup í kjölfar eldgoss árið 2010.]] [[Mynd:Jökulhlaups.jpg|thumb|Jökulhlaup eru þekkt víðs vegar um heim: Til að mynda í fjalllendi í suður-[[Alaska]], [[Andesfjöll]]um í Suður-[[Chile]], [[Himalajafjöll]]um, [[Skandinavíufjöll]]um og [[Alparnir|Ölpunum]]]] '''Jökulhlaup''' kallast það þegar gífurlega mikið vatn brýst skyndilega undan jökli og streymir til sjávar. Til eru nokkrar tegundir jökulhlaupa. Ein gerðin verður þegar [[jökull]] stíflar á og sú stífla brestur síðar. Ein gerðin verður þegar [[jarðhiti]] ([[eldgos]]) veldur vatnssöfnun undir jökli þar til vatnið brýtur sér leið út undan honum og/eða lyftir jöklinum til að fá framrás. Þriðja gerðin getur orðið þegar vatn safnast ofan við [[jökulgarður|jökulgarð]] uns hann brestur. == Almennar upplýsingar == Jökulhlaup byrja yfirleitt af miklum krafti og með stuttum fyrirvara. Þau eru skilgreind sem skyndileg flóð úr lóni við eða undir jökli. Jökulhlaup eru ef nokkrum gerðum og eru þær útskýrðar hér að neðan. Í þeim er mikil orka og rennsli í þeim getur verið tugir þúsunda rúmmetra á sekúndu. Þau eru það kraftmikil að þau geta flutt með sér grjót og ísjaka sem vega nokkur hundruð kíló. Jökulhlaup hafa valdið miklum skemmdum á mannvirkjum eins og vegakerfi, rafmagnslínum og byggingum. Það fylgir til dæmis oftar en ekki Skaftárhlaupum (sjá neðar) að hringvegurinn eyðileggst við vatnsflauminn. Þó svo að jökulhlaup séu gjarnan tengd við Ísland, er langt frá því að verstu afleiðingar þeirra séu að finna hér á landi. Árið 1985 varð t.d. gífurlegt jökulhlaup úr [[Dig Tsho glacier|Dig Tsho]]<nowiki/>-jökullóninu í Nepal. Þetta flóð gjöreyðilagði nýja virkjun sem verið var að reisa sem og aðrar byggingar, eyðilagði vegi, brýr, akra og drap búfénað. Samtals varð tjónið upp á rúman milljarð bandaríkjadollara. == Orsakir jökulhlaupa == === Þegar stífla brestur === Þegar jökull stíflar dal og hindrar vatnsflæði niður hann myndast lón bak við ísinn. Ef ísinn er þykkur og lítið vatn í lóninu er hann örugg stífla. Eftir því sem meira vatn safnast saman eykst vatnsþrýstingurinn og vatnið byrjar að seytla í gegnum sprungur. Sprungurnar stækka svo því vatnið bræðir ísinn er það rennur í gegn. Á endanum veikist stíflan svo mikið að hún gefur eftir. Ef nógu mikið vatn er í lóninu getur ísinn farið að fljóta áður en stíflan brestur, því [[eðlismassi]] íss er minni en vatns, og vatnið þá streymt undir ísinn. === Vegna háhita eða eldgoss undir jökli === Þegar háhitasvæði er eða eldgos verður undir jökli safnast gífurlega mikið vatn í lón undir jöklinum. Þungi jökulsins virkar svo eins og pottlok á lónið. Þegar vatnsmagnið er orðið nægilega mikið lyftist jökullinn, því eðlismassi hans er minni, og vatnið fossar undan. Þessi gerð jökulhlaupa er algeng hér á Íslandi. === Jökulgarður sem brestur === Þegar jökull hopar skilur hann eftir sig garð úr seti og grjóti, jökulgarð. Þessi garður getur safnað vatni fyrir ofan sig, sér í lagi í leysingum og rigningum, og myndað lón. Það fer eftir því úr hverju garðurinn er, hversu sterkur hann er. Ef hann er ekki þeim mun sterkari getur hann látið undan og jökulhlaup orðið. == Jökulhlaup á Íslandi == === Grímsvötn === [[Grímsvötn]] er [[eldstöð]] undir vestanverðum [[Vatnajökull|Vatnajökli]]. Þau eru virkasta eldstöð landsins en á síðastliðnum 800 árum hafa þau gosið a.m.k. 60 sinnum. Úr Grímsvötnum koma þekktustu jökulhlaup á Íslandi, Skeiðarárhlaup. Grímsvötnum hefur verið skipt í þrjá hluta, suður- eða meginöskju, norðuröskju og austuröskju. Mestur er jarðhitinn í meginöskjunni og þar er að jafnaði stöðuvatn hulið undir 200-300 m þykkri íshellu. Þegar of mikið vatn hefur safnast þar saman leitar vatnið undir [[Skeiðarárjökull|Skeiðarárjökul]] í farveg Skeiðarár. Skeiðarárhlaup hefjast yfirleitt hægt en auka hraðann nokkuð hratt uns hámarki er náð. Rennslið minnkar svo snögglega þegar útrásin lokast (fellur saman). Fram á 4. áratug 20. aldar var algengt að 10 ár liðu á milli hlaupa og að vatnsmagnið væri 4-5 km3. Eftir það, fram til 1996 var algengt að 5 ár liðu á milli hlaupa og að vatnsmagnið væri mun minna, eða um 1-3 km3. Árið 1996 kom mjög þekkt eldgos sem kom miklu raski á Grímsvötn. Nú er ísstíflan veikari fyrir og mörg smærri hlaup verða með óreglulegu millibili. === Kötlugos === [[Katla]] er [[megineldstöð]] í [[Mýrdalsjökull|Mýrdalsjökli]]. Úr henni koma kröftug [[þeytigos]] og í kjölfar þeirra gífurleg jökulhlaup. Síðan á landnámsöld hafa komið 17 hlaup vegna goss í Kötlu, það síðasta árið 1918. Í flestum tilvikum hafa hlaupin runnið niður á [[Mýrdalssandur|Mýrdalssand]], sjaldnar niður á Sólheima- og Skógasand eða [[Markarfljót]]saura. Þau standa stutt yfir og eru kraft- og vatnsmikil. Jökulhlaup við Kötlugos skila alltaf af sér miklu seti og gosefnum, og stækka með því svæðið neðan við jökulinn. == Heimildir == * {{wpheimild | tungumál = En | titill = Glacial lake outburst flood | mánuðurskoðað = 22. apríl | árskoðað = 2008}} * [http://www.hi.is/~thorstur/teaching/vatna/index.htm Glacier Hydrology; Þröstur Þorsteinsson] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20050622124625/www.jardvis.hi.is/page/jhgrimsvotn Grímsvötn] * {{Vísindavefurinn|6660|Hvað veldur jökulhlaupum og hvaða hætta stafar af þeim?}} * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041027195933/www.islandia.is/hamfarir/jardfraedilegt/eldgos/katla.html Katla] * [http://en.wikipedia.org/wiki/Kosi_River Dig Tsho, Nepal] == Tenglar == * [https://www.visindavefur.is/svar.php?id=89719 Hvernig eru jökulhlaup flokkuð eftir stærð? - Vísindavefurinn] * [http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=406 Glacial Lakes and Glacial Lake Outburst Floods in Nepal. - International Centre for Integrated Mountain Development, Kathmandu, March 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110901073151/http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=406 |date=2011-09-01 }} * [http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=342:qglacier-dammed-lakesq-alexei-n-rudoy&catid=43:2011-03-30-10-56-16&Itemid=88 Alexei N. Rudoy. Glacier-dammed lakes and geological work of glacial superfloods in the Late Pleistocene, Southern Siberia, Altai Mountains] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120819005928/http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=342:qglacier-dammed-lakesq-alexei-n-rudoy&catid=43:2011-03-30-10-56-16&Itemid=88 |date=2012-08-19 }} * [http://www.os.is/gogn/Skyrslur/OS-2005/OS-2005-031.pdf Jökulhlaupaannáll 1989-2004 (Orkustofnun)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171013183629/http://www.os.is/gogn/Skyrslur/OS-2005/OS-2005-031.pdf |date=2017-10-13 }} [[Flokkur:Eldfjallafræði]] [[Flokkur:Jöklafræði]] [[Flokkur:Eldstöðvar]] 80n6xv3o6saodvpujcrp8yvjsdsk6ve 0 64417 1983539 1782698 2026-10-21T10:15:17Z DerFuchs 57500 1983539 wikitext text/x-wiki [[Mynd: Shota Rustaveli fresco in the Monastery of the Cross in Jerusalem.jpg|thumb|right|Rustaveli á fresku frá [[Krosskirkjan í Jerúsalem|Krosskirkjunni í Jerúsalem]].]] '''Shota Rustaveli''' ([[georgíska]]: შოთა რუსთაველი) var [[Georgía|georgískt]] [[skáld]] á [[12. öldin|12. öld]]. Hann er höfundur [[sagnakvæði]]sins ''[[Riddarinn í tígrisfeldinum]]''. {{commonscat}} {{stubbur|æviágrip}} [[Flokkur:Georgísk skáld]] [[Flokkur:Miðaldaskáld]] kp4rw4srk7kuld2t0abiacr0gpmodc7 0 64845 1983421 1981062 2026-10-20T15:48:56Z Akigka 183 1983421 wikitext text/x-wiki {{Fyrir|rómverska guðinn|Plútó (guð)}} {{reikistjarna | bakgrunnur = #DFDFDF | nafn = Plútó | tákn = [[Mynd:Pluto symbol (large orb, bold).svg|24px|⯓]] | mynd = Hydra, Charon and Pluto (19540320858).jpg | alt = | myndatexti = Plútó, Karon og Hydra. Myndir teknar af ''New Horizons''. | kyn = kvk | nefnt_eftir = [[Plútó (guð)|Plútó]] }} '''Plútó''' (tákn: [[File:Pluto symbol (large orb, bold).svg|16px|⯓]]<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 2015-04-22 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2022-01-19}}</ref> og [[File:Pluto monogram (bold).svg|16px|♇]]<ref>{{cite book |editor=John Lewis |date=2004 |title=Physics and chemistry of the solar system |url=https://archive.org/details/physicschemistry00lewi_433 |edition= 2 |page=[https://archive.org/details/physicschemistry00lewi_433/page/n78 64] |publisher=Elsevier}}</ref>) er [[dvergreikistjarna]] í [[Kuiper-beltið|Kuiperbeltinu]], 2300 [[km]] í [[þvermál]]. Minnsta fjarlægð Plútós frá jörðu er um 4290 milljón kílómetrar og sú mesta um 7530. <ref>TÞ. [http://www.visindavefur.is/svar.asp?id=510 „Hvað er Plútó langt frá jörðu? “]. Vísindavefurinn 14.6.2000.</ref> Bandaríski [[stjörnufræði|stjörnufræðingurinn]] [[Clyde Tombaugh]] (1906-1997)<ref>Þorsteinn Þorsteinsson. [http://visindavefur.hi.is/svar.asp?id=5328 „Er Plútó ennþá flokkuð sem reikistjarna?“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060110205617/http://visindavefur.hi.is/svar.asp?id=5328 |date=2006-01-10 }}. Vísindavefurinn 13.10.2005</ref> uppgötvaði Plútó árið [[1930]] en nafnið valdi hann eftir uppástungu 11 ára stúlku, Venetiu Burney (fædd Venetia Phair). [[Sporbraut]] Plútós um [[sólin|sólu]] liggur ekki í sömu [[plan|sléttu]] og sporbrautir [[reikistjarna]]nna heldur hallar honum um 17 gráður miðað við sléttu þeirra. <ref>ÞV og ÖJ. [http://www.visindavefur.is/svar.asp?id=1415 „Eru brautir plánetanna samhliða eins og sett er fram í öllum bókum og bíómyndum? Er engin braut sem fer þvert á hinar?“]. Vísindavefurinn 23.3.2001.</ref> Ennfremur er sporbrautin óvenju ílöng og liggur að hluta fyrir innan sporbraut [[Neptúnus (reikistjarna)|Neptúnusar]]. <ref>Þorsteinn Þorsteinsson. [http://visindavefur.hi.is/svar.asp?id=5328 „Er Plútó ennþá flokkuð sem reikistjarna?“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060110205617/http://visindavefur.hi.is/svar.asp?id=5328 |date=2006-01-10 }}. Vísindavefurinn 13.10.2005</ref> Árið 1988 uppgötvuðu vísindamenn hjá [[NASA]] að birta Plútós dofnaði lítils háttar þegar hann bar í [[stjarna|stjörnu]], en það var talið sanna að Plútó hefði [[lofthjúpur|lofthjúp]]. Plútó var lengi talin níunda [[reikistjarna]] [[sólkerfið|sólkerfisins]], eða frá [[1930]] til [[24. ágúst]] 2006, þegar samþykkt var eftir heitar umræður á þingi [[Alþjóðasamband stjörnufræðinga|Alþjóðasambands stjörnufræðinga]] að telja Plútó ekki lengur reikistjörnu, heldur ''dvergreikistjörnu''. Ástæðan var m.a. sú að Plútó er aðeins einn af þúsundum þekktra [[geimfyrirbæri|geimfyrirbæra]] í Kuiperbeltinu og sum eru líklega stærri en hann. Einnig er sporbraut Plútós talsvert frábrugðinn sporbrautum reikistjarnanna. Eitt ár á Plútó samsvarar um það bil 248 árum á jörðinni. == Fylgihnettir == Plútó hefur fimm [[fylgihnöttur|fylgihnetti]], þau nefnast [[Karon]], [[Nix]], [[Hýdra]], [[Kerberos (fylgitungl)|Kerberos]] og [[Styx (fylgitungl)|Styx]].<ref name=":0" /> === Karon === Yfirborð [[Karon|Karons]] er annars eðlis en yfirborð Plútós. Það hefur annan lit og er þakið frosnu vatni en ekki metani. Stjörnufræðingar hafa lengi reynt að finna hvernig Karon varð til. Ein kenning er að Karon hafi orðið til við árekstur, líkt og tungl Jarðar. Þvermál Karons við miðbaug er um 1,15 km sem 50% af þvermáli Plútós. Munurinn á milli stærðar og massa Karons og Plútó er mjög lítill miðað við aðra hnetti með tungl. Karon er 900 km í þvermál og snúningstími hans um Plútó er sex sólarhringar. <ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/pluto/#fylgitungl|titill=Plútó|höfundur=Sævar Helgi Bragason|útgefandi=|safnslóð=|safndags=|tilvitnun=|skoðað=2025-06-01.|dags=|vefsíða=Stjörnufræðivefurinn}} </ref> === Nix og Hýdra === Tilkynnt var um fund á tveimur tunglum með sporbraut í kringum Plútó þann 31. október 2005. [[Nix]] og [[Hýdra]] fundust á myndum sem teknar í maí 2005. Tunglin voru þá kölluð S/2005 P1 og S/2005 P2 þangað til þau voru nefnd Nix og Hýdra árið 2006. Bæði tunglin eru um 40 km á breidd.<ref name=":0" /> === Kerberos === Stjörnufræðingar tilkynntu 20. júlí 2011 að fundist hefði nýtt fylgitungl á sporbraut um Plútó. Það fannst á myndum frá 3. júlí og 18. júlí sem voru teknar með [[Hubble-geimsjónaukinn|Hubble-geimsjónaukanum]] af NASA og ESA. Tunglið er við miðbaug aðeins 12 km að þvermáli. Árið 2013 fékk tunglið nafnið [[Kerberos (fylgitungl)|Kerberos]].<ref name=":0" /> === Styx === Tilkynnt var um fund fimmta fylgitungls Plútó 11. júlí 2012. NASA og ESA fundu tunglið á myndum [[Hubble-geimsjónaukinn|Hubble-geimsjónaukans]]. Lögun tunglsins er mjög óregluleg, 5 × 7 km á breidd. Tunglið fékk nafnið [[Styx (fylgitungl)|Styx]] í júlí 2013.<ref name=":0" /> == Heimildir == * {{vefheimild|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/pluto/|titill=Plútó|author=Sævar Helgi Bragason|website=Stjörnufræðivefurinn|access-date=20.10.2026}} * Mitton, Jacqueline og Mitton, Simon. [[2000]]. ''Stjörnufræði fyrir byrjendur.'' [[Mál og Menning]], [[Reykjavík]]. * {{vefheimild|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4596246.stm|titill=BBC News:The girl who named a planet|mánuðurskoðað=13. janúar|árskoðað=2006}} * {{vefheimild|url=http://www.physorg.com/news11093.html|titill=Hubble Confirms Two New Moons of Pluto|mánuðurskoðað=22. febrúar|árskoðað=2006}} == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.stjornuskodun.is/pluto Ítarlegar upplýsingar um Plútó á Stjörnufræðivefnum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100424061103/http://www.stjornuskodun.is/pluto |date=2010-04-24 }} * [http://www.stjornuskodun.is/solkerfid/pluto/karon/ Ítarlegar upplýsingar um Karon á Stjörnufræðivefnum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129042827/http://www.stjornuskodun.is/solkerfid/pluto/karon/ |date=2011-01-29 }} * [http://www.stjornuskodun.is/solkerfid/pluto/nix-og-hydra/ Ítarlegar upplýsingar um Nix og Hýdra á Stjörnufræðivefnum]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.stjornuskodun.is/solkerfid/geimferdir/new-horizons/ Ítarlegar upplýsingar um New Horizons á Stjörnufræðivefnum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110127003806/http://www.stjornuskodun.is/solkerfid/geimferdir/new-horizons |date=2011-01-27 }} * {{vísindavefurinn|2404|Á plánetan Plútó systurplánetu/hnött?}} * {{vísindavefurinn|5328|Er Plútó ennþá flokkuð sem reikistjarna?}} * {{vísindavefurinn|49330|Hefur einhver farið til Plútó?}} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2162620 ''Plútó - Nýja reikistjarnan og allar hinar''; grein í Heimskringlu 1932] {{Sólkerfið}} {{Stubbur|stjörnufræði}} [[Flokkur:Sólkerfið]] [[Flokkur:Dvergreikistjörnur]] smljgizuixim554bwwqdcy57yoehprj 1983422 1983421 2026-10-20T15:49:15Z Akigka 183 1983422 wikitext text/x-wiki {{Fyrir|rómverska guðinn|Plútó (guð)}} {{reikistjarna | bakgrunnur = #DFDFDF | nafn = Plútó | tákn = [[Mynd:Pluto symbol (large orb, bold).svg|24px|⯓]] | mynd = Hydra, Charon and Pluto (19540320858).jpg | alt = | myndatexti = Plútó, Karon og Hydra. Myndir teknar af ''New Horizons''. | kyn = kvk | nefnt_eftir = [[Plútó (guð)|Plútó]] }} '''Plútó''' (tákn: [[File:Pluto symbol (large orb, bold).svg|16px|⯓]]<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 2015-04-22 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2022-01-19}}</ref> og [[File:Pluto monogram (bold).svg|16px|♇]]<ref>{{cite book |editor=John Lewis |date=2004 |title=Physics and chemistry of the solar system |url=https://archive.org/details/physicschemistry00lewi_433 |edition= 2 |page=[https://archive.org/details/physicschemistry00lewi_433/page/n78 64] |publisher=Elsevier}}</ref>) er [[dvergreikistjarna]] í [[Kuiper-beltið|Kuiperbeltinu]], 2300 [[km]] í [[þvermál]]. Minnsta fjarlægð Plútós frá jörðu er um 4290 milljón kílómetrar og sú mesta um 7530. <ref>TÞ. [http://www.visindavefur.is/svar.asp?id=510 „Hvað er Plútó langt frá jörðu? “]. Vísindavefurinn 14.6.2000.</ref> Bandaríski [[stjörnufræði|stjörnufræðingurinn]] [[Clyde Tombaugh]] (1906-1997)<ref>Þorsteinn Þorsteinsson. [http://visindavefur.hi.is/svar.asp?id=5328 „Er Plútó ennþá flokkuð sem reikistjarna?“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060110205617/http://visindavefur.hi.is/svar.asp?id=5328 |date=2006-01-10 }}. Vísindavefurinn 13.10.2005</ref> uppgötvaði Plútó árið [[1930]] en nafnið valdi hann eftir uppástungu 11 ára stúlku, Venetiu Burney (fædd Venetia Phair). [[Sporbraut]] Plútós um [[sólin|sólu]] liggur ekki í sömu [[plan|sléttu]] og sporbrautir [[reikistjarna]]nna heldur hallar honum um 17 gráður miðað við sléttu þeirra. <ref>ÞV og ÖJ. [http://www.visindavefur.is/svar.asp?id=1415 „Eru brautir plánetanna samhliða eins og sett er fram í öllum bókum og bíómyndum? Er engin braut sem fer þvert á hinar?“]. Vísindavefurinn 23.3.2001.</ref> Ennfremur er sporbrautin óvenju ílöng og liggur að hluta fyrir innan sporbraut [[Neptúnus (reikistjarna)|Neptúnusar]]. <ref>Þorsteinn Þorsteinsson. [http://visindavefur.hi.is/svar.asp?id=5328 „Er Plútó ennþá flokkuð sem reikistjarna?“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060110205617/http://visindavefur.hi.is/svar.asp?id=5328 |date=2006-01-10 }}. Vísindavefurinn 13.10.2005</ref> Árið 1988 uppgötvuðu vísindamenn hjá [[NASA]] að birta Plútós dofnaði lítils háttar þegar hann bar í [[stjarna|stjörnu]], en það var talið sanna að Plútó hefði [[lofthjúpur|lofthjúp]]. Plútó var lengi talin níunda [[reikistjarna]] [[sólkerfið|sólkerfisins]], eða frá [[1930]] til [[24. ágúst]] 2006, þegar samþykkt var eftir heitar umræður á þingi [[Alþjóðasamband stjörnufræðinga|Alþjóðasambands stjörnufræðinga]] að telja Plútó ekki lengur reikistjörnu, heldur ''dvergreikistjörnu''. Ástæðan var m.a. sú að Plútó er aðeins einn af þúsundum þekktra [[geimfyrirbæri|geimfyrirbæra]] í Kuiperbeltinu og sum eru líklega stærri en hann. Einnig er sporbraut Plútós talsvert frábrugðinn sporbrautum reikistjarnanna. Eitt ár á Plútó samsvarar um það bil 248 árum á jörðinni. == Fylgihnettir == Plútó hefur fimm [[fylgihnöttur|fylgihnetti]], þau nefnast [[Karon]], [[Nix]], [[Hýdra]], [[Kerberos (fylgitungl)|Kerberos]] og [[Styx (fylgitungl)|Styx]].<ref name=":0" /> === Karon === Yfirborð [[Karon|Karons]] er annars eðlis en yfirborð Plútós. Það hefur annan lit og er þakið frosnu vatni en ekki metani. Stjörnufræðingar hafa lengi reynt að finna hvernig Karon varð til. Ein kenning er að Karon hafi orðið til við árekstur, líkt og tungl Jarðar. Þvermál Karons við miðbaug er um 1,15 km sem 50% af þvermáli Plútós. Munurinn á milli stærðar og massa Karons og Plútó er mjög lítill miðað við aðra hnetti með tungl. Karon er 900 km í þvermál og snúningstími hans um Plútó er sex sólarhringar. <ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/pluto/#fylgitungl|titill=Plútó|höfundur=Sævar Helgi Bragason|útgefandi=|safnslóð=|safndags=|tilvitnun=|skoðað=2025-06-01.|dags=|vefsíða=Stjörnufræðivefurinn}} </ref> === Nix og Hýdra === Tilkynnt var um fund á tveimur tunglum með sporbraut í kringum Plútó þann 31. október 2005. [[Nix]] og [[Hýdra]] fundust á myndum sem teknar í maí 2005. Tunglin voru þá kölluð S/2005 P1 og S/2005 P2 þangað til þau voru nefnd Nix og Hýdra árið 2006. Bæði tunglin eru um 40 km á breidd.<ref name=":0" /> === Kerberos === Stjörnufræðingar tilkynntu 20. júlí 2011 að fundist hefði nýtt fylgitungl á sporbraut um Plútó. Það fannst á myndum frá 3. júlí og 18. júlí sem voru teknar með [[Hubble-geimsjónaukinn|Hubble-geimsjónaukanum]] af NASA og ESA. Tunglið er við miðbaug aðeins 12 km að þvermáli. Árið 2013 fékk tunglið nafnið [[Kerberos (fylgitungl)|Kerberos]].<ref name=":0" /> === Styx === Tilkynnt var um fund fimmta fylgitungls Plútó 11. júlí 2012. NASA og ESA fundu tunglið á myndum [[Hubble-geimsjónaukinn|Hubble-geimsjónaukans]]. Lögun tunglsins er mjög óregluleg, 5 × 7 km á breidd. Tunglið fékk nafnið [[Styx (fylgitungl)|Styx]] í júlí 2013.<ref name=":0" /> == Heimildir == * {{vefheimild|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/pluto/|titill=Plútó|author=Sævar Helgi Bragason|website=Stjörnufræðivefurinn|access-date=20.10.2026}} * Mitton, Jacqueline og Mitton, Simon. [[2000]]. ''Stjörnufræði fyrir byrjendur.'' [[Mál og Menning]], [[Reykjavík]]. * {{vefheimild|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4596246.stm|titill=BBC News:The girl who named a planet|mánuðurskoðað=13. janúar|árskoðað=2006}} * {{vefheimild|url=http://www.physorg.com/news11093.html|titill=Hubble Confirms Two New Moons of Pluto|mánuðurskoðað=22. febrúar|árskoðað=2006}} == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{vísindavefurinn|2404|Á plánetan Plútó systurplánetu/hnött?}} * {{vísindavefurinn|5328|Er Plútó ennþá flokkuð sem reikistjarna?}} * {{vísindavefurinn|49330|Hefur einhver farið til Plútó?}} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2162620 ''Plútó - Nýja reikistjarnan og allar hinar''; grein í Heimskringlu 1932] {{Sólkerfið}} {{Stubbur|stjörnufræði}} [[Flokkur:Sólkerfið]] [[Flokkur:Dvergreikistjörnur]] fm34ia8d6cyonl6arpa98uumiz2uux2 0 65552 1983418 1978927 2026-10-20T15:44:37Z Akigka 183 1983418 wikitext text/x-wiki {{reikistjarna | bakgrunnur = SandyBrown | nafn = Mars | tákn = [[Mynd:Mars symbol (bold).svg|24px|alt=♂|Stjörnufræðimerki Mars]] | mynd = Water ice clouds hanging above Tharsis PIA02653.jpg | alt = Litmynd af Mars, brúnrauður hnöttur með dökkum og ljósum skellum | myndatexti = Tölvugerð mynd af Mars sem sett er saman úr myndefni frá ''[[Mars Global Surveyor]]'' frá árunum 1999 til 2004. Á myndinni sést hvít ísþekjan á [[heimskautasvæðin á Mars|norðurheimskautinu]] en önnur ljós svæði á myndinni stafa af hrímmóðu í kringum hæstu fjöll Mars, þar á meðal [[Olympus Mons]]. Dekkri svæðin hægra megin á myndinni eru svæði með þynnra eða engu jarðvegslagi. | sporbaugur_H = <ref name="horizons" /> | viðmiðunartími = [[J2000]] | forskeyti_nándogfirrð = Sól | firrð = 249.209.300 km<br /> 1,665861&nbsp;[[Stjarnfræðieining|AU]] | nánd = 206.669.000 km<br /> 1,381497&nbsp;AU | hálfur_langás = 227.939.100 km<br /> 1,523679&nbsp;AU | miðskekkja = 0,093&nbsp;315 | umferðartími = 686,971&nbsp;[[sólarhringur|s]]<br /> 1,8808 [[ár]]<br /> 668,5991 [[Tímamæling á Mars|sólir]] | sólbundinn_umferðartími = 779,96&nbsp;s<br /> 2,135&nbsp;ár | meðalhraði = 24,077&nbsp;km/s | meðalbrautarhorn = 19,3564° | brautarhalli = 1,850° miðað við [[sólbaugur|sólbaug]]<br />5,65° miðað við miðbaug [[Sólin|sólar]]<br />1,67° miðað við [[fastaslétta|fastasléttu]]<ref name="meanplane" /> | rishnútslengd = 49,562° | stöðuhorn_nándar = 286,537° | tungl = [[Tungl Mars|2]] | miðbaugsgeisli = 3.396,2 ± 0,1 km <ref name="Seidelmann2007" /><br /> 0,533 jörð | heimskautageisli = 3.376,2 ± 0,1 km <ref name="Seidelmann2007" /><br /> 0,531 jörð | pólfletja = 0,00589 ± 0,00015 <!-- calculated from data in ref name="Seidelmann2007" --> | flatarmál_yfirborðs = 144.798.500&nbsp;km²<br /> 0,284 jörð <!--144.371.391 km2 in [http://www.peeep.us/7437231b] --> | rúmmál = 1,6318 10¹¹&nbsp;km³<ref name=lodders1998/><br /> 0,151 jörð | massi = 6,4185 10²³&nbsp;kg<ref name=lodders1998/><br /> 0,107 jörð | þéttleiki = 3,9335 ± 0,0004<ref name="lodders1998" /> g/cm³ | þyngdarafl = 3,711&nbsp;[[þyngdarhröðun|m/s²]]<ref name="lodders1998" /><br /> 0,376&nbsp;''g'' | lausnarhraði = 5,027&nbsp;km/s | stjarnbundinn_dagur = 1,025 957&nbsp;[[sólarhringur|s]]<br /> 24,622&nbsp;9&nbsp;[[Klukkustund|k]]<ref name="lodders1998" /> | snúningshraði = 868,22 km/k | möndulhalli = 25,19° | stjörnulengd_norðurpóls = 317,68143° | stjörnubreidd = 52,88650° | endurskinshlutfall = 0,170 <ref Name="MallamaMars">{{cite journal |author=Mallama, A. |title=The magnitude and albedo of Mars |journal=Icarus |volume=192 |issue=2 |pages=404–416 |year=2007 |doi=10.1016/j.icarus.2007.07.011 |bibcode=2007Icar..192..404M| issn = 0019-1035 }}</ref> | sýndarbirta = +1,6 to −3,0<ref name="MallamaSky" /> | hornstærð = 3,5–25,1"<ref name="nssdc" /> | hitanafn1 = [[Kelvin]] | lægsti1 = 130&nbsp;K | meðal1 = 210&nbsp;K<ref name="nssdc" /> | hæsti1 = 308&nbsp;K | hitanafn2 = [[Celsius]] | lægsti2 = −143&nbsp;°C<ref name=cold/> | meðal2 = -63&nbsp;°C | hæsti2 = 35&nbsp;°C<ref name=hot/> | lofthjúpur_H =<ref name="nssdc" /><ref name="barlow08" /> | loftþrýstingur = 0,636 (0,4–0,87)&nbsp;[[paskal|kPa]] | samsetning_lofthjúps = {{einfaldur listi | * 95,32% [[koltvísýringur]] * 2,7% [[nitur]] * 1,6% [[argon]] * 0,13% [[súrefni]] * 0,08% [[kolsýringur]] * 0,21‰ [[vatn]]sgufa * 0,1‰ [[nituroxíð]] }} }}{{aðgreiningartengill|Mars|Mars}} <onlyinclude> '''Mars''' er fjórða [[reikistjarna]]n frá [[Sólin|sólu]] talið og sú ysta af [[innri reikistjarna|innri reikistjörnunum]]. Mars er nefndur eftir [[Mars (guð)|rómverska stríðsguðinum]], sökum hins [[rauður|rauða]] [[litur|litar]] sem prýðir [[yfirborð]]ið, en stafar af [[járn|járnríku]] [[berg|bergi]] og [[ryk|ryki]] sem hefur [[oxun|oxast]] („ryðgað“). Vegna hins rauða litar er hún einnig oft kölluð „Rauða plánetan“. Yfirborð Mars einkennist af miklum [[gljúfur|gljúfrum]] og stórum [[eldfjall|eldfjöllum]]. </onlyinclude> Í [[Kína|kínverskri]], [[japan]]skri, [[Kórea|kóreskri]] og [[víetnam]]skri menningu er hún kölluð ''Eldstjarnan'', byggt á [[Frumefnin fimm|frumefnunum fimm]]. Tvö [[tungl]], [[Fóbos]] og [[Deimos]] eru á [[sporbraut]] um hana, en þau eru bæði smágerð og hafa einkennilega lögun, Fóbos er stærri en Deimos, en sporbraut hans er mun styttri – þau eru líklega [[loftsteinn|loftsteinar]] sem [[þyngdarafl]] Mars fangaði. == Eiginleikar == Mars er um það bil helmingi minni en Jörðin að [[þvermál]]i, og yfirborðsflatarmál hans aðeins minna en heildarflatarmál alls þurrlendis á Jörðinni. Mars er ekki eins þéttur í sér og Jörðin, hann hefur um 15% rúmmáls hennar og 11% massans. Þótt Mars sé bæði stærri og massameiri en [[Merkúr]] er Merkúr eðlisþyngri. Þetta þýðir að þyngdarafl plánetnanna tveggja er næstum það sama við yfirborð þeirra—þyngdarafl Mars er um 1% sterkara. [[Hematít]] gefur yfirborði Mars sinn einkennandi rauða lit. Útlit hans er þó breytilegt og getur verið appelsínugult, brúnt eða grænt á litinn, allt eftir þeim efnum sem er að finna á yfirborðinu. === Innri uppbygging === Mars er, eins og Jörðin, marglaga að uppbyggingu. Innst er þéttur málmkjarni og utan um hann lög úr léttari efnum. Eftir nýjustu rannsóknir er gert ráð fyrir að radíus kjarnans sé 1.795 ± 65 km og að hann sé aðallega úr [[járn]]i og [[nikkel]]i, auk um 16–17% [[brennisteinn|brennisteins]] (saman mynda þessi efni [[járnsúlfíð]]). Kjarninn er talinn vera tvisvar sinnum ríkari af léttari efnum en kjarni Jarðarinnar. [[Möttull]] úr [[sílíkat]]i, sem myndaði megnið af fleka- og eldfjallafyrirbærunum sem er að finna á yfirborði Mars í dag, umlykur kjarnann . Það lítur út fyrir að möttullinn sé nú orðinn óvirkur. Fyrir utan [[kísill|kísil]] og [[súrefni]] eru algengustu efnin í [[jarðskorpa|skorpu]] Mars járn, [[magnesín]], [[ál]], [[kalk]] og [[kalín]]. Meðaltalsþykkt skorpunnar er um 50 km, en hámarksþykktin 125 km. Meðaltalsþykkt skorpu Jarðarinnar er aðeins 40 km, sem er hlutfallslega einungis um þriðjungur þykktar skorpu Mars, miðað við stærð plánetnanna. === Jarðfræðilegir eiginleikar yfirborðsins === Mars er svokölluð [[jarðnesk pláneta|bergpláneta]] sem er úr steinefnum sem innihalda [[kísill|kísil]], [[súrefni]], [[málmur|málma]] og önnur efni sem [[berg]] er venjulega úr. Yfirborð Mars er aðallega úr [[þóleiít]][[basalt]]i, en á sumum svæðum er bergið kísilríkara en dæmigert basalt og gæti verið svipuð [[andesít|andesítbergi]] sem finnst á Jörðinni, eða kísilgleri. Á svæðum þar sem [[endurskinshæfni|endurskin]] er minna er meira magn af [[plagíóklas]]i en á norðanverðum endurskinslitlum svæðum er meira magn af plötusílíkötum og kísilríku gleri. Á hálendinu í suðri hafa kalkrík [[pýroxen]] fundist í greinanlegu magni. Staðir með háu [[hematít|hematít-]] og [[ólivín|ólivínhlutfalli]] hafa líka fundist. Meginhluti yfirborðsins er þakinn fíngerðum [[járnoxíð|járnoxíðkornum]]. Þótt engin merki hafi fundist um virkt hnattrænt [[segulsvið]] hafa athuganir leitt í ljós að hlutar yfirborðs plánetunnar hafi verið segulmagnaðir, og að [[skautun]] segulsviðs hafi umsnúist nokkrum sinnum í fortíðinni. Skautunarrendur sem staðfesta þetta má finna í segulnæmum efnum, alveg eins og í lögum á hafsbotni sums staðar á Jörðinni. Í einni kenningu er því haldið fram að þessar rendur sýni að [[Flekakenningin|flekavirkni]] hafi verið á Mars fyrir fjórum milljörðum ára, áður en [[rafall]]inn í kjarna og möttli plánetunnar dvínaði og segulsviðið dofnaði. Í [[myndun og þróun sólkerfisins|myndun sólkerfisins]] varð Mars til úr [[frumplánetudiskur|frumplánetudiski]] sem var á sporbraut um sólina vegna tilviljanakennds [[samruni|samrunaferlis]]. Mars hefur marga sérkennandi efnafræðilega eiginleika sem stafa af stöðu hans í sólkerfinu. Efni með hlutfallslega lágt [[suðumark]], svo sem [[klór]], [[fosfór]] og brennisteinn eru algengari á Mars en á Jörðinni. Sennilegt er að orkumiklir [[sólvindur|sólvindar]] ungu sólarinnar hafi á sínum tíma ýtt þessum efnum utar í sólkerfið. Eftir myndun plánetnanna urðu þær allar fyrir mörgum árekstrum á svokallaða „[[Ákrestratímabilið mikla|Árekstratímabilinu mikla]]“ (e. ''Late Heavy Bombardment''). Merki um árekstra frá þessu tímabil er að finna á um 60% yfirborðs Mars og sennilegt er að undir því sem þá er eftir af yfirborðinu liggi stórar dældir sem hafi myndast vegna þessara árekstra. Finna má merki um stóra árekstrardæld á norðurhveli Mars, rúmlega 10.600 km langa og 8.500 km breiða, sem er þá fjórum sinnum stærri en [[Suðurskauts–Aitkendæld]]in á tunglinu, stærsta árekstrardæld sem hingað til hefur fundist. Kenningin um tilurð hennar bendir til þess að hlutur á stærð við [[Plútó]] hafi rekist á Mars fyrir fjórum milljörðum ára og myndað þessa sléttu [[Borealis-dæld]], sem nær yfir 40% plánetunnar. Jarðfræðilegri sögu Mars má skipta í mörg tímabil, en þrjú eftirfarandi tímabil eru þau helstu: * Nóakskeiðið * Hesperskeiðið * Amazonisskeiðið === Vatnafræði === Kenningar eru um að [[vatn]] sé að finna á Mars en það er a.m.k. ekki í [[fljótandi form]]i - vegna lágs [[loftþrýstingur|loftþrýstings]] er [[suðumark]] vatns 0° á [[Selsíus]] svo að það myndi [[uppgufun|gufa upp]] um leið og það kæmi upp á [[yfirborð]]ið. Fram hafa komið kenningar um að hugsanlega sé [[ís]] að finna undir yfirborðinu. Rannsóknir gefa til kynna að meðaltalshlutfall vatns í andrúmsloftinu á Mars sé um 0,03%. === Andrúmsloft === Það er rúmlega fimm sinnum meira af koltvísýringi í andrúmsloftinu á Mars en á Jörðinni. Yfir 95% lofthjúpsins á Mars er koltvísýringur á móti aðeins um 0,035% af koltvísýringi í andrúmsloftinu á jörðinni. Koltvísýringur er byggingarefni plantna, sem þær breyta í súrefni og kolvetni. Því mætti með ljóstillífun plantna vinna súrefni sem fólk gæti andað að sér auk þess sem hún gæti búið til mat sem það borðaði og eldsneyti á vélar sem það notaði. == Tungl == :''Sjá aðalgrein um [[tungl Mars]]. Um Mars ganga tvö [[tungl]], [[Fóbos]] og [[Deimos]], sem eru bæði lítil<ref name="Upplýsingar um Mars á stjörnufræðivefnum">{{Cite web |url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/mars/|title=Mars|author=Sævar Helgi Bragason|date=2023|website=Stjörnufræðivefurinn}}</ref> og óreglulega löguð<ref>[http://starryskies.com/solar_system/mars/mars_moons.html ''THE MOONS OF MARS: PHOBOS AND DEIMOS'' eftir Kathy Miles] á ensku</ref> og alls ekki ósvipuð þeim aragrúa [[smástirni|smástirna]] sem er að finna á milli Mars og [[Júpíter]]s.<ref name="Scott Ellis">[https://web.archive.org/web/20070517181817/http://calspace.ucsd.edu/Mars99/docs/library/science/geological_history/moons1.html ''Geological History:Moons of Mars'' eftir Scott Ellis] á ensku</ref> Eins og [[Tunglið|tungl Jarðarinnar]] snúa tungl Mars ávallt sömu hlið að plánetu sinni.<ref>{{Vísindavefurinn|3450|Hvað heita tungl Mars?}}</ref><ref name="Upplýsingar um Mars á stjörnufræðivefnum"/> Mikið af þeim upplýsingum sem til eru um tunglin hafa fengist úr geimferðum [[Mariner geimferðaáætlunin|Mariner]] og [[Viking geimferðaáætlunin|Viking]] í umsjá [[Geimferðastofnun Bandaríkjanna|Geimferðastofnunar Bandaríkjanna]] og úr [[Fóbos geimferðaáætlunin|Fóbos-geimferðaáætlun]] [[Geimferðastofnun Sovétríkjanna|Geimferðastofnunar Sovétríkjanna]].<ref name="Scott Ellis"/> Einkennandi er að tunglin tvö snúast hvort í sína áttina um Mars, Deimos frá austri til vesturs en Fóbos frá austri og sest í vestri.<ref name="Upplýsingar um Mars á stjörnufræðivefnum"/> == Eldvirkni == [[Eldfjall|Eldfjöll]] á Mars eru stærri en þau sem finnast á jörðinni vegna þess að ekkert [[Landrekskenningin|landrek]] er á Mars og þess vegna verða ekki til ný eldfjöll, heldur stækka þau sem fyrir eru. [[Olympus Mons]] er stærsta eldfjallið sem menn vita um, en það nær yfir landsvæði á stærð við [[Ísland]] og er um 27 [[kílómetri|km]] á hæð. Mesti hæðarmunur á Jörðu, á [[Everestfjall]]i og dýpstu úthafsgjám, er til samanburðar tæpir 20 kílómetrar. == Hugmyndir um að stofna mannabyggð á Mars == Mars hefur verið nefnd sem mögulegur staður fyrir fólk til að búa á í framtíðinni. Athafnamaðurinn [[Elon Musk]] er meðal þeirra sem hefur viðrað hugmyndir um að flytja fólk til Mars og hefur sjálfur lýst áhuga því.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2018/11/25/musk_vill_fara_til_mars/|title=Musk vill fara til Mars|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-02-03}}</ref> == Tilvísanir == {{heimildaskrá | colwidth = 30 em | heimildir = <ref name="meanplane">{{H-vefur|dagsetning=3. apríl 2009|titill=The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter|url=http://home.surewest.net/kheider/astro/MeanPlane.gif|dags_skoðað=10. apríl 2009}}</ref> <ref name="horizons">{{H-vefur|nafn=Yeomans|eiginnafn=Donald K.|dagsetning=13. júlí 2006|url=http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=mb&sstr=499|titill=HORIZONS Web-Interface for Mars (Major Body=499)|útgefandi=JPL Horizons On-Line Ephemeris System|dags_skoðað=08-08-2007}}</ref> <ref name="Seidelmann2007">{{H-tímarit|nafn=Seidelmann|eiginnafn=P. Kenneth|nafn2= B. A. Archinal, M. F. A’hearn, A. Conrad, G. J. Consolmagno, D. Hestroffer, J. L. Hilton, G. A. Krasinsky, G. Neumann, J. Oberst, P. Stooke, E. F. Tedesco, D. J. Tholen, P. C. Thomas, I. P. Williams|titill=Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements|tímarit=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy|árgangur=98|tölublað=3|síður=155-180|url=https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs10569-007-9072-y|dagsetning=júlí 2007}}</ref> <ref name="lodders1998">{{H-bók|nafn=Lodders|nafn2=Fegley|eiginnafn=Katharina|eiginnafn2=Bruce|ár=1998|titill=The planetary scientist's companion|síður=190|útgefandi=Oxford University Press US|isbn=0-19-511694-1}}</ref> <ref name="MallamaSky">{{H-tímarit|nafn=Mallama, A.|titill=Planetary magnitudes|tímarit=Sky and Telescope|árgangur=121(1)|síður=51–56|ár=2011}}</ref> <ref name="nssdc">{{H-vefur|nafn=Williams|eiginnafn=David R.|titill=Mars Fact Sheet|miðill=National Space Science Data Center|útgefandi=NASA|dagsetning=1. september 2004|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html|dags_skoðað=24. júní 2006}}</ref> <ref name=cold>{{H-vefur | url = http://www.astronomycafe.net/qadir/q2681.html | titill = What is the typical temperature on Mars? | miðill = Astronomycafe.net | dags skoðað = 14-08-2012}}</ref> <ref name=hot>{{H-vefur | url = http://marsrover.nasa.gov/spotlight/20070612.html | titill = Mars Exploration Rover Mission: Spotlight | miðill = Marsrover.nasa.gov | útgefandi = NASA | dags skoðað = 14-08-2012}}</ref> <ref name="barlow08">{{H-bók|eiginnafn=Nadine G.|nafn=Barlow|ár=2008|titill=Mars: an introduction to its interior, surface and atmosphere|ritröð=Cambridge planetary science|síður=21|bindi=8|isbn=0-521-85226-9|útgefandi=Cambridge University Press}}</ref> }} == Tenglar == {{Wiktionary|Mars}} * [https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/mars/ Mars á Stjörnufræðivefnum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230725164548/https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/mars/ |date=2023-07-25 }} * {{Vísindavefurinn|2290|Hvað er langt til Mars?}} * {{Vísindavefurinn|6537|Úr hverju er Mars?}} * {{Vísindavefurinn|1018|Hvernig er lofthjúpur Mars? Er veður þar?}} * {{Vísindavefurinn|349|Er eða hefur verið líf á reikistjörnunni Mars?}} * {{Vísindavefurinn|49335|Getum við lifað á Mars?}} * {{Vísindavefurinn|1974|Hvernig er yfirborð Mars og hver er meðalhitinn þar?}} * {{Vísindavefurinn|4265|Hvað er stærsti gígurinn á Mars stór?}} * {{Vísindavefurinn|3450|Hvað heita tungl Mars?}} {{Sólkerfisfótur}} [[Flokkur:Sólkerfið]] [[Flokkur:Mars (reikistjarna)| ]] [[Flokkur:Reikistjörnurnar]] 6wrg3ivtbydbxui3tgb1u1o39qtnr2a 0 69589 1983489 1740517 2026-10-20T22:31:15Z Akigka 183 1983489 wikitext text/x-wiki '''Skammferðahalastjörnur''' sem eru [[Halastjarna|halastjörnur]] með „stuttan umferðartíma“ (innan við 200 ár) sem koma flestar frá [[Kuipersbeltið|Kuipersbeltinu]]. Þær eru búnar að hringsóla ótal sinnum umhverfis sólina hafa jafnframt losað sig við megnið af því efni sem lá áður frekar laust á yfirborðinu. Virknin á þeim stjörnum er að miklu leyti bundin við stróka sem stíga upp frá sprungum og glufum í yfirborðinu. Yfirborð þessara halastjarna er tiltölulega dökkt því dökkt ryk (m.a. kolefnissambönd) situr eftir þegar ísinn í ystu lögunum hefur gufað upp. == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/halastjornur/|title=Halastjörnur|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} [[Flokkur:Halastjörnur]] ei737zxiw2a90a4g01djt3b3j8n9p5d 1983544 1983489 2026-10-21T10:49:05Z Akigka 183 1983544 wikitext text/x-wiki [[Mynd:209P_2014-05-28_NEOWISE_image_3-color.png|thumb|Skammferðahalastjarnan 209P/LINEAR hefur umferðartímann 5,1 ár.]] '''Skammferðahalastjörnur''' eru [[Halastjarna|halastjörnur]] með „stuttan umferðartíma“ (innan við 200 ár) sem koma flestar frá [[Kuiperbeltið|Kuiperbeltinu]]. Þær eru búnar að hringsóla ótal sinnum umhverfis sólina hafa jafnframt losað sig við megnið af því efni sem lá áður frekar laust á yfirborðinu. Virknin á þeim stjörnum er að miklu leyti bundin við stróka sem stíga upp frá sprungum og glufum í yfirborðinu. Yfirborð þessara halastjarna er tiltölulega dökkt því dökkt ryk (m.a. kolefnissambönd) situr eftir þegar ísinn í ystu lögunum hefur gufað upp. [[Halastjarna Halleys]] er dæmi um skammferðahalastjörnu.<ref>{{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/halastjornur/|title=Halastjörnur|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur|stjörnufræði}} [[Flokkur:Halastjörnur]] fkkphrinapjol3t869az2lx4t9bwejb 0 75276 1983462 1975992 2026-10-20T21:53:21Z Akigka 183 /* Tenglar */ 1983462 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Lunar eclipse 04-15-2014 by R Jay GaBany.jpg|alt=Almyrkvi tunglsins, einnig kallað blóðtungl|thumb|Almyrkvi tunglsins, einnig kallað blóðtungl]] '''Tunglmyrkvi''' gerist þegar [[jörðin]] er í beinni línu á milli [[tunglið|tungls]] og [[sólin|sólar]] þannig að skuggi jarðarinnar fellur á tunglið og myrkvar það. Séð frá tunglinu væri um að ræða [[sólmyrkvi|sólmyrkva]] þar sem jörðin fer fyrir sólu. == Tegundir tunglmyrkva == Alveg eins og með [[Sólmyrkvi|sólmyrkva]], þá er misjafnt hversu mikið jörðin myrkvar tunglið. === Almyrkvi tunglsins (Blóðtungl) === [[Mynd:Eclipse lunar 2019.gif|alt=Mynd af deildarmyrkva tunglsins 2019|thumb|Hreyfimynd af deildarmyrkva tunglsins árið 2019|180x180dp]] Þegar tunglið fellur alveg inn í skugga jarðarinnar kallast það almyrkvi, en sjaldan hverfur tunglið þrátt fyrir myrkvun vegna þess að ljós sólarinnar nær að dreifast í himinhvolfi jarðar og varpar þá tunglið í rauðum blæ, af sömu ástæðu og sólsetur fær á sig svipaðan lit, og þess vegna kallast almyrkvi tunglsins einnig blóðtungl. Útlit og lengd almyrkva eru allir misjafnir, þar sem stefna tunglsins í gegnum skugga jarðar og fjarlægð tungls og sólar frá jörðu hefur allt áhrif á útlitið. Skuggi jarðarinnar er nefnilega keilulaga út í geim og verður þá myrkvunin því mun lengri því nær miðju skuggakeilunnar sem tunglið fer. Einnig geta eldgos haft áhrif á útlit almyrkvans, þar sem aska í loftinu getur haft áhrif á ljósið sem dreifist um háloftin getur deyft það og verður tunglið þar af leiðandi dimmara. Árið 1991 varð mikið eldgos í fjallinu Pinatubo á Filippseyjum og var þá svifmökkur í háloftunum í marga mánuði svo að þegar fyrsti almyrkvi tunglsins gerðist 1992 var tunglið svo dimmt að það sást varla og var þá eldfjallinu kennt um.<ref>{{Vefheimild|url=http://www.almanak.hi.is/tunglmrk.html|titill=Um tunglmyrkva|útgefandi=Almanak Háskólans|mánuður=20. febrúar|ár=2008|mánuðurskoðað=28. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> Á einu ári geta í mesta lagi orðið 3 almyrkvar ef aðstæður eru réttar, og er talið að meðaltími á milli almyrkva á hverjum stað fyrir sig á Íslandi sé nálægt 285 ár, ef marka má niðurstöður belgíska stærðfræðingsins Jean Meeus.<ref>{{Vefheimild|url=http://www.almanak.hi.is/myrkvar.html|titill=Tíðni sólmyrkva og tunglmyrkva|útgefandi=Almanak Háskólans|mánuður=1. júní|ár=2011|mánuðurskoðað=20. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> Næsti almyrkvi tunglsins verður 31. desember 2028 og verður sýnilegur á Íslandi ef veður leyfir.<ref name=":1">{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=5079|titill=Hvenær verður næsti tunglmyrkvi á Íslandi?|höfundur=Hafliði Marteinn Hlöðversson, Emilía Dagný Sveinbjörnsdóttir|útgefandi=Vísindavefurinn|mánuður=18. nóvember|ár=2021|mánuðurskoðað=20. ágúst|árskoðað=2026}}</ref> === Deildarmyrkvi tunglsins === [[Mynd:2007-03-03 - Lunar Eclipse small-43img.gif|alt=Hreyfimynd af almyrkva tunglsins 2007|thumb|Hreyfimynd af almyrkva tunglsins 2007]] Þegar tunglið er aðeins hulið að hluta til af skugga jarðarinnar kallast það deildarmyrkvi. Næsti deildarmyrkvi á Íslandi verður aðfaranótt 28. ágúst 2026 og er áætlað að það nái 93% myrkvun.<ref>{{Vefheimild|url=https://icelandatnight.is/is/sogur/deildarmyrkvi-a-tungli-28-agust-2026|titill=Deildarmyrkvi á tungli 28. ágúst 2026|höfundur=Sævar Helgi Bragason|útgefandi=Iceland at Night|mánuðurskoðað=20. ágúst|árskoðað=2026}}</ref><ref name=":1" /> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/tunglid/tunglmyrkvi/|title=Tunglmyrkvi|author=Sævar Helgi Bragason|date=2011|website=Stjörnufræðivefurinn}} * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/frettir/nr/309|title=Almyrkvi á tungli 21. desember|author=Sævar Helgi Bragason|date=16. desember 2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} {{stubbur|stjörnufræði}} [[Flokkur:Stjarnfræðileg fyrirbæri]] bv7xyldhtidhzhgtyiu2su8s35v1oap 0 77419 1983454 1739669 2026-10-20T21:35:18Z Akigka 183 1983454 wikitext text/x-wiki '''Voyager 2''' er ómannað [[könnunarfar]] sem var skotið á loft 20. ágúst 1977. Það fór framhjá [[Júpíter]], [[Satúrnus]], [[Úranus]] og [[Neptúnus]]. Búist er við því að geimfarið sendi frá sér boð allt til 2025. Í 106 faldri [[stjarnfræðieining]]a fjarlægð, er Voyager 2 einn af fjarlægustu manngerðu hlutunum (ásamt [[Voyager 1]], [[Pioneer 10]] og [[Pioneer 11]]). Voyager er hluti af [[Voyager-verkefnið|Voyager-verkefninu]] ásamt systurfari sínu Voyager 1 og er í framlengdu verkefni við að staðsetja og kanna mörk sólarkerfisins, þar á meðal [[kuiperbeltið]], [[sólvindshvolfið]] og [[miðgeiminn]]. Könnunarfarið er á 15.428 kílómetra hraða á sekúndu, miðað við sólina. == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/geimferdir/voyager-2/|title=Voyager 2|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/frettir/nr/300|title=Glæsilegar myndir af rauða blettinum|author=Sævar Helgi Bragason|date=25. nóvember 2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} [[Flokkur:Könnunarför]] [[Flokkur:Geimför]] [[Flokkur:1977]] gwy92uqjw5glzphwcspya6mqmbf2z6x 0 81193 1983429 1972208 2026-10-20T15:57:46Z Akigka 183 1983429 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Lynx_IAU.svg|thumb|right|Gaupan á stjörnuhimninum.]] '''Gaupan''' ([[latína]]: ''Lynx'', íslenska orðið „[[gaupa]]“ að [[viðskeyttur greinir|viðskeyttum greini]])<ref name="stjornuskodun">[http://www.stjornuskodun.is/stjornumerkin Grein um stjörnumerkin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100113044222/http://www.stjornuskodun.is/stjornumerkin |date=2010-01-13 }} á stjörnufræðivefinum</ref> er [[stjörnumerki]] á [[norðurhvel|norðurhimni]] sem er sjáanlegt frá [[Ísland]]i.<ref name="stjornuskodun"/> Gaupan er ungt stjörnumerki og var skilgreint af [[Jóhannes Hevelíus|Jóhannesi Hevelíus]] á [[17. öld]] og er nefnd eftir dýrinu [[gaupa|gaupu]]. == Heimildir == {{wikiorðabók|Gaupan|Gaupunni}} <references /> == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/stjornuskodun/stjornumerkin/gaupan|title=Gaupan|website=Stjörnufræðivefurinn|access-date=20.10.2026}} {{stjörnumerkin}} [[Flokkur:Stjörnumerki]] sckak6gudiofphbch5fmr1ldm3448ri 1983448 1983429 2026-10-20T21:25:09Z Akigka 183 1983448 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Lynx_IAU.svg|thumb|right|Gaupan á stjörnuhimninum.]] '''Gaupan''' ([[latína]]: ''Lynx'', íslenska orðið „[[gaupa]]“ að [[viðskeyttur greinir|viðskeyttum greini]])<ref name="stjornuskodun">{{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/stjornuskodun/stjornumerkin/gaupan|title=Gaupan|website=Stjörnufræðivefurinn|access-date=20.10.2026}}</ref> er [[stjörnumerki]] á [[norðurhvel|norðurhimni]] sem er sjáanlegt frá [[Ísland]]i.<ref name="stjornuskodun"/> Gaupan er ungt stjörnumerki og var skilgreint af [[Jóhannes Hevelíus|Jóhannesi Hevelíus]] á [[17. öld]] og er nefnd eftir dýrinu [[gaupa|gaupu]]. == Heimildir == {{wikiorðabók|Gaupan|Gaupunni}} {{reflist}} {{stjörnumerkin}} [[Flokkur:Stjörnumerki]] cjhvxrmrh03r13c980o2pu25jaqcswk 0 82063 1983439 1978891 2026-10-20T16:10:01Z Akigka 183 1983439 wikitext text/x-wiki [[Mynd:HST-SM4.jpeg|thumb|right|Hubble-geimsjónaukinn]] '''Hubble-geimsjónaukinn''' er [[geimsjónauki]], sem [[NASA]] og [[ESA]] komu á [[sporbraut]] [[1990]] með [[geimskutla|geimskutlu]]. Geimsjónaukinn er nefndur eftir stjarnfræðingnum [[Edwin Hubble]]. Úr honum er m.a. hægt að sjá [[stjarna|stjörnur]] og [[stjörnuþoka|stjörnuþokur]] í margra [[ljósár]]a fjarlægð. == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/rannsoknir/hubble-geimsjonaukinn|title=Hubble geimsjónaukinn|author=Sævar Helgi Bragason|date=2015|website=Stjörnufræðivefurinn}} * [http://www.spacetelescope.org SpaceTelescope.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110221210501/http://www.spacetelescope.org/ |date=2011-02-21 }} {{stubbur}} [[Flokkur:Geimsjónaukar]] [[Flokkur:Stjörnuskoðun]] 85wrw63v1cgggebm8u7vxuaa9x3jtzv 0 82338 1983447 1847215 2026-10-20T19:16:51Z Berserkur 10188 1983447 wikitext text/x-wiki [[mynd: Iceland Litla-Hraun prison 01.jpg|250px|thumb|Litla-Hraun]] '''Litla-Hraun''' er stærsta [[fangelsi]] [[Ísland]]s. Það er staðsett rétt fyrir utan [[Eyrarbakki|Eyrarbakka]] og samanstendur af níu byggingum sem eru allar innan öryggisgirðingar. Þar er einnig að finna íþróttaaðstöðu utanhúss. Hús var byggt á Litla-Hrauni kringum 1920 og var það upphaflega byggt sem sjúkrahús. Hjón í sveitinni gáfu lóð undir spítala í Steinskotshrauni árið 1918, efnt var til fjársöfnunar og [[Guðjón Samúelsson]] teiknaði sjúkrahús með 20-30 rúmum. Framkvæmdin reyndist dýr og ekki tókst að fá styrki fyrir skuldum og til að opna spítalann. Spítalinn lenti í höndum Landsbanka Íslands og bankinn seldi húsið og lóðina til ríkissjóðs og þar var sett upp fangelsi (betrunarhús/ vinnuhæli) árið 1929. Viðbyggingar við fangelsið hafa stækkað það í gegnum tíðina en árið 2026 var ákveðið að taka til gagngerra aðgerða og byggja fangelsi í næsta nágrenni við Stóra-Hraun <ref>[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-10-20-dyrkeypt-fyrir-samfelagid-ad-fjarfesta-ekki-i-fangelsismalum-490453 Dýrkeypt fyrir samfélagið að fjárfesta ekki í fangelsismálum] Rúv, sótt 20. október 2026</ref> == Tengt efni == * [[Fangelsismálastofnun ríkisins]] * [[Listi yfir fangelsi á Íslandi]] == Tenglar == * [http://www.fangelsi.is/fangelsi-rikisins/fangelsid-litla-hrauni/ Litla-Hraun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160127112748/http://www.fangelsi.is/fangelsi-rikisins/fangelsid-litla-hrauni |date=2016-01-27 }} á vef [[Fangelsismálastofnun]]ar * [http://brim.123.is/blog/2013/10/21/su-var-tiin-1929/ Sú var tíðin] * [http://www.openstreetmap.org/browse/node/571688097 Litla-Hraun] á [[OpenStreetMap]] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4894010 Tímarit lögfræðinga, 1. Tölublað (01.01.1960), Blaðsíða 69] ==Tilvísanir== <references/> {{Stubbur}} [[Flokkur:Fangelsi á Íslandi]] [[Flokkur:Sveitarfélagið Árborg]] 79kaqu4k9iaddvpenny4oo9eeipbhri 0 94134 1983487 1978947 2026-10-20T22:28:23Z Akigka 183 /* Tenglar */ 1983487 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Lagrangianpointsanimated.gif|thumb|250px|right|Grænu punktarnir fimm eru Lagrange-punktar. Á öllum öðrum stöðum myndi hlutur velja sína eigin sporbraut og ekki haldast í jafnri fjarlægð frá stóru mössunum.]] [[Mynd:Lagrange points2.svg|thumb|250px|right|Staðsetning Lagrange-punkta. Bláar örvar tákna jafnvægi krafta og rauðar tákna ójafnvægi. Lagrange-punktar fimm og fjögur eru mjög stöðugir, á meðan hinir þurfa sífellt að vega á móti kröftunum sem vega ofan og neðan á þá.]] '''Lagrange-punktar'''<ref>{{vísindavefurinn|4021|Hvenær verður næstu kynslóð geimsjónauka skotið á loft?}}</ref> eru [[punktur (rúmfræði)|punktar]] nærri tveimur stórum [[massi|mössum]] á [[sporbraut]] hvor um annan þar sem smærri hlutur helst í jafnri fjarlægð frá stóru mössunum. Undir venjulegum kringustæðum myndi smái hluturinn vilja fá að velja sína eigin sporbraut í kringum annan af stóru mössunum, en á Lagrange-punktunum helst hann nærri stöðugur í jafnri fjarlægð frá stóru mössunum vegna þess að þar jafnast út fjórir kraftar: [[Aðdráttarkraftur|aðdráttarkraftarnir]] frá stóru mössunum, [[Miðflóttaafl|miðflóttakrafturinn]] frá því að vera á sporbraut, og svigkrafturinn ''([[Enska|e.]] Coriolis force)''. Þetta virkar einvörðungu vegna þess að kerfið er að hringsnúast, ef kerfið væri kyrrt myndi enginn miðflóttakraftur verka á hlutinn og hann myndi hrapa inn í annann af stóru mössunum (nema í Lagrange-punkti númer 1, þar sem aðdráttarkraftarnir eru jafnstórir en í gagnstæða stefnu). Stærðfræðingurinn [[Joseph-Louis Lagrange]] fann þessa punkta, sem eru nefndir eftir honum. Lýsing á þeim birtist í riti hans ([[enska]]: ''Three body problem'') sem kom út árið [[1772]]. Kenningar [[Johannes Kepler|Jóhannesar Keplers]] segja að því minni sem sporbraut [[reikistjarna|reikistjörnu]] er, því hraðar ferðast hún eftir henni. Lagrange bætti við hinsvegar, að sé hlutur staðsettur í vissum punkti bæði í þyngdarsviði [[sólin|sólar]] og [[reikistjarna|plánetu]], þá jafnist kraftarnir og ferð hlutarins sé þá jöfn hraða plánetunnar. Fimm Lagrange-punktar eru umhverfis sporbraut plánetunnar. ''Fyrsti punkturinn'' er fyrir framan plánetuna. Í þeim punkti togar sólin sterkt í hlutinn en plánetan heldur aftur af sólinni og fær hlutinn til þess að ferðast hægar um sporbraut. Punkturinn er tilvalinn til þess að fylgjast með sólinni. [[Mynd:L2 rendering.jpg|thumb|250px|right|Fjarlægð Lagrange-punkts nr. 2 frá jörðu]] ''Annar punkturinn'' er fyrir aftan plánetuna. Í þeim punkti togar sólin veikt í hlutinn, en plánetan bætir upp þyngdarkraftinn og fær hlutinn til þess að ferðast hraðar um sporbraut. Punkturinn er í hvarfpunkti við sólu og er því tilvalinn fyrir geimsjónauka. ''Þriðji punkturinn'' er andspænis plánetunni nálægt sporbraut hennar, en ekki á henni þar sem plánetan og sólin snúast hvor um aðra. ''Fjórði og fimmti punkturinn'' liggja 60 gráður fyrir aftan eða á undan plánetunni á sporbraut sinni. == Heimildir == * [http://www.esa.int/esaMI/Planck/SEMM17XJD1E_0.html What are Lagrange points?] Geimferðastofnun Evrópu. Skoðað þann 2. desember 2010 * ''Michael Khan'' [http://www.scilogs.eu/en/blog/go-for-launch/2009-05-28/how-to-orbit-a-lagrangian-point How to Orbit a Lagrangian Point] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130401053355/http://www.scilogs.eu/en/blog/go-for-launch/2009-05-28/how-to-orbit-a-lagrangian-point |date=2013-04-01 }} Skoðað þann 2. desember 2010 == Tilvísanir == <references/> == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/brautarherma-lagrange/|website=Stjörnufræðivefurinn|title=Brautarherma, Lagrange punktar og bundin snúningshreyfing|author=Eyjólfur Guðmundsson|date=2011}} [[Flokkur:Stjörnufræði]] aa5gmx0e0ud691dgwlcr48fe1zwt40y 0 95186 1983457 1973945 2026-10-20T21:39:46Z Akigka 183 1983457 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Zodiac Constellations.jpg|alt=Ljósmyndir af stjörnumerkjum dýrahringsins|thumb|Ljósmyndir af stjörnumerkjunum 12 sem dýrahringurinn byggir á]] '''Dýrahringurinn''' er ímynduð skipting [[Himinn|himinhvolfsins]] innan [[stjörnuspeki]]nnar. Almennt er miðað við 12 [[stjörnumerki]], þannig að hver hluti hvelfingarinnar spannar 30°. {| class=wikitable |- ! colspan=2|Stjörnumerki !Latneskt heiti!!Gráður!!Frumefni!!Ríkjandi hnöttur |----------------- |[[Image:Aries.svg|20px]] |[[Hrúturinn (stjörnumerki)|Hrúturinn]] |Aries|| 1°–30° || [[Eldur]] || [[Mars]] |----------------- |[[Image:Taurus.svg|20px]] |[[Nautið (stjörnumerki)|Nautið]] |Taurus|| 31°–60° || [[Jörð]] || [[Venus]] |----------------- |[[Image:Gemini.svg|20px]] |[[Tvíburarnir (stjörnumerki)|Tvíburarnir]] |Gemini|| 61°–90° || [[Loft]] || [[Merkúr]] |----------------- |[[Image:Cancer.svg|20px]] |[[Krabbinn (stjörnumerki)|Krabbinn]] |Cancer|| 91°–120° || [[Vatn]] || [[Tunglið]] |----------------- |[[Image:Leo.svg|20px]] |[[Ljónið (stjörnumerki)|Ljónið]] |Leo|| 121°–150° || [[Eldur]] || [[Sólin]] |----------------- |[[Image:Virgo.svg|20px]] |[[Meyjan (stjörnumerki)|Meyjan]] |Virgo|| 151°–180° || [[Jörð]] || [[Merkúr]] |----------------- |[[Image:Libra.svg|20px]] |[[Vogin (stjörnumerki)|Vogin]] |Libra|| 181°–210° || [[Loft]] || [[Venus]] |----------------- |[[Image:Scorpio.svg|20px]] |[[Sporðdrekinn (stjörnumerki)|Sporðdrekinn]] |Scorpio|| 211°–240° || [[Vatn]] || [[Mars]]/[[Plútó]] |----------------- |[[Image:Sagittarius.svg|20px]] |[[Bogmaðurinn (stjörnumerki)|Bogmaðurinn]] |Sagittarius|| 241°–270° || [[Eldur]] || [[Júpíter]] |----------------- |[[Image:Capricorn.svg|20px]] |[[Steingeitin (stjörnumerki)|Steingeitin]] |Capricornus|| 271°–300° || [[Jörð]] || [[Satúrnus]] |----------------- |[[Image:Aquarius.svg|20px]] |[[Vatnsberinn]] |Aquarius|| 301°–330° || [[Loft]] || [[Satúrnus]]/[[Úranus]] |----------------- |[[Image:Pisces.svg|20px]] |[[Fiskarnir (stjörnumerki)|Fiskarnir]] |Pisces|| 331°–360° || [[Vatn]] || [[Neptúnus]]/[[Júpíter]] |} Sumir vilja kalla [[Naðurvaldi|Naðurvalda]] 13. stjörnumerki Dýrahringsins. == Tengt efni == * [[Stjörnuspeki]] {{Tilvitnunarbox |title = |width = 40% |quote = :Hrútur, tarfur, tvíburar, :teljum þar til krabba og ljón, :mey og vog þá vitum þar :vorri birtist dreki sjón. :- :Bogmaður, steingeit standa næst, :stika vatnsberi og fiskar nær, :svo eru merkin sólar læst :í samhendur þessar litlar tvær. |source = Úr Náttúrufræðingnum, 1937}} == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/stjornuskodun/stjornuhiminninn/dyrahringurinn/|title=Dýrahringurinn|access-date=20.10.2026|website=Stjörnufræðivefurinn}} [[Flokkur:Stjörnumerki]] [[Flokkur:Stjörnuspeki]] rz50nypq4rla33wsyz1syyog94mpk4s 0 96825 1983488 1953445 2026-10-20T22:28:55Z Akigka 183 /* Tenglar */ 1983488 wikitext text/x-wiki [[File:20110319-SupermoonSpokaneWAUSA.JPG|thumb|right|Ofurmáni þann 19 mars, 2011]] Í [[stjörnufræði]] kallast '''ofurmáni''' þegar fullt eða nýtt [[Tunglið|tungl]] er næst [[Jörðin|jörðu]]. Fjarlægð tunglsins frá jörðu er breytileg eftir því hvar það er statt á sporöskjulagaðri braut sinni, er minnst um 363.000 km, kallað [[jarðnánd]], og mest um 406.000 km, kallað [[jarðfirð]], en að meðaltali er fjarlægðin um 384.000 km. ==Skilgreining== Árið 1979 skilgreindi [[stjörnuspeki]]ngurinn Richard Nolle ofurmána þannig: „...nýtt eða fullt tungl sem verður þegar tunglið er í eða nálægt (innan 90% frá) minnstu fjarlægð frá jörðu á braut sinni (í jarðnánd). Í stuttu máli: jörð, tungl og sól eru í beinni línu með tunglið í jarðnánd.“ — Orðalagið „innan 90% frá“ er óskýrt, en dæmi á vefsíðu Nolles sýnir að hann á við að tunglið sé innan lægsta tíunda hluta af fjarlægðarbili sínu. Áhrif [[Sólin|sólar]] og tungls á [[Flóð|flóð]] og [[Fjara|fjöru]] eru mest þegar tungl er nýtt eða fullt og mun meiri þegar ofurmáni er þótt ekki muni þar miklu. ==Tengsl ofurmána við náttúruhamfarir== Margir trúa því að ofurmáni geti valdið [[Ofsaveður|ofsaveðrum]], [[stórflóð|stórflóðum]] og [[Fellibylur|fellibyljum]] jafnvel [[Eldgos|eldgosum]]. Til dæmis létust 71 í fellibyl í bænum [[Darwin (Ástralía)|Darwin]] í [[Ástralía|Ástralíu]] [[1974]] þegar ofurmáni var og eins var ofurmáni árið [[1992]] þegar fellibylurinn Andrew geisaði, en hann olli miklum usla í [[Flórída]], þar sem yfir 200.000 manns misstu heimili sín af hans völdum. Engar sannanir liggja þó fyrir um að hægt sé að tengja ofurmána við hamfarir og tíðni þeirra þessa daga virðist ekki vera meiri en aðra daga. Þótt rannsóknir sýni smá fylgni milli smárra grunnra [[Jarðskjálfti|jarðskjálfta]] og hreyfingar tunglsins eru engar sannanir fyrir því að tunglið geti haft áhrif á stóra jarðskjálfta. ==Dagsetningar ofurmána 1950 – 2050== Ofurmáni er að jafnaði fjórum til sex sinnum á ári<ref name=HolleSupermoon>{{cite web|last=Nolle|first=Richard|title=Supermoon|url=http://www.astropro.com/features/articles/supermoon/|work=Astropro|accessdate=20.03.2011}}</ref>. Hér er listi yfir þá mestu milli áranna 1950 til 2050. Þeir almestu eru oftast á uþb. 19 ára fresti. :10. nóvember, 1954<ref name=Nolle>{{cite web|last=Nolle|first=Richard|title=20th Century SuperMoon Alignments |url=http://www.astropro.com/features/tables/cen20ce/suprmoon.html|work=Astropro| accessdate=20.03.2011}}</ref> :20. nóvember, 1972 :8. janúar, 1974 :26. febrúar, 1975 :2. desember, 1990 :19. janúar, 1992 :8. mars, 1993 :10. janúar, 2005<ref>{{cite web|last=Nolle|first=Richard|title=21st Century SuperMoon Alignments|url=http://www.astropro.com/features/tables/cen21ce/suprmoon.html|work=Astropro|accessdate=20.03.2011}}</ref> :12. desember, 2008 :30. janúar, 2010 :19. mars, 2011 :14. nóvember, 2016 :2. janúar, 2018 :21. janúar, 2023 :25. nóvember, 2034 :13. janúar, 2036 ==Tilvísanir== {{reflist|2}} ==Tenglar== * {{Vísindavefurinn|58849|Af hverju verður ofurmáni?}} (Skoðað 20.3.2011) [[Flokkur:Stjörnufræði]] [[Flokkur:Stjörnuskoðun]] [[Flokkur:Tunglið]] 4dfya673u2zmchfqv1vnw0mgxjpps0d 1983503 1983488 2026-10-20T23:50:22Z Akigka 183 1983503 wikitext text/x-wiki [[File:20110319-SupermoonSpokaneWAUSA.JPG|thumb|right|Ofurmáni þann 19 mars, 2011]] Í [[stjörnufræði]] kallast '''ofurmáni''' þegar fullt eða nýtt [[Tunglið|tungl]] er næst [[Jörðin|jörðu]]. Fjarlægð tunglsins frá jörðu er breytileg eftir því hvar það er statt á sporöskjulagaðri braut sinni, er minnst um 363.000 km, kallað [[jarðnánd]], og mest um 406.000 km, kallað [[jarðfirð]], en að meðaltali er fjarlægðin um 384.000 km.<ref>{{Vísindavefurinn|58849|Af hverju verður ofurmáni?|höfundur=Sævar Helgi Bragason|dags=16.3.2011}}</ref> Árið 1979 skilgreindi [[stjörnuspeki]]ngurinn Richard Nolle ofurmána þannig: „nýtt eða fullt tungl sem verður þegar tunglið er í eða nálægt (innan 90% frá) minnstu fjarlægð frá jörðu á braut sinni (í jarðnánd). Í stuttu máli: jörð, tungl og sól eru í beinni línu með tunglið í jarðnánd.“ Orðalagið „innan 90% frá“ er óskýrt, en dæmi á vefsíðu Nolles sýnir að hann á við að tunglið sé innan lægsta tíunda hluta af fjarlægðarbili sínu. Áhrif [[Sólin|sólar]] og tungls á [[sjávarföll|flóð og fjöru]] eru mest þegar tungl er nýtt eða fullt og mun meiri þegar ofurmáni er þótt ekki muni þar miklu. ==Tengsl við náttúruhamfarir== Margir trúa því að ofurmáni geti valdið [[Ofsaveður|ofsaveðrum]], [[stórflóð|stórflóðum]] og [[Fellibylur|fellibyljum]] jafnvel [[Eldgos|eldgosum]]. Til dæmis létust 71 í fellibyl í bænum [[Darwin (Ástralía)|Darwin]] í [[Ástralía|Ástralíu]] [[1974]] þegar ofurmáni var og eins var ofurmáni árið [[1992]] þegar fellibylurinn Andrew geisaði, en hann olli miklum usla í [[Flórída]], þar sem yfir 200.000 manns misstu heimili sín af hans völdum. Engar sannanir liggja þó fyrir um að hægt sé að tengja ofurmána við hamfarir og tíðni þeirra þessa daga virðist ekki vera meiri en aðra daga. Þótt rannsóknir sýni smá fylgni milli smárra grunnra [[Jarðskjálfti|jarðskjálfta]] og hreyfingar tunglsins eru engar sannanir fyrir því að tunglið geti haft áhrif á stóra jarðskjálfta. ==Dagsetningar ofurmána 1950 – 2050== Ofurmáni er að jafnaði fjórum til sex sinnum á ári<ref name=HolleSupermoon>{{cite web|last=Nolle|first=Richard|title=Supermoon|url=http://www.astropro.com/features/articles/supermoon/|work=Astropro|accessdate=20.03.2011}}</ref>. Hér er listi yfir þá mestu milli áranna 1950 til 2050. Þeir almestu eru oftast á uþb. 19 ára fresti. :10. nóvember, 1954<ref name=Nolle>{{cite web|last=Nolle|first=Richard|title=20th Century SuperMoon Alignments |url=http://www.astropro.com/features/tables/cen20ce/suprmoon.html|work=Astropro| accessdate=20.03.2011}}</ref> :20. nóvember, 1972 :8. janúar, 1974 :26. febrúar, 1975 :2. desember, 1990 :19. janúar, 1992 :8. mars, 1993 :10. janúar, 2005<ref>{{cite web|last=Nolle|first=Richard|title=21st Century SuperMoon Alignments|url=http://www.astropro.com/features/tables/cen21ce/suprmoon.html|work=Astropro|accessdate=20.03.2011}}</ref> :12. desember, 2008 :30. janúar, 2010 :19. mars, 2011 :14. nóvember, 2016 :2. janúar, 2018 :21. janúar, 2023 :25. nóvember, 2034 :13. janúar, 2036 ==Tilvísanir== {{reflist}} [[Flokkur:Stjörnuskoðun]] [[Flokkur:Tunglið]] 0xkq6ray9ny6wg35mb16hsqknl9l0oh 1983504 1983503 2026-10-20T23:53:27Z Akigka 183 1983504 wikitext text/x-wiki [[File:NASA_Supermoon_comparison.jpg|thumb|right|Skýringarmynd frá NASA sem sýnir muninn á ofurmána og „smámána“.]] '''Ofurmáni''' er það kallað þegar fullt eða nýtt [[Tunglið|tungl]] er næst [[Jörðin|jörðu]]. Fjarlægð tunglsins frá jörðu er breytileg eftir því hvar það er statt á sporöskjulagaðri braut sinni, er minnst um 363.000 km, kallað [[jarðnánd]], og mest um 406.000 km, kallað [[jarðfirð]], en að meðaltali er fjarlægðin um 384.000 km.<ref>{{Vísindavefurinn|58849|Af hverju verður ofurmáni?|höfundur=Sævar Helgi Bragason|dags=16.3.2011}}</ref> Árið 1979 skilgreindi [[stjörnuspeki]]ngurinn Richard Nolle ofurmána þannig: „nýtt eða fullt tungl sem verður þegar tunglið er í eða nálægt (innan 90% frá) minnstu fjarlægð frá jörðu á braut sinni (í jarðnánd). Í stuttu máli: jörð, tungl og sól eru í beinni línu með tunglið í jarðnánd.“ Orðalagið „innan 90% frá“ er óskýrt, en dæmi á vefsíðu Nolles sýnir að hann á við að tunglið sé innan lægsta tíunda hluta af fjarlægðarbili sínu. Áhrif [[Sólin|sólar]] og tungls á [[sjávarföll|flóð og fjöru]] eru mest þegar tungl er nýtt eða fullt og mun meiri þegar ofurmáni er þótt ekki muni þar miklu. ==Tengsl við náttúruhamfarir== Margir trúa því að ofurmáni geti valdið [[Ofsaveður|ofsaveðrum]], [[stórflóð|stórflóðum]] og [[Fellibylur|fellibyljum]] jafnvel [[Eldgos|eldgosum]]. Til dæmis létust 71 í fellibyl í bænum [[Darwin (Ástralía)|Darwin]] í [[Ástralía|Ástralíu]] [[1974]] þegar ofurmáni var og eins var ofurmáni árið [[1992]] þegar fellibylurinn Andrew geisaði, en hann olli miklum usla í [[Flórída]], þar sem yfir 200.000 manns misstu heimili sín af hans völdum. Engar sannanir liggja þó fyrir um að hægt sé að tengja ofurmána við hamfarir og tíðni þeirra þessa daga virðist ekki vera meiri en aðra daga. Þótt rannsóknir sýni smá fylgni milli smárra grunnra [[Jarðskjálfti|jarðskjálfta]] og hreyfinga tunglsins eru engar sannanir fyrir því að tunglið geti haft áhrif á stóra jarðskjálfta. ==Dagsetningar ofurmána 1950–2050== Ofurmáni er að jafnaði fjórum til sex sinnum á ári<ref name=HolleSupermoon>{{cite web|last=Nolle|first=Richard|title=Supermoon|url=http://www.astropro.com/features/articles/supermoon/|work=Astropro|accessdate=20.03.2011}}</ref>. Þetta er listi yfir þá mestu milli áranna 1950 til 2050. Þeir almestu eru oftast á uþb. 19 ára fresti. * 10. nóvember, 1954<ref name=Nolle>{{cite web|last=Nolle|first=Richard|title=20th Century SuperMoon Alignments |url=http://www.astropro.com/features/tables/cen20ce/suprmoon.html|work=Astropro| accessdate=20.03.2011}}</ref> *20. nóvember, 1972 *8. janúar, 1974 *26. febrúar, 1975 *2. desember, 1990 *19. janúar, 1992 *8. mars, 1993 *10. janúar, 2005<ref>{{cite web|last=Nolle|first=Richard|title=21st Century SuperMoon Alignments|url=http://www.astropro.com/features/tables/cen21ce/suprmoon.html|work=Astropro|accessdate=20.03.2011}}</ref> *12. desember, 2008 *30. janúar, 2010 *19. mars, 2011 *14. nóvember, 2016 *2. janúar, 2018 *21. janúar, 2023 *25. nóvember, 2034 *13. janúar, 2036 ==Tilvísanir== {{reflist}} [[Flokkur:Stjörnuskoðun]] [[Flokkur:Tunglið]] qbq2vakle76lrugikfcu0uz31biu7i7 1983505 1983504 2026-10-20T23:54:37Z Akigka 183 1983505 wikitext text/x-wiki [[File:NASA_Supermoon_comparison.jpg|thumb|right|Skýringarmynd frá NASA sem sýnir muninn á ofurmána og „smámána“.]] '''Ofurmáni''' er það kallað þegar fullt eða nýtt [[Tunglið|tungl]] er næst [[Jörðin|jörðu]]. Fjarlægð tunglsins frá jörðu er breytileg eftir því hvar það er statt á sporöskjulagaðri braut sinni. Fjarlægðin er minnst um 363.000 km (kallað [[jarðnánd]]) og mest um 406.000 km (kallað [[jarðfirð]]), en að meðaltali er fjarlægðin um 384.000 km.<ref>{{Vísindavefurinn|58849|Af hverju verður ofurmáni?|höfundur=Sævar Helgi Bragason|dags=16.3.2011}}</ref> Árið 1979 skilgreindi [[stjörnuspeki]]ngurinn Richard Nolle ofurmána þannig: „nýtt eða fullt tungl sem verður þegar tunglið er í eða nálægt (innan 90% frá) minnstu fjarlægð frá jörðu á braut sinni (í jarðnánd). Í stuttu máli: jörð, tungl og sól eru í beinni línu með tunglið í jarðnánd.“ Orðalagið „innan 90% frá“ er óskýrt, en dæmi á vefsíðu Nolles sýnir að hann á við að tunglið sé innan lægsta tíunda hluta af fjarlægðarbili sínu. Áhrif [[Sólin|sólar]] og tungls á [[sjávarföll|flóð og fjöru]] eru mest þegar tungl er nýtt eða fullt og mun meiri þegar ofurmáni er þótt ekki muni þar miklu. ==Tengsl við náttúruhamfarir== Margir trúa því að ofurmáni geti valdið [[Ofsaveður|ofsaveðrum]], [[stórflóð|stórflóðum]] og [[Fellibylur|fellibyljum]] jafnvel [[Eldgos|eldgosum]]. Til dæmis létust 71 í fellibyl í bænum [[Darwin (Ástralía)|Darwin]] í [[Ástralía|Ástralíu]] [[1974]] þegar ofurmáni var og eins var ofurmáni árið [[1992]] þegar fellibylurinn Andrew geisaði, en hann olli miklum usla í [[Flórída]], þar sem yfir 200.000 manns misstu heimili sín af hans völdum. Engar sannanir liggja þó fyrir um að hægt sé að tengja ofurmána við hamfarir og tíðni þeirra þessa daga virðist ekki vera meiri en aðra daga. Þótt rannsóknir sýni smá fylgni milli smárra grunnra [[Jarðskjálfti|jarðskjálfta]] og hreyfinga tunglsins eru engar sannanir fyrir því að tunglið geti haft áhrif á stóra jarðskjálfta. ==Dagsetningar ofurmána 1950–2050== Ofurmáni er að jafnaði fjórum til sex sinnum á ári<ref name=HolleSupermoon>{{cite web|last=Nolle|first=Richard|title=Supermoon|url=http://www.astropro.com/features/articles/supermoon/|work=Astropro|accessdate=20.03.2011}}</ref>. Þetta er listi yfir þá mestu milli áranna 1950 til 2050. Þeir almestu eru oftast á uþb. 19 ára fresti. * 10. nóvember, 1954<ref name=Nolle>{{cite web|last=Nolle|first=Richard|title=20th Century SuperMoon Alignments |url=http://www.astropro.com/features/tables/cen20ce/suprmoon.html|work=Astropro| accessdate=20.03.2011}}</ref> *20. nóvember, 1972 *8. janúar, 1974 *26. febrúar, 1975 *2. desember, 1990 *19. janúar, 1992 *8. mars, 1993 *10. janúar, 2005<ref>{{cite web|last=Nolle|first=Richard|title=21st Century SuperMoon Alignments|url=http://www.astropro.com/features/tables/cen21ce/suprmoon.html|work=Astropro|accessdate=20.03.2011}}</ref> *12. desember, 2008 *30. janúar, 2010 *19. mars, 2011 *14. nóvember, 2016 *2. janúar, 2018 *21. janúar, 2023 *25. nóvember, 2034 *13. janúar, 2036 ==Tilvísanir== {{reflist}} [[Flokkur:Stjörnuskoðun]] [[Flokkur:Tunglið]] my9fw6399q9m2notast2ythp4y4esz3 1983506 1983505 2026-10-20T23:55:33Z Akigka 183 1983506 wikitext text/x-wiki [[File:NASA_Supermoon_comparison.jpg|thumb|right|Skýringarmynd frá NASA sem sýnir muninn á ofurmána og „smámána“.]] '''Ofurmáni''' er það kallað þegar fullt eða nýtt [[Tunglið|tungl]] er næst [[Jörðin|jörðu]]. Fjarlægð tunglsins frá jörðu er breytileg eftir því hvar það er statt á sporöskjulagaðri braut sinni. Fjarlægðin er minnst um 363.000 km (kallað [[jarðnánd]]) og mest um 406.000 km (kallað [[jarðfirð]]), en að meðaltali er fjarlægðin um 384.000 km.<ref>{{Vísindavefurinn|58849|Af hverju verður ofurmáni?|höfundur=Sævar Helgi Bragason|dags=16.3.2011}}</ref> Árið 1979 skilgreindi [[stjörnuspeki]]ngurinn Richard Nolle ofurmána þannig: „nýtt eða fullt tungl sem verður þegar tunglið er í eða nálægt (innan 90% frá) minnstu fjarlægð frá jörðu á braut sinni (í jarðnánd). Í stuttu máli: jörð, tungl og sól eru í beinni línu með tunglið í jarðnánd.“<ref name=HolleSupermoon /> Orðalagið „innan 90% frá“ er óskýrt, en dæmi á vefsíðu Nolles sýnir að hann á við að tunglið sé innan lægsta tíunda hluta af fjarlægðarbili sínu. Áhrif [[Sólin|sólar]] og tungls á [[sjávarföll|flóð og fjöru]] eru mest þegar tungl er nýtt eða fullt og mun meiri þegar ofurmáni er þótt ekki muni þar miklu. ==Tengsl við náttúruhamfarir== Margir trúa því að ofurmáni geti valdið [[Ofsaveður|ofsaveðrum]], [[stórflóð|stórflóðum]] og [[Fellibylur|fellibyljum]] jafnvel [[Eldgos|eldgosum]]. Til dæmis létust 71 í fellibyl í bænum [[Darwin (Ástralía)|Darwin]] í [[Ástralía|Ástralíu]] [[1974]] þegar ofurmáni var og eins var ofurmáni árið [[1992]] þegar fellibylurinn Andrew geisaði, en hann olli miklum usla í [[Flórída]], þar sem yfir 200.000 manns misstu heimili sín af hans völdum. Engar sannanir liggja þó fyrir um að hægt sé að tengja ofurmána við hamfarir og tíðni þeirra þessa daga virðist ekki vera meiri en aðra daga. Þótt rannsóknir sýni smá fylgni milli smárra grunnra [[Jarðskjálfti|jarðskjálfta]] og hreyfinga tunglsins eru engar sannanir fyrir því að tunglið geti haft áhrif á stóra jarðskjálfta. ==Dagsetningar ofurmána 1950–2050== Ofurmáni er að jafnaði fjórum til sex sinnum á ári<ref name=HolleSupermoon>{{cite web|last=Nolle|first=Richard|title=Supermoon|url=http://www.astropro.com/features/articles/supermoon/|work=Astropro|accessdate=20.03.2011}}</ref>. Þetta er listi yfir þá mestu milli áranna 1950 til 2050. Þeir almestu eru oftast á uþb. 19 ára fresti. * 10. nóvember, 1954<ref name=Nolle>{{cite web|last=Nolle|first=Richard|title=20th Century SuperMoon Alignments |url=http://www.astropro.com/features/tables/cen20ce/suprmoon.html|work=Astropro| accessdate=20.03.2011}}</ref> *20. nóvember, 1972 *8. janúar, 1974 *26. febrúar, 1975 *2. desember, 1990 *19. janúar, 1992 *8. mars, 1993 *10. janúar, 2005<ref>{{cite web|last=Nolle|first=Richard|title=21st Century SuperMoon Alignments|url=http://www.astropro.com/features/tables/cen21ce/suprmoon.html|work=Astropro|accessdate=20.03.2011}}</ref> *12. desember, 2008 *30. janúar, 2010 *19. mars, 2011 *14. nóvember, 2016 *2. janúar, 2018 *21. janúar, 2023 *25. nóvember, 2034 *13. janúar, 2036 ==Tilvísanir== {{reflist}} [[Flokkur:Stjörnuskoðun]] [[Flokkur:Tunglið]] qtbg0cnbisnnqhwfdq7ux97dxb63zdu 1983507 1983506 2026-10-20T23:56:01Z Akigka 183 /* Dagsetningar ofurmána 1950–2050 */ 1983507 wikitext text/x-wiki [[File:NASA_Supermoon_comparison.jpg|thumb|right|Skýringarmynd frá NASA sem sýnir muninn á ofurmána og „smámána“.]] '''Ofurmáni''' er það kallað þegar fullt eða nýtt [[Tunglið|tungl]] er næst [[Jörðin|jörðu]]. Fjarlægð tunglsins frá jörðu er breytileg eftir því hvar það er statt á sporöskjulagaðri braut sinni. Fjarlægðin er minnst um 363.000 km (kallað [[jarðnánd]]) og mest um 406.000 km (kallað [[jarðfirð]]), en að meðaltali er fjarlægðin um 384.000 km.<ref>{{Vísindavefurinn|58849|Af hverju verður ofurmáni?|höfundur=Sævar Helgi Bragason|dags=16.3.2011}}</ref> Árið 1979 skilgreindi [[stjörnuspeki]]ngurinn Richard Nolle ofurmána þannig: „nýtt eða fullt tungl sem verður þegar tunglið er í eða nálægt (innan 90% frá) minnstu fjarlægð frá jörðu á braut sinni (í jarðnánd). Í stuttu máli: jörð, tungl og sól eru í beinni línu með tunglið í jarðnánd.“<ref name=HolleSupermoon /> Orðalagið „innan 90% frá“ er óskýrt, en dæmi á vefsíðu Nolles sýnir að hann á við að tunglið sé innan lægsta tíunda hluta af fjarlægðarbili sínu. Áhrif [[Sólin|sólar]] og tungls á [[sjávarföll|flóð og fjöru]] eru mest þegar tungl er nýtt eða fullt og mun meiri þegar ofurmáni er þótt ekki muni þar miklu. ==Tengsl við náttúruhamfarir== Margir trúa því að ofurmáni geti valdið [[Ofsaveður|ofsaveðrum]], [[stórflóð|stórflóðum]] og [[Fellibylur|fellibyljum]] jafnvel [[Eldgos|eldgosum]]. Til dæmis létust 71 í fellibyl í bænum [[Darwin (Ástralía)|Darwin]] í [[Ástralía|Ástralíu]] [[1974]] þegar ofurmáni var og eins var ofurmáni árið [[1992]] þegar fellibylurinn Andrew geisaði, en hann olli miklum usla í [[Flórída]], þar sem yfir 200.000 manns misstu heimili sín af hans völdum. Engar sannanir liggja þó fyrir um að hægt sé að tengja ofurmána við hamfarir og tíðni þeirra þessa daga virðist ekki vera meiri en aðra daga. Þótt rannsóknir sýni smá fylgni milli smárra grunnra [[Jarðskjálfti|jarðskjálfta]] og hreyfinga tunglsins eru engar sannanir fyrir því að tunglið geti haft áhrif á stóra jarðskjálfta. ==Dagsetningar ofurmána 1950–2050== Ofurmáni er að jafnaði fjórum til sex sinnum á ári.<ref name=HolleSupermoon>{{cite web|last=Nolle|first=Richard|title=Supermoon|url=http://www.astropro.com/features/articles/supermoon/|work=Astropro|accessdate=20.03.2011}}</ref> Þetta er listi yfir þá mestu milli áranna 1950 til 2050. Þeir almestu eru oftast á uþb. 19 ára fresti. * 10. nóvember, 1954<ref name=Nolle>{{cite web|last=Nolle|first=Richard|title=20th Century SuperMoon Alignments |url=http://www.astropro.com/features/tables/cen20ce/suprmoon.html|work=Astropro| accessdate=20.03.2011}}</ref> *20. nóvember, 1972 *8. janúar, 1974 *26. febrúar, 1975 *2. desember, 1990 *19. janúar, 1992 *8. mars, 1993 *10. janúar, 2005<ref>{{cite web|last=Nolle|first=Richard|title=21st Century SuperMoon Alignments|url=http://www.astropro.com/features/tables/cen21ce/suprmoon.html|work=Astropro|accessdate=20.03.2011}}</ref> *12. desember, 2008 *30. janúar, 2010 *19. mars, 2011 *14. nóvember, 2016 *2. janúar, 2018 *21. janúar, 2023 *25. nóvember, 2034 *13. janúar, 2036 ==Tilvísanir== {{reflist}} [[Flokkur:Stjörnuskoðun]] [[Flokkur:Tunglið]] ssy5vlc68z1vpqhhz8rba4dgttbqsfl 1983519 1983507 2026-10-21T00:33:55Z Akigka 183 /* Dagsetningar ofurmána 1950–2050 */ 1983519 wikitext text/x-wiki [[File:NASA_Supermoon_comparison.jpg|thumb|right|Skýringarmynd frá NASA sem sýnir muninn á ofurmána og „smámána“.]] '''Ofurmáni''' er það kallað þegar fullt eða nýtt [[Tunglið|tungl]] er næst [[Jörðin|jörðu]]. Fjarlægð tunglsins frá jörðu er breytileg eftir því hvar það er statt á sporöskjulagaðri braut sinni. Fjarlægðin er minnst um 363.000 km (kallað [[jarðnánd]]) og mest um 406.000 km (kallað [[jarðfirð]]), en að meðaltali er fjarlægðin um 384.000 km.<ref>{{Vísindavefurinn|58849|Af hverju verður ofurmáni?|höfundur=Sævar Helgi Bragason|dags=16.3.2011}}</ref> Árið 1979 skilgreindi [[stjörnuspeki]]ngurinn Richard Nolle ofurmána þannig: „nýtt eða fullt tungl sem verður þegar tunglið er í eða nálægt (innan 90% frá) minnstu fjarlægð frá jörðu á braut sinni (í jarðnánd). Í stuttu máli: jörð, tungl og sól eru í beinni línu með tunglið í jarðnánd.“<ref name=HolleSupermoon /> Orðalagið „innan 90% frá“ er óskýrt, en dæmi á vefsíðu Nolles sýnir að hann á við að tunglið sé innan lægsta tíunda hluta af fjarlægðarbili sínu. Áhrif [[Sólin|sólar]] og tungls á [[sjávarföll|flóð og fjöru]] eru mest þegar tungl er nýtt eða fullt og mun meiri þegar ofurmáni er þótt ekki muni þar miklu. ==Tengsl við náttúruhamfarir== Margir trúa því að ofurmáni geti valdið [[Ofsaveður|ofsaveðrum]], [[stórflóð|stórflóðum]] og [[Fellibylur|fellibyljum]] jafnvel [[Eldgos|eldgosum]]. Til dæmis létust 71 í fellibyl í bænum [[Darwin (Ástralía)|Darwin]] í [[Ástralía|Ástralíu]] [[1974]] þegar ofurmáni var og eins var ofurmáni árið [[1992]] þegar fellibylurinn Andrew geisaði, en hann olli miklum usla í [[Flórída]], þar sem yfir 200.000 manns misstu heimili sín af hans völdum. Engar sannanir liggja þó fyrir um að hægt sé að tengja ofurmána við hamfarir og tíðni þeirra þessa daga virðist ekki vera meiri en aðra daga. Þótt rannsóknir sýni smá fylgni milli smárra grunnra [[Jarðskjálfti|jarðskjálfta]] og hreyfinga tunglsins eru engar sannanir fyrir því að tunglið geti haft áhrif á stóra jarðskjálfta. ==Dagsetningar ofurmána 1950–2050== Ofurmáni er að jafnaði fjórum til sex sinnum á ári.<ref name=HolleSupermoon>{{cite web|last=Nolle|first=Richard|title=Supermoon|url=http://www.astropro.com/features/articles/supermoon/|work=Astropro|accessdate=20.03.2011}}</ref> Þetta er listi yfir þá mestu milli áranna 1950 til 2050. Þeir almestu eru oftast á um það bil 19 ára fresti. * 10. nóvember, 1954<ref name=Nolle>{{cite web|last=Nolle|first=Richard|title=20th Century SuperMoon Alignments |url=http://www.astropro.com/features/tables/cen20ce/suprmoon.html|work=Astropro| accessdate=20.03.2011}}</ref> *20. nóvember, 1972 *8. janúar, 1974 *26. febrúar, 1975 *2. desember, 1990 *19. janúar, 1992 *8. mars, 1993 *10. janúar, 2005<ref>{{cite web|last=Nolle|first=Richard|title=21st Century SuperMoon Alignments|url=http://www.astropro.com/features/tables/cen21ce/suprmoon.html|work=Astropro|accessdate=20.03.2011}}</ref> *12. desember, 2008 *30. janúar, 2010 *19. mars, 2011 *14. nóvember, 2016 *2. janúar, 2018 *21. janúar, 2023 *25. nóvember, 2034 *13. janúar, 2036 ==Tilvísanir== {{reflist}} [[Flokkur:Stjörnuskoðun]] [[Flokkur:Tunglið]] 5naj3pswx8l2kh5u0zccjbt0u4gtyh9 0 97877 1983527 1982663 2026-10-21T02:24:30Z Stephan1000000 67773 510 1983527 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} {{Sjónvarpsþáttur | nafn = NCIS | mynd = [[Mynd:NCIS.jpg|250px]] | myndatexti = Kynningarmynd NCIS í seríum 1-2 | nafn2 = NCIS | tegund = Lögreglurannsóknir, Drama, Bandaríski sjóherinn | þróun = Donal P. Bellisario <br /> Don McGill | sjónvarpsstöð = CBS | leikarar = [[Mark Harmon]]<br />[[Sasha Alexander]] <br />[[Michael Weatherly]]<br />[[Cote de Pablo]]<br />[[Pauley Perrette]]<br />[[Sean Murray]]<br />[[Lauren Holly]]<br /> [[Rocky Carroll]]<br />[[David McCallum]]<br /> [[Brian Dietzen]] | Titillag = NCIS Theme | land = Bandaríkin | tungumál = Enska | fjöldi_þáttaraða = 24 | fjöldi_þátta = 510 | staðsetning = Washington | lengd = 42-44 mín | stöð = CBS | myndframsetning = 480i (SDTV)<br />1081i (HDTV) | fyrsti_þáttur = 23.09.2003 | frumsýning = 23. september 2003- | vefsíða = http://www.cbs.com/primetime/ncis/ | imdb_kenni = http://www.imdb.com/title/tt0364845/ }} '''''NCIS''''' ('''''NCIS: Naval Criminal Investigative Service''''') er bandarískur sjónvarpsþáttur sem fjallar um rannsóknardeild innan [[Bandaríkin|bandaríska]] [[sjóher]]sins. Höfundarnir að þættinum eru Donald P. Bellisario og Don McGill. Fyrstu þættirnir voru sýndir 22. Apríl og 29. Apríl 2002 í tveggja parta söguþráði í [[JAG]]. Árið 2009 eignaðist NCIS systraþáttinn, [[NCIS: Los Angeles]]. Til þessa hafa verið gerðar tíu þáttaraðir og var ellefta þáttaröðin frumsýnd 24. september 2013. == Framleiðsla == === Framleiðendur === Þátturinn er framleiddur af Belisarius Productions í samvinnu við Paramount Television (2003-06), CBS Paramount Television (2006-09) og CBS Television Studios (2009-til dags). NCIS var upprunalega kallað '''Navy NCIS''' í seríu 1; en ''Navy'' var tekið úr titlinum þar sem það var talið óþarfi. Tilkynnt var í maí 2007 að Donald Bellisario mynda stíga niður frá þættinum vegna deila við [[Mark Harmon]]<ref>{{cite news|url=http://www.nypost.com/seven/05072007/tv/ncis_loses_producer_tv_.htm|title='NCIS' Loses Producer|publisher=New York Post|date=May 7, 2007|accessdate=February 25, 2009|archiveurl=https://archive.today/20120530060838/http://www.nypost.com/p/entertainment/tv/item_yZDo0e9jbLBdAwINtMl52O;jsessionid=EC3D73F316E7D80B165BFE5EF93FE4BE|archivedate=maí 30, 2012}}</ref>. Starf Bellisario sem framleiðslustjóri/yfirhöfundur fór til Chas. Floyd Johnson og Shane Brennan. Bellisario hélt samt titlinum sem meðframleiðandi. <ref>{{cite news|url=http://www.tvguide.com/news/Exclusive-NCIS-Boss-8335.aspx|title=Exclusive: NCIS Boss Exits!|first=Michael|last=Ausiello|accessdate=February 25, 2009|date=May 5, 2007|work=TV Guide}}</ref> === Tökustaðir === ''NCIS'' er aðallega tekinn upp í Bandaríkjunum. Innitökur eru teknar upp í [[Santa Clarita]], Kaliforníu. Margar útisenur eru teknar upp meðfram ströndum suður Kaliforníu. <ref>{{cite web|url=http://imdb.com/title/tt0364845/locations|title="Navy NCIS: Naval Criminal Investigative Service" (2003)&nbsp;– Filming locations|work=Imdb.com|accessdate=November 16, 2008}}</ref> === Söguþráður === [[NCIS]] fylgir eftir liði alríkisfulltrúa innan rannsóknardeildar bandaríska sjóhersins sem staðsett er í [[Washington D.C.|Washington]]<ref>{{cite web|title=Explore the world of NCIS|url=http://www.cbs.com/primetime/ncis_los_angeles/community/blogs/blog.php?key=0|access-date=2011-04-18|archive-date=2011-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110628203332/http://www.cbs.com/primetime/ncis_los_angeles/community/blogs/blog.php?key=0|url-status=dead}}</ref>. NCIS liðið er stýrt af Leroy Jethro Gibbs ([[Mark Harmon]]). Lið Gibbs inniheldur Anthony ''Tony'' DiNozzo ([[Michael Weatherly]]), Timothy McGee ([[Sean Murray]]) og NSA sérfræðingurinn Eleanor Bishop ([[Emily Wickersham]]). Fyrrverandi meðlimir liðsins eru [[Mossad]] fulltrúinn Ziva David ([[Cote de Pablo]]) en hún yfirgaf liði í byrjun seríu 11 og Caitlin ''Kate'' Todd ([[Sasha Alexander]]) sem var skotin til bana í enda seríu 2. Aðstoðarmenn liðsins eru yfirréttarlæknirinn Donald ''Ducky'' Mallard ([[David McCallum]]) og aðstoðarmaður hans Jimmy Palmer ([[Brian Dietzen]]) sem kom í staðinn fyrir Gerald Jackson ([[Pancho Demmings]]) og réttartæknisérfræðingurinn Abigail ''Abby'' Sciuto ([[Pauley Perrette]]). === Söguþráðs skipti === ''NCIS'' var gerður út frá tveimur þáttum í áttundu þáttaröð af [[JAG]] titlaðir "Ice Queen" og "Meltdown" sem voru frumsýndir 22-29.apríl 2003. Í þeim þáttum þá kynnumst við Gibbs, Tony, Abby og Ducky. ''NCIS'' hafði önnur söguþráðs skipti í seríu sex í þáttunum, "Legend (Part 1)" og "Legend (Part 2)" sem voru frumsýndir 28.apríl og 5. Maí 2009. Gibbs og McGee fara til Los Angeles í leit sinni að morðingja. Kynnast þeir nýja NCIS liðinu sem staðsett er í [[Los Angeles]]. === Leikaraskipti === Þann 10. júlí 2013, tilkynnti CBS að leikkonan [[Cote de Pablo]] myndi yfirgefa [[NCIS]]. Myndi persóna hennar koma fram í byrjun elleftu þáttaraðarinnar til að klára söguþráð hennar.<ref>{{cite web |url=http://www.tvguide.com/News/Cote-Pablo-Exiting-NCIS-1067676.aspx |title=Greinin ''Cote de Pablo Exiting NCIS'' á TVGuide.com síðunni, 10.júlí 2013 |access-date=2013-10-08 |archive-date=2013-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131006084258/http://www.tvguide.com/news/cote-pablo-exiting-ncis-1067676.aspx |url-status=dead }}</ref> == Persónur == {| class="wikitable" ! rowspan="2"|Persóna ! rowspan="2"|Leikin af ! rowspan="2"|Starf ! colspan="11"|Sería |- ! width="5%"|1 ! width="5%"|2 ! width="5%"|3 ! width="5%"|4 ! width="5%"|5 ! width="5%"|6 ! width="5%"|7 ! width="5%"|8 ! width="5%"|9 ! width="5%"|10 ! width="5%"|11 |- | Leroy Jethro Gibbs | [[Mark Harmon]] | NCIS Alríkisfulltrúi/Yfirmaður liðsins | style="background: #ddffdd" colspan="11" align="center"| '''Aðal''' |- | Caitlin "Kate" Todd | [[Sasha Alexander]] | NCIS Alríkisfulltrúi/Fyrrverandi lífvörður | style="background: #ddffdd" colspan="2" align="center"| '''Aðal''' | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"|Gesta | colspan="4" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"|Talaði inn | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"|Sérstakt gestahlutverk | colspan="2" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | |- | Anthony "Tony" DiNozzo | [[Michael Weatherly]] | NCIS Alríkisfulltrúi/Aðstoðaryfirmaður liðsins | style="background: #ddffdd" colspan="11" align="center"| '''Aðal''' |- | Ziva David | [[Cote de Pablo]] | NCIS Alríkisfulltrúi/Fyrrverandi [[Mossad]] fulltrúi | colspan="2" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | | style="background: #ddffdd" colspan="8" align="center"| '''Aðal''' | colspan="1" style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Aðal''' |- | Abigail "Abby" Sciuto | [[Pauley Perrette]] | Réttartæknisérfræðingur | style="background: #ddffdd" colspan="11" align="center"| '''Aðal''' |- | Timothy McGee | [[Sean Murray]] | NCIS Alríkisfulltrúi | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"|Auka | style="background: #ddffdd" colspan="10" align="center"| '''Aðal''' |- | Jenny Shepard | [[Lauren Holly]] | Yfirmaður NCIS | colspan="2" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | | style="background: #ddffdd" colspan="3" align="center"| '''Aðal''' | colspan="3" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"|Sérstakt gestahlutverk | colspan="2" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | |- | Jimmy Palmer | [[Brian Dietzen]] | Aðstoðarréttarlæknir | style="background: #ffdddd" colspan="5" align="center"|Auka | style="background: #ffffdd" colspan="4" align="center"| Sérstakt gestahlutverk | style="background: #ddffdd" colspan="2" align="center"| '''Aðal''' |- | Leon Vance | [[Rocky Carroll]] | Yfirmaður NCIS | colspan="4" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"|Auka | style="background: #ddffdd" colspan="6" align="center"| '''Aðal''' |- | Dr. Donald "Ducky" Mallard | [[David McCallum]] | Yfirréttarlæknir | style="background: #ddffdd" colspan="11" align="center"| '''Aðal''' |- | Eleanor ''Ellie'' Bishop | [[Emily Wickersham]] | NSA sérfræðingur - alríkisfullfrúi | colspan="10" style="background:#ececec; color:gray; vertical-align:middle; text-align:center;" class="table-na"| | style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Aðal''' |} === Aðalpersónur === * '''NCIS alríkisfulltrúi''': Leroy Jetrho Gibbs var stórskotaliðsmaður í sjóhernum til ársins 1991, þangað til kona hans Shannon og dóttir Kelly voru myrtar af mexíkönskum eiturlyfjasala. En Shannon hafði verið vitni að morði á öðrum eiturlyfjasala. Eftir að hafa drepið eiturlyfjasalann sem drap konu hans og dóttur, þá gekk Gibbs í liðs við NIS (nú [[NCIS]]). * '''NCIS alríkisfulltrúi''': Anthony ''Tony'' DiNozzo er fyrrverandi rannsóknarfulltrúi og lögreglumaður í [[Peoría]], [[Fíladelfía|Fíladelfíu]] og [[Baltimore]] áður en hann gerðist NCIS fulltrúi. Gibbs lítur á DiNozzo sem yngri útgáfuna af sjálfum sér, þar sem hann notar ''innsæi'' sitt við lausn rannsóknarmála. * '''NCIS alríkisfulltrúi''': Timothy McGee er með gráðu í tölvurannsóknum frá [[MIT]] og gráðu í lífverkfræði frá [[Johns Hopkins-háskóli|Johns Hopkins háskólanum]]. Sér oftast um tæknileguhliðina að rannsóknarmálunum ásamt Abby Sciuto. Var fyrst staðsettur á Norfolk herstöðinni áður en hann var gerður að meðlimi liðsins í lok seríu 2. Skrifar spennusögur undir dulnefninu Thom E. Gemcity. * '''NSA sérfræðingur''':Eleanor ''Ellie'' Bishop er NSA sérfræðingur sem gengur til liðs NCIS. Hafði áður sótt um hjá NCIS en ekki fengið starfið áður en hún gekk til liðs við NSA. Er frá Oklahóma, á þrjá bræður og er gift. * '''Yfirréttarlæknir''': Donald ''Ducky'' Mallard er yfirréttarlæknirinn hjá NCIS. Vann hann áður sem réttarlæknir í [[Víetnam]], [[Bosnía|Bosníu]] og [[Afghanistan]]. * '''Réttartæknisérfræðingur''': Abigail ''Abby'' Sciuto er réttartæknisérfræðingurinn sem vinnur hjá NCIS. Abby er mikið fyrir gotneskan stíl og er uppáhald Gibbs. *'''Yfirmaður NCIS''': Leon Vance var fyrrverandi aðstoðaryfirmaður NCIS og hægri hönd Jenny Shepard; varð yfirmaður NCIS í seríu 6 eftir andlát Shepard í lok seríu 5. * '''Aðstoðarréttarlæknir''': Jimmy Palmer er aðstoðarmaður Duckys. Átti í ástarsambandi við Michelle Lee. === Aukapersónur === * '''FBI Alríkisfulltrúi''': Tobias Fornell ([[Joe Spano]]) er sérstakur alríkisfulltrúi Alríkislögreglunnar. Hann og Gibbs giftust báðir sömu konunni. * '''Fulltrúi Landhelgisgæslunnar''': Abigail Borin ([[Diane Neal]]) er rannsóknarfulltrúi hjá Landhelgisgæslunni. * '''Anthony DiNozzo Sr''' ([[Robert Wagner]]) er faðir Tony Dinozzo. Hafði lítið samband við son sinn en þeir hafa byrjað að styrkja það í seríu 8. * '''Jackson Gibbs''' ([[Ralph Waite]]) er faðir Jethro Gibbs. Var hermaður í seinni heimstyrjöldinni og rekur verslun í heimabæ Jethros. * '''Dr. Samantha Ryan'''([[Jamie Lee Curtis]]) er yfirmaður ''DoD PsyOps Deildarinnar'' og átti í ástarsambandi við Gibbs í seríu 9. === Fyrrverandi persónur === * '''NCIS alríkisfulltrúi''': Ziva David ([[Cote de Pablo]]) er fyrrverandi [[Mossad]] fulltrúi. Var samskiptafulltrúi NCIS og Mossad fyrstu fjögur árin hjá NCIS. Kom í staðinn fyrir Kate Todd sem var drepin af Ari sem var hálfbróðir Zivu. Ziva bjargar lífi Gibbs með því að drepa Ari. Í byrjun seríu sjö, er Zivu bjargað frá Sómalíu af Gibbs, DiNozzo, og McGee, en henni hafði verið haldið sem gísl eftir misheppnaða leyniaðgerð á vegum Mossad. Snýr hún aftur til Bandaríkjanna og hættir hjá Mossad. Hún gerist fullgildur alríkisfulltrúi NCIS og að auki Bandarískur ríkisborgari. Þátturinn ''Past, Present, Future'' í seríu 11 er seinasti þátturinn sem leikkonan Cote de Pablo kemur fram í. * '''Lögfræðingur''': M.Allison Hart ([[Rena Sofer]]) er lögfræðingur og hugsanlegt hugarefni Gibbs í seríu 7. * '''Fyrrverandi yfirmaður NCIS''': Thomas Morrow ([[Alan Dale]]) var fyrsti yfrmaður NCIS í seríunni en hætti í seríu 2 þegar honum var boðið starf hjá ''Homeland Security''. * '''Fyrrverandi aðstoðarréttarlæknir''': Gerald Jackson ([[Pancho Demmings]]) var aðstoðarmaður Duckys í seríu 1, var skotinn af Ari Haswari í ''Bête Noire''. * '''Undirofursti''': Hollis Mann ([[Susanna Thompson]]) er undirofursti í bandaríska hernum sem settist í helgan stein. Átti í ástarsambandi við Gibbs í seríu 4-5. * '''Læknir''': Jeanne Benoit ([[Scottie Thompson]]) er læknir við Monroe háskólasjúkrahúsið og dóttir vopnasmyglarans René Benoit (La Grenouille). Var hún hluti af leynilegri aðgerð þar sem DiNozzo var kærasti hennar í seríu 4-5. === Látnar persónur === * '''NCIS alríkisfulltrúi ''': Caitlin ''Kate'' Todd ([[Sasha Alexander]]) er fyrrverandi lífvörður fyrir forseta bandaríkjanna. Hætti hún hjá leyniþjónustunni og var síðan boðið starf hjá NCIS af Gibbs. Var skotin til bana í enda seríu 2 af Ari Haswari. * '''Yfirmaður NCIS''': Jenny Shepard ([[Lauren Holly]]) var yfirmaður NCIS og fyrrverandi ástkona Gibbs. Var skotin til bana í enda seríu 5. * '''NCIS alríkisfulltrúi''': Paula Cassidy ([[Jessica Steen]]) var sett í lið Gibbs stuttu eftir að Kate lést, áður en hún fékk sitt eigið lið. Var drepin af sjálfmorðssprengjumanni í seríu 4. * '''NCIS alríkisfulltrúi''': Michelle Lee ([[Liza Lapira]]) var sett í lið DiNozzo þegar Gibbs hætti í seríu 4 þó að hún væri lögfræðingur. Var sett aftur í lið Gibbs þegar Vance leysti upp liðið. Var njósnari innan NCIS því verið var að kúga hana en systir hennar hafði verið rænt. Var skotin til bana af Gibbs í seríu 4. * '''Fyrrverandi NCIS alríkisfulltrúi''': Mike Franks ([[Muse Watson]]) var leiðbeinandi Gibbs þegar Gibbs byrjaði í NIS (nú [[NCIS]]). Missti fingur í þættinum ''Rule Fifty-One''. Í þættinum "Swan Song", er Franks drepinn af "Port to Port" morðingjanum. * '''Yfirmaður Mossad''': Eli David ([[Michael Nouri]]) er yfirmaður Mossad. Faðir Zivu og Ari Haswari. Er drepinn ásamt Jackie Vance í skotárás sem gerð var á hús Vance í seríu 10. * '''Yfirmaður sjóhersins''': Clayton Jarvis ([[Matt Craven]]) er yfirmaður sjóhersins (SECNAV). Er drepinn í bílasprengingju í þættinum ''Whiskey Tango Foxtrot'' í byrjun seríu 11. == Þáttaraðir == === Inngangs þættir === NCIS og persónur hans voru kynntar í áttundu þáttaröðinni af ''JAG'' í þáttunum "Ice Queen" og "Meltdown". Persónan Vivian Blackadder kemur ekki fram í seríunni þar sem framleiðandinn Donald Bellisario taldi að leikonan væri "of lin fyrir þetta hlutverk".<ref name="spinoffsecrets">{{cite web|url=http://www.tvguide.com/news/JAG-Spinoff-Secrets-42023.aspx|title=JAG Spinoff Secrets|author=Daniel R. Coleridge|publisher=[[TV Guide (magazine)|TV Guide]]|date=August 6, 2003|accessdate=March 22, 2009|archive-date=júní 23, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120623225431/http://www.tvguide.com/news/JAG-Spinoff-Secrets-42023.aspx|url-status=dead}}</ref> Þættirnir voru klipptir saman og sýndir sem "Navy NCIS: The Beginning".<ref name="episodes">{{Cite web|url=http://www.tvguide.com/detail/tv-show.aspx?tvobjectid=100227&more=ucepisodelist|title=JAG Episodes|publisher=[[TV Guide (magazine)|TV Guide]]|accessdate=March 22, 2009}}</ref> {{Listi þáttaraða-litur}} {| class="episode-list-color-red2" |-style=“color:white“ ! Titill ! width="140"| Sýnt í U.S.A. ! width="80"| # |- | ''„Ice Queen“'' || 22. apríl 2003 || 20 - 178 |- | colspan="5" height="5" sadvfsdavs| :''Höfundur: Donald Bellisario og Don McGill'' :''Leikstjóri: Donald Bellisario'' NCIS liðið er kallað til þess að rannsaka morðið á Liðþjálfanum Loren Singer og er því ætlað að komast að því hver morðingjinn er. Í lok þáttarins þá sést Gibbs lesa réttindin yfir Harmon Rabb sem hinn grunaði í málinu. |- | colspan="5"| |- | ''„Meltdown“'' || 29. apríl 2003 || 21 - 179 |- | colspan="5" height="5" | :''Höfundur: Don McGill'' :''Leikstjóri: Scott Brazil'' Harmon Rabb er stefnt fyrir herrétti fyrir morðið á Liðþjálfanum Singer en svo virðist sem hann hafi enga fjarvistarsönnun. Fljótlega þá uppgvötar DiNozzo að málið er einum of einfalt og byrjar að leita að öðrum sökudólgi, einhverjum sem hefur hefnd að hefna gegn Rabb. Á samatíma þá reynir Gibbs að finna upplýsingar um hryðjuverkamanninn Amad Bin Atwa, áður en önnur árás er gerð á bandarísk herskip. |} === Fyrsta þáttaröð === {{Aðalgrein|NCIS (1. þáttaröð)}} === Önnur þáttaröð === {{Aðalgrein|NCIS (2. þáttaröð)}} === Þriðja þáttaröð === {{Aðalgrein|NCIS (3. þáttaröð)}} === Fjórða þáttaröð === {{Aðalgrein|NCIS (4. þáttaröð)}} === Fimmta þáttaröð === {{Aðalgrein|NCIS (5. þáttaröð)}} === Sjötta þáttaröð === {{Aðalgrein|NCIS (6. þáttaröð)}} === Sjöunda þáttaröð === {{Aðalgrein|NCIS (7. þáttaröð)}} === Áttunda þáttaröð === {{Aðalgrein|NCIS (8. þáttaröð)}} === Níunda þáttaröð === {{Aðalgrein|NCIS (9. þáttaröð)}} === Tíunda þáttaröð === {{Aðalgrein|NCIS (10. þáttaröð)}} == Sjá einnig == *[[NCIS: Los Angeles]] == DVD útgáfa == Í fyrstu seríunni á svæði 1 má finna fyrstu þættina í áttundu seríu af [[JAG]]. {| class="wikitable" |- !DVD nafn !Svæði 1 !Svæði 2 !Svæði 4 |- |Sería 1 | 6. júní, 2006 | 24. júlí, 2006 | 10. ágúst, 2006 |- |Sería 2 | 14. nóvember, 2006 | 02. október, 2006 | 12. október, 2006 |- |Sería 3 | 24. apríl, 2007 | 25. júní, 2007 | 15. mars, 2007 |- |Sería 4 | 23. október, 2007 | 19. maí, 2008 | 10. júlí, 2008 |- |Sería 5 | 26. ágúst, 2008 | 22. júní, 2009 | 7. maí, 2009 |- |Sería 6 | 25. ágúst, 2009 | 23. júní, 2010 | 3. júní, 2010 |- |Sería 7 | 24. ágúst, 2010 | 13. júní, 2011 | 7. júlí, 2011 |- |Sería 8 | 23. ágúst, 2011 | 6. október, 2011 | 1. september, 2011 |- |Sería 9 | 21. ágúst, 2012 | 24. júní, 2013 | 1. ágúst, 2012 |- |Sería 10 | 20. ágúst, 2013 | NA | 21. ágúst, 2013 |} == Verðlaun og tilnefningar == ===ALMA verðlaunin=== *2011: Verðlaun sem besta leikkona í drama seríu - Cote de Pablo. *2008: Tilnefnd sem besta leikkona í drama seríu – Cote de Pablo. ===ASCAP verðlaunin=== *2009: Verðlaun sem besta sjónvarpsserían – Matt Hawkins, Maurice Jackson, Neil Martin. *2008: Verðlaun sem besta sjónvarpsserían – Matt Hawkins, Maurice Jackson, Neil Martin. *2007: Verðlaun sem besta sjónvarpsserían – Matt Hawkins, Maurice Jackson, Neil Martin. *2006: Verðlaun sem besta sjónvarpsserían – Matt Hawkins, Maurice Jackson, Neil Martin. *2004: Verðlaun sem besta sjónvarpsserían – Matt Hawkins, Maurice Jackson, Neil Martin. *2004: Verðlaun sem besta sjónvarpsserían – Steven Bramson. ===BMI Film & TV verðlaunin=== *2009: Verðlaun fyrir bestu tónlistina – Brian Kirk. *2008: Verðlaun fyrir bestu tónlstina – Brian Kirk. *2005: Verðlaun fyrir bestu tónlistina – Joseph Conlan. ===California on Location verðlaunin=== *2008: Verðlaun sem besta Location Team ársins í sjónvarpi – Emily Kirylo, Jim McClafferty, Joel Sinderman, Michael Soleau. ===Emmy verðlaunin=== *2008: Tilnefnd fyrir bestu áhættu samhæfingu – Diamond Farnsworth, "Requiem". *2005: Tilnefnd sem besti gestaleikari í dramaseríu – Charles Durning. ===NAACP Image verðlaunin=== *2010: Tilnefndur sem bestu leikari í aukahlutverki í drama seríu – [[Rocky Carroll]]. '''People's Choice verðlaunin''' *2009: Tilnefnd sem uppáhalds dramaþátturinn *2009: Tilnefndur sem besti leikari í drama seríu – [[Mark Harmon]]. ===Image verðlaunin=== *2010: Tilnefnd sem besti aukaleikari í drama seríu - [[Rocky Carroll]]. ===Imagen Foundation verðlaunin=== *2011: Tilnefnd sem besta leikkona í sjónvarpi - [[Cote de Pablo]]. *2009: Tilnefnd sem besta aukaleikkona í sjónvarpi – [[Cote de Pablo]]. *2006: Verðlaun sem besta aukaleikkona í sjónvarpi – [[Cote de Pablo]]. ===Young Artist verðlaunin=== *2008: Tilnefnd sem besti ungi gestaleikari – Dominic Scott Kay, fyrir "Lost & Found". == Tilvísanir == {{Reflist}} == Heimildir == *{{wpheimild|tungumál= en|titill= NCIS (TV series)|mánuðurskoðað= 18. apríl|árskoðað= 2011}} *{{imdb title|0364845|NCIS: Naval Criminal Investigative Service}} *http://www.cbs.com/primetime/ncis/ Heimasíða NCIS á CBS == Tenglar == *{{imdb title|0364845|NCIS: Naval Criminal Investigative Service}} *http://www.cbs.com/primetime/ncis/ Heimasíða NCIS á CBS {{NCIS}} [[Flokkur:Bandarískir sjónvarpsþættir]] sgnggwwumwm52j6j2qeb0xxei1uwx8g 0 98796 1983476 1929315 2026-10-20T22:17:43Z Akigka 183 1983476 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Viking2lander1.jpg|thumb|right|Mynd send frá lendingarfari ''Viking 2''.]] '''''Viking 2''''' var annað tveggja [[geimfar]]a sem sent var til [[Mars (reikistjarna)|Mars]] sem hluti af [[Viking-geimferðaáætlunin]]ni í umsjá [[NASA]]. Farið var samansett af [[lendingarfar]]i og [[brautarfar]]i.<ref name="Könnun Mars">{{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/mars/konnun-mars/|title=Könnun Mars|access-date=20.10.2026|website=Stjörnufræðivefurinn}}</ref> Markmið Viking-verkefnisins voru að taka myndir af Mars í hárri [[upplausn]], leita að ummerkjum [[líf]]s og greina [[lofthjúpur|lofthjúp]] og yfirborð plánetunnar.<ref name="Viking Mission to Mars">[http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/viking.html Viking Mission to Mars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170221095328/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/viking.html |date=2017-02-21 }} NASA (enska)</ref> Farið starfaði í þrjú ár.<ref>{{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/mars/|title=Mars|author=Sævar Helgi Bragason|date=2023|website=Stjörnufræðivefurinn}}</ref> ''Viking 2'' var skotið á loft þann [[9. september]] [[1975]] og fór á sporbaug um Mars þann 7. ágúst 1976. Þann 3. september 1976 lenti lendingarfar ''Viking 2'' á Mars.<ref name="Viking Mission to Mars"></ref> Lendingin var því önnur heppnaða marslendingin en þá fyrstu átti lendingarfar [[Viking 1]].<ref name="Könnun Mars"></ref> Slökkt var á brautarfari Viking 2 þann 25. júlí 1978 en lendingarfarið hélt samskiptum áfram fram að 11. apríl 1980. ==Neðanmálsgreinar== {{reflist}} {{stubbur|stjörnufræði}} {{Viking geimferðaáætlunin}} [[Flokkur:Viking-geimferðaáætlunin]] [[Flokkur:Geimför]] h5cmljaepxlstkda7jh91un1v32y535 0 99020 1983479 1929858 2026-10-20T22:21:11Z Akigka 183 /* Tenglar */ 1983479 wikitext text/x-wiki [[Image:The future ALMA array on Chajnantor.jpg|thumb|Sýn listamanns á Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) á Chajnantorsléttunni í Chile.]] '''Atacama Large Millimeter/submillimeter Array''' eða '''ALMA''' er alþjóðlegt samstarfsverkefni [[Evrópu]] ([[European Southern Observatory|ESO]]), Norður Ameríku, austur Asíu og [[Chile]] um smíði stærsta stjörnusjónauka heims. ALMA er víxlmælir, röð 66 12 metra og 7 metra útvarpssjónauka sem mæla millímetra og hálfsmillímetra bylgjulengdir (0,3 til 9,6 mm). Stjörnustöðin er í smíðum í 5000 metra hæð yfir sjávarmáli á Chajnantor sléttunni í Atacamaeyðimörkinni í norður Chile. Hún er því hæsta stjörnustöð heims. ALMA er ætlað að rannsaka myndun stjarna snemma í sögu alheimsins og ljósmynda myndunarsvæði [[stjarna]] og reikistjarna í Vetrarbrautinni okkar. Kostnaður við verkefnið nemur meira en 1 milljarði bandaríkjadala. Fyrstu mælingar með ALMA hófust síðla árs 2011<ref>ALMA opnar augun — Fyrsta myndin birt frá öflugasta millímetra/hálfsmillímetra sjónauka heims http://www.eso.org/public/iceland/news/eso1137/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006080241/http://www.eso.org/public/iceland/news/eso1137/ |date=2011-10-06 }} sótt (3.10.2011)</ref> en sjónaukinn verður tekinn í fulla notkun árið 2013.<ref>Sævar Helgi Bragason (2011). Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA). Stjörnufræðivefurinn http://www.stjornuskodun.is/alma {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091231231434/http://www.stjornuskodun.is/alma |date=2009-12-31 }} sótt (4.6.2011)</ref> == Heimildir == {{reflist}} == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/rannsoknir/atacama-large-millimeter-submillimeter-array/|title=Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA)|author=Sævar Helgi Bragason|date=2011|website=Stjörnufræðivefurinn}} * [http://www.eso.org/public/iceland/teles-instr/alma.html ALMA - Leitin að uppruna okkar í alheiminum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524231107/http://www.eso.org/public/iceland/teles-instr/alma.html |date=2011-05-24 }} * [http://www.eso.org/public/iceland/news/eso1127/ Evrópskt ALMA loftnet færir heildarfjölda loftneta á Chajnantor upp í 16 — Undirbúningur hafinn fyrir fyrstu mælingar ALMA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121102193006/http://www.eso.org/public/iceland/news/eso1127/ |date=2012-11-02 }} {{Stubbur|stjörnufræði}} [[Flokkur:Stjörnufræði]] 8v7xqowvini2mb1cdkyou5ibp31w6vo 1983508 1983479 2026-10-21T00:02:35Z Akigka 183 1983508 wikitext text/x-wiki [[Image:ALMA_Antennas_on_Chajnantor.jpg|thumb|Tveir ALMA-diskar.]] '''Atacama Large Millimeter/submillimeter Array''' eða '''ALMA''' er alþjóðlegt samstarfsverkefni [[Evrópu]] ([[European Southern Observatory|ESO]]), Norður-Ameríku, Austur-Asíu og [[Chile]] um smíði stærsta [[stjörnusjónauki|stjörnusjónauka]] heims. ALMA er [[víxlmælir]], röð 66 12 metra og 7 metra [[útvarpssjónauki|útvarpssjónauka]] sem mæla millimetra og hálfsmillimetra bylgjulengdir (0,3 til 9,6 mm). Stjörnustöðin er í 5000 metra hæð yfir sjávarmáli á [[Chajnantor]]-sléttunni í [[Atacama-eyðimörkin]]ni í Norður-Chile. Hún er því hæsta stjörnustöð heims. ALMA er ætlað að rannsaka [[myndun stjarna]] snemma í sögu alheimsins og ljósmynda myndunarsvæði [[stjarna]] og [[reikistjarna]] í [[Vetrarbrautin]]ni okkar. Kostnaður við verkefnið nemur meira en 1 milljarði bandaríkjadala. Fyrstu mælingar með ALMA hófust síðla árs 2011<ref>ALMA opnar augun — Fyrsta myndin birt frá öflugasta millímetra/hálfsmillímetra sjónauka heims http://www.eso.org/public/iceland/news/eso1137/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006080241/http://www.eso.org/public/iceland/news/eso1137/ |date=2011-10-06 }} sótt (3.10.2011)</ref> en sjónaukinn var tekinn í fulla notkun árið 2013.<ref>{{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/rannsoknir/atacama-large-millimeter-submillimeter-array/|title=Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA)|author=Sævar Helgi Bragason|date=2011|website=Stjörnufræðivefurinn}}</ref> == Heimildir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.eso.org/public/iceland/teles-instr/alma.html ALMA - Leitin að uppruna okkar í alheiminum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524231107/http://www.eso.org/public/iceland/teles-instr/alma.html |date=2011-05-24 }} * [http://www.eso.org/public/iceland/news/eso1127/ Evrópskt ALMA loftnet færir heildarfjölda loftneta á Chajnantor upp í 16 — Undirbúningur hafinn fyrir fyrstu mælingar ALMA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121102193006/http://www.eso.org/public/iceland/news/eso1127/ |date=2012-11-02 }} {{Stubbur|stjörnufræði}} [[Flokkur:Stjörnufræði]] saqcynnm5qgcm45r5kcsdx4u6zn5tc2 1983509 1983508 2026-10-21T00:03:06Z Akigka 183 1983509 wikitext text/x-wiki [[Image:ALMA_Antennas_on_Chajnantor.jpg|thumb|Tveir ALMA-diskar.]] '''Atacama Large Millimeter/submillimeter Array''' eða '''ALMA''' er alþjóðlegt samstarfsverkefni [[Evrópu]] ([[European Southern Observatory|ESO]]), Norður-Ameríku, Austur-Asíu og [[Chile]] um smíði stærsta [[stjörnusjónauki|stjörnusjónauka]] heims. ALMA er [[víxlmælir]], röð 66 12 metra og 7 metra [[útvarpssjónauki|útvarpssjónauka]] sem mæla millimetra og hálfsmillimetra bylgjulengdir (0,3 til 9,6 mm). Stjörnustöðin er í 5000 metra hæð yfir sjávarmáli á [[Chajnantor]]-sléttunni í [[Atacama-eyðimörkin]]ni í Norður-Chile. Hún er því hæsta stjörnustöð heims. ALMA er ætlað að rannsaka [[myndun stjarna]] snemma í sögu alheimsins og ljósmynda myndunarsvæði [[stjarna]] og [[reikistjarna]] í [[Vetrarbrautin]]ni okkar. Kostnaður við verkefnið nemur meira en 1 milljarði bandaríkjadala. Fyrstu mælingar með ALMA hófust síðla árs 2011<ref>ALMA opnar augun — Fyrsta myndin birt frá öflugasta millímetra/hálfsmillímetra sjónauka heims http://www.eso.org/public/iceland/news/eso1137/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006080241/http://www.eso.org/public/iceland/news/eso1137/ |date=2011-10-06 }} sótt (3.10.2011)</ref> en sjónaukinn var tekinn í fulla notkun árið 2013.<ref>{{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/rannsoknir/atacama-large-millimeter-submillimeter-array/|title=Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA)|author=Sævar Helgi Bragason|date=2011|website=Stjörnufræðivefurinn}}</ref> == Heimildir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.eso.org/public/iceland/teles-instr/alma.html ALMA - Leitin að uppruna okkar í alheiminum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524231107/http://www.eso.org/public/iceland/teles-instr/alma.html |date=2011-05-24 }} * [http://www.eso.org/public/iceland/news/eso1127/ Evrópskt ALMA loftnet færir heildarfjölda loftneta á Chajnantor upp í 16 — Undirbúningur hafinn fyrir fyrstu mælingar ALMA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121102193006/http://www.eso.org/public/iceland/news/eso1127/ |date=2012-11-02 }} {{Stubbur|stjörnufræði}} [[Flokkur:Stjörnufræði]] [[Flokkur:Stjörnusjónaukar í Chile]] {{s|2013}} po1wymytwu9t7na8nt1bn8ytgocbgka 1983510 1983509 2026-10-21T00:06:20Z Akigka 183 1983510 wikitext text/x-wiki [[Image:ALMA_Antennas_on_Chajnantor.jpg|thumb|Tveir ALMA-diskar.]] '''Atacama Large Millimeter/submillimeter Array''' eða '''ALMA''' er alþjóðlegt samstarfsverkefni [[Evrópu]] ([[European Southern Observatory|ESO]]), Norður-Ameríku, Austur-Asíu og [[Chile]] um smíði stærsta [[stjörnusjónauki|stjörnusjónauka]] heims.<ref>{{cite web|url=http://www.eso.org/public/iceland/news/eso1127/|title=Evrópskt ALMA loftnet færir heildarfjölda loftneta á Chajnantor upp í 16 — Undirbúningur hafinn fyrir fyrstu mælingar ALMA|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102193006/http://www.eso.org/public/iceland/news/eso1127/|archive-date=2012-11-02|website=ESO}}</ref> ALMA er [[víxlmælir]], röð 66 12 metra og 7 metra [[útvarpssjónauki|útvarpssjónauka]] sem mæla millimetra og hálfsmillimetra bylgjulengdir (0,3 til 9,6 mm). Stjörnustöðin er í 5000 metra hæð yfir sjávarmáli á [[Chajnantor]]-sléttunni í [[Atacama-eyðimörkin]]ni í Norður-Chile. Hún er því hæsta stjörnustöð heims. ALMA er ætlað að rannsaka [[myndun stjarna]] snemma í sögu alheimsins og ljósmynda myndunarsvæði [[stjarna]] og [[reikistjarna]] í [[Vetrarbrautin]]ni okkar. Kostnaður við verkefnið nemur meira en 1 milljarði bandaríkjadala. Fyrstu mælingar með ALMA hófust síðla árs 2011<ref>ALMA opnar augun — Fyrsta myndin birt frá öflugasta millímetra/hálfsmillímetra sjónauka heims http://www.eso.org/public/iceland/news/eso1137/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006080241/http://www.eso.org/public/iceland/news/eso1137/ |date=2011-10-06 }} sótt (3.10.2011)</ref> en sjónaukinn var tekinn í fulla notkun árið 2013.<ref>{{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/rannsoknir/atacama-large-millimeter-submillimeter-array/|title=Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA)|author=Sævar Helgi Bragason|date=2011|website=Stjörnufræðivefurinn}}</ref> == Heimildir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.eso.org/public/iceland/teles-instr/alma.html ALMA - Leitin að uppruna okkar í alheiminum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524231107/http://www.eso.org/public/iceland/teles-instr/alma.html |date=2011-05-24 }} {{Stubbur|stjörnufræði}} [[Flokkur:Stjörnufræði]] [[Flokkur:Stjörnusjónaukar í Chile]] {{s|2013}} om9anlbc5v5scmr5ath2uxplsgytns1 1983511 1983510 2026-10-21T00:08:20Z Akigka 183 1983511 wikitext text/x-wiki [[Image:ALMA_Antennas_on_Chajnantor.jpg|thumb|Tveir ALMA-diskar.]] '''Atacama Large Millimeter/submillimeter Array''' eða '''ALMA''' er alþjóðlegt samstarfsverkefni [[Evrópu]] ([[European Southern Observatory|ESO]]), Norður-Ameríku, Austur-Asíu og [[Chile]] um smíði stærsta [[stjörnusjónauki|stjörnusjónauka]] heims.<ref>{{cite web|url=http://www.eso.org/public/iceland/news/eso1127/|title=Evrópskt ALMA loftnet færir heildarfjölda loftneta á Chajnantor upp í 16 — Undirbúningur hafinn fyrir fyrstu mælingar ALMA|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102193006/http://www.eso.org/public/iceland/news/eso1127/|archive-date=2012-11-02|website=ESO}}</ref> ALMA er [[víxlmælir]], röð 66 12 metra og 7 metra [[útvarpssjónauki|útvarpssjónauka]] sem mæla millimetra og hálfsmillimetra bylgjulengdir (0,3 til 9,6 mm). Stjörnustöðin er í 5000 metra hæð yfir sjávarmáli á [[Chajnantor]]-sléttunni í [[Atacama-eyðimörkin]]ni í Norður-Chile. Hún er því hæsta stjörnustöð heims. ALMA er ætlað að rannsaka [[myndun stjarna]] snemma í sögu alheimsins og ljósmynda myndunarsvæði [[stjarna]] og [[reikistjarna]] í [[Vetrarbrautin]]ni okkar.<ref>{{cite web|url=http://www.eso.org/public/iceland/teles-instr/alma.html|title=ALMA - Leitin að uppruna okkar í alheiminum|archive-url=https://web.archive.org/web/20110524231107/http://www.eso.org/public/iceland/teles-instr/alma.html |archive-date=2011-05-24 }}</ref> Kostnaður við verkefnið nemur meira en 1 milljarði bandaríkjadala. Fyrstu mælingar með ALMA hófust síðla árs 2011<ref>ALMA opnar augun — Fyrsta myndin birt frá öflugasta millímetra/hálfsmillímetra sjónauka heims http://www.eso.org/public/iceland/news/eso1137/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006080241/http://www.eso.org/public/iceland/news/eso1137/ |date=2011-10-06 }} sótt (3.10.2011)</ref> en sjónaukinn var tekinn í fulla notkun árið 2013.<ref>{{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/rannsoknir/atacama-large-millimeter-submillimeter-array/|title=Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA)|author=Sævar Helgi Bragason|date=2011|website=Stjörnufræðivefurinn}}</ref> == Heimildir == {{reflist}} {{Stubbur|stjörnufræði}} [[Flokkur:Stjörnufræði]] [[Flokkur:Stjörnusjónaukar í Chile]] {{s|2013}} p27jqigl2up4jwhygic7sgdhbv0rvw9 0 99300 1983460 1971935 2026-10-20T21:49:55Z Akigka 183 1983460 wikitext text/x-wiki [[Image:ESO member states.svg|Aðildarríki ESO|thumb]] '''Stjörnustöð Evrópulanda á suðurhveli''' ([[enska]]: ''European Southern Observatory'', [[skammstöfun|skammstafað]] ''ESO'') , er stærsta fjölþjóðlega stjörnustöð [[Evrópu]] og ein öflugasta stjörnustöð heims. ESO var stofnað árið 1962 og eru aðildarríkin orðin 15. ESO tryggir stjarnvísindamönnum rannsóknaaðstöðu á heimsmælikvarða á suðurhveli jarðar. Árlega leggja aðildarríki ESO um 163 milljónir evra til starfseminnar. Þar starfa um 700 manns.<ref>{{cite web|author=Sævar Helgi Bragason|date=2011|title=European Southern Observatory (ESO)|website=Stjörnufræðivefurinn|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/rannsoknir/european-southern-observatory/}}</ref> ESO er þekkt fyrir að smíða og reka nokkra stærstu og þróuðustu stjörnusjónauka heims. Má þar nefna New Technology Telescope (NTT), þar sem virk sjóntæki voru prófuð í fyrsta sinn, og Very Large Telescope (VLT) sem samanstendur af fjórum 8,2 metra breiðum sjónaukum og fjórum 1,8 metra aukasjónaukum. ESO er þátttakandi í þróun og smíði [[Atacama Large Millimeter Array]] (ALMA) og European Extremely Large Telescope (E-ELT). ALMA er ein stærsta og hæsta stjörnustöð heims og gerir mælingar á millímetra og hálfsmillímetra sviðinu. Smíði hans er langt komin og gert er ráð fyrir að hann verði tekinn í notkun árið 2012. ALMA er samstarfsverkefni Evrópu, Japans, Norður-Ameríku og Chile. ESO hefur umsjón með evrópska hluta verkefnisins og hýsir jafnframt evrópsku svæðisskrifstofuna. E-ELT er fyrirhugaður 39,3 metra breiður sjónauki sem verður „stærsta auga jarðar“ þegar smíði hans lýkur upp úr 2020.<ref>{{cite web |url=https://www.stjornufraedi.is/frettir/nr/438|title=ESO færist skrefi nær stærsta auga jarðar|website=Stjörnufræðivefurinn|author=Sævar Helgi Bragason|date=11. júní 2011}}</ref> Vonir standa til um að sjónaukinn muni gerbreyta þekkingu okkar í stjarneðlisfræði með nákvæmum rannsóknum á fjarreikistjörnum, fyrstu fyrirbærum alheims, risasvartholum í miðju vetrarbrauta og eðli og dreifingu hulduefnis og hulduorku í alheiminum. Frá árinu 2005 hefur ESO unnið með evrópskum stjarnvísindamönnum við þróun þessa risasjónauka.<ref>{{cite web |url=http://www.eso.org/public/iceland/about-eso.html |title=Um ESO |accessdate=2011-04-28 |archive-date=2010-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101229082718/http://www.eso.org/public/iceland/about-eso.html |url-status=dead }}</ref> Margar merkar uppgötvanir í stjarnvísindum hafa verið gerðar með sjónaukum ESO auk þess sem fjölmargar stjörnuskrár hafa verið settar saman. Af nýlegum uppgötvunum má nefna uppgötvun á einum fjarlægasta gammablossa sem sést hefur og sönnunargögn fyrir tilvist svarthols í miðju Vetrarbrautarinnar. Árið 2004 tóku stjörnufræðingar ljósmynd af fjarreikistjörnunni 2M1207b á braut um brúnan dverg í 173 ljósára fjarlægð með Very Large Telescope (VLT). Á 3,6 metra sjónauka ESO er litrófsritinn HARPS (High Accuracy Radial velocity Planet Searcher) sem skilað hefur mestum árangri í leit að fjarreikistjörnum. VLT hefur líka ljósmyndað fjarlægustu vetrarbrautir sem sést hafa í alheiminum hingað til. == Saga == {| class=wikitable style="float:right" |- bgcolor= | colspan=8 align=center|'''ESO Directors General'''<ref>{{cite web|url=http://www.eso.org/public/about-eso/dg-office/previous-dg.html | title = Past ESO Directors General | accessdate = 2011-04-29}}</ref> |- | Otto Heckmann | 1962–1969 |- | Adriaan Blaauw | 1970–1974 |- | Lodewijk Woltjer | 1975–1987 |- | Harry van der Laan | 1988–1992 |- | Riccardo Giacconi (Nóbelsverðlaunahafi) | 1993–1999 |- | Catherine Cesarsky | 1999–2007 |- | Tim de Zeeuw | frá 2007 |} Sú hugmynd að evrópskir stjarnvísindamenn skildu leiða saman hesta sína og setja á laggirnar stóra stjörnustöð varð til í Leiden stjörnustöðinni í Hollandi vorið 1953 hjá þeim Walter Baade og Jan Oort. Oort fylgdi fljótt hugmyndinni eftir og hóaði saman hópi stjarnvísindamanna í Leiden þann 21. júní sama ár þar sem hún var rædd. Skömmu seinna var hugmyndin rædd enn frekar á ráðstefnu sem fram fór í Groningen í Hollandi. Þann 24. júní 1954 undirrituðu stjörnufræðingar frá sex evrópulöndum yfirlýsingu þar sem óskað var eftir því að sameiginleg evrópsk stjörnustöð skildi komið á fót á suðurhveli. Ástæða þess stjörnustöðinni var valinn staður á suðurhveli jarðar var sú að suðurhimininn var svo til ókannaður. Á þeim tíma voru allir stórir spegilsjónaukar (stærri en 2 metrar í þvermál) á norðurhveli jarðar. Auk þess voru mörg áhugaverðustu fyrirbærin, eins og miðhlutar Vetrarbrautarinnar og Magellanskýin, best sjáanleg frá suðurhveli jarðar. Upphaflega var ætlunin að setja upp sjónauka í Suður Afríku þar sem nokkrar evrópskar stjörnustöðvar voru staðsettar en síðar kom í ljós (eftir ítarlegar rannsóknir á aðstæðum til stjörnuathugana milli 1955 og 1963) að Andesfjöllin í Suður Ameríku voru ákjósanlegri. Þann 15. nóvember 1963 var ákveðið að stjörnustöð ESO skyldi byggð í Atacamaeyðimörkinni í Chile. Áður en staðarákvörðunin var tekin undirrituðu fulltrúar Belgíu, Þýskalands, Frakklands, Hollands og Svíþjóð samþykkt um stofnun ESO þann 5. október 1962 og var Otto Heckmann kjörinn fyrsti framkvæmdarstjóri samtakanna. Fyrstu drög að samþykktinni milli stjarnvísindasamtaka í þessum fimm ríkjum var gerð árið 1954. Þótt nokkrar viðbætur hafi ratað í upprunalega skjalið gekk hægt að hrinda samþykktinni í framkvæmd, þar til hún kom til kasta stjórnarinnar á fundi árið 1960. Nýju drögin voru rædd í þaula og vakti einn stjórnarmaðurinn, Bannier að nafni (sem einnig sat í stjórn CERN), athygli á nauðsyn þess að samþykktin væri milli ríkja en ekki aðeins stjarnvísindasamtaka. Kostnaður við rannsóknir á athugunarstöðunum jókst jafnt og þétt sem undirstrikaði þörfina á þátttöku ríkja í ESO. Lokaútgáfa ESO samþykktarinnar árið 1962 byggðist því á CERN samþykktinni venga þess hve samtökin tvö eru lík en líka vegna þess að sumir aðilar að ESO samþykktinni voru líka aðilar að CERN. Árið 1966 voru fyrstu sjónaukar ESO á La Silla teknir í notkun. Árið 1970 var skrifað undir samstarfssamning milli ESO og CERN því fyrrnefndu samtökin leituðu ítrekað til CERN vegna þróunar á öflugum mælitækjum. Nokkrum mánuðum síðar hafði sjónaukadeild ESO hreiðrað um sig í höfuðstöðvum CERN í Genf í Sviss. Árið 1980 flutti ESO í höfuðstöðvar sínar í Garching nærri München í Þýskalandi og hefur verið þar síðan. ===Aðildarríki=== {| class=wikitable style="center" |- ! Aðildarríki ! Hófu þátttöku |- | {{BEL}} [[Belgía]] | 1962 |- | {{DEU}} [[Þýskaland]] | 1962 |- | {{FRA}} [[Frakkland]] | 1962 |- | {{NLD}} [[Holland]] | 1962 |- | {{SWE}} [[Svíþjóð]] | 1962 |- | {{DNK}} [[Danmörk]] | 1967 |- | {{CHE}} [[Sviss]] | 1981 |- | {{ITA}} [[Ítalía]] | 24. maí 1982 |- | {{PRT}} [[Portúgal]] | 27. júní 2000 |- | {{UK}} [[Bretland]] | 8. júlí 2002 |- | {{FIN}} [[Finnland]] | 1. júlí 2004 |- | {{ESP}} [[Spánn]] | 1. júlí 2006 |- | {{CZE}} [[Tékkland]] | 1. janúar 2007 |- | {{AUT}} [[Austurríki]] | 1. júlí 2008 |- | {{BRA}} [[Brasilía]] | 29. desember 2010 (bíður formlegrar samþykktar) |} == Stjörnustöðvar == [[Image:ESO Headquarters.jpg|thumb|right|Höfuðstöðvar ESO í Garching]] Höfuðstöðvar ESO eru í Garching nærri [[München]] í [[Þýskalandi]] en allir sjónaukar og mælitæki eru á suðurhveli í [[Chile]]. Í norðurhluta landsins reka samtökin nokkrar stærstu og þróuðustu stjörnustöðvar heims: * La Silla, sem hýsir meðal annars New Technology Telescope, * Paranal, þar sem Very Large Telescope er staðsettur, * Llano de Chajnantor, sem hýsir APEX (Atacama Pathfinder Experiment) hálfsmillímetra sjónaukann og [[Atacama Large Millimeter Array|ALMA]] (Atacama Large Millimeter/submillimeter Array) er í smíðum. Þetta eru meðal bestu staða á suðurhveli jarðar til rannsókna í stjarnvísindum. Hinn fyrirhugaði European Extremely Large Telescope (E-ELT) er eitt metnaðarfyllsta verkefni sem ESO hefur ráðist í. E-ELT verður 39,3 metra breiður sjónauki sem byggir á nýstárlegri fimm spegla hönnun. Þegar smíði hans er lokið verður E-ELT stærsti sjónauki heims til rannsókna á sýnilegu og innrauðu ljósi. Hönnun sjónaukans hófst snemma árs 2006 og gert er ráð fyrir að hann verði tekinn í notkun snemma næsta áratug. Í apríl 2010 ákvað stjórn ESO að sjónaukinn skyldi reistur á fjórða staðnum, Cerro Armazones. Ár hvert eru lagðar inn um 2000 umsóknir um tíma í sjónaukum ESO, fjórum til fimm sinnum meira en í boði er. Hágæða rannsóknir eru stundaðar með mælitækjum samtakanna sem á hverju ári leiða til fjölmargra ritrýndra vísindagreina. Árið 2010 voru birtar meira en 750 ritrýndar greinar í vísindatímaritum sem byggja á gögnum ESO, meira en frá nokkurri annarri stjörnustöð. {| class=wikitable style="float:center; margin:2px" |- bgcolor= | colspan=8 align=center|'''Sjónaukar ESO'''<ref>{{cite web|url=http://www.eso.org/public/teles-instr.html | title = Telescopes and Instrumentation | accessdate = 2011-04-29}}</ref> |- ! Nafn !! Stærð || Tegund || Staðsetning |- | [[Very Large Telescope]] (VLT) || 4 x 8.2 m + 4 x 1.8 m || sjónaukaröð fyrir sýnilegt, nær- og mið-innrautt ljóss || [[Paranal]] |- | [[New Technology Telescope]] (NTT) || 3.58 m || sjónauki fyrir sýnilegt og innrautt ljós || [[La Silla]] |- | [[3,6 metra sjónauki ESO]] || 3.57 m || sjónauki fyrir sýnilegt og innrautt ljós || [[La Silla]] |- | [[MPG/ESO sjónaukinn|2,2 m MPG/ESO sjónaukinn]] || 2.20 m || sjónauki fyrir sýnilegt og innrautt ljós || [[La Silla]] |- | [[Atacama Pathfinder Experiment]] (APEX) || 12 m || sjónauki fyrir millímetra-/hálfsmillímetra bylgjulengdir || [[Chajnantor]] |- | [[Atacama Large Millimeter Array|Atacama Large Millimeter/submillimeter Array]] (ALMA) || 50 x 12 m, and 12 x 7 m + 4 x 12 m (ACA)<ref>{{cite journal |author=Satoru Iguchi ''et al.'' |year=2009 |title=The Atacama Compact Array (ACA) |journal=Publ. Astron. Soc. Japan |volume=61 |pages=1–12 |url=http://pasj.asj.or.jp/v61/n1/610101/610101-frame.html |accessdate=2011-04-29|bibcode = 2009PASJ...61....1I }}</ref> || víxlmælir fyrir millímetra-/hálfsmillímetra bylgjulengdir || [[Chajnantor]] |- | [[VISTA (sjónauki)|Visible and Infrared Survey Telescope for Astronomy]] (VISTA) || 4.1 m || nær-innrauður kortlagningarsjónauki || [[Paranal]] |- | [[VLT Survey Telescope]] (VST) || 2.6 m || kortlagningarsjónauki fyrir sýnilegt ljós || [[Paranal]] |- | [[European Extremely Large Telescope]] (E-ELT) || 39.3 m || sjónauki fyrir sýnilegt og mið-innrautt ljós || [[Cerro Armazones]] (á hönnunarstigi)<ref>{{cite web|url=http://www.eso.org/sci/facilities/eelt/ | title = The E-ELT project | accessdate = 2011-04-29}}</ref> |- |} Sjónaukar ESO framleiða hratt mjög mikið gagnamagn. Gögnin eru geymd í gagnasafni í höfuðstöðvum ESO í Garching í Þýskalandi. Í heild eru yfir 65 TB af gögnum í gagnasafni ESO en árlega bætast rúmlega 15 TB við. Magnið vex gríðarlega ár hvert eftir að VISTA og VST hafa bæst við. ESO hýsir einnig rannsóknamiðstöð evrópska hluta Hubble geimsjónaukans. Geimsjónaukinn er samstarfsverkefni NASA og ESA. Rannsóknamiðstöðvar eru líka í Santiago, höfuðborgar Chile. Auk þess rekur ESO svæðisstöðvar víðar í landinu. [[Image:LaSillaByNight2.jpg|thumb|La Silla að nóttu til]] [[Image:La Silla Telescope Ring.jpg|Sjónaukar á La Silla|right|thumb]] ===La Silla=== {{Aðalgrein|La Silla stjörnustöðin}} La Silla, fyrsta stjörnustöð ESO, er í suðurhluta Atacamaeyðimerkurinn, um 600 km norður af höfuðborginni Santiago, í 2.400 metra hæð yfir sjávarmáli á einum þurrasta og einangraðasta stað heims. La Silla er fjarri allri ljósmengun líkt og aðrar stjörnustöðvar og býr því við einn dimmasta næturhiminn á jörðinni. Á La Silla rekur ESO þrjá sjónauka: 3,6 metra sjónauka ESO, New Technology Telescope (NTT) og 2,2 metra Max-Planck-ESO sjónaukann. Nýjum mælitækjum er reglulega komið fyrir í stjörnustöðinni til skamms tíma og tekin niður aftur eftir mælingar. Í La Silla stjörnustöðinni eru líka þjóðarsjónaukar eins og svissneski 1,2 metra sjónaukinn og danski 1,5 metra sjónaukinn. Ár hvert birtast nærri 300 ritrýndar vísindagreinar sem byggja á gögnum frá stjörnustöðinni á La Silla. Á La Silla hefur fjöldi uppgötvana verið gerðar. HARPS-litrófsritinn er óumdeilanlegur sigurvegari í leit að massalitlum fjarreikistjörnum. Með HARPS fundu menn sólkerfið umhverfis Gliese 581 sem inniheldur hugsanlega fyrstu bergreikistjörnuna sem finnst í lífbelti stjörnu utan okkar sólkerfis. Nokkrir sjónaukar á La Silla hafa leikið lykilhlutverk í að tengja gammablossa — orkuríkustu sprengingar alheims frá Miklahvelli — við endalok massamikilla stjarna. Frá árinu 1987 hefur La Silla gegnt veigamiklu hlutverki í rannsóknum á nálægustu nýlegu sprengistjörnunni, SN 1987 A. ====3,6 metra sjónauki ESO==== {{Aðalgrein|3,6 metra sjónauki ESO}} 3,6 metra sjónauki ESO var tekinn í notkun árið 1977 og var fyrsti sjónauki samtakanna á suðurhveli jarðar sem hafði 3-4 metra ljósop. Sjónaukinn hefur verið uppfærður reglulega, meðal annars með aukaspeglum sem hafa tryggt að sjónaukinn er einn sá afkastamesti í stjarnvísindarannsóknum. Þessi sjónauki var að mestu notaður í innrauðar litrófsmælingar. Á honum er nú HARPS litrófsritinn sem er notaður til að leita að fjarreikistjörnum og til stjarnskjálftamælinga. Með HARPS geta stjörnufræðingar gert Doppler litrófsmælingar (í kringum 1 m/s) yfir langan tíma. [[Image:ESO SEST.jpg|Sænski ESO hálfsmillímetra sjónaukin (SEST) á La Silla|thumb]] ====New Technology Telescope (NTT)==== [[Image:The NTT Enclosure.jpg|New Technology Telescope (NTT)|left|thumb]] {{Aðalgrein|New Technology Telescope}} New Technology Telescope (NTT) er 3,58 metra breiður Ritchey-Chrétien spegilsjónauki sem tekinn var í notkun árið 1989. NTT var fyrsti sjónauki heims sem hafði tölvustýrðan safnspegil. Safnspegillinn er sveigjanlegur og er lögun hans lagfærð á meðan mælingar standa yfir sem tryggir bestu mögulegu myndgæði. Auk þess er hægt að beina aukaspeglinum í þrjár áttir. ESO þróaði þessa tækni sem kallast virk sjóntæki en hún er nú notuð í alla sjónauka nútímans, t.d. VLT og í framtíðinni E-ELT. Önnur nýjung var hönnun hússins sem hýsir NTT. Hvolfþakið er lítið en loftræst er með sérstökum flipum svo loft streymir hægt og rólega yfir spegilinn sem dregur úr ókyrrð og leiðir til skarpari mynda. ====2,2 metra MPG/ESO sjónaukinn==== {{Aðalgrein|2,2 metra MPG/ESO sjónaukinn}} 2,2 metra MPG/ESO sjónaukinn hefur verið í notkun á La Silla síðan snemma árs 1984. Hann er á ótímabundnu láni til ESO frá Max Planck stofnunni í Þýskalandi. Notkun sjónaukans deilist því milli Max Planck stofnunarinnar og ESO en rekstur og viðhald er í höndum ESO. Á sjónaukanum er meðal annars 67 megapixla myndavél, Wide Field Imager, sem hefur álíka vítt sjónsvið og sem nemur breidd fulls tungls á himinhvolfinu og hefur tekið fjölmargar glæsilegar myndir af fyrirbærum himins. Af öðrum mælitækjum er vert að nefna GROND (Gamma-Ray Burst Optical/Near-Infrared Detector) sem greinir glæður gammablossa og FEROS (Fiber-fed Extended Range Optical Spectrograph) sem er litrófsriti með mikla upplausn og er notaður til að gera nákvæmar litrófsmælingar á stjörnum. ====Aðrir sjónaukar==== Á La Silla eru einnig nokkrir þjóðarsjónaukar og sjónaukar sem tileinkaðir eru sérverkefnum. Þeir eru ekki starfræktir að ESO en eru: Svissneski 1,2 metra sjónaukinn, danski 1,5 metra sjónaukinn, REM og TAROT sjónaukarnir. Euler sjónaukinn er 1,2 metra sjónauki, smíðaður og rekinn af stjörnustöðinni í Genf við Genfarháskóla í Sviss. Hann er notaður til að gera Doppler litrófsmælingar í leit að stórum fjarreikistjörnum. Fyrsta reikistjarnan sem fannst með sjónaukanum var í kringum stjörnuna Gliese 86. Einnig er sjónaukinn notaður til að rannsaka breytistjörnur, stjarnskjálftamælingar, gammablossa, virkum vetrarbrautakjörnum og þyngdarlinsum. Danski 1,54 metra sjónaukinn hefur verið í notkun á La Silla frá árinu 1979. Sjónaukinn er af Ritchey-Chrétien gerð en vegna stæðisins sem hann situr á og hve rými í hvolfinu er takmarkað er ekki hægt að beina sjónaukanum hvert sem er. Rapid Eye Mount Telescope (REM) er lítill sjálfvirkur sjónauki með 60 sentímetra safnspegli á lóðstilltu stæði sem tekinn var í notkun í október 2002. Megintilgangur hans er að fylgjast með glæðum gammablossa sem Swift gervitungl NASA greinir. ===Paranal=== {{Aðalgrein|Paranal stjörnustöðin}} [[Image:Paranal platform.jpg|thumb|Very Large Telescope (VLT)]] [[Image:The VLT´s Laser Guide Star.jpg|thumb|Leysigeislastjarna VLT]] [[Image:360-degree Panorama of the Southern Sky.jpg|thumb|360 gráðu næturmynd frá Paranal]] Á tindi Cerro Paranal í Atacamaeyðimörkinni í norðurhluta Chile er Paranal stjörnustöðin. Cerro Paranal er 2.635 metra hátt fjall um 120 km suður af borginni Antofagasta og 12 km frá Kyrrahafsströndinni. Í Paranal stjörnustöðinni eru þrír stórir sjónaukar: * Very Large Telescope (VLT), fjórir 8,2 metra sjónaukar fyrir sýnilegt og innrautt ljós, * VLT Survey Telescope (VST), 2,6 metra breiður kortlagningarsjónauki fyrir sýnilegt ljós, * Visible and Infrared Survey Telescope for Astronomy (VISTA), 4,1 metra breiður kortlagningarsjónauki fyrir innrautt ljós. Í mars 2008 var Quantum of Solace, 22. myndin í James Bond röðinni, að hluta til tekin upp í Paranal ====Very Large Telescope==== {{Aðalgrein|Very Large Telescope}} Very Large Telescope er aðalsjónaukinn í Paranal stjörnustöðinni. VLT eru fullkomnustu sjónaukar á jörðinni. Þeir samanstanda af fjórum stórum sjónaukum með 8,2 metra spegilþvermál auk fjögurra færanlegra 1,8 metra breiðra hjálparsjónauka. Hægt er að tengja tvo eða fleiri sjónauka saman og mynda þannig risavaxinn víxlmæli sem gerir stjörnufræðingum kleift að sjá allt að 25 sinnum fínni smáatriði en sjónaukarnir eru færir um að greina stakir. Ljósinu sem sjónaukarnir safna er beint í gegnum flókið kerfi spegla um göng neðanjarðar og sameinað í einn brennipunkt. Bilið milli ljósgeislanna, þegar þeir mætast, verður að vera innan við 1/1000 úr mm yfir 100 metra vegalengd. Með þessari nákvæmni nær VLT víxlmælirinn ljósmyndum með millíbogasekúndna upplausn. Þannig mætti greina sundur bílljós bíls á tunglinu. Fyrsti VLT sjónaukinn tók formlega til starfa 1. apríl 1999. Hinir sjónaukarnir voru teknir í notkun árið 1999 og 2000 en þá varð VLT að starfhæfur. Milli áranna 2004 og 2007 var fjórum færanlegum 1,8 metra hjálparsjónaukum bætt við stjörnustöðina. Árið 2010 voru birtar yfir 500 vísindagreinar sem byggðu á gögnum úr VLT. Með VLT hafa stjörnufræðingar gert margar merkar uppgötvanir, þar á meðal tekið ljósmynd af fjarreikistjörnu, greint færslu stakra stjarna á braut um risasvartholið í miðju Vetrarbrautarinnar og greint daufar glæður eins fjarlægasta gammablossa sem mælst hefur. =====Sjónaukunum gefin Mapuche nöfn===== Það var lengi vel ætlun ESO að nefna VLT sjónaukana fjóra. Í mars 1999, þegar vígsla Paranal fór fram, voru sjónaukarnir fjórir nefndir eftir fjórum fyrirbærum himins á tungumáli Mapuche. Þessi hópur innfæddra býr að mestu sunnan Santiago, höfuðborgar Chile. Efnt var til ritgerðarsamkeppni meðal skólabarna á svæðini í kringum Antofagasta, nálægustu borgina við Paranal. Fjölmargar góðar ritgerðir bárust í keppnina en að lokum varð Jorssy Albanez Castilla, 17 ára stúlka frá Chuquicamata nærri borginni Calama, hlutskörpust. Hún hlaut að launum stjörnusjónauka og voru verðlaunin afhent við vígslu Paranal. Sjónaukarnir fjórir eru nú þekktir sem: * Antu (UT1; Sólin) * Kueyen (UT2; Tunglið) * Melipal (UT3; Suðurkrossinn) * Yepun (UT4; Venus — sem kvöldstjarna) Yepun var upphaflega þýtt sem Síríus en þýðir í raun Venus. ====Kortlagningarsjónaukar==== Visible and Infrared Survey Telescope for Astronomy (VISTA) er stærsti kortlagningarsjónaukinn í Paranal stjörnustöðinni. Hann er hýstur á næsta fjallstindi við VLT og býr þess vegna við sömu frábæru athugunaraðstæður. Safnspegill VISTA er 4,1 metrar í þvermál. Enginn spegill af þessari stærð er jafn mikið sveigður. Smíði hans er mikið afrek. Sjónaukinn var þróaður og smíðaður af samtökum átján háskóla í Bretlandi undir forystu Queen Mary háskóla í London og var hluti af framlagi Breta við inngönguna í ESO en Breska vísinda- og tækniráðið (STFC: Science and Technology Council greiðir fyrir þátttöku þeirra. ESO veitti sjónaukanum formlega viðtöku við athöfn í höfuðstöðvum sínum í Garching í Þýskalandi þann 10. desember 2009. Frá því að sjónaukinn var tekinn í notkun hafa fjölmargar stórglæsilegar myndir verið teknar með honum. VLT Survey Telescope (VST) er nýjasta viðbótin við stjörnustöðina á Paranal. VST er fyrsta flokks 2,6 metra breiður sjónauki útbúinn OmegaCAM sem er 268 megapixla CCD myndavél. Sjónsvið hennar er fjórfalt stærra en sem nemur stærð fulls tungls á himinhvelfingunni. Sjónaukinn er fyrir sýnilegt ljós og starfar því vel með VISTA. VST er afrakstur samstarfs ESO og Capodimonte stjörnustöðvarinnar í Napólí, rannsóknamiðstöð ítölsku stjarneðlisfræðistofnunarinnar (INAF). VST var tekinn í notkun árið 2011. Markmið beggja sjónauka lúta að nokkrum mikilvægustu spurningum stjarneðlisfræðinnar, allt frá eðli hulduorku og hulduefnis til jarðnándarsmástirna. Stórir hópar stjarnvísindamanna í Evrópu halda utan um kortlagningarverkefnin sem eru mjög yfirgripsmikil. Mörg þeirra ná yfir stóran hluta suðurhiminsins en aðrar beinast að smærri svæðum. Ljóst er að bæði VISTA og VST koma til með að safna feikilegu magni af upplýsingum. Ein ljósmynd frá VISTA er 67 megapixlar en 268 megapixlar frá OmegaCAM. Sjónaukarnir tveir safna meiri upplýsingu á hverri nóttu en öll mælitæki VLT samanlagt. Í heildina safna VST og VISTA yfir 100 terabætum af upplýsingum ár hvert. ===Llano de Chajnantor=== [[Image:APEX Antenna.jpg|left|thumb|12 metra APEX hálfsmillímetra sjónaukinn]] [[Image:Three ALMA antennas close together on Chajnantor.jpg|thumb|Þrjú loftnet ALMA þétt saman á Chajnantor]] [[Image:ALMA antenna en route.jpg|thumb|ALMA loftnet á leið upp á Chajnantor sléttuna]] Llano de Chajnantor er 5.100 metra há slétta í Atacamaeyðimörkinni í Chile, um 50 kílómetrum austan við San Pedro de Atacama. Sléttan er 750 metrum hærri en stjörnustöðvarnar á Mauna Kea og 2.400 hærri en VLT á Cerro Paranal. Sléttan er skraufþurr — óbyggileg mönnum — en framúrskarandi til hálfsmillímetra stjörnufræði. Vatnssameindir í lofthjúpi jarðar gleypa hálfsmillímetra geislun svo nauðsynlegt er vera á mjög þurrum stað fyrir þessa tegund útvarpsstjörnufræði. Á sléttunni eru nokkrir sjónaukar: * Atacama Cosmology Telescope (ACT, ekki sjónauki ESO) * Atacama Pathfinder Experiment (APEX) * Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) * Q/U Imaging Experiment (QUIET, ekki sjónauki ESO) APEX og ALMA eru sjónaukar til rannsókna á millímetra- og hálfsmillímetra geislun. Þessi tegund stjörnufræði er svo til óplægður akur og sýnir okkur alheim sem ekki sést í sýnilegu og innrauðu ljósi. Hún er kjörin til að rannsaka hinn „kalda alheim“: Ljós á þessum bylgjulengdum kemur frá stórum köldum skýjum í geimnum, við hitastig sem er aðeins nokkra tugi gráða yfir alkuli. Með þessu ljósi geta stjörnufræðingar rannsakað efna- og eðlisfræðilegar aðstæður í þessum sameindaskýjum — þéttum gas- og ryksvæðum þar sem nýjar stjörnur eru að mynast. Í sýnilegu ljósi eru þessi ský oft dökk og okkur hulin vegna ryks en skína skær á millímetra- og hálfsmillímetra sviði rafsegulrófsins. Þessar bylgjulengdir henta líka vel till rannsókna á elstu og fjarlægustu vetrarbrautum alheimsins en ljós þeirra hefur færst yfir á lengri bylgjulengdir vegna rauðviks. ====Atacama Pathfinder Experiment (APEX)==== APEX er samstarfsverkefni Stofnunar Max Planck í útvarpsstjörnufræði (MPIfR) í Bonn í Þýskalandi, Onsala Space Observatory (OSO) í Onsala í Svíþjóð og ESO, sem sér jafnframt um rekstur sjónaukans. APEX er 12 metra breiður útvarpssjónauki sem nemur millimetra og hálfsmillimetra bylgjulengdir, á svæðinu milli innrauðs ljóss og útvarpsbylgna í rafsegulrófinu. APEX er undanfari ALMA, Atacama Large Millimeter/submillimeter Array, byltingarkenndrar útvarpssjónaukaröaðar sem ESO og alþjóðlegir samstarfsaðilar setja nú upp á Chajnantor sléttunni. APEX er frumgerð loftnetsins sem smíðað var fyrir ALMA. Hann á að finna fjölmörg fyrirbæri sem ALMA kemur til með að kanna nánar. ====Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA)==== {{Aðalgrein|Atacama Large Millimeter Array}} ALMA er byltingarkennd risaröð 66 loftneta sem mæla geislun með 0,3 til 9,6 mm bylgjulengdir. Af þessum 66 loftnetum mynda 50 tólf metra loftnet víxlmæli. Að auki verða 4 önnur 12 metra lotnet og 12 7 metra loftnet notuð til að fínstilla röðina. Hægt verður að færa öll loftnetin til yfir 150 metra til 16 km breitt svæði. Þannig getur ALMA „súmað“ að þeim fyrirbærum sem verið er að rannsaka. ALMA á að kanna alheiminn í millimetra og hálfsmillimetra bylgjulengdum með meiri nákvæmni en nokkru sinni fyrr. Sjónaukaröðin nær allt að tíu sinnum skarpari myndum en Hubblessjónaukinn og verða myndir frá VLT víxlmælinum notaðar til að gera þær enn betri. ALMA er samstarfsverkefni Evrópu (ESO), austur Asíu (Japans og Taívans) Norður-Ameríku (Bandaríkjanna og Kanada) og Chile. Markmið ALMA er að kanna myndun stjarna, vetrarbrauta og reikistjarna með því að rannsaka gas- og rykský og fjarlægar vetrarbrautir við endimörk hins sýnilega alheims. Þann 31. mars 2011 var byrjað að taka við umsóknum um tíma í ALMA en fyrstu mælingar hófust í september 2011.<ref>{{cite web|url=http://www.eso.org/public/iceland/news/eso1137/|title=ALMA opnar augun|accessdate=2011-10-05|archive-date=2011-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20111006080241/http://www.eso.org/public/iceland/news/eso1137/|url-status=dead}}</ref> == Vísindi og sjónaukar ESO: Rannsóknarsvið og helstu uppgötvanir == === Leitin að fjarreikistjörnum === [[Image:ESO OGLE-2005-BLG-390Lb.jpg|200px|Fjarreikistjarna úr ís (sýn listamanns)|right|thumb]] Leitin að reikistjörnum utan okkar sólkerfis snýst að miklu leyti um leit okkar að svari við einni merkustu spurningu mannkyns: Er líf annars staðar í alheiminum? Í stjörnustöðvum ESO eru einstök mælitæki til að finna, rannsaka og fylgjast með svonefndum fjarreikistjörnum. Með Very Large Telescope tókst stjörnufræðingum í fyrsta sinn að greina ljós reikistjörnu utan okkar sólkerfis og taka í leiðinni fyrstu ljósmyndina af fjarreikistjörnu. Þessi hnöttur er risi, um fimm sinnum massameiri en Júpíter. Þessar athuganir marka fyrsta stóra skrefið í átt að einu mikilvægasta markmiði nútíma stjarnvísinda: Að greina eðliseiginleika og efnasamsetningu risareikistjörnu og að lokum lítilla bergreikistjarna. Með HARPS-litrófsritanum fundu stjörnufræðingar hvorki fleiri né færri en fjórar reikistjörnur á braut um nálæga sólstjörnu. Allar voru þær massaminni en Neptúnus og tvær þeirra álíka massamiklar og jörðin – þær smæstu sem fundist hafa hingað til. Í lífbelti stjörnunnar fannst sjö jarðmassa reikistjarna. Umferðartími hennar um móðurstjörnuna er 66 dagar. Stjörnufræðingar telja að þessi reikistjarna sé þakin hafi. Uppgötvunin markaði tímamót í leit að reikistjörnum sem gætu viðhaldið lífi. Annar sjónauki á La Silla er hluti af neti sjónauka á víð og dreif um jörðina og leitar fjarreikistjarna með örlinsuhrifum. Í þessu samstarfi fannst reikistjarna sem er sennilega líkari jörðinni en nokkur önnur sem fundist hefur hingað til. Hún er aðeins fimm jarðmassar og hringsólar um móðurstjörnuna á um það bil 10 árum. Yfirborð hennar er næsta áreiðanlega úr bergi eða ís. === Ákvörðun á aldri alheimsins === [[Image:The Globular Cluster 47 Tu.jpg|200px|Kúluþyrpingin 47 Tuc|right|thumb]] Stjörnufræðingar hafa gert einstakar mælingar með Very Large Telescope sem ryður brautina fyrir sjálfstæðri aðferð til ákvörðunnar á aldri alheimsins. Þeim tókst þá í fyrsta sinn að mæla magn geislavirku samsætunnar úraníums-238 í stjörnu sem varð til þegar Vetrarbrautin okkar var enn að myndast. Þessi „úranklukka" getur sagt til um aldur stjörnunnar líkt og kolefni getur sagt til um aldur fornminja í fornleifafræði. Mælingarnar sýna að stjarnan er 12,5 milljarða ára gömul. Stjörnur geta ekki verið eldri en alheimurinn svo hann hlýtur að vera eldri en þetta. Þetta kemur heim og saman við niðurstöður athugana í heimsfræði, sem segja að aldur alheimsins sé um 13,7 milljarðar ára. Stjarnan og Vetrarbrautin okkar hljóta því að hafa myndast tiltölulega skömmu eftir Miklahvell. Önnur niðurstaða, fengin með því að nýta nútímatækni til hins ítrasta, varpar nýju ljósi á upphaf Vetrarbrautarinnar. Með því að mæla magn beryllíums í tveimur stjörnum í kúluþyrpingu rannsökuðu stjörnufræðingar fyrstu stigin í myndun fyrstu stjarna Vetrarbrautarinnar og stjarna kúluþyrpingarinnar. Þeir komust að því að fyrsta kynslóð stjarna í Vetrarbrautinni okkar varð til skömmu eftir lok hinna ~200 milljón ára löngu „myrku alda“ sem fylgdu í kjölfar Miklahvells. === Svarthol í miðju Vetrarbrautarinnar === Hvað liggur í miðju Vetrarbrautarinnar? Stjörnufræðinga grunaði lengi að í miðju Vetrarbrautarinnar leyndist svarthol en gátu ekki vitað það fyrir víst. Ótvíræð sönnunargögn fengust ekki fyrr en fylgst hafði verið með hreyfingu stjarna umhverfis miðju Vetrarbrautarinnar um 15 ára skeið með sjónaukum ESO á La Silla og Paranal. Stjörnur við miðju Vetrarbrautarinnar eru svo þétt saman að sérstaka ljósmyndatækni eins og aðlögunarsjóntækni þarf til að auka upplausn VLT svo hægt sé að greina þær í sundur. Slóðir þeirra sýna, svo ekki verður um villst, að þær eru á braut um gríðarlega massamikið risasvarthol sem er næstum fjórum milljón sinnum massameira en sólin okkar. Athuganir VLT leiða einnig í ljós innrauða ljósblossa sem bárust frá svæðinu með reglulegu millibili. Þótt uppruni blossanna sé óþekktur benda athuganir til að þá megi rekja til hraðs snúnings svartholsins. Hvað svo sem um er að ræða, þykir ljóst að mikið gengur á í miðju Vetrarbrautarinnar. Stjörnufræðingar hafa líka notað VLT til að skyggnast inn að miðju annarra vetrarbrauta. Þar finna þeir líka skýr merki risasvarthola. Í virku vetrarbrautinni NGC 1097 sást flókið net stróka sem vindur sig niður að miðju vetrarbrautarinnar. Þetta sýnir í fyrsta sinn ferlið sem ber efni niður að kjarna vetrarbrautar. === Gammablossar === Gammablossar eru hrinur háorkugeislunar sem berast til jarðar utan úr geimnum. Hver hrina er skammlíf og getur varað allt frá sekúndubrotum upp í nokkrar mínútur – í augnablik á tímakvarða alheimsins. Gammablossar eru alla jafna í órafjarlægð frá jörðinni, nálægt endimörkum hins sýnilega alheims. VLT greindi glæður gammablossa sem reyndist fjarlægasta fyrirbæri sem nokkurn tímann hefur sést í alheimi. Rauðvik blossans mældist 8,2 sem þýðir að ljósið frá þessari fjarlægu sprengingu var meira en 13 milljarða ára á leiðinni til okkar. Blossinn varð þegar alheimurinn var innan við 600 milljón ára gamall eða innan við fimm prósent af núverandi aldri. Á nokkrum sekúndum losnaði 300 sinnum meiri orka í blossanum en sólin okkar gefur frá sér á allri 10 milljarða ára ævi sinni. Gammablossar eru þar af leiðandi orkuríkustu sprengingar alheimsins eftir Miklahvell. Stjörnufræðingar hafa lengi reynt að skilja eðli þessara sprenginga. Athuganir sýna að gammablossar eru ýmist stuttir (sekúnda eða skemmri) eða langir (nokkrar sekúndur). Lengi vel var því talið að tvenns konar atburðir yllu þeim. Árið 2003 áttu stjörnufræðingar ESO veigamikinn þátt í að tengja langa gammablossa við sprengingar massamestu risastjarnanna. Stjörnufræðingarnir fylgdust með glæðum gammablossa í heilan mánuð og sáu að ljósið hafði samskonar eiginleika og ljós dæmigerðra sprengistjarna. Árið 2005 greindu stjörnufræðingar með sjónauka ESO í fyrsta sinn sýnilegar glæður stuttra gammablossa. Stjörnufræðingar fylgdust með ljósinu um þriggja vikna skeið og sáu að stuttu blossarnir gátu ekki verið af völdum risasprengistjarna. Þess vegna telja menn að stuttir gammablossar séu af völdum samruna nifteindastjarna eða svarthola. === Vísindagagnasafn og stafrænn alheimur === [[Image:Science-archive-data.jpg|200px|Vísindagagnasafn ESO|right|thumb]] Hjá ESO starfar hópur manna við gagnasafn samtakanna. Þeir taka við gögnum frá sjónaukum ESO og Hubblessjónaukanum og dreifa til vísindamanna. Ár hvert er ríflega 12 terabætum (TB) af gögnum dreift úr gagnasafni ESO í kjölfar meira en 10.000 vefbeiðna. Þessu til viðbótar eru yfir 2.000 geisladiskar og DVD-diskar með gögnum sendir til forystumanna rannsókna víða um heim. Í heild eru yfir 65 TB af gögnum í gagnasafni ESO en árlega bætast rúmlega 15 TB við. Magnið mun fljótlega tífaldast eða svo þegar gögn frá VISTA bætast við, en sjónaukinn framleiðir um 150 TB af gögnum á ári. Gagnaþjónar ESO í Chile og Þýskalandi eru samstilltir. Tæknin og umfangið bak við þá er sambærilegt við stórfyrirtæki eins og alþjóðlega banka. Framfarir síðustu ára í smíði sjónauka og mælitækja og í tölvutækni gerir stjörnufræðingum kleift að afla feikilegs magns upplýsinga. Til eru stór gagnasöfn með myndum af himninum á öllum bylgjulengdum rafsegulrófsins (gammageislum, röntgengeislum, sýnilegu ljósi, innrauðu ljósi og útvarpsbylgjum). Stjörnufræðingar leita stöðugt nýrra leiða til að stunda vísindi og auðvelda aðgang að þessum „stafræna alheimi". Þess vegna hafa tölvunet verið útbúin svo hægt sé að dreifa og deila gögnum í gegnum svonefndar „sýndarstjörnustöðvar". Sýndarstjörnustöð er gagnaveita sem geymir stjarnfræðilegar upplýsingar. Þetta samfélagsverkefni er í stöðugri þróun um heim allan undir forystu International Virtual Observatory Alliance (IVOA) og í Evrópu sem hluti af EURO-VO verkefninu. Sýndarstjörnustöðvar sönnuðu gildi sitt þegar menn fundu 31 dulstirni í gagnasafni GOODS (Great Observatories Origins Deep Survey). Við það fjórfaldaðist fjöldi þekktra dulstirna á leitarsvæði GOODS. Þessi uppgötvun bendir til þess að menn hafi stórlega vanmetið fjölda öflugra risasvarthola í alheiminum. === Tíu helstu uppgötvanir ESO === [[Image:ESO Top 10 Discoveries.jpg|300px|Tíu helstu uppgötvanir ESO|left|thumb]] [[Image:Gliese_581_Artist's_impression.jpg|300px|Sólkerfið Gliese 581 (sýn listamanns)|left|thumb]] [[Image:Most distant Gamma-ray burst.jpg|300px|Fjarlægasti gammablossinn (sýn listamanns)|left|thumb]] '''1. Stjörnur á braut um svartholið í miðju Vetrarbrautarinnar''' Nokkrir sjónaukar ESO voru notaðir í 16 ára langri rannsókn þar sem mjög nákvæmar myndir voru teknar af nágrenni risasvartholsins í miðju Vetrarbrautarinnar. '''2. Aukinn útþensluhraði alheims''' Tveir sjálfstæðir rannsóknahópar hafa sýnt fram á aukinn útþensluhraða alheimsins. Uppgötvunin er meðal annars byggð á mælingum á sprengistjörnum með sjónaukum á La Silla. '''3. Fyrsta ljósmyndin af fjarreikistjörnu''' Fyrsta myndin af reikistjörnu utan okkar sólkerfis var tekin með VLT. Reikistjarnan er fimm sinnum massameiri en Júpíter á braut um brúnan dverg — misheppnaða stjörnu. Reikistjarnan er 55 sinnum lengra frá brúna dvergnum en jörðin er frá sólinni. '''4. Tengsl gammablossa við sprengistjörnur og samruna nifteindastjarna''' Sjónaukar ESO hafa veitt sannanir fyrir því að langir gammablossar tengist endalokum massamestu stjarna alheims. '''5. Mæling á hitastigi alheimsins''' Með VLT sjónaukanum hafa stjörnufræðingar greint kolmónoxíðsameindir í vetrarbraut í næstum 11 milljarða ljósára fjarlægð. Þetta gerði stjörnufræðingum kleift að gera nákvæmar mælingar á hitastigi alheims svo snemma í sögu hans '''6. Elsta þekkta stjarnan í Vetrarbrautinni''' Með VLT sjónaukanum hafa stjörnufræðingar mælt aldur elstu stjörnu í Vetrarbrautinni okkar. Hún myndaðist á fyrsta skeiði stjörnumyndunar í alheiminum og er 13,2 milljarða ára gömul. '''7. Blossar frá risasvartholinu í miðju Vetrarbrautarinnar''' Mælingar með VLT og APEX hafa sýnt fram á tilvist mjög öflugra blossa frá risasvartholinu í miðju Vetrarbrautarinnar. Talið er að rekja megi blossana til efnis sem þandist út þegar það snerist í kringum svartholið '''8. Mæling á litrófi fjarreikistjarna og lofthjúpum þeirra''' Stjarnvísindamönnum tókst í fyrsta sinn tekist að rannsaka lofthjúp risajarðar, sem er tegund fjarreikistjörnu. Til þess notuðu þeir Very Large Telescope ESO. Reikistjarnan heitir GJ 1214b og voru mælingarnar gerðar þegar hún gekk fyrir móðurstjörnuna, svo hluti ljóssins frá stjörnunni barst í gegnum lofthjúp reikistjörnunnar. '''9. Fjölhnatta sólkerfi''' Stjörnufræðingar hafa með hjálp HARPS litrófsrita ESO fundið sólkerfi að minnsta kosti fimm reikistjarna á braut um stjörnuna HD 10180. Sú stjarna líkist sólinni okkar. Stjörnufræðingarnir fundu að auki vísbendingar um tvær aðrar reikistjörnur. Verði tilvist annarrar þeirrar staðfest yrði hún sú massaminnsta sem fundist hefur hingað til. '''10. Færslur stjarna í Vetrarbrautinni''' Eftir meira en 1000 mælingar í La Silla, yfir 15 ára tímabil, hafa stjörnufræðingar mælt færslur meira en 14 000 stjarna í nágrenni sólar. Mælingarnar sýna meiri ókyrrð í Vetrarbrautinni en áður var talið. == Miðlun stjarnvísinda til almennings == Hjá ESO sér [http://www.eso.org/public/outreach/department.html Education and Public Outreach Department (ePOD)] um miðlun vísinda til almennings. Útbúnar eru fréttatilkynningar og metnaðarfullt myndefni svo mæta megi þörfum ólíkra miðla, svo sem sjónvarps-, prent,- og vefmiðla. ePOD beitir margmiðlunarnálgun á miðlun stjarnvísinda hjá ESO til almennings eins og sjá má í vefvörpum ESO og Hubble (ESOcast og Hubblecast), á Facebook síðum og fleiri stöðum. ePOD framleiðir einnig hágæða prentefni eins og bæklinga, bækur, ársskýrslur, fréttabréf (Messenger, ST-ECF Newsletter, CAPjournal), veggspjöld og svo framvegis. ePOD hafði umsjón með Alþjóðlegu ári stjörnufræðinnar 2009 (IYA2009) ásamt Alþjóðasambandi stjarnfræðinga (IAU) og UNESCO, VLT First Light, Astronomy On-line og sýningum af ýmsum toga. ePOD veitir auk þess stuðning fólki sem miðlar stjarnvísindum til almennings í ýmsum löndum. Vefsíðu ESO, þar með talið upplýsingar um sjónauka og fréttatilkynningar, er hægt að lesa á fjölmörgum tungumálum, þar á meðal [http://www.eso.org/public/iceland.html íslensku] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604031412/http://www.eso.org/public/iceland.html |date=2011-06-04 }}. Tengiliður ESO á Íslandi er Sævar Helgi Bragason. Á vef ePOD eru ýmis gagnleg tól og hollráð um [http://www.eso.org/public/outreach/communication-resources.html miðlun stjarnvísinda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604031642/http://www.eso.org/public/outreach/communication-resources.html |date=2011-06-04 }}. Í [http://www.eso.org/public/images/ ESO Public Image Gallery] er gríðarstórt myndasafn og í [http://www.eso.org/public/videos/ ESO Video Gallery] eru fjölmörg myndskeið, þar á meðal [http://www.eso.org/public/videos/archive/category/esocast/ ESOcast]. ePOD sér einnig um að miðla niðurstöðum frá evrópska hluta Hubble geimsjónauka NASA og ESA. Á vefsíðunni [http://www.spacetelescope.org SpaceTelescope.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110221210501/http://www.spacetelescope.org/ |date=2011-02-21 }} eru heilmiklar upplýsingar um sjónaukann og uppgötvanir hans. Kynningarstjórn Alþjóðasambands stjarnfræðinga tilheyrir líka ePOD. === Fréttatilkynningar og fleira === Í fréttatilkynningum ESO er sagt frá merkilegum uppgötvunum, tækniþróun, fréttum af samtökunum og birtar fallegar ljósmyndir sem stjörnufræðingar hafa tekið með sjónaukum ESO. Markmiðið með fréttatilkynningunum er að deila áhugaverðum uppgötvunum stjarnvísindanna og fegurð alheimsins með almenningi. ESO birtir þrenns konar fréttatilkynningar. Vísindafréttir lýsa nýjustu niðurstöðum rannsókna sem birst hafa í ritrýndum tímaritum og byggja á gögnum ESO. Fréttir af samtökunum ná yfir ýmislegt sem tengist starfsemi ESO, þar á meðal fréttir af stjörnustöðvunum og nýjum mælitækjum. Loks birtast reglulega nýjar og glæsilegar ljósmyndir af viðfangsefnum stjarnvísindamanna sem teknar eru með sjónaukum ESO. Hægt er að nálgast allar fréttatilkynningar ESO aftur til ársins 1985 á vef samtakanna. Einnig eru birtar barnvænar útgáfur af fréttunum, auk þess sem allar fréttir eru þýddar yfir á ýmis tungumál, t.d. [http://www.eso.org/public/iceland/news/ íslensku] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524231303/http://www.eso.org/public/iceland/news/ |date=2011-05-24 }} . ESO birtir einnig styttri [http://www.eso.org/public/announcements/ Tilkynningar] og [http://www.eso.org/public/images/potw/ Mynd vikunnar] á vef sínum. ESOcast er vefvarp þar sem sagt er frá nýjustu fréttum og rannsóknum ESO. Þáttarstjórnandi er Dr. J, einnig þekktur sem Dr. Joe Liske, sem er þýskur stjörnufræðingur hjá ESO. * [http://www.eso.org/public/iceland/news/archive/year/2012/ Fréttatilkynningar árið 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120627070537/http://www.eso.org/public/iceland/news/archive/year/2012/ |date=2012-06-27 }} * [http://www.eso.org/public/iceland/news/archive/year/2011/ Fréttatilkynningar árið 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524231331/http://www.eso.org/public/iceland/news/archive/year/2011/ |date=2011-05-24 }} * [http://www.eso.org/public/iceland/news/archive/year/2010/ Fréttatilkynningar árið 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524231451/http://www.eso.org/public/iceland/news/archive/year/2010/ |date=2011-05-24 }} * [http://www.eso.org/public/iceland/news/archive/year/2009/ Fréttatilkynningar árið 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524231250/http://www.eso.org/public/iceland/news/archive/year/2009/ |date=2011-05-24 }} ==Myndasafn== Þessar myndir eru meðal [http://www.eso.org/public/images/archive/top100/ 100 bestu mynda ESO]. <gallery> <left> Image: VISTA’s infrared view of the Orion Nebula.jpg|Innrauð mynd VISTA af Sverðþokunni í Óríon Image: Helix Nebula.jpg|Gormþokan Image: Omega Centauri by ESO.jpg|Kúluþyrpingin Omega Centauri Image: Guisard - Milky Way.jpg|340 milljón pixla stjörnuhiminn frá Paranal Image: NGC 2264 by ESO.jpg|NGC 2264 og Jólatrésþyrpingin Image: Centre of the Milky Way.jpg|Miðja Vetrarbrautarinnar Image: NGC 2467 and Surroundings.jpg|NGC 2467 og nágrenni Image: A reproduction of a composite colour image of the Horsehead Nebula and its immediate surroundings - Eso0202a.jpg|Riddaraþokan Image: Messier 78.jpg|Messier 78: Endurskinsþoka í Óríon Image: Eta_Carinae_Nebula.jpg|Víðmynd af WR 22 og Eta Carinae svæðinu í Kjalarþokunni Image: The hidden fires of the Flame Nebula.jpg|Logar Logaþokunnar Image: Early Morning on Paranal.jpg|Árla morguns í Paranal Image: The future ALMA array on Chajnantor.jpg|ALMA röðin á Chajnantor í framtíðinni (sýn listmanns) Image: 360-degree Panorama of the Southern Sky.jpg|Sjáldséð 360 gráðu víðmynd af suðurhimninum Image: Lagoon Nebula (ESO).jpg|370 milljón pixla mynd af Lónþokunni Image: ESO - The Milky Way panorama (by).jpg|Víðmynd af Vetrarbrautinni Image: ESO-The Omega Nebula-phot-25a-09-fullres.jpg|Omegaþokan Image: ESO Centaurus A LABOCA.jpg|Centaurus A Image: ESO-RCW120-Phot-40-08-fullres.tif|Glóandi stjörnumyndunarsvæði Image: R Coronae Australis region.jpg|R Coronae Australis svæðið á mynd Wide Field Imager í La Silla </left></gallery> ==Sjá einnig== * [[Atacama Large Millimeter Array]] * [[European Extremely Large Telescope]] * [[VLT|Very Large Telescope]] == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.eso.org/public/iceland.html ESO Science Outreach Network] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604031412/http://www.eso.org/public/iceland.html |date=2011-06-04 }} (íslenska) * [http://www.spacetelescope.org Hubble geimsjónaukinn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110221210501/http://www.spacetelescope.org/ |date=2011-02-21 }} * [http://www.portaltotheuniverse.org Portal To The Universe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200903021324/http://www.portaltotheuniverse.org/ |date=2020-09-03 }} * [http://www.gigagalaxyzoom.org GigaGalaxy Zoom] * [http://www.cosmicorigins.org Cosmic Origins] * [http://www.hiddenuniverse.org Hidden Universe] * [http://www.cosmiccollisions.org Cosmic Collisions] * [http://www.eyesontheskies.org Eyes on the Sky] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200901040411/http://www.eyesontheskies.org/ |date=2020-09-01 }} * [http://www.capjournal.org CAP Journal] * [http://www.cosmicdiary.org Cosmic Diary] * [http://www.astroex.org Astronomy Exercise Series] [[Flokkur:Stjörnufræði]] paj7klz62nq191fp9uhv29e3bljatc5 0 101248 1983463 1974778 2026-10-20T21:54:34Z Akigka 183 /* Tenglar */ 1983463 wikitext text/x-wiki {{Geimfari |nafn = Edwin „Buzz“ Aldrin |mynd = Buzz Aldrin (S69-31743).jpg |myndatexti = Buzz Aldrin fyrir [[Apollo 11]] ferðina. |fæðingarnafn = |fæðingarstaður = [[Glen Ridge]], [[New Jersey]], [[USA|Bandaríkjunum]] |fæðingardagur = {{Fæðingardagur og aldur|1930|1|20}} |dauðadagur = |dauðastaður = |orsök_dauða = |tími_í_geimnum = 12 dagar, 1 klukkustundir og 52 mínútur |verkefni = [[Gemini 12]] og [[Apollo 11]] |innsigli = [[Mynd:Gemini 12 insignia.png|50px]] [[Mynd:Apollo 11 insignia.png|50px]] |verðlaun = }} '''Buzz Aldrin''' (fæddur [[20. janúar]] [[1930]] sem '''Edwin Aldrin''') er fyrrverandi [[Bandaríkin|bandarískur]] [[geimfari]] og [[orrustuflugmaður]]. Hann er frægastur fyrir að hafa verið annar maðurinn til að stíga fæti á [[tunglið]] á eftir [[Neil Armstrong]]. Það gerði hann í annarri og síðustu geimferð sinni, með [[Apollo 11]] þann [[20. júlí]] [[1969]]. Hann varði, ásamt Armstrong tveimur og hálfri klukkustund á yfirborði tunglsins á meðan [[Michael Collins (geimfari)|Michael Collins]] var á sporbraut fyrir ofan. Hann breytti nafni sínu formlega í Buzz árið 1988. [[Bósi Ljósár]] úr teiknimyndinni [[Leikfangasaga]] heitir eftir Buzz Aldrin. == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/geimferdir/apollo-11/|title=Apollo 11|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} {{DEFAULTSORT:Aldrin, Edwin}} [[Flokkur:Bandarískir geimfarar]] gq54mihq91cua2upkzqo6m8or5f0unn 0 101250 1983464 1933299 2026-10-20T21:55:37Z Akigka 183 1983464 wikitext text/x-wiki {{Geimfari |nafn = Michael Collins |mynd = Michael collins.jpg |myndatexti = Michael Collins fyrir [[Apollo 11]] ferðina. |fæðingarnafn = |fæðingarstaður = [[Róm]], [[Konungsríkið Ítalía|Ítalíu]] |fæðingardagur = [[31. október]] [[1930]] |dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|2021|4|28|1930|10|31}} |dauðastaður = [[Naples (Flórída)|Naples]], [[Flórída]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] |kyn = kk |orsök_dauða = |tími_í_geimnum = 11 dagar, 2 klukkustundir, 4 mínútur |verkefni = [[Gemini 10]] og [[Apollo 11]] |innsigli = [[Mynd:Gemini 10 mission patch original.png|50px]] [[Mynd:Apollo 11 insignia.png|50px]]</center> |verðlaun = }} '''Michael Collins''' (31. október 1930 – 28. apríl 2021) var [[Bandaríkin|bandarískur]] [[geimfari]] og [[tilraunaflugmaður]]. Hann er frægastur fyrir að hafa verið í áhöfn [[Apollo 11]] ásamt [[Buzz Aldrin]] og [[Neil Armstrong]]. == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/geimferdir/apollo-11/|title=Apollo 11|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} {{DEFAULTSORT:Collins, Michael}} {{fd|1930|2021}} [[Flokkur:Bandarískir geimfarar]] feeuzmucv5tgroc7vdjpxt98y538n09 0 101519 1983499 1972183 2026-10-20T23:25:11Z Akigka 183 1983499 wikitext text/x-wiki '''Fiseind''' er [[öreind]] sem ferðast nálægt [[Ljóshraði|ljóshraða]] og [[Víxlverkun|víxlverkar]] mjög lítið við annað efni.<ref name="visindav">{{vísindavefurinn|52561|Hvað eru fiseindir og hvenær voru þær fyrst uppgötvaðar?|höfundur=Jón Emil Guðmundsson|dags=13.10.2026}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tengt efni == * [[Fiseind mýeindar]] * [[Fiseind rafeindar]] * [[Hulduefni]] * [[Sólfiseindaeining]] == Tenglar == * [https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/fiseindir Fiseindir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260516165835/https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/fiseindir/ |date=2026-05-16 }} á Stjörnufræðivefnum [[Flokkur:Fiseindir]] ewji13ub8sqzc30ep7cnwzyhq2q2ax3 1983500 1983499 2026-10-20T23:26:21Z Akigka 183 /* Tenglar */ 1983500 wikitext text/x-wiki '''Fiseind''' er [[öreind]] sem ferðast nálægt [[Ljóshraði|ljóshraða]] og [[Víxlverkun|víxlverkar]] mjög lítið við annað efni.<ref name="visindav">{{vísindavefurinn|52561|Hvað eru fiseindir og hvenær voru þær fyrst uppgötvaðar?|höfundur=Jón Emil Guðmundsson|dags=13.10.2026}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tengt efni == * [[Fiseind mýeindar]] * [[Fiseind rafeindar]] * [[Hulduefni]] * [[Sólfiseindaeining]] == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/fiseindir|title=Fiseindir|author=Birgir Urbancic Ásgeirsson|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} [[Flokkur:Fiseindir]] 5bm7zmpquc1utqdoyvdg4uztrh5gnc2 0 103475 1983441 1953314 2026-10-20T16:13:18Z Akigka 183 1983441 wikitext text/x-wiki {{hreingera}} '''Nifteindastjörnur''' eru undraverðar stjörnur sem eru að stærstum hluta úr nifteindum. Þær verða til þegar gríðarstórar stjörnur springa og falla saman í miðju. Úr þessari miðju verða nifteindastjörnurnar til. Talið er að finna megi 100.000 nifteindastjörnur í Vetrarbrautinni okkar<ref name="sfv">{{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/nifteindastjornur/|title=Nifteindastjörnur|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}}</ref> en nú til dags eru um 2.000 þekktar nifteindastjörnur í Vetrarbrautinni og Magellanskýjunum og um 1.000 þekktar tifstjörnur sem eru nifteindastjörnur með útgeislunarstraum sem lendir á jörðinni.<ref>{{vefheimild|url=http://science.nationalgeographic.com/science/space/solar-system/neutron-stars/ |titill=Neutron stars – incomprehensible density|mánuðurskoðað= 3. nóvember|árskoðað=2011}}</ref> Þessar stjörnur hafa bæði gríðarsterkt segulsvið, snúast mjög hratt og eru einstaklega heitar. Þær eru gríðarlega eðlisþungar að auki vegna þess hve þétt efnið í þeim er en engir fráhrindikraftar verka milli nifteinda. == Uppgötvun == Aðeins ári eftir að nifteindir voru uppgötvaðar af James Chadwick settu Walter Baade og Fritz Zwicky fram hugmyndina um nifteindastjörnur. Töldu þeir að þær mynduðust í miðju sprengistjarna við það að þær féllu saman og róteindirnar og rafeindirnar rynnu saman. Þrýstingurinn frá nifteindunum sjálfum töldu þeir að hindraði frekari samþjöppun. Flestir vísindamenn leiddu þessar hugmyndir hjá sér því að nifteindastjörnur eru mjög ótrúleg fyrirbæri. Einnig var hugmyndin á þeim tíma að allar stjörnur myndu losa nógu mikið efni frá sér til að verða aðeins að hvítum dvergum. Árið 1930 reiknaði Chandrasekhar að ef massi stjörnu væri meira en um það bil 1,4 sólmassar myndi hún falla saman og vegna þess að rafeindirnar myndu ekki standast þann þrýsting. Oppenheimer og hans nemendur birtu hins vegar árið 1934 ítarlega útreikninga og settu fram tilgátu um að stjörnur með þennan úr stjörnum með þennan massa myndi myndast klumpur af nifteinum þar sem róteindirnar og rafeindirnar myndu renna saman. Það var hins vegar árið 1967 sem doktorsneminn Jocelyn Bell fann útvarpsbylgjur sem tifuðu með reglulegu millibili og voru þessi fyrirbæri kölluð tifstjörnur. Þessar bylgjur voru með hærri tíðni en nokkuð fyrirbæri í geimnum sem fyrr hafði fundist. Töldu vísindamenn jafnvel fyrst að þær væru sendingar frá geimverum. Þeirri kenningu var þó hafnað nokkrum mánuðum seinna þegar önnur slík fyrirbæri fundust. Þegar tifstjarnan í Krabbaþokunni fannst hafði hún minnsta snúningstíma þekktra tifstjarna, 0,033 sekúndur. Sú uppgötvun útilokaði það að tifstjörnur væru hvítir dvergar sem snerust hratt þar sem þeir myndu ekki þola svo hraðan snúning og rifna í sundur. Því hlutu tifstjörnur að vera mun þéttari í sér en hvítir dvergar. Það var eftir það sem nifteindastjörnumódelið var samþykkt af vísindasamfélaginu.<ref>{{bókaheimild| höfundur= Freedman, Roger A., William J. Kaufmann| titill=Universe|útgefandi=Michelle Juliet| ár= 2001| ISBN=ISBN 978-0716746478}}</ref> == Myndun == Nifteindastjörnur myndast í sprengistjörnum af gerð Ib, Ic eða II. Þegar stjarna með massa á milli 8 og 25 sólmassar fellur saman verður þyngdarkrafturinn svo mikill að hann yfirvinnur rafeindaþrýstinginn og róteindir og rafeindir stjörnunnar renna saman og mynda nifteindir.<ref>{{bókaheimild|höfundur=Vilhelm S. Sigmundsson|titill=Nútíma stjörnufræði|ár=2011|ISBN=ISBN 978-9979-70-780-6}}</ref> Út frá samfalli svo massamikillar stjörnu koma miklir blossar af gammageislum. Þessir gammageislablossar eru svo öflugir að ef þeir myndi lenda á jörðinni myndu þeir ef til vill valda fjöldategundadauða. Við þetta allt saman minnkar rúmmál efnisins gríðarlega þar sem að venjuleg frumeind er að mestu tómarúm vegna fráhrindikrafta milli róteinda og nifteinda. Þess vegna er venjuleg nifteindastjarna aðeins um 30 km í þvermál.<ref>{{bókaheimild| höfundur= Freedman, Roger A., William J. Kaufmann| titill=Universe|útgefandi=Michelle Juliet| ár= 2001| ISBN=ISBN 978-0716746478}}</ref> Af þessu leiðir að stjarnan hefur gríðarlegan eðlismassa, uum það bil 4x10¹⁷ kg/m³ og þrátt fyrir smæð sína er hún gríðarlega þung. Hluti á stærð við sykurmola úr nifteindastjörnu myndi vega 400 milljarða tonna..<ref>{{bókaheimild|höfundur=Vilhelm S. Sigmundsson|titill=Nútíma stjörnufræði|ár=2011|ISBN=ISBN 978-9979-70-780-6}}</ref> Vegna þessa gríðarlega massa er þyngdarkrafturinn við yfirborðið 10¹² g og lausnarhraðinn er um 150.000 km/s.<ref>{{vefheimild|url=https://www.brighthub.com/science/space/articles/8937.aspx |titill=Nothing but the facts about neutron stars|mánuðurskoðað=5. nóvember |árskoðað=2011}}</ref> Við það að stjarnan falli saman eykst snúningshraðinn vegna varðveislu hverfiþungans. Þessu má líkja við listdansara á skautum sem dregur að sér hand- og fótleggi og snýst því hraðar fyrir vikið. Þar sem upprunalega stjarnan er mun stærri en nifteindastjarnan snýst hún gríðarlega hratt.<ref>{{bókaheimild|höfundur=Vilhelm S. Sigmundsson|titill=Nútíma stjörnufræði|ár=2011|ISBN=ISBN 978-9979-70-780-6}}</ref> Hraðasta tifstjarnan sem vitað er um, PSR J1748-2446ad, snýst 716 sinnum á sekúndu.<ref>{{vefheimild|url=https://www.nrao.edu/pr/2006/mspulsar/ |titill=Astronomers discover fastest spinning pulsar|mánuðurskoðað=2. nóvember |árskoðað=2011}}</ref> Þar sem útgeislun þeirra kostar orku hægist smám saman á nifteindastjörnum og þess vegna snúast gamlar stjörnur oftast hægar er nýjar. Til dæmis eykst snúningstími nifteindastjörnu í Krabbaþokunni um 3,0 x 10^-10 sek á dag. Hins vegar stöðvast þær aldrei alveg þar sem að útgeislunin minnkar eftir því sem snúningshraðinn minnkar.<ref name="sfv" /> Segulflæði stjörnu varðveitist þegar hún fellur saman. Fyrir vikið eru nifteindastjörnur með gríðarsterkt segulsvið þar sem að upprunalega segulsviðið dreifist á mun minna yfirborð. Út frá segulpólum nifteindastjarna koma sterkir straumar af útgeislun. Útgeislunin stafar af refeindum sem segulsviðið hefur komið á mikinn hraða.<ref>{{vefheimild|url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l2/pulsars.html |titill=Pulsars|mánuðurskoðað=2. nóvember|árskoðað=2011}}</ref> Þar sem segulpólarnir eru ekki á sama stað og snúningspólarnir mynda straumarnir eins konar keiluform á snúningi sínum. Þessi geislun er það sem einkennir tifstjörnur og ræðst tíðnin af snúningshraða þeirra. Þegar nifteindastjörnur myndast eru þær mjög heitar en upphafshiti getur verið um 10¹¹K. Þetta stafar af því að nifteindastjörnur eru kjarninn úr stórum stjörnum. Þær kólna upphaflega mjög hratt, strax fyrsta daginn getur nifteindastjarnan kólnað niður í 10⁹ K. Þetta gerist með URCA-ferli, það er að nifteindir breytast í róteindir og róteindirnar aftur í nifteindir. Þegar þetta gerist losna fiseindir í burtu og taka með sér orku. Með þessu ferli kólnar stjarnan í um þúsund ár eða þar til yfirborðshitinn er um 100 milljón K. Þá tekur ljósgeislun við og kólnar stjarnan nú hægar en áður. Stjarnan geislar aðallega röntgengeislum vegna hás yfirborðshitastigs en vegna þess að yfirborðsflatarmálið er lítið er heildarútgeislun ekki mikil. Eftir um tíu þúsund ár er hitinn því um milljón gráður.<ref>{{bókaheimild|höfundur=Vilhelm S. Sigmundsson|titill=Nútíma stjörnufræði|ár=2011|ISBN=ISBN 978-9979-70-780-6}}</ref> == Bygging == Talið er að á yfirborði nifteindastjarna sé skorpa og er hún um 1 km þykk. Hún er marglaga, yst er lag úr járnfrumeindum, næst koma nifteindaríkir frumeindakjarnar og rafeindir, þá klasar af nifteindum og stakar nifteindir og rafeindir.<ref>{{vefheimild|url=http://www-astro.ulb.ac.be/~chamel/crust.html |titill=Neutron star crust |mánuðurskoðað=2. nóvember|árskoðað=ár 2011}}</ref> Tilvist skorpunnar er studd með því að snúningshraði þeirra eykst stundum lítillega og snöggt, á í mesta lagi nokkrum dögum, og er það talið stafa vegna þess að skorpan gangi aðeins til.<ref>{{vefheimild|url= https://www.as.utexas.edu/astronomy/education/spring06/wheeler/secure/8_neutron_stars.pdf|titill=Neutron star}}</ref> Þetta er kallað „glitch“. Fyrir innan skorpuna er talið að nifteindirnar séu á formi ofurflæðandi nifteindavökva. Samspil nifteindavökvans og skorpunnar gæti verið orsök breytinga í snúningi tifstjarna. Auk þess að hægja í sífellu á sér eykst snúningshraði nifteindastjarna stundum. Talið er að laugar af nifteindavökva haldi áfram að snúast á sama hraða þótt skorpan hægi á sér og að einhver hluti þeirra „límist“ á skorpuna innanverða. Að lokum kemur að því að skorpan er að snúast hægar en laugarnar og þá kippa laugarnar í skorpuna og hraða snúningnum snögglega.<ref>{{bókaheimild| höfundur= Freedman, Roger A., William J. Kaufmann| titill=Universe|útgefandi=Michelle Juliet| ár= 2001| ISBN=ISBN 978-0716746478}}</ref> Að lokum er jafnvel talið að innst finnist hið fimmta ástand efnis, kvarka-límeinda-rafgas þar sem kvarkarnir og límeindirnar sem venjulega mynda róteindir og nifteindir losna í sundur og verða að agnavökva.<ref>{{bókaheimild|höfundur=Vilhelm S. Sigmundsson|titill=Nútíma stjörnufræði|ár=2011|ISBN=ISBN 978-9979-70-780-6}}</ref> Einnig er að finna einhverjar rót- og rafeindir í nifteindastjörnum því án þeirra myndu stjörnurnar missa segulsvið sitt mjög hratt. Lofthjúpur nifteindastjarna er um 1 m þykkur<ref>{{vefheimild|url=http://www.buzzle.com/articles/neutron-star-facts.html|titill=Neutron star facts |mánuðurskoðað=5. nóvember 2011|árskoðað=2011}}</ref> og er ef til vill úr kolefni. <ref>{{vefheimild|url= https://www.sciencedaily.com/releases/2009/11/091104132808.htm |titill=Carbon atmosphere discovered on neutron star|mánuðurskoðað=2. nóvember|árskoðað=ár 2011}}</ref> == Kjarnar == Á suman hátt eru nifteindastjörnur eins og risastórir frumeindakjarnar. Til dæmis hafa þeir mjög svipaðan eðlismassa og frumeindakjarnar, um 10¹⁸ kg/m³, sem og að kjarnarnir eru gerðir úr nifteindum. Hins vegar er reginmunur á kröftunum sem halda saman nifteindastjörnum og frumeindakjörnum. Það er þyngdarkrafturinn sem heldur saman stjörnunum en sterki kjarnakrafturinn varnar því að kjarnarnir splúndrist. == Tvístirnakerfi og millisekúndutifstjörnur == Árið 1982 fundu stjörnufræðingar tifstjörnu sem snýst 642 sinnum á hverri sekúndu, þeir kölluðu hana PSR 1937+21. Eftir því sem nifteindastjörnur eldast þá hægist á snúning þeirra. Þar af leiðir að PSR 1937+21 ætti að vera mjög ung vegna þess hversu hratt hún snýst. Samt sem áður ætti einnig að hægjast á snúning hennar mjög hratt vegna þess að því hraðar sem stjarna snýst því meiri orkulosun verður og því meira hægist á snúningnum. Þetta átti ekki við PSR 1937+21 heldur hægðist minna á snúning hennar sem bendir til þess að hún sé mjög gömul. Nú hafa fleiri stjörnur eins og PSR 1937+21 fundist og eru þær kallaðar millísekúndu tifstjörnur og snúast á bilinu 100 til 1000 sinnum á sekúndu. Millisekúndu tifstjörnur eru flestar í tvístirni og í mjög lítilli fjarlægð frá nágrana stjörnu sinni. Því styttri tími sem stjörnurnar eru að fara í kringum hvor aðra því minni er fjarlægðin á milli þeirra. Þetta getur leyft okkur að sjá hvernig millisekúndu tifstjörnur hafa fengið þennan gríðarlega hraða snúning. Ef við ímyndum okkur tvístirni sem saman stendur af einni hámassastjörnu og einni lágmassastjörnu. Við vitum að hámassastjarnan þróast hraðar en sú massaminni og verður að sprengistjörnu af gerð II og nifteindastjarna myndast sem snýst mjög hratt. Með tímanum eða eftir marga milljarða ára hægist á snúningi nifteindastjörnunnar vegna allrar orkulosunarinnar út í geiminn. Þá hefur massaminni stjarnan þróast hægt og rólega og verður að rauðum risa og fyllir síðan á endanum út í Roche mörkin. Þegar það gerist flæðir gas inn fyrir Lagrangian punktinn og á nifteindastjörnuna. Lagrangian punkturinn er þar sem Roche mörk stjarnanna mætast. Gasið rekst á yfirborð nifteindastjörnunnar á gríðarlegum hraða og við ákveðið horn sem lætur stjörnuna snúast hraðar. Undið er upp á gömlu hægu nifteindastjörnunna með massa færslu frá uppblásnu nágranna stjörnunni. Til eru nifteindastjörnur eins og stjarnan PSR 1937+21 sem ekki eru í tvístirni. Talið er að nifteindastjörnurnar hafi eytt nágrannastjörnu sinni með orkuháu ögnunum sem nifteindastjarnan hefur gefið frá sér eftir að undið hafði verið upp á hana.<ref>{{bókaheimild| höfundur= Freedman, Roger A., William J. Kaufmann| titill=Universe|útgefandi=Michelle Juliet| ár= 2001| ISBN=ISBN 978-0716746478}}</ref> Eins og tekið var fram áður þá gefa allar tifstjörnur frá sér útvarpsbylgjur. En tifstjörnur í tvístirni með sólstjörnu gefa frá sér röntgenbylgjur. Þetta gerist þegar gasið úr sólstjörnunni hefur lent á yfirborði nifteindastjörnunnar og er stýrt eftir segulásnum þar sem það hitnar mjög hratt og geislar frá sér röntgengeislum sem brjótast út um segulásinn. Þessar tifstjörnur eru enn mikil ráðgáta og mikið rannsóknarefni.<ref name="sfv" /> == Segulstirni == Segulstirni eru nifteindastjörnur með gríðarsterkt segulsvið, sterkara en annarra nifteindastjarna og eru þau segulmögnuðustu hlutir sem fundist hafa. Úr 1000 km fjarlægð myndi segulsviðið geta drepið lífverur með því að hafa áhrif á skautun vatns. Þegar þetta segulsvið brotnar niður verður mikil útgeislun rafsegulbylgja, einna helst röntgen- og gammageislum. Þetta niðurbrot er mjög hratt og endist segulsvið þessara nifteindastjarna aðeins í um 10.000 ár. Stjörnuskjálftar geta valdið óreglulegu í segulsviðinu sem veldur enn fremur mjög sterkri gammageislun sem hefur mælst hér á jörðu á árunum 1979, 1998 og 2004. Einnig snúast segulstirni hægar en flestar aðrar nifteindastjörnur, á um 10 sekúndum í stað <1 sekúndu. Eru segulstirni talin líklegasta útskýringin á SGR, sem senda frá sér röntgen- og gammageislun með óreglulegu millibili, en einnig AXP, sem eru tifstjörnur sem einnkennast af sterku segulsviði og hægum snúningstíma eða allt að 2-12 sekúndur. Í Apríl 2011 voru aðeins 21 segulstirni þekkt. Þær myndast þegar snúningur, hiti og segulsviðsstyrkur móðurstjörnu lenda á réttu bili. Þá breytast hiti og snúningsorka í segulorku. Við þetta styrkist segulsviðið sem fyrr var gríðarsterkt upp í allt að 10¹¹ tesla. Talið er að í eitt af hverjum tíu skiptum sem venjuleg nifteindastjarna myndi myndast úr sprengistjörnu myndist segulstirni. == Frægar nifteindastjörnur == J1614-2230 er stærsta nifteindastjarnan sem hefur fundist. Nifteindastjörnuna er að finna í átt að sporðdrekastjörnumerkinu sem er í um 3000 ljósára fjarlægð. Vísindamenn höfðu ekki hugmynd um að nifteindastjörnur gætu orðið svona stórar en J1614-2230 sem er um tvisvar sinnum massameiri en sólin. Það var vísindamaðurinn Paul Demorest sem fann nifteindastjörnuna. Upprunalega stjarna nifteindastjörnunnar var um 20 sinnum stærri en sólin. Nifteindastjarnan snýst hratt en hún snýst 317 sinnum á sekúndu. Í sporbrautinni þar sem nifteindastjarnan er er einnig að finna hvítan dverg sem hefur áhrif á snúningshraða tifstjörnunnar.<ref>{{vefheimild|url=http://news.discovery.com/space/neutron-star-largest-ever.html|titill=New neutron star largest ever discovered|mánuðurskoðað=5. nóvember|árskoðað=2011}}</ref> Ein fræg nifteindastjarnan er tifstjarnan í Krabbaþokunni. Hún myndaðist þegar sprengistjarna sprakk árið 1054 og sást sá atburður vel frá jörðinni. Hún var uppgötvuð árið 1968 og var fyrsta nifteindastjarnan sem var tengd sprengistjörnu. Þessi tifstjarna hefur snúningstímann 33 millisekúndur<ref name="sfv" /> sem þýðir að hún snýst um 30 sinnum um sjálfa sig á sekúndu. Þvermál hennar er um 25 km. Ef til vill gengur um hana reikistjarna í 0,3 AU fjarlægð sem er rúmlega þrisvar sinnum massameiri en jörðin en það myndi útskýra breytingar í snúningstíma hennar. Eins og áður var nefnt snýst hraðasta nifteindastjarnan, PSR J1748-2446ad, 716 sinnum á sekúndu. Hún var uppgötvuð árið 2004 af Jason W. T. Hessels. Hún er um ekki stærri en 16 km í þvermál þar sem efnið í henni myndi hendast út í geiminn ef hún væri stærri vegna gríðarlegs snúnings hennar. Hún er í um 18.000 ljósára fjarlægð frá okkur í stjörnumerkinu Bogmanninum. Hún er hluti af tvístirnakerfi. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Stjörnufræði]] 88vtf0ijb236ohd4afbpa3vqqt6mtbv 1983442 1983441 2026-10-20T16:15:56Z Akigka 183 1983442 wikitext text/x-wiki {{hreingera}} '''Nifteindastjörnur''' eru undraverðar stjörnur sem eru að stærstum hluta úr nifteindum. Þær verða til þegar gríðarstórar stjörnur springa og falla saman í miðju. Úr þessari miðju verða nifteindastjörnurnar til. Talið er að finna megi 100.000 nifteindastjörnur í Vetrarbrautinni okkar<ref name="sfv">{{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/nifteindastjornur/|title=Nifteindastjörnur|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}}</ref> en nú til dags eru um 2.000 þekktar nifteindastjörnur í Vetrarbrautinni og Magellanskýjunum og um 1.000 þekktar tifstjörnur sem eru nifteindastjörnur með útgeislunarstraum sem lendir á jörðinni.<ref>{{vefheimild|url=http://science.nationalgeographic.com/science/space/solar-system/neutron-stars/ |titill=Neutron stars – incomprehensible density|mánuðurskoðað= 3. nóvember|árskoðað=2011}}</ref> Þessar stjörnur hafa bæði gríðarsterkt segulsvið, snúast mjög hratt og eru einstaklega heitar. Þær eru gríðarlega eðlisþungar að auki vegna þess hve þétt efnið í þeim er en engir fráhrindikraftar verka milli nifteinda. == Uppgötvun == Aðeins ári eftir að nifteindir voru uppgötvaðar af James Chadwick settu Walter Baade og Fritz Zwicky fram hugmyndina um nifteindastjörnur. Töldu þeir að þær mynduðust í miðju sprengistjarna við það að þær féllu saman og róteindirnar og rafeindirnar rynnu saman. Þrýstingurinn frá nifteindunum sjálfum töldu þeir að hindraði frekari samþjöppun. Flestir vísindamenn leiddu þessar hugmyndir hjá sér því að nifteindastjörnur eru mjög ótrúleg fyrirbæri. Einnig var hugmyndin á þeim tíma að allar stjörnur myndu losa nógu mikið efni frá sér til að verða aðeins að hvítum dvergum. Árið 1930 reiknaði Chandrasekhar að ef massi stjörnu væri meira en um það bil 1,4 sólmassar myndi hún falla saman og vegna þess að rafeindirnar myndu ekki standast þann þrýsting. Oppenheimer og hans nemendur birtu hins vegar árið 1934 ítarlega útreikninga og settu fram tilgátu um að stjörnur með þennan úr stjörnum með þennan massa myndi myndast klumpur af nifteinum þar sem róteindirnar og rafeindirnar myndu renna saman. Það var hins vegar árið 1967 sem doktorsneminn Jocelyn Bell fann útvarpsbylgjur sem tifuðu með reglulegu millibili og voru þessi fyrirbæri kölluð tifstjörnur. Þessar bylgjur voru með hærri tíðni en nokkuð fyrirbæri í geimnum sem fyrr hafði fundist. Töldu vísindamenn jafnvel fyrst að þær væru sendingar frá geimverum. Þeirri kenningu var þó hafnað nokkrum mánuðum seinna þegar önnur slík fyrirbæri fundust. Þegar tifstjarnan í Krabbaþokunni fannst hafði hún minnsta snúningstíma þekktra tifstjarna, 0,033 sekúndur. Sú uppgötvun útilokaði það að tifstjörnur væru hvítir dvergar sem snerust hratt þar sem þeir myndu ekki þola svo hraðan snúning og rifna í sundur. Því hlutu tifstjörnur að vera mun þéttari í sér en hvítir dvergar. Það var eftir það sem nifteindastjörnumódelið var samþykkt af vísindasamfélaginu.<ref name="freedman">{{bókaheimild| höfundur= Freedman, Roger A., William J. Kaufmann| titill=Universe|útgefandi=Michelle Juliet| ár= 2001| ISBN=ISBN 978-0716746478}}</ref> == Myndun == Nifteindastjörnur myndast í sprengistjörnum af gerð Ib, Ic eða II. Þegar stjarna með massa á milli 8 og 25 sólmassar fellur saman verður þyngdarkrafturinn svo mikill að hann yfirvinnur rafeindaþrýstinginn og róteindir og rafeindir stjörnunnar renna saman og mynda nifteindir.<ref name="vilhelm">{{bókaheimild|höfundur=Vilhelm S. Sigmundsson|titill=Nútíma stjörnufræði|ár=2011|ISBN=ISBN 978-9979-70-780-6}}</ref> Út frá samfalli svo massamikillar stjörnu koma miklir blossar af gammageislum. Þessir gammageislablossar eru svo öflugir að ef þeir myndi lenda á jörðinni myndu þeir ef til vill valda fjöldategundadauða. Við þetta allt saman minnkar rúmmál efnisins gríðarlega þar sem að venjuleg frumeind er að mestu tómarúm vegna fráhrindikrafta milli róteinda og nifteinda. Þess vegna er venjuleg nifteindastjarna aðeins um 30 km í þvermál.<ref name="freedman" /> Af þessu leiðir að stjarnan hefur gríðarlegan eðlismassa, uum það bil 4x10¹⁷ kg/m³ og þrátt fyrir smæð sína er hún gríðarlega þung. Hluti á stærð við sykurmola úr nifteindastjörnu myndi vega 400 milljarða tonna.<ref name="vilhelm" /> Vegna þessa gríðarlega massa er þyngdarkrafturinn við yfirborðið 10¹² g og lausnarhraðinn er um 150.000 km/s.<ref>{{vefheimild|url=https://www.brighthub.com/science/space/articles/8937.aspx |titill=Nothing but the facts about neutron stars|mánuðurskoðað=5. nóvember |árskoðað=2011}}</ref> Við það að stjarnan falli saman eykst snúningshraðinn vegna varðveislu hverfiþungans. Þessu má líkja við listdansara á skautum sem dregur að sér hand- og fótleggi og snýst því hraðar fyrir vikið. Þar sem upprunalega stjarnan er mun stærri en nifteindastjarnan snýst hún gríðarlega hratt.<ref name="vilhelm" /> Hraðasta tifstjarnan sem vitað er um, PSR J1748-2446ad, snýst 716 sinnum á sekúndu.<ref>{{vefheimild|url=https://www.nrao.edu/pr/2006/mspulsar/ |titill=Astronomers discover fastest spinning pulsar|mánuðurskoðað=2. nóvember |árskoðað=2011}}</ref> Þar sem útgeislun þeirra kostar orku hægist smám saman á nifteindastjörnum og þess vegna snúast gamlar stjörnur oftast hægar er nýjar. Til dæmis eykst snúningstími nifteindastjörnu í Krabbaþokunni um 3,0 x 10^-10 sek á dag. Hins vegar stöðvast þær aldrei alveg þar sem að útgeislunin minnkar eftir því sem snúningshraðinn minnkar.<ref name="sfv" /> Segulflæði stjörnu varðveitist þegar hún fellur saman. Fyrir vikið eru nifteindastjörnur með gríðarsterkt segulsvið þar sem að upprunalega segulsviðið dreifist á mun minna yfirborð. Út frá segulpólum nifteindastjarna koma sterkir straumar af útgeislun. Útgeislunin stafar af refeindum sem segulsviðið hefur komið á mikinn hraða.<ref>{{vefheimild|url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l2/pulsars.html |titill=Pulsars|mánuðurskoðað=2. nóvember|árskoðað=2011}}</ref> Þar sem segulpólarnir eru ekki á sama stað og snúningspólarnir mynda straumarnir eins konar keiluform á snúningi sínum. Þessi geislun er það sem einkennir tifstjörnur og ræðst tíðnin af snúningshraða þeirra. Þegar nifteindastjörnur myndast eru þær mjög heitar en upphafshiti getur verið um 10¹¹K. Þetta stafar af því að nifteindastjörnur eru kjarninn úr stórum stjörnum. Þær kólna upphaflega mjög hratt, strax fyrsta daginn getur nifteindastjarnan kólnað niður í 10⁹ K. Þetta gerist með URCA-ferli, það er að nifteindir breytast í róteindir og róteindirnar aftur í nifteindir. Þegar þetta gerist losna fiseindir í burtu og taka með sér orku. Með þessu ferli kólnar stjarnan í um þúsund ár eða þar til yfirborðshitinn er um 100 milljón K. Þá tekur ljósgeislun við og kólnar stjarnan nú hægar en áður. Stjarnan geislar aðallega röntgengeislum vegna hás yfirborðshitastigs en vegna þess að yfirborðsflatarmálið er lítið er heildarútgeislun ekki mikil. Eftir um tíu þúsund ár er hitinn því um milljón gráður.<ref name="vilhelm" /> == Bygging == Talið er að á yfirborði nifteindastjarna sé skorpa og er hún um 1 km þykk. Hún er marglaga, yst er lag úr járnfrumeindum, næst koma nifteindaríkir frumeindakjarnar og rafeindir, þá klasar af nifteindum og stakar nifteindir og rafeindir.<ref>{{vefheimild|url=http://www-astro.ulb.ac.be/~chamel/crust.html |titill=Neutron star crust |mánuðurskoðað=2. nóvember|árskoðað=ár 2011}}</ref> Tilvist skorpunnar er studd með því að snúningshraði þeirra eykst stundum lítillega og snöggt, á í mesta lagi nokkrum dögum, og er það talið stafa vegna þess að skorpan gangi aðeins til.<ref>{{vefheimild|url= https://www.as.utexas.edu/astronomy/education/spring06/wheeler/secure/8_neutron_stars.pdf|titill=Neutron star}}</ref> Þetta er kallað „glitch“. Fyrir innan skorpuna er talið að nifteindirnar séu á formi ofurflæðandi nifteindavökva. Samspil nifteindavökvans og skorpunnar gæti verið orsök breytinga í snúningi tifstjarna. Auk þess að hægja í sífellu á sér eykst snúningshraði nifteindastjarna stundum. Talið er að laugar af nifteindavökva haldi áfram að snúast á sama hraða þótt skorpan hægi á sér og að einhver hluti þeirra „límist“ á skorpuna innanverða. Að lokum kemur að því að skorpan er að snúast hægar en laugarnar og þá kippa laugarnar í skorpuna og hraða snúningnum snögglega.<ref name="freedman" /> Að lokum er jafnvel talið að innst finnist hið fimmta ástand efnis, kvarka-límeinda-rafgas þar sem kvarkarnir og límeindirnar sem venjulega mynda róteindir og nifteindir losna í sundur og verða að agnavökva.<ref name="vilhelm" /> Einnig er að finna einhverjar rót- og rafeindir í nifteindastjörnum því án þeirra myndu stjörnurnar missa segulsvið sitt mjög hratt. Lofthjúpur nifteindastjarna er um 1 m þykkur<ref>{{vefheimild|url=http://www.buzzle.com/articles/neutron-star-facts.html|titill=Neutron star facts |mánuðurskoðað=5. nóvember 2011|árskoðað=2011}}</ref> og er ef til vill úr kolefni. <ref>{{vefheimild|url= https://www.sciencedaily.com/releases/2009/11/091104132808.htm |titill=Carbon atmosphere discovered on neutron star|mánuðurskoðað=2. nóvember|árskoðað=ár 2011}}</ref> == Kjarnar == Á suman hátt eru nifteindastjörnur eins og risastórir frumeindakjarnar. Til dæmis hafa þeir mjög svipaðan eðlismassa og frumeindakjarnar, um 10¹⁸ kg/m³, sem og að kjarnarnir eru gerðir úr nifteindum. Hins vegar er reginmunur á kröftunum sem halda saman nifteindastjörnum og frumeindakjörnum. Það er þyngdarkrafturinn sem heldur saman stjörnunum en sterki kjarnakrafturinn varnar því að kjarnarnir splúndrist. == Tvístirnakerfi og millisekúndutifstjörnur == Árið 1982 fundu stjörnufræðingar tifstjörnu sem snýst 642 sinnum á hverri sekúndu, þeir kölluðu hana PSR 1937+21. Eftir því sem nifteindastjörnur eldast þá hægist á snúning þeirra. Þar af leiðir að PSR 1937+21 ætti að vera mjög ung vegna þess hversu hratt hún snýst. Samt sem áður ætti einnig að hægjast á snúning hennar mjög hratt vegna þess að því hraðar sem stjarna snýst því meiri orkulosun verður og því meira hægist á snúningnum. Þetta átti ekki við PSR 1937+21 heldur hægðist minna á snúning hennar sem bendir til þess að hún sé mjög gömul. Nú hafa fleiri stjörnur eins og PSR 1937+21 fundist og eru þær kallaðar millísekúndu tifstjörnur og snúast á bilinu 100 til 1000 sinnum á sekúndu. Millisekúndu tifstjörnur eru flestar í tvístirni og í mjög lítilli fjarlægð frá nágrana stjörnu sinni. Því styttri tími sem stjörnurnar eru að fara í kringum hvor aðra því minni er fjarlægðin á milli þeirra. Þetta getur leyft okkur að sjá hvernig millisekúndu tifstjörnur hafa fengið þennan gríðarlega hraða snúning. Ef við ímyndum okkur tvístirni sem saman stendur af einni hámassastjörnu og einni lágmassastjörnu. Við vitum að hámassastjarnan þróast hraðar en sú massaminni og verður að sprengistjörnu af gerð II og nifteindastjarna myndast sem snýst mjög hratt. Með tímanum eða eftir marga milljarða ára hægist á snúningi nifteindastjörnunnar vegna allrar orkulosunarinnar út í geiminn. Þá hefur massaminni stjarnan þróast hægt og rólega og verður að rauðum risa og fyllir síðan á endanum út í Roche mörkin. Þegar það gerist flæðir gas inn fyrir Lagrangian punktinn og á nifteindastjörnuna. Lagrangian punkturinn er þar sem Roche mörk stjarnanna mætast. Gasið rekst á yfirborð nifteindastjörnunnar á gríðarlegum hraða og við ákveðið horn sem lætur stjörnuna snúast hraðar. Undið er upp á gömlu hægu nifteindastjörnunna með massa færslu frá uppblásnu nágranna stjörnunni. Til eru nifteindastjörnur eins og stjarnan PSR 1937+21 sem ekki eru í tvístirni. Talið er að nifteindastjörnurnar hafi eytt nágrannastjörnu sinni með orkuháu ögnunum sem nifteindastjarnan hefur gefið frá sér eftir að undið hafði verið upp á hana.<ref name="freedman" /> Eins og tekið var fram áður þá gefa allar tifstjörnur frá sér útvarpsbylgjur. En tifstjörnur í tvístirni með sólstjörnu gefa frá sér röntgenbylgjur. Þetta gerist þegar gasið úr sólstjörnunni hefur lent á yfirborði nifteindastjörnunnar og er stýrt eftir segulásnum þar sem það hitnar mjög hratt og geislar frá sér röntgengeislum sem brjótast út um segulásinn. Þessar tifstjörnur eru enn mikil ráðgáta og mikið rannsóknarefni.<ref name="sfv" /> == Segulstirni == Segulstirni eru nifteindastjörnur með gríðarsterkt segulsvið, sterkara en annarra nifteindastjarna og eru þau segulmögnuðustu hlutir sem fundist hafa. Úr 1000 km fjarlægð myndi segulsviðið geta drepið lífverur með því að hafa áhrif á skautun vatns. Þegar þetta segulsvið brotnar niður verður mikil útgeislun rafsegulbylgja, einna helst röntgen- og gammageislum. Þetta niðurbrot er mjög hratt og endist segulsvið þessara nifteindastjarna aðeins í um 10.000 ár. Stjörnuskjálftar geta valdið óreglulegu í segulsviðinu sem veldur enn fremur mjög sterkri gammageislun sem hefur mælst hér á jörðu á árunum 1979, 1998 og 2004. Einnig snúast segulstirni hægar en flestar aðrar nifteindastjörnur, á um 10 sekúndum í stað <1 sekúndu. Eru segulstirni talin líklegasta útskýringin á SGR, sem senda frá sér röntgen- og gammageislun með óreglulegu millibili, en einnig AXP, sem eru tifstjörnur sem einnkennast af sterku segulsviði og hægum snúningstíma eða allt að 2-12 sekúndur. Í Apríl 2011 voru aðeins 21 segulstirni þekkt. Þær myndast þegar snúningur, hiti og segulsviðsstyrkur móðurstjörnu lenda á réttu bili. Þá breytast hiti og snúningsorka í segulorku. Við þetta styrkist segulsviðið sem fyrr var gríðarsterkt upp í allt að 10¹¹ tesla. Talið er að í eitt af hverjum tíu skiptum sem venjuleg nifteindastjarna myndi myndast úr sprengistjörnu myndist segulstirni. == Frægar nifteindastjörnur == J1614-2230 er stærsta nifteindastjarnan sem hefur fundist. Nifteindastjörnuna er að finna í átt að sporðdrekastjörnumerkinu sem er í um 3000 ljósára fjarlægð. Vísindamenn höfðu ekki hugmynd um að nifteindastjörnur gætu orðið svona stórar en J1614-2230 sem er um tvisvar sinnum massameiri en sólin. Það var vísindamaðurinn Paul Demorest sem fann nifteindastjörnuna. Upprunalega stjarna nifteindastjörnunnar var um 20 sinnum stærri en sólin. Nifteindastjarnan snýst hratt en hún snýst 317 sinnum á sekúndu. Í sporbrautinni þar sem nifteindastjarnan er er einnig að finna hvítan dverg sem hefur áhrif á snúningshraða tifstjörnunnar.<ref>{{vefheimild|url=http://news.discovery.com/space/neutron-star-largest-ever.html|titill=New neutron star largest ever discovered|mánuðurskoðað=5. nóvember|árskoðað=2011}}</ref> Ein fræg nifteindastjarnan er tifstjarnan í Krabbaþokunni. Hún myndaðist þegar sprengistjarna sprakk árið 1054 og sást sá atburður vel frá jörðinni. Hún var uppgötvuð árið 1968 og var fyrsta nifteindastjarnan sem var tengd sprengistjörnu. Þessi tifstjarna hefur snúningstímann 33 millisekúndur<ref name="sfv" /> sem þýðir að hún snýst um 30 sinnum um sjálfa sig á sekúndu. Þvermál hennar er um 25 km. Ef til vill gengur um hana reikistjarna í 0,3 AU fjarlægð sem er rúmlega þrisvar sinnum massameiri en jörðin en það myndi útskýra breytingar í snúningstíma hennar. Eins og áður var nefnt snýst hraðasta nifteindastjarnan, PSR J1748-2446ad, 716 sinnum á sekúndu. Hún var uppgötvuð árið 2004 af Jason W. T. Hessels. Hún er um ekki stærri en 16 km í þvermál þar sem efnið í henni myndi hendast út í geiminn ef hún væri stærri vegna gríðarlegs snúnings hennar. Hún er í um 18.000 ljósára fjarlægð frá okkur í stjörnumerkinu Bogmanninum. Hún er hluti af tvístirnakerfi. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Stjörnufræði]] 41m2m7k0cj1s8zuafiee4gb8g6kflqs 1983492 1983442 2026-10-20T23:12:25Z Akigka 183 1983492 wikitext text/x-wiki {{hreingera}} [[Mynd:Moving_heart_of_the_Crab_Nebula.jpg|thumb|Mynd af [[Krabbaþokan|Krabbaþokunni]] tekin með Hubble-geimsjónaukanum. Hægt er að sjá bylgjur frá [[Krabbatifstjarnan|Krabbatifstjörnunni]] fyrir miðri mynd.]] '''Nifteindastjörnur''' eru [[stjarna|stjörnur]] sem eru að stærstum hluta úr [[nifteind]]um. Þær verða til þegar gríðarstórar stjörnur springa og falla saman í miðju. Úr þessari miðju verða nifteindastjörnurnar til. Talið er að finna megi 100.000 nifteindastjörnur í [[Vetrarbrautin]]ni.<ref name="sfv">{{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/nifteindastjornur/|title=Nifteindastjörnur|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}}</ref> Nú eru um 2.000 þekktar nifteindastjörnur í Vetrarbrautinni og [[Magellanskýin|Magellanskýjunum]] og um 1.000 þekktar [[tifstjarna|tifstjörnur]], sem eru nifteindastjörnur með útgeislunarstraum sem lendir á jörðinni.<ref>{{vefheimild|url=http://science.nationalgeographic.com/science/space/solar-system/neutron-stars/ |titill=Neutron stars – incomprehensible density|mánuðurskoðað= 3. nóvember|árskoðað=2011}}</ref> Þessar stjörnur hafa bæði gríðarsterkt segulsvið, snúast mjög hratt og eru einstaklega heitar. Þær eru gríðarlega eðlisþungar og að auki verka engir fráhrindikraftar milli nifteinda vegna þess hve þétt efnið í þeim er. == Uppgötvun == Aðeins ári eftir að nifteindir voru uppgötvaðar af [[James Chadwick]] settu [[Walter Baade]] og [[Fritz Zwicky]] fram hugmyndina um nifteindastjörnur. Þeir tölcu að þær mynduðust í miðju sprengistjarna við að þær féllu saman og [[róteind]]irnar og [[rafeind]]irnar rynnu saman. Þrýstingurinn frá nifteindunum sjálfum töldu þeir að hindraði frekari samþjöppun. Flestir vísindamenn leiddu þessar hugmyndir hjá sér því þeim þótti nifteindastjörnur fremur ótrúleg fyrirbæri. Á þeim tíma var ríkjandi hugmynd að allar stjörnur losuðu nógu mikið efni frá sér til að verða að [[hvítur dvergur|hvítum dvergum]]. Árið 1930 reiknaði [[Subrahmanyan Chandrasekhar]] út að ef massi stjörnu væri meiri en um það bil 1,4 [[sól]]massar myndi hún falla saman vegna þess að rafeindirnar myndu ekki standast þann þrýsting. [[J. Robert Oppenheimer]] og nemendur hans birtu hins vegar árið 1934 ítarlega útreikninga og settu fram tilgátu um að stjörnur með þennan massa myndu mynda klump af nifteinum þar sem róteindirnar og rafeindirnar myndu renna saman. Árið 1967 fann doktorsneminn [[Jocelyn Bell]] útvarpsbylgjur sem tifuðu með reglulegu millibili. Þessi fyrirbæri voru kölluð tifstjörnur. Bylgjurnar höfðu hærri tíðni en nokkuð áður þekkt fyrirbæri í geimnum. Í fyrstu töldu vísindamenn jafnvel að þær væru sendingar frá geimverum. Þeirri kenningu var þó hafnað nokkrum mánuðum seinna þegar önnur slík fyrirbæri fundust. Þegar tifstjarnan í [[Krabbaþokan|Krabbaþokunni]] fannst hafði hún minnsta snúningstíma þekktra tifstjarna, 0,033 sekúndur. Sú uppgötvun útilokaði að tifstjörnur væru hvítir dvergar sem snerust hratt þar sem þeir myndu ekki þola svo hraðan snúning og rifna í sundur. Því hlutu tifstjörnur að vera mun þéttari í sér en hvítir dvergar. Það var eftir það sem nifteindastjörnulíkanið var samþykkt af vísindasamfélaginu.<ref name="freedman">{{bókaheimild| höfundur= Freedman, Roger A., William J. Kaufmann| titill=Universe|útgefandi=Michelle Juliet| ár= 2001| ISBN=ISBN 978-0716746478}}</ref> == Myndun == Nifteindastjörnur myndast í sprengistjörnum af gerð Ib, Ic eða II. Þegar stjarna með massa á milli 8 og 25 sólmassar fellur saman verður [[þyngdarkraftur]]inn svo mikill að hann yfirvinnur rafeindaþrýstinginn, og róteindir og rafeindir stjörnunnar renna saman og mynda nifteindir.<ref name="vilhelm">{{bókaheimild|höfundur=Vilhelm S. Sigmundsson|titill=Nútíma stjörnufræði|ár=2011|ISBN=ISBN 978-9979-70-780-6}}</ref> Út frá samfalli svo massamikillar stjörnu koma miklir blossar af [[gammageisli|gammageislum]]. Þessir gammageislablossar eru svo öflugir að ef þeir myndu lenda á jörðinni gætu þeir valdið [[fjöldaútdauði|fjöldaútdauða]] dýrategunda. Við samfallið minnkar rúmmál efnisins gríðarlega þar sem venjuleg frumeind er að mestu tómarúm vegna fráhrindikrafta milli róteinda og nifteinda. Þess vegna er venjuleg nifteindastjarna aðeins um 30 km í þvermál.<ref name="freedman" /> Af þessu leiðir að stjarnan hefur gríðarlegan [[eðlismassi|eðlismassa]], eða um það bil 4x10¹⁷ kg/m³ svo þrátt fyrir smæð sína er hún gríðarlega þung. Hluti úr nifteindastjörnu á stærð við sykurmola myndi vega 400 milljarða tonna.<ref name="vilhelm" /> Vegna þessa gríðarlega massa er þyngdarkrafturinn við yfirborðið 10¹² g og lausnarhraðinn er um 150.000 km/s.<ref>{{vefheimild|url=https://www.brighthub.com/science/space/articles/8937.aspx |titill=Nothing but the facts about neutron stars|mánuðurskoðað=5. nóvember |árskoðað=2011}}</ref> Við það að stjarnan fellur saman eykst snúningshraðinn vegna varðveislu [[hverfiþungi|hverfiþungans]]. Þessu má líkja við listdansara á skautum sem dregur að sér hand- og fótleggi og snýst því hraðar fyrir vikið. Þar sem upprunalega stjarnan er mun stærri en nifteindastjarnan snýst hún gríðarlega hratt.<ref name="vilhelm" /> Hraðasta tifstjarnan sem vitað er um, PSR J1748-2446ad, snýst 716 sinnum á sekúndu.<ref>{{vefheimild|url=https://www.nrao.edu/pr/2006/mspulsar/ |titill=Astronomers discover fastest spinning pulsar|mánuðurskoðað=2. nóvember |árskoðað=2011}}</ref> Þar sem útgeislun þeirra kostar orku hægist smám saman á nifteindastjörnum og þess vegna snúast gamlar stjörnur oftast hægar er nýjar. Til dæmis minnkar snúningstími nifteindastjörnu í Krabbaþokunni um 3,0 x 10^-10 sek á dag. Hins vegar stöðvast þær aldrei alveg þar sem að útgeislunin minnkar eftir því sem snúningshraðinn minnkar.<ref name="sfv" /> Segulflæði stjörnu varðveitist þegar hún fellur saman. Fyrir vikið eru nifteindastjörnur með gríðarsterkt [[segulsvið]] þar sem upprunalega segulsviðið dreifist á mun minna yfirborð. Út frá segulpólum nifteindastjarna koma sterkir straumar af útgeislun. Útgeislunin stafar af rafeindum sem segulsviðið hefur komið á mikinn hraða.<ref>{{vefheimild|url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l2/pulsars.html |titill=Pulsars|mánuðurskoðað=2. nóvember|árskoðað=2011}}</ref> Þar sem segulpólarnir eru ekki á sama stað og snúningspólarnir mynda straumarnir eins konar keiluform á snúningi sínum. Þessi geislun er það sem einkennir tifstjörnur og ræðst tíðnin af snúningshraða þeirra. Þegar nifteindastjörnur myndast eru þær mjög heitar en upphafshiti getur verið um 10¹¹K. Þetta stafar af því að nifteindastjörnur eru kjarninn úr stórum stjörnum. Þær kólna upphaflega mjög hratt; strax fyrsta daginn getur nifteindastjarnan kólnað niður í 10⁹ ˚K. Þetta gerist með [[URCA-ferli]], það er að nifteindir breytast í róteindir og róteindirnar aftur í nifteindir. Þegar þetta gerist losna [[fiseind]]ir í burtu og taka með sér [[orka|orku]]. Með þessu ferli kólnar stjarnan í um þúsund ár eða þar til yfirborðshitinn er um 100 milljón ˚K. Þá tekur [[ljós]]geislun við og kólnar stjarnan nú hægar en áður. Stjarnan geislar aðallega [[röntgengeisli|röntgengeislum]] vegna hás yfirborðshitastigs, en vegna þess að yfirborðsflatarmálið er lítið er heildarútgeislun ekki mikil. Eftir um tíu þúsund ár er hitinn því um milljón gráður.<ref name="vilhelm" /> == Bygging == Talið er að á yfirborði nifteindastjarna sé um 1 km þykk yfirborðsskorpa. Hún er marglaga: yst er lag úr [[járn]]frumeindum, svo koma nifteindaríkir frumeindakjarnar og rafeindir, þá klasar af nifteindum, og síðast stakar nifteindir og rafeindir.<ref>{{vefheimild|url=http://www-astro.ulb.ac.be/~chamel/crust.html |titill=Neutron star crust |mánuðurskoðað=2. nóvember|árskoðað=ár 2011}}</ref> Tilvist skorpunnar er studd með því að snúningshraði þeirra eykst stundum lítillega og snöggt, á í mesta lagi nokkrum dögum, og er það talið stafa af því að skorpan gengur aðeins til.<ref>{{vefheimild|url= https://www.as.utexas.edu/astronomy/education/spring06/wheeler/secure/8_neutron_stars.pdf|titill=Neutron star}}</ref> Þetta er kallað „truflun“ (''glitch''). Fyrir innan skorpuna er talið að nifteindirnar séu á formi ofurflæðandi nifteindavökva. Samspil nifteindavökvans og skorpunnar gæti verið orsök breytinga í snúningi tifstjarna. Auk þess að hægja í sífellu á sér eykst snúningshraði nifteindastjarna stundum. Talið er að laugar af nifteindavökva haldi áfram að snúast á sama hraða þótt skorpan hægi á sér og að einhver hluti þeirra „límist“ á skorpuna innanverða. Að lokum kemur að því að skorpan snýst hægar en laugarnar og þá kippa laugarnar í skorpuna og hraða snúningnum snögglega.<ref name="freedman" /> Að lokum er jafnvel talið að innst finnist hið fimmta ástand efnis, kvarka-límeinda-[[rafgas]] þar sem [[kvarki|kvarkarnir]] og [[límeind]]irnar sem venjulega mynda róteindir og nifteindir losna í sundur og verða að agnavökva.<ref name="vilhelm" /> Einnig er að finna einhverjar rót- og rafeindir í nifteindastjörnum því án þeirra myndu stjörnurnar missa segulsvið sitt mjög hratt. [[Gashjúpur]] nifteindastjarna er um 1 metra þykkur<ref>{{vefheimild|url=http://www.buzzle.com/articles/neutron-star-facts.html|titill=Neutron star facts |mánuðurskoðað=5. nóvember 2011|árskoðað=2011}}</ref> og er ef til vill úr kolefni. <ref>{{vefheimild|url= https://www.sciencedaily.com/releases/2009/11/091104132808.htm |titill=Carbon atmosphere discovered on neutron star|mánuðurskoðað=2. nóvember|árskoðað=ár 2011}}</ref> == Kjarnar == Á suman hátt eru nifteindastjörnur eins og risastórir [[frumeind]]akjarnar. Til dæmis hafa þeir mjög svipaðan eðlismassa og frumeindakjarnar, um 10¹⁸ kg/m³, auk þess sem kjarnarnir eru gerðir úr nifteindum. Hins vegar er reginmunur á kröftunum sem halda saman nifteindastjörnum og frumeindakjörnum. Það er þyngdarkrafturinn sem heldur saman stjörnunum en [[sterki kjarnakrafturinn]] varnar því að kjarnarnir splundrist. == Tvístirnakerfi og millisekúndutifstjörnur == Árið 1982 fundu stjörnufræðingar tifstjörnu sem snýst 642 sinnum á hverri sekúndu. Þeir kölluðu hana [[PSR 1937+21]]. Eftir því sem nifteindastjörnur eldast hægist á snúning þeirra. Þar af leiðir að PSR 1937+21 ætti að vera mjög ung vegna þess hversu hratt hún snýst. Samt sem áður ætti einnig að hægjast á snúning hennar mjög hratt vegna þess að því hraðar sem stjarna snýst því meiri orkulosun verður og því meira hægist á snúningnum. Þetta átti ekki við PSR 1937+21 heldur hægðist minna á snúningi hennar sem bendir til þess að hún sé mjög gömul. Nú hafa fleiri stjörnur eins og PSR 1937+21 fundist og eru þær kallaðar millísekúndutifstjörnur og snúast á bilinu 100 til 1000 sinnum á sekúndu. Millisekúndutifstjörnur eru flestar [[tvístirni]] og í mjög lítilli fjarlægð frá nágrannastjörnu sinni. Því styttri tími sem stjörnurnar eru að fara í kringum hvor aðra því minni er fjarlægðin á milli þeirra. Þannig getum við séð hvernig millisekúndutifstjörnur hafa fengið þennan gríðarlega hraða snúning. Ef við ímyndum okkur tvístirni sem saman stendur af einni hámassastjörnu og einni lágmassastjörnu vitum við að hámassastjarnan þróast hraðar en sú massaminni og verður að sprengistjörnu af gerð II. Þá myndast nifteindastjarna sem snýst mjög hratt. Með tímanum, eða eftir marga milljarða ára, hægist á snúningi nifteindastjörnunnar vegna allrar orkulosunarinnar út í geiminn. Þá hefur massaminni stjarnan þróast hægt og rólega og verður að [[rauður risi|rauðum risa]] sem fyllir á endanum út í [[Roche-mörk]]in. Þegar það gerist flæðir gas inn fyrir [[Lagrange-punktur|Lagrange-punktinn]] og á nifteindastjörnuna. Lagrange-punkturinn er þar sem Roche-mörk stjarnanna mætast. Gasið rekst á yfirborð nifteindastjörnunnar á gríðarlegum hraða og við ákveðið horn sem lætur stjörnuna snúast hraðar. Undið er upp á gömlu hægu nifteindastjörnunna með massatilfærslu frá uppblásnu nágrannastjörnunni. Til eru nifteindastjörnur eins og stjarnan PSR 1937+21 sem ekki eru í tvístirni. Talið er að þær nifteindastjörnurnar hafi eytt nágrannastjörnu sinni með orkuháu ögnunum sem nifteindastjarnan hefur gefið frá sér eftir að undið hafði verið upp á hana.<ref name="freedman" /> Eins og tekið var fram áður þá gefa allar tifstjörnur frá sér [[útvarpsbylgja|útvarpsbylgjur]], en tifstjörnur í tvístirni með sólstjörnu gefa frá sér röntgenbylgjur. Þetta gerist þegar gasið úr sólstjörnunni hefur lent á yfirborði nifteindastjörnunnar og er stýrt eftir segulásnum þar sem það hitnar mjög hratt og geislar frá sér röntgengeislun sem brýst út um segulásinn. Þessar tifstjörnur eru enn mikil ráðgáta og mikið rannsóknarefni.<ref name="sfv" /> == Segulstirni == Segulstirni eru nifteindastjörnur með gríðarsterkt segulsvið, sterkara en annarra nifteindastjarna. Þær eru segulmögnuðustu hlutir sem fundist hafa. Segulsviðið gæti drepið lífverur úr 1000 km fjarlægð með því að hafa áhrif á [[skautun]] [[vatn]]s. Þegar þetta segulsvið brotnar niður verður mikil útgeislun rafsegulbylgja, einna helst röntgen- og gammageisla. Þetta niðurbrot er mjög hratt og endist segulsvið þessara nifteindastjarna aðeins í um 10.000 ár. [[Stjörnuskjálfti|Stjörnuskjálftar]] geta valdið óreglu í segulsviðinu sem aftur veldur mjög sterkri gammageislun. Slík geislun hefur mælst á jörðinni á árunum 1979, 1998 og 2004. Einnig snúast segulstirni hægar en flestar aðrar nifteindastjörnur, á um 10 sekúndum í stað <1 sekúndu. Segulstirni eru talin líklegasta skýringin á SGR-tifstjörnum sem senda frá sér röntgen- og gammageislun með óreglulegu millibili, en einnig AXP-tifstjörnum, sem einkennast af sterku segulsviði og hægum snúningstíma sem er allt að 2-12 sekúndur. Í apríl 2011 voru aðeins 21 segulstirni þekkt. Þær myndast þegar snúningur, hiti og segulsviðsstyrkur móðurstjörnu lenda á réttu bili. Þá breytast hiti og snúningsorka í segulorku. Við þetta styrkist segulsviðið sem var gríðarsterkt fyrir upp í allt að 10¹¹ tesla. Talið er að í eitt af hverjum tíu skiptum sem venjuleg nifteindastjarna hefði átt að myndast úr sprengistjörnu myndist segulstirni. == Frægar nifteindastjörnur == [[J1614-2230]] er stærsta nifteindastjarnan sem hefur fundist. Nifteindastjörnuna er að finna í átt að [[Sporðdrekinn|Sporðdrekanum]] í um 3000 ljósára fjarlægð. Vísindamenn höfðu ekki hugmynd um að nifteindastjörnur gætu orðið svona stórar, en J1614-2230 er um tvisvar sinnum massameiri en sólin. Vísindamaðurinn [[Paul Demorest]] fann nifteindastjörnuna. Upprunalega stjarna nifteindastjörnunnar var um 20 sinnum stærri en sólin. Nifteindastjarnan snýst hratt eða 317 sinnum á sekúndu. Í sporbrautinni þar sem nifteindastjarnan er er einnig að finna hvítan dverg sem hefur áhrif á snúningshraða tifstjörnunnar.<ref>{{vefheimild|url=http://news.discovery.com/space/neutron-star-largest-ever.html|titill=New neutron star largest ever discovered|mánuðurskoðað=5. nóvember|árskoðað=2011}}</ref> Ein fræg nifteindastjarnan er [[tifstjarnan í Krabbaþokunni]]. Hún myndaðist þegar sprengistjarna sprakk árið [[1054]] og sást sá atburður vel frá jörðinni. Hún var uppgötvuð árið 1968 og var fyrsta nifteindastjarnan sem var tengd þekktri sprengistjörnu. Þessi tifstjarna hefur snúningstímann 33 millisekúndur<ref name="sfv" /> sem þýðir að hún snýst um 30 sinnum um sjálfa sig á sekúndu. Þvermál hennar er um 25 km. Ef til vill gengur um hana reikistjarna í 0,3 AU fjarlægð sem er rúmlega þrisvar sinnum massameiri en jörðin en það myndi útskýra breytingar í snúningstíma hennar. Eins og áður var nefnt snýst hraðasta nifteindastjarnan, PSR J1748-2446ad, 716 sinnum á sekúndu. Hún var uppgötvuð árið 2004 af [[Jason W. T. Hessels]]. Hún er um ekki stærri en 16 km í þvermál og efnið í henni myndi hendast út í geiminn ef hún væri stærri vegna gríðarlegs snúnings hennar. Hún er í um 18.000 ljósára fjarlægð frá okkur í stjörnumerkinu [[Bogmaðurinn|Bogmanninum]]. Hún er hluti af tvístirni. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Stjörnufræði]] 7ig9drfari9z42i6056yhdvj45queyk 1983493 1983492 2026-10-20T23:15:33Z Akigka 183 Akigka færði [[Nifteindastjörnur]] á [[Nifteindastjarna]]: Íslenskt nafn 1983492 wikitext text/x-wiki {{hreingera}} [[Mynd:Moving_heart_of_the_Crab_Nebula.jpg|thumb|Mynd af [[Krabbaþokan|Krabbaþokunni]] tekin með Hubble-geimsjónaukanum. Hægt er að sjá bylgjur frá [[Krabbatifstjarnan|Krabbatifstjörnunni]] fyrir miðri mynd.]] '''Nifteindastjörnur''' eru [[stjarna|stjörnur]] sem eru að stærstum hluta úr [[nifteind]]um. Þær verða til þegar gríðarstórar stjörnur springa og falla saman í miðju. Úr þessari miðju verða nifteindastjörnurnar til. Talið er að finna megi 100.000 nifteindastjörnur í [[Vetrarbrautin]]ni.<ref name="sfv">{{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/nifteindastjornur/|title=Nifteindastjörnur|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}}</ref> Nú eru um 2.000 þekktar nifteindastjörnur í Vetrarbrautinni og [[Magellanskýin|Magellanskýjunum]] og um 1.000 þekktar [[tifstjarna|tifstjörnur]], sem eru nifteindastjörnur með útgeislunarstraum sem lendir á jörðinni.<ref>{{vefheimild|url=http://science.nationalgeographic.com/science/space/solar-system/neutron-stars/ |titill=Neutron stars – incomprehensible density|mánuðurskoðað= 3. nóvember|árskoðað=2011}}</ref> Þessar stjörnur hafa bæði gríðarsterkt segulsvið, snúast mjög hratt og eru einstaklega heitar. Þær eru gríðarlega eðlisþungar og að auki verka engir fráhrindikraftar milli nifteinda vegna þess hve þétt efnið í þeim er. == Uppgötvun == Aðeins ári eftir að nifteindir voru uppgötvaðar af [[James Chadwick]] settu [[Walter Baade]] og [[Fritz Zwicky]] fram hugmyndina um nifteindastjörnur. Þeir tölcu að þær mynduðust í miðju sprengistjarna við að þær féllu saman og [[róteind]]irnar og [[rafeind]]irnar rynnu saman. Þrýstingurinn frá nifteindunum sjálfum töldu þeir að hindraði frekari samþjöppun. Flestir vísindamenn leiddu þessar hugmyndir hjá sér því þeim þótti nifteindastjörnur fremur ótrúleg fyrirbæri. Á þeim tíma var ríkjandi hugmynd að allar stjörnur losuðu nógu mikið efni frá sér til að verða að [[hvítur dvergur|hvítum dvergum]]. Árið 1930 reiknaði [[Subrahmanyan Chandrasekhar]] út að ef massi stjörnu væri meiri en um það bil 1,4 [[sól]]massar myndi hún falla saman vegna þess að rafeindirnar myndu ekki standast þann þrýsting. [[J. Robert Oppenheimer]] og nemendur hans birtu hins vegar árið 1934 ítarlega útreikninga og settu fram tilgátu um að stjörnur með þennan massa myndu mynda klump af nifteinum þar sem róteindirnar og rafeindirnar myndu renna saman. Árið 1967 fann doktorsneminn [[Jocelyn Bell]] útvarpsbylgjur sem tifuðu með reglulegu millibili. Þessi fyrirbæri voru kölluð tifstjörnur. Bylgjurnar höfðu hærri tíðni en nokkuð áður þekkt fyrirbæri í geimnum. Í fyrstu töldu vísindamenn jafnvel að þær væru sendingar frá geimverum. Þeirri kenningu var þó hafnað nokkrum mánuðum seinna þegar önnur slík fyrirbæri fundust. Þegar tifstjarnan í [[Krabbaþokan|Krabbaþokunni]] fannst hafði hún minnsta snúningstíma þekktra tifstjarna, 0,033 sekúndur. Sú uppgötvun útilokaði að tifstjörnur væru hvítir dvergar sem snerust hratt þar sem þeir myndu ekki þola svo hraðan snúning og rifna í sundur. Því hlutu tifstjörnur að vera mun þéttari í sér en hvítir dvergar. Það var eftir það sem nifteindastjörnulíkanið var samþykkt af vísindasamfélaginu.<ref name="freedman">{{bókaheimild| höfundur= Freedman, Roger A., William J. Kaufmann| titill=Universe|útgefandi=Michelle Juliet| ár= 2001| ISBN=ISBN 978-0716746478}}</ref> == Myndun == Nifteindastjörnur myndast í sprengistjörnum af gerð Ib, Ic eða II. Þegar stjarna með massa á milli 8 og 25 sólmassar fellur saman verður [[þyngdarkraftur]]inn svo mikill að hann yfirvinnur rafeindaþrýstinginn, og róteindir og rafeindir stjörnunnar renna saman og mynda nifteindir.<ref name="vilhelm">{{bókaheimild|höfundur=Vilhelm S. Sigmundsson|titill=Nútíma stjörnufræði|ár=2011|ISBN=ISBN 978-9979-70-780-6}}</ref> Út frá samfalli svo massamikillar stjörnu koma miklir blossar af [[gammageisli|gammageislum]]. Þessir gammageislablossar eru svo öflugir að ef þeir myndu lenda á jörðinni gætu þeir valdið [[fjöldaútdauði|fjöldaútdauða]] dýrategunda. Við samfallið minnkar rúmmál efnisins gríðarlega þar sem venjuleg frumeind er að mestu tómarúm vegna fráhrindikrafta milli róteinda og nifteinda. Þess vegna er venjuleg nifteindastjarna aðeins um 30 km í þvermál.<ref name="freedman" /> Af þessu leiðir að stjarnan hefur gríðarlegan [[eðlismassi|eðlismassa]], eða um það bil 4x10¹⁷ kg/m³ svo þrátt fyrir smæð sína er hún gríðarlega þung. Hluti úr nifteindastjörnu á stærð við sykurmola myndi vega 400 milljarða tonna.<ref name="vilhelm" /> Vegna þessa gríðarlega massa er þyngdarkrafturinn við yfirborðið 10¹² g og lausnarhraðinn er um 150.000 km/s.<ref>{{vefheimild|url=https://www.brighthub.com/science/space/articles/8937.aspx |titill=Nothing but the facts about neutron stars|mánuðurskoðað=5. nóvember |árskoðað=2011}}</ref> Við það að stjarnan fellur saman eykst snúningshraðinn vegna varðveislu [[hverfiþungi|hverfiþungans]]. Þessu má líkja við listdansara á skautum sem dregur að sér hand- og fótleggi og snýst því hraðar fyrir vikið. Þar sem upprunalega stjarnan er mun stærri en nifteindastjarnan snýst hún gríðarlega hratt.<ref name="vilhelm" /> Hraðasta tifstjarnan sem vitað er um, PSR J1748-2446ad, snýst 716 sinnum á sekúndu.<ref>{{vefheimild|url=https://www.nrao.edu/pr/2006/mspulsar/ |titill=Astronomers discover fastest spinning pulsar|mánuðurskoðað=2. nóvember |árskoðað=2011}}</ref> Þar sem útgeislun þeirra kostar orku hægist smám saman á nifteindastjörnum og þess vegna snúast gamlar stjörnur oftast hægar er nýjar. Til dæmis minnkar snúningstími nifteindastjörnu í Krabbaþokunni um 3,0 x 10^-10 sek á dag. Hins vegar stöðvast þær aldrei alveg þar sem að útgeislunin minnkar eftir því sem snúningshraðinn minnkar.<ref name="sfv" /> Segulflæði stjörnu varðveitist þegar hún fellur saman. Fyrir vikið eru nifteindastjörnur með gríðarsterkt [[segulsvið]] þar sem upprunalega segulsviðið dreifist á mun minna yfirborð. Út frá segulpólum nifteindastjarna koma sterkir straumar af útgeislun. Útgeislunin stafar af rafeindum sem segulsviðið hefur komið á mikinn hraða.<ref>{{vefheimild|url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l2/pulsars.html |titill=Pulsars|mánuðurskoðað=2. nóvember|árskoðað=2011}}</ref> Þar sem segulpólarnir eru ekki á sama stað og snúningspólarnir mynda straumarnir eins konar keiluform á snúningi sínum. Þessi geislun er það sem einkennir tifstjörnur og ræðst tíðnin af snúningshraða þeirra. Þegar nifteindastjörnur myndast eru þær mjög heitar en upphafshiti getur verið um 10¹¹K. Þetta stafar af því að nifteindastjörnur eru kjarninn úr stórum stjörnum. Þær kólna upphaflega mjög hratt; strax fyrsta daginn getur nifteindastjarnan kólnað niður í 10⁹ ˚K. Þetta gerist með [[URCA-ferli]], það er að nifteindir breytast í róteindir og róteindirnar aftur í nifteindir. Þegar þetta gerist losna [[fiseind]]ir í burtu og taka með sér [[orka|orku]]. Með þessu ferli kólnar stjarnan í um þúsund ár eða þar til yfirborðshitinn er um 100 milljón ˚K. Þá tekur [[ljós]]geislun við og kólnar stjarnan nú hægar en áður. Stjarnan geislar aðallega [[röntgengeisli|röntgengeislum]] vegna hás yfirborðshitastigs, en vegna þess að yfirborðsflatarmálið er lítið er heildarútgeislun ekki mikil. Eftir um tíu þúsund ár er hitinn því um milljón gráður.<ref name="vilhelm" /> == Bygging == Talið er að á yfirborði nifteindastjarna sé um 1 km þykk yfirborðsskorpa. Hún er marglaga: yst er lag úr [[járn]]frumeindum, svo koma nifteindaríkir frumeindakjarnar og rafeindir, þá klasar af nifteindum, og síðast stakar nifteindir og rafeindir.<ref>{{vefheimild|url=http://www-astro.ulb.ac.be/~chamel/crust.html |titill=Neutron star crust |mánuðurskoðað=2. nóvember|árskoðað=ár 2011}}</ref> Tilvist skorpunnar er studd með því að snúningshraði þeirra eykst stundum lítillega og snöggt, á í mesta lagi nokkrum dögum, og er það talið stafa af því að skorpan gengur aðeins til.<ref>{{vefheimild|url= https://www.as.utexas.edu/astronomy/education/spring06/wheeler/secure/8_neutron_stars.pdf|titill=Neutron star}}</ref> Þetta er kallað „truflun“ (''glitch''). Fyrir innan skorpuna er talið að nifteindirnar séu á formi ofurflæðandi nifteindavökva. Samspil nifteindavökvans og skorpunnar gæti verið orsök breytinga í snúningi tifstjarna. Auk þess að hægja í sífellu á sér eykst snúningshraði nifteindastjarna stundum. Talið er að laugar af nifteindavökva haldi áfram að snúast á sama hraða þótt skorpan hægi á sér og að einhver hluti þeirra „límist“ á skorpuna innanverða. Að lokum kemur að því að skorpan snýst hægar en laugarnar og þá kippa laugarnar í skorpuna og hraða snúningnum snögglega.<ref name="freedman" /> Að lokum er jafnvel talið að innst finnist hið fimmta ástand efnis, kvarka-límeinda-[[rafgas]] þar sem [[kvarki|kvarkarnir]] og [[límeind]]irnar sem venjulega mynda róteindir og nifteindir losna í sundur og verða að agnavökva.<ref name="vilhelm" /> Einnig er að finna einhverjar rót- og rafeindir í nifteindastjörnum því án þeirra myndu stjörnurnar missa segulsvið sitt mjög hratt. [[Gashjúpur]] nifteindastjarna er um 1 metra þykkur<ref>{{vefheimild|url=http://www.buzzle.com/articles/neutron-star-facts.html|titill=Neutron star facts |mánuðurskoðað=5. nóvember 2011|árskoðað=2011}}</ref> og er ef til vill úr kolefni. <ref>{{vefheimild|url= https://www.sciencedaily.com/releases/2009/11/091104132808.htm |titill=Carbon atmosphere discovered on neutron star|mánuðurskoðað=2. nóvember|árskoðað=ár 2011}}</ref> == Kjarnar == Á suman hátt eru nifteindastjörnur eins og risastórir [[frumeind]]akjarnar. Til dæmis hafa þeir mjög svipaðan eðlismassa og frumeindakjarnar, um 10¹⁸ kg/m³, auk þess sem kjarnarnir eru gerðir úr nifteindum. Hins vegar er reginmunur á kröftunum sem halda saman nifteindastjörnum og frumeindakjörnum. Það er þyngdarkrafturinn sem heldur saman stjörnunum en [[sterki kjarnakrafturinn]] varnar því að kjarnarnir splundrist. == Tvístirnakerfi og millisekúndutifstjörnur == Árið 1982 fundu stjörnufræðingar tifstjörnu sem snýst 642 sinnum á hverri sekúndu. Þeir kölluðu hana [[PSR 1937+21]]. Eftir því sem nifteindastjörnur eldast hægist á snúning þeirra. Þar af leiðir að PSR 1937+21 ætti að vera mjög ung vegna þess hversu hratt hún snýst. Samt sem áður ætti einnig að hægjast á snúning hennar mjög hratt vegna þess að því hraðar sem stjarna snýst því meiri orkulosun verður og því meira hægist á snúningnum. Þetta átti ekki við PSR 1937+21 heldur hægðist minna á snúningi hennar sem bendir til þess að hún sé mjög gömul. Nú hafa fleiri stjörnur eins og PSR 1937+21 fundist og eru þær kallaðar millísekúndutifstjörnur og snúast á bilinu 100 til 1000 sinnum á sekúndu. Millisekúndutifstjörnur eru flestar [[tvístirni]] og í mjög lítilli fjarlægð frá nágrannastjörnu sinni. Því styttri tími sem stjörnurnar eru að fara í kringum hvor aðra því minni er fjarlægðin á milli þeirra. Þannig getum við séð hvernig millisekúndutifstjörnur hafa fengið þennan gríðarlega hraða snúning. Ef við ímyndum okkur tvístirni sem saman stendur af einni hámassastjörnu og einni lágmassastjörnu vitum við að hámassastjarnan þróast hraðar en sú massaminni og verður að sprengistjörnu af gerð II. Þá myndast nifteindastjarna sem snýst mjög hratt. Með tímanum, eða eftir marga milljarða ára, hægist á snúningi nifteindastjörnunnar vegna allrar orkulosunarinnar út í geiminn. Þá hefur massaminni stjarnan þróast hægt og rólega og verður að [[rauður risi|rauðum risa]] sem fyllir á endanum út í [[Roche-mörk]]in. Þegar það gerist flæðir gas inn fyrir [[Lagrange-punktur|Lagrange-punktinn]] og á nifteindastjörnuna. Lagrange-punkturinn er þar sem Roche-mörk stjarnanna mætast. Gasið rekst á yfirborð nifteindastjörnunnar á gríðarlegum hraða og við ákveðið horn sem lætur stjörnuna snúast hraðar. Undið er upp á gömlu hægu nifteindastjörnunna með massatilfærslu frá uppblásnu nágrannastjörnunni. Til eru nifteindastjörnur eins og stjarnan PSR 1937+21 sem ekki eru í tvístirni. Talið er að þær nifteindastjörnurnar hafi eytt nágrannastjörnu sinni með orkuháu ögnunum sem nifteindastjarnan hefur gefið frá sér eftir að undið hafði verið upp á hana.<ref name="freedman" /> Eins og tekið var fram áður þá gefa allar tifstjörnur frá sér [[útvarpsbylgja|útvarpsbylgjur]], en tifstjörnur í tvístirni með sólstjörnu gefa frá sér röntgenbylgjur. Þetta gerist þegar gasið úr sólstjörnunni hefur lent á yfirborði nifteindastjörnunnar og er stýrt eftir segulásnum þar sem það hitnar mjög hratt og geislar frá sér röntgengeislun sem brýst út um segulásinn. Þessar tifstjörnur eru enn mikil ráðgáta og mikið rannsóknarefni.<ref name="sfv" /> == Segulstirni == Segulstirni eru nifteindastjörnur með gríðarsterkt segulsvið, sterkara en annarra nifteindastjarna. Þær eru segulmögnuðustu hlutir sem fundist hafa. Segulsviðið gæti drepið lífverur úr 1000 km fjarlægð með því að hafa áhrif á [[skautun]] [[vatn]]s. Þegar þetta segulsvið brotnar niður verður mikil útgeislun rafsegulbylgja, einna helst röntgen- og gammageisla. Þetta niðurbrot er mjög hratt og endist segulsvið þessara nifteindastjarna aðeins í um 10.000 ár. [[Stjörnuskjálfti|Stjörnuskjálftar]] geta valdið óreglu í segulsviðinu sem aftur veldur mjög sterkri gammageislun. Slík geislun hefur mælst á jörðinni á árunum 1979, 1998 og 2004. Einnig snúast segulstirni hægar en flestar aðrar nifteindastjörnur, á um 10 sekúndum í stað <1 sekúndu. Segulstirni eru talin líklegasta skýringin á SGR-tifstjörnum sem senda frá sér röntgen- og gammageislun með óreglulegu millibili, en einnig AXP-tifstjörnum, sem einkennast af sterku segulsviði og hægum snúningstíma sem er allt að 2-12 sekúndur. Í apríl 2011 voru aðeins 21 segulstirni þekkt. Þær myndast þegar snúningur, hiti og segulsviðsstyrkur móðurstjörnu lenda á réttu bili. Þá breytast hiti og snúningsorka í segulorku. Við þetta styrkist segulsviðið sem var gríðarsterkt fyrir upp í allt að 10¹¹ tesla. Talið er að í eitt af hverjum tíu skiptum sem venjuleg nifteindastjarna hefði átt að myndast úr sprengistjörnu myndist segulstirni. == Frægar nifteindastjörnur == [[J1614-2230]] er stærsta nifteindastjarnan sem hefur fundist. Nifteindastjörnuna er að finna í átt að [[Sporðdrekinn|Sporðdrekanum]] í um 3000 ljósára fjarlægð. Vísindamenn höfðu ekki hugmynd um að nifteindastjörnur gætu orðið svona stórar, en J1614-2230 er um tvisvar sinnum massameiri en sólin. Vísindamaðurinn [[Paul Demorest]] fann nifteindastjörnuna. Upprunalega stjarna nifteindastjörnunnar var um 20 sinnum stærri en sólin. Nifteindastjarnan snýst hratt eða 317 sinnum á sekúndu. Í sporbrautinni þar sem nifteindastjarnan er er einnig að finna hvítan dverg sem hefur áhrif á snúningshraða tifstjörnunnar.<ref>{{vefheimild|url=http://news.discovery.com/space/neutron-star-largest-ever.html|titill=New neutron star largest ever discovered|mánuðurskoðað=5. nóvember|árskoðað=2011}}</ref> Ein fræg nifteindastjarnan er [[tifstjarnan í Krabbaþokunni]]. Hún myndaðist þegar sprengistjarna sprakk árið [[1054]] og sást sá atburður vel frá jörðinni. Hún var uppgötvuð árið 1968 og var fyrsta nifteindastjarnan sem var tengd þekktri sprengistjörnu. Þessi tifstjarna hefur snúningstímann 33 millisekúndur<ref name="sfv" /> sem þýðir að hún snýst um 30 sinnum um sjálfa sig á sekúndu. Þvermál hennar er um 25 km. Ef til vill gengur um hana reikistjarna í 0,3 AU fjarlægð sem er rúmlega þrisvar sinnum massameiri en jörðin en það myndi útskýra breytingar í snúningstíma hennar. Eins og áður var nefnt snýst hraðasta nifteindastjarnan, PSR J1748-2446ad, 716 sinnum á sekúndu. Hún var uppgötvuð árið 2004 af [[Jason W. T. Hessels]]. Hún er um ekki stærri en 16 km í þvermál og efnið í henni myndi hendast út í geiminn ef hún væri stærri vegna gríðarlegs snúnings hennar. Hún er í um 18.000 ljósára fjarlægð frá okkur í stjörnumerkinu [[Bogmaðurinn|Bogmanninum]]. Hún er hluti af tvístirni. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Stjörnufræði]] 7ig9drfari9z42i6056yhdvj45queyk 1983497 1983493 2026-10-20T23:16:13Z Akigka 183 1983497 wikitext text/x-wiki {{hreingera}} [[Mynd:Moving_heart_of_the_Crab_Nebula.jpg|thumb|Mynd af [[Krabbaþokan|Krabbaþokunni]] tekin með Hubble-geimsjónaukanum. Hægt er að sjá bylgjur frá [[Krabbatifstjarnan|Krabbatifstjörnunni]] fyrir miðri mynd.]] '''Nifteindastjarna''' er [[stjarna]] sem er að stærstum hluta úr [[nifteind]]um. Nifteindastjörnur verða til þegar gríðarstórar stjörnur springa og falla saman í miðju. Úr þessari miðju verða nifteindastjörnurnar til. Talið er að finna megi 100.000 nifteindastjörnur í [[Vetrarbrautin]]ni.<ref name="sfv">{{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/nifteindastjornur/|title=Nifteindastjörnur|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}}</ref> Nú eru um 2.000 þekktar nifteindastjörnur í Vetrarbrautinni og [[Magellanskýin|Magellanskýjunum]] og um 1.000 þekktar [[tifstjarna|tifstjörnur]], sem eru nifteindastjörnur með útgeislunarstraum sem lendir á jörðinni.<ref>{{vefheimild|url=http://science.nationalgeographic.com/science/space/solar-system/neutron-stars/ |titill=Neutron stars – incomprehensible density|mánuðurskoðað= 3. nóvember|árskoðað=2011}}</ref> Þessar stjörnur hafa bæði gríðarsterkt segulsvið, snúast mjög hratt og eru einstaklega heitar. Þær eru gríðarlega eðlisþungar og að auki verka engir fráhrindikraftar milli nifteinda vegna þess hve þétt efnið í þeim er. == Uppgötvun == Aðeins ári eftir að nifteindir voru uppgötvaðar af [[James Chadwick]] settu [[Walter Baade]] og [[Fritz Zwicky]] fram hugmyndina um nifteindastjörnur. Þeir tölcu að þær mynduðust í miðju sprengistjarna við að þær féllu saman og [[róteind]]irnar og [[rafeind]]irnar rynnu saman. Þrýstingurinn frá nifteindunum sjálfum töldu þeir að hindraði frekari samþjöppun. Flestir vísindamenn leiddu þessar hugmyndir hjá sér því þeim þótti nifteindastjörnur fremur ótrúleg fyrirbæri. Á þeim tíma var ríkjandi hugmynd að allar stjörnur losuðu nógu mikið efni frá sér til að verða að [[hvítur dvergur|hvítum dvergum]]. Árið 1930 reiknaði [[Subrahmanyan Chandrasekhar]] út að ef massi stjörnu væri meiri en um það bil 1,4 [[sól]]massar myndi hún falla saman vegna þess að rafeindirnar myndu ekki standast þann þrýsting. [[J. Robert Oppenheimer]] og nemendur hans birtu hins vegar árið 1934 ítarlega útreikninga og settu fram tilgátu um að stjörnur með þennan massa myndu mynda klump af nifteinum þar sem róteindirnar og rafeindirnar myndu renna saman. Árið 1967 fann doktorsneminn [[Jocelyn Bell]] útvarpsbylgjur sem tifuðu með reglulegu millibili. Þessi fyrirbæri voru kölluð tifstjörnur. Bylgjurnar höfðu hærri tíðni en nokkuð áður þekkt fyrirbæri í geimnum. Í fyrstu töldu vísindamenn jafnvel að þær væru sendingar frá geimverum. Þeirri kenningu var þó hafnað nokkrum mánuðum seinna þegar önnur slík fyrirbæri fundust. Þegar tifstjarnan í [[Krabbaþokan|Krabbaþokunni]] fannst hafði hún minnsta snúningstíma þekktra tifstjarna, 0,033 sekúndur. Sú uppgötvun útilokaði að tifstjörnur væru hvítir dvergar sem snerust hratt þar sem þeir myndu ekki þola svo hraðan snúning og rifna í sundur. Því hlutu tifstjörnur að vera mun þéttari í sér en hvítir dvergar. Það var eftir það sem nifteindastjörnulíkanið var samþykkt af vísindasamfélaginu.<ref name="freedman">{{bókaheimild| höfundur= Freedman, Roger A., William J. Kaufmann| titill=Universe|útgefandi=Michelle Juliet| ár= 2001| ISBN=ISBN 978-0716746478}}</ref> == Myndun == Nifteindastjörnur myndast í sprengistjörnum af gerð Ib, Ic eða II. Þegar stjarna með massa á milli 8 og 25 sólmassar fellur saman verður [[þyngdarkraftur]]inn svo mikill að hann yfirvinnur rafeindaþrýstinginn, og róteindir og rafeindir stjörnunnar renna saman og mynda nifteindir.<ref name="vilhelm">{{bókaheimild|höfundur=Vilhelm S. Sigmundsson|titill=Nútíma stjörnufræði|ár=2011|ISBN=ISBN 978-9979-70-780-6}}</ref> Út frá samfalli svo massamikillar stjörnu koma miklir blossar af [[gammageisli|gammageislum]]. Þessir gammageislablossar eru svo öflugir að ef þeir myndu lenda á jörðinni gætu þeir valdið [[fjöldaútdauði|fjöldaútdauða]] dýrategunda. Við samfallið minnkar rúmmál efnisins gríðarlega þar sem venjuleg frumeind er að mestu tómarúm vegna fráhrindikrafta milli róteinda og nifteinda. Þess vegna er venjuleg nifteindastjarna aðeins um 30 km í þvermál.<ref name="freedman" /> Af þessu leiðir að stjarnan hefur gríðarlegan [[eðlismassi|eðlismassa]], eða um það bil 4x10¹⁷ kg/m³ svo þrátt fyrir smæð sína er hún gríðarlega þung. Hluti úr nifteindastjörnu á stærð við sykurmola myndi vega 400 milljarða tonna.<ref name="vilhelm" /> Vegna þessa gríðarlega massa er þyngdarkrafturinn við yfirborðið 10¹² g og lausnarhraðinn er um 150.000 km/s.<ref>{{vefheimild|url=https://www.brighthub.com/science/space/articles/8937.aspx |titill=Nothing but the facts about neutron stars|mánuðurskoðað=5. nóvember |árskoðað=2011}}</ref> Við það að stjarnan fellur saman eykst snúningshraðinn vegna varðveislu [[hverfiþungi|hverfiþungans]]. Þessu má líkja við listdansara á skautum sem dregur að sér hand- og fótleggi og snýst því hraðar fyrir vikið. Þar sem upprunalega stjarnan er mun stærri en nifteindastjarnan snýst hún gríðarlega hratt.<ref name="vilhelm" /> Hraðasta tifstjarnan sem vitað er um, PSR J1748-2446ad, snýst 716 sinnum á sekúndu.<ref>{{vefheimild|url=https://www.nrao.edu/pr/2006/mspulsar/ |titill=Astronomers discover fastest spinning pulsar|mánuðurskoðað=2. nóvember |árskoðað=2011}}</ref> Þar sem útgeislun þeirra kostar orku hægist smám saman á nifteindastjörnum og þess vegna snúast gamlar stjörnur oftast hægar er nýjar. Til dæmis minnkar snúningstími nifteindastjörnu í Krabbaþokunni um 3,0 x 10^-10 sek á dag. Hins vegar stöðvast þær aldrei alveg þar sem að útgeislunin minnkar eftir því sem snúningshraðinn minnkar.<ref name="sfv" /> Segulflæði stjörnu varðveitist þegar hún fellur saman. Fyrir vikið eru nifteindastjörnur með gríðarsterkt [[segulsvið]] þar sem upprunalega segulsviðið dreifist á mun minna yfirborð. Út frá segulpólum nifteindastjarna koma sterkir straumar af útgeislun. Útgeislunin stafar af rafeindum sem segulsviðið hefur komið á mikinn hraða.<ref>{{vefheimild|url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l2/pulsars.html |titill=Pulsars|mánuðurskoðað=2. nóvember|árskoðað=2011}}</ref> Þar sem segulpólarnir eru ekki á sama stað og snúningspólarnir mynda straumarnir eins konar keiluform á snúningi sínum. Þessi geislun er það sem einkennir tifstjörnur og ræðst tíðnin af snúningshraða þeirra. Þegar nifteindastjörnur myndast eru þær mjög heitar en upphafshiti getur verið um 10¹¹K. Þetta stafar af því að nifteindastjörnur eru kjarninn úr stórum stjörnum. Þær kólna upphaflega mjög hratt; strax fyrsta daginn getur nifteindastjarnan kólnað niður í 10⁹ ˚K. Þetta gerist með [[URCA-ferli]], það er að nifteindir breytast í róteindir og róteindirnar aftur í nifteindir. Þegar þetta gerist losna [[fiseind]]ir í burtu og taka með sér [[orka|orku]]. Með þessu ferli kólnar stjarnan í um þúsund ár eða þar til yfirborðshitinn er um 100 milljón ˚K. Þá tekur [[ljós]]geislun við og kólnar stjarnan nú hægar en áður. Stjarnan geislar aðallega [[röntgengeisli|röntgengeislum]] vegna hás yfirborðshitastigs, en vegna þess að yfirborðsflatarmálið er lítið er heildarútgeislun ekki mikil. Eftir um tíu þúsund ár er hitinn því um milljón gráður.<ref name="vilhelm" /> == Bygging == Talið er að á yfirborði nifteindastjarna sé um 1 km þykk yfirborðsskorpa. Hún er marglaga: yst er lag úr [[járn]]frumeindum, svo koma nifteindaríkir frumeindakjarnar og rafeindir, þá klasar af nifteindum, og síðast stakar nifteindir og rafeindir.<ref>{{vefheimild|url=http://www-astro.ulb.ac.be/~chamel/crust.html |titill=Neutron star crust |mánuðurskoðað=2. nóvember|árskoðað=ár 2011}}</ref> Tilvist skorpunnar er studd með því að snúningshraði þeirra eykst stundum lítillega og snöggt, á í mesta lagi nokkrum dögum, og er það talið stafa af því að skorpan gengur aðeins til.<ref>{{vefheimild|url= https://www.as.utexas.edu/astronomy/education/spring06/wheeler/secure/8_neutron_stars.pdf|titill=Neutron star}}</ref> Þetta er kallað „truflun“ (''glitch''). Fyrir innan skorpuna er talið að nifteindirnar séu á formi ofurflæðandi nifteindavökva. Samspil nifteindavökvans og skorpunnar gæti verið orsök breytinga í snúningi tifstjarna. Auk þess að hægja í sífellu á sér eykst snúningshraði nifteindastjarna stundum. Talið er að laugar af nifteindavökva haldi áfram að snúast á sama hraða þótt skorpan hægi á sér og að einhver hluti þeirra „límist“ á skorpuna innanverða. Að lokum kemur að því að skorpan snýst hægar en laugarnar og þá kippa laugarnar í skorpuna og hraða snúningnum snögglega.<ref name="freedman" /> Að lokum er jafnvel talið að innst finnist hið fimmta ástand efnis, kvarka-límeinda-[[rafgas]] þar sem [[kvarki|kvarkarnir]] og [[límeind]]irnar sem venjulega mynda róteindir og nifteindir losna í sundur og verða að agnavökva.<ref name="vilhelm" /> Einnig er að finna einhverjar rót- og rafeindir í nifteindastjörnum því án þeirra myndu stjörnurnar missa segulsvið sitt mjög hratt. [[Gashjúpur]] nifteindastjarna er um 1 metra þykkur<ref>{{vefheimild|url=http://www.buzzle.com/articles/neutron-star-facts.html|titill=Neutron star facts |mánuðurskoðað=5. nóvember 2011|árskoðað=2011}}</ref> og er ef til vill úr kolefni. <ref>{{vefheimild|url= https://www.sciencedaily.com/releases/2009/11/091104132808.htm |titill=Carbon atmosphere discovered on neutron star|mánuðurskoðað=2. nóvember|árskoðað=ár 2011}}</ref> == Kjarnar == Á suman hátt eru nifteindastjörnur eins og risastórir [[frumeind]]akjarnar. Til dæmis hafa þeir mjög svipaðan eðlismassa og frumeindakjarnar, um 10¹⁸ kg/m³, auk þess sem kjarnarnir eru gerðir úr nifteindum. Hins vegar er reginmunur á kröftunum sem halda saman nifteindastjörnum og frumeindakjörnum. Það er þyngdarkrafturinn sem heldur saman stjörnunum en [[sterki kjarnakrafturinn]] varnar því að kjarnarnir splundrist. == Tvístirnakerfi og millisekúndutifstjörnur == Árið 1982 fundu stjörnufræðingar tifstjörnu sem snýst 642 sinnum á hverri sekúndu. Þeir kölluðu hana [[PSR 1937+21]]. Eftir því sem nifteindastjörnur eldast hægist á snúning þeirra. Þar af leiðir að PSR 1937+21 ætti að vera mjög ung vegna þess hversu hratt hún snýst. Samt sem áður ætti einnig að hægjast á snúning hennar mjög hratt vegna þess að því hraðar sem stjarna snýst því meiri orkulosun verður og því meira hægist á snúningnum. Þetta átti ekki við PSR 1937+21 heldur hægðist minna á snúningi hennar sem bendir til þess að hún sé mjög gömul. Nú hafa fleiri stjörnur eins og PSR 1937+21 fundist og eru þær kallaðar millísekúndutifstjörnur og snúast á bilinu 100 til 1000 sinnum á sekúndu. Millisekúndutifstjörnur eru flestar [[tvístirni]] og í mjög lítilli fjarlægð frá nágrannastjörnu sinni. Því styttri tími sem stjörnurnar eru að fara í kringum hvor aðra því minni er fjarlægðin á milli þeirra. Þannig getum við séð hvernig millisekúndutifstjörnur hafa fengið þennan gríðarlega hraða snúning. Ef við ímyndum okkur tvístirni sem saman stendur af einni hámassastjörnu og einni lágmassastjörnu vitum við að hámassastjarnan þróast hraðar en sú massaminni og verður að sprengistjörnu af gerð II. Þá myndast nifteindastjarna sem snýst mjög hratt. Með tímanum, eða eftir marga milljarða ára, hægist á snúningi nifteindastjörnunnar vegna allrar orkulosunarinnar út í geiminn. Þá hefur massaminni stjarnan þróast hægt og rólega og verður að [[rauður risi|rauðum risa]] sem fyllir á endanum út í [[Roche-mörk]]in. Þegar það gerist flæðir gas inn fyrir [[Lagrange-punktur|Lagrange-punktinn]] og á nifteindastjörnuna. Lagrange-punkturinn er þar sem Roche-mörk stjarnanna mætast. Gasið rekst á yfirborð nifteindastjörnunnar á gríðarlegum hraða og við ákveðið horn sem lætur stjörnuna snúast hraðar. Undið er upp á gömlu hægu nifteindastjörnunna með massatilfærslu frá uppblásnu nágrannastjörnunni. Til eru nifteindastjörnur eins og stjarnan PSR 1937+21 sem ekki eru í tvístirni. Talið er að þær nifteindastjörnurnar hafi eytt nágrannastjörnu sinni með orkuháu ögnunum sem nifteindastjarnan hefur gefið frá sér eftir að undið hafði verið upp á hana.<ref name="freedman" /> Eins og tekið var fram áður þá gefa allar tifstjörnur frá sér [[útvarpsbylgja|útvarpsbylgjur]], en tifstjörnur í tvístirni með sólstjörnu gefa frá sér röntgenbylgjur. Þetta gerist þegar gasið úr sólstjörnunni hefur lent á yfirborði nifteindastjörnunnar og er stýrt eftir segulásnum þar sem það hitnar mjög hratt og geislar frá sér röntgengeislun sem brýst út um segulásinn. Þessar tifstjörnur eru enn mikil ráðgáta og mikið rannsóknarefni.<ref name="sfv" /> == Segulstirni == Segulstirni eru nifteindastjörnur með gríðarsterkt segulsvið, sterkara en annarra nifteindastjarna. Þær eru segulmögnuðustu hlutir sem fundist hafa. Segulsviðið gæti drepið lífverur úr 1000 km fjarlægð með því að hafa áhrif á [[skautun]] [[vatn]]s. Þegar þetta segulsvið brotnar niður verður mikil útgeislun rafsegulbylgja, einna helst röntgen- og gammageisla. Þetta niðurbrot er mjög hratt og endist segulsvið þessara nifteindastjarna aðeins í um 10.000 ár. [[Stjörnuskjálfti|Stjörnuskjálftar]] geta valdið óreglu í segulsviðinu sem aftur veldur mjög sterkri gammageislun. Slík geislun hefur mælst á jörðinni á árunum 1979, 1998 og 2004. Einnig snúast segulstirni hægar en flestar aðrar nifteindastjörnur, á um 10 sekúndum í stað <1 sekúndu. Segulstirni eru talin líklegasta skýringin á SGR-tifstjörnum sem senda frá sér röntgen- og gammageislun með óreglulegu millibili, en einnig AXP-tifstjörnum, sem einkennast af sterku segulsviði og hægum snúningstíma sem er allt að 2-12 sekúndur. Í apríl 2011 voru aðeins 21 segulstirni þekkt. Þær myndast þegar snúningur, hiti og segulsviðsstyrkur móðurstjörnu lenda á réttu bili. Þá breytast hiti og snúningsorka í segulorku. Við þetta styrkist segulsviðið sem var gríðarsterkt fyrir upp í allt að 10¹¹ tesla. Talið er að í eitt af hverjum tíu skiptum sem venjuleg nifteindastjarna hefði átt að myndast úr sprengistjörnu myndist segulstirni. == Frægar nifteindastjörnur == [[J1614-2230]] er stærsta nifteindastjarnan sem hefur fundist. Nifteindastjörnuna er að finna í átt að [[Sporðdrekinn|Sporðdrekanum]] í um 3000 ljósára fjarlægð. Vísindamenn höfðu ekki hugmynd um að nifteindastjörnur gætu orðið svona stórar, en J1614-2230 er um tvisvar sinnum massameiri en sólin. Vísindamaðurinn [[Paul Demorest]] fann nifteindastjörnuna. Upprunalega stjarna nifteindastjörnunnar var um 20 sinnum stærri en sólin. Nifteindastjarnan snýst hratt eða 317 sinnum á sekúndu. Í sporbrautinni þar sem nifteindastjarnan er er einnig að finna hvítan dverg sem hefur áhrif á snúningshraða tifstjörnunnar.<ref>{{vefheimild|url=http://news.discovery.com/space/neutron-star-largest-ever.html|titill=New neutron star largest ever discovered|mánuðurskoðað=5. nóvember|árskoðað=2011}}</ref> Ein fræg nifteindastjarnan er [[tifstjarnan í Krabbaþokunni]]. Hún myndaðist þegar sprengistjarna sprakk árið [[1054]] og sást sá atburður vel frá jörðinni. Hún var uppgötvuð árið 1968 og var fyrsta nifteindastjarnan sem var tengd þekktri sprengistjörnu. Þessi tifstjarna hefur snúningstímann 33 millisekúndur<ref name="sfv" /> sem þýðir að hún snýst um 30 sinnum um sjálfa sig á sekúndu. Þvermál hennar er um 25 km. Ef til vill gengur um hana reikistjarna í 0,3 AU fjarlægð sem er rúmlega þrisvar sinnum massameiri en jörðin en það myndi útskýra breytingar í snúningstíma hennar. Eins og áður var nefnt snýst hraðasta nifteindastjarnan, PSR J1748-2446ad, 716 sinnum á sekúndu. Hún var uppgötvuð árið 2004 af [[Jason W. T. Hessels]]. Hún er um ekki stærri en 16 km í þvermál og efnið í henni myndi hendast út í geiminn ef hún væri stærri vegna gríðarlegs snúnings hennar. Hún er í um 18.000 ljósára fjarlægð frá okkur í stjörnumerkinu [[Bogmaðurinn|Bogmanninum]]. Hún er hluti af tvístirni. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Stjörnufræði]] 4mgokuu65sxljc7p5amw7fq6smuwgkq 1983498 1983497 2026-10-20T23:16:47Z Akigka 183 tek út hreingera 1983498 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Moving_heart_of_the_Crab_Nebula.jpg|thumb|Mynd af [[Krabbaþokan|Krabbaþokunni]] tekin með Hubble-geimsjónaukanum. Hægt er að sjá bylgjur frá [[Krabbatifstjarnan|Krabbatifstjörnunni]] fyrir miðri mynd.]] '''Nifteindastjarna''' er [[stjarna]] sem er að stærstum hluta úr [[nifteind]]um. Nifteindastjörnur verða til þegar gríðarstórar stjörnur springa og falla saman í miðju. Úr þessari miðju verða nifteindastjörnurnar til. Talið er að finna megi 100.000 nifteindastjörnur í [[Vetrarbrautin]]ni.<ref name="sfv">{{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/nifteindastjornur/|title=Nifteindastjörnur|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}}</ref> Nú eru um 2.000 þekktar nifteindastjörnur í Vetrarbrautinni og [[Magellanskýin|Magellanskýjunum]] og um 1.000 þekktar [[tifstjarna|tifstjörnur]], sem eru nifteindastjörnur með útgeislunarstraum sem lendir á jörðinni.<ref>{{vefheimild|url=http://science.nationalgeographic.com/science/space/solar-system/neutron-stars/ |titill=Neutron stars – incomprehensible density|mánuðurskoðað= 3. nóvember|árskoðað=2011}}</ref> Þessar stjörnur hafa bæði gríðarsterkt segulsvið, snúast mjög hratt og eru einstaklega heitar. Þær eru gríðarlega eðlisþungar og að auki verka engir fráhrindikraftar milli nifteinda vegna þess hve þétt efnið í þeim er. == Uppgötvun == Aðeins ári eftir að nifteindir voru uppgötvaðar af [[James Chadwick]] settu [[Walter Baade]] og [[Fritz Zwicky]] fram hugmyndina um nifteindastjörnur. Þeir tölcu að þær mynduðust í miðju sprengistjarna við að þær féllu saman og [[róteind]]irnar og [[rafeind]]irnar rynnu saman. Þrýstingurinn frá nifteindunum sjálfum töldu þeir að hindraði frekari samþjöppun. Flestir vísindamenn leiddu þessar hugmyndir hjá sér því þeim þótti nifteindastjörnur fremur ótrúleg fyrirbæri. Á þeim tíma var ríkjandi hugmynd að allar stjörnur losuðu nógu mikið efni frá sér til að verða að [[hvítur dvergur|hvítum dvergum]]. Árið 1930 reiknaði [[Subrahmanyan Chandrasekhar]] út að ef massi stjörnu væri meiri en um það bil 1,4 [[sól]]massar myndi hún falla saman vegna þess að rafeindirnar myndu ekki standast þann þrýsting. [[J. Robert Oppenheimer]] og nemendur hans birtu hins vegar árið 1934 ítarlega útreikninga og settu fram tilgátu um að stjörnur með þennan massa myndu mynda klump af nifteinum þar sem róteindirnar og rafeindirnar myndu renna saman. Árið 1967 fann doktorsneminn [[Jocelyn Bell]] útvarpsbylgjur sem tifuðu með reglulegu millibili. Þessi fyrirbæri voru kölluð tifstjörnur. Bylgjurnar höfðu hærri tíðni en nokkuð áður þekkt fyrirbæri í geimnum. Í fyrstu töldu vísindamenn jafnvel að þær væru sendingar frá geimverum. Þeirri kenningu var þó hafnað nokkrum mánuðum seinna þegar önnur slík fyrirbæri fundust. Þegar tifstjarnan í [[Krabbaþokan|Krabbaþokunni]] fannst hafði hún minnsta snúningstíma þekktra tifstjarna, 0,033 sekúndur. Sú uppgötvun útilokaði að tifstjörnur væru hvítir dvergar sem snerust hratt þar sem þeir myndu ekki þola svo hraðan snúning og rifna í sundur. Því hlutu tifstjörnur að vera mun þéttari í sér en hvítir dvergar. Það var eftir það sem nifteindastjörnulíkanið var samþykkt af vísindasamfélaginu.<ref name="freedman">{{bókaheimild| höfundur= Freedman, Roger A., William J. Kaufmann| titill=Universe|útgefandi=Michelle Juliet| ár= 2001| ISBN=ISBN 978-0716746478}}</ref> == Myndun == Nifteindastjörnur myndast í sprengistjörnum af gerð Ib, Ic eða II. Þegar stjarna með massa á milli 8 og 25 sólmassar fellur saman verður [[þyngdarkraftur]]inn svo mikill að hann yfirvinnur rafeindaþrýstinginn, og róteindir og rafeindir stjörnunnar renna saman og mynda nifteindir.<ref name="vilhelm">{{bókaheimild|höfundur=Vilhelm S. Sigmundsson|titill=Nútíma stjörnufræði|ár=2011|ISBN=ISBN 978-9979-70-780-6}}</ref> Út frá samfalli svo massamikillar stjörnu koma miklir blossar af [[gammageisli|gammageislum]]. Þessir gammageislablossar eru svo öflugir að ef þeir myndu lenda á jörðinni gætu þeir valdið [[fjöldaútdauði|fjöldaútdauða]] dýrategunda. Við samfallið minnkar rúmmál efnisins gríðarlega þar sem venjuleg frumeind er að mestu tómarúm vegna fráhrindikrafta milli róteinda og nifteinda. Þess vegna er venjuleg nifteindastjarna aðeins um 30 km í þvermál.<ref name="freedman" /> Af þessu leiðir að stjarnan hefur gríðarlegan [[eðlismassi|eðlismassa]], eða um það bil 4x10¹⁷ kg/m³ svo þrátt fyrir smæð sína er hún gríðarlega þung. Hluti úr nifteindastjörnu á stærð við sykurmola myndi vega 400 milljarða tonna.<ref name="vilhelm" /> Vegna þessa gríðarlega massa er þyngdarkrafturinn við yfirborðið 10¹² g og lausnarhraðinn er um 150.000 km/s.<ref>{{vefheimild|url=https://www.brighthub.com/science/space/articles/8937.aspx |titill=Nothing but the facts about neutron stars|mánuðurskoðað=5. nóvember |árskoðað=2011}}</ref> Við það að stjarnan fellur saman eykst snúningshraðinn vegna varðveislu [[hverfiþungi|hverfiþungans]]. Þessu má líkja við listdansara á skautum sem dregur að sér hand- og fótleggi og snýst því hraðar fyrir vikið. Þar sem upprunalega stjarnan er mun stærri en nifteindastjarnan snýst hún gríðarlega hratt.<ref name="vilhelm" /> Hraðasta tifstjarnan sem vitað er um, PSR J1748-2446ad, snýst 716 sinnum á sekúndu.<ref>{{vefheimild|url=https://www.nrao.edu/pr/2006/mspulsar/ |titill=Astronomers discover fastest spinning pulsar|mánuðurskoðað=2. nóvember |árskoðað=2011}}</ref> Þar sem útgeislun þeirra kostar orku hægist smám saman á nifteindastjörnum og þess vegna snúast gamlar stjörnur oftast hægar er nýjar. Til dæmis minnkar snúningstími nifteindastjörnu í Krabbaþokunni um 3,0 x 10^-10 sek á dag. Hins vegar stöðvast þær aldrei alveg þar sem að útgeislunin minnkar eftir því sem snúningshraðinn minnkar.<ref name="sfv" /> Segulflæði stjörnu varðveitist þegar hún fellur saman. Fyrir vikið eru nifteindastjörnur með gríðarsterkt [[segulsvið]] þar sem upprunalega segulsviðið dreifist á mun minna yfirborð. Út frá segulpólum nifteindastjarna koma sterkir straumar af útgeislun. Útgeislunin stafar af rafeindum sem segulsviðið hefur komið á mikinn hraða.<ref>{{vefheimild|url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l2/pulsars.html |titill=Pulsars|mánuðurskoðað=2. nóvember|árskoðað=2011}}</ref> Þar sem segulpólarnir eru ekki á sama stað og snúningspólarnir mynda straumarnir eins konar keiluform á snúningi sínum. Þessi geislun er það sem einkennir tifstjörnur og ræðst tíðnin af snúningshraða þeirra. Þegar nifteindastjörnur myndast eru þær mjög heitar en upphafshiti getur verið um 10¹¹K. Þetta stafar af því að nifteindastjörnur eru kjarninn úr stórum stjörnum. Þær kólna upphaflega mjög hratt; strax fyrsta daginn getur nifteindastjarnan kólnað niður í 10⁹ ˚K. Þetta gerist með [[URCA-ferli]], það er að nifteindir breytast í róteindir og róteindirnar aftur í nifteindir. Þegar þetta gerist losna [[fiseind]]ir í burtu og taka með sér [[orka|orku]]. Með þessu ferli kólnar stjarnan í um þúsund ár eða þar til yfirborðshitinn er um 100 milljón ˚K. Þá tekur [[ljós]]geislun við og kólnar stjarnan nú hægar en áður. Stjarnan geislar aðallega [[röntgengeisli|röntgengeislum]] vegna hás yfirborðshitastigs, en vegna þess að yfirborðsflatarmálið er lítið er heildarútgeislun ekki mikil. Eftir um tíu þúsund ár er hitinn því um milljón gráður.<ref name="vilhelm" /> == Bygging == Talið er að á yfirborði nifteindastjarna sé um 1 km þykk yfirborðsskorpa. Hún er marglaga: yst er lag úr [[járn]]frumeindum, svo koma nifteindaríkir frumeindakjarnar og rafeindir, þá klasar af nifteindum, og síðast stakar nifteindir og rafeindir.<ref>{{vefheimild|url=http://www-astro.ulb.ac.be/~chamel/crust.html |titill=Neutron star crust |mánuðurskoðað=2. nóvember|árskoðað=ár 2011}}</ref> Tilvist skorpunnar er studd með því að snúningshraði þeirra eykst stundum lítillega og snöggt, á í mesta lagi nokkrum dögum, og er það talið stafa af því að skorpan gengur aðeins til.<ref>{{vefheimild|url= https://www.as.utexas.edu/astronomy/education/spring06/wheeler/secure/8_neutron_stars.pdf|titill=Neutron star}}</ref> Þetta er kallað „truflun“ (''glitch''). Fyrir innan skorpuna er talið að nifteindirnar séu á formi ofurflæðandi nifteindavökva. Samspil nifteindavökvans og skorpunnar gæti verið orsök breytinga í snúningi tifstjarna. Auk þess að hægja í sífellu á sér eykst snúningshraði nifteindastjarna stundum. Talið er að laugar af nifteindavökva haldi áfram að snúast á sama hraða þótt skorpan hægi á sér og að einhver hluti þeirra „límist“ á skorpuna innanverða. Að lokum kemur að því að skorpan snýst hægar en laugarnar og þá kippa laugarnar í skorpuna og hraða snúningnum snögglega.<ref name="freedman" /> Að lokum er jafnvel talið að innst finnist hið fimmta ástand efnis, kvarka-límeinda-[[rafgas]] þar sem [[kvarki|kvarkarnir]] og [[límeind]]irnar sem venjulega mynda róteindir og nifteindir losna í sundur og verða að agnavökva.<ref name="vilhelm" /> Einnig er að finna einhverjar rót- og rafeindir í nifteindastjörnum því án þeirra myndu stjörnurnar missa segulsvið sitt mjög hratt. [[Gashjúpur]] nifteindastjarna er um 1 metra þykkur<ref>{{vefheimild|url=http://www.buzzle.com/articles/neutron-star-facts.html|titill=Neutron star facts |mánuðurskoðað=5. nóvember 2011|árskoðað=2011}}</ref> og er ef til vill úr kolefni. <ref>{{vefheimild|url= https://www.sciencedaily.com/releases/2009/11/091104132808.htm |titill=Carbon atmosphere discovered on neutron star|mánuðurskoðað=2. nóvember|árskoðað=ár 2011}}</ref> == Kjarnar == Á suman hátt eru nifteindastjörnur eins og risastórir [[frumeind]]akjarnar. Til dæmis hafa þeir mjög svipaðan eðlismassa og frumeindakjarnar, um 10¹⁸ kg/m³, auk þess sem kjarnarnir eru gerðir úr nifteindum. Hins vegar er reginmunur á kröftunum sem halda saman nifteindastjörnum og frumeindakjörnum. Það er þyngdarkrafturinn sem heldur saman stjörnunum en [[sterki kjarnakrafturinn]] varnar því að kjarnarnir splundrist. == Tvístirnakerfi og millisekúndutifstjörnur == Árið 1982 fundu stjörnufræðingar tifstjörnu sem snýst 642 sinnum á hverri sekúndu. Þeir kölluðu hana [[PSR 1937+21]]. Eftir því sem nifteindastjörnur eldast hægist á snúning þeirra. Þar af leiðir að PSR 1937+21 ætti að vera mjög ung vegna þess hversu hratt hún snýst. Samt sem áður ætti einnig að hægjast á snúning hennar mjög hratt vegna þess að því hraðar sem stjarna snýst því meiri orkulosun verður og því meira hægist á snúningnum. Þetta átti ekki við PSR 1937+21 heldur hægðist minna á snúningi hennar sem bendir til þess að hún sé mjög gömul. Nú hafa fleiri stjörnur eins og PSR 1937+21 fundist og eru þær kallaðar millísekúndutifstjörnur og snúast á bilinu 100 til 1000 sinnum á sekúndu. Millisekúndutifstjörnur eru flestar [[tvístirni]] og í mjög lítilli fjarlægð frá nágrannastjörnu sinni. Því styttri tími sem stjörnurnar eru að fara í kringum hvor aðra því minni er fjarlægðin á milli þeirra. Þannig getum við séð hvernig millisekúndutifstjörnur hafa fengið þennan gríðarlega hraða snúning. Ef við ímyndum okkur tvístirni sem saman stendur af einni hámassastjörnu og einni lágmassastjörnu vitum við að hámassastjarnan þróast hraðar en sú massaminni og verður að sprengistjörnu af gerð II. Þá myndast nifteindastjarna sem snýst mjög hratt. Með tímanum, eða eftir marga milljarða ára, hægist á snúningi nifteindastjörnunnar vegna allrar orkulosunarinnar út í geiminn. Þá hefur massaminni stjarnan þróast hægt og rólega og verður að [[rauður risi|rauðum risa]] sem fyllir á endanum út í [[Roche-mörk]]in. Þegar það gerist flæðir gas inn fyrir [[Lagrange-punktur|Lagrange-punktinn]] og á nifteindastjörnuna. Lagrange-punkturinn er þar sem Roche-mörk stjarnanna mætast. Gasið rekst á yfirborð nifteindastjörnunnar á gríðarlegum hraða og við ákveðið horn sem lætur stjörnuna snúast hraðar. Undið er upp á gömlu hægu nifteindastjörnunna með massatilfærslu frá uppblásnu nágrannastjörnunni. Til eru nifteindastjörnur eins og stjarnan PSR 1937+21 sem ekki eru í tvístirni. Talið er að þær nifteindastjörnurnar hafi eytt nágrannastjörnu sinni með orkuháu ögnunum sem nifteindastjarnan hefur gefið frá sér eftir að undið hafði verið upp á hana.<ref name="freedman" /> Eins og tekið var fram áður þá gefa allar tifstjörnur frá sér [[útvarpsbylgja|útvarpsbylgjur]], en tifstjörnur í tvístirni með sólstjörnu gefa frá sér röntgenbylgjur. Þetta gerist þegar gasið úr sólstjörnunni hefur lent á yfirborði nifteindastjörnunnar og er stýrt eftir segulásnum þar sem það hitnar mjög hratt og geislar frá sér röntgengeislun sem brýst út um segulásinn. Þessar tifstjörnur eru enn mikil ráðgáta og mikið rannsóknarefni.<ref name="sfv" /> == Segulstirni == Segulstirni eru nifteindastjörnur með gríðarsterkt segulsvið, sterkara en annarra nifteindastjarna. Þær eru segulmögnuðustu hlutir sem fundist hafa. Segulsviðið gæti drepið lífverur úr 1000 km fjarlægð með því að hafa áhrif á [[skautun]] [[vatn]]s. Þegar þetta segulsvið brotnar niður verður mikil útgeislun rafsegulbylgja, einna helst röntgen- og gammageisla. Þetta niðurbrot er mjög hratt og endist segulsvið þessara nifteindastjarna aðeins í um 10.000 ár. [[Stjörnuskjálfti|Stjörnuskjálftar]] geta valdið óreglu í segulsviðinu sem aftur veldur mjög sterkri gammageislun. Slík geislun hefur mælst á jörðinni á árunum 1979, 1998 og 2004. Einnig snúast segulstirni hægar en flestar aðrar nifteindastjörnur, á um 10 sekúndum í stað <1 sekúndu. Segulstirni eru talin líklegasta skýringin á SGR-tifstjörnum sem senda frá sér röntgen- og gammageislun með óreglulegu millibili, en einnig AXP-tifstjörnum, sem einkennast af sterku segulsviði og hægum snúningstíma sem er allt að 2-12 sekúndur. Í apríl 2011 voru aðeins 21 segulstirni þekkt. Þær myndast þegar snúningur, hiti og segulsviðsstyrkur móðurstjörnu lenda á réttu bili. Þá breytast hiti og snúningsorka í segulorku. Við þetta styrkist segulsviðið sem var gríðarsterkt fyrir upp í allt að 10¹¹ tesla. Talið er að í eitt af hverjum tíu skiptum sem venjuleg nifteindastjarna hefði átt að myndast úr sprengistjörnu myndist segulstirni. == Frægar nifteindastjörnur == [[J1614-2230]] er stærsta nifteindastjarnan sem hefur fundist. Nifteindastjörnuna er að finna í átt að [[Sporðdrekinn|Sporðdrekanum]] í um 3000 ljósára fjarlægð. Vísindamenn höfðu ekki hugmynd um að nifteindastjörnur gætu orðið svona stórar, en J1614-2230 er um tvisvar sinnum massameiri en sólin. Vísindamaðurinn [[Paul Demorest]] fann nifteindastjörnuna. Upprunalega stjarna nifteindastjörnunnar var um 20 sinnum stærri en sólin. Nifteindastjarnan snýst hratt eða 317 sinnum á sekúndu. Í sporbrautinni þar sem nifteindastjarnan er er einnig að finna hvítan dverg sem hefur áhrif á snúningshraða tifstjörnunnar.<ref>{{vefheimild|url=http://news.discovery.com/space/neutron-star-largest-ever.html|titill=New neutron star largest ever discovered|mánuðurskoðað=5. nóvember|árskoðað=2011}}</ref> Ein fræg nifteindastjarnan er [[tifstjarnan í Krabbaþokunni]]. Hún myndaðist þegar sprengistjarna sprakk árið [[1054]] og sást sá atburður vel frá jörðinni. Hún var uppgötvuð árið 1968 og var fyrsta nifteindastjarnan sem var tengd þekktri sprengistjörnu. Þessi tifstjarna hefur snúningstímann 33 millisekúndur<ref name="sfv" /> sem þýðir að hún snýst um 30 sinnum um sjálfa sig á sekúndu. Þvermál hennar er um 25 km. Ef til vill gengur um hana reikistjarna í 0,3 AU fjarlægð sem er rúmlega þrisvar sinnum massameiri en jörðin en það myndi útskýra breytingar í snúningstíma hennar. Eins og áður var nefnt snýst hraðasta nifteindastjarnan, PSR J1748-2446ad, 716 sinnum á sekúndu. Hún var uppgötvuð árið 2004 af [[Jason W. T. Hessels]]. Hún er um ekki stærri en 16 km í þvermál og efnið í henni myndi hendast út í geiminn ef hún væri stærri vegna gríðarlegs snúnings hennar. Hún er í um 18.000 ljósára fjarlægð frá okkur í stjörnumerkinu [[Bogmaðurinn|Bogmanninum]]. Hún er hluti af tvístirni. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Stjörnufræði]] su3a1b24yx3dwm8icg6pk3a3t52vh60 1983512 1983498 2026-10-21T00:23:02Z Akigka 183 /* Uppgötvun */ 1983512 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Moving_heart_of_the_Crab_Nebula.jpg|thumb|Mynd af [[Krabbaþokan|Krabbaþokunni]] tekin með Hubble-geimsjónaukanum. Hægt er að sjá bylgjur frá [[Krabbatifstjarnan|Krabbatifstjörnunni]] fyrir miðri mynd.]] '''Nifteindastjarna''' er [[stjarna]] sem er að stærstum hluta úr [[nifteind]]um. Nifteindastjörnur verða til þegar gríðarstórar stjörnur springa og falla saman í miðju. Úr þessari miðju verða nifteindastjörnurnar til. Talið er að finna megi 100.000 nifteindastjörnur í [[Vetrarbrautin]]ni.<ref name="sfv">{{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/nifteindastjornur/|title=Nifteindastjörnur|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}}</ref> Nú eru um 2.000 þekktar nifteindastjörnur í Vetrarbrautinni og [[Magellanskýin|Magellanskýjunum]] og um 1.000 þekktar [[tifstjarna|tifstjörnur]], sem eru nifteindastjörnur með útgeislunarstraum sem lendir á jörðinni.<ref>{{vefheimild|url=http://science.nationalgeographic.com/science/space/solar-system/neutron-stars/ |titill=Neutron stars – incomprehensible density|mánuðurskoðað= 3. nóvember|árskoðað=2011}}</ref> Þessar stjörnur hafa bæði gríðarsterkt segulsvið, snúast mjög hratt og eru einstaklega heitar. Þær eru gríðarlega eðlisþungar og að auki verka engir fráhrindikraftar milli nifteinda vegna þess hve þétt efnið í þeim er. == Uppgötvun == Aðeins ári eftir að nifteindir voru uppgötvaðar af [[James Chadwick]] settu [[Walter Baade]] og [[Fritz Zwicky]] fram hugmyndina um nifteindastjörnur. Þeir töldu að þær mynduðust í miðju sprengistjarna við að þær féllu saman og [[róteind]]irnar og [[rafeind]]irnar rynnu saman. Þrýstingurinn frá nifteindunum sjálfum töldu þeir að hindraði frekari samþjöppun. Flestir vísindamenn leiddu þessar hugmyndir hjá sér því þeim þótti nifteindastjörnur fremur ótrúleg fyrirbæri. Á þeim tíma var ríkjandi hugmynd að allar stjörnur losuðu nógu mikið efni frá sér til að verða að [[hvítur dvergur|hvítum dvergum]]. Árið 1930 reiknaði [[Subrahmanyan Chandrasekhar]] út að ef massi stjörnu væri meiri en um það bil 1,4 [[sól]]massar myndi hún falla saman vegna þess að rafeindirnar myndu ekki standast þann þrýsting. [[J. Robert Oppenheimer]] og nemendur hans birtu hins vegar árið 1934 ítarlega útreikninga og settu fram tilgátu um að stjörnur með þennan massa myndu mynda klump af nifteinum þar sem róteindirnar og rafeindirnar myndu renna saman. Árið 1967 fann doktorsneminn [[Jocelyn Bell]] útvarpsbylgjur sem tifuðu með reglulegu millibili. Þessi fyrirbæri voru kölluð tifstjörnur. Bylgjurnar höfðu hærri tíðni en nokkuð áður þekkt fyrirbæri í geimnum. Í fyrstu töldu vísindamenn jafnvel að þær væru sendingar frá geimverum. Þeirri kenningu var þó hafnað nokkrum mánuðum seinna þegar önnur slík fyrirbæri fundust. Þegar tifstjarnan í [[Krabbaþokan|Krabbaþokunni]] fannst hafði hún minnsta snúningstíma þekktra tifstjarna, 0,033 sekúndur. Sú uppgötvun útilokaði að tifstjörnur væru hvítir dvergar sem snerust hratt þar sem þeir myndu ekki þola svo hraðan snúning og rifna í sundur. Því hlutu tifstjörnur að vera mun þéttari í sér en hvítir dvergar. Það var eftir það sem nifteindastjörnulíkanið var samþykkt af vísindasamfélaginu.<ref name="freedman">{{bókaheimild| höfundur= Freedman, Roger A., William J. Kaufmann| titill=Universe|útgefandi=Michelle Juliet| ár= 2001| ISBN=ISBN 978-0716746478}}</ref> == Myndun == Nifteindastjörnur myndast í sprengistjörnum af gerð Ib, Ic eða II. Þegar stjarna með massa á milli 8 og 25 sólmassar fellur saman verður [[þyngdarkraftur]]inn svo mikill að hann yfirvinnur rafeindaþrýstinginn, og róteindir og rafeindir stjörnunnar renna saman og mynda nifteindir.<ref name="vilhelm">{{bókaheimild|höfundur=Vilhelm S. Sigmundsson|titill=Nútíma stjörnufræði|ár=2011|ISBN=ISBN 978-9979-70-780-6}}</ref> Út frá samfalli svo massamikillar stjörnu koma miklir blossar af [[gammageisli|gammageislum]]. Þessir gammageislablossar eru svo öflugir að ef þeir myndu lenda á jörðinni gætu þeir valdið [[fjöldaútdauði|fjöldaútdauða]] dýrategunda. Við samfallið minnkar rúmmál efnisins gríðarlega þar sem venjuleg frumeind er að mestu tómarúm vegna fráhrindikrafta milli róteinda og nifteinda. Þess vegna er venjuleg nifteindastjarna aðeins um 30 km í þvermál.<ref name="freedman" /> Af þessu leiðir að stjarnan hefur gríðarlegan [[eðlismassi|eðlismassa]], eða um það bil 4x10¹⁷ kg/m³ svo þrátt fyrir smæð sína er hún gríðarlega þung. Hluti úr nifteindastjörnu á stærð við sykurmola myndi vega 400 milljarða tonna.<ref name="vilhelm" /> Vegna þessa gríðarlega massa er þyngdarkrafturinn við yfirborðið 10¹² g og lausnarhraðinn er um 150.000 km/s.<ref>{{vefheimild|url=https://www.brighthub.com/science/space/articles/8937.aspx |titill=Nothing but the facts about neutron stars|mánuðurskoðað=5. nóvember |árskoðað=2011}}</ref> Við það að stjarnan fellur saman eykst snúningshraðinn vegna varðveislu [[hverfiþungi|hverfiþungans]]. Þessu má líkja við listdansara á skautum sem dregur að sér hand- og fótleggi og snýst því hraðar fyrir vikið. Þar sem upprunalega stjarnan er mun stærri en nifteindastjarnan snýst hún gríðarlega hratt.<ref name="vilhelm" /> Hraðasta tifstjarnan sem vitað er um, PSR J1748-2446ad, snýst 716 sinnum á sekúndu.<ref>{{vefheimild|url=https://www.nrao.edu/pr/2006/mspulsar/ |titill=Astronomers discover fastest spinning pulsar|mánuðurskoðað=2. nóvember |árskoðað=2011}}</ref> Þar sem útgeislun þeirra kostar orku hægist smám saman á nifteindastjörnum og þess vegna snúast gamlar stjörnur oftast hægar er nýjar. Til dæmis minnkar snúningstími nifteindastjörnu í Krabbaþokunni um 3,0 x 10^-10 sek á dag. Hins vegar stöðvast þær aldrei alveg þar sem að útgeislunin minnkar eftir því sem snúningshraðinn minnkar.<ref name="sfv" /> Segulflæði stjörnu varðveitist þegar hún fellur saman. Fyrir vikið eru nifteindastjörnur með gríðarsterkt [[segulsvið]] þar sem upprunalega segulsviðið dreifist á mun minna yfirborð. Út frá segulpólum nifteindastjarna koma sterkir straumar af útgeislun. Útgeislunin stafar af rafeindum sem segulsviðið hefur komið á mikinn hraða.<ref>{{vefheimild|url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l2/pulsars.html |titill=Pulsars|mánuðurskoðað=2. nóvember|árskoðað=2011}}</ref> Þar sem segulpólarnir eru ekki á sama stað og snúningspólarnir mynda straumarnir eins konar keiluform á snúningi sínum. Þessi geislun er það sem einkennir tifstjörnur og ræðst tíðnin af snúningshraða þeirra. Þegar nifteindastjörnur myndast eru þær mjög heitar en upphafshiti getur verið um 10¹¹K. Þetta stafar af því að nifteindastjörnur eru kjarninn úr stórum stjörnum. Þær kólna upphaflega mjög hratt; strax fyrsta daginn getur nifteindastjarnan kólnað niður í 10⁹ ˚K. Þetta gerist með [[URCA-ferli]], það er að nifteindir breytast í róteindir og róteindirnar aftur í nifteindir. Þegar þetta gerist losna [[fiseind]]ir í burtu og taka með sér [[orka|orku]]. Með þessu ferli kólnar stjarnan í um þúsund ár eða þar til yfirborðshitinn er um 100 milljón ˚K. Þá tekur [[ljós]]geislun við og kólnar stjarnan nú hægar en áður. Stjarnan geislar aðallega [[röntgengeisli|röntgengeislum]] vegna hás yfirborðshitastigs, en vegna þess að yfirborðsflatarmálið er lítið er heildarútgeislun ekki mikil. Eftir um tíu þúsund ár er hitinn því um milljón gráður.<ref name="vilhelm" /> == Bygging == Talið er að á yfirborði nifteindastjarna sé um 1 km þykk yfirborðsskorpa. Hún er marglaga: yst er lag úr [[járn]]frumeindum, svo koma nifteindaríkir frumeindakjarnar og rafeindir, þá klasar af nifteindum, og síðast stakar nifteindir og rafeindir.<ref>{{vefheimild|url=http://www-astro.ulb.ac.be/~chamel/crust.html |titill=Neutron star crust |mánuðurskoðað=2. nóvember|árskoðað=ár 2011}}</ref> Tilvist skorpunnar er studd með því að snúningshraði þeirra eykst stundum lítillega og snöggt, á í mesta lagi nokkrum dögum, og er það talið stafa af því að skorpan gengur aðeins til.<ref>{{vefheimild|url= https://www.as.utexas.edu/astronomy/education/spring06/wheeler/secure/8_neutron_stars.pdf|titill=Neutron star}}</ref> Þetta er kallað „truflun“ (''glitch''). Fyrir innan skorpuna er talið að nifteindirnar séu á formi ofurflæðandi nifteindavökva. Samspil nifteindavökvans og skorpunnar gæti verið orsök breytinga í snúningi tifstjarna. Auk þess að hægja í sífellu á sér eykst snúningshraði nifteindastjarna stundum. Talið er að laugar af nifteindavökva haldi áfram að snúast á sama hraða þótt skorpan hægi á sér og að einhver hluti þeirra „límist“ á skorpuna innanverða. Að lokum kemur að því að skorpan snýst hægar en laugarnar og þá kippa laugarnar í skorpuna og hraða snúningnum snögglega.<ref name="freedman" /> Að lokum er jafnvel talið að innst finnist hið fimmta ástand efnis, kvarka-límeinda-[[rafgas]] þar sem [[kvarki|kvarkarnir]] og [[límeind]]irnar sem venjulega mynda róteindir og nifteindir losna í sundur og verða að agnavökva.<ref name="vilhelm" /> Einnig er að finna einhverjar rót- og rafeindir í nifteindastjörnum því án þeirra myndu stjörnurnar missa segulsvið sitt mjög hratt. [[Gashjúpur]] nifteindastjarna er um 1 metra þykkur<ref>{{vefheimild|url=http://www.buzzle.com/articles/neutron-star-facts.html|titill=Neutron star facts |mánuðurskoðað=5. nóvember 2011|árskoðað=2011}}</ref> og er ef til vill úr kolefni. <ref>{{vefheimild|url= https://www.sciencedaily.com/releases/2009/11/091104132808.htm |titill=Carbon atmosphere discovered on neutron star|mánuðurskoðað=2. nóvember|árskoðað=ár 2011}}</ref> == Kjarnar == Á suman hátt eru nifteindastjörnur eins og risastórir [[frumeind]]akjarnar. Til dæmis hafa þeir mjög svipaðan eðlismassa og frumeindakjarnar, um 10¹⁸ kg/m³, auk þess sem kjarnarnir eru gerðir úr nifteindum. Hins vegar er reginmunur á kröftunum sem halda saman nifteindastjörnum og frumeindakjörnum. Það er þyngdarkrafturinn sem heldur saman stjörnunum en [[sterki kjarnakrafturinn]] varnar því að kjarnarnir splundrist. == Tvístirnakerfi og millisekúndutifstjörnur == Árið 1982 fundu stjörnufræðingar tifstjörnu sem snýst 642 sinnum á hverri sekúndu. Þeir kölluðu hana [[PSR 1937+21]]. Eftir því sem nifteindastjörnur eldast hægist á snúning þeirra. Þar af leiðir að PSR 1937+21 ætti að vera mjög ung vegna þess hversu hratt hún snýst. Samt sem áður ætti einnig að hægjast á snúning hennar mjög hratt vegna þess að því hraðar sem stjarna snýst því meiri orkulosun verður og því meira hægist á snúningnum. Þetta átti ekki við PSR 1937+21 heldur hægðist minna á snúningi hennar sem bendir til þess að hún sé mjög gömul. Nú hafa fleiri stjörnur eins og PSR 1937+21 fundist og eru þær kallaðar millísekúndutifstjörnur og snúast á bilinu 100 til 1000 sinnum á sekúndu. Millisekúndutifstjörnur eru flestar [[tvístirni]] og í mjög lítilli fjarlægð frá nágrannastjörnu sinni. Því styttri tími sem stjörnurnar eru að fara í kringum hvor aðra því minni er fjarlægðin á milli þeirra. Þannig getum við séð hvernig millisekúndutifstjörnur hafa fengið þennan gríðarlega hraða snúning. Ef við ímyndum okkur tvístirni sem saman stendur af einni hámassastjörnu og einni lágmassastjörnu vitum við að hámassastjarnan þróast hraðar en sú massaminni og verður að sprengistjörnu af gerð II. Þá myndast nifteindastjarna sem snýst mjög hratt. Með tímanum, eða eftir marga milljarða ára, hægist á snúningi nifteindastjörnunnar vegna allrar orkulosunarinnar út í geiminn. Þá hefur massaminni stjarnan þróast hægt og rólega og verður að [[rauður risi|rauðum risa]] sem fyllir á endanum út í [[Roche-mörk]]in. Þegar það gerist flæðir gas inn fyrir [[Lagrange-punktur|Lagrange-punktinn]] og á nifteindastjörnuna. Lagrange-punkturinn er þar sem Roche-mörk stjarnanna mætast. Gasið rekst á yfirborð nifteindastjörnunnar á gríðarlegum hraða og við ákveðið horn sem lætur stjörnuna snúast hraðar. Undið er upp á gömlu hægu nifteindastjörnunna með massatilfærslu frá uppblásnu nágrannastjörnunni. Til eru nifteindastjörnur eins og stjarnan PSR 1937+21 sem ekki eru í tvístirni. Talið er að þær nifteindastjörnurnar hafi eytt nágrannastjörnu sinni með orkuháu ögnunum sem nifteindastjarnan hefur gefið frá sér eftir að undið hafði verið upp á hana.<ref name="freedman" /> Eins og tekið var fram áður þá gefa allar tifstjörnur frá sér [[útvarpsbylgja|útvarpsbylgjur]], en tifstjörnur í tvístirni með sólstjörnu gefa frá sér röntgenbylgjur. Þetta gerist þegar gasið úr sólstjörnunni hefur lent á yfirborði nifteindastjörnunnar og er stýrt eftir segulásnum þar sem það hitnar mjög hratt og geislar frá sér röntgengeislun sem brýst út um segulásinn. Þessar tifstjörnur eru enn mikil ráðgáta og mikið rannsóknarefni.<ref name="sfv" /> == Segulstirni == Segulstirni eru nifteindastjörnur með gríðarsterkt segulsvið, sterkara en annarra nifteindastjarna. Þær eru segulmögnuðustu hlutir sem fundist hafa. Segulsviðið gæti drepið lífverur úr 1000 km fjarlægð með því að hafa áhrif á [[skautun]] [[vatn]]s. Þegar þetta segulsvið brotnar niður verður mikil útgeislun rafsegulbylgja, einna helst röntgen- og gammageisla. Þetta niðurbrot er mjög hratt og endist segulsvið þessara nifteindastjarna aðeins í um 10.000 ár. [[Stjörnuskjálfti|Stjörnuskjálftar]] geta valdið óreglu í segulsviðinu sem aftur veldur mjög sterkri gammageislun. Slík geislun hefur mælst á jörðinni á árunum 1979, 1998 og 2004. Einnig snúast segulstirni hægar en flestar aðrar nifteindastjörnur, á um 10 sekúndum í stað <1 sekúndu. Segulstirni eru talin líklegasta skýringin á SGR-tifstjörnum sem senda frá sér röntgen- og gammageislun með óreglulegu millibili, en einnig AXP-tifstjörnum, sem einkennast af sterku segulsviði og hægum snúningstíma sem er allt að 2-12 sekúndur. Í apríl 2011 voru aðeins 21 segulstirni þekkt. Þær myndast þegar snúningur, hiti og segulsviðsstyrkur móðurstjörnu lenda á réttu bili. Þá breytast hiti og snúningsorka í segulorku. Við þetta styrkist segulsviðið sem var gríðarsterkt fyrir upp í allt að 10¹¹ tesla. Talið er að í eitt af hverjum tíu skiptum sem venjuleg nifteindastjarna hefði átt að myndast úr sprengistjörnu myndist segulstirni. == Frægar nifteindastjörnur == [[J1614-2230]] er stærsta nifteindastjarnan sem hefur fundist. Nifteindastjörnuna er að finna í átt að [[Sporðdrekinn|Sporðdrekanum]] í um 3000 ljósára fjarlægð. Vísindamenn höfðu ekki hugmynd um að nifteindastjörnur gætu orðið svona stórar, en J1614-2230 er um tvisvar sinnum massameiri en sólin. Vísindamaðurinn [[Paul Demorest]] fann nifteindastjörnuna. Upprunalega stjarna nifteindastjörnunnar var um 20 sinnum stærri en sólin. Nifteindastjarnan snýst hratt eða 317 sinnum á sekúndu. Í sporbrautinni þar sem nifteindastjarnan er er einnig að finna hvítan dverg sem hefur áhrif á snúningshraða tifstjörnunnar.<ref>{{vefheimild|url=http://news.discovery.com/space/neutron-star-largest-ever.html|titill=New neutron star largest ever discovered|mánuðurskoðað=5. nóvember|árskoðað=2011}}</ref> Ein fræg nifteindastjarnan er [[tifstjarnan í Krabbaþokunni]]. Hún myndaðist þegar sprengistjarna sprakk árið [[1054]] og sást sá atburður vel frá jörðinni. Hún var uppgötvuð árið 1968 og var fyrsta nifteindastjarnan sem var tengd þekktri sprengistjörnu. Þessi tifstjarna hefur snúningstímann 33 millisekúndur<ref name="sfv" /> sem þýðir að hún snýst um 30 sinnum um sjálfa sig á sekúndu. Þvermál hennar er um 25 km. Ef til vill gengur um hana reikistjarna í 0,3 AU fjarlægð sem er rúmlega þrisvar sinnum massameiri en jörðin en það myndi útskýra breytingar í snúningstíma hennar. Eins og áður var nefnt snýst hraðasta nifteindastjarnan, PSR J1748-2446ad, 716 sinnum á sekúndu. Hún var uppgötvuð árið 2004 af [[Jason W. T. Hessels]]. Hún er um ekki stærri en 16 km í þvermál og efnið í henni myndi hendast út í geiminn ef hún væri stærri vegna gríðarlegs snúnings hennar. Hún er í um 18.000 ljósára fjarlægð frá okkur í stjörnumerkinu [[Bogmaðurinn|Bogmanninum]]. Hún er hluti af tvístirni. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Stjörnufræði]] e1h5z2s02fyw5swfq66lfzvo86tlh0a 1983513 1983512 2026-10-21T00:23:44Z Akigka 183 /* Uppgötvun */ 1983513 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Moving_heart_of_the_Crab_Nebula.jpg|thumb|Mynd af [[Krabbaþokan|Krabbaþokunni]] tekin með Hubble-geimsjónaukanum. Hægt er að sjá bylgjur frá [[Krabbatifstjarnan|Krabbatifstjörnunni]] fyrir miðri mynd.]] '''Nifteindastjarna''' er [[stjarna]] sem er að stærstum hluta úr [[nifteind]]um. Nifteindastjörnur verða til þegar gríðarstórar stjörnur springa og falla saman í miðju. Úr þessari miðju verða nifteindastjörnurnar til. Talið er að finna megi 100.000 nifteindastjörnur í [[Vetrarbrautin]]ni.<ref name="sfv">{{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/nifteindastjornur/|title=Nifteindastjörnur|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}}</ref> Nú eru um 2.000 þekktar nifteindastjörnur í Vetrarbrautinni og [[Magellanskýin|Magellanskýjunum]] og um 1.000 þekktar [[tifstjarna|tifstjörnur]], sem eru nifteindastjörnur með útgeislunarstraum sem lendir á jörðinni.<ref>{{vefheimild|url=http://science.nationalgeographic.com/science/space/solar-system/neutron-stars/ |titill=Neutron stars – incomprehensible density|mánuðurskoðað= 3. nóvember|árskoðað=2011}}</ref> Þessar stjörnur hafa bæði gríðarsterkt segulsvið, snúast mjög hratt og eru einstaklega heitar. Þær eru gríðarlega eðlisþungar og að auki verka engir fráhrindikraftar milli nifteinda vegna þess hve þétt efnið í þeim er. == Uppgötvun == Aðeins ári eftir að nifteindir voru uppgötvaðar af [[James Chadwick]] settu [[Walter Baade]] og [[Fritz Zwicky]] fram hugmyndina um nifteindastjörnur. Þeir töldu að þær mynduðust í miðju sprengistjarna við að þær féllu saman og [[róteind]]irnar og [[rafeind]]irnar rynnu saman. Þrýstingurinn frá nifteindunum sjálfum töldu þeir að hindraði frekari samþjöppun. Flestir vísindamenn leiddu þessar hugmyndir hjá sér því þeim þótti nifteindastjörnur fremur ótrúleg fyrirbæri. Á þeim tíma var ríkjandi hugmynd að allar stjörnur losuðu nógu mikið efni frá sér til að verða að [[hvítur dvergur|hvítum dvergum]]. Árið 1930 reiknaði [[Subrahmanyan Chandrasekhar]] út að ef massi stjörnu væri meiri en um það bil 1,4 [[sólin|sólmassar]] myndi hún falla saman vegna þess að rafeindirnar myndu ekki standast þann þrýsting. [[J. Robert Oppenheimer]] og nemendur hans birtu hins vegar árið 1934 ítarlega útreikninga og settu fram tilgátu um að stjörnur með þennan massa myndu mynda klump af nifteinum þar sem róteindirnar og rafeindirnar myndu renna saman. Árið 1967 fann doktorsneminn [[Jocelyn Bell]] útvarpsbylgjur sem tifuðu með reglulegu millibili. Þessi fyrirbæri voru kölluð tifstjörnur. Bylgjurnar höfðu hærri tíðni en nokkuð áður þekkt fyrirbæri í geimnum. Í fyrstu töldu vísindamenn jafnvel að þær væru sendingar frá geimverum. Þeirri kenningu var þó hafnað nokkrum mánuðum seinna þegar önnur slík fyrirbæri fundust. Þegar tifstjarnan í [[Krabbaþokan|Krabbaþokunni]] fannst hafði hún minnsta snúningstíma þekktra tifstjarna, 0,033 sekúndur. Sú uppgötvun útilokaði að tifstjörnur væru hvítir dvergar sem snerust hratt þar sem þeir myndu ekki þola svo hraðan snúning og rifna í sundur. Því hlutu tifstjörnur að vera mun þéttari í sér en hvítir dvergar. Það var eftir það sem nifteindastjörnulíkanið var samþykkt af vísindasamfélaginu.<ref name="freedman">{{bókaheimild| höfundur= Freedman, Roger A., William J. Kaufmann| titill=Universe|útgefandi=Michelle Juliet| ár= 2001| ISBN=ISBN 978-0716746478}}</ref> == Myndun == Nifteindastjörnur myndast í sprengistjörnum af gerð Ib, Ic eða II. Þegar stjarna með massa á milli 8 og 25 sólmassar fellur saman verður [[þyngdarkraftur]]inn svo mikill að hann yfirvinnur rafeindaþrýstinginn, og róteindir og rafeindir stjörnunnar renna saman og mynda nifteindir.<ref name="vilhelm">{{bókaheimild|höfundur=Vilhelm S. Sigmundsson|titill=Nútíma stjörnufræði|ár=2011|ISBN=ISBN 978-9979-70-780-6}}</ref> Út frá samfalli svo massamikillar stjörnu koma miklir blossar af [[gammageisli|gammageislum]]. Þessir gammageislablossar eru svo öflugir að ef þeir myndu lenda á jörðinni gætu þeir valdið [[fjöldaútdauði|fjöldaútdauða]] dýrategunda. Við samfallið minnkar rúmmál efnisins gríðarlega þar sem venjuleg frumeind er að mestu tómarúm vegna fráhrindikrafta milli róteinda og nifteinda. Þess vegna er venjuleg nifteindastjarna aðeins um 30 km í þvermál.<ref name="freedman" /> Af þessu leiðir að stjarnan hefur gríðarlegan [[eðlismassi|eðlismassa]], eða um það bil 4x10¹⁷ kg/m³ svo þrátt fyrir smæð sína er hún gríðarlega þung. Hluti úr nifteindastjörnu á stærð við sykurmola myndi vega 400 milljarða tonna.<ref name="vilhelm" /> Vegna þessa gríðarlega massa er þyngdarkrafturinn við yfirborðið 10¹² g og lausnarhraðinn er um 150.000 km/s.<ref>{{vefheimild|url=https://www.brighthub.com/science/space/articles/8937.aspx |titill=Nothing but the facts about neutron stars|mánuðurskoðað=5. nóvember |árskoðað=2011}}</ref> Við það að stjarnan fellur saman eykst snúningshraðinn vegna varðveislu [[hverfiþungi|hverfiþungans]]. Þessu má líkja við listdansara á skautum sem dregur að sér hand- og fótleggi og snýst því hraðar fyrir vikið. Þar sem upprunalega stjarnan er mun stærri en nifteindastjarnan snýst hún gríðarlega hratt.<ref name="vilhelm" /> Hraðasta tifstjarnan sem vitað er um, PSR J1748-2446ad, snýst 716 sinnum á sekúndu.<ref>{{vefheimild|url=https://www.nrao.edu/pr/2006/mspulsar/ |titill=Astronomers discover fastest spinning pulsar|mánuðurskoðað=2. nóvember |árskoðað=2011}}</ref> Þar sem útgeislun þeirra kostar orku hægist smám saman á nifteindastjörnum og þess vegna snúast gamlar stjörnur oftast hægar er nýjar. Til dæmis minnkar snúningstími nifteindastjörnu í Krabbaþokunni um 3,0 x 10^-10 sek á dag. Hins vegar stöðvast þær aldrei alveg þar sem að útgeislunin minnkar eftir því sem snúningshraðinn minnkar.<ref name="sfv" /> Segulflæði stjörnu varðveitist þegar hún fellur saman. Fyrir vikið eru nifteindastjörnur með gríðarsterkt [[segulsvið]] þar sem upprunalega segulsviðið dreifist á mun minna yfirborð. Út frá segulpólum nifteindastjarna koma sterkir straumar af útgeislun. Útgeislunin stafar af rafeindum sem segulsviðið hefur komið á mikinn hraða.<ref>{{vefheimild|url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l2/pulsars.html |titill=Pulsars|mánuðurskoðað=2. nóvember|árskoðað=2011}}</ref> Þar sem segulpólarnir eru ekki á sama stað og snúningspólarnir mynda straumarnir eins konar keiluform á snúningi sínum. Þessi geislun er það sem einkennir tifstjörnur og ræðst tíðnin af snúningshraða þeirra. Þegar nifteindastjörnur myndast eru þær mjög heitar en upphafshiti getur verið um 10¹¹K. Þetta stafar af því að nifteindastjörnur eru kjarninn úr stórum stjörnum. Þær kólna upphaflega mjög hratt; strax fyrsta daginn getur nifteindastjarnan kólnað niður í 10⁹ ˚K. Þetta gerist með [[URCA-ferli]], það er að nifteindir breytast í róteindir og róteindirnar aftur í nifteindir. Þegar þetta gerist losna [[fiseind]]ir í burtu og taka með sér [[orka|orku]]. Með þessu ferli kólnar stjarnan í um þúsund ár eða þar til yfirborðshitinn er um 100 milljón ˚K. Þá tekur [[ljós]]geislun við og kólnar stjarnan nú hægar en áður. Stjarnan geislar aðallega [[röntgengeisli|röntgengeislum]] vegna hás yfirborðshitastigs, en vegna þess að yfirborðsflatarmálið er lítið er heildarútgeislun ekki mikil. Eftir um tíu þúsund ár er hitinn því um milljón gráður.<ref name="vilhelm" /> == Bygging == Talið er að á yfirborði nifteindastjarna sé um 1 km þykk yfirborðsskorpa. Hún er marglaga: yst er lag úr [[járn]]frumeindum, svo koma nifteindaríkir frumeindakjarnar og rafeindir, þá klasar af nifteindum, og síðast stakar nifteindir og rafeindir.<ref>{{vefheimild|url=http://www-astro.ulb.ac.be/~chamel/crust.html |titill=Neutron star crust |mánuðurskoðað=2. nóvember|árskoðað=ár 2011}}</ref> Tilvist skorpunnar er studd með því að snúningshraði þeirra eykst stundum lítillega og snöggt, á í mesta lagi nokkrum dögum, og er það talið stafa af því að skorpan gengur aðeins til.<ref>{{vefheimild|url= https://www.as.utexas.edu/astronomy/education/spring06/wheeler/secure/8_neutron_stars.pdf|titill=Neutron star}}</ref> Þetta er kallað „truflun“ (''glitch''). Fyrir innan skorpuna er talið að nifteindirnar séu á formi ofurflæðandi nifteindavökva. Samspil nifteindavökvans og skorpunnar gæti verið orsök breytinga í snúningi tifstjarna. Auk þess að hægja í sífellu á sér eykst snúningshraði nifteindastjarna stundum. Talið er að laugar af nifteindavökva haldi áfram að snúast á sama hraða þótt skorpan hægi á sér og að einhver hluti þeirra „límist“ á skorpuna innanverða. Að lokum kemur að því að skorpan snýst hægar en laugarnar og þá kippa laugarnar í skorpuna og hraða snúningnum snögglega.<ref name="freedman" /> Að lokum er jafnvel talið að innst finnist hið fimmta ástand efnis, kvarka-límeinda-[[rafgas]] þar sem [[kvarki|kvarkarnir]] og [[límeind]]irnar sem venjulega mynda róteindir og nifteindir losna í sundur og verða að agnavökva.<ref name="vilhelm" /> Einnig er að finna einhverjar rót- og rafeindir í nifteindastjörnum því án þeirra myndu stjörnurnar missa segulsvið sitt mjög hratt. [[Gashjúpur]] nifteindastjarna er um 1 metra þykkur<ref>{{vefheimild|url=http://www.buzzle.com/articles/neutron-star-facts.html|titill=Neutron star facts |mánuðurskoðað=5. nóvember 2011|árskoðað=2011}}</ref> og er ef til vill úr kolefni. <ref>{{vefheimild|url= https://www.sciencedaily.com/releases/2009/11/091104132808.htm |titill=Carbon atmosphere discovered on neutron star|mánuðurskoðað=2. nóvember|árskoðað=ár 2011}}</ref> == Kjarnar == Á suman hátt eru nifteindastjörnur eins og risastórir [[frumeind]]akjarnar. Til dæmis hafa þeir mjög svipaðan eðlismassa og frumeindakjarnar, um 10¹⁸ kg/m³, auk þess sem kjarnarnir eru gerðir úr nifteindum. Hins vegar er reginmunur á kröftunum sem halda saman nifteindastjörnum og frumeindakjörnum. Það er þyngdarkrafturinn sem heldur saman stjörnunum en [[sterki kjarnakrafturinn]] varnar því að kjarnarnir splundrist. == Tvístirnakerfi og millisekúndutifstjörnur == Árið 1982 fundu stjörnufræðingar tifstjörnu sem snýst 642 sinnum á hverri sekúndu. Þeir kölluðu hana [[PSR 1937+21]]. Eftir því sem nifteindastjörnur eldast hægist á snúning þeirra. Þar af leiðir að PSR 1937+21 ætti að vera mjög ung vegna þess hversu hratt hún snýst. Samt sem áður ætti einnig að hægjast á snúning hennar mjög hratt vegna þess að því hraðar sem stjarna snýst því meiri orkulosun verður og því meira hægist á snúningnum. Þetta átti ekki við PSR 1937+21 heldur hægðist minna á snúningi hennar sem bendir til þess að hún sé mjög gömul. Nú hafa fleiri stjörnur eins og PSR 1937+21 fundist og eru þær kallaðar millísekúndutifstjörnur og snúast á bilinu 100 til 1000 sinnum á sekúndu. Millisekúndutifstjörnur eru flestar [[tvístirni]] og í mjög lítilli fjarlægð frá nágrannastjörnu sinni. Því styttri tími sem stjörnurnar eru að fara í kringum hvor aðra því minni er fjarlægðin á milli þeirra. Þannig getum við séð hvernig millisekúndutifstjörnur hafa fengið þennan gríðarlega hraða snúning. Ef við ímyndum okkur tvístirni sem saman stendur af einni hámassastjörnu og einni lágmassastjörnu vitum við að hámassastjarnan þróast hraðar en sú massaminni og verður að sprengistjörnu af gerð II. Þá myndast nifteindastjarna sem snýst mjög hratt. Með tímanum, eða eftir marga milljarða ára, hægist á snúningi nifteindastjörnunnar vegna allrar orkulosunarinnar út í geiminn. Þá hefur massaminni stjarnan þróast hægt og rólega og verður að [[rauður risi|rauðum risa]] sem fyllir á endanum út í [[Roche-mörk]]in. Þegar það gerist flæðir gas inn fyrir [[Lagrange-punktur|Lagrange-punktinn]] og á nifteindastjörnuna. Lagrange-punkturinn er þar sem Roche-mörk stjarnanna mætast. Gasið rekst á yfirborð nifteindastjörnunnar á gríðarlegum hraða og við ákveðið horn sem lætur stjörnuna snúast hraðar. Undið er upp á gömlu hægu nifteindastjörnunna með massatilfærslu frá uppblásnu nágrannastjörnunni. Til eru nifteindastjörnur eins og stjarnan PSR 1937+21 sem ekki eru í tvístirni. Talið er að þær nifteindastjörnurnar hafi eytt nágrannastjörnu sinni með orkuháu ögnunum sem nifteindastjarnan hefur gefið frá sér eftir að undið hafði verið upp á hana.<ref name="freedman" /> Eins og tekið var fram áður þá gefa allar tifstjörnur frá sér [[útvarpsbylgja|útvarpsbylgjur]], en tifstjörnur í tvístirni með sólstjörnu gefa frá sér röntgenbylgjur. Þetta gerist þegar gasið úr sólstjörnunni hefur lent á yfirborði nifteindastjörnunnar og er stýrt eftir segulásnum þar sem það hitnar mjög hratt og geislar frá sér röntgengeislun sem brýst út um segulásinn. Þessar tifstjörnur eru enn mikil ráðgáta og mikið rannsóknarefni.<ref name="sfv" /> == Segulstirni == Segulstirni eru nifteindastjörnur með gríðarsterkt segulsvið, sterkara en annarra nifteindastjarna. Þær eru segulmögnuðustu hlutir sem fundist hafa. Segulsviðið gæti drepið lífverur úr 1000 km fjarlægð með því að hafa áhrif á [[skautun]] [[vatn]]s. Þegar þetta segulsvið brotnar niður verður mikil útgeislun rafsegulbylgja, einna helst röntgen- og gammageisla. Þetta niðurbrot er mjög hratt og endist segulsvið þessara nifteindastjarna aðeins í um 10.000 ár. [[Stjörnuskjálfti|Stjörnuskjálftar]] geta valdið óreglu í segulsviðinu sem aftur veldur mjög sterkri gammageislun. Slík geislun hefur mælst á jörðinni á árunum 1979, 1998 og 2004. Einnig snúast segulstirni hægar en flestar aðrar nifteindastjörnur, á um 10 sekúndum í stað <1 sekúndu. Segulstirni eru talin líklegasta skýringin á SGR-tifstjörnum sem senda frá sér röntgen- og gammageislun með óreglulegu millibili, en einnig AXP-tifstjörnum, sem einkennast af sterku segulsviði og hægum snúningstíma sem er allt að 2-12 sekúndur. Í apríl 2011 voru aðeins 21 segulstirni þekkt. Þær myndast þegar snúningur, hiti og segulsviðsstyrkur móðurstjörnu lenda á réttu bili. Þá breytast hiti og snúningsorka í segulorku. Við þetta styrkist segulsviðið sem var gríðarsterkt fyrir upp í allt að 10¹¹ tesla. Talið er að í eitt af hverjum tíu skiptum sem venjuleg nifteindastjarna hefði átt að myndast úr sprengistjörnu myndist segulstirni. == Frægar nifteindastjörnur == [[J1614-2230]] er stærsta nifteindastjarnan sem hefur fundist. Nifteindastjörnuna er að finna í átt að [[Sporðdrekinn|Sporðdrekanum]] í um 3000 ljósára fjarlægð. Vísindamenn höfðu ekki hugmynd um að nifteindastjörnur gætu orðið svona stórar, en J1614-2230 er um tvisvar sinnum massameiri en sólin. Vísindamaðurinn [[Paul Demorest]] fann nifteindastjörnuna. Upprunalega stjarna nifteindastjörnunnar var um 20 sinnum stærri en sólin. Nifteindastjarnan snýst hratt eða 317 sinnum á sekúndu. Í sporbrautinni þar sem nifteindastjarnan er er einnig að finna hvítan dverg sem hefur áhrif á snúningshraða tifstjörnunnar.<ref>{{vefheimild|url=http://news.discovery.com/space/neutron-star-largest-ever.html|titill=New neutron star largest ever discovered|mánuðurskoðað=5. nóvember|árskoðað=2011}}</ref> Ein fræg nifteindastjarnan er [[tifstjarnan í Krabbaþokunni]]. Hún myndaðist þegar sprengistjarna sprakk árið [[1054]] og sást sá atburður vel frá jörðinni. Hún var uppgötvuð árið 1968 og var fyrsta nifteindastjarnan sem var tengd þekktri sprengistjörnu. Þessi tifstjarna hefur snúningstímann 33 millisekúndur<ref name="sfv" /> sem þýðir að hún snýst um 30 sinnum um sjálfa sig á sekúndu. Þvermál hennar er um 25 km. Ef til vill gengur um hana reikistjarna í 0,3 AU fjarlægð sem er rúmlega þrisvar sinnum massameiri en jörðin en það myndi útskýra breytingar í snúningstíma hennar. Eins og áður var nefnt snýst hraðasta nifteindastjarnan, PSR J1748-2446ad, 716 sinnum á sekúndu. Hún var uppgötvuð árið 2004 af [[Jason W. T. Hessels]]. Hún er um ekki stærri en 16 km í þvermál og efnið í henni myndi hendast út í geiminn ef hún væri stærri vegna gríðarlegs snúnings hennar. Hún er í um 18.000 ljósára fjarlægð frá okkur í stjörnumerkinu [[Bogmaðurinn|Bogmanninum]]. Hún er hluti af tvístirni. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Stjörnufræði]] 7tvjsvlescavregkuzi9efw84n4pylt 1983514 1983513 2026-10-21T00:24:36Z Akigka 183 /* Uppgötvun */ 1983514 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Moving_heart_of_the_Crab_Nebula.jpg|thumb|Mynd af [[Krabbaþokan|Krabbaþokunni]] tekin með Hubble-geimsjónaukanum. Hægt er að sjá bylgjur frá [[Krabbatifstjarnan|Krabbatifstjörnunni]] fyrir miðri mynd.]] '''Nifteindastjarna''' er [[stjarna]] sem er að stærstum hluta úr [[nifteind]]um. Nifteindastjörnur verða til þegar gríðarstórar stjörnur springa og falla saman í miðju. Úr þessari miðju verða nifteindastjörnurnar til. Talið er að finna megi 100.000 nifteindastjörnur í [[Vetrarbrautin]]ni.<ref name="sfv">{{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/nifteindastjornur/|title=Nifteindastjörnur|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}}</ref> Nú eru um 2.000 þekktar nifteindastjörnur í Vetrarbrautinni og [[Magellanskýin|Magellanskýjunum]] og um 1.000 þekktar [[tifstjarna|tifstjörnur]], sem eru nifteindastjörnur með útgeislunarstraum sem lendir á jörðinni.<ref>{{vefheimild|url=http://science.nationalgeographic.com/science/space/solar-system/neutron-stars/ |titill=Neutron stars – incomprehensible density|mánuðurskoðað= 3. nóvember|árskoðað=2011}}</ref> Þessar stjörnur hafa bæði gríðarsterkt segulsvið, snúast mjög hratt og eru einstaklega heitar. Þær eru gríðarlega eðlisþungar og að auki verka engir fráhrindikraftar milli nifteinda vegna þess hve þétt efnið í þeim er. == Uppgötvun == Aðeins ári eftir að nifteindir voru uppgötvaðar af [[James Chadwick]] settu [[Walter Baade]] og [[Fritz Zwicky]] fram hugmyndina um nifteindastjörnur. Þeir töldu að þær mynduðust í miðju sprengistjarna við að þær féllu saman og [[róteind]]irnar og [[rafeind]]irnar rynnu saman. Þrýstingurinn frá nifteindunum sjálfum töldu þeir að hindraði frekari samþjöppun. Flestir vísindamenn leiddu þessar hugmyndir hjá sér því þeim þótti nifteindastjörnur fremur ótrúleg fyrirbæri. Á þeim tíma var ríkjandi hugmynd að allar stjörnur losuðu nógu mikið efni frá sér til að verða að [[hvítur dvergur|hvítum dvergum]]. Árið 1930 reiknaði [[Subrahmanyan Chandrasekhar]] út að ef massi stjörnu væri meiri en um það bil 1,4 [[sólin|sólmassar]] myndi hún falla saman vegna þess að rafeindirnar myndu ekki standast þann þrýsting. [[J. Robert Oppenheimer]] og nemendur hans birtu hins vegar árið 1934 ítarlega útreikninga og settu fram tilgátu um að stjörnur með þennan massa myndu verða að klumpi af nifteinum þar sem róteindirnar og rafeindirnar rynnu saman. Árið 1967 fann doktorsneminn [[Jocelyn Bell]] útvarpsbylgjur sem tifuðu með reglulegu millibili. Þessi fyrirbæri voru kölluð tifstjörnur. Bylgjurnar höfðu hærri tíðni en nokkuð áður þekkt fyrirbæri í geimnum. Í fyrstu töldu vísindamenn jafnvel að þær væru sendingar frá geimverum. Þeirri kenningu var þó hafnað nokkrum mánuðum seinna þegar önnur slík fyrirbæri fundust. Þegar tifstjarnan í [[Krabbaþokan|Krabbaþokunni]] fannst hafði hún minnsta snúningstíma þekktra tifstjarna, 0,033 sekúndur. Sú uppgötvun útilokaði að tifstjörnur væru hvítir dvergar sem snerust hratt þar sem þeir myndu ekki þola svo hraðan snúning og rifna í sundur. Því hlutu tifstjörnur að vera mun þéttari í sér en hvítir dvergar. Það var eftir það sem nifteindastjörnulíkanið var samþykkt af vísindasamfélaginu.<ref name="freedman">{{bókaheimild| höfundur= Freedman, Roger A., William J. Kaufmann| titill=Universe|útgefandi=Michelle Juliet| ár= 2001| ISBN=ISBN 978-0716746478}}</ref> == Myndun == Nifteindastjörnur myndast í sprengistjörnum af gerð Ib, Ic eða II. Þegar stjarna með massa á milli 8 og 25 sólmassar fellur saman verður [[þyngdarkraftur]]inn svo mikill að hann yfirvinnur rafeindaþrýstinginn, og róteindir og rafeindir stjörnunnar renna saman og mynda nifteindir.<ref name="vilhelm">{{bókaheimild|höfundur=Vilhelm S. Sigmundsson|titill=Nútíma stjörnufræði|ár=2011|ISBN=ISBN 978-9979-70-780-6}}</ref> Út frá samfalli svo massamikillar stjörnu koma miklir blossar af [[gammageisli|gammageislum]]. Þessir gammageislablossar eru svo öflugir að ef þeir myndu lenda á jörðinni gætu þeir valdið [[fjöldaútdauði|fjöldaútdauða]] dýrategunda. Við samfallið minnkar rúmmál efnisins gríðarlega þar sem venjuleg frumeind er að mestu tómarúm vegna fráhrindikrafta milli róteinda og nifteinda. Þess vegna er venjuleg nifteindastjarna aðeins um 30 km í þvermál.<ref name="freedman" /> Af þessu leiðir að stjarnan hefur gríðarlegan [[eðlismassi|eðlismassa]], eða um það bil 4x10¹⁷ kg/m³ svo þrátt fyrir smæð sína er hún gríðarlega þung. Hluti úr nifteindastjörnu á stærð við sykurmola myndi vega 400 milljarða tonna.<ref name="vilhelm" /> Vegna þessa gríðarlega massa er þyngdarkrafturinn við yfirborðið 10¹² g og lausnarhraðinn er um 150.000 km/s.<ref>{{vefheimild|url=https://www.brighthub.com/science/space/articles/8937.aspx |titill=Nothing but the facts about neutron stars|mánuðurskoðað=5. nóvember |árskoðað=2011}}</ref> Við það að stjarnan fellur saman eykst snúningshraðinn vegna varðveislu [[hverfiþungi|hverfiþungans]]. Þessu má líkja við listdansara á skautum sem dregur að sér hand- og fótleggi og snýst því hraðar fyrir vikið. Þar sem upprunalega stjarnan er mun stærri en nifteindastjarnan snýst hún gríðarlega hratt.<ref name="vilhelm" /> Hraðasta tifstjarnan sem vitað er um, PSR J1748-2446ad, snýst 716 sinnum á sekúndu.<ref>{{vefheimild|url=https://www.nrao.edu/pr/2006/mspulsar/ |titill=Astronomers discover fastest spinning pulsar|mánuðurskoðað=2. nóvember |árskoðað=2011}}</ref> Þar sem útgeislun þeirra kostar orku hægist smám saman á nifteindastjörnum og þess vegna snúast gamlar stjörnur oftast hægar er nýjar. Til dæmis minnkar snúningstími nifteindastjörnu í Krabbaþokunni um 3,0 x 10^-10 sek á dag. Hins vegar stöðvast þær aldrei alveg þar sem að útgeislunin minnkar eftir því sem snúningshraðinn minnkar.<ref name="sfv" /> Segulflæði stjörnu varðveitist þegar hún fellur saman. Fyrir vikið eru nifteindastjörnur með gríðarsterkt [[segulsvið]] þar sem upprunalega segulsviðið dreifist á mun minna yfirborð. Út frá segulpólum nifteindastjarna koma sterkir straumar af útgeislun. Útgeislunin stafar af rafeindum sem segulsviðið hefur komið á mikinn hraða.<ref>{{vefheimild|url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l2/pulsars.html |titill=Pulsars|mánuðurskoðað=2. nóvember|árskoðað=2011}}</ref> Þar sem segulpólarnir eru ekki á sama stað og snúningspólarnir mynda straumarnir eins konar keiluform á snúningi sínum. Þessi geislun er það sem einkennir tifstjörnur og ræðst tíðnin af snúningshraða þeirra. Þegar nifteindastjörnur myndast eru þær mjög heitar en upphafshiti getur verið um 10¹¹K. Þetta stafar af því að nifteindastjörnur eru kjarninn úr stórum stjörnum. Þær kólna upphaflega mjög hratt; strax fyrsta daginn getur nifteindastjarnan kólnað niður í 10⁹ ˚K. Þetta gerist með [[URCA-ferli]], það er að nifteindir breytast í róteindir og róteindirnar aftur í nifteindir. Þegar þetta gerist losna [[fiseind]]ir í burtu og taka með sér [[orka|orku]]. Með þessu ferli kólnar stjarnan í um þúsund ár eða þar til yfirborðshitinn er um 100 milljón ˚K. Þá tekur [[ljós]]geislun við og kólnar stjarnan nú hægar en áður. Stjarnan geislar aðallega [[röntgengeisli|röntgengeislum]] vegna hás yfirborðshitastigs, en vegna þess að yfirborðsflatarmálið er lítið er heildarútgeislun ekki mikil. Eftir um tíu þúsund ár er hitinn því um milljón gráður.<ref name="vilhelm" /> == Bygging == Talið er að á yfirborði nifteindastjarna sé um 1 km þykk yfirborðsskorpa. Hún er marglaga: yst er lag úr [[járn]]frumeindum, svo koma nifteindaríkir frumeindakjarnar og rafeindir, þá klasar af nifteindum, og síðast stakar nifteindir og rafeindir.<ref>{{vefheimild|url=http://www-astro.ulb.ac.be/~chamel/crust.html |titill=Neutron star crust |mánuðurskoðað=2. nóvember|árskoðað=ár 2011}}</ref> Tilvist skorpunnar er studd með því að snúningshraði þeirra eykst stundum lítillega og snöggt, á í mesta lagi nokkrum dögum, og er það talið stafa af því að skorpan gengur aðeins til.<ref>{{vefheimild|url= https://www.as.utexas.edu/astronomy/education/spring06/wheeler/secure/8_neutron_stars.pdf|titill=Neutron star}}</ref> Þetta er kallað „truflun“ (''glitch''). Fyrir innan skorpuna er talið að nifteindirnar séu á formi ofurflæðandi nifteindavökva. Samspil nifteindavökvans og skorpunnar gæti verið orsök breytinga í snúningi tifstjarna. Auk þess að hægja í sífellu á sér eykst snúningshraði nifteindastjarna stundum. Talið er að laugar af nifteindavökva haldi áfram að snúast á sama hraða þótt skorpan hægi á sér og að einhver hluti þeirra „límist“ á skorpuna innanverða. Að lokum kemur að því að skorpan snýst hægar en laugarnar og þá kippa laugarnar í skorpuna og hraða snúningnum snögglega.<ref name="freedman" /> Að lokum er jafnvel talið að innst finnist hið fimmta ástand efnis, kvarka-límeinda-[[rafgas]] þar sem [[kvarki|kvarkarnir]] og [[límeind]]irnar sem venjulega mynda róteindir og nifteindir losna í sundur og verða að agnavökva.<ref name="vilhelm" /> Einnig er að finna einhverjar rót- og rafeindir í nifteindastjörnum því án þeirra myndu stjörnurnar missa segulsvið sitt mjög hratt. [[Gashjúpur]] nifteindastjarna er um 1 metra þykkur<ref>{{vefheimild|url=http://www.buzzle.com/articles/neutron-star-facts.html|titill=Neutron star facts |mánuðurskoðað=5. nóvember 2011|árskoðað=2011}}</ref> og er ef til vill úr kolefni. <ref>{{vefheimild|url= https://www.sciencedaily.com/releases/2009/11/091104132808.htm |titill=Carbon atmosphere discovered on neutron star|mánuðurskoðað=2. nóvember|árskoðað=ár 2011}}</ref> == Kjarnar == Á suman hátt eru nifteindastjörnur eins og risastórir [[frumeind]]akjarnar. Til dæmis hafa þeir mjög svipaðan eðlismassa og frumeindakjarnar, um 10¹⁸ kg/m³, auk þess sem kjarnarnir eru gerðir úr nifteindum. Hins vegar er reginmunur á kröftunum sem halda saman nifteindastjörnum og frumeindakjörnum. Það er þyngdarkrafturinn sem heldur saman stjörnunum en [[sterki kjarnakrafturinn]] varnar því að kjarnarnir splundrist. == Tvístirnakerfi og millisekúndutifstjörnur == Árið 1982 fundu stjörnufræðingar tifstjörnu sem snýst 642 sinnum á hverri sekúndu. Þeir kölluðu hana [[PSR 1937+21]]. Eftir því sem nifteindastjörnur eldast hægist á snúning þeirra. Þar af leiðir að PSR 1937+21 ætti að vera mjög ung vegna þess hversu hratt hún snýst. Samt sem áður ætti einnig að hægjast á snúning hennar mjög hratt vegna þess að því hraðar sem stjarna snýst því meiri orkulosun verður og því meira hægist á snúningnum. Þetta átti ekki við PSR 1937+21 heldur hægðist minna á snúningi hennar sem bendir til þess að hún sé mjög gömul. Nú hafa fleiri stjörnur eins og PSR 1937+21 fundist og eru þær kallaðar millísekúndutifstjörnur og snúast á bilinu 100 til 1000 sinnum á sekúndu. Millisekúndutifstjörnur eru flestar [[tvístirni]] og í mjög lítilli fjarlægð frá nágrannastjörnu sinni. Því styttri tími sem stjörnurnar eru að fara í kringum hvor aðra því minni er fjarlægðin á milli þeirra. Þannig getum við séð hvernig millisekúndutifstjörnur hafa fengið þennan gríðarlega hraða snúning. Ef við ímyndum okkur tvístirni sem saman stendur af einni hámassastjörnu og einni lágmassastjörnu vitum við að hámassastjarnan þróast hraðar en sú massaminni og verður að sprengistjörnu af gerð II. Þá myndast nifteindastjarna sem snýst mjög hratt. Með tímanum, eða eftir marga milljarða ára, hægist á snúningi nifteindastjörnunnar vegna allrar orkulosunarinnar út í geiminn. Þá hefur massaminni stjarnan þróast hægt og rólega og verður að [[rauður risi|rauðum risa]] sem fyllir á endanum út í [[Roche-mörk]]in. Þegar það gerist flæðir gas inn fyrir [[Lagrange-punktur|Lagrange-punktinn]] og á nifteindastjörnuna. Lagrange-punkturinn er þar sem Roche-mörk stjarnanna mætast. Gasið rekst á yfirborð nifteindastjörnunnar á gríðarlegum hraða og við ákveðið horn sem lætur stjörnuna snúast hraðar. Undið er upp á gömlu hægu nifteindastjörnunna með massatilfærslu frá uppblásnu nágrannastjörnunni. Til eru nifteindastjörnur eins og stjarnan PSR 1937+21 sem ekki eru í tvístirni. Talið er að þær nifteindastjörnurnar hafi eytt nágrannastjörnu sinni með orkuháu ögnunum sem nifteindastjarnan hefur gefið frá sér eftir að undið hafði verið upp á hana.<ref name="freedman" /> Eins og tekið var fram áður þá gefa allar tifstjörnur frá sér [[útvarpsbylgja|útvarpsbylgjur]], en tifstjörnur í tvístirni með sólstjörnu gefa frá sér röntgenbylgjur. Þetta gerist þegar gasið úr sólstjörnunni hefur lent á yfirborði nifteindastjörnunnar og er stýrt eftir segulásnum þar sem það hitnar mjög hratt og geislar frá sér röntgengeislun sem brýst út um segulásinn. Þessar tifstjörnur eru enn mikil ráðgáta og mikið rannsóknarefni.<ref name="sfv" /> == Segulstirni == Segulstirni eru nifteindastjörnur með gríðarsterkt segulsvið, sterkara en annarra nifteindastjarna. Þær eru segulmögnuðustu hlutir sem fundist hafa. Segulsviðið gæti drepið lífverur úr 1000 km fjarlægð með því að hafa áhrif á [[skautun]] [[vatn]]s. Þegar þetta segulsvið brotnar niður verður mikil útgeislun rafsegulbylgja, einna helst röntgen- og gammageisla. Þetta niðurbrot er mjög hratt og endist segulsvið þessara nifteindastjarna aðeins í um 10.000 ár. [[Stjörnuskjálfti|Stjörnuskjálftar]] geta valdið óreglu í segulsviðinu sem aftur veldur mjög sterkri gammageislun. Slík geislun hefur mælst á jörðinni á árunum 1979, 1998 og 2004. Einnig snúast segulstirni hægar en flestar aðrar nifteindastjörnur, á um 10 sekúndum í stað <1 sekúndu. Segulstirni eru talin líklegasta skýringin á SGR-tifstjörnum sem senda frá sér röntgen- og gammageislun með óreglulegu millibili, en einnig AXP-tifstjörnum, sem einkennast af sterku segulsviði og hægum snúningstíma sem er allt að 2-12 sekúndur. Í apríl 2011 voru aðeins 21 segulstirni þekkt. Þær myndast þegar snúningur, hiti og segulsviðsstyrkur móðurstjörnu lenda á réttu bili. Þá breytast hiti og snúningsorka í segulorku. Við þetta styrkist segulsviðið sem var gríðarsterkt fyrir upp í allt að 10¹¹ tesla. Talið er að í eitt af hverjum tíu skiptum sem venjuleg nifteindastjarna hefði átt að myndast úr sprengistjörnu myndist segulstirni. == Frægar nifteindastjörnur == [[J1614-2230]] er stærsta nifteindastjarnan sem hefur fundist. Nifteindastjörnuna er að finna í átt að [[Sporðdrekinn|Sporðdrekanum]] í um 3000 ljósára fjarlægð. Vísindamenn höfðu ekki hugmynd um að nifteindastjörnur gætu orðið svona stórar, en J1614-2230 er um tvisvar sinnum massameiri en sólin. Vísindamaðurinn [[Paul Demorest]] fann nifteindastjörnuna. Upprunalega stjarna nifteindastjörnunnar var um 20 sinnum stærri en sólin. Nifteindastjarnan snýst hratt eða 317 sinnum á sekúndu. Í sporbrautinni þar sem nifteindastjarnan er er einnig að finna hvítan dverg sem hefur áhrif á snúningshraða tifstjörnunnar.<ref>{{vefheimild|url=http://news.discovery.com/space/neutron-star-largest-ever.html|titill=New neutron star largest ever discovered|mánuðurskoðað=5. nóvember|árskoðað=2011}}</ref> Ein fræg nifteindastjarnan er [[tifstjarnan í Krabbaþokunni]]. Hún myndaðist þegar sprengistjarna sprakk árið [[1054]] og sást sá atburður vel frá jörðinni. Hún var uppgötvuð árið 1968 og var fyrsta nifteindastjarnan sem var tengd þekktri sprengistjörnu. Þessi tifstjarna hefur snúningstímann 33 millisekúndur<ref name="sfv" /> sem þýðir að hún snýst um 30 sinnum um sjálfa sig á sekúndu. Þvermál hennar er um 25 km. Ef til vill gengur um hana reikistjarna í 0,3 AU fjarlægð sem er rúmlega þrisvar sinnum massameiri en jörðin en það myndi útskýra breytingar í snúningstíma hennar. Eins og áður var nefnt snýst hraðasta nifteindastjarnan, PSR J1748-2446ad, 716 sinnum á sekúndu. Hún var uppgötvuð árið 2004 af [[Jason W. T. Hessels]]. Hún er um ekki stærri en 16 km í þvermál og efnið í henni myndi hendast út í geiminn ef hún væri stærri vegna gríðarlegs snúnings hennar. Hún er í um 18.000 ljósára fjarlægð frá okkur í stjörnumerkinu [[Bogmaðurinn|Bogmanninum]]. Hún er hluti af tvístirni. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Stjörnufræði]] ewkfwp4kmu9xsj8vmrvxlc3hllgw9t8 1983515 1983514 2026-10-21T00:24:53Z Akigka 183 /* Uppgötvun */ 1983515 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Moving_heart_of_the_Crab_Nebula.jpg|thumb|Mynd af [[Krabbaþokan|Krabbaþokunni]] tekin með Hubble-geimsjónaukanum. Hægt er að sjá bylgjur frá [[Krabbatifstjarnan|Krabbatifstjörnunni]] fyrir miðri mynd.]] '''Nifteindastjarna''' er [[stjarna]] sem er að stærstum hluta úr [[nifteind]]um. Nifteindastjörnur verða til þegar gríðarstórar stjörnur springa og falla saman í miðju. Úr þessari miðju verða nifteindastjörnurnar til. Talið er að finna megi 100.000 nifteindastjörnur í [[Vetrarbrautin]]ni.<ref name="sfv">{{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/nifteindastjornur/|title=Nifteindastjörnur|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}}</ref> Nú eru um 2.000 þekktar nifteindastjörnur í Vetrarbrautinni og [[Magellanskýin|Magellanskýjunum]] og um 1.000 þekktar [[tifstjarna|tifstjörnur]], sem eru nifteindastjörnur með útgeislunarstraum sem lendir á jörðinni.<ref>{{vefheimild|url=http://science.nationalgeographic.com/science/space/solar-system/neutron-stars/ |titill=Neutron stars – incomprehensible density|mánuðurskoðað= 3. nóvember|árskoðað=2011}}</ref> Þessar stjörnur hafa bæði gríðarsterkt segulsvið, snúast mjög hratt og eru einstaklega heitar. Þær eru gríðarlega eðlisþungar og að auki verka engir fráhrindikraftar milli nifteinda vegna þess hve þétt efnið í þeim er. == Uppgötvun == Aðeins ári eftir að nifteindir voru uppgötvaðar af [[James Chadwick]] settu [[Walter Baade]] og [[Fritz Zwicky]] fram hugmyndina um nifteindastjörnur. Þeir töldu að þær mynduðust í miðju sprengistjarna við að þær féllu saman og [[róteind]]irnar og [[rafeind]]irnar rynnu saman. Þrýstingurinn frá nifteindunum sjálfum töldu þeir að hindraði frekari samþjöppun. Flestir vísindamenn leiddu þessar hugmyndir hjá sér því þeim þótti nifteindastjörnur fremur ótrúleg fyrirbæri. Á þeim tíma var ríkjandi hugmynd að allar stjörnur losuðu nógu mikið efni frá sér til að verða að [[hvítur dvergur|hvítum dvergum]]. Árið 1930 reiknaði [[Subrahmanyan Chandrasekhar]] út að ef massi stjörnu væri meiri en um það bil 1,4 [[sólin|sólmassar]] myndi hún falla saman vegna þess að rafeindirnar myndu ekki standast þann þrýsting. [[J. Robert Oppenheimer]] og nemendur hans birtu svo árið 1934 ítarlega útreikninga og settu fram tilgátu um að stjörnur með þennan massa myndu verða að klumpi af nifteinum þar sem róteindirnar og rafeindirnar rynnu saman. Árið 1967 fann doktorsneminn [[Jocelyn Bell]] útvarpsbylgjur sem tifuðu með reglulegu millibili. Þessi fyrirbæri voru kölluð tifstjörnur. Bylgjurnar höfðu hærri tíðni en nokkuð áður þekkt fyrirbæri í geimnum. Í fyrstu töldu vísindamenn jafnvel að þær væru sendingar frá geimverum. Þeirri kenningu var þó hafnað nokkrum mánuðum seinna þegar önnur slík fyrirbæri fundust. Þegar tifstjarnan í [[Krabbaþokan|Krabbaþokunni]] fannst hafði hún minnsta snúningstíma þekktra tifstjarna, 0,033 sekúndur. Sú uppgötvun útilokaði að tifstjörnur væru hvítir dvergar sem snerust hratt þar sem þeir myndu ekki þola svo hraðan snúning og rifna í sundur. Því hlutu tifstjörnur að vera mun þéttari í sér en hvítir dvergar. Það var eftir það sem nifteindastjörnulíkanið var samþykkt af vísindasamfélaginu.<ref name="freedman">{{bókaheimild| höfundur= Freedman, Roger A., William J. Kaufmann| titill=Universe|útgefandi=Michelle Juliet| ár= 2001| ISBN=ISBN 978-0716746478}}</ref> == Myndun == Nifteindastjörnur myndast í sprengistjörnum af gerð Ib, Ic eða II. Þegar stjarna með massa á milli 8 og 25 sólmassar fellur saman verður [[þyngdarkraftur]]inn svo mikill að hann yfirvinnur rafeindaþrýstinginn, og róteindir og rafeindir stjörnunnar renna saman og mynda nifteindir.<ref name="vilhelm">{{bókaheimild|höfundur=Vilhelm S. Sigmundsson|titill=Nútíma stjörnufræði|ár=2011|ISBN=ISBN 978-9979-70-780-6}}</ref> Út frá samfalli svo massamikillar stjörnu koma miklir blossar af [[gammageisli|gammageislum]]. Þessir gammageislablossar eru svo öflugir að ef þeir myndu lenda á jörðinni gætu þeir valdið [[fjöldaútdauði|fjöldaútdauða]] dýrategunda. Við samfallið minnkar rúmmál efnisins gríðarlega þar sem venjuleg frumeind er að mestu tómarúm vegna fráhrindikrafta milli róteinda og nifteinda. Þess vegna er venjuleg nifteindastjarna aðeins um 30 km í þvermál.<ref name="freedman" /> Af þessu leiðir að stjarnan hefur gríðarlegan [[eðlismassi|eðlismassa]], eða um það bil 4x10¹⁷ kg/m³ svo þrátt fyrir smæð sína er hún gríðarlega þung. Hluti úr nifteindastjörnu á stærð við sykurmola myndi vega 400 milljarða tonna.<ref name="vilhelm" /> Vegna þessa gríðarlega massa er þyngdarkrafturinn við yfirborðið 10¹² g og lausnarhraðinn er um 150.000 km/s.<ref>{{vefheimild|url=https://www.brighthub.com/science/space/articles/8937.aspx |titill=Nothing but the facts about neutron stars|mánuðurskoðað=5. nóvember |árskoðað=2011}}</ref> Við það að stjarnan fellur saman eykst snúningshraðinn vegna varðveislu [[hverfiþungi|hverfiþungans]]. Þessu má líkja við listdansara á skautum sem dregur að sér hand- og fótleggi og snýst því hraðar fyrir vikið. Þar sem upprunalega stjarnan er mun stærri en nifteindastjarnan snýst hún gríðarlega hratt.<ref name="vilhelm" /> Hraðasta tifstjarnan sem vitað er um, PSR J1748-2446ad, snýst 716 sinnum á sekúndu.<ref>{{vefheimild|url=https://www.nrao.edu/pr/2006/mspulsar/ |titill=Astronomers discover fastest spinning pulsar|mánuðurskoðað=2. nóvember |árskoðað=2011}}</ref> Þar sem útgeislun þeirra kostar orku hægist smám saman á nifteindastjörnum og þess vegna snúast gamlar stjörnur oftast hægar er nýjar. Til dæmis minnkar snúningstími nifteindastjörnu í Krabbaþokunni um 3,0 x 10^-10 sek á dag. Hins vegar stöðvast þær aldrei alveg þar sem að útgeislunin minnkar eftir því sem snúningshraðinn minnkar.<ref name="sfv" /> Segulflæði stjörnu varðveitist þegar hún fellur saman. Fyrir vikið eru nifteindastjörnur með gríðarsterkt [[segulsvið]] þar sem upprunalega segulsviðið dreifist á mun minna yfirborð. Út frá segulpólum nifteindastjarna koma sterkir straumar af útgeislun. Útgeislunin stafar af rafeindum sem segulsviðið hefur komið á mikinn hraða.<ref>{{vefheimild|url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l2/pulsars.html |titill=Pulsars|mánuðurskoðað=2. nóvember|árskoðað=2011}}</ref> Þar sem segulpólarnir eru ekki á sama stað og snúningspólarnir mynda straumarnir eins konar keiluform á snúningi sínum. Þessi geislun er það sem einkennir tifstjörnur og ræðst tíðnin af snúningshraða þeirra. Þegar nifteindastjörnur myndast eru þær mjög heitar en upphafshiti getur verið um 10¹¹K. Þetta stafar af því að nifteindastjörnur eru kjarninn úr stórum stjörnum. Þær kólna upphaflega mjög hratt; strax fyrsta daginn getur nifteindastjarnan kólnað niður í 10⁹ ˚K. Þetta gerist með [[URCA-ferli]], það er að nifteindir breytast í róteindir og róteindirnar aftur í nifteindir. Þegar þetta gerist losna [[fiseind]]ir í burtu og taka með sér [[orka|orku]]. Með þessu ferli kólnar stjarnan í um þúsund ár eða þar til yfirborðshitinn er um 100 milljón ˚K. Þá tekur [[ljós]]geislun við og kólnar stjarnan nú hægar en áður. Stjarnan geislar aðallega [[röntgengeisli|röntgengeislum]] vegna hás yfirborðshitastigs, en vegna þess að yfirborðsflatarmálið er lítið er heildarútgeislun ekki mikil. Eftir um tíu þúsund ár er hitinn því um milljón gráður.<ref name="vilhelm" /> == Bygging == Talið er að á yfirborði nifteindastjarna sé um 1 km þykk yfirborðsskorpa. Hún er marglaga: yst er lag úr [[járn]]frumeindum, svo koma nifteindaríkir frumeindakjarnar og rafeindir, þá klasar af nifteindum, og síðast stakar nifteindir og rafeindir.<ref>{{vefheimild|url=http://www-astro.ulb.ac.be/~chamel/crust.html |titill=Neutron star crust |mánuðurskoðað=2. nóvember|árskoðað=ár 2011}}</ref> Tilvist skorpunnar er studd með því að snúningshraði þeirra eykst stundum lítillega og snöggt, á í mesta lagi nokkrum dögum, og er það talið stafa af því að skorpan gengur aðeins til.<ref>{{vefheimild|url= https://www.as.utexas.edu/astronomy/education/spring06/wheeler/secure/8_neutron_stars.pdf|titill=Neutron star}}</ref> Þetta er kallað „truflun“ (''glitch''). Fyrir innan skorpuna er talið að nifteindirnar séu á formi ofurflæðandi nifteindavökva. Samspil nifteindavökvans og skorpunnar gæti verið orsök breytinga í snúningi tifstjarna. Auk þess að hægja í sífellu á sér eykst snúningshraði nifteindastjarna stundum. Talið er að laugar af nifteindavökva haldi áfram að snúast á sama hraða þótt skorpan hægi á sér og að einhver hluti þeirra „límist“ á skorpuna innanverða. Að lokum kemur að því að skorpan snýst hægar en laugarnar og þá kippa laugarnar í skorpuna og hraða snúningnum snögglega.<ref name="freedman" /> Að lokum er jafnvel talið að innst finnist hið fimmta ástand efnis, kvarka-límeinda-[[rafgas]] þar sem [[kvarki|kvarkarnir]] og [[límeind]]irnar sem venjulega mynda róteindir og nifteindir losna í sundur og verða að agnavökva.<ref name="vilhelm" /> Einnig er að finna einhverjar rót- og rafeindir í nifteindastjörnum því án þeirra myndu stjörnurnar missa segulsvið sitt mjög hratt. [[Gashjúpur]] nifteindastjarna er um 1 metra þykkur<ref>{{vefheimild|url=http://www.buzzle.com/articles/neutron-star-facts.html|titill=Neutron star facts |mánuðurskoðað=5. nóvember 2011|árskoðað=2011}}</ref> og er ef til vill úr kolefni. <ref>{{vefheimild|url= https://www.sciencedaily.com/releases/2009/11/091104132808.htm |titill=Carbon atmosphere discovered on neutron star|mánuðurskoðað=2. nóvember|árskoðað=ár 2011}}</ref> == Kjarnar == Á suman hátt eru nifteindastjörnur eins og risastórir [[frumeind]]akjarnar. Til dæmis hafa þeir mjög svipaðan eðlismassa og frumeindakjarnar, um 10¹⁸ kg/m³, auk þess sem kjarnarnir eru gerðir úr nifteindum. Hins vegar er reginmunur á kröftunum sem halda saman nifteindastjörnum og frumeindakjörnum. Það er þyngdarkrafturinn sem heldur saman stjörnunum en [[sterki kjarnakrafturinn]] varnar því að kjarnarnir splundrist. == Tvístirnakerfi og millisekúndutifstjörnur == Árið 1982 fundu stjörnufræðingar tifstjörnu sem snýst 642 sinnum á hverri sekúndu. Þeir kölluðu hana [[PSR 1937+21]]. Eftir því sem nifteindastjörnur eldast hægist á snúning þeirra. Þar af leiðir að PSR 1937+21 ætti að vera mjög ung vegna þess hversu hratt hún snýst. Samt sem áður ætti einnig að hægjast á snúning hennar mjög hratt vegna þess að því hraðar sem stjarna snýst því meiri orkulosun verður og því meira hægist á snúningnum. Þetta átti ekki við PSR 1937+21 heldur hægðist minna á snúningi hennar sem bendir til þess að hún sé mjög gömul. Nú hafa fleiri stjörnur eins og PSR 1937+21 fundist og eru þær kallaðar millísekúndutifstjörnur og snúast á bilinu 100 til 1000 sinnum á sekúndu. Millisekúndutifstjörnur eru flestar [[tvístirni]] og í mjög lítilli fjarlægð frá nágrannastjörnu sinni. Því styttri tími sem stjörnurnar eru að fara í kringum hvor aðra því minni er fjarlægðin á milli þeirra. Þannig getum við séð hvernig millisekúndutifstjörnur hafa fengið þennan gríðarlega hraða snúning. Ef við ímyndum okkur tvístirni sem saman stendur af einni hámassastjörnu og einni lágmassastjörnu vitum við að hámassastjarnan þróast hraðar en sú massaminni og verður að sprengistjörnu af gerð II. Þá myndast nifteindastjarna sem snýst mjög hratt. Með tímanum, eða eftir marga milljarða ára, hægist á snúningi nifteindastjörnunnar vegna allrar orkulosunarinnar út í geiminn. Þá hefur massaminni stjarnan þróast hægt og rólega og verður að [[rauður risi|rauðum risa]] sem fyllir á endanum út í [[Roche-mörk]]in. Þegar það gerist flæðir gas inn fyrir [[Lagrange-punktur|Lagrange-punktinn]] og á nifteindastjörnuna. Lagrange-punkturinn er þar sem Roche-mörk stjarnanna mætast. Gasið rekst á yfirborð nifteindastjörnunnar á gríðarlegum hraða og við ákveðið horn sem lætur stjörnuna snúast hraðar. Undið er upp á gömlu hægu nifteindastjörnunna með massatilfærslu frá uppblásnu nágrannastjörnunni. Til eru nifteindastjörnur eins og stjarnan PSR 1937+21 sem ekki eru í tvístirni. Talið er að þær nifteindastjörnurnar hafi eytt nágrannastjörnu sinni með orkuháu ögnunum sem nifteindastjarnan hefur gefið frá sér eftir að undið hafði verið upp á hana.<ref name="freedman" /> Eins og tekið var fram áður þá gefa allar tifstjörnur frá sér [[útvarpsbylgja|útvarpsbylgjur]], en tifstjörnur í tvístirni með sólstjörnu gefa frá sér röntgenbylgjur. Þetta gerist þegar gasið úr sólstjörnunni hefur lent á yfirborði nifteindastjörnunnar og er stýrt eftir segulásnum þar sem það hitnar mjög hratt og geislar frá sér röntgengeislun sem brýst út um segulásinn. Þessar tifstjörnur eru enn mikil ráðgáta og mikið rannsóknarefni.<ref name="sfv" /> == Segulstirni == Segulstirni eru nifteindastjörnur með gríðarsterkt segulsvið, sterkara en annarra nifteindastjarna. Þær eru segulmögnuðustu hlutir sem fundist hafa. Segulsviðið gæti drepið lífverur úr 1000 km fjarlægð með því að hafa áhrif á [[skautun]] [[vatn]]s. Þegar þetta segulsvið brotnar niður verður mikil útgeislun rafsegulbylgja, einna helst röntgen- og gammageisla. Þetta niðurbrot er mjög hratt og endist segulsvið þessara nifteindastjarna aðeins í um 10.000 ár. [[Stjörnuskjálfti|Stjörnuskjálftar]] geta valdið óreglu í segulsviðinu sem aftur veldur mjög sterkri gammageislun. Slík geislun hefur mælst á jörðinni á árunum 1979, 1998 og 2004. Einnig snúast segulstirni hægar en flestar aðrar nifteindastjörnur, á um 10 sekúndum í stað <1 sekúndu. Segulstirni eru talin líklegasta skýringin á SGR-tifstjörnum sem senda frá sér röntgen- og gammageislun með óreglulegu millibili, en einnig AXP-tifstjörnum, sem einkennast af sterku segulsviði og hægum snúningstíma sem er allt að 2-12 sekúndur. Í apríl 2011 voru aðeins 21 segulstirni þekkt. Þær myndast þegar snúningur, hiti og segulsviðsstyrkur móðurstjörnu lenda á réttu bili. Þá breytast hiti og snúningsorka í segulorku. Við þetta styrkist segulsviðið sem var gríðarsterkt fyrir upp í allt að 10¹¹ tesla. Talið er að í eitt af hverjum tíu skiptum sem venjuleg nifteindastjarna hefði átt að myndast úr sprengistjörnu myndist segulstirni. == Frægar nifteindastjörnur == [[J1614-2230]] er stærsta nifteindastjarnan sem hefur fundist. Nifteindastjörnuna er að finna í átt að [[Sporðdrekinn|Sporðdrekanum]] í um 3000 ljósára fjarlægð. Vísindamenn höfðu ekki hugmynd um að nifteindastjörnur gætu orðið svona stórar, en J1614-2230 er um tvisvar sinnum massameiri en sólin. Vísindamaðurinn [[Paul Demorest]] fann nifteindastjörnuna. Upprunalega stjarna nifteindastjörnunnar var um 20 sinnum stærri en sólin. Nifteindastjarnan snýst hratt eða 317 sinnum á sekúndu. Í sporbrautinni þar sem nifteindastjarnan er er einnig að finna hvítan dverg sem hefur áhrif á snúningshraða tifstjörnunnar.<ref>{{vefheimild|url=http://news.discovery.com/space/neutron-star-largest-ever.html|titill=New neutron star largest ever discovered|mánuðurskoðað=5. nóvember|árskoðað=2011}}</ref> Ein fræg nifteindastjarnan er [[tifstjarnan í Krabbaþokunni]]. Hún myndaðist þegar sprengistjarna sprakk árið [[1054]] og sást sá atburður vel frá jörðinni. Hún var uppgötvuð árið 1968 og var fyrsta nifteindastjarnan sem var tengd þekktri sprengistjörnu. Þessi tifstjarna hefur snúningstímann 33 millisekúndur<ref name="sfv" /> sem þýðir að hún snýst um 30 sinnum um sjálfa sig á sekúndu. Þvermál hennar er um 25 km. Ef til vill gengur um hana reikistjarna í 0,3 AU fjarlægð sem er rúmlega þrisvar sinnum massameiri en jörðin en það myndi útskýra breytingar í snúningstíma hennar. Eins og áður var nefnt snýst hraðasta nifteindastjarnan, PSR J1748-2446ad, 716 sinnum á sekúndu. Hún var uppgötvuð árið 2004 af [[Jason W. T. Hessels]]. Hún er um ekki stærri en 16 km í þvermál og efnið í henni myndi hendast út í geiminn ef hún væri stærri vegna gríðarlegs snúnings hennar. Hún er í um 18.000 ljósára fjarlægð frá okkur í stjörnumerkinu [[Bogmaðurinn|Bogmanninum]]. Hún er hluti af tvístirni. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Stjörnufræði]] p2jnkapvewm7b2nl4xfljiftdxvdf0a 1983516 1983515 2026-10-21T00:27:00Z Akigka 183 /* Myndun */ 1983516 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Moving_heart_of_the_Crab_Nebula.jpg|thumb|Mynd af [[Krabbaþokan|Krabbaþokunni]] tekin með Hubble-geimsjónaukanum. Hægt er að sjá bylgjur frá [[Krabbatifstjarnan|Krabbatifstjörnunni]] fyrir miðri mynd.]] '''Nifteindastjarna''' er [[stjarna]] sem er að stærstum hluta úr [[nifteind]]um. Nifteindastjörnur verða til þegar gríðarstórar stjörnur springa og falla saman í miðju. Úr þessari miðju verða nifteindastjörnurnar til. Talið er að finna megi 100.000 nifteindastjörnur í [[Vetrarbrautin]]ni.<ref name="sfv">{{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/nifteindastjornur/|title=Nifteindastjörnur|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}}</ref> Nú eru um 2.000 þekktar nifteindastjörnur í Vetrarbrautinni og [[Magellanskýin|Magellanskýjunum]] og um 1.000 þekktar [[tifstjarna|tifstjörnur]], sem eru nifteindastjörnur með útgeislunarstraum sem lendir á jörðinni.<ref>{{vefheimild|url=http://science.nationalgeographic.com/science/space/solar-system/neutron-stars/ |titill=Neutron stars – incomprehensible density|mánuðurskoðað= 3. nóvember|árskoðað=2011}}</ref> Þessar stjörnur hafa bæði gríðarsterkt segulsvið, snúast mjög hratt og eru einstaklega heitar. Þær eru gríðarlega eðlisþungar og að auki verka engir fráhrindikraftar milli nifteinda vegna þess hve þétt efnið í þeim er. == Uppgötvun == Aðeins ári eftir að nifteindir voru uppgötvaðar af [[James Chadwick]] settu [[Walter Baade]] og [[Fritz Zwicky]] fram hugmyndina um nifteindastjörnur. Þeir töldu að þær mynduðust í miðju sprengistjarna við að þær féllu saman og [[róteind]]irnar og [[rafeind]]irnar rynnu saman. Þrýstingurinn frá nifteindunum sjálfum töldu þeir að hindraði frekari samþjöppun. Flestir vísindamenn leiddu þessar hugmyndir hjá sér því þeim þótti nifteindastjörnur fremur ótrúleg fyrirbæri. Á þeim tíma var ríkjandi hugmynd að allar stjörnur losuðu nógu mikið efni frá sér til að verða að [[hvítur dvergur|hvítum dvergum]]. Árið 1930 reiknaði [[Subrahmanyan Chandrasekhar]] út að ef massi stjörnu væri meiri en um það bil 1,4 [[sólin|sólmassar]] myndi hún falla saman vegna þess að rafeindirnar myndu ekki standast þann þrýsting. [[J. Robert Oppenheimer]] og nemendur hans birtu svo árið 1934 ítarlega útreikninga og settu fram tilgátu um að stjörnur með þennan massa myndu verða að klumpi af nifteinum þar sem róteindirnar og rafeindirnar rynnu saman. Árið 1967 fann doktorsneminn [[Jocelyn Bell]] útvarpsbylgjur sem tifuðu með reglulegu millibili. Þessi fyrirbæri voru kölluð tifstjörnur. Bylgjurnar höfðu hærri tíðni en nokkuð áður þekkt fyrirbæri í geimnum. Í fyrstu töldu vísindamenn jafnvel að þær væru sendingar frá geimverum. Þeirri kenningu var þó hafnað nokkrum mánuðum seinna þegar önnur slík fyrirbæri fundust. Þegar tifstjarnan í [[Krabbaþokan|Krabbaþokunni]] fannst hafði hún minnsta snúningstíma þekktra tifstjarna, 0,033 sekúndur. Sú uppgötvun útilokaði að tifstjörnur væru hvítir dvergar sem snerust hratt þar sem þeir myndu ekki þola svo hraðan snúning og rifna í sundur. Því hlutu tifstjörnur að vera mun þéttari í sér en hvítir dvergar. Það var eftir það sem nifteindastjörnulíkanið var samþykkt af vísindasamfélaginu.<ref name="freedman">{{bókaheimild| höfundur= Freedman, Roger A., William J. Kaufmann| titill=Universe|útgefandi=Michelle Juliet| ár= 2001| ISBN=ISBN 978-0716746478}}</ref> == Myndun == Nifteindastjörnur myndast í sprengistjörnum af gerð Ib, Ic eða II. Þegar stjarna með massa á milli 8 og 25 sólmassar fellur saman verður [[þyngdarkraftur]]inn svo mikill að hann yfirvinnur rafeindaþrýstinginn, og róteindir og rafeindir stjörnunnar renna saman og mynda nifteindir.<ref name="vilhelm">{{bókaheimild|höfundur=Vilhelm S. Sigmundsson|titill=Nútíma stjörnufræði|ár=2011|ISBN=ISBN 978-9979-70-780-6}}</ref> Út frá samfalli svo massamikillar stjörnu koma miklir blossar af [[gammageisli|gammageislum]]. Þessir [[gammablossi|gammablossar]] eru svo öflugir að ef þeir myndu lenda á jörðinni gætu þeir valdið [[fjöldaútdauði|fjöldaútdauða]] dýrategunda. Við samfallið minnkar rúmmál efnisins mikið þar sem venjuleg frumeind er að mestu tómarúm vegna fráhrindikrafta milli róteinda og nifteinda. Þess vegna er venjuleg nifteindastjarna aðeins um 30 km í þvermál.<ref name="freedman" /> Af þessu leiðir að stjarnan hefur óhemju mikinn [[eðlismassi|eðlismassa]], eða um það bil 4x10¹⁷ kg/m³ svo þrátt fyrir smæð sína er hún gríðarlega þung. Hluti úr nifteindastjörnu á stærð við sykurmola myndi vega 400 milljarða tonna.<ref name="vilhelm" /> Vegna þessa mikla massa er þyngdarkrafturinn við yfirborðið 10¹² g og lausnarhraðinn er um 150.000 km/s.<ref>{{vefheimild|url=https://www.brighthub.com/science/space/articles/8937.aspx |titill=Nothing but the facts about neutron stars|mánuðurskoðað=5. nóvember |árskoðað=2011}}</ref> Við það að stjarnan fellur saman eykst snúningshraðinn vegna varðveislu [[hverfiþungi|hverfiþungans]]. Þessu má líkja við listdansara á skautum sem dregur að sér hand- og fótleggi og snýst því hraðar fyrir vikið. Þar sem upprunalega stjarnan er mun stærri en nifteindastjarnan snýst hún gríðarlega hratt.<ref name="vilhelm" /> Hraðasta tifstjarnan sem vitað er um, PSR J1748-2446ad, snýst 716 sinnum á sekúndu.<ref>{{vefheimild|url=https://www.nrao.edu/pr/2006/mspulsar/ |titill=Astronomers discover fastest spinning pulsar|mánuðurskoðað=2. nóvember |árskoðað=2011}}</ref> Þar sem útgeislun þeirra kostar orku hægist smám saman á nifteindastjörnum og þess vegna snúast gamlar stjörnur oftast hægar er nýjar. Til dæmis minnkar snúningstími nifteindastjörnu í Krabbaþokunni um 3,0 x 10^-10 sek á dag. Hins vegar stöðvast þær aldrei alveg þar sem að útgeislunin minnkar eftir því sem snúningshraðinn minnkar.<ref name="sfv" /> Segulflæði stjörnu varðveitist þegar hún fellur saman. Fyrir vikið eru nifteindastjörnur með gríðarsterkt [[segulsvið]] þar sem upprunalega segulsviðið dreifist á mun minna yfirborð. Út frá segulpólum nifteindastjarna koma sterkir straumar af útgeislun. Útgeislunin stafar af rafeindum sem segulsviðið hefur komið á mikinn hraða.<ref>{{vefheimild|url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l2/pulsars.html |titill=Pulsars|mánuðurskoðað=2. nóvember|árskoðað=2011}}</ref> Þar sem segulpólarnir eru ekki á sama stað og snúningspólarnir mynda straumarnir eins konar keiluform á snúningi sínum. Þessi geislun er það sem einkennir tifstjörnur og ræðst tíðnin af snúningshraða þeirra. Þegar nifteindastjörnur myndast eru þær mjög heitar en upphafshiti getur verið um 10¹¹K. Þetta stafar af því að nifteindastjörnur eru kjarninn úr stórum stjörnum. Þær kólna upphaflega mjög hratt; strax fyrsta daginn getur nifteindastjarnan kólnað niður í 10⁹ ˚K. Þetta gerist með [[URCA-ferli]], það er að nifteindir breytast í róteindir og róteindirnar aftur í nifteindir. Þegar þetta gerist losna [[fiseind]]ir í burtu og taka með sér [[orka|orku]]. Með þessu ferli kólnar stjarnan í um þúsund ár eða þar til yfirborðshitinn er um 100 milljón ˚K. Þá tekur [[ljós]]geislun við og kólnar stjarnan nú hægar en áður. Stjarnan geislar aðallega [[röntgengeisli|röntgengeislum]] vegna hás yfirborðshitastigs, en vegna þess að yfirborðsflatarmálið er lítið er heildarútgeislun ekki mikil. Eftir um tíu þúsund ár er hitinn því um milljón gráður.<ref name="vilhelm" /> == Bygging == Talið er að á yfirborði nifteindastjarna sé um 1 km þykk yfirborðsskorpa. Hún er marglaga: yst er lag úr [[járn]]frumeindum, svo koma nifteindaríkir frumeindakjarnar og rafeindir, þá klasar af nifteindum, og síðast stakar nifteindir og rafeindir.<ref>{{vefheimild|url=http://www-astro.ulb.ac.be/~chamel/crust.html |titill=Neutron star crust |mánuðurskoðað=2. nóvember|árskoðað=ár 2011}}</ref> Tilvist skorpunnar er studd með því að snúningshraði þeirra eykst stundum lítillega og snöggt, á í mesta lagi nokkrum dögum, og er það talið stafa af því að skorpan gengur aðeins til.<ref>{{vefheimild|url= https://www.as.utexas.edu/astronomy/education/spring06/wheeler/secure/8_neutron_stars.pdf|titill=Neutron star}}</ref> Þetta er kallað „truflun“ (''glitch''). Fyrir innan skorpuna er talið að nifteindirnar séu á formi ofurflæðandi nifteindavökva. Samspil nifteindavökvans og skorpunnar gæti verið orsök breytinga í snúningi tifstjarna. Auk þess að hægja í sífellu á sér eykst snúningshraði nifteindastjarna stundum. Talið er að laugar af nifteindavökva haldi áfram að snúast á sama hraða þótt skorpan hægi á sér og að einhver hluti þeirra „límist“ á skorpuna innanverða. Að lokum kemur að því að skorpan snýst hægar en laugarnar og þá kippa laugarnar í skorpuna og hraða snúningnum snögglega.<ref name="freedman" /> Að lokum er jafnvel talið að innst finnist hið fimmta ástand efnis, kvarka-límeinda-[[rafgas]] þar sem [[kvarki|kvarkarnir]] og [[límeind]]irnar sem venjulega mynda róteindir og nifteindir losna í sundur og verða að agnavökva.<ref name="vilhelm" /> Einnig er að finna einhverjar rót- og rafeindir í nifteindastjörnum því án þeirra myndu stjörnurnar missa segulsvið sitt mjög hratt. [[Gashjúpur]] nifteindastjarna er um 1 metra þykkur<ref>{{vefheimild|url=http://www.buzzle.com/articles/neutron-star-facts.html|titill=Neutron star facts |mánuðurskoðað=5. nóvember 2011|árskoðað=2011}}</ref> og er ef til vill úr kolefni. <ref>{{vefheimild|url= https://www.sciencedaily.com/releases/2009/11/091104132808.htm |titill=Carbon atmosphere discovered on neutron star|mánuðurskoðað=2. nóvember|árskoðað=ár 2011}}</ref> == Kjarnar == Á suman hátt eru nifteindastjörnur eins og risastórir [[frumeind]]akjarnar. Til dæmis hafa þeir mjög svipaðan eðlismassa og frumeindakjarnar, um 10¹⁸ kg/m³, auk þess sem kjarnarnir eru gerðir úr nifteindum. Hins vegar er reginmunur á kröftunum sem halda saman nifteindastjörnum og frumeindakjörnum. Það er þyngdarkrafturinn sem heldur saman stjörnunum en [[sterki kjarnakrafturinn]] varnar því að kjarnarnir splundrist. == Tvístirnakerfi og millisekúndutifstjörnur == Árið 1982 fundu stjörnufræðingar tifstjörnu sem snýst 642 sinnum á hverri sekúndu. Þeir kölluðu hana [[PSR 1937+21]]. Eftir því sem nifteindastjörnur eldast hægist á snúning þeirra. Þar af leiðir að PSR 1937+21 ætti að vera mjög ung vegna þess hversu hratt hún snýst. Samt sem áður ætti einnig að hægjast á snúning hennar mjög hratt vegna þess að því hraðar sem stjarna snýst því meiri orkulosun verður og því meira hægist á snúningnum. Þetta átti ekki við PSR 1937+21 heldur hægðist minna á snúningi hennar sem bendir til þess að hún sé mjög gömul. Nú hafa fleiri stjörnur eins og PSR 1937+21 fundist og eru þær kallaðar millísekúndutifstjörnur og snúast á bilinu 100 til 1000 sinnum á sekúndu. Millisekúndutifstjörnur eru flestar [[tvístirni]] og í mjög lítilli fjarlægð frá nágrannastjörnu sinni. Því styttri tími sem stjörnurnar eru að fara í kringum hvor aðra því minni er fjarlægðin á milli þeirra. Þannig getum við séð hvernig millisekúndutifstjörnur hafa fengið þennan gríðarlega hraða snúning. Ef við ímyndum okkur tvístirni sem saman stendur af einni hámassastjörnu og einni lágmassastjörnu vitum við að hámassastjarnan þróast hraðar en sú massaminni og verður að sprengistjörnu af gerð II. Þá myndast nifteindastjarna sem snýst mjög hratt. Með tímanum, eða eftir marga milljarða ára, hægist á snúningi nifteindastjörnunnar vegna allrar orkulosunarinnar út í geiminn. Þá hefur massaminni stjarnan þróast hægt og rólega og verður að [[rauður risi|rauðum risa]] sem fyllir á endanum út í [[Roche-mörk]]in. Þegar það gerist flæðir gas inn fyrir [[Lagrange-punktur|Lagrange-punktinn]] og á nifteindastjörnuna. Lagrange-punkturinn er þar sem Roche-mörk stjarnanna mætast. Gasið rekst á yfirborð nifteindastjörnunnar á gríðarlegum hraða og við ákveðið horn sem lætur stjörnuna snúast hraðar. Undið er upp á gömlu hægu nifteindastjörnunna með massatilfærslu frá uppblásnu nágrannastjörnunni. Til eru nifteindastjörnur eins og stjarnan PSR 1937+21 sem ekki eru í tvístirni. Talið er að þær nifteindastjörnurnar hafi eytt nágrannastjörnu sinni með orkuháu ögnunum sem nifteindastjarnan hefur gefið frá sér eftir að undið hafði verið upp á hana.<ref name="freedman" /> Eins og tekið var fram áður þá gefa allar tifstjörnur frá sér [[útvarpsbylgja|útvarpsbylgjur]], en tifstjörnur í tvístirni með sólstjörnu gefa frá sér röntgenbylgjur. Þetta gerist þegar gasið úr sólstjörnunni hefur lent á yfirborði nifteindastjörnunnar og er stýrt eftir segulásnum þar sem það hitnar mjög hratt og geislar frá sér röntgengeislun sem brýst út um segulásinn. Þessar tifstjörnur eru enn mikil ráðgáta og mikið rannsóknarefni.<ref name="sfv" /> == Segulstirni == Segulstirni eru nifteindastjörnur með gríðarsterkt segulsvið, sterkara en annarra nifteindastjarna. Þær eru segulmögnuðustu hlutir sem fundist hafa. Segulsviðið gæti drepið lífverur úr 1000 km fjarlægð með því að hafa áhrif á [[skautun]] [[vatn]]s. Þegar þetta segulsvið brotnar niður verður mikil útgeislun rafsegulbylgja, einna helst röntgen- og gammageisla. Þetta niðurbrot er mjög hratt og endist segulsvið þessara nifteindastjarna aðeins í um 10.000 ár. [[Stjörnuskjálfti|Stjörnuskjálftar]] geta valdið óreglu í segulsviðinu sem aftur veldur mjög sterkri gammageislun. Slík geislun hefur mælst á jörðinni á árunum 1979, 1998 og 2004. Einnig snúast segulstirni hægar en flestar aðrar nifteindastjörnur, á um 10 sekúndum í stað <1 sekúndu. Segulstirni eru talin líklegasta skýringin á SGR-tifstjörnum sem senda frá sér röntgen- og gammageislun með óreglulegu millibili, en einnig AXP-tifstjörnum, sem einkennast af sterku segulsviði og hægum snúningstíma sem er allt að 2-12 sekúndur. Í apríl 2011 voru aðeins 21 segulstirni þekkt. Þær myndast þegar snúningur, hiti og segulsviðsstyrkur móðurstjörnu lenda á réttu bili. Þá breytast hiti og snúningsorka í segulorku. Við þetta styrkist segulsviðið sem var gríðarsterkt fyrir upp í allt að 10¹¹ tesla. Talið er að í eitt af hverjum tíu skiptum sem venjuleg nifteindastjarna hefði átt að myndast úr sprengistjörnu myndist segulstirni. == Frægar nifteindastjörnur == [[J1614-2230]] er stærsta nifteindastjarnan sem hefur fundist. Nifteindastjörnuna er að finna í átt að [[Sporðdrekinn|Sporðdrekanum]] í um 3000 ljósára fjarlægð. Vísindamenn höfðu ekki hugmynd um að nifteindastjörnur gætu orðið svona stórar, en J1614-2230 er um tvisvar sinnum massameiri en sólin. Vísindamaðurinn [[Paul Demorest]] fann nifteindastjörnuna. Upprunalega stjarna nifteindastjörnunnar var um 20 sinnum stærri en sólin. Nifteindastjarnan snýst hratt eða 317 sinnum á sekúndu. Í sporbrautinni þar sem nifteindastjarnan er er einnig að finna hvítan dverg sem hefur áhrif á snúningshraða tifstjörnunnar.<ref>{{vefheimild|url=http://news.discovery.com/space/neutron-star-largest-ever.html|titill=New neutron star largest ever discovered|mánuðurskoðað=5. nóvember|árskoðað=2011}}</ref> Ein fræg nifteindastjarnan er [[tifstjarnan í Krabbaþokunni]]. Hún myndaðist þegar sprengistjarna sprakk árið [[1054]] og sást sá atburður vel frá jörðinni. Hún var uppgötvuð árið 1968 og var fyrsta nifteindastjarnan sem var tengd þekktri sprengistjörnu. Þessi tifstjarna hefur snúningstímann 33 millisekúndur<ref name="sfv" /> sem þýðir að hún snýst um 30 sinnum um sjálfa sig á sekúndu. Þvermál hennar er um 25 km. Ef til vill gengur um hana reikistjarna í 0,3 AU fjarlægð sem er rúmlega þrisvar sinnum massameiri en jörðin en það myndi útskýra breytingar í snúningstíma hennar. Eins og áður var nefnt snýst hraðasta nifteindastjarnan, PSR J1748-2446ad, 716 sinnum á sekúndu. Hún var uppgötvuð árið 2004 af [[Jason W. T. Hessels]]. Hún er um ekki stærri en 16 km í þvermál og efnið í henni myndi hendast út í geiminn ef hún væri stærri vegna gríðarlegs snúnings hennar. Hún er í um 18.000 ljósára fjarlægð frá okkur í stjörnumerkinu [[Bogmaðurinn|Bogmanninum]]. Hún er hluti af tvístirni. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Stjörnufræði]] bvpcxc4cfjptgf4ctc72hxfoss64ajr 1983517 1983516 2026-10-21T00:28:27Z Akigka 183 /* Frægar nifteindastjörnur */ 1983517 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Moving_heart_of_the_Crab_Nebula.jpg|thumb|Mynd af [[Krabbaþokan|Krabbaþokunni]] tekin með Hubble-geimsjónaukanum. Hægt er að sjá bylgjur frá [[Krabbatifstjarnan|Krabbatifstjörnunni]] fyrir miðri mynd.]] '''Nifteindastjarna''' er [[stjarna]] sem er að stærstum hluta úr [[nifteind]]um. Nifteindastjörnur verða til þegar gríðarstórar stjörnur springa og falla saman í miðju. Úr þessari miðju verða nifteindastjörnurnar til. Talið er að finna megi 100.000 nifteindastjörnur í [[Vetrarbrautin]]ni.<ref name="sfv">{{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/nifteindastjornur/|title=Nifteindastjörnur|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}}</ref> Nú eru um 2.000 þekktar nifteindastjörnur í Vetrarbrautinni og [[Magellanskýin|Magellanskýjunum]] og um 1.000 þekktar [[tifstjarna|tifstjörnur]], sem eru nifteindastjörnur með útgeislunarstraum sem lendir á jörðinni.<ref>{{vefheimild|url=http://science.nationalgeographic.com/science/space/solar-system/neutron-stars/ |titill=Neutron stars – incomprehensible density|mánuðurskoðað= 3. nóvember|árskoðað=2011}}</ref> Þessar stjörnur hafa bæði gríðarsterkt segulsvið, snúast mjög hratt og eru einstaklega heitar. Þær eru gríðarlega eðlisþungar og að auki verka engir fráhrindikraftar milli nifteinda vegna þess hve þétt efnið í þeim er. == Uppgötvun == Aðeins ári eftir að nifteindir voru uppgötvaðar af [[James Chadwick]] settu [[Walter Baade]] og [[Fritz Zwicky]] fram hugmyndina um nifteindastjörnur. Þeir töldu að þær mynduðust í miðju sprengistjarna við að þær féllu saman og [[róteind]]irnar og [[rafeind]]irnar rynnu saman. Þrýstingurinn frá nifteindunum sjálfum töldu þeir að hindraði frekari samþjöppun. Flestir vísindamenn leiddu þessar hugmyndir hjá sér því þeim þótti nifteindastjörnur fremur ótrúleg fyrirbæri. Á þeim tíma var ríkjandi hugmynd að allar stjörnur losuðu nógu mikið efni frá sér til að verða að [[hvítur dvergur|hvítum dvergum]]. Árið 1930 reiknaði [[Subrahmanyan Chandrasekhar]] út að ef massi stjörnu væri meiri en um það bil 1,4 [[sólin|sólmassar]] myndi hún falla saman vegna þess að rafeindirnar myndu ekki standast þann þrýsting. [[J. Robert Oppenheimer]] og nemendur hans birtu svo árið 1934 ítarlega útreikninga og settu fram tilgátu um að stjörnur með þennan massa myndu verða að klumpi af nifteinum þar sem róteindirnar og rafeindirnar rynnu saman. Árið 1967 fann doktorsneminn [[Jocelyn Bell]] útvarpsbylgjur sem tifuðu með reglulegu millibili. Þessi fyrirbæri voru kölluð tifstjörnur. Bylgjurnar höfðu hærri tíðni en nokkuð áður þekkt fyrirbæri í geimnum. Í fyrstu töldu vísindamenn jafnvel að þær væru sendingar frá geimverum. Þeirri kenningu var þó hafnað nokkrum mánuðum seinna þegar önnur slík fyrirbæri fundust. Þegar tifstjarnan í [[Krabbaþokan|Krabbaþokunni]] fannst hafði hún minnsta snúningstíma þekktra tifstjarna, 0,033 sekúndur. Sú uppgötvun útilokaði að tifstjörnur væru hvítir dvergar sem snerust hratt þar sem þeir myndu ekki þola svo hraðan snúning og rifna í sundur. Því hlutu tifstjörnur að vera mun þéttari í sér en hvítir dvergar. Það var eftir það sem nifteindastjörnulíkanið var samþykkt af vísindasamfélaginu.<ref name="freedman">{{bókaheimild| höfundur= Freedman, Roger A., William J. Kaufmann| titill=Universe|útgefandi=Michelle Juliet| ár= 2001| ISBN=ISBN 978-0716746478}}</ref> == Myndun == Nifteindastjörnur myndast í sprengistjörnum af gerð Ib, Ic eða II. Þegar stjarna með massa á milli 8 og 25 sólmassar fellur saman verður [[þyngdarkraftur]]inn svo mikill að hann yfirvinnur rafeindaþrýstinginn, og róteindir og rafeindir stjörnunnar renna saman og mynda nifteindir.<ref name="vilhelm">{{bókaheimild|höfundur=Vilhelm S. Sigmundsson|titill=Nútíma stjörnufræði|ár=2011|ISBN=ISBN 978-9979-70-780-6}}</ref> Út frá samfalli svo massamikillar stjörnu koma miklir blossar af [[gammageisli|gammageislum]]. Þessir [[gammablossi|gammablossar]] eru svo öflugir að ef þeir myndu lenda á jörðinni gætu þeir valdið [[fjöldaútdauði|fjöldaútdauða]] dýrategunda. Við samfallið minnkar rúmmál efnisins mikið þar sem venjuleg frumeind er að mestu tómarúm vegna fráhrindikrafta milli róteinda og nifteinda. Þess vegna er venjuleg nifteindastjarna aðeins um 30 km í þvermál.<ref name="freedman" /> Af þessu leiðir að stjarnan hefur óhemju mikinn [[eðlismassi|eðlismassa]], eða um það bil 4x10¹⁷ kg/m³ svo þrátt fyrir smæð sína er hún gríðarlega þung. Hluti úr nifteindastjörnu á stærð við sykurmola myndi vega 400 milljarða tonna.<ref name="vilhelm" /> Vegna þessa mikla massa er þyngdarkrafturinn við yfirborðið 10¹² g og lausnarhraðinn er um 150.000 km/s.<ref>{{vefheimild|url=https://www.brighthub.com/science/space/articles/8937.aspx |titill=Nothing but the facts about neutron stars|mánuðurskoðað=5. nóvember |árskoðað=2011}}</ref> Við það að stjarnan fellur saman eykst snúningshraðinn vegna varðveislu [[hverfiþungi|hverfiþungans]]. Þessu má líkja við listdansara á skautum sem dregur að sér hand- og fótleggi og snýst því hraðar fyrir vikið. Þar sem upprunalega stjarnan er mun stærri en nifteindastjarnan snýst hún gríðarlega hratt.<ref name="vilhelm" /> Hraðasta tifstjarnan sem vitað er um, PSR J1748-2446ad, snýst 716 sinnum á sekúndu.<ref>{{vefheimild|url=https://www.nrao.edu/pr/2006/mspulsar/ |titill=Astronomers discover fastest spinning pulsar|mánuðurskoðað=2. nóvember |árskoðað=2011}}</ref> Þar sem útgeislun þeirra kostar orku hægist smám saman á nifteindastjörnum og þess vegna snúast gamlar stjörnur oftast hægar er nýjar. Til dæmis minnkar snúningstími nifteindastjörnu í Krabbaþokunni um 3,0 x 10^-10 sek á dag. Hins vegar stöðvast þær aldrei alveg þar sem að útgeislunin minnkar eftir því sem snúningshraðinn minnkar.<ref name="sfv" /> Segulflæði stjörnu varðveitist þegar hún fellur saman. Fyrir vikið eru nifteindastjörnur með gríðarsterkt [[segulsvið]] þar sem upprunalega segulsviðið dreifist á mun minna yfirborð. Út frá segulpólum nifteindastjarna koma sterkir straumar af útgeislun. Útgeislunin stafar af rafeindum sem segulsviðið hefur komið á mikinn hraða.<ref>{{vefheimild|url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l2/pulsars.html |titill=Pulsars|mánuðurskoðað=2. nóvember|árskoðað=2011}}</ref> Þar sem segulpólarnir eru ekki á sama stað og snúningspólarnir mynda straumarnir eins konar keiluform á snúningi sínum. Þessi geislun er það sem einkennir tifstjörnur og ræðst tíðnin af snúningshraða þeirra. Þegar nifteindastjörnur myndast eru þær mjög heitar en upphafshiti getur verið um 10¹¹K. Þetta stafar af því að nifteindastjörnur eru kjarninn úr stórum stjörnum. Þær kólna upphaflega mjög hratt; strax fyrsta daginn getur nifteindastjarnan kólnað niður í 10⁹ ˚K. Þetta gerist með [[URCA-ferli]], það er að nifteindir breytast í róteindir og róteindirnar aftur í nifteindir. Þegar þetta gerist losna [[fiseind]]ir í burtu og taka með sér [[orka|orku]]. Með þessu ferli kólnar stjarnan í um þúsund ár eða þar til yfirborðshitinn er um 100 milljón ˚K. Þá tekur [[ljós]]geislun við og kólnar stjarnan nú hægar en áður. Stjarnan geislar aðallega [[röntgengeisli|röntgengeislum]] vegna hás yfirborðshitastigs, en vegna þess að yfirborðsflatarmálið er lítið er heildarútgeislun ekki mikil. Eftir um tíu þúsund ár er hitinn því um milljón gráður.<ref name="vilhelm" /> == Bygging == Talið er að á yfirborði nifteindastjarna sé um 1 km þykk yfirborðsskorpa. Hún er marglaga: yst er lag úr [[járn]]frumeindum, svo koma nifteindaríkir frumeindakjarnar og rafeindir, þá klasar af nifteindum, og síðast stakar nifteindir og rafeindir.<ref>{{vefheimild|url=http://www-astro.ulb.ac.be/~chamel/crust.html |titill=Neutron star crust |mánuðurskoðað=2. nóvember|árskoðað=ár 2011}}</ref> Tilvist skorpunnar er studd með því að snúningshraði þeirra eykst stundum lítillega og snöggt, á í mesta lagi nokkrum dögum, og er það talið stafa af því að skorpan gengur aðeins til.<ref>{{vefheimild|url= https://www.as.utexas.edu/astronomy/education/spring06/wheeler/secure/8_neutron_stars.pdf|titill=Neutron star}}</ref> Þetta er kallað „truflun“ (''glitch''). Fyrir innan skorpuna er talið að nifteindirnar séu á formi ofurflæðandi nifteindavökva. Samspil nifteindavökvans og skorpunnar gæti verið orsök breytinga í snúningi tifstjarna. Auk þess að hægja í sífellu á sér eykst snúningshraði nifteindastjarna stundum. Talið er að laugar af nifteindavökva haldi áfram að snúast á sama hraða þótt skorpan hægi á sér og að einhver hluti þeirra „límist“ á skorpuna innanverða. Að lokum kemur að því að skorpan snýst hægar en laugarnar og þá kippa laugarnar í skorpuna og hraða snúningnum snögglega.<ref name="freedman" /> Að lokum er jafnvel talið að innst finnist hið fimmta ástand efnis, kvarka-límeinda-[[rafgas]] þar sem [[kvarki|kvarkarnir]] og [[límeind]]irnar sem venjulega mynda róteindir og nifteindir losna í sundur og verða að agnavökva.<ref name="vilhelm" /> Einnig er að finna einhverjar rót- og rafeindir í nifteindastjörnum því án þeirra myndu stjörnurnar missa segulsvið sitt mjög hratt. [[Gashjúpur]] nifteindastjarna er um 1 metra þykkur<ref>{{vefheimild|url=http://www.buzzle.com/articles/neutron-star-facts.html|titill=Neutron star facts |mánuðurskoðað=5. nóvember 2011|árskoðað=2011}}</ref> og er ef til vill úr kolefni. <ref>{{vefheimild|url= https://www.sciencedaily.com/releases/2009/11/091104132808.htm |titill=Carbon atmosphere discovered on neutron star|mánuðurskoðað=2. nóvember|árskoðað=ár 2011}}</ref> == Kjarnar == Á suman hátt eru nifteindastjörnur eins og risastórir [[frumeind]]akjarnar. Til dæmis hafa þeir mjög svipaðan eðlismassa og frumeindakjarnar, um 10¹⁸ kg/m³, auk þess sem kjarnarnir eru gerðir úr nifteindum. Hins vegar er reginmunur á kröftunum sem halda saman nifteindastjörnum og frumeindakjörnum. Það er þyngdarkrafturinn sem heldur saman stjörnunum en [[sterki kjarnakrafturinn]] varnar því að kjarnarnir splundrist. == Tvístirnakerfi og millisekúndutifstjörnur == Árið 1982 fundu stjörnufræðingar tifstjörnu sem snýst 642 sinnum á hverri sekúndu. Þeir kölluðu hana [[PSR 1937+21]]. Eftir því sem nifteindastjörnur eldast hægist á snúning þeirra. Þar af leiðir að PSR 1937+21 ætti að vera mjög ung vegna þess hversu hratt hún snýst. Samt sem áður ætti einnig að hægjast á snúning hennar mjög hratt vegna þess að því hraðar sem stjarna snýst því meiri orkulosun verður og því meira hægist á snúningnum. Þetta átti ekki við PSR 1937+21 heldur hægðist minna á snúningi hennar sem bendir til þess að hún sé mjög gömul. Nú hafa fleiri stjörnur eins og PSR 1937+21 fundist og eru þær kallaðar millísekúndutifstjörnur og snúast á bilinu 100 til 1000 sinnum á sekúndu. Millisekúndutifstjörnur eru flestar [[tvístirni]] og í mjög lítilli fjarlægð frá nágrannastjörnu sinni. Því styttri tími sem stjörnurnar eru að fara í kringum hvor aðra því minni er fjarlægðin á milli þeirra. Þannig getum við séð hvernig millisekúndutifstjörnur hafa fengið þennan gríðarlega hraða snúning. Ef við ímyndum okkur tvístirni sem saman stendur af einni hámassastjörnu og einni lágmassastjörnu vitum við að hámassastjarnan þróast hraðar en sú massaminni og verður að sprengistjörnu af gerð II. Þá myndast nifteindastjarna sem snýst mjög hratt. Með tímanum, eða eftir marga milljarða ára, hægist á snúningi nifteindastjörnunnar vegna allrar orkulosunarinnar út í geiminn. Þá hefur massaminni stjarnan þróast hægt og rólega og verður að [[rauður risi|rauðum risa]] sem fyllir á endanum út í [[Roche-mörk]]in. Þegar það gerist flæðir gas inn fyrir [[Lagrange-punktur|Lagrange-punktinn]] og á nifteindastjörnuna. Lagrange-punkturinn er þar sem Roche-mörk stjarnanna mætast. Gasið rekst á yfirborð nifteindastjörnunnar á gríðarlegum hraða og við ákveðið horn sem lætur stjörnuna snúast hraðar. Undið er upp á gömlu hægu nifteindastjörnunna með massatilfærslu frá uppblásnu nágrannastjörnunni. Til eru nifteindastjörnur eins og stjarnan PSR 1937+21 sem ekki eru í tvístirni. Talið er að þær nifteindastjörnurnar hafi eytt nágrannastjörnu sinni með orkuháu ögnunum sem nifteindastjarnan hefur gefið frá sér eftir að undið hafði verið upp á hana.<ref name="freedman" /> Eins og tekið var fram áður þá gefa allar tifstjörnur frá sér [[útvarpsbylgja|útvarpsbylgjur]], en tifstjörnur í tvístirni með sólstjörnu gefa frá sér röntgenbylgjur. Þetta gerist þegar gasið úr sólstjörnunni hefur lent á yfirborði nifteindastjörnunnar og er stýrt eftir segulásnum þar sem það hitnar mjög hratt og geislar frá sér röntgengeislun sem brýst út um segulásinn. Þessar tifstjörnur eru enn mikil ráðgáta og mikið rannsóknarefni.<ref name="sfv" /> == Segulstirni == Segulstirni eru nifteindastjörnur með gríðarsterkt segulsvið, sterkara en annarra nifteindastjarna. Þær eru segulmögnuðustu hlutir sem fundist hafa. Segulsviðið gæti drepið lífverur úr 1000 km fjarlægð með því að hafa áhrif á [[skautun]] [[vatn]]s. Þegar þetta segulsvið brotnar niður verður mikil útgeislun rafsegulbylgja, einna helst röntgen- og gammageisla. Þetta niðurbrot er mjög hratt og endist segulsvið þessara nifteindastjarna aðeins í um 10.000 ár. [[Stjörnuskjálfti|Stjörnuskjálftar]] geta valdið óreglu í segulsviðinu sem aftur veldur mjög sterkri gammageislun. Slík geislun hefur mælst á jörðinni á árunum 1979, 1998 og 2004. Einnig snúast segulstirni hægar en flestar aðrar nifteindastjörnur, á um 10 sekúndum í stað <1 sekúndu. Segulstirni eru talin líklegasta skýringin á SGR-tifstjörnum sem senda frá sér röntgen- og gammageislun með óreglulegu millibili, en einnig AXP-tifstjörnum, sem einkennast af sterku segulsviði og hægum snúningstíma sem er allt að 2-12 sekúndur. Í apríl 2011 voru aðeins 21 segulstirni þekkt. Þær myndast þegar snúningur, hiti og segulsviðsstyrkur móðurstjörnu lenda á réttu bili. Þá breytast hiti og snúningsorka í segulorku. Við þetta styrkist segulsviðið sem var gríðarsterkt fyrir upp í allt að 10¹¹ tesla. Talið er að í eitt af hverjum tíu skiptum sem venjuleg nifteindastjarna hefði átt að myndast úr sprengistjörnu myndist segulstirni. == Frægar nifteindastjörnur == [[J1614-2230]] er stærsta nifteindastjarnan sem hefur fundist. Nifteindastjörnuna er að finna í átt að [[Sporðdrekinn|Sporðdrekanum]] í um 3000 ljósára fjarlægð. Vísindamenn höfðu ekki hugmynd um að nifteindastjörnur gætu orðið svona stórar, en J1614-2230 er um tvisvar sinnum massameiri en sólin. Vísindamaðurinn [[Paul Demorest]] fann nifteindastjörnuna. Upprunalega stjarna nifteindastjörnunnar var um 20 sinnum stærri en sólin. Nifteindastjarnan snýst hratt eða 317 sinnum á sekúndu. Í sporbrautinni þar sem nifteindastjarnan er er einnig að finna hvítan dverg sem hefur áhrif á snúningshraða tifstjörnunnar.<ref>{{vefheimild|url=http://news.discovery.com/space/neutron-star-largest-ever.html|titill=New neutron star largest ever discovered|mánuðurskoðað=5. nóvember|árskoðað=2011}}</ref> Ein fræg nifteindastjarnan er [[tifstjarnan í Krabbaþokunni]]. Hún myndaðist þegar sprengistjarna sprakk árið [[1054]] sem sást vel frá jörðinni. Hún var uppgötvuð árið 1968 og var fyrsta nifteindastjarnan sem var tengd þekktri sprengistjörnu. Þessi tifstjarna hefur snúningstímann 33 millisekúndur<ref name="sfv" /> sem þýðir að hún snýst um 30 sinnum um sjálfa sig á sekúndu. Þvermál hennar er um 25 km. Ef til vill gengur um hana reikistjarna í 0,3 AU fjarlægð sem er rúmlega þrisvar sinnum massameiri en jörðin en það myndi útskýra breytingar í snúningstíma hennar. Eins og áður var nefnt snýst hraðasta nifteindastjarnan, PSR J1748-2446ad, 716 sinnum á sekúndu. Hún var uppgötvuð árið 2004 af [[Jason W. T. Hessels]]. Hún er um ekki stærri en 16 km í þvermál og efnið í henni myndi hendast út í geiminn ef hún væri stærri vegna gríðarlegs snúnings hennar. Hún er í um 18.000 ljósára fjarlægð frá okkur í stjörnumerkinu [[Bogmaðurinn|Bogmanninum]]. Hún er hluti af tvístirni. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Stjörnufræði]] jyhcuw0hg28fsbnm1bk9voysw3jt7ju 1983518 1983517 2026-10-21T00:29:23Z Akigka 183 /* Frægar nifteindastjörnur */ 1983518 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Moving_heart_of_the_Crab_Nebula.jpg|thumb|Mynd af [[Krabbaþokan|Krabbaþokunni]] tekin með Hubble-geimsjónaukanum. Hægt er að sjá bylgjur frá [[Krabbatifstjarnan|Krabbatifstjörnunni]] fyrir miðri mynd.]] '''Nifteindastjarna''' er [[stjarna]] sem er að stærstum hluta úr [[nifteind]]um. Nifteindastjörnur verða til þegar gríðarstórar stjörnur springa og falla saman í miðju. Úr þessari miðju verða nifteindastjörnurnar til. Talið er að finna megi 100.000 nifteindastjörnur í [[Vetrarbrautin]]ni.<ref name="sfv">{{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/alheimurinn/nifteindastjornur/|title=Nifteindastjörnur|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}}</ref> Nú eru um 2.000 þekktar nifteindastjörnur í Vetrarbrautinni og [[Magellanskýin|Magellanskýjunum]] og um 1.000 þekktar [[tifstjarna|tifstjörnur]], sem eru nifteindastjörnur með útgeislunarstraum sem lendir á jörðinni.<ref>{{vefheimild|url=http://science.nationalgeographic.com/science/space/solar-system/neutron-stars/ |titill=Neutron stars – incomprehensible density|mánuðurskoðað= 3. nóvember|árskoðað=2011}}</ref> Þessar stjörnur hafa bæði gríðarsterkt segulsvið, snúast mjög hratt og eru einstaklega heitar. Þær eru gríðarlega eðlisþungar og að auki verka engir fráhrindikraftar milli nifteinda vegna þess hve þétt efnið í þeim er. == Uppgötvun == Aðeins ári eftir að nifteindir voru uppgötvaðar af [[James Chadwick]] settu [[Walter Baade]] og [[Fritz Zwicky]] fram hugmyndina um nifteindastjörnur. Þeir töldu að þær mynduðust í miðju sprengistjarna við að þær féllu saman og [[róteind]]irnar og [[rafeind]]irnar rynnu saman. Þrýstingurinn frá nifteindunum sjálfum töldu þeir að hindraði frekari samþjöppun. Flestir vísindamenn leiddu þessar hugmyndir hjá sér því þeim þótti nifteindastjörnur fremur ótrúleg fyrirbæri. Á þeim tíma var ríkjandi hugmynd að allar stjörnur losuðu nógu mikið efni frá sér til að verða að [[hvítur dvergur|hvítum dvergum]]. Árið 1930 reiknaði [[Subrahmanyan Chandrasekhar]] út að ef massi stjörnu væri meiri en um það bil 1,4 [[sólin|sólmassar]] myndi hún falla saman vegna þess að rafeindirnar myndu ekki standast þann þrýsting. [[J. Robert Oppenheimer]] og nemendur hans birtu svo árið 1934 ítarlega útreikninga og settu fram tilgátu um að stjörnur með þennan massa myndu verða að klumpi af nifteinum þar sem róteindirnar og rafeindirnar rynnu saman. Árið 1967 fann doktorsneminn [[Jocelyn Bell]] útvarpsbylgjur sem tifuðu með reglulegu millibili. Þessi fyrirbæri voru kölluð tifstjörnur. Bylgjurnar höfðu hærri tíðni en nokkuð áður þekkt fyrirbæri í geimnum. Í fyrstu töldu vísindamenn jafnvel að þær væru sendingar frá geimverum. Þeirri kenningu var þó hafnað nokkrum mánuðum seinna þegar önnur slík fyrirbæri fundust. Þegar tifstjarnan í [[Krabbaþokan|Krabbaþokunni]] fannst hafði hún minnsta snúningstíma þekktra tifstjarna, 0,033 sekúndur. Sú uppgötvun útilokaði að tifstjörnur væru hvítir dvergar sem snerust hratt þar sem þeir myndu ekki þola svo hraðan snúning og rifna í sundur. Því hlutu tifstjörnur að vera mun þéttari í sér en hvítir dvergar. Það var eftir það sem nifteindastjörnulíkanið var samþykkt af vísindasamfélaginu.<ref name="freedman">{{bókaheimild| höfundur= Freedman, Roger A., William J. Kaufmann| titill=Universe|útgefandi=Michelle Juliet| ár= 2001| ISBN=ISBN 978-0716746478}}</ref> == Myndun == Nifteindastjörnur myndast í sprengistjörnum af gerð Ib, Ic eða II. Þegar stjarna með massa á milli 8 og 25 sólmassar fellur saman verður [[þyngdarkraftur]]inn svo mikill að hann yfirvinnur rafeindaþrýstinginn, og róteindir og rafeindir stjörnunnar renna saman og mynda nifteindir.<ref name="vilhelm">{{bókaheimild|höfundur=Vilhelm S. Sigmundsson|titill=Nútíma stjörnufræði|ár=2011|ISBN=ISBN 978-9979-70-780-6}}</ref> Út frá samfalli svo massamikillar stjörnu koma miklir blossar af [[gammageisli|gammageislum]]. Þessir [[gammablossi|gammablossar]] eru svo öflugir að ef þeir myndu lenda á jörðinni gætu þeir valdið [[fjöldaútdauði|fjöldaútdauða]] dýrategunda. Við samfallið minnkar rúmmál efnisins mikið þar sem venjuleg frumeind er að mestu tómarúm vegna fráhrindikrafta milli róteinda og nifteinda. Þess vegna er venjuleg nifteindastjarna aðeins um 30 km í þvermál.<ref name="freedman" /> Af þessu leiðir að stjarnan hefur óhemju mikinn [[eðlismassi|eðlismassa]], eða um það bil 4x10¹⁷ kg/m³ svo þrátt fyrir smæð sína er hún gríðarlega þung. Hluti úr nifteindastjörnu á stærð við sykurmola myndi vega 400 milljarða tonna.<ref name="vilhelm" /> Vegna þessa mikla massa er þyngdarkrafturinn við yfirborðið 10¹² g og lausnarhraðinn er um 150.000 km/s.<ref>{{vefheimild|url=https://www.brighthub.com/science/space/articles/8937.aspx |titill=Nothing but the facts about neutron stars|mánuðurskoðað=5. nóvember |árskoðað=2011}}</ref> Við það að stjarnan fellur saman eykst snúningshraðinn vegna varðveislu [[hverfiþungi|hverfiþungans]]. Þessu má líkja við listdansara á skautum sem dregur að sér hand- og fótleggi og snýst því hraðar fyrir vikið. Þar sem upprunalega stjarnan er mun stærri en nifteindastjarnan snýst hún gríðarlega hratt.<ref name="vilhelm" /> Hraðasta tifstjarnan sem vitað er um, PSR J1748-2446ad, snýst 716 sinnum á sekúndu.<ref>{{vefheimild|url=https://www.nrao.edu/pr/2006/mspulsar/ |titill=Astronomers discover fastest spinning pulsar|mánuðurskoðað=2. nóvember |árskoðað=2011}}</ref> Þar sem útgeislun þeirra kostar orku hægist smám saman á nifteindastjörnum og þess vegna snúast gamlar stjörnur oftast hægar er nýjar. Til dæmis minnkar snúningstími nifteindastjörnu í Krabbaþokunni um 3,0 x 10^-10 sek á dag. Hins vegar stöðvast þær aldrei alveg þar sem að útgeislunin minnkar eftir því sem snúningshraðinn minnkar.<ref name="sfv" /> Segulflæði stjörnu varðveitist þegar hún fellur saman. Fyrir vikið eru nifteindastjörnur með gríðarsterkt [[segulsvið]] þar sem upprunalega segulsviðið dreifist á mun minna yfirborð. Út frá segulpólum nifteindastjarna koma sterkir straumar af útgeislun. Útgeislunin stafar af rafeindum sem segulsviðið hefur komið á mikinn hraða.<ref>{{vefheimild|url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l2/pulsars.html |titill=Pulsars|mánuðurskoðað=2. nóvember|árskoðað=2011}}</ref> Þar sem segulpólarnir eru ekki á sama stað og snúningspólarnir mynda straumarnir eins konar keiluform á snúningi sínum. Þessi geislun er það sem einkennir tifstjörnur og ræðst tíðnin af snúningshraða þeirra. Þegar nifteindastjörnur myndast eru þær mjög heitar en upphafshiti getur verið um 10¹¹K. Þetta stafar af því að nifteindastjörnur eru kjarninn úr stórum stjörnum. Þær kólna upphaflega mjög hratt; strax fyrsta daginn getur nifteindastjarnan kólnað niður í 10⁹ ˚K. Þetta gerist með [[URCA-ferli]], það er að nifteindir breytast í róteindir og róteindirnar aftur í nifteindir. Þegar þetta gerist losna [[fiseind]]ir í burtu og taka með sér [[orka|orku]]. Með þessu ferli kólnar stjarnan í um þúsund ár eða þar til yfirborðshitinn er um 100 milljón ˚K. Þá tekur [[ljós]]geislun við og kólnar stjarnan nú hægar en áður. Stjarnan geislar aðallega [[röntgengeisli|röntgengeislum]] vegna hás yfirborðshitastigs, en vegna þess að yfirborðsflatarmálið er lítið er heildarútgeislun ekki mikil. Eftir um tíu þúsund ár er hitinn því um milljón gráður.<ref name="vilhelm" /> == Bygging == Talið er að á yfirborði nifteindastjarna sé um 1 km þykk yfirborðsskorpa. Hún er marglaga: yst er lag úr [[járn]]frumeindum, svo koma nifteindaríkir frumeindakjarnar og rafeindir, þá klasar af nifteindum, og síðast stakar nifteindir og rafeindir.<ref>{{vefheimild|url=http://www-astro.ulb.ac.be/~chamel/crust.html |titill=Neutron star crust |mánuðurskoðað=2. nóvember|árskoðað=ár 2011}}</ref> Tilvist skorpunnar er studd með því að snúningshraði þeirra eykst stundum lítillega og snöggt, á í mesta lagi nokkrum dögum, og er það talið stafa af því að skorpan gengur aðeins til.<ref>{{vefheimild|url= https://www.as.utexas.edu/astronomy/education/spring06/wheeler/secure/8_neutron_stars.pdf|titill=Neutron star}}</ref> Þetta er kallað „truflun“ (''glitch''). Fyrir innan skorpuna er talið að nifteindirnar séu á formi ofurflæðandi nifteindavökva. Samspil nifteindavökvans og skorpunnar gæti verið orsök breytinga í snúningi tifstjarna. Auk þess að hægja í sífellu á sér eykst snúningshraði nifteindastjarna stundum. Talið er að laugar af nifteindavökva haldi áfram að snúast á sama hraða þótt skorpan hægi á sér og að einhver hluti þeirra „límist“ á skorpuna innanverða. Að lokum kemur að því að skorpan snýst hægar en laugarnar og þá kippa laugarnar í skorpuna og hraða snúningnum snögglega.<ref name="freedman" /> Að lokum er jafnvel talið að innst finnist hið fimmta ástand efnis, kvarka-límeinda-[[rafgas]] þar sem [[kvarki|kvarkarnir]] og [[límeind]]irnar sem venjulega mynda róteindir og nifteindir losna í sundur og verða að agnavökva.<ref name="vilhelm" /> Einnig er að finna einhverjar rót- og rafeindir í nifteindastjörnum því án þeirra myndu stjörnurnar missa segulsvið sitt mjög hratt. [[Gashjúpur]] nifteindastjarna er um 1 metra þykkur<ref>{{vefheimild|url=http://www.buzzle.com/articles/neutron-star-facts.html|titill=Neutron star facts |mánuðurskoðað=5. nóvember 2011|árskoðað=2011}}</ref> og er ef til vill úr kolefni. <ref>{{vefheimild|url= https://www.sciencedaily.com/releases/2009/11/091104132808.htm |titill=Carbon atmosphere discovered on neutron star|mánuðurskoðað=2. nóvember|árskoðað=ár 2011}}</ref> == Kjarnar == Á suman hátt eru nifteindastjörnur eins og risastórir [[frumeind]]akjarnar. Til dæmis hafa þeir mjög svipaðan eðlismassa og frumeindakjarnar, um 10¹⁸ kg/m³, auk þess sem kjarnarnir eru gerðir úr nifteindum. Hins vegar er reginmunur á kröftunum sem halda saman nifteindastjörnum og frumeindakjörnum. Það er þyngdarkrafturinn sem heldur saman stjörnunum en [[sterki kjarnakrafturinn]] varnar því að kjarnarnir splundrist. == Tvístirnakerfi og millisekúndutifstjörnur == Árið 1982 fundu stjörnufræðingar tifstjörnu sem snýst 642 sinnum á hverri sekúndu. Þeir kölluðu hana [[PSR 1937+21]]. Eftir því sem nifteindastjörnur eldast hægist á snúning þeirra. Þar af leiðir að PSR 1937+21 ætti að vera mjög ung vegna þess hversu hratt hún snýst. Samt sem áður ætti einnig að hægjast á snúning hennar mjög hratt vegna þess að því hraðar sem stjarna snýst því meiri orkulosun verður og því meira hægist á snúningnum. Þetta átti ekki við PSR 1937+21 heldur hægðist minna á snúningi hennar sem bendir til þess að hún sé mjög gömul. Nú hafa fleiri stjörnur eins og PSR 1937+21 fundist og eru þær kallaðar millísekúndutifstjörnur og snúast á bilinu 100 til 1000 sinnum á sekúndu. Millisekúndutifstjörnur eru flestar [[tvístirni]] og í mjög lítilli fjarlægð frá nágrannastjörnu sinni. Því styttri tími sem stjörnurnar eru að fara í kringum hvor aðra því minni er fjarlægðin á milli þeirra. Þannig getum við séð hvernig millisekúndutifstjörnur hafa fengið þennan gríðarlega hraða snúning. Ef við ímyndum okkur tvístirni sem saman stendur af einni hámassastjörnu og einni lágmassastjörnu vitum við að hámassastjarnan þróast hraðar en sú massaminni og verður að sprengistjörnu af gerð II. Þá myndast nifteindastjarna sem snýst mjög hratt. Með tímanum, eða eftir marga milljarða ára, hægist á snúningi nifteindastjörnunnar vegna allrar orkulosunarinnar út í geiminn. Þá hefur massaminni stjarnan þróast hægt og rólega og verður að [[rauður risi|rauðum risa]] sem fyllir á endanum út í [[Roche-mörk]]in. Þegar það gerist flæðir gas inn fyrir [[Lagrange-punktur|Lagrange-punktinn]] og á nifteindastjörnuna. Lagrange-punkturinn er þar sem Roche-mörk stjarnanna mætast. Gasið rekst á yfirborð nifteindastjörnunnar á gríðarlegum hraða og við ákveðið horn sem lætur stjörnuna snúast hraðar. Undið er upp á gömlu hægu nifteindastjörnunna með massatilfærslu frá uppblásnu nágrannastjörnunni. Til eru nifteindastjörnur eins og stjarnan PSR 1937+21 sem ekki eru í tvístirni. Talið er að þær nifteindastjörnurnar hafi eytt nágrannastjörnu sinni með orkuháu ögnunum sem nifteindastjarnan hefur gefið frá sér eftir að undið hafði verið upp á hana.<ref name="freedman" /> Eins og tekið var fram áður þá gefa allar tifstjörnur frá sér [[útvarpsbylgja|útvarpsbylgjur]], en tifstjörnur í tvístirni með sólstjörnu gefa frá sér röntgenbylgjur. Þetta gerist þegar gasið úr sólstjörnunni hefur lent á yfirborði nifteindastjörnunnar og er stýrt eftir segulásnum þar sem það hitnar mjög hratt og geislar frá sér röntgengeislun sem brýst út um segulásinn. Þessar tifstjörnur eru enn mikil ráðgáta og mikið rannsóknarefni.<ref name="sfv" /> == Segulstirni == Segulstirni eru nifteindastjörnur með gríðarsterkt segulsvið, sterkara en annarra nifteindastjarna. Þær eru segulmögnuðustu hlutir sem fundist hafa. Segulsviðið gæti drepið lífverur úr 1000 km fjarlægð með því að hafa áhrif á [[skautun]] [[vatn]]s. Þegar þetta segulsvið brotnar niður verður mikil útgeislun rafsegulbylgja, einna helst röntgen- og gammageisla. Þetta niðurbrot er mjög hratt og endist segulsvið þessara nifteindastjarna aðeins í um 10.000 ár. [[Stjörnuskjálfti|Stjörnuskjálftar]] geta valdið óreglu í segulsviðinu sem aftur veldur mjög sterkri gammageislun. Slík geislun hefur mælst á jörðinni á árunum 1979, 1998 og 2004. Einnig snúast segulstirni hægar en flestar aðrar nifteindastjörnur, á um 10 sekúndum í stað <1 sekúndu. Segulstirni eru talin líklegasta skýringin á SGR-tifstjörnum sem senda frá sér röntgen- og gammageislun með óreglulegu millibili, en einnig AXP-tifstjörnum, sem einkennast af sterku segulsviði og hægum snúningstíma sem er allt að 2-12 sekúndur. Í apríl 2011 voru aðeins 21 segulstirni þekkt. Þær myndast þegar snúningur, hiti og segulsviðsstyrkur móðurstjörnu lenda á réttu bili. Þá breytast hiti og snúningsorka í segulorku. Við þetta styrkist segulsviðið sem var gríðarsterkt fyrir upp í allt að 10¹¹ tesla. Talið er að í eitt af hverjum tíu skiptum sem venjuleg nifteindastjarna hefði átt að myndast úr sprengistjörnu myndist segulstirni. == Frægar nifteindastjörnur == [[J1614-2230]] er stærsta nifteindastjarnan sem hefur fundist. Nifteindastjörnuna er að finna í átt að [[Sporðdrekinn|Sporðdrekanum]] í um 3000 ljósára fjarlægð. Vísindamenn höfðu ekki hugmynd um að nifteindastjörnur gætu orðið svona stórar, en J1614-2230 er um tvisvar sinnum massameiri en sólin. Vísindamaðurinn [[Paul Demorest]] fann nifteindastjörnuna. Upprunalega stjarna nifteindastjörnunnar var um 20 sinnum stærri en sólin. Nifteindastjarnan snýst hratt eða 317 sinnum á sekúndu. Í sporbrautinni þar sem nifteindastjarnan er er einnig að finna hvítan dverg sem hefur áhrif á snúningshraða tifstjörnunnar.<ref>{{vefheimild|url=http://news.discovery.com/space/neutron-star-largest-ever.html|titill=New neutron star largest ever discovered|mánuðurskoðað=5. nóvember|árskoðað=2011}}</ref> Ein fræg nifteindastjarna er [[tifstjarnan í Krabbaþokunni]]. Hún myndaðist þegar sprengistjarna sprakk árið [[1054]] sem sást vel frá jörðinni. Hún var uppgötvuð árið 1968 og var fyrsta nifteindastjarnan sem var tengd þekktri sprengistjörnu. Þessi tifstjarna hefur snúningstímann 33 millisekúndur<ref name="sfv" /> sem þýðir að hún snýst um 30 sinnum um sjálfa sig á sekúndu. Þvermál hennar er um 25 km. Ef til vill gengur um hana reikistjarna í 0,3 AU fjarlægð sem er rúmlega þrisvar sinnum massameiri en jörðin en það myndi útskýra breytingar í snúningstíma hennar. Eins og áður var nefnt snýst hraðasta nifteindastjarnan, PSR J1748-2446ad, 716 sinnum á sekúndu. Hún var uppgötvuð árið 2004 af [[Jason W. T. Hessels]]. Hún er um ekki stærri en 16 km í þvermál og efnið í henni myndi hendast út í geiminn ef hún væri stærri vegna gríðarlegs snúnings hennar. Hún er í um 18.000 ljósára fjarlægð frá okkur í stjörnumerkinu [[Bogmaðurinn|Bogmanninum]]. Hún er hluti af tvístirni. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Stjörnufræði]] cpkc2en91ydczzb29kyncyo3gbe0l4j 1 103476 1983495 1153334 2026-10-20T23:15:34Z Akigka 183 Akigka færði [[Spjall:Nifteindastjörnur]] á [[Spjall:Nifteindastjarna]]: Íslenskt nafn 1153334 wikitext text/x-wiki Eftir hvern er þessi grein? Ef hún er tekin orðrétt af vefnum er (líklega) um höfundarréttarbrot að ræða og greininni verður eytt! [[Notandi:Thvj|Thvj]] 21. nóvember 2011 kl. 15:51 (UTC) : Áður en við hótum eyðingu er kannski nóg að spyrja bara hvort ritgerðin sé frumsamin. Líklega er þetta nú bara skólaritgerð. Ég gúglaði alla vega þrjár setningar og fann ekki neina síðu sem textinn virðist tekinn af. --[[Notandi:Cessator|Cessator]] 21. nóvember 2011 kl. 15:59 (UTC) :: Já, auðvitað. Ég var bara að vona, af veikum mætti, að höfundurinn sjálfur mundi lesa spjallið og framkvæma nauðsynlega "wiki-hreingerningu" :/ [[Notandi:Thvj|Thvj]] 21. nóvember 2011 kl. 16:31 (UTC) ::: „undraverðar“ stjörnur í „undraverðri“ grein ? [[Notandi:Thvj|Thvj]] 1. desember 2011 kl. 10:07 (UTC) b5zq2d8ejtmihb9yvp51xq24rhsd752 0 117922 1983477 1866134 2026-10-20T22:18:49Z Akigka 183 /* Tenglar */ 1983477 wikitext text/x-wiki {{Geimfari |nafn = William Alison Anders |mynd = Bill Anders Iceland.jpg |myndatexti = Bill Anders á Íslandi árið 2013. |fæðingarnafn = |fæðingarstaður = [[Hong Kong]] |fæðingardagur = {{Fæðingardagur|1933|10|17}} |dauðadagur = {{Dauðadagur|2024|7|6}} |dauðastaður = San Juan, Washingtonfylki |orsök_dauða = Flugslys |tími_í_geimnum = 6 dagar, 3 klukkustundir, 0 mínútur og 42 sekúndur |verkefni = [[Apollo 8]] |innsigli = [[File:Apollo-8-patch.png|30px]]</center> |verðlaun = }} '''William "Bill" Alison Anders''' (fæddur [[17. október]] [[1933]], dáinn [[7. júní]] [[2024]]) var [[Bandaríkin|bandarískur]] [[geimfari]] og síðar sendiherra. Hann var tunglferjuflugmaður í þriggja manna áhöfn [[Apollo 8]] leiðangursins árið 1968, ásamt [[Frank Borman]] og [[Jim Lovell]]. Þeir þrír voru fyrstir til að yfirgefa sporbraut [[Jörðin|Jarðar]], fljúga til og fara á sporbraut um [[Tunglið]]. Þeir voru einnig fyrstir til að sjá bakhlið tunglsins. Á braut um Tunglið tók Bill hina frægu ljósmynd „[[Jarðarupprás]]“. Galen Rowell hjá National Geographic tímaritinu hefur kallað myndina þá áhrifamestu sem tekin hefur verið af jörðinni.<ref>Steve Kessinger. „Earthise“. Heritage Flight Museum. http://www.heritageflight.org/content/about-2/our-history/earthrise/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131006005600/http://www.heritageflight.org/content/about-2/our-history/earthrise/ |date=2013-10-06 }}. (Skoðað 1.10.2013).</ref> Auk þess varð Bill fyrstur manna til að taka mynd af jörðinni í heild sinni, en menn höfðu þá aldrei ferðast jafn langt frá jörðinni.<ref>Apollo 8. NASA. http://www.nasa.gov/mission_pages/apollo/missions/apollo8.html. (Skoðað 1.10.2013).</ref> Bill var í varaáhöfn [[Apollo 11]] leiðangursins árið 1969. Hann er einn af aðeins 24 einstaklingum sem flogið hafa til tunglsins.<ref>„Project Apollo“. NASA. http://www.nasa.gov/mission_pages/apollo/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180103174919/https://www.nasa.gov/mission_pages/apollo/index.html |date=2018-01-03 }}. (Skoðað 1.10.2013).</ref> Anders lést í flugslysi, níræður að aldri, árið 2024. <ref>[https://www.bbc.com/news/articles/cw99wj5e5q8o Nasa Earthrise astronaut dies at 90 in planecrash] BBC, sótt 8. júní 2024</ref> ==Æfingar á Íslandi== ''Aðalgrein: [[Æfingar tunglfara í Þingeyjarsýslum]]'' Árið 1965 kom hópur bandarískra geimfara til æfinga á Íslandi og var Bill Anders meðal þeirra. Hann hafði áður dvalið við skyldustörf í [[Keflavíkurstöðin|herstöð Bandaríkjahers]] á Keflavíkurflugvelli og var því kunnugur staðháttum. Hann kom aftur til æfinga á Íslandi árið 1967 og var félagi hans [[Neil Armstrong]] þá með í för.<ref>Örlygur Hnefill Örlygsson. „The day Neil Armstrong set his foot on Iceland“. goIceland. http://www.goiceland.is/2012/08/the-day-neil-armstrong-set-his-foot-on-iceland/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103165124/http://www.goiceland.is/2012/08/the-day-neil-armstrong-set-his-foot-on-iceland/ |date=2013-11-03 }}. (Skoðað 1.10.2013).</ref> Árið 2013 heimsótti Bill Ísland á ný og fór á gömlu æfingarstaði geimfaranna, m.a. í [[Nautagil]], [[Drekagil]] og [[Askja|Öskju]]. ==Apollo 8== Apollo 8 var fyrsta flugið til tunglsins. Leiðangurinn lagði af stað 21. desember 1968 og fór á braut um tunglið að kvöldi 23. desember. Geimfarið fór tíu hringi kringum tunglið áður en því var skotið aftur til jarðar. Áhöfnin lenti heilu og höldnu í Kyrrahafinu þann 27. desember 1968. Neil Armstrong og Buzz Aldrin voru í varaáhöfn Apollo 8 ásamt Fred W. Haise og þjálfuðu þeir með áhöfn Apollo 8 fyrir leiðangurinn. <gallery> Image:Ap8-KSC-68PC-147.jpg| Apollo 8 á leiðinni á skotpallinn. Image:As8-16-2583.jpg|Þriðja stig geimfarsins eftir aðskilnað frá stjórnhluta farsins. Image:AS08-13-2329.jpg|Jörðin rís yfir tunglinu. Image:Geology_training_in_Iceland_1967.jpg|Bill Anders við æfingar á Íslandi. </gallery> == Tilvísanir == <div class='references-small'>{{reflist}}</div> == Tenglar == * [http://www.goiceland.is/2012/08/apollo-astronaut-training-in-iceland/ Æfingar tunglfaranna á Íslandi 1965 og 1967] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180118181205/http://www.goiceland.is/2012/08/apollo-astronaut-training-in-iceland/ |date=2018-01-18 }} * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/geimferdir/apollo-11/|title=Apollo 11|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} {{DEFAULTSORT:Anders, Bill }} [[Flokkur:Bandarískir geimfarar]] {{fd|1933|2024|Anders, William}} 3v7rw34s909w9hptroa8551qeq5s1f0 0 126159 1983490 1782437 2026-10-20T22:32:12Z Akigka 183 /* Tenglar */ 1983490 wikitext text/x-wiki '''Robert Rowe Gilruth''' ([[8. október]] [[1913]] – [[17. ágúst]] [[2000]]) var bandarískur frumkvöðull á sviði flugs og geimferða.<ref>{{cite web | url = http://spaceflight.nasa.gov/history/gilruth/gilruth_obit.html | title = FORMER MANNED SPACECRAFT CENTER DIRECTOR DIES | publisher = NASA | access-date = 2014-12-22 | archive-date = 2014-04-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140421035218/http://spaceflight.nasa.gov/history/gilruth/gilruth_obit.html |url-status=dead }}</ref> Hann er þekktastur fyrir að stýra mönnuðum geimferðum hjá [[NASA]], Geimferðastofnun Bandaríkjanna, frá upphafi stofnunarinnar til ársins 1972. Hann hafði umsjón með 25 mönnuðum geimferðum, þeirra á meðal Apollo ferðunum til tunglsins. == Tilvísanir == <div class='references-small'>{{reflist}}</div> == Tenglar == * [http://www.explorationmuseum.com/astronaut-training/ Æfingar tunglfaranna á Íslandi 1965 og 1967] * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/geimferdir/apollo-11/|title=Apollo 11|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} {{fde|1913|2000|Gilruth, Robert Rowe}} kfdvp31qk98l40ln40v1mb24e65vosk 0 141733 1983445 1961579 2026-10-20T17:39:48Z Berserkur 10188 1983445 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Leicester City Football Club | mynd = PrWalkers 5.jpg | Gælunafn =''The Foxes'' Refirnir | Stytt nafn = | Stofnað =1884 | Leikvöllur =[[King Power Stadium]] | Stærð = 32.315 | Stjórnarformaður = [[Aiyawatt Srivaddhanaprabha]] | Knattspyrnustjóri = [[Russell Martin]] | Deild =[[Enska meistaradeildin]] | Tímabil =2025-26 | Staðsetning =23. sæti af 24. (fall) | pattern_la1 = _leicester2223h | pattern_b1 = _leicester2223h | pattern_ra1 = _leicester2223h | pattern_sh1 = _adidaswhite | pattern_so1 = _adidaswhitel | leftarm1 = 0000FF | body1 = 0000FF | rightarm1 = 0000FF | shorts1 = 0000FF | socks1 = 0000FF | pattern_la2 = _leicester2122a | pattern_b2 = _leicester2122a | pattern_ra2 = _leicester2122a | pattern_sh2 = _leicester2122a | pattern_so2 = _leicester2122a | leftarm2 = D6F3F1 | body2 = D6F3F1 | rightarm2 = D6F3F1 | shorts2 = 505050 | socks2 = D6F3F1 | pattern_la3 = _leicester2122t | pattern_b3 = _leicester2122t | pattern_ra3 = _leicester2122t | pattern_sh3 = _leicester2122t | pattern_so3 = _leicester2122t | leftarm3 = 667378 | body3 = 667378 | rightarm3 = 667378 | shorts3 = 000000 | socks3 = FB7ABE }} {{heimildir}} '''Leicester City''' er enskt knattspyrnufélag frá borginni [[Leicester]] í mið-[[England]]i og spilar í [[League One]]. Heimavöllur liðsins er [[King Power Stadium]] sem tekur rúmlega 32.000 í sæti.<ref>{{Cite web|url=https://www.transfermarkt.com/leicester-city/stadion/verein/1003|title=Leicester City - Stadium - King Power Stadium|website=www.transfermarkt.com|language=en|access-date=2025-04-22}}</ref> Liðið var stofnað árið 1884 sem Leicester Fosse F.C. en það var nefnt eftir veginum Fosse road sem var nálægt þáverandi velli. Árið 1891 var völlurinn færður á Filbert Street þar sem spilað var í 111 ár. Nafnið Leicester City leit dagsins ljós árið 1919. Árið 2002 færði liðið sig á Walkers Stadium, nú King Power Stadium eftir eigendaskipti. Leicester City kom öllum að óvörum og sigraði [[enska úrvalsdeildin|ensku úrvalsdeildina]] tímabilið 2015–16. <ref>{{Cite web|url=https://www.premierleague.com/news/2748139|title=PL30: How Ranieri masterminded Leicester's title victory|website=www.premierleague.com|language=en|access-date=2025-04-22}}</ref> Besti árangur liðsins fyrir það var annað sæti tímabilið 1928-1929. Liðið hefur öll sín ár verið í tveimur efstu deildum fyrir utan eitt tímabil. Ennfremur hefur það sigrað League Cup þrisvar; 1964, 1997 og árið 2000. Liðið sigraði FA-bikarinn í fyrsta skipti árið 2021. Það féll úr úrvalsdeildinni árið 2025 og niður í [[League One]] árið 2026. Þekktir leikmenn leikmenn liðsins eru [[Jamie Vardy]], [[Riyad Mahrez]] og [[Kasper Schmeichel]]. Markahrókurinn [[Gary Lineker]] lék með liðinu árin 1978-1985. Gælunafn liðsins er ''Refirnir'' (''the Foxes''). == Titlar == {| class="wikitable" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" ! style="background:lightblue;" | Titill ! style="background:lightblue;" | Fjöldi ! style="background:lightblue;" | Ár |----- | [[Enska úrvalsdeildin]] ||align=center| '''1''' || [[Enska úrvalsdeildin 2015-16|2015-16]]. |----- | [[Enski bikarinn]] ||align=center|'''1''' || 2020-21. |----- | [[Samfélagsskjöldurinn]] || align="center" | '''1''' || 1971. |----- | [[Enski deildabikarinn]] ||align=center|'''3''' || 1964, 1997 og 2000. |- |Titlar samtals |'''6''' | |} * Meistarar í Championship: 1924–25, 1936–37, 1953–54, 1956–57, 1970–71, 1979–80, 2013–14, 2023-24 * Meistarar í League One: 2008–09. * FA Bikarmeistarar: 2020-21. * Úrslit í deildabikarnum: 1964–65, 1998–99 * Úrslit í Samfélagsskildinum: 2016. == Knattspyrnustjórar == {{Col-begin}} {{Col-3}} *[[Frank Gardner]] (1884-1892) *[[Ernest Marson]] (1892-1894) *[[J. Lee]] (1894-1895) *[[Henry Jackson (fotballmanager)|Henry Jackson]] (1895-1897) *[[William Clark]] (1897-1898) *[[George Johnson]] (1898-1912) *[[Jack Bartlett]] (1912-1914) *[[Louis Ford]] (1914-1915) *[[Harry Linney]] (1915-1919) *[[Peter Hodge]] (1919-1926) *[[Willie Orr]](1926-1932) *[[Peter Hodge]] (1932-1934) *[[Arthur Lochhead]] (1934-1936) *[[Frank Womack]] (1936-1939) *[[Tom Bromilow]] (1939-1945) *[[Tom Mather]] (1945-1946) *[[John Duncan]] (1946-1949) {{Col-3}} *[[Normann Bullock]] (1949-1955) *[[David Halliday]] (1955-1958) *[[Matt Gillies]] (1958-1968) *[[Frank O'Farrell]] (1968-1971) *[[Jimmy Bloomfield]] (1971-1977) *[[Frank McLintock]] (1977-1978) *[[Jock Wallace]] (1978-1982) *[[Gordon Milne]] (1982-1986) *[[Bryan Hamilton]] (1986-1987) *[[David Pleat]] (1987-1991) *[[Gordon Lee]] (1991) *[[Brian Little]] (1991-1994) *[[Mark McGhee]] (1994-1995) *[[Martin O'Neill]] (1995-2000) *[[Peter J. Taylor]] (2000-2001) *[[Dave Bassett]] (2001-2002) *[[Micky Adams]] (2002-2004) {{Col-3}} *[[Craig Levein]] (2004-2006) *[[Rob Kelly]] (2006-2007) *[[Nigel Worthington]] (2007) *[[Martin Allen]] (2007) *[[Gary Megson]] (2007) *[[Frank Burrows]] og [[Gerry Taggart]] (2007) *[[Ian Holloway]] (2007-2008) *[[Nigel Pearson]] (2008-2010) *[[Paulo Sousa]] (2010) *[[Sven Göran Eriksson]] (2010-2011) *[[Nigel Pearson]] (2011-2015) *[[Claudio Ranieri]] (2015-2017) *[[Craig Shakespeare]] (2017) *[[Claude Puel]] (2017–2019) *[[Brendan Rodgers]] (2019–) {{Col-end}} ==Heimild== {{commonscat|Leicester City F.C.}} *{{wpheimild|tungumál= en|titill= Leicester City F.C.|mánuðurskoðað= 6. feb.|árskoðað= 2018 }} *{{wpheimild|tungumál= no|titill= Leicester City F.C.|mánuðurskoðað= 10. jan.|árskoðað= 2021 }} <references/> {{Enska úrvalsdeildin}} {{s|1884}} [[Flokkur:Ensk knattspyrnufélög]] gjed00yv7y3767cpwv8wb4q8rvfqnqy 0 153576 1983446 1914286 2026-10-20T17:51:48Z Berserkur 10188 1983446 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnumaður |nafn= Teemu Pukki | mynd = Teemu Pukki 2022.jpg |fullt nafn= Teemu Eino Antero Pukki |fæðingardagur= {{fæðingardagur og aldur|1990|3|29}} |fæðingarbær= [[Kotka]] |fæðingarland= [[Finnland]] |hæð= 1,80 m |staða= framherji |núverandi lið= |númer= 22 |ár í yngri flokkum= |yngriflokkalið= Kotkan Työväen Palloilijat |ár1=2006–2008 |ár2=2008–2010 |ár3=2009–2010 |ár4=2010-2011 |ár5=2011-2013 |ár6=2013-2014 |ár7=2014-2018 |ár8=2018-2023 |ár9=2023-2025 |ár10=2025-2026 |lið1=[[Kotkan Työväen Palloilijat]] |lið2=[[Sevilla Atlético]] |lið3=[[Sevilla FC]] |lið4=[[HJK Helsinki]] |lið5=[[Schalke 04]] |lið6=[[Glasgow Celtic]] |lið7=[[Brøndby IF]] |lið8=[[Norwich City]] |lið9=[[Minnesota United]] |lið10=HJK Helsinki |leikir (mörk)1=29 (3) |leikir (mörk)2=17 (3) |leikir (mörk)3=1 (0) |leikir (mörk)4=25 (13) |leikir (mörk)5=37 (8) |leikir (mörk)6=26(7) |leikir (mörk)7=130 (55) |leikir (mörk)8=198 (87) |leikir (mörk)9= 35 (14) |leikir (mörk)10= 51 (19) |landsliðsár= <br /><br>2007-2011<br>2009-2025 |landslið= [[Finnland U-17]]<br>[[Finnland U-19]]<br>[[Finnland U-21]]<br />[[Karlalandslið Finnlands í knattspyrnu|Finnland]] |landsliðsleikir (mörk)= 9 (5)<br /> 9 (3)<br>23 (7)<br>133 (43) }} '''Teemu Pukki''' er finnskur knattspyrnumaður sem spilaði sem sóknarmaður. Hann spilaði fyrir félagslið í Finnlandi, Spáni, Skotlandi, Þýskalandi, Danmörku, Bandaríkjunum og Englandi. Pukki vann skosku og finnsku deildina ásamt bikartitlum í Danmörku og Finnlandi. Pukki var valinn leikmaður ársins í ensku meistaradeildinni tímabilið 2018–19 þegar [[Norwich City]] vann deildina og hann var markahæstur með 29 mörk. Hann skoraði fyrstu þrennu sína í ensku úrvalsdeildinni gegn [[Newcastle United]] í ágúst 2019. Í kjölfarið var hann valinn leikmaður mánaðarins. Pukki varð markahæsti leikmaður finnska landsliðsins árið 2021 þegar hann fór fram úr Jari Litmanen. Hann lagði skóna á hilluna árið 2026 <ref>[https://www.bbc.com/sport/football/articles/cqvg0vjde20mo Former Norwich and Finland striker Pukki to retire] BBC, sótt 20. október 2026</ref>. *Pukki skoraði tvívegis gegn [[KR]] árið 2014 í undankeppni Meistaradeildar Evrópu þegar hann spilaði með [[Glasgow Celtic|Celtic]]. ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Pukki, Teemu}} {{f|1990}} [[Flokkur:Finnskir knattspyrnumenn]] p6z510g3sduie7t39hs14jlezn93wh5 0 160951 1983400 1873310 2026-10-20T13:52:20Z Makenzis 56151 1983400 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Notts County Football Club | Mynd = [[Mynd:MeadowLane1.jpg|250px]] | Gælunafn = ''The Magpies'' | Stytt nafn = | Stofnað =1862 | Leikvöllur = [[Meadow Lane]] | Stærð = 18.841 | Stjórnarformaður = Christoffer Reedtz | Knattspyrnustjóri = [[Neal Ardley]] | Deild = '''[[EFL League One]] (III)''' | Tímabil = 2025-26 | Staðsetning = 5. ''[[EFL League Two]] (IV)'' | pattern_la1 = _notts2021h | pattern_b1 = _notts2021h | pattern_ra1 = _notts2021h | pattern_sh1 = _barnsley2021a | pattern_so1 = _blacktop | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = 000000 | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _notts2021a | pattern_b2 = _notts2021a | pattern_ra2 = _notts2021a | pattern_sh2 = _psv2021a | pattern_so2 = _whitetop | leftarm2 = 77BBFF | body2 = 77BBFF | rightarm2 = 77BBFF | shorts2 = 77BBFF | socks2 = 77BBFF | pattern_la3 = | pattern_b3 = | pattern_ra3 = | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = | body3 = | rightarm3 = | shorts3 = | socks3 = }} '''Notts County Football Club''' er [[Knattspyrna|knattspyrnufélag]] með aðsetur í [[Nottingham]] og spilar í [[Enska önnur deildin|Ensku annari deildinni]] sem er fjórða efsta deild enskrar knattspyrnu. Félagið var stofnað árið 1862 og er þar með elsta félagslið heims. Félagið var eitt af tólf stofnfélögum enskrar deildarkeppni árið 1888. Leikmenn liðsins voru kallaðir "Magpies" (skjóir) vegna búninganna sem þeir spila í sem eru svart-hvít röndóttir Það gaf [[Juventus FC|Juventus ]] hugmyndinna, að þeirra frægu búningum árið 1903. Liðið fluttist á þann heimavöll sem það spilar á núna, [[Meadow Lane]] árið 1910 og hefur haldið sig þar síðan. Notts County er með mikinn ríg við granna sína í [[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]], en einnig er talsverður rígur við [[Mansfield Town F.C.|Mansfield Town]]. {{S|1862}} [[Flokkur:Ensk knattspyrnufélög]] [[Flokkur:Knattspyrnufélög frá Nottingham]] {{stubbur|knattspyrna}} 95zz3t65kz5epjd14qe0ybuc7qmfh7j 0 161273 1983396 1942325 2026-10-20T13:32:04Z Makenzis 56151 1983396 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Grimsby Town Football Club | mynd = | Gælunafn =The Mariners | Stytt nafn = | Stofnað =1878, sem ''Grimsby Pelham'' | Leikvöllur =[[Blundell Park]], [[Grimsby]] | Stærð = 9.031 | Stjórnarformaður = [[Philip Day]] | Knattspyrnustjóri = [[Paul Hurst]] | Deild = League Two | Tímabil = 2025/26 | Staðsetning = 7.sæti ''League Two'' | pattern_la1 = _grimsby2021h | pattern_b1 = _grimsby2021h | pattern_ra1 = _grimsby2021h | pattern_sh1 = _grimsby2021h | pattern_so1 = | leftarm1 = 000000 | body1 = FFFFFF | rightarm1 = 000000 | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _grimsby2021a | pattern_b2 = _grimsby2021a | pattern_ra2 = _grimsby2021a | pattern_sh2 = _grimsby2021a | pattern_so2 = | leftarm2 = 2244CC | body2 = 2244CC | rightarm2 = 2244CC | shorts2 = 2244CC | socks2 = 000064 | pattern_la3 = _grimsby2021t | pattern_b3 = _grimsby2021t | pattern_ra3 = _grimsby2021t | pattern_sh3 = _grimsby2021t | pattern_so3 = _grimsby2021t | leftarm3 = FE6741 | body3 = FE6741 | rightarm3 = FE6741 | shorts3 = FE6741 | socks3 = FE6741 }} '''Grimsby Town F.C.''' [[England|enskt]] [[Knattspyrna|knattspyrnufélag]] með aðsetur í [[Grimsby]], Félagið var stofnað árið árið 1878. [[Jason Daði Svanþórsson]] spilar með liðinu. == Tengill == * https://www.grimsby-townfc.co.uk/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210608234212/https://www.grimsby-townfc.co.uk/ |date=2021-06-08 }} [[Flokkur:Ensk knattspyrnufélög]] {{S|1878}} 0yph1xvwkpwgzyed2kjqn14vazw3dl4 1983408 1983396 2026-10-20T14:46:09Z Berserkur 10188 1983408 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Grimsby Town Football Club | mynd = | Gælunafn =The Mariners | Stytt nafn = | Stofnað =1878, sem ''Grimsby Pelham'' | Leikvöllur =[[Blundell Park]], [[Grimsby]] | Stærð = 9.031 | Stjórnarformaður = [[Philip Day]] | Knattspyrnustjóri = [[Paul Hurst]] | Deild = League Two | Tímabil = 2025/26 | Staðsetning = 7.sæti ''League Two'' | pattern_la1 = _grimsby2021h | pattern_b1 = _grimsby2021h | pattern_ra1 = _grimsby2021h | pattern_sh1 = _grimsby2021h | pattern_so1 = | leftarm1 = 000000 | body1 = FFFFFF | rightarm1 = 000000 | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _grimsby2021a | pattern_b2 = _grimsby2021a | pattern_ra2 = _grimsby2021a | pattern_sh2 = _grimsby2021a | pattern_so2 = | leftarm2 = 2244CC | body2 = 2244CC | rightarm2 = 2244CC | shorts2 = 2244CC | socks2 = 000064 | pattern_la3 = _grimsby2021t | pattern_b3 = _grimsby2021t | pattern_ra3 = _grimsby2021t | pattern_sh3 = _grimsby2021t | pattern_so3 = _grimsby2021t | leftarm3 = FE6741 | body3 = FE6741 | rightarm3 = FE6741 | shorts3 = FE6741 | socks3 = FE6741 }} '''Grimsby Town F.C.''' [[England|enskt]] [[Knattspyrna|knattspyrnufélag]] með aðsetur í [[Grimsby]], Félagið var stofnað árið árið 1878. [[Jason Daði Svanþórsson]] spilaði með liðinu 2024-2026. == Tengill == * https://www.grimsby-townfc.co.uk/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210608234212/https://www.grimsby-townfc.co.uk/ |date=2021-06-08 }} [[Flokkur:Ensk knattspyrnufélög]] {{S|1878}} p4srlpn0cidkj9ikyfdt2q5sgx9ua1y 0 162663 1983399 1934735 2026-10-20T13:47:37Z Berserkur 10188 1983399 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnumaður |nafn=Hjörvar Hafliðason |mynd= |fullt nafn=Hjörvar Hafliðason |fæðingardagur={{Fæðingardagur og aldur|1980|10|6}} |fæðingarbær=[[Reykjavík]] |fæðingarland=Ísland |hæð= |staða= Markvörður |núverandi lið= |númer= |ár í yngri flokkum= |ár1=1998 |ár2=1999-2002 |ár3=2000-2001 |ár4=2005-2007 |lið1=[[HK]] |lið2=[[Valur]] |lið3=[[Stoke City]] |lið4=[[Breiðablik]] |leikir (mörk)1=13 |leikir (mörk)2=38 |leikir (mörk)3=0 |leikir (mörk)4= 43 |landsliðsár=2000 |landslið=Ísland U-21 |landsliðsleikir (mörk)= 1 }} '''Hjörvar Hafliðason''' (fæddur 6. október 1980) er íslenskur fjölmiðlamaður og fyrrum knattspyrnumaður. Hann hefur viðurnefnið ''Dr. Football''. Hjörvar spilaði sem markmaður 1998 til 2017 með hléum. Hann var í Breiðabliki, Val, Augnabliki og HK. Tímabilið 2000–01 var Hjörvar til reynslu hjá [[Stoke City]]. Hjörvar hefur starfað á Stöð 2 Sport og hefur verið fenginn sem álitsgjafi þar. Hann fer nú fyrir hljóðveitunni ''[[Dr. Football]]'' sem kemur út nokkrum sinnum í viku. Þar er fjallað um knattspyrnu á Íslandi, Evrópu og um heiminn. Hjörvar var íþróttastjóri [[Viaplay]] á Íslandi en þar er m.a. sýnd knattspyrna frá Þýskalandi og Norðurlöndum. Hjörvar starfaði um árabil á útvarpsstöðinni [[FM957]] og var hann einn af stofnendum morgunþáttarins Brennslan. Hann er einnig einn af upprunalegu meðlimum útvarpsþáttarins [[FM95BLÖ]]. Eiginkona Hjörvars er [[Heiðrún Lind Marteinsdóttir]], framkvæmdastjóri Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi. ==Tenglar== *[https://soundcloud.com/hj-rvar-hafli-ason Dr. Football hljóðveitan] *[https://www.ksi.is/mot/leikmadur/?leikmadur=5142 KSÍ - Tölfræði H.F.] {{f|1980}} [[Flokkur:Íslenskir knattspyrnumenn]] [[Flokkur:Íslenskt fjölmiðlafólk]] n4ujhg4jnp7z3u58e4b3j5brwtxfvbt 0 168646 1983470 1838851 2026-10-20T22:02:24Z Akigka 183 /* Heimildir */ 1983470 wikitext text/x-wiki [[Mynd:World_map_with_tropic_of_cancer.svg|alt=Heimskort er sýnir hvar hvarfbaugur nyrðri liggur.|thumb|right|Heimskort er sýnir hvar hvarfbaugur nyrðri liggur.]] [[Mynd:Tropic_of_cancer_passes_through_Madhay_Pradesh.jpg|alt= Skilti sem sýnir mörk hvarfbaugs nyrðri í Madhya Pradesh fylkisins á Indlandi.|thumb|right|Skilti sem sýnir mörk hvarfbaugs nyrðri í Madhya Pradesh-fylki á Indlandi.]] [[Mynd:Axial_tilt_vs_tropical_and_polar_circles.svg|alt= Mynd (með enskum texta) er skýrir tengsl halli jarðmönduls við hvarfbaugana og heimskautabaugana.|thumb|right|Mynd (með enskum texta) er skýrir tengsl halla jarðmönduls við hvarfbaugana og heimskautabaugana.]] '''Hvarfbaugur nyrðri''', sem einnig er nefndur '''Krabbabaugur''', er norðlægasta [[breiddargráða]] [[Jörðin|jarðar]] þar sem [[sólin]] getur verið beint yfir. Þetta gerist á [[Sumarsólstöður|sumarsólstöðum]], þegar [[norðurhvel]] jarðar hallar að sólu að hámarki og sólargangurinn er lengstur. Það nær einnig 90 gráðum undir sjóndeildarhringinn á miðnætti sólar á [[Vetrarsólstöður|vetrarsólstöðum]], þegar sólargangurinn er stystur. Þegar sólin er hæst á lofti á jafndægri á hausti og vori stendur sólin í hvirfilpunkti á [[Miðbaugur|miðbaug]]. Þá er hún á miðjum himni og skín beint ofan á hvirfilinn þannig að hvergi er skugga að sjá. Vegna halla [[Jarðmöndull|jarðmöndulsins]] um 23,5° er sól í hvirfilpunkti á mismunandi um breiddargráðum eftir því hvenær ársins er. Jafngildi hvarfbaugs nyrðri á [[suðurhvel]]i er [[hvarfbaugur syðri]] (eða Steingeitarbaugur). Hvarfbaugar geta einnig komið fyrir í samspili stjórnmála og landafræði sem landfræðileg afmörkun. Hvarfbaugur nyrðri er þannig notaður til takmörkunar á gagnkvæmri varnarskyldu Atlantshagsbandalagsins, í stofnsáttamála bandalagsins (grein 6.). Þar eru aðildarríki NATO ekki skuldbundin til að koma til varnar öðrum bandalagsríkjum á land- eða hafsvæði sunnan við Hvarfbaug nyrðri.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.nato.int/cps/en/natolive/official_texts_17120.htm|titill=The North Atlantic Treaty|höfundur=NATO|útgefandi=NATO|mánuður=4. apríl|ár=1949|mánuðurskoðað=26. júlí|árskoðað=2022}}</ref> == Heimildir == * {{Wpheimild|tungumál=en|titill=Tropic of Cancer|mánuðurskoðað=27. júlí|árskoðað=2022}} * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/jordin/arstidir/|title=Árstíðir|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} == Tilvísanir == {{Reflist|3}} {{Bauganet jarðar}} [[Flokkur:Breiddarbaugar]] 9r2i1l0vuea842mt5ilz4vs9sql4a5c 0 168648 1983480 1838852 2026-10-20T22:22:15Z Akigka 183 /* Heimildir */ 1983480 wikitext text/x-wiki [[Mynd:World_map_with_tropic_of_capricorn.svg|alt=Heimskort er sýnir hvar hvarfbaugur syðri liggur.|right|thumb|Heimskort er sýnir hvar hvarfbaugur syðri liggur.]] [[Mynd:Tropic_of_capricorn_Australia.jpg|alt=Vegaskilti sem sýnir mörk hvarfbaugs syrðri í Vestur-Ástralíu.|right|thumb|Vegaskilti sem sýnir mörk hvarfbaugs syðri í Vestur-Ástralíu.]] [[Mynd:Axial_tilt_vs_tropical_and_polar_circles.svg|alt= Mynd (með enskum texta) er skýrir tengsl halli jarðmönduls við hvarfbaugana og heimskautabaugana.|right|thumb|>Mynd (með enskum texta) er skýrir tengsl halli jarðmönduls við hvarfbaugana og heimskautabaugana.]] '''Hvarfbaugur syðri''', sem einnig er nefndur '''Steingeitarbaugur''', er syðsta [[breiddargráða]] [[Jörðin|jarðar]] þar sem [[sólin]] getur verið beint yfir. Þetta gerist á [[Vetrarsólstöður|vetrarsólstöðum]], þegar suðurhvel jarðar hallar að sólu að hámarki og sólargangurinn er lengstur. Það nær einnig 90 gráðum undir sjóndeildarhringinn á miðnætti sólar á [[Sumarsólstöður|sumarsólstöðum]], þegar sólargangurinn er stystur. Þegar sólin er hæst á lofti á jafndægri á hausti og vori stendur sólin í hvirfilpunkti á [[Miðbaugur|miðbaug]]. Þá er hún á miðjum himni og skín beint ofan á hvirfilinn þannig að hvergi er skugga að sjá. Vegna halla [[Jarðmöndull|jarðmöndulsins]] um 23,5° er sól í hvirfilpunkti á mismunandi um breiddargráðum eftir því hvenær ársins er. Jafngildi hvarfbaugs syðri á norðuhveli er [[hvarfbaugur nyrðri]] (Krabbabaugur). Hvarfbaugur syðri er einn af fimm helstu breiddargráðum sem eru merktir á kortum af jörðinni. Breidd hennar er eins og er 23°26′10,9″ (eða 23,43636°) sunnan miðbaugs, en hún færist mjög smám saman norður á bóginn. == Heimildir == * {{Wpheimild|tungumál=en|titill=Tropic of Capricorn|mánuðurskoðað=27. júlí|árskoðað=2022}} * {{cite web|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|title=Árstíðir|website=Stjörnufræðivefurinn|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/jordin/arstidir/}} {{Bauganet jarðar}} [[Flokkur:Landafræðihugtök]] [[Flokkur:Breiddarbaugar]] kbgwbdzuztyth1mmliwysypxyqgl7do 0 170717 1983402 1827133 2026-10-20T14:18:37Z Salvor 70 Salvor færði [[Svörtuloftaviti]] á [[Skálasnagaviti]]: Skálasnagaviti er nafnið sem er notað á Örnefnasjá og nýjum skipulagsgögnum. Vitinn heitir tveimur nöfnum. 1827133 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Svörtuloft lighthouse.jpg|thumb|right|Svörtuloftaviti.]] '''Svörtuloftaviti''' er 9,5 metra hár steinsteyptur ferstrendur [[viti]] sem stendur á [[Skálasnagi|Skálasnaga]] ofan við hamrabeltið [[Svörtuloft]] á utanverðu [[Snæfellsnes]]i. Núverandi viti var reistur 1931 eftir teikningu Benedikts Jónssonar, en áður hafði þar verið 10 metra hár stálgrindarviti frá 1914. Ljóseinkenni vitans er Fl(2)W 10s (2 hvít blikkljós á 10 sekúndna fresti). {{Vitar á Íslandi}} [[Flokkur:Vitar á Íslandi]] [[Flokkur:Snæfellsbær]] {{s|1914}} teixvnlpesklg778xynel1c98oedgwu 1983404 1983402 2026-10-20T14:20:03Z Salvor 70 setti inn nýtt nafn 1983404 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Svörtuloft lighthouse.jpg|thumb|right|Skálasnagaviti (Svörtuloftaviti).]] '''Skálasnagaviti''' eða '''Svörtuloftaviti''' er 9,5 metra hár steinsteyptur ferstrendur [[viti]] sem stendur á [[Skálasnagi|Skálasnaga]] ofan við hamrabeltið [[Svörtuloft]] á utanverðu [[Snæfellsnes]]i. Núverandi viti var reistur 1931 eftir teikningu Benedikts Jónssonar, en áður hafði þar verið 10 metra hár stálgrindarviti frá 1914. Ljóseinkenni vitans er Fl(2)W 10s (2 hvít blikkljós á 10 sekúndna fresti). {{Vitar á Íslandi}} [[Flokkur:Vitar á Íslandi]] [[Flokkur:Snæfellsbær]] {{s|1914}} 4gu0r1zsxupb6h6sw3midqgayl6h7io 0 192009 1983531 1983176 2026-10-21T09:24:10Z Breki Einarsson 93593 Bætti við kirkjubókatexta 1983531 wikitext text/x-wiki '''Bjarna-Dísa''' (einnig kölluð '''Bótar-Dísa''') er frægur þjóðsagnakenndur [[draugur]] og [[ættarfylgja]] frá [[Austurland|austurlandi]] sem á uppruna sinn að rekja til síðustu ára [[18. öldin|18. aldar]] samkvæmt [[Þjóðsaga|þjóðsögum]]. Bjarna-Dísa hét Þórdís Þorgeirsdóttir og var fædd 1776, hún varð úti eða var myrt af Þorvaldi Ögmundssyni vegna hjátrúaræðis sem algengt var á öldum áður. Í kirkjubók Dvergasteinssýslu stendur þetta: " Þann 12 Decembr. [???????] og Þordys Þorgeirsdotter í Austdal. 24 ára fraus í hel á fiollum uppe þann 28. Novembr: Fannst með lyfsmarke, enn dó aður til bygða komst"[https://manntal.is/myndir/geymsluskrar_stafraen_afrit/Dvergasteinn_vid_Seydisfj%C3%B6rd/IS_THI_0623_0000_077_B_BA_0001_01_001/1103_077_B_BA_0001_050.jpg]<ref>ÞÍ. Dvergasteinn við Seyðisfjörð - prestakall 0000 BA/1-1-1</ref> Hún er talin fylgja afkomendum Þorvalds Ögmundssonar (f. um 1766) og þar sérstaklega afkomendum Sigurðar Þorvaldssonar í Bót, sonar Þorvalds, sem síðar fluttu til Hreimsstaða. Nafnið Bótar-Dísa lifði í þeirri ætt í gegnum munnmæli frá því að Sigurður Þorvaldsson bjó á Bót og allt til dagsins í dag. Það var ekki fyrr en seinna að það kom í ljós að þetta væri sami draugurinn og Bjarna-Dísa. Þó þessi tenging við nafnið og ættina sé til dæmis í sögum Sigfúsar Sigfússonar<ref>Breki Einarsson. "Draugurinn Bótar-Dísa: Ættarfylgjan mín." ''Fréttabréf Ættfræðifélagsins,'' september 2025.</ref> Þann 23. ágúst 2017 var minnisvarði reistur í Dísubotni á vegum Gönguklúbbs Seyðisfjarðar og [[Kristín Steinsdóttir|Kristínar Steinsdóttur]] rithöfundar. Dísa er sögð hafa dáið þar 1797.<ref>„Hvað? Hvenær? Hvar?“ ''Fréttablaðið,'' 23. ágúst 2017.</ref> Dísa hefur mikið verið í umræðu síðan í lok 18. aldar og hafa verið ótal sagnir þar sem hún kemur fyrir. Henni hefur verið líst sem sérstaklega öflugum draug sem gat látið sjá sig um nótt eða að degi til. == Uppruni og Frásögn == === Úr Þjóðsögum Jóns Árnasonar<ref>{{Cite web|url=https://is.wikisource.org/wiki/%C3%8Dslenzkar_%C3%BEj%C3%B3%C3%B0s%C3%B6gur_og_%C3%A6fint%C3%BDri/Draugas%C3%B6gur/Bjarna-D%C3%ADsa|title=Íslenzkar þjóðsögur og æfintýri/Draugasögur/Bjarna-Dísa - Wikiheimild|website=is.wikisource.org|language=is|access-date=2026-10-14}}</ref> === Maður hét Bjarni; hann var Þorgeirsson. Hann var á dögum seint á 18. öld og fram yfir 1840. Systur átti hann er Þórdís hét; hún var um tvítugt þegar þessi saga gjörðist. Þórdís var þokkaleg sýnum, en þókti fremur svarri í geði. Hún hélt mikið til í klæðaburði og apaði það hún gat eftir dönsku kvenfólki, enda var hún til vistar á [[Eskifjörður|Eskjufjarðarkaupstað]] seinasta ár sem hún lifði. So bar til að Bjarni Þorgeirsson ferðaðist ofan á Eskifjörð; slóst þá Dísa í ferð með bróður sínum og ætlaði með honum til [[Seyðisfjörður|Seyðisfjarðar]] hvar Bjarni þá átti heimili. Er ekki sagt af ferðum þeirra fyrr en þau tóku sér gisting á Þrándarstöðum í Eiðaþinghá. Þetta var fyrri part [[Þorri|þorra]]. Þar vóru þau eina nótt. En næsta morgun þegar þau vildu halda ofan yfir Fjarðarheiði var veður þykkt og snæfall með talsverðu frosti. Innti þá Bjarni til við systur sína að hún skyldi vera eftir, því veður væri ótryggilegt. en hún klædd til stáss en ekki skjóls. [[Mynd:Kjole,_hvid_moll_Kjole,_hvid_moll,_ca._1797.png|thumb|Þetta er líklega Danski stíllinn sem Þórdís var að herma eftir, kjóllinn er talin vera frá sama ári og hún dó. Mynd lýsingin er þessi: Chemisekjole i hvid moll fra c. 1797 Af Peter Danstrøm & Roberto Fortuna/Danmarks Nationalmuseum.]] Hún var í einföldum léreftskjól og léreftsskyrtu ermalausri fyrir framan olboga; þá kallaði hún serk og vildi ei sjá öðruvísi snið á skyrtu. Klút hafði hún á höfði rauðan og brúnan og illa klædd til handa og fóta. Ekki tók Dísa því vel að sitja eftir; kvaðst hún fara skyldi með honum hvurt hann vildi eða ekki. Sló þegar í deilu með þeim, og héldu so af stað bæði í illu skapi, lögðu upp á heiðina þrátt fyrir það þó veðrið meir og meir versnaði. Nú kom þar að Bjarni vissi ekkert hvað hann fór, en Dísa mæddist bæði af kulda og þreytu, en alltaf gat hún nokkuð jagazt unz hana þó þraut með öllu gang. Tók þá Bjarni til að grafa þau í fönn. En þegar hann var að ljúka við það sýndist honum rífa í mel skammt í burt; sagði þá Dísu að hann vildi koma þar og vita ef hann þekkti melinn. Hún bað hann fara ei frá sér, en það tjáði ei. Fór so Bjarni, en þá skelldi saman veðrið. Fann hann so hvurki melinn né Dísu aftur. Hélt hann samt eitthvað í ráðleysu unz hann í vökulok um kvöldið skreiddist að Firði í Seyðisfirði næstum örmagna, mállaus og mikið skemmdur á andliti. Hafði hann villzt út eftir fjallinu og hrapað fyrir klungur og kletta, misst af sér höfuðfatið, og allt úr góðu lagi. Þá bjó í Firði bóndi sá er hét Þorvaldur Ögmundsson. Hann var mikill fyrir sér, ramur að afli og hinn hugrakkasti. Sögðu þeir sem þekktu hann að hann kynni ekki að hræðast. Hann var hreinlyndur og fljótlyndur, eldsnar og hinn mesti greiðamaður. Hann tók vel móti Bjarna; lét hann hjúkra honum sem mest mátti. En ekki var það fyrr en kvöldið eftir að Bjarni varð fær að segja ferðasögu sína; so var af honum dregið. Bað hann þá Þorvald styrkja sig til að leita systur sinnar, en veðrið hélzt enn hið sama. Það var útnorðan mjög hvasst og dimmt, en frost so mikið að valla var fært hraustum kallmönnum heimahúsa á milli. Þar var Bjarni so aðra nótt. En á fimmta dægri eftir að hann skildi við Dísu rofaði lítið eitt til. Bjuggust þeir þá til ferða Þorvaldur, Bjarni og vinnumaður að nafni Jón Bjarnason, duglegur maður og drengur góður; héldu svo upp til heiðar, en þó nokkuð frá alfaravegi því það var geta Bjarna að þar mundi hennar helzt að leita. Þegar þeir vóru komnir norður fyrir Stafdalsfell heyrðu þeir öskur svo mikið að undir drundi í öllum fjöllum nálægt. Skaut þeim Jóni og Bjarna þá heldur en ekki skelk í bringu, en Þorvaldur vissi ekki hvað það var að hræðast. Hélt hann þá í þá átt er hljóðið heyrðist frá unz hann kom í Stafdal austarlega. Vóru þá félagar hans farnir að draga sig á eftir honum. Frýjaði þá Þorvaldur Jóni hugar að fylgja sér betur. Þá var dagur þrotinn, en veður nokkuð bjart, frostbitra fram úr keyrandi. Tunglskin var á, en skýjarek so tíðum dró fyrir það. Þá sá Þorvaldur eitthvað á skafli sem hann átti þar ei von, sem þó vel var kunnugur. Það var hér um teigshæð frá þeim. Þá mælti hann til þeirra: „Þar mun nú Þórdís vera;“ og var það líka sem hann sagði. Gekk hann so til hennar. Var hún þá ei, sem hann mundi vænta dauðrar manneskju, liggjandi, heldur er hún því líkast sem menn eru á setum sínum. Léreftskjóllinn var í göndli um mittið á henni gaddfrosinn og hún ber fyrir neðan og berhöfðuð, snjóhúsið burt fokið, so aðeins sást botninn. Talaði þá Þorvaldur til félaga sinna að þeir skyldu ganga nær og hjálpa sér til að búa um líkið á húð er hann hafði með sér til akfæra; dröttuðu þeir þá til hans. Sagði hann þá Bjarna að skera frostgarðinn utan af henni, því hann vildi færa hana í buxur sem hann hafði með sér so hún væri ekki nakin í flutningnum. Því hlýddi Bjarni, þó hræddur væri. Síðan tók Þorvaldur hana upp í fang sér og ætlaði að færa hana í buxurnar, en í því rak hún upp so mikið orghljóð að fram úr hófi keyrði. Hefur Þorvaldur so sagt að það hafi sér þótt óskiljanlega sterkt og mikið. Hrukku þá félagar hans frá dauðhræddir, en Þorvaldi brá so við að hann skaut Dísu hart niður og mælti heldur fljótlega: „Ónýtt er þér, Dísa, að sýna mér þessa hnykki því þá hræðist ég alls ekki. Og haldirðu þeim fram skaltu vita að ég skal tæta þig taug frá taug og kasta so hræi þínu fyrir varga. En þar á mót, verðir þú oss venjulega dæl í flutningi og okkur áhankast ekkert með þig ofan skal ég gjöra kistu um þig og koma þér í kristinna manna reit þó mér ímyndist að þú sért þess ei verðug.“ Eftir það tók hann hana, klæddi og bjó um á húðinni, kallaði félaga sína og hélt heimleiðis. Það hafði Þorvaldur aðgætt að frá bæli Dísu lágu för hennar með þeim hætti að hún hafði fetað so hvurt far var í öðru hér um fjóra faðma burt og stokkið so öfug í einu hlaupi jafnfætis aftur í bælið. Að þessu var hún búin tvívegis. Hafði so sagt Hermann í Firði í Mjóafirði sem var kallaður margfróður að þetta væri vani þeirra er aftur gengi, og næði þeir að gjöra þetta þrisvar þá væri fullkomin afturgangan; en Dísu vantaði þriðja sporið. Nú héldu þeir ofan af heiðinni. Dreif þá yfir veðrið so dimmt að ekki var ratandi. Komust þeir þó klaklaust að Fjarðarseli. Er þá stutt bæjarleið út að Firði út með fjallsbríkum og treysti ekki Þorvaldur sér vel að rata upp [í] Fjörð; bað því sér og föruneyti sínu gistingar. En bóndi þverneitaði; kvaðst hafa orðið var við ónotafylgju þeirra. Tók Þorvaldur þá til sinna ráða; setti líkið inn í kofa gegnt baðstofudyrum og gekk so með félögum sínum til baðstofu. En bóndi með syni sínum settist á pallstokk; þeir hétu hvur tveggja Björn; tóku sér broddstafi í hönd og lögðu jafnt og títt fram í dyrnar; því héldu þeir af nóttina. Ekki varð Þorvaldi svefnsamt, fór ekki af fötum og gekk einatt út að líta til veðurs. Eitt sinn um nóttina þegar hann vildi hverfa í bæinn varð Dísa fyrir honum í dyrum eins og hún vildi aftra honum inngöngu; en hann veik henni hjá sér og skundaði til baðstofu. Með degi rofaði veðrið so þeir komust heim að Firði. Jafnan þókti skráveifur í kofa þeim er Dísa var í um nóttina. Nú tók Þorvaldur til kistusmíðis eins og hann hét og lét so flytja Dísu að Dvergasteini. Þar var þá prestur síra Þorsteinn Jónsson skáldið. Hann veitti Dísu greftrun að kristnum sið. En so brá við að næsta morgun eftir var í fótaenda á leiði Dísu hola undarlega djúp. Var hún fyllt, en eins var hún opin annan morgun. Enn var hún fyllt, en þriðja morgun var hún opin. Gekk þá prestur sjálfur til og lukti hana. Segja menn að upp frá því hafi hún ekki opnazt. Nú er að segja frá Bjarna að ætíð þá hann ætlaði að sofna kom Dísa og vildi taka um kverkar honum og fór ekkert dult með, því það mátti um hana segja sem Þorgerði hörgabrúði í Jómsvíkingarímum að „eins þann sáu illa gest óskyggnir sem hinir.“ Það sögðu menn að hún hefði oft sókt að honum þó ljós væri hjá honum. Fór hann þá til síra Þorsteins sem áður er getið og fékk hjá honum einhvurja verju, so aldrei vann Dísa á honum sjálfum. Þrettán börn átti Bjarni og dóu þau öll ung og bráðlega. Hafa menn haft fyrir satt að Dísa hafi flýtt fyrir dauða allra þeirra. Hún fylgdi Bjarna til dauðadags; gerði þá oft mikið vart við sig, drap skepnur manna og stundum réðist hún á menn til átaka og eru margar smásögur af brellum hennar sem of langt væri hér upp að telja; – Og lýkur so hér frá Bjarna-Dísu.<ref name="eitt">Aðrar sögur segja að Þorvaldur hafi brotið Dísu á bak aftur til þess hún væri kyrr og hætti hún þá að orga; margar eru fleiri ljótar sagnir um viðureign þeirra. Þorvaldur var maður vandaður og guðhræddur, en með hjátrú eins og flestir á 18. öld og mun það réttast sem hann sagði frá sjálfur. – Sögur segja að þau Bjarni hafi haft brennivínskút; muni Dísa hafa verið drukkin og lifað, en Þorvaldur gjört út af við hana í hjátrúaræði. – S. G.</ref> == Í dægurmenningu == Dísa hefur komið framm í ýmsum miðlum: === Bækur: === ''"Bjarna-Dísa"'' eftir [[Kristín Steinsdóttir|Kristínu Steinsdóttur]] sem kom út 2012 er skáldsaga byggð á Þjóðsagnakenndum uppruna Dísu.<ref>{{Cite web|url=https://www.forlagid.is/vara/bjarna-disa/|title=Bjarna-Dísa|date=2016-08-25|website=Forlagið bókabúð|language=is|access-date=2026-10-15}}</ref> "''Bjarna-Dísa og Móri. Tveir draugar sem enn blíva."'' eftir Halldór Pétursson sem kom út 1977 er samansafn draugasagna tengdar Eyjasels-Móra og Bjarna-Dísu. Þar talar hann um hvernig þessir draugar halda sér furðuvel þrátt fyrir aldur. === Tónlist === "''Bjarna-Dísa"'' er lag eftir [[Snorri Helgason|Snorra Helgason]] á plötunni "''Margt býr í þokunni"'' sem kom út 2017. == Neðanmálsgreinar == <references /> t5cz311ekn5vivev339dnv88zdt4opb 1983532 1983531 2026-10-21T09:24:59Z Breki Einarsson 93593 1983532 wikitext text/x-wiki '''Bjarna-Dísa''' (einnig kölluð '''Bótar-Dísa''') er frægur þjóðsagnakenndur [[draugur]] og [[ættarfylgja]] frá [[Austurland|austurlandi]] sem á uppruna sinn að rekja til síðustu ára [[18. öldin|18. aldar]] samkvæmt [[Þjóðsaga|þjóðsögum]]. Bjarna-Dísa hét Þórdís Þorgeirsdóttir og var fædd 1776, hún varð úti eða var myrt af Þorvaldi Ögmundssyni vegna hjátrúaræðis sem algengt var á öldum áður. Í kirkjubók Dvergasteinssýslu stendur þetta: " Þann 12 Decembr. [???????] og Þordys Þorgeirsdotter í Austdal. 24 ára fraus í hel á fiollum uppe þann 28. Novembr: Fannst með lyfsmarke, enn dó aður til bygða komst"<ref>ÞÍ. Dvergasteinn við Seyðisfjörð - prestakall 0000 BA/1-1-1 https://manntal.is/myndir/geymsluskrar_stafraen_afrit/Dvergasteinn_vid_Seydisfj%C3%B6rd/IS_THI_0623_0000_077_B_BA_0001_01_001/1103_077_B_BA_0001_050.jpg</ref> Hún er talin fylgja afkomendum Þorvalds Ögmundssonar (f. um 1766) og þar sérstaklega afkomendum Sigurðar Þorvaldssonar í Bót, sonar Þorvalds, sem síðar fluttu til Hreimsstaða. Nafnið Bótar-Dísa lifði í þeirri ætt í gegnum munnmæli frá því að Sigurður Þorvaldsson bjó á Bót og allt til dagsins í dag. Það var ekki fyrr en seinna að það kom í ljós að þetta væri sami draugurinn og Bjarna-Dísa. Þó þessi tenging við nafnið og ættina sé til dæmis í sögum Sigfúsar Sigfússonar<ref>Breki Einarsson. "Draugurinn Bótar-Dísa: Ættarfylgjan mín." ''Fréttabréf Ættfræðifélagsins,'' september 2025.</ref> Þann 23. ágúst 2017 var minnisvarði reistur í Dísubotni á vegum Gönguklúbbs Seyðisfjarðar og [[Kristín Steinsdóttir|Kristínar Steinsdóttur]] rithöfundar. Dísa er sögð hafa dáið þar 1797.<ref>„Hvað? Hvenær? Hvar?“ ''Fréttablaðið,'' 23. ágúst 2017.</ref> Dísa hefur mikið verið í umræðu síðan í lok 18. aldar og hafa verið ótal sagnir þar sem hún kemur fyrir. Henni hefur verið líst sem sérstaklega öflugum draug sem gat látið sjá sig um nótt eða að degi til. == Uppruni og Frásögn == === Úr Þjóðsögum Jóns Árnasonar<ref>{{Cite web|url=https://is.wikisource.org/wiki/%C3%8Dslenzkar_%C3%BEj%C3%B3%C3%B0s%C3%B6gur_og_%C3%A6fint%C3%BDri/Draugas%C3%B6gur/Bjarna-D%C3%ADsa|title=Íslenzkar þjóðsögur og æfintýri/Draugasögur/Bjarna-Dísa - Wikiheimild|website=is.wikisource.org|language=is|access-date=2026-10-14}}</ref> === Maður hét Bjarni; hann var Þorgeirsson. Hann var á dögum seint á 18. öld og fram yfir 1840. Systur átti hann er Þórdís hét; hún var um tvítugt þegar þessi saga gjörðist. Þórdís var þokkaleg sýnum, en þókti fremur svarri í geði. Hún hélt mikið til í klæðaburði og apaði það hún gat eftir dönsku kvenfólki, enda var hún til vistar á [[Eskifjörður|Eskjufjarðarkaupstað]] seinasta ár sem hún lifði. So bar til að Bjarni Þorgeirsson ferðaðist ofan á Eskifjörð; slóst þá Dísa í ferð með bróður sínum og ætlaði með honum til [[Seyðisfjörður|Seyðisfjarðar]] hvar Bjarni þá átti heimili. Er ekki sagt af ferðum þeirra fyrr en þau tóku sér gisting á Þrándarstöðum í Eiðaþinghá. Þetta var fyrri part [[Þorri|þorra]]. Þar vóru þau eina nótt. En næsta morgun þegar þau vildu halda ofan yfir Fjarðarheiði var veður þykkt og snæfall með talsverðu frosti. Innti þá Bjarni til við systur sína að hún skyldi vera eftir, því veður væri ótryggilegt. en hún klædd til stáss en ekki skjóls. [[Mynd:Kjole,_hvid_moll_Kjole,_hvid_moll,_ca._1797.png|thumb|Þetta er líklega Danski stíllinn sem Þórdís var að herma eftir, kjóllinn er talin vera frá sama ári og hún dó. Mynd lýsingin er þessi: Chemisekjole i hvid moll fra c. 1797 Af Peter Danstrøm & Roberto Fortuna/Danmarks Nationalmuseum.]] Hún var í einföldum léreftskjól og léreftsskyrtu ermalausri fyrir framan olboga; þá kallaði hún serk og vildi ei sjá öðruvísi snið á skyrtu. Klút hafði hún á höfði rauðan og brúnan og illa klædd til handa og fóta. Ekki tók Dísa því vel að sitja eftir; kvaðst hún fara skyldi með honum hvurt hann vildi eða ekki. Sló þegar í deilu með þeim, og héldu so af stað bæði í illu skapi, lögðu upp á heiðina þrátt fyrir það þó veðrið meir og meir versnaði. Nú kom þar að Bjarni vissi ekkert hvað hann fór, en Dísa mæddist bæði af kulda og þreytu, en alltaf gat hún nokkuð jagazt unz hana þó þraut með öllu gang. Tók þá Bjarni til að grafa þau í fönn. En þegar hann var að ljúka við það sýndist honum rífa í mel skammt í burt; sagði þá Dísu að hann vildi koma þar og vita ef hann þekkti melinn. Hún bað hann fara ei frá sér, en það tjáði ei. Fór so Bjarni, en þá skelldi saman veðrið. Fann hann so hvurki melinn né Dísu aftur. Hélt hann samt eitthvað í ráðleysu unz hann í vökulok um kvöldið skreiddist að Firði í Seyðisfirði næstum örmagna, mállaus og mikið skemmdur á andliti. Hafði hann villzt út eftir fjallinu og hrapað fyrir klungur og kletta, misst af sér höfuðfatið, og allt úr góðu lagi. Þá bjó í Firði bóndi sá er hét Þorvaldur Ögmundsson. Hann var mikill fyrir sér, ramur að afli og hinn hugrakkasti. Sögðu þeir sem þekktu hann að hann kynni ekki að hræðast. Hann var hreinlyndur og fljótlyndur, eldsnar og hinn mesti greiðamaður. Hann tók vel móti Bjarna; lét hann hjúkra honum sem mest mátti. En ekki var það fyrr en kvöldið eftir að Bjarni varð fær að segja ferðasögu sína; so var af honum dregið. Bað hann þá Þorvald styrkja sig til að leita systur sinnar, en veðrið hélzt enn hið sama. Það var útnorðan mjög hvasst og dimmt, en frost so mikið að valla var fært hraustum kallmönnum heimahúsa á milli. Þar var Bjarni so aðra nótt. En á fimmta dægri eftir að hann skildi við Dísu rofaði lítið eitt til. Bjuggust þeir þá til ferða Þorvaldur, Bjarni og vinnumaður að nafni Jón Bjarnason, duglegur maður og drengur góður; héldu svo upp til heiðar, en þó nokkuð frá alfaravegi því það var geta Bjarna að þar mundi hennar helzt að leita. Þegar þeir vóru komnir norður fyrir Stafdalsfell heyrðu þeir öskur svo mikið að undir drundi í öllum fjöllum nálægt. Skaut þeim Jóni og Bjarna þá heldur en ekki skelk í bringu, en Þorvaldur vissi ekki hvað það var að hræðast. Hélt hann þá í þá átt er hljóðið heyrðist frá unz hann kom í Stafdal austarlega. Vóru þá félagar hans farnir að draga sig á eftir honum. Frýjaði þá Þorvaldur Jóni hugar að fylgja sér betur. Þá var dagur þrotinn, en veður nokkuð bjart, frostbitra fram úr keyrandi. Tunglskin var á, en skýjarek so tíðum dró fyrir það. Þá sá Þorvaldur eitthvað á skafli sem hann átti þar ei von, sem þó vel var kunnugur. Það var hér um teigshæð frá þeim. Þá mælti hann til þeirra: „Þar mun nú Þórdís vera;“ og var það líka sem hann sagði. Gekk hann so til hennar. Var hún þá ei, sem hann mundi vænta dauðrar manneskju, liggjandi, heldur er hún því líkast sem menn eru á setum sínum. Léreftskjóllinn var í göndli um mittið á henni gaddfrosinn og hún ber fyrir neðan og berhöfðuð, snjóhúsið burt fokið, so aðeins sást botninn. Talaði þá Þorvaldur til félaga sinna að þeir skyldu ganga nær og hjálpa sér til að búa um líkið á húð er hann hafði með sér til akfæra; dröttuðu þeir þá til hans. Sagði hann þá Bjarna að skera frostgarðinn utan af henni, því hann vildi færa hana í buxur sem hann hafði með sér so hún væri ekki nakin í flutningnum. Því hlýddi Bjarni, þó hræddur væri. Síðan tók Þorvaldur hana upp í fang sér og ætlaði að færa hana í buxurnar, en í því rak hún upp so mikið orghljóð að fram úr hófi keyrði. Hefur Þorvaldur so sagt að það hafi sér þótt óskiljanlega sterkt og mikið. Hrukku þá félagar hans frá dauðhræddir, en Þorvaldi brá so við að hann skaut Dísu hart niður og mælti heldur fljótlega: „Ónýtt er þér, Dísa, að sýna mér þessa hnykki því þá hræðist ég alls ekki. Og haldirðu þeim fram skaltu vita að ég skal tæta þig taug frá taug og kasta so hræi þínu fyrir varga. En þar á mót, verðir þú oss venjulega dæl í flutningi og okkur áhankast ekkert með þig ofan skal ég gjöra kistu um þig og koma þér í kristinna manna reit þó mér ímyndist að þú sért þess ei verðug.“ Eftir það tók hann hana, klæddi og bjó um á húðinni, kallaði félaga sína og hélt heimleiðis. Það hafði Þorvaldur aðgætt að frá bæli Dísu lágu för hennar með þeim hætti að hún hafði fetað so hvurt far var í öðru hér um fjóra faðma burt og stokkið so öfug í einu hlaupi jafnfætis aftur í bælið. Að þessu var hún búin tvívegis. Hafði so sagt Hermann í Firði í Mjóafirði sem var kallaður margfróður að þetta væri vani þeirra er aftur gengi, og næði þeir að gjöra þetta þrisvar þá væri fullkomin afturgangan; en Dísu vantaði þriðja sporið. Nú héldu þeir ofan af heiðinni. Dreif þá yfir veðrið so dimmt að ekki var ratandi. Komust þeir þó klaklaust að Fjarðarseli. Er þá stutt bæjarleið út að Firði út með fjallsbríkum og treysti ekki Þorvaldur sér vel að rata upp [í] Fjörð; bað því sér og föruneyti sínu gistingar. En bóndi þverneitaði; kvaðst hafa orðið var við ónotafylgju þeirra. Tók Þorvaldur þá til sinna ráða; setti líkið inn í kofa gegnt baðstofudyrum og gekk so með félögum sínum til baðstofu. En bóndi með syni sínum settist á pallstokk; þeir hétu hvur tveggja Björn; tóku sér broddstafi í hönd og lögðu jafnt og títt fram í dyrnar; því héldu þeir af nóttina. Ekki varð Þorvaldi svefnsamt, fór ekki af fötum og gekk einatt út að líta til veðurs. Eitt sinn um nóttina þegar hann vildi hverfa í bæinn varð Dísa fyrir honum í dyrum eins og hún vildi aftra honum inngöngu; en hann veik henni hjá sér og skundaði til baðstofu. Með degi rofaði veðrið so þeir komust heim að Firði. Jafnan þókti skráveifur í kofa þeim er Dísa var í um nóttina. Nú tók Þorvaldur til kistusmíðis eins og hann hét og lét so flytja Dísu að Dvergasteini. Þar var þá prestur síra Þorsteinn Jónsson skáldið. Hann veitti Dísu greftrun að kristnum sið. En so brá við að næsta morgun eftir var í fótaenda á leiði Dísu hola undarlega djúp. Var hún fyllt, en eins var hún opin annan morgun. Enn var hún fyllt, en þriðja morgun var hún opin. Gekk þá prestur sjálfur til og lukti hana. Segja menn að upp frá því hafi hún ekki opnazt. Nú er að segja frá Bjarna að ætíð þá hann ætlaði að sofna kom Dísa og vildi taka um kverkar honum og fór ekkert dult með, því það mátti um hana segja sem Þorgerði hörgabrúði í Jómsvíkingarímum að „eins þann sáu illa gest óskyggnir sem hinir.“ Það sögðu menn að hún hefði oft sókt að honum þó ljós væri hjá honum. Fór hann þá til síra Þorsteins sem áður er getið og fékk hjá honum einhvurja verju, so aldrei vann Dísa á honum sjálfum. Þrettán börn átti Bjarni og dóu þau öll ung og bráðlega. Hafa menn haft fyrir satt að Dísa hafi flýtt fyrir dauða allra þeirra. Hún fylgdi Bjarna til dauðadags; gerði þá oft mikið vart við sig, drap skepnur manna og stundum réðist hún á menn til átaka og eru margar smásögur af brellum hennar sem of langt væri hér upp að telja; – Og lýkur so hér frá Bjarna-Dísu.<ref name="eitt">Aðrar sögur segja að Þorvaldur hafi brotið Dísu á bak aftur til þess hún væri kyrr og hætti hún þá að orga; margar eru fleiri ljótar sagnir um viðureign þeirra. Þorvaldur var maður vandaður og guðhræddur, en með hjátrú eins og flestir á 18. öld og mun það réttast sem hann sagði frá sjálfur. – Sögur segja að þau Bjarni hafi haft brennivínskút; muni Dísa hafa verið drukkin og lifað, en Þorvaldur gjört út af við hana í hjátrúaræði. – S. G.</ref> == Í dægurmenningu == Dísa hefur komið framm í ýmsum miðlum: === Bækur: === ''"Bjarna-Dísa"'' eftir [[Kristín Steinsdóttir|Kristínu Steinsdóttur]] sem kom út 2012 er skáldsaga byggð á Þjóðsagnakenndum uppruna Dísu.<ref>{{Cite web|url=https://www.forlagid.is/vara/bjarna-disa/|title=Bjarna-Dísa|date=2016-08-25|website=Forlagið bókabúð|language=is|access-date=2026-10-15}}</ref> "''Bjarna-Dísa og Móri. Tveir draugar sem enn blíva."'' eftir Halldór Pétursson sem kom út 1977 er samansafn draugasagna tengdar Eyjasels-Móra og Bjarna-Dísu. Þar talar hann um hvernig þessir draugar halda sér furðuvel þrátt fyrir aldur. === Tónlist === "''Bjarna-Dísa"'' er lag eftir [[Snorri Helgason|Snorra Helgason]] á plötunni "''Margt býr í þokunni"'' sem kom út 2017. == Neðanmálsgreinar == <references /> adtx44o66kzdknp5favqehtjt75r4yg 1983535 1983532 2026-10-21T09:41:01Z Breki Einarsson 93593 1983535 wikitext text/x-wiki '''Bjarna-Dísa''' (einnig kölluð '''Bótar-Dísa''') er frægur þjóðsagnakenndur [[draugur]] og [[ættarfylgja]] frá [[Austurland|austurlandi]] sem á uppruna sinn að rekja til síðustu ára [[18. öldin|18. aldar]] samkvæmt [[Þjóðsaga|þjóðsögum]]. Bjarna-Dísa hét Þórdís Þorgeirsdóttir og var fædd 1776, hún varð úti eða var myrt af Þorvaldi Ögmundssyni vegna hjátrúaræðis sem algengt var á öldum áður. Í kirkjubók Dvergasteinssýslu stendur þetta: " Þann 12 Decembr. Grafinn og Þordys Þorgeirsdotter í Austdal. 24 ára fraus í hel á fiollum uppe þann 28. Novembr: Fannst með lyfsmarke, enn dó aður til bygða komst"<ref>ÞÍ. Dvergasteinn við Seyðisfjörð - prestakall 0000 BA/1-1-1 https://manntal.is/myndir/geymsluskrar_stafraen_afrit/Dvergasteinn_vid_Seydisfj%C3%B6rd/IS_THI_0623_0000_077_B_BA_0001_01_001/1103_077_B_BA_0001_050.jpg</ref> Hún er talin fylgja afkomendum Þorvalds Ögmundssonar (f. um 1766) og þar sérstaklega afkomendum Sigurðar Þorvaldssonar í Bót, sonar Þorvalds, sem síðar fluttu til Hreimsstaða. Nafnið Bótar-Dísa lifði í þeirri ætt í gegnum munnmæli frá því að Sigurður Þorvaldsson bjó á Bót og allt til dagsins í dag. Það var ekki fyrr en seinna að það kom í ljós að þetta væri sami draugurinn og Bjarna-Dísa. Þó þessi tenging við nafnið og ættina sé til dæmis í sögum Sigfúsar Sigfússonar<ref>Breki Einarsson. "Draugurinn Bótar-Dísa: Ættarfylgjan mín." ''Fréttabréf Ættfræðifélagsins,'' september 2025.</ref> Þann 23. ágúst 2017 var minnisvarði reistur í Dísubotni á vegum Gönguklúbbs Seyðisfjarðar og [[Kristín Steinsdóttir|Kristínar Steinsdóttur]] rithöfundar. Dísa er sögð hafa dáið þar 1797.<ref>„Hvað? Hvenær? Hvar?“ ''Fréttablaðið,'' 23. ágúst 2017.</ref> Dísa hefur mikið verið í umræðu síðan í lok 18. aldar og hafa verið ótal sagnir þar sem hún kemur fyrir. Henni hefur verið líst sem sérstaklega öflugum draug sem gat látið sjá sig um nótt eða að degi til. == Uppruni og Frásögn == === Úr Þjóðsögum Jóns Árnasonar<ref>{{Cite web|url=https://is.wikisource.org/wiki/%C3%8Dslenzkar_%C3%BEj%C3%B3%C3%B0s%C3%B6gur_og_%C3%A6fint%C3%BDri/Draugas%C3%B6gur/Bjarna-D%C3%ADsa|title=Íslenzkar þjóðsögur og æfintýri/Draugasögur/Bjarna-Dísa - Wikiheimild|website=is.wikisource.org|language=is|access-date=2026-10-14}}</ref> === Maður hét Bjarni; hann var Þorgeirsson. Hann var á dögum seint á 18. öld og fram yfir 1840. Systur átti hann er Þórdís hét; hún var um tvítugt þegar þessi saga gjörðist. Þórdís var þokkaleg sýnum, en þókti fremur svarri í geði. Hún hélt mikið til í klæðaburði og apaði það hún gat eftir dönsku kvenfólki, enda var hún til vistar á [[Eskifjörður|Eskjufjarðarkaupstað]] seinasta ár sem hún lifði. So bar til að Bjarni Þorgeirsson ferðaðist ofan á Eskifjörð; slóst þá Dísa í ferð með bróður sínum og ætlaði með honum til [[Seyðisfjörður|Seyðisfjarðar]] hvar Bjarni þá átti heimili. Er ekki sagt af ferðum þeirra fyrr en þau tóku sér gisting á Þrándarstöðum í Eiðaþinghá. Þetta var fyrri part [[Þorri|þorra]]. Þar vóru þau eina nótt. En næsta morgun þegar þau vildu halda ofan yfir Fjarðarheiði var veður þykkt og snæfall með talsverðu frosti. Innti þá Bjarni til við systur sína að hún skyldi vera eftir, því veður væri ótryggilegt. en hún klædd til stáss en ekki skjóls. [[Mynd:Kjole,_hvid_moll_Kjole,_hvid_moll,_ca._1797.png|thumb|Þetta er líklega Danski stíllinn sem Þórdís var að herma eftir, kjóllinn er talin vera frá sama ári og hún dó. Mynd lýsingin er þessi: Chemisekjole i hvid moll fra c. 1797 Af Peter Danstrøm & Roberto Fortuna/Danmarks Nationalmuseum.]] Hún var í einföldum léreftskjól og léreftsskyrtu ermalausri fyrir framan olboga; þá kallaði hún serk og vildi ei sjá öðruvísi snið á skyrtu. Klút hafði hún á höfði rauðan og brúnan og illa klædd til handa og fóta. Ekki tók Dísa því vel að sitja eftir; kvaðst hún fara skyldi með honum hvurt hann vildi eða ekki. Sló þegar í deilu með þeim, og héldu so af stað bæði í illu skapi, lögðu upp á heiðina þrátt fyrir það þó veðrið meir og meir versnaði. Nú kom þar að Bjarni vissi ekkert hvað hann fór, en Dísa mæddist bæði af kulda og þreytu, en alltaf gat hún nokkuð jagazt unz hana þó þraut með öllu gang. Tók þá Bjarni til að grafa þau í fönn. En þegar hann var að ljúka við það sýndist honum rífa í mel skammt í burt; sagði þá Dísu að hann vildi koma þar og vita ef hann þekkti melinn. Hún bað hann fara ei frá sér, en það tjáði ei. Fór so Bjarni, en þá skelldi saman veðrið. Fann hann so hvurki melinn né Dísu aftur. Hélt hann samt eitthvað í ráðleysu unz hann í vökulok um kvöldið skreiddist að Firði í Seyðisfirði næstum örmagna, mállaus og mikið skemmdur á andliti. Hafði hann villzt út eftir fjallinu og hrapað fyrir klungur og kletta, misst af sér höfuðfatið, og allt úr góðu lagi. Þá bjó í Firði bóndi sá er hét Þorvaldur Ögmundsson. Hann var mikill fyrir sér, ramur að afli og hinn hugrakkasti. Sögðu þeir sem þekktu hann að hann kynni ekki að hræðast. Hann var hreinlyndur og fljótlyndur, eldsnar og hinn mesti greiðamaður. Hann tók vel móti Bjarna; lét hann hjúkra honum sem mest mátti. En ekki var það fyrr en kvöldið eftir að Bjarni varð fær að segja ferðasögu sína; so var af honum dregið. Bað hann þá Þorvald styrkja sig til að leita systur sinnar, en veðrið hélzt enn hið sama. Það var útnorðan mjög hvasst og dimmt, en frost so mikið að valla var fært hraustum kallmönnum heimahúsa á milli. Þar var Bjarni so aðra nótt. En á fimmta dægri eftir að hann skildi við Dísu rofaði lítið eitt til. Bjuggust þeir þá til ferða Þorvaldur, Bjarni og vinnumaður að nafni Jón Bjarnason, duglegur maður og drengur góður; héldu svo upp til heiðar, en þó nokkuð frá alfaravegi því það var geta Bjarna að þar mundi hennar helzt að leita. Þegar þeir vóru komnir norður fyrir Stafdalsfell heyrðu þeir öskur svo mikið að undir drundi í öllum fjöllum nálægt. Skaut þeim Jóni og Bjarna þá heldur en ekki skelk í bringu, en Þorvaldur vissi ekki hvað það var að hræðast. Hélt hann þá í þá átt er hljóðið heyrðist frá unz hann kom í Stafdal austarlega. Vóru þá félagar hans farnir að draga sig á eftir honum. Frýjaði þá Þorvaldur Jóni hugar að fylgja sér betur. Þá var dagur þrotinn, en veður nokkuð bjart, frostbitra fram úr keyrandi. Tunglskin var á, en skýjarek so tíðum dró fyrir það. Þá sá Þorvaldur eitthvað á skafli sem hann átti þar ei von, sem þó vel var kunnugur. Það var hér um teigshæð frá þeim. Þá mælti hann til þeirra: „Þar mun nú Þórdís vera;“ og var það líka sem hann sagði. Gekk hann so til hennar. Var hún þá ei, sem hann mundi vænta dauðrar manneskju, liggjandi, heldur er hún því líkast sem menn eru á setum sínum. Léreftskjóllinn var í göndli um mittið á henni gaddfrosinn og hún ber fyrir neðan og berhöfðuð, snjóhúsið burt fokið, so aðeins sást botninn. Talaði þá Þorvaldur til félaga sinna að þeir skyldu ganga nær og hjálpa sér til að búa um líkið á húð er hann hafði með sér til akfæra; dröttuðu þeir þá til hans. Sagði hann þá Bjarna að skera frostgarðinn utan af henni, því hann vildi færa hana í buxur sem hann hafði með sér so hún væri ekki nakin í flutningnum. Því hlýddi Bjarni, þó hræddur væri. Síðan tók Þorvaldur hana upp í fang sér og ætlaði að færa hana í buxurnar, en í því rak hún upp so mikið orghljóð að fram úr hófi keyrði. Hefur Þorvaldur so sagt að það hafi sér þótt óskiljanlega sterkt og mikið. Hrukku þá félagar hans frá dauðhræddir, en Þorvaldi brá so við að hann skaut Dísu hart niður og mælti heldur fljótlega: „Ónýtt er þér, Dísa, að sýna mér þessa hnykki því þá hræðist ég alls ekki. Og haldirðu þeim fram skaltu vita að ég skal tæta þig taug frá taug og kasta so hræi þínu fyrir varga. En þar á mót, verðir þú oss venjulega dæl í flutningi og okkur áhankast ekkert með þig ofan skal ég gjöra kistu um þig og koma þér í kristinna manna reit þó mér ímyndist að þú sért þess ei verðug.“ Eftir það tók hann hana, klæddi og bjó um á húðinni, kallaði félaga sína og hélt heimleiðis. Það hafði Þorvaldur aðgætt að frá bæli Dísu lágu för hennar með þeim hætti að hún hafði fetað so hvurt far var í öðru hér um fjóra faðma burt og stokkið so öfug í einu hlaupi jafnfætis aftur í bælið. Að þessu var hún búin tvívegis. Hafði so sagt Hermann í Firði í Mjóafirði sem var kallaður margfróður að þetta væri vani þeirra er aftur gengi, og næði þeir að gjöra þetta þrisvar þá væri fullkomin afturgangan; en Dísu vantaði þriðja sporið. Nú héldu þeir ofan af heiðinni. Dreif þá yfir veðrið so dimmt að ekki var ratandi. Komust þeir þó klaklaust að Fjarðarseli. Er þá stutt bæjarleið út að Firði út með fjallsbríkum og treysti ekki Þorvaldur sér vel að rata upp [í] Fjörð; bað því sér og föruneyti sínu gistingar. En bóndi þverneitaði; kvaðst hafa orðið var við ónotafylgju þeirra. Tók Þorvaldur þá til sinna ráða; setti líkið inn í kofa gegnt baðstofudyrum og gekk so með félögum sínum til baðstofu. En bóndi með syni sínum settist á pallstokk; þeir hétu hvur tveggja Björn; tóku sér broddstafi í hönd og lögðu jafnt og títt fram í dyrnar; því héldu þeir af nóttina. Ekki varð Þorvaldi svefnsamt, fór ekki af fötum og gekk einatt út að líta til veðurs. Eitt sinn um nóttina þegar hann vildi hverfa í bæinn varð Dísa fyrir honum í dyrum eins og hún vildi aftra honum inngöngu; en hann veik henni hjá sér og skundaði til baðstofu. Með degi rofaði veðrið so þeir komust heim að Firði. Jafnan þókti skráveifur í kofa þeim er Dísa var í um nóttina. Nú tók Þorvaldur til kistusmíðis eins og hann hét og lét so flytja Dísu að Dvergasteini. Þar var þá prestur síra Þorsteinn Jónsson skáldið. Hann veitti Dísu greftrun að kristnum sið. En so brá við að næsta morgun eftir var í fótaenda á leiði Dísu hola undarlega djúp. Var hún fyllt, en eins var hún opin annan morgun. Enn var hún fyllt, en þriðja morgun var hún opin. Gekk þá prestur sjálfur til og lukti hana. Segja menn að upp frá því hafi hún ekki opnazt. Nú er að segja frá Bjarna að ætíð þá hann ætlaði að sofna kom Dísa og vildi taka um kverkar honum og fór ekkert dult með, því það mátti um hana segja sem Þorgerði hörgabrúði í Jómsvíkingarímum að „eins þann sáu illa gest óskyggnir sem hinir.“ Það sögðu menn að hún hefði oft sókt að honum þó ljós væri hjá honum. Fór hann þá til síra Þorsteins sem áður er getið og fékk hjá honum einhvurja verju, so aldrei vann Dísa á honum sjálfum. Þrettán börn átti Bjarni og dóu þau öll ung og bráðlega. Hafa menn haft fyrir satt að Dísa hafi flýtt fyrir dauða allra þeirra. Hún fylgdi Bjarna til dauðadags; gerði þá oft mikið vart við sig, drap skepnur manna og stundum réðist hún á menn til átaka og eru margar smásögur af brellum hennar sem of langt væri hér upp að telja; – Og lýkur so hér frá Bjarna-Dísu.<ref name="eitt">Aðrar sögur segja að Þorvaldur hafi brotið Dísu á bak aftur til þess hún væri kyrr og hætti hún þá að orga; margar eru fleiri ljótar sagnir um viðureign þeirra. Þorvaldur var maður vandaður og guðhræddur, en með hjátrú eins og flestir á 18. öld og mun það réttast sem hann sagði frá sjálfur. – Sögur segja að þau Bjarni hafi haft brennivínskút; muni Dísa hafa verið drukkin og lifað, en Þorvaldur gjört út af við hana í hjátrúaræði. – S. G.</ref> == Í dægurmenningu == Dísa hefur komið framm í ýmsum miðlum: === Bækur: === ''"Bjarna-Dísa"'' eftir [[Kristín Steinsdóttir|Kristínu Steinsdóttur]] sem kom út 2012 er skáldsaga byggð á Þjóðsagnakenndum uppruna Dísu.<ref>{{Cite web|url=https://www.forlagid.is/vara/bjarna-disa/|title=Bjarna-Dísa|date=2016-08-25|website=Forlagið bókabúð|language=is|access-date=2026-10-15}}</ref> "''Bjarna-Dísa og Móri. Tveir draugar sem enn blíva."'' eftir Halldór Pétursson sem kom út 1977 er samansafn draugasagna tengdar Eyjasels-Móra og Bjarna-Dísu. Þar talar hann um hvernig þessir draugar halda sér furðuvel þrátt fyrir aldur. === Tónlist === "''Bjarna-Dísa"'' er lag eftir [[Snorri Helgason|Snorra Helgason]] á plötunni "''Margt býr í þokunni"'' sem kom út 2017. == Neðanmálsgreinar == <references /> qrqhu2kkhfsvyyd63193h7w6jnfhqq2 0 192720 1983405 1982582 2026-10-20T14:22:31Z SagaHagfræðinnar 120347 /* Helstu hagfræðihugmyndir */ 1983405 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Heimspekingur|fæddur=1775|dánardagur=1833|þjóðerni=Írskur|helstu_viðfangsefni=Nytjastefnan, sósíalismi, kvennréttindi, vinnugildiskenningin}} {{Hreingera|vantar innri tengla}} '''William Thompson''' (1775-1833) var írskur heimspekingur, rithöfundur og pólitískur hagfræðingur. Hann var málsvari nytjastefnunnar, sósíalisma og aukinna réttinda kvenna. Hagfræðihugmyndir hans mótuðust einkum af vinnigildiskenningu klassískra hagfræðinga, samvinnuhugmyndum [[Robert Owen|Roberts Owens]] og nytjastefnu [[Jeremy Bentham|Jeremy Benthams]] (Hunt and Lautzenheiser 2011, 155). Thompson hefur gjarnan verið talinn til svokallaðra [[Ricardískur sósíalismi|Ríkardískra sósíalista]] (e. Ricardian Socialists). Hugmyndir Thompson höfðu síðar áhrif á [[Karl Marx]], sem vísaði til verka hans í eigin skrifum.<ref name=":1" /> == Ævi == Thompson fæddist í borginni Cork á Írlandi árið 1775 inn í valdamikla fjölskyldu. Faðir hans, [[John Thompson]], var þekktur kaupmaður, landeigandi og borgarstjóri Cork árið 1794. Hins vegar er lítið vitað um móður hans. <ref name=":2">{{Vefheimild|url=https://www.dib.ie/biography/thompson-william-a8528|titill=Thompson, William|útgefandi=Dictionary of Irish Biography|ár=2009|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref> Thompson átti að minnsta kosti tvær systur en hann gifti sig aldrei og átti engin börn. Hann var auðugur maður en var nokkuð nægjusamur, hann reykti ekki og var grænmetisæta.<ref name=":3">{{Vefheimild|url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/william-thompson#full-article|titill=William Thompson|höfundur=Stableford, Brian|útgefandi=EBSCO|ár=2024|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref> Eftir lát foreldra sinna erfði Thompson um 567 hektara lands í vesturhluta Cork-sýslu en hann var ólíkur öðrum landeigendum á þessum tíma þar sem hann lagði mikið upp úr því að betrumbæta lífskjör ásamt vinnuumhverfi verkamanna sinna.<ref name=":2" /> Hann var með þeim fyrstu til að skrifa og spá í félagsvísindum en hann hafði ástríðu fyrir því að draga úr ójöfnuði, bæta stöðu verkamanna, auka réttindi kvenna og almennt betrumbæta samfélagið. Thompson taldi menntun í samfélaginu ekki vera fullnægjandi. Fyrsta þáttaka hans í opinberri umræðu snérist um menntamál þar sem hann gagnrýndi að markmið sem höfðu verið sett árið 1806 um menntun barna í Cork hefðu ekki enn náðst. Hann lagði fram tillögu að ódýru menntakerfi þar sem börnum væri kennt um pólitík, hagkerfið og landbúnað en á þessum tíma var nánast bara verið að kenna börnum tungumál í skólum.<ref>{{Vefheimild|url=https://laviedesidees.fr/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism|titill=William Thompson, a Pioneer of European Socialism|höfundur=Caroline Gomes|útgefandi=books & ideas|mánuður=desember|ár=2019|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref> Thompson var þekktur fyrir að vera með sterkar og öðruvísi skoðanir en árið 1819 bauð [[Jeremy Bentham]], breskur heimspekingur, honum að búa með sér í London þar sem hann síðan kynntist mönnum með svipaða hugmyndafræði og hann og fékk í kjölfarið áhuga á hugmyndum [[Robert Owen|Owen's]] um útópískar hugmyndir.<ref name=":3" /> Árið 1829 reyndi Thompson að stofna svokallaða kommúnu á landinu sínu þar sem íbúar borguðu leigu en fengu einnig sanngjörn laun fyrir sína vinnu á landinu. Hann útvegaði fólkinu allskyns nauðsynjum og sá til þess að börnin myndu fá menntun. Markmið hans með þessu verkefni var að minnka ójöfnuð í samfélaginu.<ref>{{Vefheimild|url=https://tripeanddrisheen.substack.com/p/the-west-cork-man-who-inspired-marx|titill=The West Cork man who inspired Marx|höfundur=Ellie O'Byrne|útgefandi=Tripe and Drisheen|mánuður=nóvember|ár=2022|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref> Thompson lést þann 28. Mars árið 1833 en hann hafði mikil áhrif á samfélagið með sinni hugmyndafræði og skrifum en kenningar hans héldu áfram að þróast og veita innblástur eftir hans tíma.<ref name=":3" /> == Ríkardískur Sósíalismi == Thompson var ásamt breskum sósílistunum [[John Francis Bray]], [[John Gray]] og [[Thomas Hodgskin]] talinn til svokallaðara [[Ricardískur sósíalismi|Ríkardískra sósíalista]] (e. Ricardian socialists). Þeir studdust að hluta til við hugmyndir [[David Ricardo|David Ricardos]] og annarra klassískra hagfræðinga til að gagnrýna Malthus og fylgismenn hans.<ref>King, J. E. (2003). Non-Marxian socialism. Í W. J. Samuels, J. E. Biddle, og J. B. Davis (ritstj.), ''A companion to the history of economic thought'' (184–185). Blackwell Publishing.</ref> Ríkardískir sósíalistar töldu ójöfnuð vera eitt helsta vandamál ríkjandi efnahagskerfis og voru ósammála þeirri hugsun að fátækt verkafólks væri óhjákvæmileg afleiðing mannfjölgunnar. Þeir vísuðu til [[vinnugildiskenningarinnar]] (''e. Labour Theory of Value'') og túlkuðu hana, líkt og [[John Locke]] hafði gert, að einstaklingur ætti rétt á því verðmæti sem hann skapaði með vinnu sinni. Þeir töldu því að vandinn lægi frekar í skipulagningu eignarhalds og hvernig afrakstur framleiðslunnar væri dreift.<ref>King, J. E. (2003). Non-Marxian socialism. Í W. J. Samuels, J. E. Biddle, og J. B. Davis (ritstj.), ''A companion to the history of economic thought'' (185). Blackwell Publishing.</ref> Thompson og Hodgskin eru taldir meðal mikilvægustu Ríkardísku sósíalistanna og hafa báðir verið nefndir forverar Karl Marx. Þeir byggðu á vinnugildiskenningu klassíku hagfræðinnar og notuðu hana til að gagnrýna ójafna dreifingu tekna og stöðu verkafólks. Marx þróaði þessa gagnrýni síðar áfram, meðal annars í vinnugildiskenningu hans og kenningu um virðisauka.<ref name=":1">Hunt, E. K. (1980). ''The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.'' Science & Society, 44(2), 177–178.</ref> == Helstu hagfræðihugmyndir == Hagfræðihugmyndir Thompson mótuðust einkum af vinnugildiskenningu klassísku hagræðinganna, samvinnuhugmyndum Owen´s og nytjastefnu Bentham. Hann er gjarnan talinn til Ríkadískra sósílista, sem nýttu meðal annars vinnugildiskenningu klassískrar hagfræði til að gagnrýna kapítalískt hagkerfi og stöðu verkafólks. Hann byggði á hugmyndum [[Adam Smith|Smith]] og Ricardo en lagði sérstaka áherslu á ójafna dreifingu auðs og stöðu verkafólks.<ref>Hunt, E. K. og Lautzenheiser, Mark. (2011) ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe. bls. 155-156.</ref> === Vinnugildiskenning og dreifing auðs === Thompson taldi að vinna skapaði auð og að verðmæti vöru réðist að miklu leyti af þeirri vinnu sem færi í framleiðslu hennar. Hann lagði því mikla áherslu á hvernig  auði væri skipt á milli verkafólks og eigenda fjármagns. Hann taldi að verkafólk væri að fá of lítið fyrir vinnuna sína og gagnrýndi þessa skiptingu. Honum fannst að þeir sem ynnu að framleiðslunni ættu að fá stærri hlut af þeim auði sem skapaðist.<ref name=":4">Hunt, E. K. og Lautzenheiser, Mark. (2011) ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe. bls. 156-158.</ref> Eitt helsta viðfangsefni Thompsons var því hvernig hægt væri að skipta auði með réttlátri hætti án þess að draga úr hvata fólks til vinnu og framleiðslu. Hann taldi mikilvægt að fólk fengi að nýta góðs af eigin vinnu og gagnrýndi kapítalískt hagkerfi fyrir að tryggja verkafólki ekki nægilega vel.<ref>Hunt, E. K. og Lautzenheiser, Mark. (2011) ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe. bls. 157-159.</ref> === Nytjastefna og jöfnuður === Hugmyndir Thompson um dreifingu auðs tengdust [[Nytjastefna|nytjastefnu]] Benthams. Thompson taldi að skipting auðs hefði mikil áhrif á velferð samfélagsins. Að hans mati skipti aukinn auður meira máli fyrir þann sem hafði lítið á milli handanna en þann sem var þegar orðinn ríkur. Jafnari dreifing auðs gæti því stuðlað að meiri heildarvelferð í samfélaginu. Thompson taldi þó að aukinn jöfnuður ætti ekki að draga úr hvata fólks til að vinna og framleiða.<ref name=":4" /> Thompson taldi einnig að samfélag sem byggðist á samvinnu gætu stuðlað að meiri jöfnuði. Hann vildi að fólk byggi og starfaði í samfélagi þar sem auði og ábyrgð væri deild á milli íbúa. Hugmyndir hans byggðust mikið af Robert Owen og samvinnuhreyfingunni. Hann taldi að slíkar breytingar í samfélaginu ættu að vera gerð með friðsælum og frjálsum hætti.<ref name=":4" /> === Gagnrýni á markaðssamkeppni === Thompson og [[Thomas Hodgskin]] gagnrýndu báðir ríkjandi [[Kapítalismi|kapítalísk]] hagkerfi en höfðu ólíkar hugmyndir um [[markaðssamkeppni]]. Hodgskins var fylgjandi frjálsum markaði og taldi að þar myndi náttúrulegt jafnvægi ríkja. Árið 1825 gaf Hodgskin út bókina ''Labour Defended against the Claims of Capital'' þar sem hann heldur því fram að leiðin til réttlætis í garð verkafólks væri í gegnum frjálsan markað og einstaklingsbundið eignarhald. Sá sem vinnur og framleiðir á að eiga framleiðslutækin og fá afraksturinn. Meinið er ekki markaðurinn heldur einkaleyfi sem ríkið veitir kapítalistum. Hodgskin greindi á milli náttúrulegs verðs (''e. Natural price'') og félagslegs verðs (''e. Social price'') sem gegndu lykilhlutverki í að útskýra hvernig arðrán á sér stað í kapítalísku samfélagi. Náttúrulegt verð endurspeglar raunverulegan framleiðslukostnað vöru (mældan í vinnu). Félagslegt verð er það verð sem vara er seld á í kapítalísku umhverfi og inniheldur gróða kapítalista, rentu og skatta til ríkisins. Í draumasamfélagi Hodgskin yrðu náttúrulegt og félagslegt verð eitt og það sama.<ref>Hunt, E. K. (1980). ''The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.'' Science & Society, 44(2), 186–191.</ref> Thompson stóð enn á því að samkeppni skapaði ýmis samfélagsleg vandamál þótt kerfi Hodgskin væri framför frá kapítalisma. Hann benti á fimm helstu galla við kerfi Hodgskin.   * Í fyrsta lagi taldi Thompson að á  samkeppnismarkaði væru verkamenn, iðnaðarmenn eða kaupmenn keppinautar. Einnig gætu hagsmunir starfsgreina farið á móti hagsmunum almennings.<ref>Hunt, E. K. (1980). ''The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.'' Science & Society, 44(2), 191–192.</ref> * Í öðru lagi taldi Thompson að kúgun kvenna væri afleiðing einstaklingshyggju og samkeppni í hagkerfi. Vegna kynjastaðla væru konur bundnar við heimilisverk og uppeldi barna. Vinnuafl þeirra væri því efnahagsleg sóun þar sem þær gætu verið jafn framleiðnar og karlar. Thomposn sá fyrir sér samfélag þar sem heimilisverkum og uppeldi barna væri deilt og konur hefðu sömu menntun og tækifæri og karlar. Thompson var að þessu leyti á undan sinni samtíð í kvenréttindamálum.<ref>Hunt, E. K. (1980). ''The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.'' Science & Society, 44(2), 192-193.</ref> * Í þriðja lagi taldi hann að samkeppnismarkaður myndi leiða til sóunar vegna þess að einstaklingar taka framleiðsluákvarðanir með takmarkaðar upplýsingar. Framleiðendur hafa hvata til að leyna upplýsingum.<ref name=":5">Hunt, E. K. (1980). ''The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.'' Science & Society, 44(2), 194.</ref> * Í fjórða lagi taldi Thompson að félagslegt óöryggi fylgdi kapítalisma. Samkeppni ýtir undir sjálfselsku og tryggir fólki ekki öryggi gegn fötlun, veikindum eða elli.<ref name=":5" /> * Í fimmta lagi hélt Thompson því fram að markaðsamkeppni hægði á framförum og miðlun þekkingar þar sem framleiðendur hafa hvata til að halda aðferðum leyndum sem veita þeim samkeppnisforskot.<ref>Hunt, E. K. (1980). ''The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.'' Science & Society, 44(2), 195.</ref> === Kvennréttindi og jafnrétti === Líkt og margir aðrir [[Útópískur sósíalismi|útópískir sósíalistar]] fjallaði William Thompson einnig um stöðu kvenna. Hann taldi að ójöfn staða kynjanna stafaði meðal annars af því að konur fengu ekki sömu menntun, réttindi og tækifæri og karlar. Að hans mati gætu konur tekið jafnan þátt í atvinnulífinu og karlar ef þær fengu sambærileg tækifæri.<ref name=":6">Hunt, E. K. og Lautzenheiser, Mark. (2011) ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe. bls. 160-161.</ref> Wiliam Thompson gagnrýndi einnig verkaskiptingu kynjanna, þar sem konur báru að mestu ábyrgð á heimilisstörfum og umönnun barna. Hann taldi að samfélag sem byggðist á meiri samvinnu og sameiginlegri ábyrgð gæti stuðlað að auknu jafnrétti kynjanna.<ref name=":6" /> Árið 1825 gaf hann út verkið ''Appeal of One-Half of the Human Race, Women'', Against the Pretensions of Other Half, Men, to Retain Them in Political, and thence in Civil and Domestic Slavery, þar sem hann fjallaði sérstaklega um stöðu og kúgun kvenna.<ref>Hunt, E. K. og Lautzenheiser, Mark. (2011) ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe. bls. 172.</ref> == Áhrif og gagnrýni == === '''Áhrif á sósíalíska hagfræði og Karl Marx''' === Verk William Thompson höfðu óbein áhrif á þróun hagfræðikenninga á 19. öld, en hann hafði þó töluverð áhrif á þróun sósíalískrar hagfræði og samvinnuhreyfingarinnar. Hugmyndir hans voru að mörgu leyti á mörkum hagfræði, stjórnmálakenninga og samfélagsumbóta og tengdust meðal annars nytjastefnu, Owenisma og gagnrýni á dreifingu auðs.<ref name=":7">Eagleton, T. (2000). The radicalism of William Thompson. ''The Irish Review, 26'', 80–88. https://doi.org/10.2307/29735994</ref> <ref name=":8">Kaswan, M. J. (2014b). ''Happiness, Democracy, and the Cooperative Movement: The Radical Utilitarianism of William Thompson''. State University of New York Press. https://doi.org/10.2307/jj.18253419</ref> Greining Thompsons á sambandi vinnu, fjármagns og dreifingar auðs í ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth'' (1824) varð síðar mikilvægur þáttur í þeirri gagnrýni á kapítalisma sem Karl Marx þróaði áfram.<ref name=":8" /> Marx þekkti verk Thompsons og vísaði til þeirra í skrifum sínum, meðal annars í ''The Poverty of Philosophy (1847)'' og ''[[Auðmagnið]] (1867).'' Thompson hafði fjallað um dreifingu tekna og þá hugmynd að hluti þess verðmætis sem vinnuaflið skapaði rynni til eigenda fjármagns áður en Marx setti fram sína eigin kenningu um arðrán og umframvirði.<ref name=":7" /> Hversu mikil áhrif Thompson hafði á Marx hefur þó verið umdeilt. Anton Menger (1841-1906) hélt því fram að Marx hefði að verulegu leyti sótt hugmyndir sínar um umframvirði til Thompsons.<ref>''Menger, A. (1899). The right to the whole produce of labour: The origin and development of the theory of labour's claim to the whole product of industry. Macmillan. https://archive.org/details/righttowholeprod00mengiala''</ref> Marx og Friedrich Engels (1820-1895) litu hins vegar á Thompson og aðra Ríkardíska sósíalista sem forvera hugmyndarinnar um umframvirði, en töldu sig jafnframt hafa þróað hugmyndina lengra en þessir forverar.<ref name=":9">Gomes, C. (2019). ''William Thompson, a pioneer of European socialism''. Books & Ideas. https://laviedesidees.fr/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism </ref> Því er Thompson almennt fremur talinn mikilvægur forveri kenningar Marx en bein uppspretta hennar.   === '''Áhrif á samvinnuhreyfinguna''' === Thompson hafði einnig mikilvæg áhrif á þróun samvinnuhreyfingarinnar. Hann taldi að samvinnufélög og sameiginlegt eignarhald gætu stuðlað að jafnari dreifingu auðs og aukinni hamingju. Mark J. Kaswan, sem skrifaði um Thompson í bókinni ''Happiness, Democracy, and the Cooperative Movement: The Radical Utilitarianism of William Thompson (2014)'', hélt því sérstaklega fram að Thompson hafi lagt fræðilegan grunn að samvinnuhreyfingunni og að hann hafi verið einn helsti fræðilegi hugmyndasmiður hennar.<ref name=":8" /> Thompson lagði meðal annars áherslu á að samvinnusamfélög skyldu byggjast á lýðræðislegri stjórnun og jafnrétti félagsmanna. Hugmyndir hans urðu þannig hluti af þeim hugmyndastraumum sem síðar mótuðu alþjóðlegu samvinnuhreyfinguna.<ref>Kaswan, M. J. (2014a). Developing democracy: cooperatives and democratic theory. ''International Journal of Urban Sustainable Development'', ''6''(2), 190–205. https://doi.org/10.1080/19463138.2014.951048</ref> === '''Gagnrýni'''   === Þrátt fyrir áhrif hans voru hugmyndir Thompsons einnig takmarkaðar. Hann byggði að verulegu leyti á vinnuvirðiskenningu klassískrar hagfræði og taldi vinnu vera grundvöll verðmætasköpunar.<ref name=":7" /> Þessi nálgun varð síðar fyrir vaxandi gagnrýni þegar nýjar kenningar um verðmæti og verðmyndun komu fram á síðari hluta 19. aldar, meðal annars með jaðarhyggjunni. Jaðarhyggjan lagði meiri áherslu á jaðarnyt og samband framboðs og eftirspurnar við verðmyndun og varð mikilvægur hluti af þeirri þróun sem leiddi til nýklassískrar hagfræði.<ref>Hunt, E. K. og Lautzenheiser, Mark. (2011) ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe. bls. 276.</ref> Einnig hefur verið gagnrýnt að flokka Thompson einfaldlega sem Ríkardískan sósíalista. Þótt hann hafi nýtt sér hugmyndir úr klassískri hagfræði voru áhrif frá fleiri hugmyndastraumum mikilvæg. Fræðimenn hafa meðal annars bent á að Thompson hafi sameinað nytjastefnu Jeremy Benthams, samvinnuhugmyndir Robert Owens og hugmyndir um verðmæti úr klassískri hagfræði.<ref name=":9" /> Sumir fræðimenn telja jafnvel að það sé villandi að flokka hann sem Ríkardískan sósíalista þar sem Thompson vísaði fremur til Adam Smith en David Ricardo í kenningu sinni um verðmæti.<ref name=":8" /> Hugmyndir Thompson hafa einnig verið taldar útópískar. Hann sá fyrir sér samfélag þar sem samvinna, sameiginlegt eignarhald, jafnrétti og lýðræðisleg þátttaka myndu leysa mörg þeirra vandamála sem fylgdu kapítalísku samfélagi.<ref name=":9" /> Þrátt fyrir að margar hugmyndir hans hafi ekki orðið að veruleika í þeirri mynd sem hann sá fyrir sér, höfðu þær áhrif á þróun sósíalískrar hugsunar og samvinnuhreyingarinnar. Arfleið Thompson felst ekki fyrst og fremst í áhrifum hans í meginstraum hagfræðinnar en frekar í því hvernig hann tengdi hagfræðilega greiningu, félagslegt jafnrétti og hugmyndir um samvinnu.<ref name=":8" /> == Helstu Verk == Meðal helstu rita Williams Thompson eru: * ''State of the Education in the South of Ireland'', 1818. * ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth Most Conducive to Human Happiness; applied to the Newly Proposed System of Voluntary Equality of Wealth'', (Longman, Hurst Rees, Orme, Brown & Green: London), 1824. * ''Appeal of One Half the Human Race, Women, Against the Pretensions of the Other Half, Men, to Retain Them in Political, and thence in Civil and Domestic Slavery'', (Longman, Hurst Rees, Orme, Brown & Green: London), 1825. * ''Labor Rewarded. The Claims of Labor and Capital Conciliated: or, How to Secure to Labor the Whole Products of Its Exertions'', (Hunt and Clarke: London), 1827. * ''Practical Directions for the Speedy and Economical Establishment of Communities on the Principles of Mutual Co-operation, United Possessions and Equality of Exertions and the Means of Enjoyments'', (Strange and E. Wilson: London), 1830. == Heimildatilvísanir == [[Flokkur:Nytjastefnumenn]] [[Flokkur:Fólk dáið árið 1833]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1775]] olaay24oregf7m1gossv1zntjxba77c 1983406 1983405 2026-10-20T14:23:16Z SagaHagfræðinnar 120347 1983406 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Heimspekingur|fæddur=1775|dánardagur=1833|þjóðerni=Írskur|helstu_viðfangsefni=Nytjastefnan, sósíalismi, kvennréttindi, vinnugildiskenningin}} {{Hreingera|vantar innri tengla}} '''William Thompson''' (1775-1833) var írskur heimspekingur, rithöfundur og pólitískur hagfræðingur. Hann var málsvari nytjastefnunnar, sósíalisma og aukinna réttinda kvenna. Hagfræðihugmyndir hans mótuðust einkum af vinnigildiskenningu klassískra hagfræðinga, samvinnuhugmyndum [[Robert Owen|Roberts Owens]] og nytjastefnu [[Jeremy Bentham|Jeremy Benthams]] (Hunt and Lautzenheiser 2011, 155). Thompson hefur gjarnan verið talinn til svokallaðra [[Ricardískur sósíalismi|Ríkardískra sósíalista]] (e. Ricardian Socialists). Hugmyndir Thompson höfðu síðar áhrif á [[Karl Marx]], sem vísaði til verka hans í eigin skrifum.<ref name=":1" /> == Ævi == Thompson fæddist í borginni Cork á Írlandi árið 1775 inn í valdamikla fjölskyldu. Faðir hans, [[John Thompson]], var þekktur kaupmaður, landeigandi og borgarstjóri Cork árið 1794. Hins vegar er lítið vitað um móður hans.<ref name=":2">{{Vefheimild|url=https://www.dib.ie/biography/thompson-william-a8528|titill=Thompson, William|útgefandi=Dictionary of Irish Biography|ár=2009|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref> Thompson átti að minnsta kosti tvær systur en hann gifti sig aldrei og átti engin börn. Hann var auðugur maður en var nokkuð nægjusamur, hann reykti ekki og var grænmetisæta.<ref name=":3">{{Vefheimild|url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/william-thompson#full-article|titill=William Thompson|höfundur=Stableford, Brian|útgefandi=EBSCO|ár=2024|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref> Eftir lát foreldra sinna erfði Thompson um 567 hektara lands í vesturhluta Cork-sýslu en hann var ólíkur öðrum landeigendum á þessum tíma þar sem hann lagði mikið upp úr því að betrumbæta lífskjör ásamt vinnuumhverfi verkamanna sinna.<ref name=":2" /> Hann var með þeim fyrstu til að skrifa og spá í félagsvísindum en hann hafði ástríðu fyrir því að draga úr ójöfnuði, bæta stöðu verkamanna, auka réttindi kvenna og almennt betrumbæta samfélagið. Thompson taldi menntun í samfélaginu ekki vera fullnægjandi. Fyrsta þáttaka hans í opinberri umræðu snérist um menntamál þar sem hann gagnrýndi að markmið sem höfðu verið sett árið 1806 um menntun barna í Cork hefðu ekki enn náðst. Hann lagði fram tillögu að ódýru menntakerfi þar sem börnum væri kennt um pólitík, hagkerfið og landbúnað en á þessum tíma var nánast bara verið að kenna börnum tungumál í skólum.<ref>{{Vefheimild|url=https://laviedesidees.fr/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism|titill=William Thompson, a Pioneer of European Socialism|höfundur=Caroline Gomes|útgefandi=books & ideas|mánuður=desember|ár=2019|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref> Thompson var þekktur fyrir að vera með sterkar og öðruvísi skoðanir en árið 1819 bauð [[Jeremy Bentham]], breskur heimspekingur, honum að búa með sér í London þar sem hann síðan kynntist mönnum með svipaða hugmyndafræði og hann og fékk í kjölfarið áhuga á hugmyndum [[Robert Owen|Owen's]] um útópískar hugmyndir.<ref name=":3" /> Árið 1829 reyndi Thompson að stofna svokallaða kommúnu á landinu sínu þar sem íbúar borguðu leigu en fengu einnig sanngjörn laun fyrir sína vinnu á landinu. Hann útvegaði fólkinu allskyns nauðsynjum og sá til þess að börnin myndu fá menntun. Markmið hans með þessu verkefni var að minnka ójöfnuð í samfélaginu.<ref>{{Vefheimild|url=https://tripeanddrisheen.substack.com/p/the-west-cork-man-who-inspired-marx|titill=The West Cork man who inspired Marx|höfundur=Ellie O'Byrne|útgefandi=Tripe and Drisheen|mánuður=nóvember|ár=2022|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref> Thompson lést þann 28. Mars árið 1833 en hann hafði mikil áhrif á samfélagið með sinni hugmyndafræði og skrifum en kenningar hans héldu áfram að þróast og veita innblástur eftir hans tíma.<ref name=":3" /> == Ríkardískur Sósíalismi == Thompson var ásamt breskum sósílistunum [[John Francis Bray]], [[John Gray]] og [[Thomas Hodgskin]] talinn til svokallaðara [[Ricardískur sósíalismi|Ríkardískra sósíalista]] (e. Ricardian socialists). Þeir studdust að hluta til við hugmyndir [[David Ricardo|David Ricardos]] og annarra klassískra hagfræðinga til að gagnrýna Malthus og fylgismenn hans.<ref>King, J. E. (2003). Non-Marxian socialism. Í W. J. Samuels, J. E. Biddle, og J. B. Davis (ritstj.), ''A companion to the history of economic thought'' (184–185). Blackwell Publishing.</ref> Ríkardískir sósíalistar töldu ójöfnuð vera eitt helsta vandamál ríkjandi efnahagskerfis og voru ósammála þeirri hugsun að fátækt verkafólks væri óhjákvæmileg afleiðing mannfjölgunnar. Þeir vísuðu til [[vinnugildiskenningarinnar]] (''e. Labour Theory of Value'') og túlkuðu hana, líkt og [[John Locke]] hafði gert, að einstaklingur ætti rétt á því verðmæti sem hann skapaði með vinnu sinni. Þeir töldu því að vandinn lægi frekar í skipulagningu eignarhalds og hvernig afrakstur framleiðslunnar væri dreift.<ref>King, J. E. (2003). Non-Marxian socialism. Í W. J. Samuels, J. E. Biddle, og J. B. Davis (ritstj.), ''A companion to the history of economic thought'' (185). Blackwell Publishing.</ref> Thompson og Hodgskin eru taldir meðal mikilvægustu Ríkardísku sósíalistanna og hafa báðir verið nefndir forverar Karl Marx. Þeir byggðu á vinnugildiskenningu klassíku hagfræðinnar og notuðu hana til að gagnrýna ójafna dreifingu tekna og stöðu verkafólks. Marx þróaði þessa gagnrýni síðar áfram, meðal annars í vinnugildiskenningu hans og kenningu um virðisauka.<ref name=":1">Hunt, E. K. (1980). ''The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.'' Science & Society, 44(2), 177–178.</ref> == Helstu hagfræðihugmyndir == Hagfræðihugmyndir Thompson mótuðust einkum af vinnugildiskenningu klassísku hagræðinganna, samvinnuhugmyndum Owen´s og nytjastefnu Bentham. Hann er gjarnan talinn til Ríkadískra sósílista, sem nýttu meðal annars vinnugildiskenningu klassískrar hagfræði til að gagnrýna kapítalískt hagkerfi og stöðu verkafólks. Hann byggði á hugmyndum [[Adam Smith|Smith]] og Ricardo en lagði sérstaka áherslu á ójafna dreifingu auðs og stöðu verkafólks.<ref>Hunt, E. K. og Lautzenheiser, Mark. (2011) ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe. bls. 155-156.</ref> === Vinnugildiskenning og dreifing auðs === Thompson taldi að vinna skapaði auð og að verðmæti vöru réðist að miklu leyti af þeirri vinnu sem færi í framleiðslu hennar. Hann lagði því mikla áherslu á hvernig  auði væri skipt á milli verkafólks og eigenda fjármagns. Hann taldi að verkafólk væri að fá of lítið fyrir vinnuna sína og gagnrýndi þessa skiptingu. Honum fannst að þeir sem ynnu að framleiðslunni ættu að fá stærri hlut af þeim auði sem skapaðist.<ref name=":4">Hunt, E. K. og Lautzenheiser, Mark. (2011) ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe. bls. 156-158.</ref> Eitt helsta viðfangsefni Thompsons var því hvernig hægt væri að skipta auði með réttlátri hætti án þess að draga úr hvata fólks til vinnu og framleiðslu. Hann taldi mikilvægt að fólk fengi að nýta góðs af eigin vinnu og gagnrýndi kapítalískt hagkerfi fyrir að tryggja verkafólki ekki nægilega vel.<ref>Hunt, E. K. og Lautzenheiser, Mark. (2011) ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe. bls. 157-159.</ref> === Nytjastefna og jöfnuður === Hugmyndir Thompson um dreifingu auðs tengdust [[Nytjastefna|nytjastefnu]] Benthams. Thompson taldi að skipting auðs hefði mikil áhrif á velferð samfélagsins. Að hans mati skipti aukinn auður meira máli fyrir þann sem hafði lítið á milli handanna en þann sem var þegar orðinn ríkur. Jafnari dreifing auðs gæti því stuðlað að meiri heildarvelferð í samfélaginu. Thompson taldi þó að aukinn jöfnuður ætti ekki að draga úr hvata fólks til að vinna og framleiða.<ref name=":4" /> Thompson taldi einnig að samfélag sem byggðist á samvinnu gætu stuðlað að meiri jöfnuði. Hann vildi að fólk byggi og starfaði í samfélagi þar sem auði og ábyrgð væri deild á milli íbúa. Hugmyndir hans byggðust mikið af Robert Owen og samvinnuhreyfingunni. Hann taldi að slíkar breytingar í samfélaginu ættu að vera gerð með friðsælum og frjálsum hætti.<ref name=":4" /> === Gagnrýni á markaðssamkeppni === Thompson og [[Thomas Hodgskin]] gagnrýndu báðir ríkjandi [[Kapítalismi|kapítalísk]] hagkerfi en höfðu ólíkar hugmyndir um [[markaðssamkeppni]]. Hodgskins var fylgjandi frjálsum markaði og taldi að þar myndi náttúrulegt jafnvægi ríkja. Árið 1825 gaf Hodgskin út bókina ''Labour Defended against the Claims of Capital'' þar sem hann heldur því fram að leiðin til réttlætis í garð verkafólks væri í gegnum frjálsan markað og einstaklingsbundið eignarhald. Sá sem vinnur og framleiðir á að eiga framleiðslutækin og fá afraksturinn. Meinið er ekki markaðurinn heldur einkaleyfi sem ríkið veitir kapítalistum. Hodgskin greindi á milli náttúrulegs verðs (''e. Natural price'') og félagslegs verðs (''e. Social price'') sem gegndu lykilhlutverki í að útskýra hvernig arðrán á sér stað í kapítalísku samfélagi. Náttúrulegt verð endurspeglar raunverulegan framleiðslukostnað vöru (mældan í vinnu). Félagslegt verð er það verð sem vara er seld á í kapítalísku umhverfi og inniheldur gróða kapítalista, rentu og skatta til ríkisins. Í draumasamfélagi Hodgskin yrðu náttúrulegt og félagslegt verð eitt og það sama.<ref>Hunt, E. K. (1980). ''The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.'' Science & Society, 44(2), 186–191.</ref> Thompson stóð enn á því að samkeppni skapaði ýmis samfélagsleg vandamál þótt kerfi Hodgskin væri framför frá kapítalisma. Hann benti á fimm helstu galla við kerfi Hodgskin.   * Í fyrsta lagi taldi Thompson að á  samkeppnismarkaði væru verkamenn, iðnaðarmenn eða kaupmenn keppinautar. Einnig gætu hagsmunir starfsgreina farið á móti hagsmunum almennings.<ref>Hunt, E. K. (1980). ''The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.'' Science & Society, 44(2), 191–192.</ref> * Í öðru lagi taldi Thompson að kúgun kvenna væri afleiðing einstaklingshyggju og samkeppni í hagkerfi. Vegna kynjastaðla væru konur bundnar við heimilisverk og uppeldi barna. Vinnuafl þeirra væri því efnahagsleg sóun þar sem þær gætu verið jafn framleiðnar og karlar. Thomposn sá fyrir sér samfélag þar sem heimilisverkum og uppeldi barna væri deilt og konur hefðu sömu menntun og tækifæri og karlar. Thompson var að þessu leyti á undan sinni samtíð í kvenréttindamálum.<ref>Hunt, E. K. (1980). ''The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.'' Science & Society, 44(2), 192-193.</ref> * Í þriðja lagi taldi hann að samkeppnismarkaður myndi leiða til sóunar vegna þess að einstaklingar taka framleiðsluákvarðanir með takmarkaðar upplýsingar. Framleiðendur hafa hvata til að leyna upplýsingum.<ref name=":5">Hunt, E. K. (1980). ''The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.'' Science & Society, 44(2), 194.</ref> * Í fjórða lagi taldi Thompson að félagslegt óöryggi fylgdi kapítalisma. Samkeppni ýtir undir sjálfselsku og tryggir fólki ekki öryggi gegn fötlun, veikindum eða elli.<ref name=":5" /> * Í fimmta lagi hélt Thompson því fram að markaðsamkeppni hægði á framförum og miðlun þekkingar þar sem framleiðendur hafa hvata til að halda aðferðum leyndum sem veita þeim samkeppnisforskot.<ref>Hunt, E. K. (1980). ''The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.'' Science & Society, 44(2), 195.</ref> === Kvennréttindi og jafnrétti === Líkt og margir aðrir [[Útópískur sósíalismi|útópískir sósíalistar]] fjallaði William Thompson einnig um stöðu kvenna. Hann taldi að ójöfn staða kynjanna stafaði meðal annars af því að konur fengu ekki sömu menntun, réttindi og tækifæri og karlar. Að hans mati gætu konur tekið jafnan þátt í atvinnulífinu og karlar ef þær fengu sambærileg tækifæri.<ref name=":6">Hunt, E. K. og Lautzenheiser, Mark. (2011) ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe. bls. 160-161.</ref> Wiliam Thompson gagnrýndi einnig verkaskiptingu kynjanna, þar sem konur báru að mestu ábyrgð á heimilisstörfum og umönnun barna. Hann taldi að samfélag sem byggðist á meiri samvinnu og sameiginlegri ábyrgð gæti stuðlað að auknu jafnrétti kynjanna.<ref name=":6" /> Árið 1825 gaf hann út verkið ''Appeal of One-Half of the Human Race, Women'', Against the Pretensions of Other Half, Men, to Retain Them in Political, and thence in Civil and Domestic Slavery, þar sem hann fjallaði sérstaklega um stöðu og kúgun kvenna.<ref>Hunt, E. K. og Lautzenheiser, Mark. (2011) ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe. bls. 172.</ref> == Áhrif og gagnrýni == === '''Áhrif á sósíalíska hagfræði og Karl Marx''' === Verk William Thompson höfðu óbein áhrif á þróun hagfræðikenninga á 19. öld, en hann hafði þó töluverð áhrif á þróun sósíalískrar hagfræði og samvinnuhreyfingarinnar. Hugmyndir hans voru að mörgu leyti á mörkum hagfræði, stjórnmálakenninga og samfélagsumbóta og tengdust meðal annars nytjastefnu, Owenisma og gagnrýni á dreifingu auðs.<ref name=":7">Eagleton, T. (2000). The radicalism of William Thompson. ''The Irish Review, 26'', 80–88. https://doi.org/10.2307/29735994</ref> <ref name=":8">Kaswan, M. J. (2014b). ''Happiness, Democracy, and the Cooperative Movement: The Radical Utilitarianism of William Thompson''. State University of New York Press. https://doi.org/10.2307/jj.18253419</ref> Greining Thompsons á sambandi vinnu, fjármagns og dreifingar auðs í ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth'' (1824) varð síðar mikilvægur þáttur í þeirri gagnrýni á kapítalisma sem Karl Marx þróaði áfram.<ref name=":8" /> Marx þekkti verk Thompsons og vísaði til þeirra í skrifum sínum, meðal annars í ''The Poverty of Philosophy (1847)'' og ''[[Auðmagnið]] (1867).'' Thompson hafði fjallað um dreifingu tekna og þá hugmynd að hluti þess verðmætis sem vinnuaflið skapaði rynni til eigenda fjármagns áður en Marx setti fram sína eigin kenningu um arðrán og umframvirði.<ref name=":7" /> Hversu mikil áhrif Thompson hafði á Marx hefur þó verið umdeilt. Anton Menger (1841-1906) hélt því fram að Marx hefði að verulegu leyti sótt hugmyndir sínar um umframvirði til Thompsons.<ref>''Menger, A. (1899). The right to the whole produce of labour: The origin and development of the theory of labour's claim to the whole product of industry. Macmillan. https://archive.org/details/righttowholeprod00mengiala''</ref> Marx og Friedrich Engels (1820-1895) litu hins vegar á Thompson og aðra Ríkardíska sósíalista sem forvera hugmyndarinnar um umframvirði, en töldu sig jafnframt hafa þróað hugmyndina lengra en þessir forverar.<ref name=":9">Gomes, C. (2019). ''William Thompson, a pioneer of European socialism''. Books & Ideas. https://laviedesidees.fr/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism </ref> Því er Thompson almennt fremur talinn mikilvægur forveri kenningar Marx en bein uppspretta hennar.   === '''Áhrif á samvinnuhreyfinguna''' === Thompson hafði einnig mikilvæg áhrif á þróun samvinnuhreyfingarinnar. Hann taldi að samvinnufélög og sameiginlegt eignarhald gætu stuðlað að jafnari dreifingu auðs og aukinni hamingju. Mark J. Kaswan, sem skrifaði um Thompson í bókinni ''Happiness, Democracy, and the Cooperative Movement: The Radical Utilitarianism of William Thompson (2014)'', hélt því sérstaklega fram að Thompson hafi lagt fræðilegan grunn að samvinnuhreyfingunni og að hann hafi verið einn helsti fræðilegi hugmyndasmiður hennar.<ref name=":8" /> Thompson lagði meðal annars áherslu á að samvinnusamfélög skyldu byggjast á lýðræðislegri stjórnun og jafnrétti félagsmanna. Hugmyndir hans urðu þannig hluti af þeim hugmyndastraumum sem síðar mótuðu alþjóðlegu samvinnuhreyfinguna.<ref>Kaswan, M. J. (2014a). Developing democracy: cooperatives and democratic theory. ''International Journal of Urban Sustainable Development'', ''6''(2), 190–205. https://doi.org/10.1080/19463138.2014.951048</ref> === '''Gagnrýni'''   === Þrátt fyrir áhrif hans voru hugmyndir Thompsons einnig takmarkaðar. Hann byggði að verulegu leyti á vinnuvirðiskenningu klassískrar hagfræði og taldi vinnu vera grundvöll verðmætasköpunar.<ref name=":7" /> Þessi nálgun varð síðar fyrir vaxandi gagnrýni þegar nýjar kenningar um verðmæti og verðmyndun komu fram á síðari hluta 19. aldar, meðal annars með jaðarhyggjunni. Jaðarhyggjan lagði meiri áherslu á jaðarnyt og samband framboðs og eftirspurnar við verðmyndun og varð mikilvægur hluti af þeirri þróun sem leiddi til nýklassískrar hagfræði.<ref>Hunt, E. K. og Lautzenheiser, Mark. (2011) ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe. bls. 276.</ref> Einnig hefur verið gagnrýnt að flokka Thompson einfaldlega sem Ríkardískan sósíalista. Þótt hann hafi nýtt sér hugmyndir úr klassískri hagfræði voru áhrif frá fleiri hugmyndastraumum mikilvæg. Fræðimenn hafa meðal annars bent á að Thompson hafi sameinað nytjastefnu Jeremy Benthams, samvinnuhugmyndir Robert Owens og hugmyndir um verðmæti úr klassískri hagfræði.<ref name=":9" /> Sumir fræðimenn telja jafnvel að það sé villandi að flokka hann sem Ríkardískan sósíalista þar sem Thompson vísaði fremur til Adam Smith en David Ricardo í kenningu sinni um verðmæti.<ref name=":8" /> Hugmyndir Thompson hafa einnig verið taldar útópískar. Hann sá fyrir sér samfélag þar sem samvinna, sameiginlegt eignarhald, jafnrétti og lýðræðisleg þátttaka myndu leysa mörg þeirra vandamála sem fylgdu kapítalísku samfélagi.<ref name=":9" /> Þrátt fyrir að margar hugmyndir hans hafi ekki orðið að veruleika í þeirri mynd sem hann sá fyrir sér, höfðu þær áhrif á þróun sósíalískrar hugsunar og samvinnuhreyingarinnar. Arfleið Thompson felst ekki fyrst og fremst í áhrifum hans í meginstraum hagfræðinnar en frekar í því hvernig hann tengdi hagfræðilega greiningu, félagslegt jafnrétti og hugmyndir um samvinnu.<ref name=":8" /> == Helstu Verk == Meðal helstu rita Williams Thompson eru: * ''State of the Education in the South of Ireland'', 1818. * ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth Most Conducive to Human Happiness; applied to the Newly Proposed System of Voluntary Equality of Wealth'', (Longman, Hurst Rees, Orme, Brown & Green: London), 1824. * ''Appeal of One Half the Human Race, Women, Against the Pretensions of the Other Half, Men, to Retain Them in Political, and thence in Civil and Domestic Slavery'', (Longman, Hurst Rees, Orme, Brown & Green: London), 1825. * ''Labor Rewarded. The Claims of Labor and Capital Conciliated: or, How to Secure to Labor the Whole Products of Its Exertions'', (Hunt and Clarke: London), 1827. * ''Practical Directions for the Speedy and Economical Establishment of Communities on the Principles of Mutual Co-operation, United Possessions and Equality of Exertions and the Means of Enjoyments'', (Strange and E. Wilson: London), 1830. == Heimildatilvísanir == [[Flokkur:Nytjastefnumenn]] [[Flokkur:Fólk dáið árið 1833]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1775]] kljbacq8xz3umuw2c3acdffb7erpyp9 1983407 1983406 2026-10-20T14:36:46Z SagaHagfræðinnar 120347 1983407 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Heimspekingur|fæddur=1775|dánardagur=1833|þjóðerni=Írskur|helstu_viðfangsefni=Nytjastefnan, sósíalismi, kvennréttindi, vinnugildiskenningin}} {{Hreingera|vantar innri tengla}} '''William Thompson''' (1775-1833) var írskur heimspekingur, rithöfundur og pólitískur hagfræðingur. Hann var málsvari nytjastefnunnar, sósíalisma og aukinna réttinda kvenna. Hagfræðihugmyndir hans mótuðust einkum af vinnigildiskenningu klassískra hagfræðinga, samvinnuhugmyndum [[Robert Owen|Roberts Owens]] og nytjastefnu [[Jeremy Bentham|Jeremy Benthams]] (Hunt and Lautzenheiser 2011, 155). Thompson hefur gjarnan verið talinn til svokallaðra [[Ricardískur sósíalismi|Ríkardískra sósíalista]] (e. Ricardian Socialists). Hugmyndir Thompson höfðu síðar áhrif á [[Karl Marx]], sem vísaði til verka hans í eigin skrifum.<ref name=":1" /> == Ævi == Thompson fæddist í borginni Cork á Írlandi árið 1775 inn í valdamikla fjölskyldu. Faðir hans, [[John Thompson]], var þekktur kaupmaður, landeigandi og borgarstjóri Cork árið 1794. Hins vegar er lítið vitað um móður hans.<ref name=":2">{{Vefheimild|url=https://www.dib.ie/biography/thompson-william-a8528|titill=Thompson, William|útgefandi=Dictionary of Irish Biography|ár=2009|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref> Thompson átti að minnsta kosti tvær systur en hann gifti sig aldrei og átti engin börn. Hann var auðugur maður en var nokkuð nægjusamur, hann reykti ekki og var grænmetisæta.<ref name=":3">{{Vefheimild|url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/william-thompson#full-article|titill=William Thompson|höfundur=Stableford, Brian|útgefandi=EBSCO|ár=2024|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref> Eftir lát foreldra sinna erfði Thompson um 567 hektara lands í vesturhluta Cork-sýslu en hann var ólíkur öðrum landeigendum á þessum tíma þar sem hann lagði mikið upp úr því að betrumbæta lífskjör ásamt vinnuumhverfi verkamanna sinna. Hann var með þeim fyrstu til að skrifa og spá í félagsvísindum en hann hafði ástríðu fyrir því að draga úr ójöfnuði, bæta stöðu verkamanna, auka réttindi kvenna og almennt betrumbæta samfélagið.<ref name=":2" /> == Ríkardískur Sósíalismi == Thompson var ásamt breskum sósílistunum [[John Francis Bray]], [[John Gray]] og [[Thomas Hodgskin]] talinn til svokallaðara [[Ricardískur sósíalismi|Ríkardískra sósíalista]] (e. Ricardian socialists). Þeir studdust að hluta til við hugmyndir [[David Ricardo|David Ricardos]] og annarra klassískra hagfræðinga til að gagnrýna Malthus og fylgismenn hans.<ref>King, J. E. (2003). Non-Marxian socialism. Í W. J. Samuels, J. E. Biddle, og J. B. Davis (ritstj.), ''A companion to the history of economic thought'' (184–185). Blackwell Publishing.</ref> Ríkardískir sósíalistar töldu ójöfnuð vera eitt helsta vandamál ríkjandi efnahagskerfis og voru ósammála þeirri hugsun að fátækt verkafólks væri óhjákvæmileg afleiðing mannfjölgunnar. Þeir vísuðu til [[vinnugildiskenningarinnar]] (''e. Labour Theory of Value'') og túlkuðu hana, líkt og [[John Locke]] hafði gert, að einstaklingur ætti rétt á því verðmæti sem hann skapaði með vinnu sinni. Þeir töldu því að vandinn lægi frekar í skipulagningu eignarhalds og hvernig afrakstur framleiðslunnar væri dreift.<ref>King, J. E. (2003). Non-Marxian socialism. Í W. J. Samuels, J. E. Biddle, og J. B. Davis (ritstj.), ''A companion to the history of economic thought'' (185). Blackwell Publishing.</ref> Thompson og Hodgskin eru taldir meðal mikilvægustu Ríkardísku sósíalistanna og hafa báðir verið nefndir forverar Karl Marx. Þeir byggðu á vinnugildiskenningu klassíku hagfræðinnar og notuðu hana til að gagnrýna ójafna dreifingu tekna og stöðu verkafólks. Marx þróaði þessa gagnrýni síðar áfram, meðal annars í vinnugildiskenningu hans og kenningu um virðisauka.<ref name=":1">Hunt, E. K. (1980). ''The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.'' Science & Society, 44(2), 177–178.</ref> == Helstu hagfræðihugmyndir == Hagfræðihugmyndir Thompson mótuðust einkum af vinnugildiskenningu klassísku hagræðinganna, samvinnuhugmyndum Owen´s og nytjastefnu Bentham. Hann er gjarnan talinn til Ríkadískra sósílista, sem nýttu meðal annars vinnugildiskenningu klassískrar hagfræði til að gagnrýna kapítalískt hagkerfi og stöðu verkafólks. Hann byggði á hugmyndum [[Adam Smith|Smith]] og Ricardo en lagði sérstaka áherslu á ójafna dreifingu auðs og stöðu verkafólks.<ref>Hunt, E. K. og Lautzenheiser, Mark. (2011) ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe. bls. 155-156.</ref> === Vinnugildiskenning og dreifing auðs === Thompson taldi að vinna skapaði auð og að verðmæti vöru réðist að miklu leyti af þeirri vinnu sem færi í framleiðslu hennar. Hann lagði því mikla áherslu á hvernig  auði væri skipt á milli verkafólks og eigenda fjármagns. Hann taldi að verkafólk væri að fá of lítið fyrir vinnuna sína og gagnrýndi þessa skiptingu. Honum fannst að þeir sem ynnu að framleiðslunni ættu að fá stærri hlut af þeim auði sem skapaðist.<ref name=":4">Hunt, E. K. og Lautzenheiser, Mark. (2011) ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe. bls. 156-158.</ref> Eitt helsta viðfangsefni Thompsons var því hvernig hægt væri að skipta auði með réttlátri hætti án þess að draga úr hvata fólks til vinnu og framleiðslu. Hann taldi mikilvægt að fólk fengi að nýta góðs af eigin vinnu og gagnrýndi kapítalískt hagkerfi fyrir að tryggja verkafólki ekki nægilega vel.<ref>Hunt, E. K. og Lautzenheiser, Mark. (2011) ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe. bls. 157-159.</ref> === Nytjastefna og jöfnuður === Hugmyndir Thompson um dreifingu auðs tengdust [[Nytjastefna|nytjastefnu]] Benthams. Thompson taldi að skipting auðs hefði mikil áhrif á velferð samfélagsins. Að hans mati skipti aukinn auður meira máli fyrir þann sem hafði lítið á milli handanna en þann sem var þegar orðinn ríkur. Jafnari dreifing auðs gæti því stuðlað að meiri heildarvelferð í samfélaginu. Thompson taldi þó að aukinn jöfnuður ætti ekki að draga úr hvata fólks til að vinna og framleiða.<ref name=":4" /> Thompson taldi einnig að samfélag sem byggðist á samvinnu gætu stuðlað að meiri jöfnuði. Hann vildi að fólk byggi og starfaði í samfélagi þar sem auði og ábyrgð væri deild á milli íbúa. Hugmyndir hans byggðust mikið af Robert Owen og samvinnuhreyfingunni. Hann taldi að slíkar breytingar í samfélaginu ættu að vera gerð með friðsælum og frjálsum hætti.<ref name=":4" /> === Gagnrýni á markaðssamkeppni === Thompson og [[Thomas Hodgskin]] gagnrýndu báðir ríkjandi [[Kapítalismi|kapítalísk]] hagkerfi en höfðu ólíkar hugmyndir um [[markaðssamkeppni]]. Hodgskins var fylgjandi frjálsum markaði og taldi að þar myndi náttúrulegt jafnvægi ríkja. Árið 1825 gaf Hodgskin út bókina ''Labour Defended against the Claims of Capital'' þar sem hann heldur því fram að leiðin til réttlætis í garð verkafólks væri í gegnum frjálsan markað og einstaklingsbundið eignarhald. Sá sem vinnur og framleiðir á að eiga framleiðslutækin og fá afraksturinn. Meinið er ekki markaðurinn heldur einkaleyfi sem ríkið veitir kapítalistum. Hodgskin greindi á milli náttúrulegs verðs (''e. Natural price'') og félagslegs verðs (''e. Social price'') sem gegndu lykilhlutverki í að útskýra hvernig arðrán á sér stað í kapítalísku samfélagi. Náttúrulegt verð endurspeglar raunverulegan framleiðslukostnað vöru (mældan í vinnu). Félagslegt verð er það verð sem vara er seld á í kapítalísku umhverfi og inniheldur gróða kapítalista, rentu og skatta til ríkisins. Í draumasamfélagi Hodgskin yrðu náttúrulegt og félagslegt verð eitt og það sama.<ref>Hunt, E. K. (1980). ''The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.'' Science & Society, 44(2), 186–191.</ref> Thompson stóð enn á því að samkeppni skapaði ýmis samfélagsleg vandamál þótt kerfi Hodgskin væri framför frá kapítalisma. Hann benti á fimm helstu galla við kerfi Hodgskin.   * Í fyrsta lagi taldi Thompson að á  samkeppnismarkaði væru verkamenn, iðnaðarmenn eða kaupmenn keppinautar. Einnig gætu hagsmunir starfsgreina farið á móti hagsmunum almennings.<ref name=":5">Hunt, E. K. (1980). ''The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.'' Science & Society, 44(2), 190–195.</ref> * Í öðru lagi taldi Thompson að kúgun kvenna væri afleiðing einstaklingshyggju og samkeppni í hagkerfi. Vegna kynjastaðla væru konur bundnar við heimilisverk og uppeldi barna. Vinnuafl þeirra væri því efnahagsleg sóun þar sem þær gætu verið jafn framleiðnar og karlar. Thomposn sá fyrir sér samfélag þar sem heimilisverkum og uppeldi barna væri deilt og konur hefðu sömu menntun og tækifæri og karlar. Thompson var að þessu leyti á undan sinni samtíð í kvenréttindamálum.<ref name=":5" /> * Í þriðja lagi taldi hann að samkeppnismarkaður myndi leiða til sóunar vegna þess að einstaklingar taka framleiðsluákvarðanir með takmarkaðar upplýsingar. Framleiðendur hafa hvata til að leyna upplýsingum.<ref name=":5" /> * Í fjórða lagi taldi Thompson að félagslegt óöryggi fylgdi kapítalisma. Samkeppni ýtir undir sjálfselsku og tryggir fólki ekki öryggi gegn fötlun, veikindum eða elli.<ref name=":5" /> * Í fimmta lagi hélt Thompson því fram að markaðsamkeppni hægði á framförum og miðlun þekkingar þar sem framleiðendur hafa hvata til að halda aðferðum leyndum sem veita þeim samkeppnisforskot.<ref name=":5" /> === Kvennréttindi og jafnrétti === Líkt og margir aðrir [[Útópískur sósíalismi|útópískir sósíalistar]] fjallaði William Thompson einnig um stöðu kvenna. Hann taldi að ójöfn staða kynjanna stafaði meðal annars af því að konur fengu ekki sömu menntun, réttindi og tækifæri og karlar. Að hans mati gætu konur tekið jafnan þátt í atvinnulífinu og karlar ef þær fengu sambærileg tækifæri.<ref name=":6">Hunt, E. K. og Lautzenheiser, Mark. (2011) ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe. bls. 160-161.</ref> Wiliam Thompson gagnrýndi einnig verkaskiptingu kynjanna, þar sem konur báru að mestu ábyrgð á heimilisstörfum og umönnun barna. Hann taldi að samfélag sem byggðist á meiri samvinnu og sameiginlegri ábyrgð gæti stuðlað að auknu jafnrétti kynjanna.<ref name=":6" /> Árið 1825 gaf hann út verkið ''Appeal of One-Half of the Human Race, Women'', Against the Pretensions of Other Half, Men, to Retain Them in Political, and thence in Civil and Domestic Slavery, þar sem hann fjallaði sérstaklega um stöðu og kúgun kvenna.<ref>Hunt, E. K. og Lautzenheiser, Mark. (2011) ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe. bls. 172.</ref> === Samfélagsumbætur === Thompson taldi menntun í samfélaginu ekki vera fullnægjandi. Fyrsta þáttaka hans í opinberri umræðu snérist um menntamál þar sem hann gagnrýndi að markmið sem höfðu verið sett árið 1806 um menntun barna í Cork hefðu ekki enn náðst. Hann lagði fram tillögu að ódýru menntakerfi þar sem börnum væri kennt um pólitík, hagkerfið og landbúnað en á þessum tíma var nánast bara verið að kenna börnum tungumál í skólum.<ref>{{Vefheimild|url=https://laviedesidees.fr/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism|titill=William Thompson, a Pioneer of European Socialism|höfundur=Caroline Gomes|útgefandi=books & ideas|mánuður=desember|ár=2019|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref> Thompson var þekktur fyrir að vera með sterkar og öðruvísi skoðanir en árið 1819 bauð [[Jeremy Bentham]], breskur heimspekingur, honum að búa með sér í London þar sem hann síðan kynntist mönnum með svipaða hugmyndafræði og hann og fékk í kjölfarið áhuga á hugmyndum [[Robert Owen|Owen's]] um útópískar hugmyndir.<ref name=":3" /> Árið 1829 reyndi Thompson að stofna svokallaða kommúnu á landinu sínu þar sem íbúar borguðu leigu en fengu einnig sanngjörn laun fyrir sína vinnu á landinu. Hann útvegaði fólkinu allskyns nauðsynjum og sá til þess að börnin myndu fá menntun. Markmið hans með þessu verkefni var að minnka ójöfnuð í samfélaginu.<ref>{{Vefheimild|url=https://tripeanddrisheen.substack.com/p/the-west-cork-man-who-inspired-marx|titill=The West Cork man who inspired Marx|höfundur=Ellie O'Byrne|útgefandi=Tripe and Drisheen|mánuður=nóvember|ár=2022|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref> Thompson lést þann 28. Mars árið 1833 en hann hafði mikil áhrif á samfélagið með sinni hugmyndafræði og skrifum en kenningar hans héldu áfram að þróast og veita innblástur eftir hans tíma.<ref name=":3" /> == Áhrif og gagnrýni == === '''Arfleið''' === Verk William Thompson höfðu óbein áhrif á þróun hagfræðikenninga á 19. öld, en hann hafði þó töluverð áhrif á þróun sósíalískrar hagfræði og samvinnuhreyfingarinnar. Hugmyndir hans voru að mörgu leyti á mörkum hagfræði, stjórnmálakenninga og samfélagsumbóta og tengdust meðal annars nytjastefnu, Owenisma og gagnrýni á dreifingu auðs.<ref name=":7">Eagleton, T. (2000). The radicalism of William Thompson. ''The Irish Review, 26'', 80–88. https://doi.org/10.2307/29735994</ref> <ref name=":8">Kaswan, M. J. (2014b). ''Happiness, Democracy, and the Cooperative Movement: The Radical Utilitarianism of William Thompson''. State University of New York Press. https://doi.org/10.2307/jj.18253419</ref> Greining Thompsons á sambandi vinnu, fjármagns og dreifingar auðs í ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth'' (1824) varð síðar mikilvægur þáttur í þeirri gagnrýni á kapítalisma sem Karl Marx þróaði áfram.<ref name=":8" /> Marx þekkti verk Thompsons og vísaði til þeirra í skrifum sínum, meðal annars í ''The Poverty of Philosophy (1847)'' og ''[[Auðmagnið]] (1867).'' Thompson hafði fjallað um dreifingu tekna og þá hugmynd að hluti þess verðmætis sem vinnuaflið skapaði rynni til eigenda fjármagns áður en Marx setti fram sína eigin kenningu um arðrán og umframvirði.<ref name=":7" /> Hversu mikil áhrif Thompson hafði á Marx hefur þó verið umdeilt. Anton Menger (1841-1906) hélt því fram að Marx hefði að verulegu leyti sótt hugmyndir sínar um umframvirði til Thompsons.<ref>''Menger, A. (1899). The right to the whole produce of labour: The origin and development of the theory of labour's claim to the whole product of industry. Macmillan. https://archive.org/details/righttowholeprod00mengiala''</ref> Marx og Friedrich Engels (1820-1895) litu hins vegar á Thompson og aðra Ríkardíska sósíalista sem forvera hugmyndarinnar um umframvirði, en töldu sig jafnframt hafa þróað hugmyndina lengra en þessir forverar.<ref name=":9">Gomes, C. (2019). ''William Thompson, a pioneer of European socialism''. Books & Ideas. https://laviedesidees.fr/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism </ref> Því er Thompson almennt fremur talinn mikilvægur forveri kenningar Marx en bein uppspretta hennar.   === '''Áhrif á samvinnuhreyfinguna''' === Thompson hafði einnig mikilvæg áhrif á þróun samvinnuhreyfingarinnar. Hann taldi að samvinnufélög og sameiginlegt eignarhald gætu stuðlað að jafnari dreifingu auðs og aukinni hamingju. Mark J. Kaswan, sem skrifaði um Thompson í bókinni ''Happiness, Democracy, and the Cooperative Movement: The Radical Utilitarianism of William Thompson (2014)'', hélt því sérstaklega fram að Thompson hafi lagt fræðilegan grunn að samvinnuhreyfingunni og að hann hafi verið einn helsti fræðilegi hugmyndasmiður hennar.<ref name=":8" /> Thompson lagði meðal annars áherslu á að samvinnusamfélög skyldu byggjast á lýðræðislegri stjórnun og jafnrétti félagsmanna. Hugmyndir hans urðu þannig hluti af þeim hugmyndastraumum sem síðar mótuðu alþjóðlegu samvinnuhreyfinguna.<ref>Kaswan, M. J. (2014a). Developing democracy: cooperatives and democratic theory. ''International Journal of Urban Sustainable Development'', ''6''(2), 190–205. https://doi.org/10.1080/19463138.2014.951048</ref> === '''Gagnrýni'''   === Þrátt fyrir áhrif hans voru hugmyndir Thompsons einnig takmarkaðar. Hann byggði að verulegu leyti á vinnuvirðiskenningu klassískrar hagfræði og taldi vinnu vera grundvöll verðmætasköpunar.<ref name=":7" /> Þessi nálgun varð síðar fyrir vaxandi gagnrýni þegar nýjar kenningar um verðmæti og verðmyndun komu fram á síðari hluta 19. aldar, meðal annars með jaðarhyggjunni. Jaðarhyggjan lagði meiri áherslu á jaðarnyt og samband framboðs og eftirspurnar við verðmyndun og varð mikilvægur hluti af þeirri þróun sem leiddi til nýklassískrar hagfræði.<ref>Hunt, E. K. og Lautzenheiser, Mark. (2011) ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe. bls. 276.</ref> Einnig hefur verið gagnrýnt að flokka Thompson einfaldlega sem Ríkardískan sósíalista. Þótt hann hafi nýtt sér hugmyndir úr klassískri hagfræði voru áhrif frá fleiri hugmyndastraumum mikilvæg. Fræðimenn hafa meðal annars bent á að Thompson hafi sameinað nytjastefnu Jeremy Benthams, samvinnuhugmyndir Robert Owens og hugmyndir um verðmæti úr klassískri hagfræði.<ref name=":9" /> Sumir fræðimenn telja jafnvel að það sé villandi að flokka hann sem Ríkardískan sósíalista þar sem Thompson vísaði fremur til Adam Smith en David Ricardo í kenningu sinni um verðmæti.<ref name=":8" /> Hugmyndir Thompson hafa einnig verið taldar útópískar. Hann sá fyrir sér samfélag þar sem samvinna, sameiginlegt eignarhald, jafnrétti og lýðræðisleg þátttaka myndu leysa mörg þeirra vandamála sem fylgdu kapítalísku samfélagi.<ref name=":9" /> Þrátt fyrir að margar hugmyndir hans hafi ekki orðið að veruleika í þeirri mynd sem hann sá fyrir sér, höfðu þær áhrif á þróun sósíalískrar hugsunar og samvinnuhreyingarinnar. Arfleið Thompson felst ekki fyrst og fremst í áhrifum hans í meginstraum hagfræðinnar en frekar í því hvernig hann tengdi hagfræðilega greiningu, félagslegt jafnrétti og hugmyndir um samvinnu.<ref name=":8" /> == Helstu Verk == Meðal helstu rita Williams Thompson eru: * ''State of the Education in the South of Ireland'', 1818. * ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth Most Conducive to Human Happiness; applied to the Newly Proposed System of Voluntary Equality of Wealth'', (Longman, Hurst Rees, Orme, Brown & Green: London), 1824. * ''Appeal of One Half the Human Race, Women, Against the Pretensions of the Other Half, Men, to Retain Them in Political, and thence in Civil and Domestic Slavery'', (Longman, Hurst Rees, Orme, Brown & Green: London), 1825. * ''Labor Rewarded. The Claims of Labor and Capital Conciliated: or, How to Secure to Labor the Whole Products of Its Exertions'', (Hunt and Clarke: London), 1827. * ''Practical Directions for the Speedy and Economical Establishment of Communities on the Principles of Mutual Co-operation, United Possessions and Equality of Exertions and the Means of Enjoyments'', (Strange and E. Wilson: London), 1830. == Heimildatilvísanir == [[Flokkur:Nytjastefnumenn]] [[Flokkur:Fólk dáið árið 1833]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1775]] 8lkg3ks48m39zw2qd8k7yh233u4geqz 1983411 1983407 2026-10-20T14:50:17Z SagaHagfræðinnar 120347 1983411 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Heimspekingur|fæddur=1775|dánardagur=1833|þjóðerni=Írskur|helstu_viðfangsefni=Nytjastefnan, sósíalismi, kvennréttindi, vinnugildiskenningin}} {{Hreingera|vantar innri tengla}} '''William Thompson''' (1775-1833) var írskur heimspekingur, rithöfundur og pólitískur hagfræðingur. Hann var málsvari nytjastefnunnar, sósíalisma og aukinna réttinda kvenna. Hagfræðihugmyndir hans mótuðust einkum af vinnigildiskenningu klassískra hagfræðinga, samvinnuhugmyndum [[Robert Owen|Roberts Owens]] og nytjastefnu [[Jeremy Bentham|Jeremy Benthams]] (Hunt and Lautzenheiser 2011, 155). Thompson hefur gjarnan verið talinn til svokallaðra [[Ricardískur sósíalismi|Ríkardískra sósíalista]] (e. Ricardian Socialists). Hugmyndir Thompson höfðu síðar áhrif á [[Karl Marx]], sem vísaði til verka hans í eigin skrifum.<ref name=":1" /> == Ævi == Thompson fæddist í borginni Cork á Írlandi árið 1775 inn í valdamikla fjölskyldu. Faðir hans, [[John Thompson]], var þekktur kaupmaður, landeigandi og borgarstjóri Cork árið 1794. Hins vegar er lítið vitað um móður hans.<ref name=":2">{{Vefheimild|url=https://www.dib.ie/biography/thompson-william-a8528|titill=Thompson, William|útgefandi=Dictionary of Irish Biography|ár=2009|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref> Thompson átti að minnsta kosti tvær systur en hann gifti sig aldrei og átti engin börn. Hann var auðugur maður en var nokkuð nægjusamur, hann reykti ekki og var grænmetisæta.<ref name=":3">{{Vefheimild|url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/william-thompson#full-article|titill=William Thompson|höfundur=Stableford, Brian|útgefandi=EBSCO|ár=2024|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref> Eftir lát foreldra sinna erfði Thompson um 567 hektara lands í vesturhluta Cork-sýslu en hann var ólíkur öðrum landeigendum á þessum tíma þar sem hann lagði mikið upp úr því að betrumbæta lífskjör ásamt vinnuumhverfi verkamanna sinna. Hann var með þeim fyrstu til að skrifa og spá í félagsvísindum en hann hafði ástríðu fyrir því að draga úr ójöfnuði, bæta stöðu verkamanna, auka réttindi kvenna og almennt betrumbæta samfélagið.<ref name=":2" /> == Ríkardískur Sósíalismi == Thompson var ásamt breskum sósílistunum [[John Francis Bray]], [[John Gray]] og [[Thomas Hodgskin]] talinn til svokallaðara [[Ricardískur sósíalismi|Ríkardískra sósíalista]] (e. Ricardian socialists). Þeir studdust að hluta til við hugmyndir [[David Ricardo|David Ricardos]] og annarra klassískra hagfræðinga til að gagnrýna Malthus og fylgismenn hans.<ref>King, J. E. (2003). Non-Marxian socialism. Í W. J. Samuels, J. E. Biddle, og J. B. Davis (ritstj.), ''A companion to the history of economic thought'' (184–185). Blackwell Publishing.</ref> Ríkardískir sósíalistar töldu ójöfnuð vera eitt helsta vandamál ríkjandi efnahagskerfis og voru ósammála þeirri hugsun að fátækt verkafólks væri óhjákvæmileg afleiðing mannfjölgunnar. Þeir vísuðu til [[vinnugildiskenningarinnar]] (''e. Labour Theory of Value'') og túlkuðu hana, líkt og [[John Locke]] hafði gert, að einstaklingur ætti rétt á því verðmæti sem hann skapaði með vinnu sinni. Þeir töldu því að vandinn lægi frekar í skipulagningu eignarhalds og hvernig afrakstur framleiðslunnar væri dreift.<ref>King, J. E. (2003). Non-Marxian socialism. Í W. J. Samuels, J. E. Biddle, og J. B. Davis (ritstj.), ''A companion to the history of economic thought'' (185). Blackwell Publishing.</ref> Thompson og Hodgskin eru taldir meðal mikilvægustu Ríkardísku sósíalistanna og hafa báðir verið nefndir forverar Karl Marx. Þeir byggðu á vinnugildiskenningu klassíku hagfræðinnar og notuðu hana til að gagnrýna ójafna dreifingu tekna og stöðu verkafólks. Marx þróaði þessa gagnrýni síðar áfram, meðal annars í vinnugildiskenningu hans og kenningu um virðisauka.<ref name=":1">Hunt, E. K. (1980). ''The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.'' Science & Society, 44(2), 177–178.</ref> Það hefur verið gagnrýnt að flokka Thompson sem Ríkardískan sósíalista. Þótt hann hafi nýtt sér hugmyndir úr klassískri hagfræði voru áhrif frá fleiri hugmyndastraumum mikilvæg. Fræðimenn hafa meðal annars bent á að Thompson hafi sameinað nytjastefnu Jeremy Benthams, samvinnuhugmyndir Robert Owens og hugmyndir um verðmæti úr klassískri hagfræði.<ref name=":9" /> Sumir fræðimenn telja jafnvel að það sé villandi að flokka hann sem Ríkardískan sósíalista þar sem Thompson vísaði fremur til Adam Smith en David Ricardo í kenningu sinni um verðmæti.<ref name=":8" /> == Helstu hagfræðihugmyndir == Hagfræðihugmyndir Thompson mótuðust einkum af vinnugildiskenningu klassísku hagræðinganna, samvinnuhugmyndum Owen´s og nytjastefnu Bentham. Hann er gjarnan talinn til Ríkadískra sósílista, sem nýttu meðal annars vinnugildiskenningu klassískrar hagfræði til að gagnrýna kapítalískt hagkerfi og stöðu verkafólks. Hann byggði á hugmyndum [[Adam Smith|Smith]] og Ricardo en lagði sérstaka áherslu á ójafna dreifingu auðs og stöðu verkafólks.<ref>Hunt, E. K. og Lautzenheiser, Mark. (2011) ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe. bls. 155-156.</ref> === Vinnugildiskenning og dreifing auðs === Thompson taldi að vinna skapaði auð og að verðmæti vöru réðist að miklu leyti af þeirri vinnu sem færi í framleiðslu hennar. Hann lagði því mikla áherslu á hvernig  auði væri skipt á milli verkafólks og eigenda fjármagns. Hann taldi að verkafólk væri að fá of lítið fyrir vinnuna sína og gagnrýndi þessa skiptingu. Honum fannst að þeir sem ynnu að framleiðslunni ættu að fá stærri hlut af þeim auði sem skapaðist.<ref name=":4">Hunt, E. K. og Lautzenheiser, Mark. (2011) ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe. bls. 156-158.</ref> Eitt helsta viðfangsefni Thompsons var því hvernig hægt væri að skipta auði með réttlátri hætti án þess að draga úr hvata fólks til vinnu og framleiðslu. Hann taldi mikilvægt að fólk fengi að nýta góðs af eigin vinnu og gagnrýndi kapítalískt hagkerfi fyrir að tryggja verkafólki ekki nægilega vel.<ref>Hunt, E. K. og Lautzenheiser, Mark. (2011) ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe. bls. 157-159.</ref> === Nytjastefna og jöfnuður === Hugmyndir Thompson um dreifingu auðs tengdust [[Nytjastefna|nytjastefnu]] Benthams. Thompson taldi að skipting auðs hefði mikil áhrif á velferð samfélagsins. Að hans mati skipti aukinn auður meira máli fyrir þann sem hafði lítið á milli handanna en þann sem var þegar orðinn ríkur. Jafnari dreifing auðs gæti því stuðlað að meiri heildarvelferð í samfélaginu. Thompson taldi þó að aukinn jöfnuður ætti ekki að draga úr hvata fólks til að vinna og framleiða.<ref name=":4" /> Thompson taldi einnig að samfélag sem byggðist á samvinnu gætu stuðlað að meiri jöfnuði. Hann vildi að fólk byggi og starfaði í samfélagi þar sem auði og ábyrgð væri deild á milli íbúa. Hugmyndir hans byggðust mikið af Robert Owen og samvinnuhreyfingunni. Hann taldi að slíkar breytingar í samfélaginu ættu að vera gerð með friðsælum og frjálsum hætti.<ref name=":4" /> === Gagnrýni á markaðssamkeppni === Thompson og [[Thomas Hodgskin]] gagnrýndu báðir ríkjandi [[Kapítalismi|kapítalísk]] hagkerfi en höfðu ólíkar hugmyndir um [[markaðssamkeppni]]. Hodgskins var fylgjandi frjálsum markaði og taldi að þar myndi náttúrulegt jafnvægi ríkja. Árið 1825 gaf Hodgskin út bókina ''Labour Defended against the Claims of Capital'' þar sem hann heldur því fram að leiðin til réttlætis í garð verkafólks væri í gegnum frjálsan markað og einstaklingsbundið eignarhald. Sá sem vinnur og framleiðir á að eiga framleiðslutækin og fá afraksturinn. Meinið er ekki markaðurinn heldur einkaleyfi sem ríkið veitir kapítalistum. Hodgskin greindi á milli náttúrulegs verðs (''e. Natural price'') og félagslegs verðs (''e. Social price'') sem gegndu lykilhlutverki í að útskýra hvernig arðrán á sér stað í kapítalísku samfélagi. Náttúrulegt verð endurspeglar raunverulegan framleiðslukostnað vöru (mældan í vinnu). Félagslegt verð er það verð sem vara er seld á í kapítalísku umhverfi og inniheldur gróða kapítalista, rentu og skatta til ríkisins. Í draumasamfélagi Hodgskin yrðu náttúrulegt og félagslegt verð eitt og það sama.<ref>Hunt, E. K. (1980). ''The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.'' Science & Society, 44(2), 186–191.</ref> Thompson stóð enn á því að samkeppni skapaði ýmis samfélagsleg vandamál þótt kerfi Hodgskin væri framför frá kapítalisma. Hann benti á fimm helstu galla við kerfi Hodgskin.   * Í fyrsta lagi taldi Thompson að á  samkeppnismarkaði væru verkamenn, iðnaðarmenn eða kaupmenn keppinautar. Einnig gætu hagsmunir starfsgreina farið á móti hagsmunum almennings.<ref name=":5">Hunt, E. K. (1980). ''The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.'' Science & Society, 44(2), 190–195.</ref> * Í öðru lagi taldi Thompson að kúgun kvenna væri afleiðing einstaklingshyggju og samkeppni í hagkerfi. Vegna kynjastaðla væru konur bundnar við heimilisverk og uppeldi barna. Vinnuafl þeirra væri því efnahagsleg sóun þar sem þær gætu verið jafn framleiðnar og karlar. Thomposn sá fyrir sér samfélag þar sem heimilisverkum og uppeldi barna væri deilt og konur hefðu sömu menntun og tækifæri og karlar. Thompson var að þessu leyti á undan sinni samtíð í kvenréttindamálum.<ref name=":5" /> * Í þriðja lagi taldi hann að samkeppnismarkaður myndi leiða til sóunar vegna þess að einstaklingar taka framleiðsluákvarðanir með takmarkaðar upplýsingar. Framleiðendur hafa hvata til að leyna upplýsingum.<ref name=":5" /> * Í fjórða lagi taldi Thompson að félagslegt óöryggi fylgdi kapítalisma. Samkeppni ýtir undir sjálfselsku og tryggir fólki ekki öryggi gegn fötlun, veikindum eða elli.<ref name=":5" /> * Í fimmta lagi hélt Thompson því fram að markaðsamkeppni hægði á framförum og miðlun þekkingar þar sem framleiðendur hafa hvata til að halda aðferðum leyndum sem veita þeim samkeppnisforskot.<ref name=":5" /> === Kvennréttindi og jafnrétti === Líkt og margir aðrir [[Útópískur sósíalismi|útópískir sósíalistar]] fjallaði William Thompson einnig um stöðu kvenna. Hann taldi að ójöfn staða kynjanna stafaði meðal annars af því að konur fengu ekki sömu menntun, réttindi og tækifæri og karlar. Að hans mati gætu konur tekið jafnan þátt í atvinnulífinu og karlar ef þær fengu sambærileg tækifæri.<ref name=":6">Hunt, E. K. og Lautzenheiser, Mark. (2011) ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe. bls. 160-161.</ref> Wiliam Thompson gagnrýndi einnig verkaskiptingu kynjanna, þar sem konur báru að mestu ábyrgð á heimilisstörfum og umönnun barna. Hann taldi að samfélag sem byggðist á meiri samvinnu og sameiginlegri ábyrgð gæti stuðlað að auknu jafnrétti kynjanna.<ref name=":6" /> Árið 1825 gaf hann út verkið ''Appeal of One-Half of the Human Race, Women'', Against the Pretensions of Other Half, Men, to Retain Them in Political, and thence in Civil and Domestic Slavery, þar sem hann fjallaði sérstaklega um stöðu og kúgun kvenna.<ref>Hunt, E. K. og Lautzenheiser, Mark. (2011) ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe. bls. 172.</ref> === Samfélagsumbætur === Thompson taldi menntun í samfélaginu ekki vera fullnægjandi. Fyrsta þáttaka hans í opinberri umræðu snérist um menntamál þar sem hann gagnrýndi að markmið sem höfðu verið sett árið 1806 um menntun barna í Cork hefðu ekki enn náðst. Hann lagði fram tillögu að ódýru menntakerfi þar sem börnum væri kennt um pólitík, hagkerfið og landbúnað en á þessum tíma var nánast bara verið að kenna börnum tungumál í skólum.<ref>{{Vefheimild|url=https://laviedesidees.fr/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism|titill=William Thompson, a Pioneer of European Socialism|höfundur=Caroline Gomes|útgefandi=books & ideas|mánuður=desember|ár=2019|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref> Thompson var þekktur fyrir að vera með sterkar og öðruvísi skoðanir en árið 1819 bauð [[Jeremy Bentham]], breskur heimspekingur, honum að búa með sér í London þar sem hann síðan kynntist mönnum með svipaða hugmyndafræði og hann og fékk í kjölfarið áhuga á hugmyndum [[Robert Owen|Owen's]] um útópískar hugmyndir.<ref name=":3" /> Árið 1829 reyndi Thompson að stofna svokallaða kommúnu á landinu sínu þar sem íbúar borguðu leigu en fengu einnig sanngjörn laun fyrir sína vinnu á landinu. Hann útvegaði fólkinu allskyns nauðsynjum og sá til þess að börnin myndu fá menntun. Markmið hans með þessu verkefni var að minnka ójöfnuð í samfélaginu.<ref>{{Vefheimild|url=https://tripeanddrisheen.substack.com/p/the-west-cork-man-who-inspired-marx|titill=The West Cork man who inspired Marx|höfundur=Ellie O'Byrne|útgefandi=Tripe and Drisheen|mánuður=nóvember|ár=2022|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref> Thompson lést þann 28. Mars árið 1833 en hann hafði mikil áhrif á samfélagið með sinni hugmyndafræði og skrifum en kenningar hans héldu áfram að þróast og veita innblástur eftir hans tíma.<ref name=":3" /> == Áhrif og gagnrýni == === '''Áhrif á sósíalíska hagfræði og Karl Marx''' === Verk William Thompson höfðu óbein áhrif á þróun hagfræðikenninga á 19. öld, en hann hafði þó töluverð áhrif á þróun sósíalískrar hagfræði og samvinnuhreyfingarinnar. Hugmyndir hans voru að mörgu leyti á mörkum hagfræði, stjórnmálakenninga og samfélagsumbóta og tengdust meðal annars nytjastefnu, Owenisma og gagnrýni á dreifingu auðs.<ref name=":7">Eagleton, T. (2000). The radicalism of William Thompson. ''The Irish Review, 26'', 80–88. https://doi.org/10.2307/29735994</ref> <ref name=":8">Kaswan, M. J. (2014b). ''Happiness, Democracy, and the Cooperative Movement: The Radical Utilitarianism of William Thompson''. State University of New York Press. https://doi.org/10.2307/jj.18253419</ref> Greining Thompsons á sambandi vinnu, fjármagns og dreifingar auðs í ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth'' (1824) varð síðar mikilvægur þáttur í þeirri gagnrýni á kapítalisma sem Karl Marx þróaði áfram.<ref name=":8" /> Marx þekkti verk Thompsons og vísaði til þeirra í skrifum sínum, meðal annars í ''The Poverty of Philosophy (1847)'' og ''[[Auðmagnið]] (1867).'' Thompson hafði fjallað um dreifingu tekna og þá hugmynd að hluti þess verðmætis sem vinnuaflið skapaði rynni til eigenda fjármagns áður en Marx setti fram sína eigin kenningu um arðrán og umframvirði.<ref name=":7" /> Hversu mikil áhrif Thompson hafði á Marx hefur þó verið umdeilt. Anton Menger (1841-1906) hélt því fram að Marx hefði að verulegu leyti sótt hugmyndir sínar um umframvirði til Thompsons.<ref>''Menger, A. (1899). The right to the whole produce of labour: The origin and development of the theory of labour's claim to the whole product of industry. Macmillan. https://archive.org/details/righttowholeprod00mengiala''</ref> Marx og Friedrich Engels (1820-1895) litu hins vegar á Thompson og aðra Ríkardíska sósíalista sem forvera hugmyndarinnar um umframvirði, en töldu sig jafnframt hafa þróað hugmyndina lengra en þessir forverar.<ref name=":9">Gomes, C. (2019). ''William Thompson, a pioneer of European socialism''. Books & Ideas. https://laviedesidees.fr/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism </ref> Því er Thompson almennt fremur talinn mikilvægur forveri kenningar Marx en bein uppspretta hennar.   === '''Áhrif á samvinnuhreyfinguna''' === Thompson hafði einnig mikilvæg áhrif á þróun samvinnuhreyfingarinnar. Hann taldi að samvinnufélög og sameiginlegt eignarhald gætu stuðlað að jafnari dreifingu auðs og aukinni hamingju. Mark J. Kaswan, sem skrifaði um Thompson í bókinni ''Happiness, Democracy, and the Cooperative Movement: The Radical Utilitarianism of William Thompson (2014)'', hélt því sérstaklega fram að Thompson hafi lagt fræðilegan grunn að samvinnuhreyfingunni og að hann hafi verið einn helsti fræðilegi hugmyndasmiður hennar.<ref name=":8" /> Thompson lagði meðal annars áherslu á að samvinnusamfélög skyldu byggjast á lýðræðislegri stjórnun og jafnrétti félagsmanna. Hugmyndir hans urðu þannig hluti af þeim hugmyndastraumum sem síðar mótuðu alþjóðlegu samvinnuhreyfinguna.<ref>Kaswan, M. J. (2014a). Developing democracy: cooperatives and democratic theory. ''International Journal of Urban Sustainable Development'', ''6''(2), 190–205. https://doi.org/10.1080/19463138.2014.951048</ref> === '''Arfleið'''   === Þrátt fyrir áhrif hans voru hugmyndir Thompsons einnig takmarkaðar. Hann byggði að verulegu leyti á vinnuvirðiskenningu klassískrar hagfræði og taldi vinnu vera grundvöll verðmætasköpunar.<ref name=":7" /> Þessi nálgun varð síðar fyrir vaxandi gagnrýni þegar nýjar kenningar um verðmæti og verðmyndun komu fram á síðari hluta 19. aldar, meðal annars með jaðarhyggjunni. Jaðarhyggjan lagði meiri áherslu á jaðarnyt og samband framboðs og eftirspurnar við verðmyndun og varð mikilvægur hluti af þeirri þróun sem leiddi til nýklassískrar hagfræði.<ref>Hunt, E. K. og Lautzenheiser, Mark. (2011) ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe. bls. 276.</ref> Hugmyndir Thompson hafa einnig verið taldar útópískar. Hann sá fyrir sér samfélag þar sem samvinna, sameiginlegt eignarhald, jafnrétti og lýðræðisleg þátttaka myndu leysa mörg þeirra vandamála sem fylgdu kapítalísku samfélagi.<ref name=":9" /> Þrátt fyrir að margar hugmyndir hans hafi ekki orðið að veruleika í þeirri mynd sem hann sá fyrir sér, höfðu þær áhrif á þróun sósíalískrar hugsunar og samvinnuhreyingarinnar. Arfleið Thompson felst ekki fyrst og fremst í áhrifum hans í meginstraum hagfræðinnar en frekar í því hvernig hann tengdi hagfræðilega greiningu, félagslegt jafnrétti og hugmyndir um samvinnu.<ref name=":8" /> == Helstu Verk == Meðal helstu rita Williams Thompson eru: * ''State of the Education in the South of Ireland'', 1818. * ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth Most Conducive to Human Happiness; applied to the Newly Proposed System of Voluntary Equality of Wealth'', (Longman, Hurst Rees, Orme, Brown & Green: London), 1824. * ''Appeal of One Half the Human Race, Women, Against the Pretensions of the Other Half, Men, to Retain Them in Political, and thence in Civil and Domestic Slavery'', (Longman, Hurst Rees, Orme, Brown & Green: London), 1825. * ''Labor Rewarded. The Claims of Labor and Capital Conciliated: or, How to Secure to Labor the Whole Products of Its Exertions'', (Hunt and Clarke: London), 1827. * ''Practical Directions for the Speedy and Economical Establishment of Communities on the Principles of Mutual Co-operation, United Possessions and Equality of Exertions and the Means of Enjoyments'', (Strange and E. Wilson: London), 1830. == Heimildatilvísanir == [[Flokkur:Nytjastefnumenn]] [[Flokkur:Fólk dáið árið 1833]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1775]] 34v6zt0o8ef5twg7fl3hcbinsfscctx 0 192943 1983393 1980617 2026-10-20T12:26:02Z Torfifagri 33930 /* Lagalisti */ 1983393 wikitext text/x-wiki {{Plata | nafn = Hús datt | týpa = Breiðskífa | flytjandi = Megasukk | kápa = | kápa_alt = | kápa_texti = | gefin_út = 2005 | tekin_upp = | vettvangur = | hljóðver = Hellirinn T.Þ.M. Granda, Hljóðsetning og Hljóðhamar | stefna = [[Popptónlist|Popp]], [[Rokktónlist|Rokk]] | lengd = 58:41 | tungumál = | útgefandi = Smekkleysa | leikstjóri = | upptökustjóri = Jens Hansson | samansafn = | tímaröð = Megas | síðasti_titill = ''[[(Kristilega kærleiksblómin spretta í kringum) Hitt og þetta]]'' | síðasta_ár = 2002 | ár = 2005 | næsti_titill = ''[[Greinilegur púls]]'' | næsta_ár = 2006 | misc = {{Extra chronology | artist = [[Súkkat (hljómsveit)|Súkkat]] | type = | síðasti_titill = ''Ull'' | síðasta_ár = 1998 | titill = Hús datt | ár = 2005 | næsti_titill = | næsta_ár = }} | litakóði = }} '''''Hús datt''''' er breiðskífa með hljómsveitinni Megasukk, en í henni voru Megas og dúettinn [[Súkkat (hljómsveit)|Súkkat]]; Hafþór Ólafsson og Gunnar Örn Jónsson. == Lagalisti == {{Lagalisti | all_writing = Megasi nema annað sé tekið fram | title1 = Á fætur | lyrics1 = Grímur Thomsen | music1 = sænskt þjóðlag | length1 = 02:25 | title2 = Ég er á förum | length2 = 01:43 | title3 = Fljótfærni | lyrics3 = Birgir Bragason (og Megas) | length3 = 01:44 | title4 = Útaf með angur og kvíða (inná með örvæntinguna sjálfa) | length4 = 01:41 | title5 = Fólafat | length5 = 03:17 | title6 = Hvar er féð | length6 = 01:25 | title7 = Bjarni bróðir | lyrics7 = þjóðararfur | length7 = 02:56 | title8 = Laugardagskvöld | lyrics8 = Magnús Ásgeirsson | music8 = sænskt þjóðlag | length8 = 02:14 | title9 = Sit og bíð við gluggann | lyrics9 = KK, þýðing Megas | length9 = 02:22 | title10 = Það stendur skrifað | lyrics10 = Jónas Árnason | music10 = erlent lag | length10 = 02:08 | title11 = Litla Ljót | length11 = 02:54 | title12 = Pabbarabb | music12 = erlent lag | length12 = 02:15 | title13 = Hugnun | lyrics13 = Jónas Hallgrímsson | length13 = 02:00 | title14 = Bessastaðablús | lyrics14 = Súkkat / Megas | length14 = 04:40 | title15 = Ljóðað á lausráðna | length15 = 03:32 | title16 = Það finnst ekki | lyrics16 = Jónas Árnason | music16 = erlent lag | length16 = 01:53 | title17 = Eðalfreyjublús | length17 = 04:45 | title18 = Guðjón 2000 | note18 = Hommage á Þ.E. og H.T. | length18 = 07:01 | title19 = Adieu capital | length19 = 01:53 | title20 = Ontaríó | lyrics20 = Halldór Laxness | length20 = 02:12 | title21 = Vindlingar og viskí | lyrics21 = óþekktur höfundur | music21 = erlent lag | length21 = 03:41 |total_length = 58:41 }} == Hljóðfæraleikur == *Megasukk eru Megas, Hafþór og Gunnar Örn *Trommur: Gunnar Erlingsson *Bassi: Birgir Bragason *Stálgítar: Guðmundur Pétursson *Fender-stradovarius, Blade-steel, Camps-nylon, trompet: G. K. Óttarsson *Harmonikka: Gísli Víkingsson *Píanó, orgel, Fun machine harmonikka: Lárus Grímsson *Bongótrommur: Rúnar Marvinsson *Saxófónn: Jens Hansson *Raddir: Helga, Svana, Silja, Katrín, Gunnar og Gunnar *Þriðja Eyrað: Guðlaugur Kristinn Óttarsson *Upptökustjórn: Jens Hansson *Útsetningar: Megasukk *Lög og textar: Megas nema annað sé tilgreint *Bjarni Bragi sæmdi söngvasafnið meistaragráðu *Umslag: Örn Karlsson *Umbrot, tölvuvinnsla: Grafíska smiðjan ehf. *Framkvæmdastjórn: Pétur Gíslason *Þakkir fyrir margháttaða aðstoð og stöðu: Danny Pollock, Árni Benediktsson og veitingahúsið Við Tjörnina. [[Flokkur:Megas]] [[Flokkur:Súkkat]] [[Flokkur:Íslenskar breiðskífur]] [[Flokkur:Íslenskar hljómplötur]] [[Flokkur:Hljómplötur gefnar út árið 2005]] 2w0nv1k3b1r810d7yo64svjzeu9gq1d 0 192991 1983537 1983380 2026-10-21T09:43:23Z Torfifagri 33930 /* Lagalisti */ 1983537 wikitext text/x-wiki Megas raular lögin sín {{Plata | nafn = Megas raular lögin sín | týpa = safnplata | flytjandi = Megas | kápa = | kápa_alt = | kápa_texti = | gefin_út = 2012 | tekin_upp = | vettvangur = | hljóðver = | stefna = [[Popptónlist|Popp]], [[Rokktónlist|Rokk]] | lengd = 309:13 | tungumál = | útgefandi = Sena | leikstjóri = | upptökustjóri = ýmsir | samansafn = | tímaröð = | síðasti_titill = ''[[Aðför að lögum]]'' | síðasta_ár = 2011 | ár = 2012 | næsti_titill = ''[[Jeppi á fjalli]]'' | næsta_ár = 2013 | misc = | litakóði = }} '''''Megas raular lögin sín''''' er safnplata með [[Megas]]i frá [[2012]] og kom út á fjórum geisladiskum, alls 74 lög. Á fyrstu þremur diskunum eru flest lögin af eldri plötum Megasar, en nokkur þeirra eru af tónleikum héðan og þaðan eða aðrar útgáfur en birst hafa til þessa. Á fjórða disknum eru flest lögin áður óútgefin eða komu út á plötum annarra listamanna. == Lagalisti == {{Lagalisti | all_writing = Megasi nema annað sé tekið fram | headline = Diskur 1 | title1 = Skutullinn | length1 = 01:30 | title2 = Heilræðavísur | length2 = 04:09 | title3 = (4000000 dollara og 99 senta) Mannúðarmálfræði | length3 = 08:09 | title4 = Spáðu í mig | length4 = 03:51 | title5 = Enn (að minnsta kosti) | length5 = 05:56 | title6 = Gamla gasstöðin við Hlemm | note6 = Rangsælis um Ísland 2009 | length6 = 05:30 | title7 = Jónas Ólafur Jóhannesson frá Hriflu | note7 = Kastljós 2009 | length7 = 02:26 | title8 = Af síra Sæma | length8 = 05:35 | title9 = Útumholtoghólablús | length9 = 03:40 | title10 = Paradísarfuglinn | length10 = 03:44 | title11 = Komdu og skoðaðu í kistuna mína | length11 = 04:54 | title12 = Gamli sorrí Gráni | note12 = Púlsinn 1990 | length12 = 03:00 | title13 = Ragnheiður biskupsdóttir | note13 = Hótel Borg 1990 | length13 = 03:31 | title14 = Krókódílamaðurinn | length14 = 03:17 | title15 = Orfeus og Evridís | length15 = 04:50 | title16 = Heilræðavísur #2 | length16 = 03:35 | title17 = Silfurskotturnar hafa sungið fyrir mig | length17 = 04:51 | title18 = Vertu mér samferða inní blómalandið amma | note18 = Rangsælis um Ísland 2009 | length18 = 06:41 |total_length = 79:09 }} {{Lagalisti | headline = Diskur 2 | title1 = Lóa, Lóa | note1 = Hótel Borg 1990 | length1 = 04:39 | title2 = Undir rós | note2 = Upprunaleg útgáfa | length2 = 04:45 | title3 = Við Birkiland | length3 = 02:34 | title4 = Litla stúlkan með eldspýturnar | note4 = Hótel Borg 1990 | length4 = 06:40 | title5 = Litlir sætir strákar | note5 = Nasa 2009 | length5 = 04:11 | title6 = Tíminn | length6 = 03:02 | title7 = Pæklaðar plómur | length7 = 04:02 | title8 = Rauðar rútur | note8 = Rangsælis um Ísland 2009 | length8 = 10:45 | title9 = Rósin | length9 = 04:19 | title10 = Tvær stjörnur | length10 = 03:05 | title11 = As Time Goes By (Play It Again Sam) | length11 = 03:59 | title12 = Á barnum | length12 = 03:42 | title13 = Þú þekkir mig ekki | length13 = 06:34 | title14 = Börn í borg | length14 = 01:59 | title15 = Afmælisanþem | length15 = 02:53 | title16 = Reykjavíkurnætur | length16 = 04:46 | title17 = Þú bíður (allavegana eftir mér) | length17 = 03:43 |total_length = 75:38 }} {{Lagalisti | headline = Diskur 3 | title1 = Gamansemi guðanna | length1 = 03:20 | title2 = Klörukviða | length2 = 03:09 | title3 = Ljóðað á lausráðna | length3 = 03:32 | title4 = Fljótfærni | lyrics4 = Birgir Bragason (og Megas) | length4 = 01:45 | title5 = Passíusálmur #25 - Um útleiðslu Kristí úr þinghúsinu | lyrics5 = Hallgrímur Pétursson | length5 = 08:45 | title6 = Mæja Mæja | length6 = 04:43 | title7 = Kvöld í Atlavík | length7 = 04:05 | title8 = Heill | length8 = 03:30 | title9 = Upprisubúðir | length9 = 02:37 | title10 = Stubbur og Ögn | length10 = 05:53 | title11 = Þyrnirós | length11 = 06:59 | title12 = Hvert örstutt spor | lyrics12 = Halldór Laxness | music12 = Jón Nordal | length12 = 01:53 | title13 = Þórsmerkurljóð | lyrics13 = Sigurður Þórarinsson | music13 = Erlent lag | length13 = 04:15 | title14 = Skiptimynt í buddunni þinni | length14 = 04:30 | title15 = Ef þú smælar framan í heiminn | length15 = 05:53 | title16 = Dáblá dauðarauða | length16 = 02:58 | title17 = Lengi skal manninn reyna | lyrics17 = Þorvaldur Þorsteinsson | length17 = 03:44 | title18 = Skil ekki plottið/Engu að tapa | lyrics18 = Þorvaldur Þorsteinsson | length18 = 01:51 | title19 = Þá | lyrics19 = Þorvaldur Þorsteinsson | length19 = 03:07 | title20 = Kúkur í flagi | length20 = 02:42 |total_length = 79:11 }} {{Lagalisti | headline = Diskur 4 | title1 = Ballaðan um Bugða Sandmann | length1 = 02:05 | title2 = Hjálpum þeim | note2 = Listahátíð 2012 | length2 = 02:44 | title3 = Hafnarfjörður | length3 = 04:13 | title4 = Mærin í Smáralind | length4 = 03:41 | title5 = Ennþá man ég hvar | lyrics5 = Bjarni Guðmundsson | music5 = Karl Normann | length5 = 02:50 | title6 = Svo er nú það | lyrics6 = Káinn | music6 = Bragi Valdimar Skúlason | length6 = 02:33 | title7 = Andlát Stepháns G. | lyrics7 = Káinn | music7 = Bragi Valdimar Skúlason | length7 = 01:28 | title8 = Draumalandið | lyrics8 = Guðmundur Magnússon | music8 = Sigfús Einarsson | length8 = 02:46 | title9 = Á meðan gröfin enn er opin | lyrics9 = Bragi Valdimar Skúlason | music9 = Tony Joe White | length9 = 04:43 | title10 = Frægur sigur | note10 = Kastljós 2010 | length10 = 03:35 | title11 = Partí/Elskhuginn | note11 = 2011 | length11 = 04:08 | title12 = Er ástin andartaksdraumur | lyrics12 = Loftur Guðmundsson | music12 = Bronislaw Kaper | note12 = Austurbæjarbíó 1984 | length12 = 05:22 | title13 = Plastpokablús | note13 = Austurbæjarbíó 1984 | length13 = 09:07 | title14 = Karí | length14 = 03:49 | title15 = Hærra minn guð til þín | lyrics15 = Matthías Jochumsson | music15 = Sarah F. Adams | note15 = Hallgrímskirkja 2006 | length15 = 04:50 | title16 = Jólamamba | length16 = 03:20 | title17 = Ég sá pabba krassa á jólatréð | length17 = 05:30 | title18 = Sortnar sentrúm | note18 = Harpa 2012 | length18 = 03:47 | title19 = Ábending | note15 = Rangsælis um Ísland 2009 | length19 = 04:44 |total_length = 75:15 }} == Upplýsingar == *Lagaval: Megas, Guðm. Kristinn Jónsson, Eiður Arnarsson *Stafræn yfirfærsla, tónjöfnun og samsetning: Bjarni Bragi Kjartansson *Umsjón með útgáfu: Eiður Arnarsson *Hönnun: Harri *Ljósmyndir: Margrét H. Blöndal *Ljósmyndir á framhlið og bakhlið textabókar: Jim Smart, framhlið á vasa 1: *Steingrímur Bjarnason, framhlið á vasa 2: Haraldur S. Blöndal , framhlið á vasa 4: óþekktur (góður) *Allur réttur áskilinn höfundum [[Flokkur:Megas]] [[Flokkur:Íslenskar breiðskífur]] [[Flokkur:Íslenskar hljómplötur]] [[Flokkur:Hljómplötur gefnar út árið 2012]] t2ddygb5lb0sh2vp3swp31fss5sbny3 0 193216 1983397 1983362 2026-10-20T13:46:30Z Salvor 70 /* Æskuár og menntun */ 1983397 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Timothy Snyder | mynd = Timothy Snyder (2026) III.jpg | mynd_alt = | mynd_texti = Snyder, 2026 | fæðingarnafn = | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1969|08|18}} | fæðingarstaður = Dayton,[[Ohio]], USA | þjóðerni = Bandarískur | ríkisfang = | önnur_nöfn = | starf = sagnfræðingur | ár = | þekkt_fyrir = | þekktustu_verk = }} '''Timothy David Snyder''' (fæddur [[18. ágúst]] [[1969]])<ref>{{Cite web|url=https://lithub.com/timothy-snyder-on-how-the-collapse-of-the-soviet-union-took-america-by-surprise/|title=Timothy Snyder on How the Collapse of the Soviet Union Took America By Surprise|last=Snyder|first=Timothy|date=September 17, 2024}}</ref> er [[Bandaríkin|bandarískur]] [[sagnfræðingur]] sem sérhæfir sig í sögu [[Mið-Evrópa|Mið-]] og [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]], [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]] og sögu [[Helförin|Helfararinnar]]. Hann gegnir nú stöðu í nútímasögu [[Evrópa|Evrópu]] við [[Háskólinn í Torontó|Háskólinn í Toronto]]. Frá 2017 til 2025 var hann Richard C. Levin prófessor í sögu við [[Yale-háskóli|Yale háskólann]].<ref name="snyder-on-leaving-yale">{{Cite web|url=https://yaledailynews.com/blog/2025/04/04/snyder-on-leaving-yale/|title=SNYDER: On leaving Yale|last=Snyder|first=Timothy|date=April 4, 2025|website=Yale Daily News|language=en|access-date=May 14, 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://munkschool.utoronto.ca/person/timothy-snyder|title=Timothy Snyder|website=munkschool.utoronto.ca {{!}} The Munk School|language=en|access-date=March 1, 2025}}</ref> Hann er fastur félagi við ''Institute for Human Sciences'' í [[Vínarborg]].<ref name="YaleProfile">{{Cite web|url=https://history.yale.edu/people/timothy-snyder|title=Timothy Snyder|website=history.yale.edu {{!}} Department of History|language=en|access-date=May 24, 2022}}</ref><ref>[http://www.leipzig.de/int/en/newsarchiv/2012/Ian-Kershaw-and-Timothy-Snyder-to-be-honoured-with-Leipzig-Book-Prize-for-European-Understanding-2012-21955.shtml Ian Kershaw and Timothy Snyder to be honoured with Leipzig Book Prize for European Understanding 2012] Leipzig.de, January 16, 2012 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305133627/http://www.leipzig.de/int/en/newsarchiv/2012/Ian-Kershaw-and-Timothy-Snyder-to-be-honoured-with-Leipzig-Book-Prize-for-European-Understanding-2012-21955.shtml|date=March 5, 2012}}</ref> Snyder situr í nefnd við ''United States Holocaust Memorial Museum'' og er félagi í ''Council on Foreign Relations''. Snyder hefur skrifað margar bækur, þar á meðal ''Bloodlands: Europe Between Hitler and Stali''n (2010), ''On Tyranny: Twenty Lessons from the Twentieth Century'' (2017), ''The Road to Unfreedom'' (2018), og ''Our Malad''y (2020). Nokkrar bóka hans hafa orðið metsölubækur í Bandaríkjunum.<ref name="Gonzales">{{Cite news |last=Gonzales |first=Susan |date=October 21, 2017 |title=One Yale historian, two NYT bestsellers |url=https://news.yale.edu/2019/10/21/one-yale-historian-two-nyt-bestsellers |access-date=February 18, 2021 |work=Yale News}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timothysnyder.org/books|title=Timothy Snyder Books|website=timothysnyder.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20221222003424/https://www.timothysnyder.org/books|archive-date=December 22, 2022|access-date=April 8, 2023}}</ref> Bók Snyders On Tyranny kom út á íslensku undir titlinum [[Um harðstjórn - tuttugu lærdómar sem draga má af tuttugustu öldinn]]<nowiki/>i árið 2018 sem kilja og rafbók og árið 2025 sem hljóðbók. [[Forlagið]] gaf bókina út. Þýðandi var [[Guðmundur Andri Thorsson]].<ref>[https://www.forlagid.is/vara/um-hardstjorn-tuttugu-laerdomar-sem-draga-ma-af-tuttugustu-oldinni/ Um harðstjórn – tuttugu lærdómar sem draga má af tuttugustu öldinni (Forlagið)]</ref><ref>[https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/heilraedi-til-varnar-lydraedinu Heilræði til varnar lýðræðinu (umfjöllun í Rúv 10. apríl 2018)]</ref> == Æskuár og menntun == Timothy Snyder fæddist árið 1969<ref>{{Cite web|url=http://authorities.loc.gov/|title=Library of Congress Authorities|website=LCNAF [[Cataloging in Publication]] data – LC Control Number: no 98080445|publisher=[[Library of Congress|LOC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619001403/http://authorities.loc.gov/|archive-date=June 19, 2012|access-date=January 22, 2010}}</ref> nálægt borginni [[Dayton]] í [[Ohio]]. Móðir hans var [[kennari]] og faðir hans [[dýralæknir]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=rnDWBQAAQBAJ&q=%22Estel+Eugene+Snyder+and+Christine+Hadley+Snyder%22&pg=PA349|title=Estel Eugene Snyder and Christine Hadley Snyder|last=<!--Not stated-->|date=September 8, 2015|publisher=Crown|isbn=978-1-101-90346-9|access-date=April 16, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109202541/https://books.google.com/books?id=rnDWBQAAQBAJ&q=%22Estel+Eugene+Snyder+and+Christine+Hadley+Snyder%22&pg=PA349|archive-date=January 9, 2021|via=[[Google Books]]}}</ref> Hann er af [[Kvekarar|kvekaraættum]] og hlaut menntun að hætti kvekara. Snyder lauk BA gráðu í sögu og [[stjórnmálafræði]] frá [[Brown-háskóli|Brown háskóla]] árið 1991. Þau Mary Gluck og Thomas W. Simons Jr sem skömmu seinna tók við starfi [[sendiherra]] Bandaríkjanna í [[Pólland|Póllandi]] vöktu áhuga Snyders á evrópskri sögu og höfðu áhrif á námsval hans.<ref>{{Cite news |date=May 7, 2025 |title=Brown to confer honorary degrees on seven distinguished leaders at Commencement 2025 |url=https://www.brown.edu/news/2025-05-07/honorary-degrees |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250507164903/https://www.brown.edu/news/2025-05-07/honorary-degrees |archive-date=May 7, 2025 |publisher=[[Brown University]]}}</ref><ref name="Guardian">{{Cite news |last=Baird |first=Robert P |date=March 30, 2023 |title=Putin, Trump, Ukraine: how Timothy Snyder became the leading interpreter of our dark times |url=https://www.theguardian.com/world/2023/mar/30/how-timothy-snyder-became-the-leading-interpreter-of-our-dark-times-putin-trump-ukraine |access-date=April 4, 2023 |work=The Guardian}}</ref> Snyder lauk D.Phil. prófi í nútímasögu árið 1995 frá [[Oxford-háskóli|Háskólanum í Oxford]] og fjallaði lokaritgerð hans um pólska [[Marxismi|marxistann]] Kazimierz Kelles-Krauz. Snyder var á námsstyrk við Balliol College í [[Oxford]] frá 1991 til 1994.<ref name="Guardian" /><ref>{{Cite web|url=http://rada.karazin.ua/en/personalia/15070|title=Timothy David Snyder|date=November 2, 2022|website=Academic Board V. N. Karazin Kharkiv National University|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008080935/http://rada.karazin.ua/en/personalia/15070|archive-date=October 8, 2024|access-date=October 8, 2024}}</ref> == Ferill == Snyder hlaut námsstyrk til dvalar við Frönsku vísindarannsóknarmiðstöðina í París frá 1994 til 1995, Institut für die Wissenschaften vom Menschen í Vín árið 1996 og Olin Institute for Strategic Studies við Harvard háskólann árið 1997. Hann var akademískur fræðimaður við Weatherhead Center for International Affairs við Harvard háskólann frá 1998 til 2001 og tók við stöðu við Yale háskóla árið 2001.<ref name="Yale">{{Cite news |date=April 10, 2017 |title=Timothy Snyder appointed the inaugural Richard C. Levin Professor of History |url=https://news.yale.edu/2017/04/10/timothy-snyder-appointed-inaugural-richard-c-levin-professor-history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170412222739/https://news.yale.edu/2017/04/10/timothy-snyder-appointed-inaugural-richard-c-levin-professor-history |archive-date=April 12, 2017 |publisher=[[Yale University]]}}</ref> Bók hans ''Bloodlands'' sem kom út árið 2010 fjallaði um [[fjöldamorð]] í Austur-Evrópu í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinn]]<nowiki/>i.<ref name=":3">{{Cite news |last=Ascherson |first=Neal |date=2010-10-08 |title=Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin by Timothy Snyder – review |url=https://www.theguardian.com/books/2010/oct/09/bloodlands-stalin-timothy-snyder-review |access-date=2026-10-01 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Þessi bók er talið tímamótaverk sem markaði upphaf víðtækra rannsókna um þetta viðfangsefni.<ref name=":3" /> Snyder hefur verið kennari og fræðimaður við ýmsa háskóla og stofnanir í Evrópu og Bandaríkjunum svo sem við [[London School of Economics]] og [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]] auk fræðistarfa sinna við Yale háskólann <ref>{{Cite web|url=http://history.yale.edu/people/timothy-snyder|title=Professor Timothy Snyder|last=<!--Not stated-->|website=[[Yale University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109202543/https://history.yale.edu/people/timothy-snyder|archive-date=January 9, 2021|access-date=July 30, 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://news.stanford.edu/news/2013/march/snyder-girard-lecture-030613.html|title=Timothy Snyder, author of Bloodlands, to speak at Stanford on March 13|last=<!--Not stated-->|date=March 6, 2013|website=[[Stanford University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109202543/https://news.stanford.edu/news/2013/march/snyder-girard-lecture-030613.html|archive-date=January 9, 2021|access-date=July 30, 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.lse.ac.uk/IDEAS/people/Philippe-Roman-Chair/TimothySnyder.aspx|title=Timothy Snyder|last=<!--Not stated-->|website=[[London School of Economics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730015142/http://www.lse.ac.uk/IDEAS/people/Philippe-Roman-Chair/TimothySnyder.aspx|archive-date=July 30, 2017|access-date=July 30, 2017}}</ref> <ref name="Yale" /> Eftir Maidan-byltinguna og [[Innlimun Rússlands á Krímskaga]] skipulagði hann ásamt Leon Wieseltier ráðstefnuna ''Ukraine: Thinking Together'' í [[Kíev]] í maí 2014.<ref>{{Cite news |title=Ukraine: Thinking Together |url=https://ukrainianjewishencounter.org/en/events/ukraine-thinking-together/ |url-status=live |access-date=August 13, 2025 |work=Ukrainian-Jewish Encounter}}</ref> Snyder hefur tekið þátt í ''Yalta European Strategy'' ráðstefnum í [[Kænugarður|Kíev]] frá september 2014 og átti í september 2022 einkafund með [[Volodymyr Zelenskyj|Volodymyr Zelenskyy]] forseta Úkraníu.<ref name="Guardian" /> Í janúar 2019 flutti Snyder ávarp á viðburði um Úkraníu (Ucrainian House) á árlegri ráðstefnu ''World Economic Forum'' í [[Davos]].<ref>{{Cite news |last=Hardy-Françon |first=Gabriel |date=January 24, 2019 |title=Ukraine House Davos: Timothy Snyder encourages Ukraine to look to the future |url=https://www.kyivpost.com/ukraine-politics/ukraine-house-davos-timothy-snyder-encourages-ukraine-to-look-to-the-future.html |url-status=live |work=[[Kyiv Post]]}}</ref> Í bók hans ''The Road to Unfreedom'' sem kom út árið 2018 er fjallar um upphaf stríðsins í [[Úkraína|Úkraínu]] og þeim fylgt eftir með hugleiðingum um stjórn [[Pútín|Pútíns]] og ríkisstjórn [[Donald Trump|Trumps]] sem þá var nýtekin við völdum.<ref>{{Cite news |last=Adams |first=Tim |date=2018-04-15 |title=The Road to Unfreedom by Timothy Snyder review – chilling and unignorable |url=https://www.theguardian.com/books/2018/apr/15/the-road-to-unfreedom-russia-europe-america-timothy-snyder-review-tim-adams |access-date=2026-10-01 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Verkið byggist á metsölubókinni hans ''On Tyranny'' sem var skrifað og gefið út strax eftir vígslu Trumps. Báðar þessar bækur urðu metsölubækur sem höfðu mikil áhrif. Snyder er í nefnd á vegum ''Holocaust Memorial Museum''.<ref name="IWMUkraine">{{Cite web|url=https://www.iwm.at/program/documenting-ukraine|title=Department of History – Timothy Snyder|website=Yale University|archive-url=https://web.archive.org/web/20230308182138/https://www.iwm.at/program/documenting-ukraine|archive-date=March 8, 2023|access-date=April 10, 2023}}</ref> Þann 25. september 2020 var hann tilnefndur sem einn af 25 félögum í ráðinu ''Real Facebook Oversight Board'' en það er óháður hópur sem vaktar samskiptamiðilinn [[Facebook]].<ref>{{Cite web|url=https://the-citizens.com/real-facebook-oversight/about-us/|title=The Citizens|date=September 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109202548/https://the-citizens.com/real-facebook-oversight/about-us/|archive-date=January 9, 2021|access-date=October 6, 2020}}</ref> Hann í ritstjórn ''Journal of Modern European History'' og ''East European Politics and Societies''. Í nóvember 2023 setti Snyder af stað [[Djúpssaga|djúpsöguverkefnið]] ''Ukrainian History Global Initiative''. Hann varð þar stofnfélagi og stýrir akademísku ráði verkefnisins en þar eru Timothy Garton Ash og [[Yuval Noah Harari|Yuval Harari]].<ref name="Higgins2023">{{Cite news |last=Higgins |first=Charlotte |date=November 29, 2023 |title=Historians come together to wrest Ukraine's past out of Russia's shadow |url=https://www.theguardian.com/world/2023/nov/29/historians-come-together-to-wrest-ukraines-past-out-of-russias-shadow |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129060744/https://www.theguardian.com/world/2023/nov/29/historians-come-together-to-wrest-ukraines-past-out-of-russias-shadow |archive-date=November 29, 2023 |work=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=November 28, 2023 |title=Timothy Snyder, Serhii Plokhii and Yaroslav Hrytsak Launch The Ukrainian History Global Initiative with Colleagues from Ukraine |url=https://pinchukfund.org/en/news/28087/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240224145512/https://pinchukfund.org/en/news/28087/ |archive-date=February 24, 2024 |work=Pinchuk Fund}}</ref><ref>{{Cite news |last=Kobernyk |first=Kateryna |date=September 18, 2024 |title=Ninety scientists from all over the world are rethinking and writing a new history of Ukraine in three million words. What it will be like — tells the ideologue of the project, historian Timothy Snyder |url=https://babel.ua/en/texts/110868-ninety-scientists-from-all-over-the-world-are-rethinking-and-writing-a-new-history-of-ukraine-in-three-million-words-what-it-will-be-like-tells-the-ideologue-of-the-project-historian-timothy-snyder |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918150846/https://babel.ua/en/texts/110868-ninety-scientists-from-all-over-the-world-are-rethinking-and-writing-a-new-history-of-ukraine-in-three-million-words-what-it-will-be-like-tells-the-ideologue-of-the-project-historian-timothy-snyder |archive-date=September 18, 2024 |work=Babel.ua}}</ref><ref>{{Cite news |last=Stasiuk |first=Yurii |last2=Shuliakova |first2=Nataliia |date=December 8, 2023 |title=Tim Snyder will lead 90 scholars in rethinking Ukrainian history |url=https://yaledailynews.com/blog/2023/12/08/tim-snyder-will-lead-90-scholars-in-rethinking-ukrainian-history/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208134855/https://yaledailynews.com/blog/2023/12/08/tim-snyder-will-lead-90-scholars-in-rethinking-ukrainian-history/ |archive-date=December 8, 2023 |work=[[Yale Daily News]]}}</ref><ref>{{Cite news |last=Prevost |first=Lisa |date=January 2, 2024 |title=Making connections: Initiative puts Ukrainian history in global context |url=https://news.yale.edu/2024/01/02/making-connections-initiative-puts-ukrainian-history-global-context |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102214316/https://news.yale.edu/2024/01/02/making-connections-initiative-puts-ukrainian-history-global-context |archive-date=January 2, 2024 |work=Yale News}}</ref> Frá júlí 2025 hefur hann stýrt nútímasögu Evrópu við ''Munk School of Global Affairs and Public Policy'' við [[Háskólinn í Torontó|Háskólinn í Toronto]] og er embætti hans fjármagnað af Temerty Family Foundation.<ref name="Oxford2025">{{Cite news |date=June 25, 2025 |title=Honorary degrees awarded at Encaenia 2025 |url=https://www.ox.ac.uk/news/2025-06-25-honorary-degrees-awarded-encaenia-2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250625221738/https://www.ox.ac.uk/news/2025-06-25-honorary-degrees-awarded-encaenia-2025 |archive-date=June 25, 2025 |work=[[University of Oxford]]}}</ref><ref name="snyder-on-leaving-yale" /> == Verk == Snyder hefur skrifað sextán bækur og verið einn af ritstjórum í tveimur bókum. Hann les tíu evrópsk tungumál og talar fimm.<ref name="YaleProfile" /> Snyder hefur lagt áherslu á að það sé nauðsynlegt fyrir fræðasvið hans að hafa vald á erlendum tungumálum.<ref>[https://www.economist.com/blogs/prospero/2011/06/hitler-and-stalin "Timothy Snyder, interviewed by 'Prospero'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109202609/https://www.economist.com/prospero/2011/06/03/the-q-and-a-timothy-snyder-historian|date=January 9, 2021}}, ''The Economist'' (Books), June 2011</ref> == Tilvísanir == <references/> {{DEFAULTSORT:Snyder, Timothy}} [[Flokkur:Fólk fætt árið 1969]] [[Flokkur:Bandarískir sagnfræðingar]] [[Flokkur:Síður með óyfirfarnar þýðingar]] azje7aj1eoid9x8j1onop0v4iemm5ia 0 193242 1983398 1983388 2026-10-20T13:47:03Z Berserkur 10188 1983398 wikitext text/x-wiki '''Dr. Football''' er íslenskt [[hlaðvarp]] um [[knattspyrna|knattspyrnu]] sem [[Hjörvar Hafliðason]] stofnaði árið 2018. Í þáttunum ræðir hann knattspyrnumál við ýmsa álitsgjafa. Meðal fyrri þátttakenda eru Mikael Nikulásson og Kristján Óli Sigurðsson, sem síðar komu að hlaðvarpinu [[Þungavigtin|Þungavigtinni]].<ref>Oddur Ævar Gunnarsson. [https://www.visir.is/g/20252684834d/folkid-bak-vid-vin-saelustu-hladvorp-landsins „Fólkið bak við vinsælustu hlaðvörp landsins“]. Vísir, 9. febrúar 2025. Sótt 20. október 2026.</ref> == Heimildir == <references/> {{stubbur}} [[Flokkur:Íslenskir hlaðvarpsþættir]] fx66ywa9o0jpnl9pejvg6nphjbm4mnp 0 193246 1983403 2026-10-20T14:18:37Z Salvor 70 Salvor færði [[Svörtuloftaviti]] á [[Skálasnagaviti]]: Skálasnagaviti er nafnið sem er notað á Örnefnasjá og nýjum skipulagsgögnum. Vitinn heitir tveimur nöfnum. 1983403 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Skálasnagaviti]] bwlym23tsicgbebvnp2ny9gokukwwyk 2 193247 1983409 2026-10-20T14:46:55Z Færibandiðhljómsveit 122057 Upplýsingar um tengsl við Færibandið 1983409 wikitext text/x-wiki Ég heiti Ágúst Þór Brynjarsson og er stofnandi og fyrrverandi meðlimur hljómsveitarinnar Færibandsins. Þessi aðgangur er notaður til að undirbúa staðreyndamiðað uppkast um hljómsveitina. Ég hef því hagsmunatengsl við viðfangsefnið og óska eftir óháðri yfirferð annarra Wikipedia-ritstjóra áður en grein er færð í aðalnafnrými. 3g318idwjfc22xyqq1jb4fo1il7un95 2 193248 1983410 2026-10-20T14:48:56Z Færibandiðhljómsveit 122057 Uppkast greinar um Færibandið með óháðum heimildum 1983410 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__ '''Færibandið''' er íslensk [[hljómsveit]] frá Norðurlandi, stofnuð á Akureyri árið 2022. Sveitin kemur einkum fram á dansleikjum, þorrablótum, árshátíðum og bæjarhátíðum.<ref name="RUV2026">[https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/2026-02-13-thorrablotin-eru-einstakir-vidburdir-466803 „Þorrablótin eru einstakir viðburðir“], RÚV, 13. febrúar 2026. Skoðað 20. október 2026.</ref> == Saga == Færibandið var stofnað á Akureyri í mars 2022 af Ágústi Þór Brynjarssyni, Rúnari Þór Brynjarssyni, Eyþóri Alexander Hallssyni og Daníel Andra Eggertssyni. Fyrsta ball sveitarinnar fór fram í Sjallanum á Akureyri 13. mars 2022.<ref name="vefur">[https://www.faeribandid.is/about-1 „Um okkur / Saga Færibandsins“], Færibandið. Skoðað 20. október 2026.</ref> Árið 2024 kom hljómsveitin í fyrsta sinn fram á [[Þjóðhátíð í Vestmannaeyjum|Þjóðhátíð í Vestmannaeyjum]]. Hún lék þar öll þrjú kvöld hátíðarinnar, meðal annars á stóra sviðinu.<ref name="MBL2024">Egill Aaron Ægisson og Valgerður Laufey Guðmundsdóttir: [https://www.mbl.is/frettir/innlent/2024/08/02/spila_thad_sem_folkid_vill_heyra_a_thjodhatid/ „Spila það sem fólkið vill heyra á Þjóðhátíð“], mbl.is, 2. ágúst 2024. Skoðað 20. október 2026.</ref><ref name="Visir2024">Bjarki Sigurðsson: [https://www.visir.is/g/20242604728d/margir-urdu-brekkunni-ad-brad „Margir urðu brekkunni að bráð“], Vísir, 6. ágúst 2024. Skoðað 20. október 2026.</ref> Í viðtali við Tígul í apríl 2026 greindi Ágúst Þór Brynjarsson frá því að hann hygðist hætta í Færibandinu til að einbeita sér að sólóferli, útgáfu plötu og hlutverki brekkusöngvara Þjóðhátíðar.<ref name="Tigull2026">[https://tigull.is/nu-meikar-thu-thad-gusti-agust-brynjarsson-tekur-vid-brekkusongnum-a-thjodhatid/ „„Nú meikar þú það, Gústi“ – Ágúst Brynjarsson tekur við brekkusöngnum á Þjóðhátíð“], Tígull, 18. apríl 2026. Skoðað 20. október 2026.</ref> == Tónlist og starfsemi == Færibandið flytur aðallega þekkta dægurtónlist á dansleikjum. Í viðtali við mbl.is lýstu meðlimir sveitarinnar efnisskránni sem fjölbreyttri og sögðust laga lagavalið að viðbrögðum gesta.<ref name="MBL2024" /> Í Kastljósi RÚV í febrúar 2026 var fjallað um reynslu sveitarinnar af því að leika á þorrablótum.<ref name="RUV2026" /> == Meðlimir == Núverandi meðlimir samkvæmt vef sveitarinnar eru:<ref name="vefur" /> * Rúnar Þór Brynjarsson – söngur * Matthías Hlífar Mogensen – bassagítar og söngur * Daníel Andri Eggertsson – gítar og söngur * Dagur Atlason – trommur og söngur * Bjarni Karlsson – hljómborð og söngur === Fyrrverandi meðlimir === * Ágúst Þór Brynjarsson – söngur * Eyþór Alexander Hallsson – hljómborð == Heimildir == {{Heimildalisti}} == Tenglar == * [https://www.faeribandid.is/ Opinber vefur] ewazjjxgqk3k76cbf49iv7s0sqzufnf 1983412 1983410 2026-10-20T14:50:17Z Færibandiðhljómsveit 122057 Lagfæri birtingu heimildalista 1983412 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__ '''Færibandið''' er íslensk [[hljómsveit]] frá Norðurlandi, stofnuð á Akureyri árið 2022. Sveitin kemur einkum fram á dansleikjum, þorrablótum, árshátíðum og bæjarhátíðum.<ref name="RUV2026">[https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/2026-02-13-thorrablotin-eru-einstakir-vidburdir-466803 „Þorrablótin eru einstakir viðburðir“], RÚV, 13. febrúar 2026. Skoðað 20. október 2026.</ref> == Saga == Færibandið var stofnað á Akureyri í mars 2022 af Ágústi Þór Brynjarssyni, Rúnari Þór Brynjarssyni, Eyþóri Alexander Hallssyni og Daníel Andra Eggertssyni. Fyrsta ball sveitarinnar fór fram í Sjallanum á Akureyri 13. mars 2022.<ref name="vefur">[https://www.faeribandid.is/about-1 „Um okkur / Saga Færibandsins“], Færibandið. Skoðað 20. október 2026.</ref> Árið 2024 kom hljómsveitin í fyrsta sinn fram á [[Þjóðhátíð í Vestmannaeyjum|Þjóðhátíð í Vestmannaeyjum]]. Hún lék þar öll þrjú kvöld hátíðarinnar, meðal annars á stóra sviðinu.<ref name="MBL2024">Egill Aaron Ægisson og Valgerður Laufey Guðmundsdóttir: [https://www.mbl.is/frettir/innlent/2024/08/02/spila_thad_sem_folkid_vill_heyra_a_thjodhatid/ „Spila það sem fólkið vill heyra á Þjóðhátíð“], mbl.is, 2. ágúst 2024. Skoðað 20. október 2026.</ref><ref name="Visir2024">Bjarki Sigurðsson: [https://www.visir.is/g/20242604728d/margir-urdu-brekkunni-ad-brad „Margir urðu brekkunni að bráð“], Vísir, 6. ágúst 2024. Skoðað 20. október 2026.</ref> Í viðtali við Tígul í apríl 2026 greindi Ágúst Þór Brynjarsson frá því að hann hygðist hætta í Færibandinu til að einbeita sér að sólóferli, útgáfu plötu og hlutverki brekkusöngvara Þjóðhátíðar.<ref name="Tigull2026">[https://tigull.is/nu-meikar-thu-thad-gusti-agust-brynjarsson-tekur-vid-brekkusongnum-a-thjodhatid/ „„Nú meikar þú það, Gústi“ – Ágúst Brynjarsson tekur við brekkusöngnum á Þjóðhátíð“], Tígull, 18. apríl 2026. Skoðað 20. október 2026.</ref> == Tónlist og starfsemi == Færibandið flytur aðallega þekkta dægurtónlist á dansleikjum. Í viðtali við mbl.is lýstu meðlimir sveitarinnar efnisskránni sem fjölbreyttri og sögðust laga lagavalið að viðbrögðum gesta.<ref name="MBL2024" /> Í Kastljósi RÚV í febrúar 2026 var fjallað um reynslu sveitarinnar af því að leika á þorrablótum.<ref name="RUV2026" /> == Meðlimir == Núverandi meðlimir samkvæmt vef sveitarinnar eru:<ref name="vefur" /> * Rúnar Þór Brynjarsson – söngur * Matthías Hlífar Mogensen – bassagítar og söngur * Daníel Andri Eggertsson – gítar og söngur * Dagur Atlason – trommur og söngur * Bjarni Karlsson – hljómborð og söngur === Fyrrverandi meðlimir === * Ágúst Þór Brynjarsson – söngur * Eyþór Alexander Hallsson – hljómborð == Heimildir == <references /> == Tenglar == * [https://www.faeribandid.is/ Opinber vefur] tql4odozotf59kyv8s4061wf7b7lu6a 0 193249 1983494 2026-10-20T23:15:33Z Akigka 183 Akigka færði [[Nifteindastjörnur]] á [[Nifteindastjarna]]: Íslenskt nafn 1983494 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Nifteindastjarna]] hbf7yjeaf3b671r8p0e11yoek1nepei 1 193250 1983496 2026-10-20T23:15:34Z Akigka 183 Akigka færði [[Spjall:Nifteindastjörnur]] á [[Spjall:Nifteindastjarna]]: Íslenskt nafn 1983496 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Spjall:Nifteindastjarna]] rohya1t313fjv8ymowacjbp8rkmaj1i 0 193251 1983501 2026-10-20T23:34:40Z Svarði2 42280 Nýtt 1983501 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Fagus crenata'' | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status November 18, 2021">{{cite iucn |author=Botanic Gardens Conservation International (BGCI). |author2=IUCN SSC Global Tree Specialist Group |date=2019 |title=''Fagus crenata'' |volume=2019 |article-number=e.T138593394A143485665 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-1.RLTS.T138593394A143485665.en |access-date= November 18, 2021}}</ref> | image = Fagus crenata in Ogasayama 2010-10-17.jpg | image_caption = Japansbeyki í haustlitum | image2 = Fagus crenata flower and fruits.JPG | image2_caption = Blóm og aldin japansbeykis | domain = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Beykibálkur]] (''Fagales'') | familia = [[Beykiætt]] (''Fagaceae'') | genus = [[Beyki]] (''Fagus'') | species = '''''F. crenata''''' | binomial = ''Fagus crenata'' | binomial_authority = [[Carl Ludwig Blume|Blume]] | range_map = Fagus crenata native distribution-v2.jpg | range_map_caption = Útbreiðsla japansbeykis | synonyms = ''Fagus crenata grandifolia'' <small>[[Takenoshin Nakai|Nakai]]</small><br>''Fagus japonica undulata'' <small>([[Carl Ludwig Blume|Blume]]) [[Emil Bernhard Koehne|Koehne]]</small><br>''Fagus winkleriana'' <small>[[Gen-Iti Koidzumi|Koidz.]]</small><br>''Fagus sylvatica sieboldii'' <small>([[Stephan Ladislaus Endlicher|Endl.]] ex A.DC.) [[Carl Maximowicz|Maxim.]]</small><br>''Fagus sieboldii'' <small>[[Stephan Ladislaus Endlicher|Endl.]] ex A.DC.</small><br>''Fagus ferruginea'' <small>Siebold, no diagnostic descr.</small><br>''Fagus asiatica'' <small>[[Hubert J.P. Winkler|H.J.P.Winkl.]]</small><br>''Fagus crenata procera'' <small>[[Carl Ludwig Blume|Blume]]</small><br>''Fagus crenata undulata'' <small>[[Carl Ludwig Blume|Blume]]</small><br>''Fagus sieboldii undulata'' <small>([[Carl Ludwig Blume|Blume]]) A.DC.</small><br>''Fagus sieboldii procera'' <small>([[Carl Ludwig Blume|Blume]]) A.DC.</small><br>''Fagus ferruginea parvifolia'' <small>[[Constantin von Ettingshausen|Ettingsh.]]</small><br>''Fagus ferruginea dentata'' <small>[[Constantin von Ettingshausen|Ettingsh.]]</small><br>''Fagus ferruginea rosthornii'' <small>[[Constantin von Ettingshausen|Ettingsh.]]</small> }} Japansbeyki '''''Fagus crenata'''''.<ref name = "col43047613">Blume (1851) , In: Mus. Bot. 1: 307</ref><ref name = "source">Govaerts R. (ed). For a full list of reviewers see: http://apps.kew.org/wcsp/compilersReviewers.do (2019). WCSP: World Checklist of Selected Plant Families (version Aug 2017). In: Species 2000 & ITIS Catalogue of Life, 2019 Annual Checklist (Roskov Y., Ower G., Orrell T., Nicolson D., Bailly N., Kirk P.M., Bourgoin T., DeWalt R.E., Decock W., Nieukerken E. van, Zarucchi J., Penev L., eds.). Digital resource at www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2019. Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X.</ref> er lauftré af beykiætt.<ref name = "COL">{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/6HNYV|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 43047613|accessdate= 2026-10-20}}</ref> Það er einlent í Japan og vex frá systa odda [[Hokkaido]]<ref name="keiko">{{cite journal|journal=Frontiers in Plant Science|last1=Kitamura|first1=Keiko|last2=Matsui|first2=Tetsuya |last3=Kobayashi|first3=Makoto|last4=Namikawa|first4=Kanji|date=December 15, 2022|title=Possible northern persistence of Siebold's beech, ''Fagus crenata'', at its northernmost distribution limit on an island in Japan Sea: Okushiri Island, Hokkaido|volume=13 |article-number=990927 |pmc=9797532|pmid=36589061|doi=10.3389/fpls.2022.990927|bibcode=2022FrPS...1390927K |doi-access=free }}</ref> suður til [[Kyushu]]. ==Tilvísanir== {{Reflist}} {{commonscat|Fagus crenata}} {{wikilífverur|Fagus crenata}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Beykiætt| ]] dow4j03e2o39rjy9gvl1p8bk3apuqgv 14 193252 1983525 2026-10-21T00:52:15Z Akigka 183 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Öreindir]]“ 1983525 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Öreindir]] lja0sf7zhgf1h2djl1k8gvtu44t7p9n 14 193253 1983526 2026-10-21T00:54:19Z Akigka 183 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Efni]] [[Flokkur:Frumeindir]] [[Flokkur:Kjarneðlisfræði]] [[Flokkur:Eindir]]“ 1983526 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Efni]] [[Flokkur:Frumeindir]] [[Flokkur:Kjarneðlisfræði]] [[Flokkur:Eindir]] cs4caxesp1xyq90cqdkvxt18u1623tm 14 193254 1983548 2026-10-21T11:25:39Z Berserkur 10188 Bjó til síðu með „[[Flokkur:1372]] [[Flokkur:Stofnað á 14. öld]]“ 1983548 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:1372]] [[Flokkur:Stofnað á 14. öld]] q7o14y5qh51mtqvzk8tt2an4csn9rot