Wikipedia
iswiki
https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a
MediaWiki 1.48.0-wmf.4
first-letter
Miðill
Kerfissíða
Spjall
Notandi
Notandaspjall
Wikipedia
Wikipediaspjall
Mynd
Myndaspjall
Melding
Meldingarspjall
Snið
Sniðaspjall
Hjálp
Hjálparspjall
Flokkur
Flokkaspjall
Gátt
Gáttaspjall
Skjátexti
Skjátextaspjall
Module
Module talk
Event
Event talk
Eskifjörður
0
990
1986966
1961824
2026-11-13T02:00:59Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986966
wikitext
text/x-wiki
{{Byggð
| nafn = Eskifjörður
| nafn_í_eignarfalli = Eskifjarðar
| tegund_byggðar = [[Bær]]
| mynd = Eskifjörður1.jpg
| mynd_stærð =
| mynd_alt =
| mynd_texti =
| fáni =
| innsigli =
| skjaldarmerki =
| viðurnefni =
| kjörorð =
| kort = {{Infobox mapframe|zoom=12|shape=none|stroke-width=0}}
| kort_texti =
| teiknibóla_kort = Ísland
| teiknibóla_kort_texti = Staðsetning Eskifjarðar
| hnit = {{WikidataCoord|display=inline}}
| undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]]
| undirskipting_nafn = [[Ísland]]
| undirskipting_gerð1 = [[Landshlutar Íslands|Landshluti]]
| undirskipting_nafn1 = [[Austurland]]
| undirskipting_gerð2 = [[Kjördæmi Íslands|Kjördæmi]]
| undirskipting_nafn2 = [[Norðausturkjördæmi|Norðaustur]]
| undirskipting_gerð3 = [[Sveitarfélög Íslands|Sveitarfélag]]
| undirskipting_nafn3 = [[Fjarðabyggð]]
| stofnun_titill = Stofnun
| stofnun_dagsetning =
| leiðtogi_titill =
| leiðtogi_nafn =
| leiðtogi_flokkur =
| heild_gerð =
| flatarmál_neðan =
| flatarmál_heild_km2 =
| hæð_m =
| mannfjöldi_neðan = {{Íbúafjöldi byggðarkjarna|heimild|íbúar}}
| mannfjöldi_frá_og_með = {{Íbúafjöldi byggðarkjarna|ár}}
| mannfjöldi_heild = {{Íbúafjöldi byggðarkjarna|Eskifjörður}}
| mannfjöldi_þéttleiki_km2 =
| mannfjöldi_heiti_íbúa = Eskfirðingar<ref>{{Cite web|url=https://malfar.arnastofnun.is/grein/66430|title=Eskfirðingar|website=Málfarsbankinn|access-date=2025-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20251124094413/https://malfar.arnastofnun.is/grein/66430|archive-date=2025-11-24|url-status=dead}}</ref>
| póstnúmer_gerð = [[Listi yfir íslensk póstnúmer|Póstnúmer]]
| póstnúmer = 735
| vefsíða = {{URL|fjardabyggd.is}}
}}
[[Mynd:Eskifjörður. (4558909414).jpg|thumb|Eskifjörður um 1900.]]
'''Eskifjörður''' er bær á norðurströnd [[Eskifjörður (fjörður)|samnefnds fjarðar]] sem liggur út frá [[Reyðarfjörður (fjörður)|Reyðarfirði]] norðanverðum. Íbúar Eskifjarðar voru 1.089 þann 1. janúar 2024 og hefur íbúafjöldi haldist nokkuð stöðugur síðustu árin.<ref name="íbúar" />
Eskifjörður var verslunarstaður fyrr á öldum og var einn hinna sex staða á Íslandi, sem fengu [[kaupstaðarréttindi]] árið [[1786]] við afnám [[Einokunarverslunin|einokunarverslunarinnar]], en missti þau aftur síðar. Árið 1798 reisti danska verslunarfyrirtækið [[Örum og Wulff]] verslunarhús í Útkaupstað, sem svo er kallaður, og hóf þar verslun. Það var þó ekki fyrr en Norðmenn hófu [[síld]]veiðar við Ísland á síðari hluta 19. aldar sem íbúum tók að fjölga verulega og árið 1902 voru íbúarnir orðnir 228.
Aðalatvinnuvegur íbúa Eskifjarðar er [[sjávarútvegur]] og [[fiskvinnsla]] en verslun og þjónusta eru einnig mikilvægar atvinnugreinar. Á Eskifirði er [[Sjóminjasafn Austurland]]s í gömlu húsi sem Örum og Wulff byggðu um 1816 og þar má sjá minjar um sjósókn á Austfjörðum og byggðasögu og atvinnulíf á Eskifirði. Aðsetur sýslumannsembættis [[Suður-Múlasýsla|Suður-Múlasýslu]] var flutt til Eskifjarðar 1853 og þar er miðstöð löggæslu á Austurlandi.
Byggðin var gerð að sérstökum [[hreppur|hreppi]], ''Eskifjarðarhreppi'', árið [[1907]] en hafði fram að því tilheyrt [[Reyðarfjarðarhreppur|Reyðarfjarðarhreppi]]. Hreppurinn fékk kaupstaðarréttindi á ný [[22. apríl]] [[1974]]. Hinn [[1. janúar]] [[1988]] sameinaðist [[Helgustaðahreppur]] Eskifirði. Hinn [[7. júní]] [[1998]] sameinaðist Eskifjarðarkaupstaður Reyðarfjarðarhreppi á ný og [[Neskaupstaður|Neskaupstað]] að auki undir nafninu ''[[Fjarðabyggð]]''.
Á Eskifirði er [[Steinasafn Sigurborgar og Sörens]] og Lúðrasveit Eskifjarðar og Reyðarfjarðar.
== Heimildir ==
* {{vefheimild|url=http://www.fjardabyggd.is/Eskifjordur/|titill=Eskifjörður. Á vef Fjarðabyggðar, skoðað 12. apríl 2011.}}
Á árunum 1971 til 1986 kom úr fimm binda ritverk Einars Braga skálds, sem kallast Eskja.
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
== Tenglar ==
{{CommonsCat|Eskifjörður|Eskifirði}}
* [http://www.eskifjordur.is www.eskifjordur.is] - Upplýsingasíða um sögu Eskifjarðar
* [https://www.eskifjordur.com www.eskifjordur.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170520212723/http://eskifjordur.com/ |date=2017-05-20 }} - Upplýsingasíða um allt í kringum Eskifjörð
* [http://www.facebook.com/eskifjordur www.facebook.com/eskifjordur] - Eskifjörður á Facebook.
{{Borgir og bæir á Íslandi}}
[[Flokkur:Eskifjörður| ]]
[[Flokkur:Aðsetur sýslumanna á Íslandi]]
[[Flokkur:Firðir á Íslandi]]
[[Flokkur:Íslensk sjávarþorp]]
m2455t4elxpvzl8dop4h43kj0zf3vn0
Kadmín
0
1873
1986974
1974542
2026-11-13T03:08:01Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986974
wikitext
text/x-wiki
{{Frumefni
|uppi=Sink
|niðri=Kvikasilfur
|vinstri=Silfur
|hægri=Indín
|Mynd = Cadmium-crystal_bar.jpg|
Efnatákn = Cd|
Sætistala = 48|
Efnaflokkur = [[Hliðarmálmur]]|
Eðlismassi = 8650,0|
Harka = 2,0|
Atómmassi = 112,411(8)|
Bræðslumark = 593,22|
Suðumark = 1040,0|
Efnisástand = Fast form}}
'''Kadmín''' (kadmíum) er [[frumefni]] með [[efnatákn]]ið '''Cd''' og sætistöluna 48 í [[lotukerfið|lotukerfinu]].
Þetta er frekar sjaldgæfur, mjúkur, bláhvítur, eitraður hliðarmálmur sem finnst í [[sink]]grýti og er aðallega notaður í [[rafhlaða|rafhlöður]].
== Almenn einkenni ==
Kadmín er mjúkur, sveigjanlegur, þjáll, bláhvítur, tvígildur [[málmur]] sem auðveldlega má skera með hnífi. Því svipar að mörgu leyti til [[sink]]s en getur myndað flóknari efnasambönd.
Algengasta [[oxunarstig]] kadmíns er +2, þótt einstaka dæmi um +1 finnist.
== Notkun ==
Um þrír fjórðu hlutar alls kadmíns, sem unnið er, er notað í [[rafhlaða|rafhlöður]] (þá sérstaklega [[nikkel-kadmín rafhlaða|Ni-Cd rafhlöður]]) en fjórðungurinn er einkum notaður í [[kadmín litarefni|litarefni]], klæðningar og málmhúðun, og sem varðveisluefni í [[plast]]. Önnur not:
* [[Málmblanda|málmblöndur]] með lágt bræðslumark.
* Kadmín hefur lágan [[núningsstuðull|núningsstuðul]] og gott málmþreytuþol og er því notað í kúlulegumálmblöndur.
* 6% af öllu kadmíni er notað í [[rafhúðun]].
* Margar tegundir [[lóðtin]]s innihalda kadmín.
* Sem hömlunarefni til að stýra [[kjarnaklofnun]].
* Efnasambönd sem innihalda kadmín eru notuð í fosfórplötur í svarthvítum [[sjónvarp|sjónvörpum]] og einnig í fosfórplötur bláu og grænu myndarinnar í litasjónvörpum.
* Kadmín myndar alls kyns [[sölt]] og af þeim er [[kadmínsúlfíð]] algengast. Það er notað sem [[kadmín litarefni|gult litarefni]].
* Notað í suma [[hálfleiðari|hálfleiðara]], eins og kadmínsúlfíð, [[kadmín seleníð|kadmínseleníð]], og [[kadmín tellúríð|kadmíntellúríð]], sem hægt er að nota í [[ljósnemi|ljósnema]] eða [[sólhlaða|sólhlöður]]. [[HgCdTe]] er næmt fyrir [[innrauður|innrauðu]] ljósi.
* Sum kadmínefnasambönd eru notuð í [[Pólývínylklóríð|PVC]] plastefni sem varðveisluefni.
* Notað í fyrsta [[fiseind]]anemann.
== Saga ==
[[Frederich Strohmeyer]] uppgötvaði kadmín ([[latína]] ''cadmía'', [[gríska]] ''kadmeia'' sem þýðir „[[kalamín]]“ og er gamalt heiti yfir sinkgrýti) á [[rannsóknarstofa|rannsóknarstofu]] sinni í [[Þýskaland]]i árið [[1817]]. Strohmeyer fann þetta nýja frumefni sem óhreinindi í [[sinkkarbónat]]<nowiki/>i þegar hann tók eftir að óhrein sýnishorn af kalamíni skiptu um lit þegar þau voru hituð þótt hreint kalamín gerði það ekki. Málmurinn var svo nefndur eftir latnesku heiti kalamíns því að það var í því sem að málmurinn fannst fyrst.
Þótt kadmín og efnasambönd þess séu baneitruð, segir [[Breska Lyfjafræðibók|Breska lyfjafræðibók]]in frá [[1907]] frá því að [[kadmínjoð]] sé notað sem [[lyf]] til að lækna „bólgin liðamót, kirtlaveiki og kuldabólgu“.
Árið [[1927]] endurskilgreindi [[Alþjóðleg ráðstefna um þyngdir og mælingar|Alþjóðlega ráðstefnan um þyngdir og mælingar]] [[metri|metrann]] samkvæmt rauðri litrófslínu kadmíns (1 m = 1.553.164,13 bylgjulengdir). Þessari skilgreining hefur síðan verið breytt (sjá [[krypton]]).
== Tilvist ==
[[Mynd:CadmiumMetalUSGOV.jpg|thumb|left|Kadmín málmur]]
Steindir sem innihalda kadmín eru sjaldgæfar og þegar þær finnast er það ævinlega í litlum mæli. [[Greenockít]] (Cd[[brennisteinn|S]]) er eina mikilvæga kadmín[[steintegund|steind]]in og finnst nær alltaf með [[sphalerít]]i ([[sink|Zn]]S). Þar af leiðandi er kadmín einkum framleitt sem aukaafurð í vinnslu sinks úr [[súlfíð]]grýti, og í minna mæli við vinnslu [[blý]]s og [[kopar]]s. Lítið magn af kadmíni, um 10% af notkun, er framleitt eftir öðrum leiðum og þá aðallega úr dufti sem verður til við endurvinnslu brota[[járn]]s og -[[stál]]s.
== Samsætur ==
Náttúrulegt kadmín er blanda af 6 stöðugum [[samsæta|samsætum]]. [[geislasamsæta|Geislasamsætur]] kadmíns sem lýst hefur verið eru 27, stöðugastar þeirra eru Cd-113 með [[helmingunartími|helmingunartíma]] upp á um 7,7×10<sup>15</sup> ár, Cd-109 með helmingunartímann 462,6 daga og Cd-115 með helmingunartímann 53,46 klukkustundir. Helmingunartími allra hinna geislasamsætanna er styttri en 2,5 klukkutími og hjá flestum þeirra minni en 5 mínútur. Þetta frumefni hefur einnig 8 [[systurkjarni|systurkjarna]], en þar eru þeir stöðugustu Cd-113m (helmingunartími 14,1 ár), Cd-115m (helmingunartími 44,6 dagar) og Cd-117m (helmingunartími 3,36 klukkustundir).
Samsætur kadmíns vega á milli 96,935 [[atómmassaeining|u]] (Cd-97) til 129,934 u (Cd-138).
Aðal[[sundrunarháttur]] á algengustu stöðugu samsætunni, Cd-112, er [[rafeindahremming]] og á eftir henni er það [[betasundrun]]. Helsta [[dótturefni]] sundrunar á Cd-112 er frumefni 47 ([[silfur]]) og á eftir því það frumefni 49 ([[indín]]).
== Varúðarráðstafanir ==
Kadmín er eitt þeirra frumefna sem hefur engan uppbyggjandi tilgang í [[maður|mannslíkamanum]]. Þetta frumefni og lausnir efnasambanda þess eru gríðarlega [[eituráhrif|eitruð]], jafnvel í örsmáum skömmtum, og [[lífmögnun|safnast fyrir]] í vefjum lífvera og [[vistkerfi|vistkerfum]]. Ein möguleg ástæða fyrir eituráhrifum þess er að það truflar gang hvata sem innihalda [[sink]]. Sink er mikilvægt efni í líffræðilegum kerfum, en kadmín, þó það sé efnafræðilega svipað sinki á margan hátt, getur ekki komið í stað þess. Kadmín getur einnig truflað líffræðileg ferli þar sem [[magnesín]] og [[kalsín]] koma við sögu á svipaðan máta.
Innöndun ryks sem inniheldur kadmín leiðir fljótlega til vandamála í [[öndunarvegur|öndunarvegi]] og [[nýra|nýrum]] sem að getar verið banvæn (oft sem [[nýrnabilun]]). Neysla kadmíns veldur strax eitrun og [[lifur|lifrar-]] og nýrnaskemmdum. Efnasambönd sem innihalda kadmín eru einnig [[krabbameinsvaldandi efni|krabbameinsvaldandi]]. Kadmíneitrun er orsakavaldur [[itai-itai sjúkdómur|itai-itai sjúkdómsins]], sem að bókstaflega þýðir „ái!-ái!“ í [[japanska|japönsku]]. Auk nýrnaskemmda þjáðust sjúklingar af [[beinþynning]]u og [[beinmeyra|beinmeyru]].
Ef unnið er með kadmín, er mikilvægt að afsogsbúnaður sé fyrir hendi, til að vernda menn fyrir hættulegum gufum. Til dæmis inniheldur [[silfur]][[lóðmálmur]] kadmín og skyldi meðhöndla hann með varúð. Alvarleg eituráhrif geta stafað af langvarandi nærveru við kadmínhúðunarböð.
== Kadmín í kræklingi við Ísland ==
Áætlað var að hefja vinnslu á kræklingi við [[Arnarfjörður|Arnarfjörð]] á [[Vestfirðir|Vestfjörðum]] en of mikið innihald kadmíns, miðað við [[Evrópa|evrópska]] staðla, kom í veg fyrir það<ref>[http://www.veidimal.is/Kraeklingur/kraeklskyrslur/Arsskyrslur/arskyrsla2004.pdf Kræklingarækt á Íslandi Ársskýrsla 2004, Veiðimálastofnun]</ref>. Ekki fannst of mikið af kadmíni í kræklingi á öðrum stöðum á landinu.
== Heimildir ==
<references/>
== Tilvísanir ==
* [http://periodic.lanl.gov/elements/48.html Los Alamos Þjóðrannsóknarstofan – Kadmín] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090228191622/http://periodic.lanl.gov/elements/48.html |date=2009-02-28 }}
== Útværir hlekkir ==
* [https://web.archive.org/web/20050824201808/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Cd/index.html WebElements.com – Kadmín]
[[Flokkur:Frumefni]]
[[Flokkur:Hliðarmálmar]]
[[Flokkur:Eiturefnafræði]]
rovs7lvmdqpf2v37waf0ec031g8ofkg
10. október
0
2681
1986831
1945397
2026-11-12T13:47:48Z
TKSnaevarr
53243
/* Dáin */
1986831
wikitext
text/x-wiki
{{Dagatal|október}}
'''10. október''' er 283. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins (284. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 82 dagar eru eftir af árinu.
== Atburðir ==
* [[732]] - [[Orrustan við Tours]], nærri [[Poitiers]], þar sem [[Karl hamar]] og [[Frankar]] stöðvuðu framsókn [[Márar|Mára]] inn í [[Evrópa|Evrópu]].
* [[1254]] - [[Játvarður 1.|Játvarður]] Plantagenet giftist [[Elinóra af Kastilíu|Elinóru af Kastilíu]]. Faðir hans hafði gert giftingu þeirra að skilyrði fyrir því að semja frið í stríði sínu við bróður hennar, [[Alfons 10. Kastilíukonungur|Alfons 10.]] af Kastilíu.
* [[1361]] - [[Játvarður svarti prins|Svarti prinsinn]] giftist [[Jóhanna af Kent|Jóhönnu]], meynni fögru af Kent.
* [[1607]] - [[Ívan Bolotnikov|Bolotnikovuppreisnin]]: Uppreisnarmenn gáfust upp í [[Tula]]. Sjúiskíj lét taka þá alla af lífi þrátt fyrir að hafa heitið þeim griðum.
* [[1631]] - [[Saxland|Saxneskur]] her hertók [[Prag]].
* [[1684]] - [[Edmund Halley]] las afleiðslu [[Lögmál Keplers|lögmála Keplers]] út frá kenningu [[Isaac Newton|Newtons]] um [[þyngdarafl]]ið upp á fundi hjá [[Konunglega breska vísindafélagið|Konunglega breska vísindafélaginu]].
* [[1780]] - Mikill [[fellibylur]] gekk yfir [[karabísku eyjarnar]] [[Barbados]], [[Martinique]] og St. Eustasius. Um 22.000 manns fórust.
* [[1898]] - Fyrstu sjúklingarnir komu á [[Holdsveikraspítalinn í Laugarnesi|Holdsveikraspítalann í Laugarnesi]].
* [[1899]] - [[England|Enskur]] [[togari]] sigldi á bát [[Hannes Hafstein|Hannesar Hafstein]], þáverandi sýslumanns [[Ísafjörður|Ísfirðinga]], er hann gerði athugasemdir við veiðar togarans uppi í landsteinum. Hannes bjargaðist naumlega við annan mann, en þrír menn fórust.
* [[1908]] - [[Miðbæjarskólinn]] var vígður við Tjörnina í Reykjavík.
* [[1917]] - [[Októberbyltingin]]: Miðstjórn bolsévika samþykkti með 19 atkvæðum gegn 2 að hefja undirbúning að vopnaðri byltingu í Rússlandi.
* [[1945]] - [[Sjómannaskólinn]] var vígður á Rauðarárholti.
* [[1946]] - Á [[Norðurland|Norður-]] og [[Austurland]]i sást mikill fjöldi glóandi [[Loftsteinn|loftsteina]], svokallaðra vígahnatta, og töldu menn á [[Kópasker]]i um fjögur hundruð á tuttugu mínútum.
* [[1964]] - [[Sumarólympíuleikarnir 1964|Sumarólympíuleikarnir]] voru settir í Tókýó.
* [[1970]] - [[Fídjieyjar]] fengu sjálfstæði frá [[Bretland]]i.
* [[1970]] - [[Auður Auðuns]] tók við embætti [[Dómsmálaráðherra Íslands|dóms- og kirkjumálaráðherra]], fyrsti kvenráðherra á [[Ísland]]i.
* [[1970]] - [[Októberkreppan]]: Skæruliðasamtökin [[Front de libération du Québec]] rændu atvinnumálaráðherra fylkisins, [[Pierre Laporte]].
* [[1972]] - [[Helgi Hóseasson]] sletti skyri á alþingismenn við þingsetningu.
* [[1973]] - [[Spiro T. Agnew]] sagði af sér embætti varaforseta Bandaríkjanna.
* [[1974]] - [[Norræna eldfjallastöðin]] var formlega opnuð í [[Reykjavík]].
* [[1974]] - [[Breski verkamannaflokkurinn]] vann nauman meirihluta í þingkosningum. [[Harold Wilson]] varð forsætisráðherra.
* [[1975]] - [[Elizabeth Taylor]] og [[Richard Burton]] giftust öðru sinni en skildu aftur tæpum 10 mánuðum seinna.
* [[1976]] - [[Fjórmenningaklíkan]] í Kína var handtekin. Það markar endalok [[Menningarbyltingin|Menningarbyltingarinnar]].
* [[1978]] - [[Daniel arap Moi]] varð forseti Kenýa.
* [[1980]] - [[Margaret Thatcher]] hélt fræga ræðu þar sem hún klykkti út með orðunum „The lady is not for turning“.
* [[1980]] - Yfir 2600 manns létu lífið í [[Alsír]] þegar [[jarðskjálfti]] lagði bæinn El Asnam í rúst. Hann var síðar endurbyggður sem [[Chlef]].
* [[1981]] - Um 300.000 manns mótmæltu [[kjarnavopn]]um í [[Bonn]] í Vestur-Þýskalandi.
* [[1985]] - Tvær bandarískar orrustuþotur flugu í veg fyrir egypska flugvél sem flutti palestínsku ræningjana og neyddi hana til að lenda á [[Sikiley]].
<onlyinclude>
* [[2001]] - Verslunarmiðstöðin [[Smáralind]] var opnuð í Kópavogi.
* [[2005]] - [[Baugsmálið]]: [[Hæstiréttur Íslands]] vísaði 32 ákæruliðum frá dómi en hélt eftir átta.
* [[2006]] - [[Google]] festi kaup á [[YouTube]].
* [[2006]] - [[Landsbankinn]] kynnti [[Icesave]], nýja þjónustu netinnlánsreikninga fyrir viðskiptavini í Bretlandi.
* [[2010]] - Hollenska hjálendan [[Hollensku Antillaeyjar]] var leyst upp og til urðu ríkin [[Sint Maarten]] og [[Curaçao]].
* [[2013]] - [[Minamatasamningurinn um kvikasilfur]] var samþykktur af 140 löndum.
* [[2015]] - 100 létust í [[sjálfsmorðssprengjuárás]] sem gerð var á friðargöngu í [[Ankara]] í Tyrklandi.
* [[2018]] - Fellibylurinn [[Michael (fellibylur)|Michael]] gekk á land í Flórída.
* [[2020]] - [[Armenía]] og [[Aserbaísjan]] sömdu um vopnahlé í átökunum í Nagornó-Karabak.
* [[2021]] - Frakkland sigraði [[Þjóðadeildin]]a 2021 með 2-1 sigri á Spáni.
* [[2023]] - [[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarni Benediktsson]] sagði af sér sem fjármálaráðherra vegna [[vanhæfi]]s við söluna á [[Íslandsbanki|Íslandsbanka]].</onlyinclude>
== Fædd ==
* [[1332]] - [[Karl 2. Navarrakonungur|Karl illi]], konungur Navarra (d. [[1387]]).
* [[1344]] - [[María Plantagenet]], hertogaynja af Bretagne, fyrsta kona [[Jóhann 5., hertogi af Bretagne|Jóhanns 5.]] (d. [[1362]]).
* [[1731]] - [[Henry Cavendish]], breskur vísindamaður (d. [[1810]]).
* [[1813]] - [[Giuseppe Verdi]], ítalskt tónskáld (d. [[1901]]).
* [[1830]] - [[Ísabella 2. Spánardrottning]] (d. [[1904]]).
* [[1861]] - [[Fridtjof Nansen]], norskur landkönnuður (d. [[1930]]).
* [[1871]] - [[Elínborg Jacobsen]], færeyskur læknir (d. [[1929]]).
* [[1898]] - [[Guðmundur G. Hagalín]], íslenskur rithöfundur (d. [[1985]]).
* [[1899]] - [[Wilhelm Röpke]], þýskur hagfræðingur (d. [[1966]]).
* [[1900]] - [[Skúli Guðmundsson (ráðherra)|Skúli Guðmundsson]], íslenskur stjórnmálamaður (d. [[1969]]).
* [[1901]] - [[Alberto Giacometti]], svissneskur myndlistarmadur (d. [[1966]]).
* [[1913]] - [[Claude Simon]], franskur rithöfundur og Nóbelsverðlaunahafi (d. [[2005]]).
* [[1930]] - [[Harold Pinter]], breskt leikskáld (d. [[2008]]).
* [[1939]] - [[Ellert B. Schram]], íslenskur stjórnmálamaður (d. [[2025]]).
* [[1953]] - [[Midge Ure]], skoskur söngvari ([[Ultravox]]).
* [[1957]] - [[Rumiko Takahashi]], japanskur myndasöguhöfundur.
* [[1958]] - [[Tanya Tucker]], bandarísk söngkona.
* [[1959]] - [[Kirsty MacColl]], bresk söngkona og lagahöfundur (d. [[2000]]).
* [[1959]] - [[Bradley Whitford]], bandarískur leikari.
* [[1965]] - [[Rebecca Pidgeon]], ensk leikkona.
* [[1966]] - [[Carolyn R. Bertozzi]], bandarískur efnafræðingur.
* 1966 - [[Steinarr Ólafsson]], íslenskur leikari og forritari.
* [[1967]] - [[Gavin Newsom]], fylkisstjóri Kaliforníu.
* [[1982]] - [[Logi Eldon Geirsson]], íslenskur handknattleiksmaður.
* [[1990]] - [[Gary John Martin]], enskur knattspyrnumaður.
* [[1991]] - [[Xherdan Shaqiri]], svissneskur knattspyrnumaður.
== Dáin ==
* [[1659]] - [[Abel Tasman]], hollenskur landkönnuður (f. [[1603]]).
* [[1796]] - [[Júlíana María Danadrottning|Júlíana María]], dönsk ekkjudrottning, kona [[Friðrik 5. Danakonungur|Friðriks 5.]] (f. [[1729]]).
* [[1803]] - [[Bogi Benediktsson]] í [[Hrappsey]] (f. [[1720]]).
* [[1837]] - [[Charles Fourier]], franskur heimspekingur (f. [[1772]]).
* [[1914]] - [[Karl 1. Rúmeníukonungur|Karl 1.]], konungur [[Rúmenía|Rúmeníu]].
* [[1962]] - [[Trygve Gulbranssen]], norskur rithöfundur (f. [[1894]]).
* [[1963]] - [[Édith Piaf]], frönsk söngkona (f. [[1915]]).
* [[1964]] - [[Eddie Cantor]], bandarískur söngvari (f. [[1892]]).
* [[1970]] - [[Édouard Daladier]], franskur stjórnmálamaður (f. [[1884]]).
* [[1974]] - [[Helgi Hermann Eiríksson]], íslenskur bankastjóri (f. [[1890]]).
* [[1985]] - [[Yul Brynner]], rússneskur-bandarískur leikari (f. [[1920]]).
* [[1985]] - [[Orson Welles]], bandarískur leikstjóri (f. [[1915]]).
* [[2000]] - [[Sirimavo Bandaranaike]], srílanskur stjórnmálamaður (f. [[1916]]).
* [[2004]] - [[Christopher Reeve]], amerískur leikari, lamaðist eftir að hafa dottið af hestbaki árið 1995 (f. [[1952]]).
* [[2005]] - [[Milton Obote]], úgandískur stjórnmálamaður (f. [[1925]]).
* [[2011]] - [[Erlingur E. Halldórsson]], íslenskur þýðandi (f. [[1930]]).
{{Mánuðirnir}}
[[Flokkur:Október]]
gw1fvvxtc409jjpbf4xmt4bpqw41zdv
12. október
0
2683
1986828
1932430
2026-11-12T13:30:59Z
TKSnaevarr
53243
/* Fædd */
1986828
wikitext
text/x-wiki
{{Dagatal|október}}
'''12. október''' er 285. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins (286. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 80 dagar eru eftir af árinu.
== Atburðir ==
* [[1428]] - [[Hundrað ára stríðið]]: [[Umsátrið um Orléans]] hófst.
* [[1492]] - [[Kristófer Kólumbus]] tók land á eyjunni [[Guanahani|San Salvador]] í Vestur-Indíum. Það markar upphafið að landvinningum Evrópubúa í [[Nýi heimurinn|Nýja heiminum]].
* [[1496]] - [[Páll Jónsson (sýslumaður á Skarði)|Páll Jónsson]] sýslumaður á [[Skarð á Skarðsströnd|Skarði]] var drepinn á [[Öndverðareyri]] af Eiríki, syni [[Halldór Ormsson|Halldórs Ormssonar]] ábóta.
* [[1581]] - Á [[Patreksfjörður|Patreksfirði]] var kveðinn upp dómur sem skyldaði alla [[Ísland|Íslendinga]] til þess að eiga [[vopn]]. Kallaðist dómur þessi [[Vopnadómur]] en komst aldrei í framkvæmd nema á [[Vestfirðir|Vestfjörðum]].
* [[1609]] - Vísan ''[[Þrjár blindar mýs]]'' eftir [[Thomas Ravenscroft]] kom út á prenti í London.
* [[1617]] - [[Gústaf Adolf 2.]] var krýndur [[konungur Svíþjóðar]] í Uppsölum.
* [[1654]] - [[Sprengingin í Delft]] í [[Holland]]i eyðilagði stóran hluta borgarinnar.
* [[1659]] - Enska [[Afgangsþingið]] sagði John Lambert og öðrum herforingjum upp störfum.
* [[1678]] - Dómarinn [[Edmund Berry Godfrey]] fannst myrtur á [[Primrose Hill]] í London. Litið var á það sem staðfestingu á [[Páfasamsærið|Páfasamsærinu]].
* [[1683]] - Á Hvalfjarðarströnd fannst böðullinn Sigurður Snorrason látinn í læk og var bóndinn [[Jón Hreggviðsson]] skömmu síðar dæmdur fyrir að hafa myrt hann.
* [[1798]] - [[Írska uppreisnin 1798]] endaði: Frönsk skip voru hindruð í að koma liðsstyrk til Írlands og [[Wolfe Tone]], leiðtogi byltingarinnar, var handtekinn.
* [[1869]] - ''Valborg'', 63 lesta [[briggskip]], strandaði á [[Vatnsnes]]i í Húnaþingi. Það fórst í stormi sem síðar var kenndur við skipið og kallaður „Valborgarbylurinn“ eða „Valborgarveðrið“. Þrír fórust, en fjórir skipverjar komust lífs af.
* [[1905]] - [[Verzlunarskóli Íslands]] var settur í fyrsta sinn.
* [[1918]] - [[Katla|Kötlugos]] hófst og stóð til [[4. nóvember]]. Fylgdi því mikið [[jökulhlaup]] á [[Mýrdalssandur|Mýrdalssandi]] og myndaðist [[Kötlutangi]] í kjölfar þess.
* [[1924]] - [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1924]] hófst í Úrúgvæ.
* [[1926]] - Verkfalli breskra kolanámumanna lauk.
* 1926 - [[Antonín Švehla]] tók við af Jan Černý sem forsætisráðherra Tékkóslóvakíu.
* [[1928]] - [[Járnlunga]] var notað í fyrsta skipti á sjúkrahúsi í Boston.
* [[1929]] - Borgin [[Coyhaique]] í Chile var stofnuð, en hét þá Baquedano.
* [[1946]] - Áætlunarflug hófst frá [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] til Reykjavíkur á vegum [[Loftleiðir|Loftleiða]].
* [[1949]] - [[Óshlíðarvegur]] var opnaður á milli Hnífsdals og Bolungarvíkur. Fyrstu bifreið um veginn ók [[Sigurður Bjarnason]] alþingismaður en farþegar hans voru [[Hannibal Valdimarsson]] og [[Einar Guðfinnsson]] meðal annarra.
* [[1951]] - [[Körfuknattleiksdeild Njarðvíkur]] var stofnuð.
* [[1956]] - [[Körfuknattleiksdeild KR]] var stofnuð.
* [[1956]] - [[Körfuknattleiksdeild Tindastóls]] var stofnuð.
* [[1961]] - [[Dauðarefsing]] var afnumin á [[Nýja-Sjáland]]i.
* [[1962]] - Kvikmyndin ''[[79 af stöðinni]]'' eftir skáldsögu Indriða G. Þorsteinssonar var frumsýnd í Reykjavík.
* [[1964]] - Sovétríkin sendu mannaða geimfarið ''[[Voskhod 1]]'' út í geim með þremur geimförum.
* 1964 - [[Robert Moog]] sýndi frumgerð [[Moog-hljóðgervill|Moog-hljóðgervilsins]].
* [[1965]] - [[Vínlandskortið]], meint landakort frá 15. öld sem sýnir strönd Ameríku fyrir landafundi Kólumbusar, var sýnt opinberlega við Yale-háskóla.
* [[1967]] - Bókin ''[[Nakti apinn]]'' eftir enska dýrafræðinginn [[Desmond Morris]] kom út.
* [[1968]] - [[Miðbaugs-Gínea]] fékk sjálfstæði frá Spáni.
* 1968 - [[Sumarólympíuleikarnir 1968|Sumarólympíuleikar]] settir í Mexíkóborg.
* [[1973]] - [[Jóhann Hafstein]] sagði af sér formennsku í Sjálfstæðisflokknum vegna heilsubrests og [[Geir Hallgrímsson]], varaformaður, tók við.
* [[1983]] - Fyrrum forsætisráðherra Japan [[Kakuei Tanaka]] var dæmdur í 4 ára fangelsi fyrir mútuþægni.
* [[1984]] - [[Brighton-hóteltilræðið]]: 5 létust og 11 særðust þegar meðlimir [[Írski lýðveldisherinn|Írska lýðveldishersins]] reyndu að myrða Margaret Thatcher, forsætisráðherra Bretlands.
* [[1985]] - 22 punda vatna[[bleikja]], 88 sentimetra löng, veiddist í [[Skorradalsvatn]]i og var þetta stærsta bleikja sem veiðst hafði á Íslandi.
* [[1986]] - [[Elísabet 2.]] og [[Filippus prins, hertogi af Edinborg|Filippus prins]] fóru í opinbera heimsókn til Kína.
* [[1988]] - [[Blóðbaðið í Birchandra Manu]]: Yfir 13 stuðningsmenn [[Kommúnistaflokkur Indlands (marxistarnir)|Kommúnistaflokks Indlands (marxistanna)]] voru drepnir af stuðningsmönnum [[Indverski kongressflokkurinn|Kongressflokksins]].
* [[1991]] - Vélbáturinn ''Jóhannes Gunnar'' GK fórst við [[Reykjanes]]. Björgunarbáturinn [[Oddur V. Gíslason]] frá Grindavík bjargaði tveggja manna áhöfn úr gúmmíbjörgunarbáti. Báðir skipverjar voru kaldir og þrekaðir auk þess sem annar var með áverka á brjóstholi. Áhöfn ''Odds V. Gíslasonar'' var heiðruð fyrir björgunina.
* [[1991]] - [[Askar Akajev]] var skipaður forseti [[Kirgistan]].
* [[1992]] - [[Jarðskjálftinn í Kaíró 1992|Jarðskjálfti]] reið yfir [[Kaíró]] í Egyptalandi með þeim afleiðingum að 543 fórust.
* [[1994]] - [[NASA]] missti samband við geimfarið ''[[Magellan (geimfar)|Magellan]]'' þegar það fór inn í andrúmsloft [[Venus (reikistjarna)|Venusar]].
* [[1995]] - Sænska kvöldblaðið ''[[Expressen]]'' sagði frá því að [[Mona Sahlin]], fyrrum atvinnumálaráðherra, hefði notað greiðslukort ríkisins til að greiða fyrir einkaneyslu.
* [[1997]] - 43 voru myrtir í [[Sidi Daoud-fjöldamorðin|Sidi Daoud-fjöldamorðunum]] í Alsír.
* [[1998]] - Íslenska heimildarmyndin ''[[Popp í Reykjavík]]'' var frumsýnd.
* [[1999]] - Hópur pakistanskra herforingja undir stjórn [[Pervez Musharraf]] framdi valdarán og steypti [[Nawaz Sharif]] af stóli.
* [[2000]] - Tveir sjálfsmorðssprengjumenn á vegum [[Al-Kaída]] ollu dauða 17 áhafnarmeðlima bandaríska herskipsins ''[[USS Cole]]'' í [[Aden]] í Jemen.
* [[2002]] - Liðsmenn [[Jemaah Islamiyah]] stóðu fyrir [[sprengjutilræðin á Balí 2002|sprengjutilræðum]] við tvo næturklúbba í [[Kuta]] á [[Balí]] með þeim afleiðingum að 202 létust.
* [[2003]] - Myndvinnsluhugbúnaðurinn ''[[Hugin]]'' kom fyrst út.
<onlyinclude>
* [[2003]] - [[Michael Schumacher]] sló met [[Juan Manuel Fangio]] þegar hann sigraði [[Formúla 1|Formúlu 1]]-kappaksturinn í sjötta sinn.
* [[2006]] - Tyrkneski rithöfundurinn [[Orhan Pamuk]] hlaut [[Nóbelsverðlaun í bókmenntum|Bókmenntaverðlaun Nóbels]].
* [[2010]] - Alþingi kaus [[Saksóknari Alþingis|saksóknara]] til að fara með mál á hendur [[Geir H. Haarde]] fyrir [[Landsdómur|Landsdómi]].
* [[2014]] - [[Nagoya-bókunin]] við samning Sþ um líffræðilega fjölbreytni tók gildi.
* [[2017]] - [[Bandaríkin]] og [[Ísrael]] tilkynntu að þau hygðust hætta þátttöku í [[UNESCO]].
* [[2023]] - [[Alþjóðaólympíunefndin]] ákvað að útiloka [[rússneska ólympíunefndin|rússnesku ólympíunefndina]] frá þátttöku á Ólympíuleikunum vegna [[innrás Rússa í Úkraínu 2022|innrásar Rússa í Úkraínu]].</onlyinclude>
== Fædd ==
* [[1537]] - [[Játvarður 6.]] Englandskonungur (d. [[1553]]).
* [[1558]] - [[Maximilían 3. af Austurríki|Maximilían 3.]] erkihertogi af [[Austurríki]] (d.[[1618]]).
* [[1785]] - [[Grímur Jónsson (amtmaður)|Grímur Jónsson]], amtmaður norðan og vestan (d. [[1849]]).
* [[1798]] - [[Pedro 1. Brasilíukeisari]] (d. [[1834]]).
* [[1799]] - [[Hannes Stephensen]], íslenskur prestur og alþingismaður (d. [[1856]]).
* [[1864]] - [[Guðmundur Björnsson (landlæknir)|Guðmundur Björnsson]], landlæknir Íslands (d. [[1937]]).
* [[1865]] - [[Stefán Th. Jónsson]], útgerðarmaður á Seyðisfirði (d. [[1937]]).
* [[1866]] - [[Ramsay MacDonald]], forsætisráðherra Bretlands (d. [[1937]]).
* [[1891]] - [[Edith Stein]], þýskur heimspekingur (d. [[1942]]).
* [[1893]] - [[Páll Ísólfsson]], íslenskt tónskáld (d. [[1974]]).
* [[1896]] - [[Eugenio Montale]], ítalskt skáld (d. [[1981]]).
* [[1913]] - [[Gunnar S. Gestsson]], íslenskur myndlistarmaður (d. [[1982]]).
* [[1929]] - [[Magnús Magnússon]], íslensk-skoskur sjónvarpskynnir (d. [[2007]]).
* [[1935]] - [[Luciano Pavarotti]], ítalskur óperusöngvari (d. [[2007]]).
* [[1947]] - [[Guðmundur Ólafsson (hagfræðingur)|Guðmundur Ólafsson]], íslenskur hagfræðingur.
* [[1966]] - [[Hanna Birna Kristjánsdóttir]], íslenskur stjórnmálamaður.
* [[1967]] - [[Saara Kuugongelwa]], forsætisráðherra Namibíu.
* [[1969]] - [[Martie Maguire]], bandarískur tónlistarmaður.
* [[1970]] - [[Cody Cameron]], bandarískur leikstjóri.
* [[1977]] - [[Ólafur Egill Egilsson]], íslenskur leikari.
* [[1981]] - [[Indriði Sigurðsson]], íslenskur knattspyrnumaður.
* [[1992]] - [[Josh Hutcherson]], bandarískur leikari.
* [[1993]] - [[Adolf Smári Unnarsson]], íslenskur rithöfundur.
* [[1998]] - [[Anton Karl Kristensen]], íslenskur leikstjóri.
* 1998 - [[Guðrún Katrín Þorbergsdóttir]], íslensk stjórnmálakona (f. [[1934]]).
* [[2000]] - [[Kristín Sesselja Einarsdóttir]], íslensk söngkona.
== Dáin ==
* [[638]] - [[Honóríus páfi]].
* [[642]] - [[Jóhannes 4.]] páfi.
* [[1320]] - [[Mikael 9. Palaíológos]], keisari í [[Býsans]] (f. [[1277]]).
* [[1328]] - [[Klementía af Ungverjalandi]], Frakklandsdrottning (f. [[1293]]).
* [[1496]] - [[Páll Jónsson (sýslumaður á Skarði)|Páll Jónsson]], íslenskur sýslumaður (f. um 1445).
* [[1576]] - [[Maxímilían 2. keisari|Maxímilían 2.]], keisari hins Heilaga rómverska ríkis (f. [[1527]]).
* [[1646]] - [[François de Bassompierre]], franskur hirðmaður (f. [[1579]]).
* [[1730]] - [[Friðrik 4. Danakonungur]] (f. [[1671]]).
* [[1870]] - [[Robert E. Lee]], bandarískur herforingi (f. [[1807]]).
* [[1896]] - [[C. E. Frijs]], danskur forsætisráðherra (f. [[1817]]).
* [[1915]] - [[Edith Cavell]], ensk hjúkrunarkona (f. [[1865]])
* [[1924]] - [[Anatole France]], franskur rithöfundur (f. [[1844]]).
* [[1953]] - [[Hjalmar Hammarskjöld]], sænskur stjórnmálamaður (f. [[1862]]).
* [[1961]] - [[Eugene Bullard]], bandarískur orrustuflugmaður (f. [[1895]]).
* [[1980]] - [[Guðrún Stefánsdóttir]], íslenskt skáld (f. [[1893]]).
* [[1987]] - [[Fahri Korutürk]], forseti Tyrklands (f. [[1903]]).
* [[1991]] - [[Gregory Vlastos]], fornaldarheimspekingur (f. [[1907]]).
* [[1998]] - [[Ásta B. Þorsteinsdóttir]], íslenskur stjórnmálamaður (f. [[1945]]).
* 1998 - [[Guðrún Katrín Þorbergsdóttir]], forsetafrú (f. [[1934]]).
* [[2006]] - [[Wendell Clausen]], bandarískur fornfræðingur (f. [[1923]]).
* [[2011]] - [[Dennis Ritchie]], bandarískur tölvunarfræðingur (f. [[1941]]).
* [[2024]] - [[Alex Salmond]], skoskur stjórnmálamaður (f. [[1954]]).
{{Mánuðirnir}}
[[Flokkur:Október]]
g550tlfosm9ly9chp90vprxry9b8czf
1986829
1986828
2026-11-12T13:31:28Z
TKSnaevarr
53243
1986829
wikitext
text/x-wiki
{{Dagatal|október}}
'''12. október''' er 285. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins (286. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 80 dagar eru eftir af árinu.
== Atburðir ==
* [[1428]] - [[Hundrað ára stríðið]]: [[Umsátrið um Orléans]] hófst.
* [[1492]] - [[Kristófer Kólumbus]] tók land á eyjunni [[Guanahani|San Salvador]] í Vestur-Indíum. Það markar upphafið að landvinningum Evrópubúa í [[Nýi heimurinn|Nýja heiminum]].
* [[1496]] - [[Páll Jónsson (sýslumaður á Skarði)|Páll Jónsson]] sýslumaður á [[Skarð á Skarðsströnd|Skarði]] var drepinn á [[Öndverðareyri]] af Eiríki, syni [[Halldór Ormsson|Halldórs Ormssonar]] ábóta.
* [[1581]] - Á [[Patreksfjörður|Patreksfirði]] var kveðinn upp dómur sem skyldaði alla [[Ísland|Íslendinga]] til þess að eiga [[vopn]]. Kallaðist dómur þessi [[Vopnadómur]] en komst aldrei í framkvæmd nema á [[Vestfirðir|Vestfjörðum]].
* [[1609]] - Vísan ''[[Þrjár blindar mýs]]'' eftir [[Thomas Ravenscroft]] kom út á prenti í London.
* [[1617]] - [[Gústaf Adolf 2.]] var krýndur [[konungur Svíþjóðar]] í Uppsölum.
* [[1654]] - [[Sprengingin í Delft]] í [[Holland]]i eyðilagði stóran hluta borgarinnar.
* [[1659]] - Enska [[Afgangsþingið]] sagði John Lambert og öðrum herforingjum upp störfum.
* [[1678]] - Dómarinn [[Edmund Berry Godfrey]] fannst myrtur á [[Primrose Hill]] í London. Litið var á það sem staðfestingu á [[Páfasamsærið|Páfasamsærinu]].
* [[1683]] - Á Hvalfjarðarströnd fannst böðullinn Sigurður Snorrason látinn í læk og var bóndinn [[Jón Hreggviðsson]] skömmu síðar dæmdur fyrir að hafa myrt hann.
* [[1798]] - [[Írska uppreisnin 1798]] endaði: Frönsk skip voru hindruð í að koma liðsstyrk til Írlands og [[Wolfe Tone]], leiðtogi byltingarinnar, var handtekinn.
* [[1869]] - ''Valborg'', 63 lesta [[briggskip]], strandaði á [[Vatnsnes]]i í Húnaþingi. Það fórst í stormi sem síðar var kenndur við skipið og kallaður „Valborgarbylurinn“ eða „Valborgarveðrið“. Þrír fórust, en fjórir skipverjar komust lífs af.
* [[1905]] - [[Verzlunarskóli Íslands]] var settur í fyrsta sinn.
* [[1918]] - [[Katla|Kötlugos]] hófst og stóð til [[4. nóvember]]. Fylgdi því mikið [[jökulhlaup]] á [[Mýrdalssandur|Mýrdalssandi]] og myndaðist [[Kötlutangi]] í kjölfar þess.
* [[1924]] - [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1924]] hófst í Úrúgvæ.
* [[1926]] - Verkfalli breskra kolanámumanna lauk.
* 1926 - [[Antonín Švehla]] tók við af Jan Černý sem forsætisráðherra Tékkóslóvakíu.
* [[1928]] - [[Járnlunga]] var notað í fyrsta skipti á sjúkrahúsi í Boston.
* [[1929]] - Borgin [[Coyhaique]] í Chile var stofnuð, en hét þá Baquedano.
* [[1946]] - Áætlunarflug hófst frá [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] til Reykjavíkur á vegum [[Loftleiðir|Loftleiða]].
* [[1949]] - [[Óshlíðarvegur]] var opnaður á milli Hnífsdals og Bolungarvíkur. Fyrstu bifreið um veginn ók [[Sigurður Bjarnason]] alþingismaður en farþegar hans voru [[Hannibal Valdimarsson]] og [[Einar Guðfinnsson]] meðal annarra.
* [[1951]] - [[Körfuknattleiksdeild Njarðvíkur]] var stofnuð.
* [[1956]] - [[Körfuknattleiksdeild KR]] var stofnuð.
* [[1956]] - [[Körfuknattleiksdeild Tindastóls]] var stofnuð.
* [[1961]] - [[Dauðarefsing]] var afnumin á [[Nýja-Sjáland]]i.
* [[1962]] - Kvikmyndin ''[[79 af stöðinni]]'' eftir skáldsögu Indriða G. Þorsteinssonar var frumsýnd í Reykjavík.
* [[1964]] - Sovétríkin sendu mannaða geimfarið ''[[Voskhod 1]]'' út í geim með þremur geimförum.
* 1964 - [[Robert Moog]] sýndi frumgerð [[Moog-hljóðgervill|Moog-hljóðgervilsins]].
* [[1965]] - [[Vínlandskortið]], meint landakort frá 15. öld sem sýnir strönd Ameríku fyrir landafundi Kólumbusar, var sýnt opinberlega við Yale-háskóla.
* [[1967]] - Bókin ''[[Nakti apinn]]'' eftir enska dýrafræðinginn [[Desmond Morris]] kom út.
* [[1968]] - [[Miðbaugs-Gínea]] fékk sjálfstæði frá Spáni.
* 1968 - [[Sumarólympíuleikarnir 1968|Sumarólympíuleikar]] settir í Mexíkóborg.
* [[1973]] - [[Jóhann Hafstein]] sagði af sér formennsku í Sjálfstæðisflokknum vegna heilsubrests og [[Geir Hallgrímsson]], varaformaður, tók við.
* [[1983]] - Fyrrum forsætisráðherra Japan [[Kakuei Tanaka]] var dæmdur í 4 ára fangelsi fyrir mútuþægni.
* [[1984]] - [[Brighton-hóteltilræðið]]: 5 létust og 11 særðust þegar meðlimir [[Írski lýðveldisherinn|Írska lýðveldishersins]] reyndu að myrða Margaret Thatcher, forsætisráðherra Bretlands.
* [[1985]] - 22 punda vatna[[bleikja]], 88 sentimetra löng, veiddist í [[Skorradalsvatn]]i og var þetta stærsta bleikja sem veiðst hafði á Íslandi.
* [[1986]] - [[Elísabet 2.]] og [[Filippus prins, hertogi af Edinborg|Filippus prins]] fóru í opinbera heimsókn til Kína.
* [[1988]] - [[Blóðbaðið í Birchandra Manu]]: Yfir 13 stuðningsmenn [[Kommúnistaflokkur Indlands (marxistarnir)|Kommúnistaflokks Indlands (marxistanna)]] voru drepnir af stuðningsmönnum [[Indverski kongressflokkurinn|Kongressflokksins]].
* [[1991]] - Vélbáturinn ''Jóhannes Gunnar'' GK fórst við [[Reykjanes]]. Björgunarbáturinn [[Oddur V. Gíslason]] frá Grindavík bjargaði tveggja manna áhöfn úr gúmmíbjörgunarbáti. Báðir skipverjar voru kaldir og þrekaðir auk þess sem annar var með áverka á brjóstholi. Áhöfn ''Odds V. Gíslasonar'' var heiðruð fyrir björgunina.
* [[1991]] - [[Askar Akajev]] var skipaður forseti [[Kirgistan]].
* [[1992]] - [[Jarðskjálftinn í Kaíró 1992|Jarðskjálfti]] reið yfir [[Kaíró]] í Egyptalandi með þeim afleiðingum að 543 fórust.
* [[1994]] - [[NASA]] missti samband við geimfarið ''[[Magellan (geimfar)|Magellan]]'' þegar það fór inn í andrúmsloft [[Venus (reikistjarna)|Venusar]].
* [[1995]] - Sænska kvöldblaðið ''[[Expressen]]'' sagði frá því að [[Mona Sahlin]], fyrrum atvinnumálaráðherra, hefði notað greiðslukort ríkisins til að greiða fyrir einkaneyslu.
* [[1997]] - 43 voru myrtir í [[Sidi Daoud-fjöldamorðin|Sidi Daoud-fjöldamorðunum]] í Alsír.
* [[1998]] - Íslenska heimildarmyndin ''[[Popp í Reykjavík]]'' var frumsýnd.
* [[1999]] - Hópur pakistanskra herforingja undir stjórn [[Pervez Musharraf]] framdi valdarán og steypti [[Nawaz Sharif]] af stóli.
* [[2000]] - Tveir sjálfsmorðssprengjumenn á vegum [[Al-Kaída]] ollu dauða 17 áhafnarmeðlima bandaríska herskipsins ''[[USS Cole]]'' í [[Aden]] í Jemen.
* [[2002]] - Liðsmenn [[Jemaah Islamiyah]] stóðu fyrir [[sprengjutilræðin á Balí 2002|sprengjutilræðum]] við tvo næturklúbba í [[Kuta]] á [[Balí]] með þeim afleiðingum að 202 létust.
* [[2003]] - Myndvinnsluhugbúnaðurinn ''[[Hugin]]'' kom fyrst út.
<onlyinclude>
* [[2003]] - [[Michael Schumacher]] sló met [[Juan Manuel Fangio]] þegar hann sigraði [[Formúla 1|Formúlu 1]]-kappaksturinn í sjötta sinn.
* [[2006]] - Tyrkneski rithöfundurinn [[Orhan Pamuk]] hlaut [[Nóbelsverðlaun í bókmenntum|Bókmenntaverðlaun Nóbels]].
* [[2010]] - Alþingi kaus [[Saksóknari Alþingis|saksóknara]] til að fara með mál á hendur [[Geir H. Haarde]] fyrir [[Landsdómur|Landsdómi]].
* [[2014]] - [[Nagoya-bókunin]] við samning Sþ um líffræðilega fjölbreytni tók gildi.
* [[2017]] - [[Bandaríkin]] og [[Ísrael]] tilkynntu að þau hygðust hætta þátttöku í [[UNESCO]].
* [[2023]] - [[Alþjóðaólympíunefndin]] ákvað að útiloka [[rússneska ólympíunefndin|rússnesku ólympíunefndina]] frá þátttöku á Ólympíuleikunum vegna [[innrás Rússa í Úkraínu 2022|innrásar Rússa í Úkraínu]].</onlyinclude>
== Fædd ==
* [[1537]] - [[Játvarður 6.]] Englandskonungur (d. [[1553]]).
* [[1558]] - [[Maximilían 3. af Austurríki|Maximilían 3.]] erkihertogi af [[Austurríki]] (d.[[1618]]).
* [[1785]] - [[Grímur Jónsson (amtmaður)|Grímur Jónsson]], amtmaður norðan og vestan (d. [[1849]]).
* [[1798]] - [[Pedro 1. Brasilíukeisari]] (d. [[1834]]).
* [[1799]] - [[Hannes Stephensen]], íslenskur prestur og alþingismaður (d. [[1856]]).
* [[1864]] - [[Guðmundur Björnsson (landlæknir)|Guðmundur Björnsson]], landlæknir Íslands (d. [[1937]]).
* [[1865]] - [[Stefán Th. Jónsson]], útgerðarmaður á Seyðisfirði (d. [[1937]]).
* [[1866]] - [[Ramsay MacDonald]], forsætisráðherra Bretlands (d. [[1937]]).
* [[1891]] - [[Edith Stein]], þýskur heimspekingur (d. [[1942]]).
* [[1893]] - [[Páll Ísólfsson]], íslenskt tónskáld (d. [[1974]]).
* [[1896]] - [[Eugenio Montale]], ítalskt skáld (d. [[1981]]).
* [[1913]] - [[Gunnar S. Gestsson]], íslenskur myndlistarmaður (d. [[1982]]).
* [[1929]] - [[Magnús Magnússon]], íslensk-skoskur sjónvarpskynnir (d. [[2007]]).
* [[1935]] - [[Luciano Pavarotti]], ítalskur óperusöngvari (d. [[2007]]).
* [[1947]] - [[Guðmundur Ólafsson (hagfræðingur)|Guðmundur Ólafsson]], íslenskur hagfræðingur.
* [[1966]] - [[Hanna Birna Kristjánsdóttir]], íslenskur stjórnmálamaður.
* [[1967]] - [[Saara Kuugongelwa]], forsætisráðherra Namibíu.
* [[1969]] - [[Martie Maguire]], bandarískur tónlistarmaður.
* [[1970]] - [[Cody Cameron]], bandarískur leikstjóri.
* [[1977]] - [[Ólafur Egill Egilsson]], íslenskur leikari.
* [[1981]] - [[Indriði Sigurðsson]], íslenskur knattspyrnumaður.
* [[1992]] - [[Josh Hutcherson]], bandarískur leikari.
* [[1993]] - [[Adolf Smári Unnarsson]], íslenskur rithöfundur.
* [[1998]] - [[Anton Karl Kristensen]], íslenskur leikstjóri.
* [[2000]] - [[Kristín Sesselja Einarsdóttir]], íslensk söngkona.
== Dáin ==
* [[638]] - [[Honóríus páfi]].
* [[642]] - [[Jóhannes 4.]] páfi.
* [[1320]] - [[Mikael 9. Palaíológos]], keisari í [[Býsans]] (f. [[1277]]).
* [[1328]] - [[Klementía af Ungverjalandi]], Frakklandsdrottning (f. [[1293]]).
* [[1496]] - [[Páll Jónsson (sýslumaður á Skarði)|Páll Jónsson]], íslenskur sýslumaður (f. um 1445).
* [[1576]] - [[Maxímilían 2. keisari|Maxímilían 2.]], keisari hins Heilaga rómverska ríkis (f. [[1527]]).
* [[1646]] - [[François de Bassompierre]], franskur hirðmaður (f. [[1579]]).
* [[1730]] - [[Friðrik 4. Danakonungur]] (f. [[1671]]).
* [[1870]] - [[Robert E. Lee]], bandarískur herforingi (f. [[1807]]).
* [[1896]] - [[C. E. Frijs]], danskur forsætisráðherra (f. [[1817]]).
* [[1915]] - [[Edith Cavell]], ensk hjúkrunarkona (f. [[1865]])
* [[1924]] - [[Anatole France]], franskur rithöfundur (f. [[1844]]).
* [[1953]] - [[Hjalmar Hammarskjöld]], sænskur stjórnmálamaður (f. [[1862]]).
* [[1961]] - [[Eugene Bullard]], bandarískur orrustuflugmaður (f. [[1895]]).
* [[1980]] - [[Guðrún Stefánsdóttir]], íslenskt skáld (f. [[1893]]).
* [[1987]] - [[Fahri Korutürk]], forseti Tyrklands (f. [[1903]]).
* [[1991]] - [[Gregory Vlastos]], fornaldarheimspekingur (f. [[1907]]).
* [[1998]] - [[Ásta B. Þorsteinsdóttir]], íslenskur stjórnmálamaður (f. [[1945]]).
* 1998 - [[Guðrún Katrín Þorbergsdóttir]], forsetafrú (f. [[1934]]).
* [[2006]] - [[Wendell Clausen]], bandarískur fornfræðingur (f. [[1923]]).
* [[2011]] - [[Dennis Ritchie]], bandarískur tölvunarfræðingur (f. [[1941]]).
* [[2024]] - [[Alex Salmond]], skoskur stjórnmálamaður (f. [[1954]]).
{{Mánuðirnir}}
[[Flokkur:Október]]
kbvjukhd226m4vuzivun15ss9qhw23r
1841
0
3408
1987002
1978166
2026-11-13T11:58:23Z
Berserkur
10188
/* Erlendis */
1987002
wikitext
text/x-wiki
{{Ár|
[[1838]]|[[1839]]|[[1840]]|[[1841]]|[[1842]]|[[1843]]|[[1844]]|
[[1831–1840]]|[[1841–1850]]|[[1851–1860]]|
[[18. öldin]]|[[19. öldin]]|[[20. öldin]]|
}}
Árið '''1841''' ('''MDCCCXLI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]])
== Á Íslandi ==
* Júní - Embættismannanefnd undir forsæti [[Torkil Abraham Hoppe|Þorkels A. Hoppes]] stiftamtmanns ákvað að [[Reykjavík]] skyldi verða þingstaður endurreists [[Alþingi]]s.
* Konungleg tilskipun gefin út um flutning [[Menntaskólinn í Reykjavík|latínuskólans]] frá Bessastöðum til Reykjavíkur.
* [[Ný félagsrit]] kom fyrst út, rit sjálfstæðishreyfingar.
=== Fædd ===
=== Dáin ===
* [[17. maí]] - [[Tómas Sæmundsson]], prestur og einn [[Fjölnismenn|Fjölnismanna]] (f. [[1807]]).
== Erlendis ==
* [[26. janúar]] - Bretland tók yfir [[Hong Kong]].
* [[10. febrúar]] - Kanadanýlendurnar sameinuðust í eitt Kanadafylki. Það var samþykkt árinu áður ([[Sambandslögin 1840]]).
* Febrúar - [[Sambandslýðveldi Mið-Ameríku]] var lagt niður egar [[El Salvador]] lýsti yfir sjálfstæði.
* [[4. mars]] - [[William Henry Harrison]] varð 9. forseti Bandaríkjanna. Hann dó mánuðui síðar úr lungnabólgu.
* [[6. apríl]] - [[John Tyler]] varð 10. forseti Bandaríkjanna.
* [[24. apríl]] - Mikill bruni varð í [[Þrándheimur|Þrándheimi]] þar yfir 330 hús brunnu í miðbænum og yfir 2.000 urðu heimilislaus.
* [[3. maí]] - [[Nýja-Sjáland]] varð sérstök bresk nýlenda en var áður hluti af [[Nýja-Suður-Wales]].
* [[6. júní]] - Fyrsta [[manntal]] (e. census) fór fram í Bretlandi.
* [[18. júlí]] - [[Pedro 2. Brasilíukeisari]] var krýndur.
* [[13. október]] - [[Fyrra ópíumstríðið]]: Bretar hertóku [[Ningbo]].
* [[30. október]] - Bruni varð í [[Tower of London]]. Verðmætar brynjur eyðilögðust.
* Nóvember - Borgin [[Dallas]] var stofnuð í Texas.
===Ódagsett===
*Ferðaskrifstofan [[Thomas Cook Group]] var stofnuð í Bretlandi.
* [[Hasselblad]], sænskt ljósmyndafyrirtæki, var stofnað.
=== Fædd ===
* [[29. janúar]] - [[Henry Morton Stanley]], bandarískur blaðamaður og landkönnuður (d. [[1904]]).
* [[8. september]] - [[Antonín Dvořák]], tékkneskt [[tónskáld]] (d. [[1904]])
* [[14. desember]] - [[Louis Pio]], danskur sósíalistaleiðtogi (d. [[1894]]).
=== Dáin ===
* [[20. janúar]] - [[Jörgen Jörgensen]], Jörundur hundadagakóngur, í [[Hobart]] í [[Tasmanía|Tasmaníu]].
* [[1. júní]] - [[Nicolas Appert]], franskur uppfinningamaður (f. [[1749]]).
* [[31. október]] - [[Georg Anton Friedrich Ast]], þýskur heimspekingur og fornfræðingur (f. [[1778]]).
[[Flokkur:1841]]
krjziefw3smfvzi4cf804jr6sqm2fcv
1681
0
5069
1987001
1899142
2026-11-13T11:56:01Z
Berserkur
10188
/* Erlendis */
1987001
wikitext
text/x-wiki
{{Ár|
[[1678]]|[[1679]]|[[1680]]|[[1681]]|[[1682]]|[[1683]]|[[1684]]|
[[1671-1680]]|[[1681-1690]]|[[1691-1700]]|
[[16. öldin]]|[[17. öldin]]|[[18. öldin]]|
}}
Árið '''1681''' ('''MDCLXXXI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) var 81. ár [[17. öldin|17. aldar]] sem hófst á [[miðvikudagur|miðvikudegi]] samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]] en [[laugardagur|laugardegi]] samkvæmt [[júlíska tímatalið|júlíska tímatalinu]] sem er tíu dögum á eftir.
== Ísland ==
* [[Júlí]] - [[Galdramál]]: [[Ari Pálsson]] [[hreppstjóri]] úr [[Barðastrandarsýsla|Barðastrandarsýslu]] var brenndur á [[Alþingi]] fyrir [[galdur]].
* [[Desember]]:
** [[Útilegumaður]]inn [[Loftur Sigurðsson]] var handsamaður í [[Vatnaflóa]] á leið sinni í [[Surtshellir|Surtshelli]].
** Stórtækur [[sauðaþjófur]] stal tugum kinda í [[Hrútafjörður|Hrútafirði]].
* Eldgos varð í [[Vatnajökull|Vatnajökli]].
=== Fædd ===
* [[Oddur Sigurðsson lögmaður|Oddur Sigurðsson]], lögmaður (d. [[1741]])
=== Dáin ===
* [[14. júní]] - [[Eggert Björnsson]], sýslumaður í [[Vestur-Barðastrandarsýsla|Vestur-Barðastrandarsýslu]] (f. [[1612]]).
=== Opinberar [[aftaka|aftökur]] ===
* Loftur Sigurðsson hálshogginn á Berufjarðarþingi, Strandasýslu, fyrir „útileguþjófnað“.
* Ari Pálsson, hreppstjóri, tekinn af lífi með brennu, á Alþingi, fyrir galdra.<ref>Haft er úr ritum Jóns Espólín að þetta hafi verið síðasta galdrabrenna [[brennuöld|brennualdar]] á Íslandi, en það er víst ónákvæmt og er í dag ýmist litið á brennu Sveins Árnasonar fyrir galdra, árið [[1683]], sem þá síðustu, eða brennu Halldórs Finnbogasonar fyrir guðníð, árið [[1685]].</ref>
* Þorgeir Ingjaldsson frá [[Breiðabólsstaður|Breiðabólsstað]] hálshogginn á Alþingi fyrir hórdóm, er hann, kvæntur sjálfur, hljópst á brott með Þuríði Jónsdóttur, giftri konu.
* Þorkell Sigurðsson hengdur á Alþingi fyrir þjófnað.<ref>Þorkell var sjálfur böðull síðustu fimm ár ævi sinnar. Hann bar viðurnefnin Lyga-Þorkell og Lyga-Keli</ref><ref>Upplýsingar um framangreindar aftökur sóttar á vef rannsóknarverkefnisins ''Dysjar hinna dauðu'', ekki síst skrá á slóðinni https://dhd.hi.is/gogn/Info.pdf, sótt 15.2.20202.</ref>
== Erlendis ==
[[Mynd:William_Penn_-_The_First_Draft_of_the_Frame_of_Government_-_c1681.jpg|thumb|right|Fyrstu drög að stjórnskipan Pennsylvaníu eftir William Penn frá því um 1681.]]
* [[14. mars]] - [[Karl 2. Englandskonungur]] gaf [[William Penn]] konungsbréf fyrir því landsvæði sem síðar varð [[Pennsylvanía]].
* [[18. apríl]] - Mikill bruni varð í [[Þrándheimur|Þrándheimi]].
* [[1. júlí]] - [[Oliver Plunkett]], kaþólski biskup Írlands var dæmdur fyrir landráð og hengdur. Hann var gerður að dýrlingi árið 1975.
* [[12. ágúst]] - [[Ahomríkið|Âhom]]-konungurinn Gadadhar Singha varð [[Supaatphaa]] konungur (í [[Assam]]-héraði Indlands í nútíma).
* [[30. september]] - Frakkland innlimaði [[Strasbourg]] sem áður var í [[heilaga rómverska keisaradæmið|Heilaga rómverska keisaradæminu]].
* [[7. desember]] - [[Wu Shifan]] leiðtogi uppreisnarmanna gegn [[Kingveldið|Kingveldinu]] framdi sjálfsmorð í [[Júnnan]]-héraði sem batt enda á [[lénsherrauppreisnin]]a.
=== Ódagsettir atburðir ===
* Síðasti [[dúdúfugl]]inn var drepinn á [[Máritíus]].
=== Fædd ===
* [[14. mars]] - [[Georg Philipp Telemann]], þýskt tónskáld (d. [[1767]]).
* [[ágúst]] - [[Vitus Bering]], danskur landkönnuður (d. [[1741]])
=== Dáin ===
* [[9. júní]] - [[William Lilly]], enskur stjörnufræðingur (f. [[1602]]).
* [[1. júlí]] - [[Oliver Plunkett]], írskur dýrlingur (f. [[1629]]).
* [[Jónas Trellund]], dansk-hollenskur kaupmaður sem starfaði um tíma á Íslandi.
== Tilvísanir ==
<references />
[[Flokkur:1681]]
[[Flokkur:1681-1690]]
ecjmniank0qb9l3xcv3dkbmr8i99939
1708
0
10719
1986998
1906790
2026-11-13T11:45:33Z
Berserkur
10188
/* Erlendis */
1986998
wikitext
text/x-wiki
{{Ár|
[[1705]]|[[1706]]|[[1707]]|[[1708]]|[[1709]]|[[1710]]|[[1711]]|
[[1691–1700]]|[[1701–1710]]|[[1711–1720]]|
[[17. öldin]]|[[18. öldin]]|[[19. öldin]]|
}}
[[Mynd:Charles Boit, Queen Anne and Prince George crop.jpg|thumb|right|[[Anna Bretadrottning]] og maður hennar, [[Georg prins af Danmörku]].]]
Árið '''1708''' ('''MDCCVIII''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]])
== Á Íslandi ==
* [[Oddur Sigurðsson lögmaður]] varð umboðsmaður stiftamtmanns og þar með valdamesti maður landsins.
* Jón Magnússon, sýslumaður [[Dalasýsla|Dalamanna]], bannaði [[Jörfagleði]]na.
* [[Alþingi]] var svo fámennt vegna [[Stórabóla|bólusóttarinnar]] að enginn mundi slíkt. Enginn kom til þings úr [[Múlasýslur|Múlasýslum]] nema kona sem átti að drekkja og maður sem fylgdi henni.
* [[Árni Magnússon]] og [[Páll Vídalín]] dæmdu [[Sigurður Björnsson (lögmaður)|Sigurð Björnsson]] lögmann frá embætti og virðingu og til greiðslu hárra sekta.
* [[Jón Hreggviðsson]] sendi Árna Magnússyni bréf þar sem hann lýsti glímu sinni við réttvísina.
* 28 [[rostungur|rostungar]] sáust við Austur- og Suðurland.
* [[Hallgrímur Jónsson Thorlacius]] varð skólameistari í [[Hólaskóli (1106-1802)|Hólaskóla]].
* [[Jóhann Gottrup]] varð skólameistari [[Skálholtsskóli|Skálholtsskóla]] í stuttan tíma.
* [[Jón Halldórsson í Hítardal]] varð skólameistari í [[Skálholtsskóli|Skálholtsskóla]].
;Fædd
;Dáin
== Erlendis ==
* [[1. janúar]] - [[Karl 12. Svíakonungur]] réðst inn í Rússland þegar hann óð fljótið [[Vistula]] með 40.000 hermenn.
* [[11. mars]] - [[Anna Bretadrottning]] beitti [[neitunarvald]]i gegn lögum um skoskan her. Breskir þjóðhöfðingjar hafa ekki beitt neitunarvaldi síðan þótt þeir hafi það enn formlega.
* [[8. júní]] - [[Spænska erfðastríðið]]: Bretar sökktu spænska skipinu ''San José'' í Karíbahafi. Næstum allir í 600 manna áhöfn létust og mikill gullfarmur tapaðist.
* [[2. ágúst]] - Nær 500 byggingar brunnu í [[Þrándheimur|Þrándheimi]] og þar á meðal [[Niðarósdómkirkja]].
* [[18. ágúst]] - [[Spænska erfðastríðið]]: Bretar náðu yfirráðum yfir eyjunni [[Menorka]].
* Rússar sprengdu eistnesku borgina [[Tartu]] til að Svíar myndu ekki ráðast þar inn. Einnig brenndu þeir borgina [[Porvoo]], Finnlandi (þá hluti af Svíþjóð).
* [[Johann Sebastian Bach]] var skipaður organisti í [[Weimar]].
;Fædd
* [[9. september]] - [[Poul Egede]], Grænlandstrúboði og málvísindamaður (d. [[1789]]).
* [[15. nóvember]] - [[William Pitt eldri]], breskur stjórnmálamaður og forsætisráðherra (d. [[1778]]).
* [[8. desember]] - [[Frans I (HRR)|Frans 1.]], keisari Hins heilaga rómverska ríkis (d. [[1765]]).
;Dáin
* [[28. október]] - [[Georg prins af Danmörku]], eiginmaður [[Anna Bretadrottning|Önnu drottningar]] (f. [[1653]]).
* [[Petter Dass]], norskur prestur og skáld (f. [[1647]]).
[[Flokkur:1708]]
f0pi5ux398o2ohxq2k297wv22setums
Dódóma
0
11041
1986958
1962396
2026-11-13T01:33:50Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986958
wikitext
text/x-wiki
{{Byggð
| nafn = Dódóma
| nafn_í_eignarfalli =
| nafn_á_frummáli = {{lang|sw|Jiji la Dodoma}} ([[svahílí]])
| tegund_byggðar = [[Höfuðborg]]
| mynd = 000 1333 Dodoma Cathedral.JPG
| mynd_stærð =
| mynd_alt =
| mynd_texti = Dómkirkja Dódómu
| fáni =
| innsigli =
| skjaldarmerki =
| viðurnefni =
| kjörorð =
| kort =
| kort_texti =
| teiknibóla_kort = Tansanía
| teiknibóla_kort_texti = Staðsetning í Tansaníu
| hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}}
| undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]]
| undirskipting_nafn = {{fáni|Tansanía}}
| undirskipting_gerð1 =
| undirskipting_nafn1 =
| undirskipting_gerð2 =
| undirskipting_nafn2 =
| stofnun_titill = Stofnun
| stofnun_dagsetning =
| leiðtogi_titill =
| leiðtogi_nafn =
| leiðtogi_flokkur =
| heild_gerð =
| flatarmál_neðan =
| flatarmál_heild_km2 = 2.576
| hæð_m = 1.120
| mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web|url=http://www.nbs.go.tz/sensa/popu2.php|title=2012 The United Republic of Tanzania Population and Housing Census|access-date=2014-03-12|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413063741/http://www.nbs.go.tz/sensa/popu2.php|archive-date=2014-04-13}}</ref>
| mannfjöldi_frá_og_með = 2022
| mannfjöldi_heild = 765.179
| mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto
| tímabelti = [[Austur-Afríkutími|EAT]]
| utc_hliðrun = +03:00
| tímabelti_sumartími =
| utc_hliðrun_sumartími =
| póstnúmer_gerð = Póstnúmer
| póstnúmer =
| svæðisnúmer = 026
| vefsíða = {{Opinber vefslóð}}
}}
'''Dódóma''' er opinber [[höfuðborg]] [[Tansanía|Tansaníu]] og höfuðstaður [[Dódómahérað]]s. Íbúafjöldi var um 765 þúsund árið [[2022]].<ref name="mannfjöldi" />
Árið [[1973]] var ákveðið að færa höfuðborgina frá [[Dar es Salaam]] til Dódómu þar sem hún er meira miðsvæðis. Þjóð[[þing]] Tansaníu flutti þangað árið [[1996]] en margar stofnanir eru enn í gömlu höfuðborginni.
Upphaf borgarinnar má rekja til nýlenduáhrifa Þjóðverja þegar þeir voru að byggja upp járnbrautakerfi í Tansaníu. Þegar ákveðið var að flytja höfuðborgina þá var það hluti af stærri áætlun um efnahagslega uppbyggingu svæðisins; áætlun upp á um 200 milljónir punda sem átti að taka tíu ár. Allt frá byrjun 20. aldar höfðu verið uppi hugmyndir um að Dódóma að höfuðborg.
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
== Tenglar ==
* [https://web.archive.org/web/20230402101209/https://dodoma.go.tz/ Heimasíða borgarinnar]
{{Höfuðborgir í Afríku}}
{{Stubbur|afríka}}
[[Flokkur:Höfuðborgir í Afríku]]
[[Flokkur:Borgir í Tansaníu]]
1g6hf81kiqb3g6837qmqbxov8ozf62n
1598
0
11467
1987000
1944456
2026-11-13T11:53:48Z
Berserkur
10188
/* Erlendis */
1987000
wikitext
text/x-wiki
{{Ár|
[[1595]]|[[1596]]|[[1597]]|[[1598]]|[[1599]]|[[1600]]|[[1601]]|
[[1581–1590]]|[[1591–1600]]|[[1601–1610]]|
[[15. öldin]]|[[16. öldin]]|[[17. öldin]]
}}
[[Mynd:Boris Godunov.jpg|thumb|right|[[Boris Godúnov]].]]
[[Mynd:Kirsten Munk, målning av Jacob van Dort från 1623.jpg|thumb|right|[[Kirsten Munk]], seinni kona [[Kristján 4.|Kristjáns 4.]] og móðir tólf barna hans.]]
Árið '''1598''' ('''MDXCVIII''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]])
== Á Íslandi ==
* [[Eldgos]] í [[Grímsvötn]]um.
* [[Arngrímur Jónsson]] lærði og [[Sólveig kvennablómi Gunnarsdóttir]] gengu í hjónaband.
===Fædd===
* [[Guðríður Símonardóttir]] (Tyrkja-Gudda) (d. [[1682]]).
* [[Torfi Erlendsson]], sýslumaður í Gullbringusýslu (d. [[1665]]).
===Dáin===
* [[Staðarhóls-Páll]] Jónsson (f. um [[1535]]).
== Erlendis ==
* [[29. janúar]] - Kóreumenn og Kínverjar reyndu að að ná borginni [[Ulsan]] af Japönum á suðurhluta Kóreuskaga. Það mistókst.
* [[21. febrúar]] - [[Boris Godúnov]] var kosinn keisari í Rússlandi.
* [[13. apríl]] - [[Hinrik 4. Frakkakonungur|Hinrik 4.]] gaf hann út [[Nantes-tilskipunin]]a sem tryggði mótmælendum [[trúfrelsi]] og batt þar með enda á [[borgarastyrjöld]]ina sem geisað hafði í Frakklandi.
* Maí - [[Tycho Brahe]] gaf út lista þar sem staðsetningu 1004 stjarna var lýst.
* [[2. maí]] - Stríðinu milli [[Frakkland|Frakka]] og [[Spánn|Spánverja]] lauk með [[friðarsamningurinn í Vervins|friðarsamningnum í Vervins]].
* [[8. maí]] - Mikill bruni varð í [[Þrándheimur|Þrándheimi]] þar sem miðbærinn eyðilagðist.
* [[15. júní]] - Englendingar réðust inn í [[Púertó Ríkó]] með 20 skip og 1.700 menn.
* [[13. september]] - [[Filippus 3. Spánarkonungur|Filippus 3.]] varð konungur Spánar og Portúgals.
* [[17. september]] - [[Holland|Hollendingar]] komu til [[Máritíus]] og nefndu hana eftir [[Mórits af Nassá]]. Portúgalir fundu eyjuna fyrst árið [[1507]].
* [[25. september]] - [[Orrustan við Stångebro]] var háð nálægt [[Linköping]] í Svíþjóð milli fylgismanna [[Karl hertogi|Karls hertoga]] (síðar Karl 9.) og [[Sigmundur 3.|Sigmunds 3.]], konungs Svíþjóðar og Póllands. Liðsmenn Karls sigruðu og persónulegt bandalag Svíþjóðar og [[Pólsk-litáíska samveldið|Pólsk-litáíska samveldisins]] endaði.
* [[4. desember]] - Spánverjar frömdu fjöldamorð á Acoma-frumbyggjum þar sem nú er [[Nýja-Mexíkó]] og drápu 800 í hefndaraðgerð.
* [[16. desember]] - Sameinaður kóreskur og kínverskur her bar sigurorð af Japönum á suðurströnd Kóreskaga og endaði þar með japanskar árásir á skagann.
* [[21. desember]] - [[Mapuche]]- og [[Huilliche]]-frumbyggjar í [[Síle]] hófu að stöðva framgang evrópskra landnema suður af Bío Bío-fljóti og eyðilögðu 7 spænska bæi. Landnám svæðisins hélt áfram á 19. öld.
===Ódagsett===
*Englendingar leyfðu flutning fanga til nýlendna sinna.
===Fædd===
* [[7. desember]] - [[Gian Lorenzo Bernini]], [[Ítalía|ítalskur]] [[Höggmyndalist|myndhöggvari]] (d. [[1680]]).
* [[28. nóvember]] - [[Hans Nansen]], danskur stjórnmálamaður (d. [[1667]]).
* [[7. ágúst]] - [[Georg Stiernhielm]], sænskt skáld (d. [[1672]]).
* [[Kirsten Munk]], síðari kona [[Kristján 4.|Kristjáns 4.]] Danakonungs (d. [[1658]]).
===Dáin===
* [[6. janúar]] - [[Fjodor 1.]] Rússakeisari (f. [[1557]]).
* [[28. júní]] - [[Abraham Ortelius]], flæmskur kortagerðarmaður og landfræðingur (f. [[1527]]).
* [[13. september]] - [[Filippus 2. Spánarkonungur]] (f. [[1526]]).
* [[18. september]] - [[Toyotomi Hideyoshi]], japanskur lénsherra og hershöfðingi. (1537)
* [[2. desember]] - [[Gerhard Mercator]], kortagerðarmaður (f. [[1512]]).
[[Flokkur:1598]]
[[Flokkur:1591-1600]]
204jw216ab8d6jygrb05atz7yhfki6v
Sankti Lúsía
0
11940
1986992
1984919
2026-11-13T11:11:54Z
Akigka
183
/* Stjórnarfar */
1986992
wikitext
text/x-wiki
{{Fyrir|dýrlinginn Lúsíu|heilög Lúsía}}
{{Land
| nafn = Sankti Lúsía
| nafn_á_frummáli = Saint Lucia
| nafn_í_eignarfalli = Sankti Lúsíu
| fáni = Flag of Saint Lucia.svg
| skjaldarmerki = Coat of Arms of Saint Lucia.svg
| staðsetningarkort = Saint Lucia on the globe (Americas centered).svg
| kjörorð = The Land, The People, The Light
| kjörorð_tungumál = enska
| kjörorð_þýðing = Landið, þjóðin, ljósið
| þjóðsöngur = [[Sons and Daughters of Saint Lucia]]
| höfuðborg = [[Castries]]
| tungumál = [[enska]]
| stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]]
| titill_leiðtoga1 = [[Konungur Bretlands|Konungur]]
| titill_leiðtoga2 = [[Landstjóri Sankti Lúsíu|Landstjóri]]
| titill_leiðtoga3 = [[Forsætisráðherra Sankti Lúsíu|Forsætisráðherra]]
| nafn_leiðtoga1 = [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]]
| nafn_leiðtoga2 =[[Felix Finisterre]]
| nafn_leiðtoga3 =[[Philip Pierre]]
| staða = [[Sjálfstæði]]
| atburður1 = frá [[Bretland]]i
| dagsetning1 = [[22. febrúar]] [[1979]]
| stærðarsæti = 178
| flatarmál = 617
| hlutfall_vatns = 1,6
| mannfjöldasæti = 177
| mannfjöldaár = 2023
| fólksfjöldi = 184.100
| íbúar_á_ferkílómetra = 298
| VLF_ár = 2025
| VLF_sæti = 177
| VLF = 3,769
| VLF_á_mann = 29.258
| VLF_á_mann_sæti = 73
| VÞL = {{hækkun}} 0.748
| VÞL_sæti = 103
| VÞL_ár = 2023
| gjaldmiðill = [[austurkarabískur dalur]] (XCD)
| símakóði = 1-758
| tld = lc
| tímabelti = [[UTC-4]]
}}
'''Sankti Lúsía''' ([[enska]]: ''Saint Lucia'') er sjálfstætt [[eyríki]] á frjósamri og hálendri eldfjallaeyju; í [[Litlu-Antillaeyjar|Litlu-Antillaeyjaklasanum]] á mörkum [[Karíbahaf]]s og [[Atlantshaf]]s. Sankti Lúsía er norðan við eyjuna [[Sankti Vinsent]], norðvestan við [[Barbados]], og sunnan við [[Martinique]], í suðausturhluta [[Vestur-Indíur|Vestur-Indía]]. Hún er 617 km² að stærð og telur 184.100 íbúa ([[2023]]). [[Castries]] er höfuðborgin og stærsta borgin.
Fyrstu íbúar eyjarinnar svo vitað sé voru [[Aravakar]] sem er talið að hafi sest þar að einhvern tíma á árabilinu 200-400 e.o.t. Um 800 tóku [[Karíbar]] eyjuna yfir. Fyrstu evrópsku landnemarnir sem settust þar að voru Frakkar sem gerðu samning við Karíbana árið 1660. Englendingar tóku yfir stjórn eyjarinnar árið 1663. Næstu ár börðust Frakkar og Englendingar um yfirráð yfir eyjunni 14 sinnum, og yfirráðin breyttust ört. Vegna þessa var eyjan þekkt sem „Helena vestursins“ eftir [[Helena fagra|Helenu fögru]] í [[Hómerskviður|Hómerskviðum]].<ref>{{Cite web |title=History of Saint Lucia |url=https://www.embassyofstlucia.org/history-of-saint-lucia |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601221448/https://www.embassyofstlucia.org/history-of-saint-lucia |archive-date=1 June 2023 |access-date=2022-11-29 |website=embassyofsaintlucia |language=en}}</ref> Loks náðu [[Bretland|Bretar]] yfirhöndinni eftir [[Napóleonsstyrjaldirnar]] [[1814]].<ref name=caricom>{{cite web |title= Saint Lucia |url=https://caricom.org/country_profiles/saint-lucia/ |website= caricom.org| publisher= Caribbean Community |access-date=11 February 2023 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207075359/https://caricom.org/country_profiles/saint-lucia/ |url-status=live}}</ref>
Árið 1924 fékk eyjan [[heimastjórn]] og árið 1951 var tekinn upp [[almennur kosningaréttur]]. Milli 1958 og 1962 var eyjan hluti af [[Sambandsríki Vestur-Indía]]. Sankti Lúsía varð sjálfstætt ríki 22. febrúar 1979, en var áfram hluti af [[Breska samveldið|Breska samveldinu]].
Sankti Lúsía á aðild að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[Samtök Ameríkuríkja|Samtökum Ameríkuríkja]], [[Alþjóðaviðskiptastofnunin]]ni, [[CARICOM]] og [[OECS]]. Landið er líka meðlimur í [[Samtök frönskumælandi ríkja|Samtökum frönskumælandi ríkja]].
== Heiti ==
Sankti Lúsía heitir eftir dýrlingnum [[Heilög Lúsía|heilagri Lúsíu frá Sýrakúsu]] (283-304).<ref name="CIA World Factbook – St Lucia">{{cite web |url= https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-lucia/ |title= St Lucia| work = [[The World Factbook]] | publisher= Central Intelligence Agency| place= US| access-date=30 June 2019 |archive-date=12 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220212013122/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-lucia/ |url-status= dead}}</ref> Samkvæmt arfsögn strönduðu franskir sjómenn á eyjunni á messudegi heilagrar Lúsíu 13. desember, og nefndu því eyjuna eftir henni.<ref>{{cite book|author1=Harmsen, Jolien|author2=Ellis, Guy|author3=Devaux, Robert|year=2014|title=A History of St Lucia|location=Vieux Fort|publisher=Lighthouse Road|isbn=9789769534001}}</ref>
Á hnattlíkani í [[Vatíkanið|Vatíkaninu]] kemur nafn eyjunnar fram, sem bendir til þess að hún hafi verið nefnd af spænskum landkönnuðum fyrir árið 1520.<ref>{{cite web|url=https://caricom.org/country_profiles/saint-lucia/|title=Saint Lucia|website=CARICOM|access-date=2.11.2026}}</ref> [[Aravakar]] nefndu eyjuna fyrst ''Louanalao'', sem merkir „[[Kembur|Kembueyja]]“. Þegar [[Karíbar]] komu til eyjarinnar um 800 var hún nefnd ''Hewanorra'' („þar sem kembur finnast“).<ref>{{Cite book |last= Hyacinth-Gideon |first=C. |url= https://books.google.com/books?id=xPA6BAAAQBAJ |title=Saint Lucia |date=29 July 2014 |publisher= Author House |isbn= 978-1-4969-8483-8 |language= en| via= Google Books}}</ref><ref name= "history & culture">{{Cite web |title=History & Culture of Saint Lucia |url= https://www.stlucia.org/en_UK/discover-saint-lucia/history-culture/#:~:text=Saint%20Lucia%20was%20first%20known,their%20culture%20into%20Saint%20Lucia. |website= stlucia.org | publisher= Saint Lucia Tourism Authority |language= en-UK |access-date= 2024-11-03}}</ref>
== Saga ==
Kristófer Kólumbus hefur líklega séð til eyjarinnar árið 1502. Bretum mistókst í fyrstu tilraun þeirra að nýlenduvæða eyjuna upphafi 17. aldar.
Eyjan var síðar byggð af frökkum sem gerðu samning við eyjaskeggja árið 1660. Bretar og Frakkar deildu um Sankti Lúsíu en því lauk með því að bretar tryggðu sér völd árið 1814.
Eyjan varð þá hluti af nýlendum Bretlands á [[Kulborðseyjar|Kulborðseyjum]]. Þegar nýlendan var leyst upp árið 1958-62 varð Sankti Lúsía hluti af [[Sambandsríki Vestur-Indía]].
Árið 1967 fékk Sankti Lúsía nokkurt sjálfstæði sem eitt af sex ríkjum í Sambandsríki Vestur-Indía.
Þann [[22. febrúar]] árið [[1979]] hlaut Sankti Lúsía fullt sjálfstæði og er það þjóðhátíðardagur eyjarinnar.
== Landfræði ==
Eyjan er 616 km<sup>2</sup> að stærð og er hluti [[Kulborðseyjar|Kulborðseyja]] í Karíbahafi. Eyjan er sunnan við [[Sankti Vinsent og Grenadíneyjar]] og norðan við [[Martinique]]. Eyjan er staðsett við 14. breiddargráðu norður og 61. lengdargráðu vestur. Flestir íbúar búa við strendurnar, en inni í landi er fjalllent og þar er þéttur regnskógur.<ref name="CIA World Factbook – St Lucia"/><ref name="Encyclopedia Britannica – St Lucia"/>
Sankti Lúsía er frjósöm og hálend eldfjallaeyja. Hæsti tindur eyjunnar er eldfjallið [[Gimie]], 950 metra hátt.<ref name="CIA World Factbook – St Lucia"/><ref name= "Encyclopedia Britannica – St Lucia">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Saint-Lucia |title=Encyclopædia Britannica – St Lucia |access-date=30 June 2019 |archive-date=3 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803155625/https://www.britannica.com/place/Saint-Lucia |url-status=live }}</ref> [[Pitons (Sankti Lúsíu)|Pitons]] eru tveir [[gígtappi|gígtappar]] sem eru áberandi á suðvesturströnd eyjarinnar. Þeir eru á [[Heimsminjaskrá UNESCO]].<ref name="Heritage">{{cite web |title=World Heritage List - Pitons Management Area |url=https://whc.unesco.org/en/list/1161 |access-date=August 15, 2021}}</ref> [[Sulphur Springs]] eru jarðhitasvæði á eyjunni þar sem er hægt að fara í [[leirbað]].<ref>{{cite web|url=http://talkspas.com/2010/03/10/the-benefits-of-mud-baths/|title=The Benefits of Mud Bath|website=Talk Spas}}</ref> Nokkur fjöldi smáeyja er undan ströndum Sankti Lúsíu. Þær stærstu eru Maríueyjar undan suðausturströndinni. Á eyjunni ríkir [[hitabeltisloftslag]].
== Stjórnarfar ==
Samkvæmt stjórnarskrá landsins frá 1979 gildir [[þingræði]] í landinu sem er [[einingarríki]]. Á þjóðþinginu eru tvær deildir: öldungadeild með 11 þingsæti og fulltrúadeild með 17 sæti. Forsætisráðherra leiðir ríkisstjórnina. Sankti Lúsía er í [[Breska samveldið|Breska samveldinu]] og er í konungssambandi við Stóra-Bretland og Norður Írland. Núverandi konungur Sankti Lúsíu er [[Karl 3. Bretakonungur]]. Fulltrúi hans á eyjunni er [[landstjóri Sankti Lúsíu]], [[Errol Charles]] (starfandi lamdstjóri er [[Felix Finisterre]]). [[Forsætisráðherra Sankti Lúsíu]] er [[Philip J. Pierre]] sem er leiðtogi [[Verkamannaflokkur Sankti Lúsíu|Verkamannaflokks Sankti Lúsíu]]. Flokkurinn fer með 14 af 17 sætum í fulltrúadeildinni.<ref>{{Cite web |date=2025-12-02 |title=St. Lucia prime minister secures a second term after a decisive win at the polls |url=https://apnews.com/article/st-lucia-election-philip-pierre-56d56031ade620596291ad9d1992ed4e |access-date=2025-12-03 |website=AP News |language=en}}</ref> Meirihlutinn af 11 fulltrúum í öldungadeildinni er skipaður af forsætisráðherra.
=== Stjórnsýslueiningar ===
[[File:Saint Lucia, administrative divisions - fr - monochrome.svg|thumb|right|Tíu umdæmi Sankti Lúsíu.]]
Sankti Lúsíu er skipt í 10 umdæmi. Umdæmin voru búin til og nefnd af frönskum landnemum. Bretar kusu að halda nöfnunum í enskum útgáfum. Stærsta umdæmið, bæði að stærð og mannfjölda, er [[Castries-umdæmi|Castries]], þar sem höfuðborgin [[Castries]] er staðsett.
*[[Anse la Raye-umdæmi|Anse la Raye]]
*[[Canaries-umdæmi|Canaries]]
*[[Castries-umdæmi|Castries]]
*[[Choiseul-umdæmi|Choiseul]]
*[[Dennery-umdæmi|Dennery]]
*[[Gros Islet-umdæmi|Gros Islet]]
*[[Laborie-umdæmi|Laborie]]
*[[Micoud-umdæmi|Micoud]]
*[[Soufrière-umdæmi|Soufrière]]
*[[Vieux Fort-umdæmi|Vieux Fort]]
== Efnahagslíf ==
Hagkerfi byggir að miklu leyti á útflutningi landbúnaðarafurða (banana, kakó og annarra landbúnaðarvara úr hitabeltinu) og ferðaþjónusta. Sankti Lúsía hefur laða að erlenda fjárfestingu einkum í bankastarfsemi og létts iðnaðar, olíuhreinsunar og flutninga. Bandaríkin og Frakkland eru helstu viðskiptaríki.
== Íbúar ==
Íbúar ([[2010]]) eru um 165.595. Íbúarnir eru aðallega af afrískum uppruna og Kaþólska kirkjan er ríkjandi trú, en þar er einnig stór hópur mótmælenda. Enska er opinbert tungumál, en Kwéyòl, franskur Creole, er einnig víða töluð, og margir eyjaskeggjar tala einnig frönsku eða spænsku.
== Menning ==
Sankti Lúsía hefur alið flesta [[nóbelsverðlaun]]ahafa miðað við höfðatölu. Það eru þeir [[Sir Arthur Lewis]] sem fékk nóbelsverðlaun í hagfræði [[1979]], og [[Derek Walcott]] sem fékk nóbelsverðlaunin í bókmenntum [[1992]]. Þeir eru báðir fæddir 23. janúar, en ekki sama ár.
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
== Tenglar ==
* [http://www.stlucia.gov.lc/ Ríkisstjórn Sankti Lúsíu]
* [http://www.stluciachamber.org Verslunarráð Sankti Lúsíu]
{{Breska samveldið}}
{{Norður-Ameríka}}
[[Flokkur:Sankti Lúsía| ]]
566gttvb33cc745ohg2u7rsmmu9mvle
1986993
1986992
2026-11-13T11:12:33Z
Akigka
183
/* Stjórnarfar */
1986993
wikitext
text/x-wiki
{{Fyrir|dýrlinginn Lúsíu|heilög Lúsía}}
{{Land
| nafn = Sankti Lúsía
| nafn_á_frummáli = Saint Lucia
| nafn_í_eignarfalli = Sankti Lúsíu
| fáni = Flag of Saint Lucia.svg
| skjaldarmerki = Coat of Arms of Saint Lucia.svg
| staðsetningarkort = Saint Lucia on the globe (Americas centered).svg
| kjörorð = The Land, The People, The Light
| kjörorð_tungumál = enska
| kjörorð_þýðing = Landið, þjóðin, ljósið
| þjóðsöngur = [[Sons and Daughters of Saint Lucia]]
| höfuðborg = [[Castries]]
| tungumál = [[enska]]
| stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]]
| titill_leiðtoga1 = [[Konungur Bretlands|Konungur]]
| titill_leiðtoga2 = [[Landstjóri Sankti Lúsíu|Landstjóri]]
| titill_leiðtoga3 = [[Forsætisráðherra Sankti Lúsíu|Forsætisráðherra]]
| nafn_leiðtoga1 = [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]]
| nafn_leiðtoga2 =[[Felix Finisterre]]
| nafn_leiðtoga3 =[[Philip Pierre]]
| staða = [[Sjálfstæði]]
| atburður1 = frá [[Bretland]]i
| dagsetning1 = [[22. febrúar]] [[1979]]
| stærðarsæti = 178
| flatarmál = 617
| hlutfall_vatns = 1,6
| mannfjöldasæti = 177
| mannfjöldaár = 2023
| fólksfjöldi = 184.100
| íbúar_á_ferkílómetra = 298
| VLF_ár = 2025
| VLF_sæti = 177
| VLF = 3,769
| VLF_á_mann = 29.258
| VLF_á_mann_sæti = 73
| VÞL = {{hækkun}} 0.748
| VÞL_sæti = 103
| VÞL_ár = 2023
| gjaldmiðill = [[austurkarabískur dalur]] (XCD)
| símakóði = 1-758
| tld = lc
| tímabelti = [[UTC-4]]
}}
'''Sankti Lúsía''' ([[enska]]: ''Saint Lucia'') er sjálfstætt [[eyríki]] á frjósamri og hálendri eldfjallaeyju; í [[Litlu-Antillaeyjar|Litlu-Antillaeyjaklasanum]] á mörkum [[Karíbahaf]]s og [[Atlantshaf]]s. Sankti Lúsía er norðan við eyjuna [[Sankti Vinsent]], norðvestan við [[Barbados]], og sunnan við [[Martinique]], í suðausturhluta [[Vestur-Indíur|Vestur-Indía]]. Hún er 617 km² að stærð og telur 184.100 íbúa ([[2023]]). [[Castries]] er höfuðborgin og stærsta borgin.
Fyrstu íbúar eyjarinnar svo vitað sé voru [[Aravakar]] sem er talið að hafi sest þar að einhvern tíma á árabilinu 200-400 e.o.t. Um 800 tóku [[Karíbar]] eyjuna yfir. Fyrstu evrópsku landnemarnir sem settust þar að voru Frakkar sem gerðu samning við Karíbana árið 1660. Englendingar tóku yfir stjórn eyjarinnar árið 1663. Næstu ár börðust Frakkar og Englendingar um yfirráð yfir eyjunni 14 sinnum, og yfirráðin breyttust ört. Vegna þessa var eyjan þekkt sem „Helena vestursins“ eftir [[Helena fagra|Helenu fögru]] í [[Hómerskviður|Hómerskviðum]].<ref>{{Cite web |title=History of Saint Lucia |url=https://www.embassyofstlucia.org/history-of-saint-lucia |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601221448/https://www.embassyofstlucia.org/history-of-saint-lucia |archive-date=1 June 2023 |access-date=2022-11-29 |website=embassyofsaintlucia |language=en}}</ref> Loks náðu [[Bretland|Bretar]] yfirhöndinni eftir [[Napóleonsstyrjaldirnar]] [[1814]].<ref name=caricom>{{cite web |title= Saint Lucia |url=https://caricom.org/country_profiles/saint-lucia/ |website= caricom.org| publisher= Caribbean Community |access-date=11 February 2023 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207075359/https://caricom.org/country_profiles/saint-lucia/ |url-status=live}}</ref>
Árið 1924 fékk eyjan [[heimastjórn]] og árið 1951 var tekinn upp [[almennur kosningaréttur]]. Milli 1958 og 1962 var eyjan hluti af [[Sambandsríki Vestur-Indía]]. Sankti Lúsía varð sjálfstætt ríki 22. febrúar 1979, en var áfram hluti af [[Breska samveldið|Breska samveldinu]].
Sankti Lúsía á aðild að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[Samtök Ameríkuríkja|Samtökum Ameríkuríkja]], [[Alþjóðaviðskiptastofnunin]]ni, [[CARICOM]] og [[OECS]]. Landið er líka meðlimur í [[Samtök frönskumælandi ríkja|Samtökum frönskumælandi ríkja]].
== Heiti ==
Sankti Lúsía heitir eftir dýrlingnum [[Heilög Lúsía|heilagri Lúsíu frá Sýrakúsu]] (283-304).<ref name="CIA World Factbook – St Lucia">{{cite web |url= https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-lucia/ |title= St Lucia| work = [[The World Factbook]] | publisher= Central Intelligence Agency| place= US| access-date=30 June 2019 |archive-date=12 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220212013122/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-lucia/ |url-status= dead}}</ref> Samkvæmt arfsögn strönduðu franskir sjómenn á eyjunni á messudegi heilagrar Lúsíu 13. desember, og nefndu því eyjuna eftir henni.<ref>{{cite book|author1=Harmsen, Jolien|author2=Ellis, Guy|author3=Devaux, Robert|year=2014|title=A History of St Lucia|location=Vieux Fort|publisher=Lighthouse Road|isbn=9789769534001}}</ref>
Á hnattlíkani í [[Vatíkanið|Vatíkaninu]] kemur nafn eyjunnar fram, sem bendir til þess að hún hafi verið nefnd af spænskum landkönnuðum fyrir árið 1520.<ref>{{cite web|url=https://caricom.org/country_profiles/saint-lucia/|title=Saint Lucia|website=CARICOM|access-date=2.11.2026}}</ref> [[Aravakar]] nefndu eyjuna fyrst ''Louanalao'', sem merkir „[[Kembur|Kembueyja]]“. Þegar [[Karíbar]] komu til eyjarinnar um 800 var hún nefnd ''Hewanorra'' („þar sem kembur finnast“).<ref>{{Cite book |last= Hyacinth-Gideon |first=C. |url= https://books.google.com/books?id=xPA6BAAAQBAJ |title=Saint Lucia |date=29 July 2014 |publisher= Author House |isbn= 978-1-4969-8483-8 |language= en| via= Google Books}}</ref><ref name= "history & culture">{{Cite web |title=History & Culture of Saint Lucia |url= https://www.stlucia.org/en_UK/discover-saint-lucia/history-culture/#:~:text=Saint%20Lucia%20was%20first%20known,their%20culture%20into%20Saint%20Lucia. |website= stlucia.org | publisher= Saint Lucia Tourism Authority |language= en-UK |access-date= 2024-11-03}}</ref>
== Saga ==
Kristófer Kólumbus hefur líklega séð til eyjarinnar árið 1502. Bretum mistókst í fyrstu tilraun þeirra að nýlenduvæða eyjuna upphafi 17. aldar.
Eyjan var síðar byggð af frökkum sem gerðu samning við eyjaskeggja árið 1660. Bretar og Frakkar deildu um Sankti Lúsíu en því lauk með því að bretar tryggðu sér völd árið 1814.
Eyjan varð þá hluti af nýlendum Bretlands á [[Kulborðseyjar|Kulborðseyjum]]. Þegar nýlendan var leyst upp árið 1958-62 varð Sankti Lúsía hluti af [[Sambandsríki Vestur-Indía]].
Árið 1967 fékk Sankti Lúsía nokkurt sjálfstæði sem eitt af sex ríkjum í Sambandsríki Vestur-Indía.
Þann [[22. febrúar]] árið [[1979]] hlaut Sankti Lúsía fullt sjálfstæði og er það þjóðhátíðardagur eyjarinnar.
== Landfræði ==
Eyjan er 616 km<sup>2</sup> að stærð og er hluti [[Kulborðseyjar|Kulborðseyja]] í Karíbahafi. Eyjan er sunnan við [[Sankti Vinsent og Grenadíneyjar]] og norðan við [[Martinique]]. Eyjan er staðsett við 14. breiddargráðu norður og 61. lengdargráðu vestur. Flestir íbúar búa við strendurnar, en inni í landi er fjalllent og þar er þéttur regnskógur.<ref name="CIA World Factbook – St Lucia"/><ref name="Encyclopedia Britannica – St Lucia"/>
Sankti Lúsía er frjósöm og hálend eldfjallaeyja. Hæsti tindur eyjunnar er eldfjallið [[Gimie]], 950 metra hátt.<ref name="CIA World Factbook – St Lucia"/><ref name= "Encyclopedia Britannica – St Lucia">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Saint-Lucia |title=Encyclopædia Britannica – St Lucia |access-date=30 June 2019 |archive-date=3 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803155625/https://www.britannica.com/place/Saint-Lucia |url-status=live }}</ref> [[Pitons (Sankti Lúsíu)|Pitons]] eru tveir [[gígtappi|gígtappar]] sem eru áberandi á suðvesturströnd eyjarinnar. Þeir eru á [[Heimsminjaskrá UNESCO]].<ref name="Heritage">{{cite web |title=World Heritage List - Pitons Management Area |url=https://whc.unesco.org/en/list/1161 |access-date=August 15, 2021}}</ref> [[Sulphur Springs]] eru jarðhitasvæði á eyjunni þar sem er hægt að fara í [[leirbað]].<ref>{{cite web|url=http://talkspas.com/2010/03/10/the-benefits-of-mud-baths/|title=The Benefits of Mud Bath|website=Talk Spas}}</ref> Nokkur fjöldi smáeyja er undan ströndum Sankti Lúsíu. Þær stærstu eru Maríueyjar undan suðausturströndinni. Á eyjunni ríkir [[hitabeltisloftslag]].
== Stjórnarfar ==
[[Mynd:Philip_Pierre_2025_(cropped).jpg|thumb|Philip J. Pierre er núverandi forsætisráðherra Sankti Lúsíu.]]
Samkvæmt stjórnarskrá landsins frá 1979 gildir [[þingræði]] í landinu sem er [[einingarríki]]. Á þjóðþinginu eru tvær deildir: öldungadeild með 11 þingsæti og fulltrúadeild með 17 sæti. Forsætisráðherra leiðir ríkisstjórnina. Sankti Lúsía er í [[Breska samveldið|Breska samveldinu]] og er í konungssambandi við Stóra-Bretland og Norður Írland. Núverandi konungur Sankti Lúsíu er [[Karl 3. Bretakonungur]]. Fulltrúi hans á eyjunni er [[landstjóri Sankti Lúsíu]], [[Errol Charles]] (starfandi lamdstjóri er [[Felix Finisterre]]). [[Forsætisráðherra Sankti Lúsíu]] er [[Philip J. Pierre]] sem er leiðtogi [[Verkamannaflokkur Sankti Lúsíu|Verkamannaflokks Sankti Lúsíu]]. Flokkurinn fer með 14 af 17 sætum í fulltrúadeildinni.<ref>{{Cite web |date=2025-12-02 |title=St. Lucia prime minister secures a second term after a decisive win at the polls |url=https://apnews.com/article/st-lucia-election-philip-pierre-56d56031ade620596291ad9d1992ed4e |access-date=2025-12-03 |website=AP News |language=en}}</ref> Meirihlutinn af 11 fulltrúum í öldungadeildinni er skipaður af forsætisráðherra.
=== Stjórnsýslueiningar ===
[[File:Saint Lucia, administrative divisions - fr - monochrome.svg|thumb|right|Tíu umdæmi Sankti Lúsíu.]]
Sankti Lúsíu er skipt í 10 umdæmi. Umdæmin voru búin til og nefnd af frönskum landnemum. Bretar kusu að halda nöfnunum í enskum útgáfum. Stærsta umdæmið, bæði að stærð og mannfjölda, er [[Castries-umdæmi|Castries]], þar sem höfuðborgin [[Castries]] er staðsett.
*[[Anse la Raye-umdæmi|Anse la Raye]]
*[[Canaries-umdæmi|Canaries]]
*[[Castries-umdæmi|Castries]]
*[[Choiseul-umdæmi|Choiseul]]
*[[Dennery-umdæmi|Dennery]]
*[[Gros Islet-umdæmi|Gros Islet]]
*[[Laborie-umdæmi|Laborie]]
*[[Micoud-umdæmi|Micoud]]
*[[Soufrière-umdæmi|Soufrière]]
*[[Vieux Fort-umdæmi|Vieux Fort]]
== Efnahagslíf ==
Hagkerfi byggir að miklu leyti á útflutningi landbúnaðarafurða (banana, kakó og annarra landbúnaðarvara úr hitabeltinu) og ferðaþjónusta. Sankti Lúsía hefur laða að erlenda fjárfestingu einkum í bankastarfsemi og létts iðnaðar, olíuhreinsunar og flutninga. Bandaríkin og Frakkland eru helstu viðskiptaríki.
== Íbúar ==
Íbúar ([[2010]]) eru um 165.595. Íbúarnir eru aðallega af afrískum uppruna og Kaþólska kirkjan er ríkjandi trú, en þar er einnig stór hópur mótmælenda. Enska er opinbert tungumál, en Kwéyòl, franskur Creole, er einnig víða töluð, og margir eyjaskeggjar tala einnig frönsku eða spænsku.
== Menning ==
Sankti Lúsía hefur alið flesta [[nóbelsverðlaun]]ahafa miðað við höfðatölu. Það eru þeir [[Sir Arthur Lewis]] sem fékk nóbelsverðlaun í hagfræði [[1979]], og [[Derek Walcott]] sem fékk nóbelsverðlaunin í bókmenntum [[1992]]. Þeir eru báðir fæddir 23. janúar, en ekki sama ár.
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
== Tenglar ==
* [http://www.stlucia.gov.lc/ Ríkisstjórn Sankti Lúsíu]
* [http://www.stluciachamber.org Verslunarráð Sankti Lúsíu]
{{Breska samveldið}}
{{Norður-Ameríka}}
[[Flokkur:Sankti Lúsía| ]]
n2j3crs32pscvcjty8crlh6kllx4tih
Chili-pipar
0
12737
1986943
1951535
2026-11-13T01:03:19Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986943
wikitext
text/x-wiki
[[Mynd:Chilis-2.jpg|thumb|Chili-pipar [[ávöxtur|ávextir]]]]
'''Chili-pipar''' (einnig '''chilipipar''', '''sílípipar''', '''eldpipar''' eða '''eldpaprika''')<ref>{{Cite web|url=http://malfar.arnastofnun.is/grein/72043|title=Málfarsbankinn|website=malfar.arnastofnun.is|access-date=2023-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230516145725/http://malfar.arnastofnun.is/grein/72043|archive-date=2023-05-16|url-status=dead}}</ref> er [[ávöxtur]] [[planta|plantna]] af [[paprikuættkvísl]] innan [[náttskuggaætt]]ar. Ávextir þessir eru gjarnan nýttir til að krydda mat og fá fram hina einkennandi brennandi tilfinningu sem spendýr upplifa við að innbyrða efnið ''capsaicin'' sem einkennir ávexti paprikuættkvíslarinnar.
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{commonscat|Chile pepper}}
{{Stubbur|}}
[[Flokkur:Paprikuætt]]
[[Flokkur:Pipar]]
0mr1lq7m4819pai78faazq4d6kwax4a
Bresku Jómfrúaeyjar
0
13012
1986910
1976088
2026-11-13T00:01:39Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986910
wikitext
text/x-wiki
{{land
|nafn = Jómfrúaeyjar
|nafn_á_frummáli = Virgin Islands
|nafn_í_eignarfalli = Bresku Jómfrúaeyja
|fáni = Flag of the British Virgin Islands.svg
|skjaldarmerki = Coat of arms of the British Virgin Islands.svg
|kjörorð = Vigilate
|kjörorð_tungumál = latína
|kjörorð_þýðing = Verið árvökur
|staðsetningarkort = British_Virgin_Islands_on_the_globe_(Americas_centered).svg
|tungumál = [[enska]]
|staða = [[Bretland|Breskt]] yfirráðasvæði
|atburður1 = Heimastjórn
|dagsetning1 = [[1967]]
|höfuðborg = [[Road Town]]
|stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]]
|titill_leiðtoga1 = [[Breska konungsveldið|Konungur]]
|titill_leiðtoga2 = [[Landstjóri Bresku Jómfrúaeyja|Landstjóri]]
|titill_leiðtoga3 = [[Forsætisráðherra Bresku Jómfrúaeyja|Forsætisráðherra]]
|nafn_leiðtoga1 = [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]]
|nafn_leiðtoga2 =[[John Rankin]]
|nafn_leiðtoga3 =[[Natalio Wheatley]]
|stærðarsæti = 216
|flatarmál = 153
|hlutfall_vatns = 1,6
|mannfjöldaár = 2012
|mannfjöldasæti = 212
|fólksfjöldi = 27.800
|íbúar_á_ferkílómetra = 260
|VLF_ár = 2012
|VLF = 0,8534
|VLF_sæti = *
|VLF_á_mann = 43.366
|VLF_á_mann_sæti = *
|gjaldmiðill = [[Bandaríkjadalur]]
|tímabelti = [[UTC-4]]
|þjóðsöngur = [[God Save the King]]
|tld = vg
|símakóði = 1-284
}}
'''Bresku Jómfrúaeyjar''' eru [[Bretland|breskt]] [[yfirráðasvæði handan hafsins]]. Eyjarnar eru um fimmtíu talsins og eru nyrst í [[Litlu-Antillaeyjar|Litlu-Antillaeyjaklasanum]]. Þær eru hluti af [[Jómfrúaeyjaklasinn|Jómfrúaeyjaklasanum]] ásamt [[Bandarísku Jómfrúaeyjar|Bandarísku Jómfrúaeyjum]] og [[Spænsku Jómfrúaeyjar|Spænsku Jómfrúaeyjum]]. Stærsta eyjan er [[Tortóla]] þar sem höfuðstaðurinn [[Road Town]] er.
Opinbert heiti Bresku Jómfrúaeyja er einfaldlega Jómfrúaeyjar (''Virgin Islands'') og er það nafn notað á opinber gögn.
Stærstu eyjarnar eru [[Tortóla]], [[Virgin Gorda]], [[Anegada]] og [[Jost Van Dyke]], en auk þeirra tilheyra Bresku Jómfrúaeyjum um fimmtíu smáeyjar og rif. Fimmtán af eyjunum eru byggðar. Nokkrar eyjanna eru í einkaeigu, svo sem [[Necker-eyja]] sem er í eigu breska auðkýfingsins [[Richard Branson|Richards Bransons]]. Um 23 þúsund af tæplega 28 þúsund íbúum búa á Tortólu. Eyjarnar fengu [[heimastjórn]] árið [[1967]] og íbúar hafa haft breskan ríkisborgararétt frá 2002, en eyjarnar eru þó ekki hluti af [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]]. Helstu undirstöður efnahagslífs eyjanna eru [[fjármálaþjónusta]] og [[ferðaþjónusta]]. Yfir helmingur tekna ríkisstjórnar eyjanna kemur til vegna skráningar [[aflandsfyrirtæki|aflandsfyrirtækja]].
== Heiti ==
Eyjarnar voru nefndar ''Santa Úrsula y las Once Mil Vírgenes'' af [[Kristófer Kólumbus|Kristófer Kólumbusi]] árið 1493 til heiðurs [[heilög Úrsúla|heilagri Úrsúlu]] og 11.000 meyjum hennar.<ref name="cia.gov"/><ref name="Encyclopedia Britannica - BVI">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/British-Virgin-Islands |title=Encyclopedia Britannica - BVI |access-date= 13 July 2019}}</ref> Nafnið var síðar stytt í ''Las Vírgenes''.<ref name="cia.gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/british-virgin-islands/ |title=CIA World Factbook- British Virgin Islands |access-date=13 July 2019 |archive-date=9 janúar 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109103648/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/british-virgin-islands |url-status=dead }}</ref>
Opinbert heiti eyjanna er einfaldlega „Jómfrúaeyjar“ (''Virgin Islands'' á ensku) en „Bresku“ er oftast skeytt framan við nafnið. Almennt er talið að þetta sé til að greina þær frá nágrannalandinu sem tilheyrir Bandaríkjunum og fékk nafnið [[Bandarísku Jómfrúaeyjar|Jómfrúaeyjar Bandaríkjanna]] árið 1917, en hét áður [[Dönsku Vestur-Indíur]]. Sagnfræðingar hafa hins vegar dregið þetta í efa og bent á að í útgefnum heimildum og opinberum skjölum frá 1857 til 1919 er talað um eyjarnar sem „Bresku Jómfrúaeyjar“.<ref name=Moll>{{cite news |last=Moll |first=Peter |date=15 December 2016 |title=Victorian news mined for VI history |newspaper=[[BVI Beacon]]}}</ref> Opinberlega vill stjórn eyjanna að þær séu nefndar einfaldlega „Jómfrúaeyjar“ og opinber skjöl og vegabréf nota það nafn eingöngu. Stjórnarskrárnefnd landsins hefur auk þess mælt með því að nota einfalda heitið Jómfrúaeyjar „með öllum ráðum“.<ref>{{cite web |url=https://www.bvi.gov.vg/content/about-territory |title=About the Territory |publisher=Government of the Virgin Islands |access-date=31 March 2015 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Margar opinberar og hálfopinberar stofnanir nota þó enn „Bresku Jómfrúaeyjar“ (''British Virgin Islands'', skammstafað BVI). Sem dæmi má nefna BVI Finance, BVI Electricity Corporation, BVI Tourist Board og svo framvegis.
Árið 1968 gaf [[breska ríkisstjórnin]] út minnisblað þar sem kveðið var á um að frímerki frá landinu skyldu merkt með heitinu „British Virgin Islands“, en áður stóð þar aðeins „Virgin Islands“. Þessu er enn fylgt í dag.<ref name=Moll /> Ástæðan var líklega sú að koma í veg fyrir rugling eftir að Bandaríkjadalur var tekinn upp sem gjaldmiðill 1959 og vísað í hann í upphæðum á frímerkjum frá svæðinu.
Nafn eyjanna er íslenskað sem „Jómfrúaeyjar“, sem þykir réttara en „Jómfrúreyjar“ sem áður var algengasta orðmyndin.<ref>{{cite web|title=Málfarsbankinn|website=Málið.is|url=http://malfar.arnastofnun.is/grein/66737|access-date=9.9.2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20220909110135/http://malfar.arnastofnun.is/grein/66737|archive-date=2022-09-09|url-status=dead}}</ref>
==Saga==
[[Aravakar]] frá Suður-Ameríku urðu fyrstir til að nema land á eyjunum um 100 f.Kr. þótt menjar hafi fundist um byggð [[indíánar|Indíána]] á eyjunum allt frá 1500 f.Kr. Á [[15. öld]] komu [[Karíbar]] frá Litlu-Antillaeyjum og hröktu Aravaka burt.
Fyrsti Evrópumaðurinn sem kom til eyjanna var [[Kristófer Kólumbus]] sem kom þangað í annarri ferð sinni [[1493]]. Hann gaf eyjunum nafnið ''Santa Ursula y las Once Mil Vírgenes'' ([[heilög Úrsúla]] og jómfrúrnar 11.000), stytt í ''Las Vírgenes'' (jómfrúrnar). [[Spænska heimsveldið]] gerði tilkall til eyjanna en stofnaði ekki nýlendu þar og næstu ár tókust Spánn, England, Frakkland, Holland og Danmörk á um yfirráð yfir eyjunum sem urðu þekktur griðastaður sjóræningja.
Hollendingar stofnuðu byggð á Tortólu árið 1648. Árið 1672 náðu Englendingar eyjunni af Hollendingum og lögðu [[Anegada]] og [[Virgin Gorda]] undir sig í kjölfarið. Skömmu síðar lögðu Danir eyjarnar [[Saint Thomas (Jómfrúaeyjum)|Saint Thomas]], [[Saint John (Jómfrúaeyjum)|Saint John]] og [[Saint Croix]] undir sig.
Vegna átaka Evrópuveldanna á svæðinu og sífelldra árása var lengi vel lítið um byggð á eyjunum. Á 18. öld voru fluttir þangað [[þrælahald|þrælar]] frá Afríku til að vinna á sykur[[plantekra|plantekrum]]. Eyjarnar voru lengi griðastaður sjóræningja og þar ríkti hálfgert stjórnleysi alla 18. öldina. Afnám þrælahalds 1834, samkeppni á sykurmarkaði og fellibylir sem gengu yfir eyjarnar á 19. öld leiddu til efnahagslegrar hnignunar.
Bresku Jómfrúaeyjar voru frá 1833 hluti af nýlendunni [[Bresku Hléborðseyjar|Bresku Hléborðseyjum]], ásamt [[Sankti Kristófer og Nevis]]. Um miðja 20. öld var farið að þrýsta meira á um aukna sjálfstjórn. Árið 1960 urðu eyjarnar sjálfstæð nýlenda og árið 1967 fengu þær heimastjórn. Frá þeim tíma hefur efnahagur eyjanna vænkast, aðallega vegna [[fjármálaþjónusta|fjármálaþjónustu]], og þær eru nú eitt auðugasta land Vestur-Indía.
==Landfræði==
Bresku Jómfrúaeyjar eru um sextíu hitabeltiseyjar. Stærst þeirra er Tortóla, 20 km löng og 5 km breið. Þær eru í [[Jómfrúaeyjar|Jómfrúaeyjaklasanum]], nokkrum kílómetrum austan við [[Bandarísku Jómfrúaeyjar]]. Norðan við eyjarnar er [[Atlantshaf]] og sunnan við þær er [[Karíbahaf]]. Flestar eyjarnar eru upphaflega eldfjallaeyjar og landslag er hæðótt og skorið. Anegada er jarðfræðilega ólík hinum eyjunum sem eru eldfjallaeyjar, hún er flöt og mynduð úr kalksteini og kóral.
Auk aðaleyjanna fjögurra, [[Tortóla|Tortólu]], [[Virgin Gorda]], [[Anegada]] og [[Jost Van Dyke]], eru eyjarnar:
{|
|- style="vertical-align:top;" |
|
[[Mynd:GB Virgin Islands.png|thumb|right|300px|Kort af Bresku Jómfrúaeyjum (Ath: Anegada er lengra frá hinum eyjunum en þarna birtist)]]
|
*[[Beef Island]] <small>(tengd við Tortólu)</small>
*[[Cooper Island (Bresku Jómfrúaeyjum)|Cooper Island]]
*[[Ginger Island]]
*[[Great Camanoe]]
*[[Great Thatch]]
*[[Guana Island]] <small>(í eigu [[Henry Jarecki]])</small>
*[[Little Thatch]] <small>(í eigu John og Jill Maynard)</small>
|
*[[Mosquito Island]] <small>(í eigu [[Richard Branson]])</small>
*[[Necker Island (Bresku Jómfrúaeyjum)|Necker Island]] <small>(í eigu [[Richard Branson]])</small>
*[[Norman Island]]<small>(í eigu [[Henry Jarecki]])</small>
*[[Peter Island]]<small>(í eigu Van Andel-fjölskyldunnar)</small>
*[[Salt Island (Bresku Jómfrúaeyjum)|Salt Island]]
*[[Prickly Pear (Bresku Jómfrúaeyjum)|Prickly Pear]]
|
*[[Eustatia]]
*[[Saba Rock]]
*[[Frenchman's Cay]] <small>(tengd við Tortólu)</small>
*[[Nanny Cay]] <small>(tengd við Tortólu)</small>
*[[Scrub Island (Bresku Jómfrúaeyjum)|Scrub Island]]
*[[Sandy Cay]]
*[[Green Cay]]
*[[Sandy Spit]]
|
*[[Little Jost Van Dyke]]
*[[Great Tobago Island|Great Tobago]]
*[[Little Tobago (Bresku Jómfrúaeyjum)|Little Tobago]]
*[[Dog Islands]]
|}
==Stjórnmál==
Á Bresku Jómfrúaeyjum er [[þingræði]]. Á [[þing Bresku Jómfrúaeyja|þingi Bresku Jómfrúaeyja]] sitja 13 kjörnir fulltrúar (9 kjördæmakjörnir og 4 landskjörnir) auk yfirsaksóknara og þingforseta í einni deild. Framkvæmdavaldið er formlega í höndum Bretakonungs, [[Karl 3. Bretakonungur|Karls 3.]], en fulltrúi hans er [[landstjóri Bresku Jómfrúaeyja]] sem hann skipar að höfðu samráði við [[ríkisstjórn Bretlands]]. Bretland sér um varnarmál og flest utanríkismál eyjanna.
Síðasta [[stjórnarskrá Bresku Jómfrúaeyja]] er frá 2007. Þeir flokkar sem ná meirihluta eftir þingkosningar mynda ríkisstjórn sem er skipuð af [[forsætisráðherra Bresku Jómfrúaeyja]] eftir að hann hefur fengið stjórnarmyndunarumboð frá landstjóra. Kosningar eru haldnar á fjögurra ára fresti.
===Stjórnsýslueiningar===
Á Bresku Jómfrúaeyjum eru níu kjördæmi, þar af átta á Tortólu og nærliggjandi eyjum. Eitt kjördæmi nær yfir Virgin Gorda og Anegada og er það eina sem ekki nær yfir einhvern hluta Tortólu. Auk níu kjördæmakjörinna þingmanna kjósa íbúar fjóra landskjörna þingmenn.
Eyjunum er líka skipt í fimm stjórnsýsluumdæmi (fjögur fyrir hverja af stærstu eyjunum og eitt fyrir allar hinar) og sex skráningarumdæmi (þrjú á Tortólu, Jost Van Dyke, Virgin Gorda og Anegada).
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{Norður-Ameríka}}
{{Stubbur|landafræði}}
[[Flokkur:Bresku Jómfrúaeyjar| ]]
[[Flokkur:Eyjar í Karíbahafi]]
[[Flokkur:Breskar nýlendur]]
tfi98y3qwzpof3ae5hhiutwuvf1s63n
Spendýr
0
19906
1986843
1975610
2026-11-12T14:15:38Z
Akigka
183
/* Eiginleikar */
1986843
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name = Spendýr
| fossil_range = Síð[[trías]]tímabilið – [[nútími]]
| image = Giraffe standing.jpg
| image_width = 250px
| image_caption = [[Maasaigíraffi]] (''[[Giraffa camelopardalis]]'')
| regnum = [[Dýraríki]] (''[[Animalia]]'')
| phylum = [[Seildýr]] (''[[Chordata]]'')
| subphylum = [[Hryggdýr]] (''[[Vertabrata]]'')
| classis = '''Spendýr (''Mammalia'')'''
| classis_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]] (1758)
| subdivision_ranks = Ættbálkar
| subdivision =
* Undirflokkur: [[Jöxlungar]] (''[[Multituberculata]]'')<br />(útdauð)
** ''[[Plagiaulacida]]''
** ''[[Cimolodonta]]''
* Undirflokkur: ''[[Palaeoryctoides]]'' †
* Undirflokkur: ''[[Triconodonta]]'' †
* Undirflokkur: [[Fylgjudýr]] (''[[Placentalia]]'')
** [[Teinrekudýr]] (''[[Afrosoricida]]'')
** [[Klaufdýr]] (''[[Artiodactyla]]'')
** [[Rándýr]] (''[[Carnivora]]'')
** [[Hvalir]] (''[[Cetacea]]'')
** [[Leðurblökur]] (''[[Chiroptera]]'')
** ''[[Cimolesta]]'' †
** [[Kjöttönnungar]] (''[[Creodonta]]'') †
** [[Murningar]] (''[[Condylarthra]]'') †
** [[Feldvængjur]] (''[[Dermoptera]]'')
** ''[[Desmostylia]]'' †
** ''[[Embrithopoda]]'' †
** [[Hnubbar]] (''[[Hyracoidea]]'')
** [[Skordýraætur]] (''[[Insectivora]]'')
** [[Nartarar]] (''[[Lagomorpha]]'')
** ''[[Litopterna]]'' †
** [[Risasnjáldrur]] (''[[Macroscelidea]]'')
** ''[[Mesonychia]]'' †
** ''[[Notoungulata]]'' †
** [[Hófdýr]] (''[[Perissodactyla]]'')
** [[Hreisturdýraættbálkur|Hreisturdýraætt]] (''[[Pholidota]]'')
** [[Hálfprímatar]] (''[[Plesiadapiformes]]'') †
** [[Prímatar]] (''[[Primates]]'')
** [[Fílar]] (''[[Proboscidea]]'')
** [[Nagdýr]] (''[[Rodentia]]'')
** [[Trjásnjáldrur]] (''[[Scandentia]]'')
** [[Sækýr]] (''[[Sirenia]]'')
** [[Nögungar]] (''[[Taeniodonta]]'') †
** [[Skartönnungar]] (''[[Tillodontia]]'') †
** [[Píputannar]] (''[[Tubulidentata]]'')
** [[Tannleysingjar]] (''[[Xenarthra]]'')
* Undirflokkur: [[Pokadýr]] (''[[Marsupialia]]'')
** [[Ránpokadýr]] (''[[Dasyuromorphia]]'')
** [[Pokarottur]] (''[[Didelphimorphia]]'')
** [[Pokagrasbítar]] (''[[Diprotodontia]]'')
** [[Sílópokarottur]] (''[[Microbiotheria]]'')
** [[Pokamoldvörpur]] (''[[Notoryctemorphia]]'')
** [[Pokasnjáldrur]] (''[[Paucituberculata]]'')
** [[Pokagreifingjar]] (''[[Peramelemorphia]]'')
* Undirflokkur: [[Nefdýr]] (''[[Monotremata]]'')
** [[Nefdýr]] (''[[Monotremata]]'')
}}
<onlyinclude>'''Spendýr''' ([[fræðiheiti]]: ''Mammalia'') eru [[flokkur (flokkunarfræði)|flokkur]] [[seildýr]]a í [[undirfylking (flokkunarfræði)|undirfylkingu]] [[hryggdýr]]a sem einkennist af því að vera með [[mjólkurkirtlar|mjólkurkirtla]], sem kvendýrin nota til að framleiða [[mjólk]] til að næra ungviði; [[feld]] eða [[hár]] og [[innverminn]] líkama ([[heitt blóð]]). [[Heili]]nn stýrir [[blóðrásarkerfið|blóðrásarkerfinu]], þar á meðal [[hjarta]] með fjögur hólf. Um 5.500 [[tegund (flokkunarfræði)|tegundir]] spendýra eru þekktar og skiptast þær í um 1.200 [[ættkvísl (flokkunarfræði)|ættkvíslir]], 152 [[ætt (flokkunarfræði)|ættir]] og 26 [[ættbálkur (flokkunarfræði)|ættbálka]].</onlyinclude><ref>{{Vísindavefurinn|52125|Hvað eru til margar tegundir af spendýrum í heiminum?|höfundur=Jón Már Halldórsson|dags=20.4.2009}}</ref>
== Eiginleikar ==
Eins og nafnið gefur til kynna, þá er helsta einkenni spendýra að þau gefa [[Afkvæmi|afkvæmum]] sínum mjólk á spena, en [[kvendýr]] af flokki spendýra eru öll með [[mjólkurkirtill|mjólkurkirtla]] og nánast öll með [[speni|spena]] (eða [[geirvarta|geirvörtur]]).<ref>{{Vísindavefurinn|3370|Hvað er það helsta sem einkennir spendýrin?|höfundur=Jón Már Halldórsson|dags=28.4.2003}}</ref> Aftur hefur nefdýraundirflokkurinn þar sérstöðu en kvendýr af þeim flokki eru með [[hola|holur]] á [[kviður|kviðnum]] sem [[mjólk]]in seitlar út um í stað spena.
Flest spendýr fæða lifandi afkvæmi, en tegundir af [[undirflokkur (flokkunarfræði)|undirflokki]] [[nefdýr]]a verpa [[egg (líffræði)|eggjum]]. Þó svo væri ekki væri þessi eiginleiki ekki einkennandi fyrir flokkinn því ýmis önnur hryggdýr, eins og t.d. [[gúbbífiskur|gúbbífiskar]] og [[sleggjuháfur|sleggjuháfar]], fæða einnig lifandi afkvæmi.
[[Heili|Heilar]] allra spendýra eru með [[nýbörkur|nýbörk]], en hann er einkennandi fyrir flokkinn.
Flest spendýr eru [[landdýr]], en sum [[sjávarspendýr]] lifa í sjó og vötnum, meðal annars [[sækýr]], [[selur|selir]] og [[hvalir]].
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
== Tenglar ==
{{Wiktionary|spendýr}}
* {{Vísindavefurinn|4574|Hvert var fyrsta spendýrið?|höfundur=Jón Már Halldórsson|dags=26.10.2004}}
* {{Vísindavefurinn|4701|Hvernig aðlöguðust spendýr lífi í sjó og af hverju?|höfundur=Jón Már Halldórsson|dags=6.1.2005}}
* {{Vísindavefurinn|1106|Hvaða spendýr syndir hraðast?|höfundur=Haukur Már Helgason|dags=14.7.2021}}
* {{Vísindavefurinn|2316|Hvaða spendýr lifir lengst?|höfundur=Jón Már Halldórsson|dags=18.4.2002}}
* {{Vísindavefurinn|2037|Eru til einhver eitruð spendýr?|höfundur=Jón Már Halldórsson|dags=8.1.2002}}
* {{Vísindavefurinn|2351|Hvert er sjaldgæfasta spendýr í heimi?|höfundur=Jón Már Halldórsson|dags=3.5.2002}}
* {{Vísindavefurinn|348|Hvaða spendýr er með minnstu augun?|höfundur=Páll Hersteinsson|dags=18.4.2000}}
* {{Vísindavefurinn|3988|Hvort eru nefdýr spendýr eða skriðdýr?|höfundur=Jón Már Halldórsson|dags=5.2.2004}}
{{Stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Spendýr| ]]
jqqxwhhd3ajudvauw1dx30t9mansclf
1986852
1986843
2026-11-12T15:53:27Z
Akigka
183
/* Eiginleikar */
1986852
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name = Spendýr
| fossil_range = Síð[[trías]]tímabilið – [[nútími]]
| image = Giraffe standing.jpg
| image_width = 250px
| image_caption = [[Maasaigíraffi]] (''[[Giraffa camelopardalis]]'')
| regnum = [[Dýraríki]] (''[[Animalia]]'')
| phylum = [[Seildýr]] (''[[Chordata]]'')
| subphylum = [[Hryggdýr]] (''[[Vertabrata]]'')
| classis = '''Spendýr (''Mammalia'')'''
| classis_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]] (1758)
| subdivision_ranks = Ættbálkar
| subdivision =
* Undirflokkur: [[Jöxlungar]] (''[[Multituberculata]]'')<br />(útdauð)
** ''[[Plagiaulacida]]''
** ''[[Cimolodonta]]''
* Undirflokkur: ''[[Palaeoryctoides]]'' †
* Undirflokkur: ''[[Triconodonta]]'' †
* Undirflokkur: [[Fylgjudýr]] (''[[Placentalia]]'')
** [[Teinrekudýr]] (''[[Afrosoricida]]'')
** [[Klaufdýr]] (''[[Artiodactyla]]'')
** [[Rándýr]] (''[[Carnivora]]'')
** [[Hvalir]] (''[[Cetacea]]'')
** [[Leðurblökur]] (''[[Chiroptera]]'')
** ''[[Cimolesta]]'' †
** [[Kjöttönnungar]] (''[[Creodonta]]'') †
** [[Murningar]] (''[[Condylarthra]]'') †
** [[Feldvængjur]] (''[[Dermoptera]]'')
** ''[[Desmostylia]]'' †
** ''[[Embrithopoda]]'' †
** [[Hnubbar]] (''[[Hyracoidea]]'')
** [[Skordýraætur]] (''[[Insectivora]]'')
** [[Nartarar]] (''[[Lagomorpha]]'')
** ''[[Litopterna]]'' †
** [[Risasnjáldrur]] (''[[Macroscelidea]]'')
** ''[[Mesonychia]]'' †
** ''[[Notoungulata]]'' †
** [[Hófdýr]] (''[[Perissodactyla]]'')
** [[Hreisturdýraættbálkur|Hreisturdýraætt]] (''[[Pholidota]]'')
** [[Hálfprímatar]] (''[[Plesiadapiformes]]'') †
** [[Prímatar]] (''[[Primates]]'')
** [[Fílar]] (''[[Proboscidea]]'')
** [[Nagdýr]] (''[[Rodentia]]'')
** [[Trjásnjáldrur]] (''[[Scandentia]]'')
** [[Sækýr]] (''[[Sirenia]]'')
** [[Nögungar]] (''[[Taeniodonta]]'') †
** [[Skartönnungar]] (''[[Tillodontia]]'') †
** [[Píputannar]] (''[[Tubulidentata]]'')
** [[Tannleysingjar]] (''[[Xenarthra]]'')
* Undirflokkur: [[Pokadýr]] (''[[Marsupialia]]'')
** [[Ránpokadýr]] (''[[Dasyuromorphia]]'')
** [[Pokarottur]] (''[[Didelphimorphia]]'')
** [[Pokagrasbítar]] (''[[Diprotodontia]]'')
** [[Sílópokarottur]] (''[[Microbiotheria]]'')
** [[Pokamoldvörpur]] (''[[Notoryctemorphia]]'')
** [[Pokasnjáldrur]] (''[[Paucituberculata]]'')
** [[Pokagreifingjar]] (''[[Peramelemorphia]]'')
* Undirflokkur: [[Nefdýr]] (''[[Monotremata]]'')
** [[Nefdýr]] (''[[Monotremata]]'')
}}
<onlyinclude>'''Spendýr''' ([[fræðiheiti]]: ''Mammalia'') eru [[flokkur (flokkunarfræði)|flokkur]] [[seildýr]]a í [[undirfylking (flokkunarfræði)|undirfylkingu]] [[hryggdýr]]a sem einkennist af því að vera með [[mjólkurkirtlar|mjólkurkirtla]], sem kvendýrin nota til að framleiða [[mjólk]] til að næra ungviði; [[feld]] eða [[hár]] og [[innverminn]] líkama ([[heitt blóð]]). [[Heili]]nn stýrir [[blóðrásarkerfið|blóðrásarkerfinu]], þar á meðal [[hjarta]] með fjögur hólf. Um 5.500 [[tegund (flokkunarfræði)|tegundir]] spendýra eru þekktar og skiptast þær í um 1.200 [[ættkvísl (flokkunarfræði)|ættkvíslir]], 152 [[ætt (flokkunarfræði)|ættir]] og 26 [[ættbálkur (flokkunarfræði)|ættbálka]].</onlyinclude><ref>{{Vísindavefurinn|52125|Hvað eru til margar tegundir af spendýrum í heiminum?|höfundur=Jón Már Halldórsson|dags=20.4.2009}}</ref>
== Eiginleikar ==
Eins og nafnið gefur til kynna, þá er helsta einkenni spendýra að þau gefa afkvæmum sínum [[mjólk]] á spena, en [[kvendýr]] af flokki spendýra eru öll með [[mjólkurkirtill|mjólkurkirtla]] og nánast öll með [[speni|spena]] (eða [[geirvarta|geirvörtur]]).<ref>{{Vísindavefurinn|3370|Hvað er það helsta sem einkennir spendýrin?|höfundur=Jón Már Halldórsson|dags=28.4.2003}}</ref> Aftur hefur nefdýraundirflokkurinn þar sérstöðu en kvendýr af þeim flokki eru með holur á kviðnum sem mjólkin seitlar út um í stað spena.
Flest spendýr fæða lifandi afkvæmi, en tegundir af [[undirflokkur (flokkunarfræði)|undirflokki]] [[nefdýr]]a verpa [[egg (líffræði)|eggjum]]. Þó svo væri ekki væri þessi eiginleiki ekki einkennandi fyrir flokkinn því ýmis önnur hryggdýr, eins og t.d. [[gúbbífiskur|gúbbífiskar]] og [[sleggjuháfur|sleggjuháfar]], fæða einnig lifandi afkvæmi.
[[Heili|Heilar]] allra spendýra eru með [[nýbörkur|nýbörk]], en hann er einkennandi fyrir flokkinn.
Flest spendýr eru [[landdýr]], en sum [[sjávarspendýr]] lifa í sjó og vötnum, meðal annars [[sækýr]], [[selur|selir]] og [[hvalir]].
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
== Tenglar ==
{{Wiktionary|spendýr}}
* {{Vísindavefurinn|4574|Hvert var fyrsta spendýrið?|höfundur=Jón Már Halldórsson|dags=26.10.2004}}
* {{Vísindavefurinn|4701|Hvernig aðlöguðust spendýr lífi í sjó og af hverju?|höfundur=Jón Már Halldórsson|dags=6.1.2005}}
* {{Vísindavefurinn|1106|Hvaða spendýr syndir hraðast?|höfundur=Haukur Már Helgason|dags=14.7.2021}}
* {{Vísindavefurinn|2316|Hvaða spendýr lifir lengst?|höfundur=Jón Már Halldórsson|dags=18.4.2002}}
* {{Vísindavefurinn|2037|Eru til einhver eitruð spendýr?|höfundur=Jón Már Halldórsson|dags=8.1.2002}}
* {{Vísindavefurinn|2351|Hvert er sjaldgæfasta spendýr í heimi?|höfundur=Jón Már Halldórsson|dags=3.5.2002}}
* {{Vísindavefurinn|348|Hvaða spendýr er með minnstu augun?|höfundur=Páll Hersteinsson|dags=18.4.2000}}
* {{Vísindavefurinn|3988|Hvort eru nefdýr spendýr eða skriðdýr?|höfundur=Jón Már Halldórsson|dags=5.2.2004}}
{{Stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Spendýr| ]]
d8mas32xjkr7x4bytzuj4gfskq6shkt
Jerúsalem
0
23426
1986973
1933644
2026-11-13T03:01:52Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986973
wikitext
text/x-wiki
{{Byggð
| nafn = Jerúsalem
| nafn_annað = {{Flatlist|
* Jórsalir
* Jórsalaborg
}}
| nafn_í_eignarfalli =
| nafn_á_frummáli = {{Plainlist|
* יְרוּשָׁלַיִם ([[hebreska]])
* القُدس ([[arabíska]])
}}
| tegund_byggðar = [[Höfuðborg]]
| mynd = Jerusalem infobox image.JPG
| mynd_stærð =
| mynd_alt =
| mynd_texti = Svipmyndir
| fáni =
| innsigli =
| skjaldarmerki =
| viðurnefni =
| kjörorð =
| kort =
| kort_texti =
| teiknibóla_kort = Ísrael##Palestínuríki
| teiknibóla_kort_texti = Staðsetning í Ísrael##Staðsetning í Palestínu
| teiknibóla_kort_mjótt = yes
| hnit = {{hnit|31|46|44|N|35|13|32|E|region:IL-JM_type:city|display=inline}}
| undirskipting_gerð = Undir stjórn
| undirskipting_nafn = [[Ísrael]]s
| undirskipting_gerð1 = Gera tilkall
| undirskipting_nafn1 = [[Ísrael]] og [[Palestínuríki|Palestína]]
| undirskipting_gerð2 = [[Umdæmi Ísraels|Umdæmi]]
| undirskipting_nafn2 = [[Jerúsalemumdæmi|Jerúsalem]]
| stofnun_titill = Stofnun
| stofnun_dagsetning = 4500–3500 [[Kristna tímatalið|f.Kr.]]
| leiðtogi_titill = Borgarstjóri
| leiðtogi_nafn = Moshe Lion
| leiðtogi_flokkur = [[Likud]]
| heild_gerð =
| flatarmál_heild_km2 = 125,16
| flatarmál_stórborg_km2 = 652
| hæð_m = 754
| mannfjöldi_neðan = <ref>{{cite web |title=Regional Statistics |url=https://boardsgenerator.cbs.gov.il/pages/WebParts/YishuvimPage.aspx?mode=Yeshuv&l=1 |website=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=11 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240508183135/https://boardsgenerator.cbs.gov.il/pages/WebParts/YishuvimPage.aspx?mode=Yeshuv&l=1 |archive-date=8 maí 2024 |url-status=dead}}</ref>
| mannfjöldi_frá_og_með = 2023
| mannfjöldi_heild = 1.028.366
| mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto
| mannfjöldi_stórborg = 1.253.900
| tímabelti =
| utc_hliðrun = +02:00
| tímabelti_sumartími =
| utc_hliðrun_sumartími = +03:00
| póstnúmer_gerð = Póstnúmer
| póstnúmer = 9XXXXXX
| svæðisnúmer = +972-2
| vefsíða = {{URL|jerusalem.muni.il}}
}}
'''Jerúsalem''', '''Jórsalir''' eða '''Jórsalaborg''' ([[hebreska]]: יְרוּשָׁלַיִם ''Yerushalayim''; [[arabíska]]: القُدس ''al-Quds'') er forn borg fyrir botni [[Miðjarðarhafið|Miðjarðarhafs]] og lykilborg í sögu gyðingdóms, kristinna og múslima. Bæði gyðingar og Palestínumenn gera tilkall til borgarinnar sem [[höfuðborg]]ar ríkis síns (Palestínumenn til framtíðarríkis). Hún er nú öll undir yfirráðum [[Ísrael]]a.
[[Mynd:Jerusalem Dome of the rock BW 14.JPG|thumb|right|Jerúsalem séð frá [[Ólífufjall]]i.]]
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{Höfuðborgir í Asíu}}
{{Stubbur|landafræði}}
[[Flokkur:Jerúsalem| ]]
[[Flokkur:Borgir í Ísrael]]
[[Flokkur:Borgir í Palestínu]]
[[Flokkur:Helgar borgir]]
[[Flokkur:Höfuðborgir í Asíu]]
l2x0rnnqrhglxi2ntpryltq6xgdnoqb
Arnaldo Forlani
0
23574
1986994
1814786
2026-11-13T11:28:40Z
TKSnaevarr
53243
1986994
wikitext
text/x-wiki
{{Forsætisráðherra
| forskeyti =
| nafn = Arnaldo Forlani
| mynd =Arnaldo Forlani 2.jpg
| titill= [[Forsætisráðherra Ítalíu]]
| stjórnartíð_start = 18. október 1980
| stjórnartíð_end = 28. júní 1981
| forseti = [[Sandro Pertini]]
| forveri = [[Francesco Cossiga]]
| eftirmaður = [[Giovanni Spadolini]]
| fæddur = {{fæðingardagur|1925|12|8}}
| fæðingarstaður = [[Pesaro]], [[Konungsríkið Ítalía|Ítalíu]]
| dánardagur = {{Dánardagur og aldur|2023|7|6|1925|12|8}}
| dánarstaður = [[Róm]], [[Ítalía|Ítalíu]]
| þjóderni = [[Ítalía|Ítalskur]]
| stjórnmálaflokkur = [[Kristilegi demókrataflokkurinn (Ítalía)|Kristilegi demókrataflokkurinn]] (1946–1994)
| maki = Alma Maria (d. 2015)<ref>{{Cite web|url=https://www.ansa.it/marche/notizie/2015/10/06/morta-moglie-arnaldo-forlani_e5081e02-e4fe-43a6-9f01-375bc09e2636.html|title = Morta moglie Arnaldo Forlani – Marche|date = 6 October 2015}}</ref>
| háskóli = [[Úrbínóháskóli]]
| starf = {{Hlist|Blaðamaður|stjórnmálamaður}}
| börn = 3
}}
'''Arnaldo Forlani''' (f. í [[Pesaro]], [[8. desember]] [[1925]]; d. 6. júlí [[2023]]) var [[Ítalía|ítalskur]] stjórnmálamaður, fyrrum félagi í [[Kristilegi demókrataflokkurinn (Ítalía)|kristilega demókrataflokknum]] og [[forsætisráðherra Ítalíu]] [[1980]] til [[1981]].
Forlani hóf stjórnmálaferil sinn árið [[1948]] í [[Pesaro]], varð ráðherra [[1968]] í fyrstu ríkisstjórnum [[Mariano Rumor]]s en sagði af sér eftir að hann var kosinn aðalritari flokksins árið [[1969]]. Hann varð síðan [[varnarmálaráðherra]] í ríkisstjórn [[Aldo Moro]] [[1975]] og [[utanríkisráðherra]] [[1976]] til [[1979]] og fór formlega með umsókn Ítalíu um aðild að [[Efnahagsbandalag Evrópu|Efnahagsbandalagi Evrópu]] árið [[1977]].
Frá [[18. október]] [[1980]] til [[26. júní]] [[1981]] var hann [[forsætisráðherra]]. Á þessum tíma varð uppvíst um [[Frímúrarareglan|frímúrarastúkuna]] [[P2]] og hann var talinn ábyrgur fyrir tilraun til að koma í veg fyrir að félagaskrá stúkunnar yrði birt. Þetta varð til þess að hann neyddist til að segja af sér, en síðar, í ríkisstjórnum [[Bettino Craxi|Craxis]], var hann varaforsætisráðherra.
Við Cusani-réttarhöldin í tengslum við ''[[Mani pulite]]'' [[1993]] var hann kallaður inn sem vitni varðandi ólöglegar greiðslur frá fyrirtækinu [[Montedison]] í flokkssjóði demókrataflokksins. Hann svaraði spurningum um þessar greiðslur með því að hann myndi það ekki og áttaði sig ekki á slefi sem hann var með á vörunum enda augljóslega mjög taugaveiklaður. Þessi vitnaleiðsla, sem var sýnd í sjónvarpinu á Ítalíu, varð víðfræg sem nokkurs konar táknmynd fyrir endalok heillar kynslóðar stjórnmálamanna.
==Tilvísanir==
<references/>
{{Töflubyrjun}}
{{Erfðatafla|
titill=[[Forsætisráðherra Ítalíu]]|
frá=1980|
til=1981|
fyrir=[[Francesco Cossiga]]|
eftir=[[Giovanni Spadolini]]|
}}
{{Töfluendir}}
{{Forsætisráðherrar Ítalíu}}
{{DEFAULTSORT:Forlani, Arnaldo}}
[[Flokkur:Forsætisráðherrar Ítalíu|Forlani, Arnaldo]]
{{fde|1925|2023|Forlani, Arnaldo}}
[[Flokkur:Utanríkisráðherrar Ítalíu]]
8em8mfl8e6pczjvws6mvvd06jf37csb
Will Durant
0
24893
1986980
1663508
2026-11-13T05:07:28Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986980
wikitext
text/x-wiki
[[Image:The Modern School in New York City, circa 1911-12.jpg|thumb|]]
'''William James Durant''' ([[5. nóvember]] [[1885]] — [[7. nóvember]] [[1981]]) var [[Bandaríkin|bandarískur]] [[sagnfræðingur]], [[heimspekingur]] og [[rithöfundur]].
== Helstu ritverk ==
* (1926) ''The Story of Philosophy''.
* (1927) ''Transition''.
* (1930) ''The Case for India''.
* (1931) ''Adventures in Genius''.
* (1953) ''The Pleasures of Philosophy''.
* (ásamt Ariel Durant) (1968) ''The Lessons of History''. – Íslensk þýðing: ''Í ljósi sögunnar'' (1985). Björn Jónsson þýddi.
* (ásamt Ariel Durant) (1970) ''Interpretations of Life''.
* (ásamt Ariel Durant) (1977) ''A Dual Autobiography''.
=== Saga siðmenningar ===
* (1935) ''Our Oriental Heritage''.
* (1939) ''The Life of Greece''. – Íslensk þýðing: ''Grikkland hið forna'' 1–2 (1967). Jónas Kristjánsson íslenskaði og samdi viðauka. Endurprentað 1979 og 1993.
* (1944) ''Caesar and Christ''. – Íslensk þýðing: ''Rómaveldi'' 1–2 (1963 og 1965). Jónas Kristjánsson íslenskaði. Endurprentað 1993.
* (1950) ''The Age of Faith''.
* (1953) ''The Renaissance''.
* (1957) ''The Reformation''. – Íslensk þýðing fyrsta hluta verksins: ''Siðaskiptin'' 1-2 (1989). Björn Jónsson þýddi.
* (ásamt Ariel Durant) (1961) ''The Age of Reason Begins''.
* (ásamt Ariel Durant) (1963) ''The Age of Louis XIV''.
* (ásamt Ariel Durant) (1965) ''The Age of Voltaire''.
* (ásamt Ariel Durant) (1967) ''Rousseau and Revolution''.
* (ásamt Ariel Durant) (1975) ''The Age of Napoleon''.
== Tengill ==
* [https://web.archive.org/web/20081014191905/http://www.willdurant.com/ Will Durant Foundation]
{{Stubbur|æviágrip}}
{{fde|1885|1981|Durant, Will}}
[[Flokkur:Bandarískir sagnfræðingar|Durant, Will]]
[[Flokkur:Bandarískir rithöfundar|Durant, Will]]
rimiv0qbag6t2ui1qt06d7fy468r1tm
1328
0
27629
1986997
1906862
2026-11-13T11:41:28Z
Berserkur
10188
1986997
wikitext
text/x-wiki
{{Ár|
[[1325]]|[[1326]]|[[1327]]|[[1328]]|[[1329]]|[[1330]]|[[1331]]|
[[1311–1320]]|[[1321–1330]]|[[1331–1340]]|
[[13. öldin]]|[[14. öldin]]|[[15. öldin]]|
}}
[[Mynd:Europe_in_1328.png|thumb|right|Evrópa árið 1328.]]
Árið '''1328''' ('''MCCCXXVIII''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]])
== Á Íslandi ==
* Munkurinn Ingimundur Skútason kom frá Noregi með bréf [[erkibiskup]]s um [[Möðruvallamál]].
;Fædd
;Dáin
== Erlendis ==
* [[17. janúar]] - Lúðvík 4. var krýndur keisari [[Heilaga rómverska ríkið|Heilaga rómverska ríkisins]].
* [[24. janúar]] - [[Játvarður 3.]] Englandskonungur gekk að eiga [[Filippa af Hainaut|Filippu af Hainaut]].
* [[1. febrúar]] - Karlleggur [[Kapet-ætt]]ar dó út í Frakklandi með [[Karl 4. Frakkakonungur|Karli 4.]]
* [[29. maí]] - [[Filippus 6. Frakkakonungur|Filippus 6.]] varð fyrsti konungur Frakklands af [[Valois-ætt]].
* [[1. apríl]] - [[Jóhanna 2. Navarradrottning|Jóhanna 2.]] varð drottning [[Konungsríkið Navarra|Navarra]] og þar með slitnaði konungssamband Frakklands og Navarra.
* [[4. apríl]] - [[Niðarósdómkirkja]] brann.
* [[1. maí]] - [[Edinborg-Northampton-sáttmálinn]]: [[Konungur Englands]] viðurkennir sjálfstæði [[Skotland]]s.
* [[12. maí]] - [[Nikulás V mótpáfi|Nikulás V]] varð mótpáfi.
* [[17. júlí]] - [[Davíð 2. Skotakonungur|Davíð]], krónprins [[Skotland]]s (síðar Davíð 2.) giftist [[Jóhanna af Englandi, Skotadrottning|Jóhönnu]], dóttur [[Játvarður 2.|Játvarðs 2.]] Englandskonungs. Hann var þá fjögurra ára en brúðurin nýorðin sjö ára.
;Fædd
* [[29. september]] - [[Jóhanna af Kent]], kona Játvarðar svarta prins (d. [[1385]]).
* [[9. október]] - [[Pétur 1. Kýpurkonungur|Pétur 1.]], konungur Kýpur (d. [[1369]]).
* [[Benedikt XIII]] (Pedro Martínez de Luna) páfi (d. 1423).
;Dáin
* [[1. febrúar]] - [[Karl 4. Frakkakonungur]] (f. [[1294]]).
* [[12. október]] - [[Klementía af Ungverjalandi]], Frakklandsdrottning, seinni kona [[Loðvík 10.|Loðvíks 10.]] (f. [[1293]]).
[[Flokkur:1328]]
[[Flokkur:1321-1330]]
3fafqdkw6emaf7gz1tdqiy4mmoy728i
1329
0
27634
1986853
1905454
2026-11-12T16:41:31Z
Berserkur
10188
1986853
wikitext
text/x-wiki
{{Ár|
[[1326]]|[[1327]]|[[1328]]|[[1329]]|[[1330]]|[[1331]]|[[1332]]|
[[1311–1320]]|[[1321–1330]]|[[1331–1340]]|
[[13. öldin]]|[[14. öldin]]|[[15. öldin]]|
}}
[[Mynd:Portativ.png|thumb|right|Organum frá miðöldum.]]
Árið '''1329''' ('''MCCCXXIX''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]])
== Atburðir ==
* [[Snorri Narfason]] lögmaður lét skera sundur vébönd kringum lögréttu á [[Alþingi]]. Fyrir það var hann sviptur lögmannsembættinu.
* [[Arngrímur Brandsson]] prestur í Odda og síðar ábóti í [[Þingeyraklaustur|Þingeyraklaustri]] kom til landsins með ''organum'' sem hann hafði smíðað sjálfur og er það fyrsta [[orgel]]ið sem sögur fara af á Íslandi. Sættir náðust um fjármál klaustursins sama ár.
===Fædd===
===Dáin===
* [[Hallbera Þorsteinsdóttir]] abbadís í [[Reynistaðarklaustur|Reynistaðarklaustri]] (eða [[1330]]).
== Erlendis ==
* Apríl - [[Jóhannes XXII]] páfi [[bannfæring|bannfærði]] [[Nikulás V mótpáfi|Nikulás V mótpáfa]].
* [[6. júní]] - [[Játvarður 3.]] Englandskonungur sór [[Filippus 6. Frakkakonungur|Filippusi 6.]] Frakkakonungi hollustueið sem hertoginn af [[Akvitanía|Akvitaníu]], sem var lén Frakkakonungs.
* [[7. júní]] - [[Davíð 2. Skotakonungur|Davíð 2.]] varð Skotakonungur, 5 ára gamall.
* [[11. júní]] - [[Ottómanveldið]] vann sigur á [[Býsans]] við Pelekanon, þar sem nú er nágrenni Istanbúl.
* [[Valdimar 3.]] Danakonungur lagði niður konungdóm, 15 ára að aldri, og [[Kristófer 2.]] tók aftur við, þó aðeins á [[Sjáland]]i og [[Skánn|Skáni]].
===Fædd===
* [[26. september]] - [[Anna af Bæjaralandi]], keisaradrottning og drottning Bæheims, kona [[Karl 4. keisari|Karls 4.]] keisara (d. [[1353]]).
===Dáin===
* [[7. júní]] - [[Róbert 1. Skotakonungur]] (f. [[1274]]).
* [[30. ágúst]] - Khutughtu Khan, keisari [[Júanveldið|Júanveldisins]] (f. [[1300]]).
[[Flokkur:1329]]
[[Flokkur:1321-1330]]
8twics61nlze7l3y7lk11bqmkay3uij
Egilsstaðir
0
29355
1986960
1953604
2026-11-13T01:41:41Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986960
wikitext
text/x-wiki
{{Byggð
| nafn = Egilsstaðir
| nafn_í_eignarfalli = Egilsstaða
| tegund_byggðar = [[Bær]]
| mynd = Egilsstaðir 2023.jpg
| mynd_stærð =
| mynd_alt =
| mynd_texti = Egilsstaðir, 2023
| fáni =
| innsigli =
| skjaldarmerki =
| viðurnefni =
| kjörorð =
| kort = {{Infobox mapframe|zoom=12|shape=none|stroke-width=0}}
| kort_texti =
| teiknibóla_kort = Ísland
| teiknibóla_kort_texti = Staðsetning Egilsstaða
| hnit = {{WikidataCoord|display=inline}}
| undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]]
| undirskipting_nafn = [[Ísland]]
| undirskipting_gerð1 = [[Landshlutar Íslands|Landshluti]]
| undirskipting_nafn1 = [[Austurland]]
| undirskipting_gerð2 = [[Kjördæmi Íslands|Kjördæmi]]
| undirskipting_nafn2 = [[Norðausturkjördæmi|Norðaustur]]
| undirskipting_gerð3 = [[Sveitarfélög Íslands|Sveitarfélag]]
| undirskipting_nafn3 = [[Múlaþing]]
| stofnun_titill = Stofnun
| stofnun_dagsetning =
| leiðtogi_titill =
| leiðtogi_nafn =
| leiðtogi_flokkur =
| heild_gerð = Egilsstaðir
| flatarmál_neðan =
| flatarmál_heild_km2 =
| hæð_m =
| mannfjöldi_neðan = {{Íbúafjöldi byggðarkjarna|heimild}}
| mannfjöldi_frá_og_með = {{Íbúafjöldi byggðarkjarna|ár}}
| mannfjöldi_heild = {{Íbúafjöldi byggðarkjarna|Egilsstaðir}}
| mannfjöldi_þéttleiki_km2 =
| mannfjöldi_eyða1_titill = Egilsstaðir og [[Fellabær]]
| mannfjöldi_eyða1 = {{#expr:{{Íbúafjöldi byggðarkjarna|Egilsstaðir}} + {{Íbúafjöldi byggðarkjarna|Fellabær}}}}
| mannfjöldi_heiti_íbúa = Egilsstaðabúar<ref>{{Cite web|url=https://malfar.arnastofnun.is/grein/66429|title=Egilsstaðabúar|website=Málfarsbankinn|access-date=2025-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250225024657/https://malfar.arnastofnun.is/grein/66429|archive-date=2025-02-25|url-status=dead}}</ref>
| póstnúmer_gerð = [[Listi yfir íslensk póstnúmer|Póstnúmer]]
| póstnúmer = 700
| vefsíða = {{URL|mulathing.is}}
}}
[[File:Egilsstaðabær (áður Egilsstaðahreppur) kort.png|thumb|Kort af fyrrum Egilsstaðahrepp]]
'''Egilsstaðir''' er þéttbýlisstaður austan [[Lagarfljót]]s á [[Fljótsdalshérað]]i, skammt frá Lagarfljótsbrú. Frá miðri 20. öld hefur bærinn þróast hratt sem helsta verslunar- og þjónustumiðstöð Austurlands, enda mætast þar þjóðvegir úr öllum áttum. Þar búa um 2.600 manns (2024).
== Saga ==
Í skrifuðum heimildum er getið um Egilsstaði sem þingstað frá fimmtándu öld. Getið er um Eyvindará í [[Droplaugarsonasaga|Droplaugarsonasögu]] og [[Fljótsdæla saga|Fljótsdælu]].
Þéttbýlismyndun á Egilsstöðum má rekja til [[Jón Bergsson|Jóns Bergssonar]] (1855-1923), stórbónda, sem lagði grunninn að aukinni verslun og þjónustu á Egilsstaðabýlinu með byggingu á stóru íbúðarhúsi þar í upphafi 20. aldar. Húsið var einnig nýtt til ferðaþjónustu. Jón keypti jörðina Egilsstaði í lok 19. aldar vegna staðsetningar en hann á að hafa sagt: „Hér verða vegamót“, sem reyndust orð að sönnu.
<ref>{{cite web
|url=http://www.simnet.is/egilsstadir/sagan.htm
|title=Um sögu Egilsstaðabæjar
|accessdate=2011-05-30
|archive-date=2012-03-20
|archive-url=https://web.archive.org/web/20120320014745/http://www.simnet.is/egilsstadir/sagan.htm
|url-status=dead
}}</ref>
Ásamt öðrum hafði Jón einnig frumkvæði að stofnun [[Kaupfélag Héraðsbúa|Kaupfélags Héraðsbúa]] (KHB) með aðsetur þar árið 1909.
<ref>{{cite web
|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4282470
|title=Pöntunarfjelag Fljótsdalshéraðs
|accessdate=2011-05-30
}}</ref>
<ref>{{cite web
|url=http://www3.hi.is/~ajonsson/kennsla_2004/Verkefni_bygg/Egilsstadir.doc
|title=Austur-Hérað: Egilsstaðir
|accessdate=2011-05-30
}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref>
Brýr yfir Lagarfljót og Eyvindará og „akbraut" yfir Fagradal fylgdu í kjölfarið. Í framhaldinu var póst- og símaþjónustu fyrir Austurland valinn staður á Egilsstöðum.<ref>{{cite web
|url=http://www.vegagerdin.is/um-vegagerdina/sagan/sogulegar-upplysingar/1903/nr/585
|title=Akbrautin um Fagradal
|publisher=Austri, 17. janúar 1903, 13. árg., 2. tbl.
|accessdate=2011-05-30
|archive-date=2011-07-26
|archive-url=https://web.archive.org/web/20110726115115/http://www.vegagerdin.is/um-vegagerdina/sagan/sogulegar-upplysingar/1903/nr/585
|url-status=dead
}}</ref>
Árið [[1947]] var stofnað kauptún að frumkvæði stjórnvalda, með lögum frá Alþingi. Var það einsdæmi á þeim tíma að stjórnvöld hefðu forgöngu um stofnun nýs sveitarfélags og að byggðinni væri valinn staður af [[skipulagsnefnd ríkisins]] með þeim ásetningi að þar rísi þéttbýli. Kauptúnið varð hluti af nýjum hreppi, '''Egilsstaðahreppi''', og lögðu nágrannahrepparnir [[Vallahreppur]] og [[Eiðahreppur]] land til hans. Í lögum um stofnun Egilsstaðahrepps var ákveðið að hreppurinn skyldi ná yfir jarðirnar Egilsstaði, [[Kollsstaðir|Kollsstaði]] og [[Kollsstaðagerði]] í Vallahreppi og jarðirnar Eyvindará, [[Miðhús]] og [[Dalhús]] ásamt eyðibýlinu [[Þuríðarstaðir|Þuríðarstöðum]] í Eiðahreppi. Land undir kauptúnið var tekið eignarnámi úr landi [[Sveinn Jónsson|Sveins Jónssonar]] á Egilsstöðum og greitt af ríkissjóði samkvæmt mati.<ref>{{cite web
|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=121195&pageId=1656288&lang=is
|title=Einstæð stofnun í sögu íslenskra sveitarfélaga.
|publisher=Morgunblaðið, 23. maí 1987.
|accessdate=2011-11-18
}}</ref>
Við stofnun sveitarfélagsins var fjöldi íbúa aðeins 110 manns. Bærinn fór fljótt að vaxa og dafna og hafði íbúafjöldinn tífaldast árið [[1980]], og nam þá 1.133 manns. Egilsstaðahreppur varð bæjarfélag árið [[1987]] og nefndist þá '''Egilsstaðabær'''. Í ársbyrjun [[2011]] hafði íbúafjöldi Egilsstaða tvöfaldast á þrem áratugum og nam hann þá 2.257 manns. 1. janúar 2018 var íbúafjöldi orðinn 2464 manns. Nýtt miðbæjarskipulag liggur fyrir árið 2018. <ref>[https://www.ruv.is/frett/uppsveifla-ad-hefjast-a-egilsstodum Uppsveifla að hefjast á Egilsstöðum] Rúv, skoðað 23. apríl, 2018</ref>
<ref>{{cite web
|url=http://www.hagstofa.is
|title=Hagstofa Íslands, mannfjöldi
|accessdate=2011-05-30
}}</ref>
Hinn [[7. júní]] [[1998]] sameinaðist Egilsstaðabær [[Vallahreppur|Vallahreppi]], [[Skriðdalshreppur|Skriðdalshreppi]], [[Eiðahreppur|Eiðahreppi]] og [[Hjaltastaðarhreppur|Hjaltastaðarhreppi]] undir nafninu ''[[Austur-Hérað]]''. Austur-Hérað varð svo hluti Fljótsdalshéraðs árið [[2004]]. Árið 2020 sameinaðist [[Fljótsdalshérað]] [[Borgarfjarðarhreppur|Borgarfjarðarhrepp]], [[Djúpavogshreppur|Djúpavogshrepp]] og [[Seyðisfjarðarkaupstaður|Seyðisfjarðarkaupstað]] til að gera sveitarfélagið [[Múlaþing]].
== Þekktir einstaklingar tengdir Egilsstöðum ==
* [[Vilhjálmur Einarsson]], silfurhafi í þrístökki á Ólympíuleikum.
* [[Hjálmar Jónsson (knattspyrnumaður)|Hjálmar Jónsson]], knattspyrnumaður í [[IFK Göteborg]] og landsliðsmaður.
* [[Einar Vilhjálmsson]], spjótkastari.
* [[Hreinn Halldórsson]], evrópumeistari í kúluvarpi.
* [[Sigmar Vilhjálmsson]] (Simmi Vill), sjónvarps- og viðskiptamaður.
* [[Viðar Örn Hafsteinsson]], körfuboltaþjálfari og fyrrum körfuboltamaður.
* [[Brynjar Snær Grétarsson|Brynjar Snær Grétarson]] (BSG12), körfuboltamaður og rafvirki.
* [[Brynhildur Gunnlaugsdóttir]], athafnakona og áhrifavaldur.
* [[Jónas Reynir Gunnarsson]], rithöfundur og ljóðskáld.
== Tengt efni==
* [[Gálgaás]]
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
== Tenglar ==
{{Commons|Category:Egilsstaðir|Egilsstöðum}}
* [https://www.mulathing.is/ Vefsíða Múlaþings]
{{Borgir og bæir á Íslandi}}
[[Flokkur:Egilsstaðir| ]]
[[Flokkur:Þéttbýlisstaðir Íslands]]
m0twwq6k9z5fzyz0dgtka6uh9lj17dl
1386
0
34480
1986922
1982584
2026-11-13T00:28:10Z
Berserkur
10188
1986922
wikitext
text/x-wiki
{{Ár|
[[1383]]|[[1384]]|[[1385]]|[[1386]]|[[1387]]|[[1388]]|[[1389]]|
[[1371–1380]]|[[1381–1390]]|[[1391–1400]]|
[[13. öldin]]|[[14. öldin]]|[[15. öldin]]|
}}
[[Mynd:Coat of Arms of John of Gaunt, First Duke of Lancaster (as Crown of Castile Pretender).svg|thumb|right|Skjaldarmerkið sem [[John af Gaunt]] bar eftir að hann fór að gera kröfu til ríkis í Kastilíu og Leon (kastalar og ljón).]]
Árið '''1386''' ('''MCCCLXXXVI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]])
== Á Íslandi ==
* Aðsúgur var gerður að [[Guðmundur Ormsson|Guðmundi Ormssyni]] og [[Ormur Snorrason|Ormi Snorrasyni]] á [[Alþingi]] vegna drápsins á [[Þórður Jónsson helgi|Þórði Jónssyni]] góðamanni.
* [[Annáll|Annálar]] segja frá því að menn [[Guðmundur Ormsson|Guðmundar Ormssonar]] hafi rænt og ruplað í Sunnlendinga- og Vestfirðingafjórðungi.
* [[Björn Þorbjarnarson]] lét af störfum sem lögmaður sunnan og austan.
===Fædd===
===Dáin===
== Erlendis ==
* [[14. janúar]] - Stríð hófst milli [[Austurríki]]s og [[Sviss]]. Í kjölfarið hófu kantónur Sviss enn frekari sameiningu.
* [[13. febrúar]] - [[Lýðveldið Feneyjar]] tók yfir eyjuna [[Korfú]].
* [[15. febrúar]] - Elísabet af Bosníu, lét ráða af dögum Karl 3. af Napólí.
* [[9. júlí]] - [[John af Gaunt]] fór frá [[England]]i með 5.000 menn til að fylgja eftir tilkalli sínu til kórónu [[Konungsríkið Kastilía|Kastilíu]] vegna seinni konu sinnar, [[Konstansa af Kastilíu|Konstönsu af Kastilíu]].
* [[17. ágúst]] - Karl Thopia, prins Albaníu, fór í bandalag við Lýðveldið Feneyjar. Albanía verndaði feneyska kaupmenn í landinu og Feneyjar vernduðu Albani gegn Ottómönum.
* [[18. október]] - [[Heidelberg-háskóli]] var stofnaður.
* [[21. nóvember]] - [[Tímúr]] réðst inn í [[Tbilisi]], höfuðborg Georgíu.
* Bygging hófst á [[Dómkirkjan í Mílanó|dómkirkjunni í Mílanó]].
===Fædd===
* [[Donatello]], ítalskur listamaður (d. [[1466]]).
===Dáin===
* [[24. febrúar]] - [[Karl 3. Napólíkonungur|Karl 3.]], konungur Napólí (f. [[1345]]).
* [[9. júlí]] - [[Leópold 3. Austurríkishertogi|Leópold 3.]], hertogi af Austurríki (f. [[1351]]).
* [[20. ágúst]] - [[Bo Jonsson Grip]], konunglegur marskálkur Svíþjóðar.
* [[31. desember]] - [[Jóhanna af Bæjaralandi]], drottning Bæheims (f. um [[1362]]).
* [[Euphemia de Ross]], seinni kona [[Róbert 2. Skotakonungur|Róberts 2.]] Skotakonungs.
[[Flokkur:1386]]
[[Flokkur:1381-1390]]
lx3ynvc00j6htn6xdg5yiivh0x9rvq6
Össur hvíti Þorleifsson
0
39760
1986849
390046
2026-11-12T14:27:04Z
TKSnaevarr
53243
1986849
wikitext
text/x-wiki
'''Össur hvíti Þorleifsson''' var [[landnámsmaður]].
Um hann segir í [[Landnámabók]]:
{{Tilvitnun|Össur hvíti hét maður, son Þorleifs úr Sogni. Össur vó víg í véum á Upplöndum, þá er hann var í brúðför með Sigurði hrísa; fyrir það varð hann landflótti til Íslands og nam fyrst öll Holtalönd milli Þjórsár og Hraunslækjar; þá var hann sautján vetra, er hann vó vígið. Hann fékk Hallveigar Þorviðardóttur. Þeirra son var Þorgrímur kampi, faðir Össurar, föður Þorbjarnar, föður Þórarins, föður Gríms Tófusonar.
Össur bjó í Kampaholti; hans leysingi var Böðvar, er bjó í Böðvarstóftum við Víðiskóg. Honum gaf Össur hlut í skóginum og skildi sér eftir hann barnlausan. Örn úr Vælugerði, er fyrr er getið, stefndi Böðvari um sauðatöku. Því handsalaði Böðvar Atla Hásteinssyni fé sitt, en hann ónýtti mál fyrir Erni. Össur andaðist, þá er Þorgrímur var ungur; þá tók Hrafn Þorviðarson við fjárvarðveislu Þorgríms.
Eftir andlát Böðvars taldi Hrafn til Víðiskógs og bannaði Atla, en Atli þóttist eiga. Þeir Atli fjórir fóru eftir viði; Leiðólfur var með honum. Smalamaður sagði Hrafni það, en hann reið eftir honum við átta mann; þeir fundust í Orustudal og börðust þar. Húskarlar Hrafns féllu tveir; hann varð sár. Einn féll af Atla, en (hann) varð sár banasárum og reið heim. Önundur bíldur skildi þá og bauð Atla til sín.|Landnáma}}
{{Stubbur|æviágrip}}
[[Flokkur:Landnámsmenn á Íslandi]]
gns7i77a0guyb6mf0g00hk0zmoh924i
South Park
0
52032
1986982
1984789
2026-11-13T07:01:59Z
Stephan1000000
67773
343
1986982
wikitext
text/x-wiki
{{Sjónvarpsþáttur
|show_name = South Park
|bgcolour = #7DBEA2
|image = [[Mynd:Southparkseason10opening.png|200px]]
|caption =
|format = [[Hreyfimynd]]<br />[[Skemmtun]]
|runtime = 22 min
|creator = [[Trey Parker]]<br />[[Matt Stone]]
|executive_producer = [[Trey Parker]]<br />[[Matt Stone]]
|voices = [[Trey Parker]]<br />[[Matt Stone]]<br />[[Isaac Hayes]] (1997–2006)<br />[[Mary Kay Bergman]] (1997–1999)<br />[[Eliza Schneider]] (1999–2003)<br />[[Mona Marshall]]<br />[[April Stewart]]<br />[[John 'Nancy' Hansen|John Hansen]]<br />[[Jennifer Howell]]<br /> [[Adrien Beard]]
|opentheme = „South Park Theme“ eftir [[Primus]]
|country = {{USA}} [[Bandaríkin]]
|network = {{USA}} [[Comedy Central]]<br />{{ISL}} [[Stöð 3]]
|first_aired = 13. ágúst 1997
|last_aired = Nú
|num_episodes = 343
|num_seasons = 29
|list_episodes =
|website = http://www.southparkstudios.com
|imdb_id = 0121955
|tv_com_id = 344
| }}
'''''South Park''''' ('''''SP'''''), áður sýnt á Íslandi undir titlinum '''''Trufluð tilvera''''', er [[Bandaríkin|bandarískur]] [[teiknimynd]]a-[[gamanþáttur]]. Þættirnir fjalla um fjóra stráka ([[Stan Marsh|Stan]], [[Kyle Broflovski|Kyle]], [[Eric Cartman|Cartman]] og [[Kenny McCormick|Kenny]]) sem eru í þriðja og fjórða bekk í smábænum [[South Park (bær)|South Park]] í [[Colorado]]-fylki í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Þáttaröðin, sem er ætluð fullorðnum, er þekkt fyrir gróft orðbragð og dökkt skopskyn. Þáttaröðin var sköpuð af [[Trey Parker]] og [[Matt Stone]] og hefur verið sýnd á [[Comedy Central]] frá 1997 og hefur allt frá því verið ein vinsælasta þáttaröð stöðvarinnar.
== Saga ==
=== Uppruni ===
Upphaf ''South Park'' má rekja til ársins [[1992]] þegar [[Trey Parker|Parker]] og [[Matt Stone|Stone]], sem þá voru nemendur í [[Colorado-háskóli|Colorado-háskóla]], hittust í kvikmyndakennslutíma og sköpuðu stuttmynd sem kallaðist ''[[Jesus vs. Frosty]]''. Stuttmyndin innihélt upprunalegt útlit aðalpersónanna í ''South Park''. Stuttmyndin fjallaði um aðalpersónurnar fjórar sem vöktu til lífs snjókarl með töfrahatti.
Árið [[1995]] sá [[Brian Graden]], framkvæmdarstjóri [[FOX]], stuttmyndina og veitti [[Trey Parker|Parker]] og [[Matt Stone|Stone]] umboðslaun til að gera aðra stuttmynd, ''[[Jesus vs. Santa]]''. Stuttmyndin var vinsæl og mikið notuð sem jólapóstkort á [[Internetið|internetinu]]. Hún var síðar aftur birt í þættinum ''[[A Very Crappy Christmas]]''.
=== Sjónvarpssamingur ===
Eftir útgáfu ''[[Jesus vs. Santa]]'' hófust umræður um gerð á sjónvarpsþáttum, fyrst með [[FOX]] og síðar með [[Comedy Central]]. Fyrsti sjónvarpsþátturinn, ''[[Cartman Gets an Anal Probe]]'', var sýndur [[13. ágúst]] [[1997]] á Comedy Central. Þátturinn var í 3 mánuði í vinnslu en hann var búinn til með skærum og pappír. Núna eru þættirnir unnir í hreyfimyndarforritum, fyrst [[PowerAnimator]] og síðar [[Autodesk Maya|Maya]]. Með notkun hreyfimyndaforrita tókst að minnka framleiðslutímann umtalsvert (niðri í eina viku), sem gerði [[Trey Parker|Parker]] og [[Matt Stone|Stone]] kleift að fjalla um nýliðna atburði í þáttunum sínum.
== Persónur ==
{{Aðalgrein|South Park persónur}}
[[Matt Stone]] og [[Trey Parker]] talsetja flestar karlkynspersónurnar í ''South Park'' en [[April Stewart]] og [[Mona Marshall]] (áður [[Mary Kay Bergman]] og [[Eliza Schneider]]) talsetja flestar kvenkynspersónurnar. Aðrir sem talsetja einnig í ''South Park'' eru [[Adrien Beard]] ([[Tolkien Black]]), [[Vernon Chatman]] ([[Towelie]]), [[Jennifer Howell]] ([[Bebe Stevens]]) og [[John Hansen]] ([[Mr. Slave]]).
== Þættir ==
{{Aðalgrein|Listi yfir South Park þætti}}
Sýndir hafa verið 338 ''South Park'' þættir í 28 þáttaröðum (2025).
== Verðlaun ==
=== Hlotið ===
* ''South Park'' hlaut [[Emmy-verðlaun]] árið [[2005]] fyrir þáttinn ''[[Best Friends Forever]]''<ref>{{cite web |url=http://animatedtv.about.com/cs/news/a/awards_2.htm |title=Geymd eintak |access-date=2007-10-05 |archive-date=2008-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081207065703/http://animatedtv.about.com/cs/news/a/awards_2.htm |url-status=dead }}</ref> og árið [[2007]] fyrir þáttinn ''[[Make Love, Not Warcraft]]''.<ref>{{Cite web |url=http://www.emmys.org/awards/2007pt/nominations_crtv.php?action=search_db#1 |title=Geymd eintak |access-date=2007-10-05 |archive-date=2007-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070906023154/http://www.emmys.org/awards/2007pt/nominations_crtv.php?action=search_db#1 |url-status=dead }}</ref>
* [[5. apríl]] [[2006]] hlaut þátturinn [[Peabody-verðlaunin]].
* [[CableACE-verðlaunin]] árið [[1997]] fyrir besta hreyfimynda sjónvarpsþáttinn. Þetta var í síðast skipti sem verðlaunin voru veitt.
=== Tilnefndur ===
* ''South Park'' hefur verið tilnefnt til [[Emmy-varðlaunin|Emmy-verðlaunanna]] sjö sinnum ([[1998]], [[2000]], [[2002]], [[2004]], [[2005]], [[2006]] og [[2007]]) fyrir framúrskarandi árangur á hreyfimynda sjónvarpsþætti.
* [[Teen Choice-verðlaunin]] árið [[2006]].
* Óskarsverðlaun fyrir besta upprunalega lag í kvikmyndinni ''[[South Park: Bigger, Longer & Uncut]]''.
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
== Tenglar ==
* [http://www.southparkstudios.com/ www.southparkstudios.com/] - Opinber heimasíða
* {{imdb titill|0121955}}
* ''[http://www.tv.com/show/344/summary.html South Park] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090423004113/http://www.tv.com/show/344/summary.html |date=2009-04-23 }}'' á TV.com
[[Flokkur:Bandarískir gamanþættir]]
[[Flokkur:South Park| ]]
[[Flokkur:Sjónvarpsþættir frumsýndir 1997]]
8erin9zphq9jtfrmmyxpi9mqvwudv6l
Auðunarstofa
0
52739
1986895
1962327
2026-11-12T23:19:15Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986895
wikitext
text/x-wiki
[[Mynd:Holar07.jpg|right|thumb|400px|Mynd af hinni nýju Auðunarstofu um sumar.]]
'''Auðunarstofa''' eða '''Timburstofan''' var reist á [[Hólar í Hjaltadal|Hólum]] á árunum [[1316]] til [[1317]] og stóð í tæp 500 ár eða uns hún var rifin [[1810|árið 1810]].<ref>{{Vefheimild|url=https://skraning.minjastofnun.is/Verkefni_1142.pdf|titill=Hólar í Hjaltadal: Fornleifaskráning|höfundur=Katrín Gunnarsdóttir|útgefandi=Byggðasafn Skagfirðinga|mánuður=apríl|ár=2000|bls=7}}</ref> [[Auðunn rauði|Auðunn rauði Þorbergsson]], biskup á Hólum, hafði með sér viði í timburstofuna, þegar hann kom til Íslands 1315. Viðirnir voru dregnir að vetrarlagi frá Seleyri í [[Borgarfjörður|Borgarfirði]], yfir [[Stórisandur|Stórasand]], til Hóla, þar sem timburstofan var reist.<ref>{{Cite web|url=http://www.guidetoiceland.is/talk-to-locals/article/regina/holar-in-hjaltadalur-in-north-iceland|title=The historic Hólar in Hjaltadalur, the Episcopal See and Nýibær Turf House in North-Iceland|website=Guide to Iceland|language=en|access-date=2025-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20140729073122/http://www.guidetoiceland.is/talk-to-locals/article/regina/holar-in-hjaltadalur-in-north-iceland|archive-date=2014-07-29|url-status=dead}}</ref>
Timburstofan var hluti af staðarhúsunum á Hólum, stóð fast sunnan við kirkjugarðinn. Hún var tvískipt, annars vegar [[bjálkahús]] eða [[stokkahús]], þ.e. hin eiginlega timburstofa, og hins vegar [[stafverk]]shús sem var sambyggt timburstofunni.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.glaumbaer.is/static/files/Skjol/xvi-traditional-building-methods.pdf|titill=Traditional Building Methods|höfundur=Sigríður Sigurðardóttir|útgefandi=Skagafjörður Heritage Museum|ár=2012|tungumál=en|bls=3, 8}}</ref> Stafverkshúsið var á tveimur hæðum, var neðri hæðin stundum kölluð Anddyr eða Forstofa, og sú efri Studium eða Studiumloft. Hugsanlegt er að [[svalagangur]] hafi í öndverðu verið meðfram Timburstofunni. Nafnið Auðunarstofa kemur fyrst fyrir í [[Jón Espólín|Árbókum Espólíns]], þegar sagt er frá niðurrifi stofunnar árið 1810.
Árið 1995 orðaði [[Bolli Gústavsson]] [[vígslubiskup]] þá hugmynd í [[Hólanefnd]] að láta endurgera Auðunarstofu á Hólum. Tókst með samvinnu íslenskra og norskra aðila að koma því í kring, og var Auðunarstofa hin nýja fullfrágengin sumarið 2002. Húsið er allnákvæm endurgerð stofunnar fornu, að öðru leyti en því að stafverkshlutinn er nokkru stærri, til þess að auka notagildi hússins.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/6595692?iabr=on#page/n7/mode/2up|titill=Hornsteinn lagður á Hólum|útgefandi=Feykir|mánuður=ágúst|ár=2001}}</ref>
== Tilvísanir ==
{{Reflist}}
==Heimildir==
* Þorsteinn Gunnarsson et al., ''Um Auðunarstofu'' (Reykjavík: Hólanefnd, 2004).
{{hnit|65.73422|-19.11448|region:IS|display=title}}
{{stubbur|Mannvirki|Ísland}}
[[Flokkur:Sveitarfélagið Skagafjörður]]
[[Flokkur:Mannvirki á Íslandi]]
dtl3j458cpe9t1uujsh7ky53slwn1u9
Krydd
0
55427
1986825
1979676
2026-11-12T13:23:23Z
Pierre stx
122760
Replaced image with a more recent photo
1986825
wikitext
text/x-wiki
[[Mynd:Spices1.jpg|thumb|right|Krydd á markaði í [[Agadir]] í Marokkó.]]
[[Mynd:Common_Indian_spices.jpg|thumb|right|Túrmerik, sinnepsfræ, eldpiparduft og broddkúmen.]]
'''Krydd''' er bragðmikið eða ilmríkt náttúrulegt efni sem einkum er notað til að bragðbæta eða lita [[Matur|mat]], [[kaka|kökur]] og jafnvel [[sælgæti]]. Oftast er um að ræða [[jurt]]ir ([[ber]], [[rót (planta)|rætur]], [[börkur|börk]] eða [[lauf]]) sem eru steyttar eða rifnar yfir rétti til að bæta [[bragð]] eða útlit.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/1708036|title=Krydd í tilveruna|date=18. ágúst 1989|journal=Morgunblaðið}}</ref> Einstaka dæmi eru til um annars konar lífverur sem notaðar eru í krydd, eins og [[rækja|rækjur]] sem fást bæði sem rækjuduft og rækjumauk, og [[jarðsveppur]] þurrkaður eða í olíu. Krydd eru líka notuð í [[lyf]], [[trúarathöfn|trúarathafnir]], [[snyrtivara|snyrtivörur]] og [[ilmvatn]]sgerð. [[Vanilla]] er til dæmis mikið notuð í gerð [[ilmefni|ilmefna]].<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-0-08-102659-5.00048-3 |chapter=Vanilla |title=Medicinal Plants of South Asia |year=2020 |last1=Ahmad |first1=Hafsa |last2=Khera |first2=Rasheed Ahmad |last3=Hanif |first3=Muhammad Asif |last4=Ayub |first4=Muhammad Adnan |last5=Jilani |first5=Muhammad Idrees |pages=657–669 |isbn=978-0-08-102659-5 |s2cid=241855294 }}</ref> Bæði þurrkuð krydd og kryddjurtir eru notuð í [[jurtalækningar|jurtalækningum]], en til eru mjög margar [[lækningajurt]]ir sem eru aldrei notaðar sem krydd. Áhrif kryddneyslu á [[heilsa manna|heilsu manna]] eru óviss.<ref name=":3">{{cite journal| display-authors=3|last1=Vázquez-Fresno|first1=Rosa|last2=Rosana | first2=Albert Remus R. | last3=Sajed | first3=Tanvir | last4=Onookome-Okome | first4=Tuviere | last5=Wishart | first5=Noah A. | last6=Wishart | first6=David S.|title=Herbs and Spices - Biomarkers of Intake Based on Human Intervention Studies – A Systematic Review|journal=Genes and Nutrition|volume=14|issue=18|doi=10.1186/s12263-019-0636-8|pmid=31143299|pmc=6532192|date=22 May 2019}}</ref>
Krydd kemur fyrir á ýmsu formi, sem malað duft, heilt, ferskt eða þurrkað. Oftast eru krydd geymd þurrkuð og stundum eru þau möluð til hagræðingar, en heil krydd endast lengur en möluð krydd. Heil þurrkuð krydd endast lengst og eru þannig ódýrust, enda hægt að geyma þau lengur og í meira magni. Fersk krydd, eins og [[engifer]], eru oftast bragðmeiri en þurrkuð, en endast mun skemur. Sum krydd, eins og [[túrmerik]], fást bæði fersk og þurrkuð og mulin. Fræ, eins og [[fennel]] og [[sinnep]], fást oftast þurrkuð bæði heil og mulin. Möluð krydd eru stundum sett saman í kryddblöndur eins og [[ras el hanout]], [[garam masala]] og [[za'atar]]. Fersk krydd eru stundum maukuð til að búa til kryddmauk eins og [[adobo]], [[sambal oelek]] og [[gremolata]]. [[Kryddjurt]]ir eru jurtir sem eru aðallega notaðar ferskar bæði vegna næringar og bragðs, eins og margir [[laukar]], [[garðablóðberg]], [[steinselja]] og [[minta]].
Bragðsterkt krydd er til dæmis [[pipar]] og [[eldpipar]]. [[Indland]] ber ábyrgð á 75% af kryddframleiðslu heimsins. Kryddnotkun er eitt af einkennum [[indversk matargerð|indverskrar matargerðar]] og alþjóðleg [[kryddverslun]] þróaðist fyrst þar og síðan í [[Mið-Austurlönd]]um og [[Austur-Asía|Austur-Asíu]]. Eitt af því sem hratt [[landafundatímabilið|landafundatímabilinu]] af stað á [[árnýöld]] var óþrjótandi eftirspurn Evrópumanna eftir kryddi.
== Heiti og afmörkun ==
Íslenska orðið „krydd“ kemur úr dönsku ''Krydderi'' sem aftur kemur úr [[lágþýska|lágþýsku]], ''krûde'' og ''krût'', sem merkir jurtir eða bætiefni í mat.<ref>{{vefheimild|url=https://malid.is/leit/krydd|vefsíða=Málið.is|skoðað=19.5.2023|höfundur=Ásgeir Blöndal Magnússon|dags=1989|titill=Íslensk orðsifjabók: Krydd}}</ref>
Áður fyrr var krydd stundum nefnt „urtarkram“ og „smekkbætir“. Eldra orð er „spíss“, úr [[Latína|latínu]] ''species''.<ref name=":1">{{Cite web |title=Definition of SPICE |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/spice |access-date=12. ágúst, 2022 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> Ókryddaður matur nefndist „óbreyttur matur“. Í forníslensku var (bragðsterkt) krydd sem vekur (eða eykur) matarlystina nefnt „brýni“, sem gæti verið skylt orðinu ''brine'' „saltlögur“.<ref>{{vefheimild|url=https://malid.is/leit/br%C3%BDni|vefsíða=Málið.is|skoðað=19.5.2023|höfundur=Ásgeir Blöndal Magnússon|dags=1989|titill=Íslensk orðsifjabók: Brýni}}</ref>
Krydd eru bragðefni, en til eru fleiri bragðefni en teljast vera krydd. Munurinn er samt ekki endilega alltaf skýr. Oft eru [[salt]], [[MSG]], [[laukur|laukduft]] og önnur [[bragðaukandi efni]] flokkuð sem bragðefni fremur en krydd af því þau draga fram bragðið af öðrum innihaldsefnum fremur en leggja mikið til þess sjálf.<ref>{{vísindavefurinn|67031|Er salt krydd?}}</ref> [[Sykur]] og önnur [[sætuefni]] eru líka útilokuð af því þau geta haft áhrif á næringarsamsetningu matarins, sem krydd gera yfirleitt ekki. Sykur var þó áður fyrr talinn til krydda meðan hann var sjaldséður og notaður í litlu magni.<ref>{{cite book|author=Mintz, S. W.|year=1986|title=Sweetness and power: The place of sugar in modern history|url=https://archive.org/details/sweetnesspowerpl00mint|publisher=Penguin}}</ref> Bragðmiklar [[matarolía|olíur]] og ýmis konar bragðefni úr dýra- eða svepparíkinu, eins og [[terasi]] og [[jarðsveppur]], eru líka oft útilokuð, auk bragðefna sem hafa verið búin til með aðferðum efnafræðinnar á síðustu tveimur öldum.
== Saga ==
[[Mynd:New Kingdom Egyptian Vessel HARGM9961.jpg|thumb|right|Bikar undir fórnargjafir frá tímum [[Nýja ríkið|Nýja ríkisins]] í Egyptalandi, litaður af kanelolíu.]]
Notkun krydds hefur tíðkast frá forsögulegum tíma.<ref>{{cite journal|authors=Saul, H., Madella, M., Fischer, A., Glykou, A., Hartz, S., & Craig, O. E.|date=2013|title=Phytoliths in pottery reveal the use of spice in European prehistoric cuisine|journal=PloS one|volume=8|number=8|page=e70583|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0070583}}</ref> Bæði [[sesam]] og ýmsar kryddjurtir eru nefndar í elstu heimildum frá menningarríkjum [[frjósami hálfmáninn|frjósama hálfmánans]]. Þar er meðal annars minnst á [[óreganó]], [[timian]], [[dill]], [[broddkúmen]], [[kardemomma|kardemommur]], [[fennel]] og [[saffran]]. Í [[Egyptaland hið forna|Egyptalandi hinu forna]] þróaðist markaður fyrir framandi krydd, reykelsi og ilmolíur sem komu langt að, allt frá [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]], [[Afríka sunnan Sahara|Afríku sunnan Sahara]] og [[Magreb]]-svæðinu. Í fornegypskum lækningatexta er talað um broddkúmen, [[kóríander]], fennel, [[hvítlaukur|hvítlauk]], [[laukur|lauk]], [[valmúafræ]], [[minta|mintu]] og [[piparminta|piparmintu]]. Frá Asíu fengu Egyptar [[múskat (krydd)|múskat]], [[kassía|kassíu]] og [[kanill|kanil]], saffran frá Magreb, [[mastix]] og [[grikkjasmári|grikkjasmára]] frá [[Eyjahaf]]i og [[myrra|myrru]] og [[reykelsisviður|reykelsisvið]] frá [[Púnt]]. Krydd var notað í lækningaskyni, í [[reykelsi]], ilmolíur og til að smyrja [[múmía|múmíur]].<ref>{{cite book|author=Parry, J. W.|year=1955|title=The story of spices. Economic Botany|pages=190-207|url=https://www.jstor.org/stable/pdf/4287851.pdf}}</ref> Alþjóðlega kryddverslunin milli Suðaustur- og [[Suður-Asía|Suður-Asíu]] og Miðjarðarhafssvæðisins er talin hafa hafist um 1800 f.o.t. Tamning [[úlfaldi|úlfalda]] um 900 f.o.t. auðveldaði flutninga á kryddförmum yfir Arabíuskagann.<ref name="yeshoua">{{cite journal|author1=Ben‐Yehoshua, S.|author2=Borowitz, C.|author3=Hanuš, L. O.|year=2011|title=Frankincense, myrrh, and balm of Gilead: ancient spices of Southern Arabia and Judea|journal=Horticultural Reviews|volume=39|pages=1-76}}</ref>
Krydd kemur víða fyrir í [[Biblían|Biblíunni]]. Þar er meðal annars talað um krydduð smyrsl, krydduð vín og kryddsósur. Í ''[[Fyrsta Mósebók|Fyrstu Mósebók]]'' (37:28) er sagt frá því þegar [[Jósef (sonur Jakobs)|Jósef]] er seldur til kryddkaupmanna.<ref>{{vefheimild|titill=Fyrsta Mósebók: Biblía 21. aldar|url=https://biblian.is/biblian/fyrsta-mosebok-37-kafli/|vefsíða=Hið íslenzka biblíufélag}}</ref> Í ''[[Ljóðaljóðin|Ljóðaljóðunum]]'' (4:14-15) líkir ljóðmælandinn ástmey sinni við ýmis krydd:
: Laut þín sem garður af [[granatepli|granateplum]],
: með gómsæta ávexti,
: [[henna]] og [[nardus]],
: nardus og saffran,
: [[ilmreyr]] og kanel,
: myrru og [[alóe vera|alóe]]
: og allar dýrustu ilmjurtir.<ref>{{vefheimild|url=https://biblian.is/biblian/ljodaljodin-4-kafli/|titill=Ljóðaljóðin: Biblía 21. aldar|vefsíða=Hið íslenzka biblíufélag}}</ref>
[[Mynd:Saffron gatherers, fresco from Akrotiri, 17th c BC, MPTh, 226310x.jpg|thumb|right|Stúlkur safna saffrani á fresku frá Santorini í Eyjahafi 17. öld f.o.t.]]
Í fornleifarannsóknum á minjastöðum sem tengjast [[Grikkland hið forna|Grikklandi hinu forna]] hafa fundist leifar af hvítlauk, dilli, [[sellerí]], [[kapers]], valmúa og [[portulakka|portulökku]].<ref>{{cite journal|author=Megaloudi, F.|year=2005|title=Wild and cultivated vegetables, herbs and spices in Greek antiquity (900 BC to 400 BC)|journal=Environmental Archaeology|volume=10|number=1|pages=73-82}}</ref> Eftir landvinninga [[Alexander mikli|Alexanders mikla]] á 4. öld f.o.t. blómstraði kryddverslunin milli austurs og vesturs.<ref name="yeshoua" /> Bæði [[Selevkídaríkið]] og [[Ptólemajaveldið]] högnuðust á kryddversluninni. Ptólemajarnir reyndu að færa meginsiglingaleiðina með krydd frá [[Persaflói|Persaflóa]] ([[Spasínú Karax]]) til hafna í [[Rauðahaf]]i ([[Bereníke (Egyptalandi)|Bereníke]]).<ref>{{cite book|author=Gupta, S.|year=2018|chapter=The Western Indian Ocean Interaction Sphere: Significance of the Red Sea and the Arabian/Persian Gulf Routes from the Mediterranean to India (First Century BCE–Third Century CE)|title=Stories of Globalisation: The Red Sea and the Persian Gulf from late prehistory to early modernity|pages=353-393|publisher=Brill}}</ref> Þegar [[Rómaveldi]] lagði Selevkídaríkið undir sig árið [[63 f.Kr.]] varð [[Palmýra]] helsta endastöð úlfaldalesta sem fluttu krydd frá Indlandi og Persaflóa og miðstöð kryddverslunar til annarra borgar Rómaveldis. Kanell, nardus, kassía, [[kardemomma|kardemommur]] og sérstaklega mikið magn af pipar, voru seld sem lúxusvörur um allt Rómaveldi.<ref>{{cite book|title=Rome in the East: The Transformation of an Empire|url=https://archive.org/details/romeineasttransf0000ball|author=Warwick Ball|publisher=Psychology Press|year=2000|isbn=0415113768}}</ref> [[Pliníus eldri]] kvartaði yfir piparneyslu Rómverja því að 50 milljón [[sestertía|sestertíur]] færu til Indlands í skiptum fyrir krydd.<ref>{{cite journal|author=Cobb, M.|year=2018|title=Black pepper consumption in the Roman Empire|journal=Journal of the Economic and Social History of the Orient|volume=61|number=4|pages=519-559}}</ref> Í Róm voru reist stór vöruhús til að geyma innflutt krydd og kennd við piparinn, ''Horrea Piperataria''. En Rómverjar notuðust líka við mörg krydd sem fengust frá Miðjarðarhafssvæðinu, eins og ''[[silphium]]'' (óþekkt, en líklega skylt [[djöflatað]]i), [[fennel]], [[rósmarín]], [[basil]], [[ísópur|ísóp]] og [[steinselja|steinselju]]. Auk kryddjurta, notuðu Rómverjar bragðmiklar [[Sósa|sósur]] eins og ''[[garum]]'' og ''[[defrutum]]'' til að bragðbæta mat.<ref>{{cite journal|author=Bruere, R. T.|year=1959|title=Reviewed Work(s): Apicii "Artis magiricae" libri X. The Roman Cookery Book: A Critical Translation of "The Art of Cooking" by Apicius for Use in the Study and the Kitchen by Barbara Flower and Elisabeth Rosenbaum|url=https://archive.org/details/sim_classical-philology_1959-04_54_2/page/128|journal=Classical Philology|volume=54|number=2|pages=128-130}}</ref>
[[Mynd:Spice_Trade_Map_1000-1500_CE.svg|thumb|right|Kort sem sýnir helstu verslunarleiðir krydds á síðmiðöldum.]]
Þar sem jurtirnar sem gefa af sér þurrkuð krydd vaxa aðallega í [[hitabeltið|hitabeltinu]] og kryddin voru flutt um langan veg, voru þau dýr lúxusvara í Evrópu. Sérstaklega átti það við um [[svartur pipar|svartan pipar]], kanil, broddkúmen, múskat, [[engifer]] og [[negull|negul]]. Á [[síðmiðaldir|síðmiðöldum]], sérstaklega eftir [[fall Konstantínópel]], voru kaupmenn í [[Genúa]] og [[Feneyjar|Feneyjum]] nánast einráðir á Evrópumarkaði með verslunarvörur frá [[Arabalönd|Arabaheiminum]] þangað sem mörg krydd bárust eftir verslunarleiðum um [[Indlandshaf]] og meginland [[Asía|Asíu]]. [[Mongólaveldið]] skapaði stöðugleika sem jók landflutninga á kryddum um borgir [[Mið-Asía|Mið-Asíu]] milli 13. og 14. aldar.<ref name="freedman2" /> Krydd voru hentug verslunarvara vegna þess hve þau varðveittust vel og voru dýr, þannig að jafnvel gat borgað sig að flytja lítið magn í einu. Á síðmiðöldum voru ýmis krydd notuð í evrópskri matargerð sem síðan hafa fallið í gleymsku, eins og [[paradísarkorn]], [[langpipar]], [[múskatsblóm]], nardusjurt, [[galgantrót]] og [[jövupipar]].<ref>{{cite book|title=Dangerous Tastes: The Story of Spices|url=https://archive.org/details/dangeroustastess0000dalb|series=California Studies in Food and Culture|author=Andrew Dalby|publisher=University of California Press|date=2000|isbn=0520236742}}</ref> Krydd voru ekki bara notuð í mat, heldur líka (og stundum aðallega) sem lyf.<ref>{{cite journal|author=Nam, J. K.|year=2014|title=Medieval European medicine and Asian spices|journal=Korean Journal of Medical History|volume=23|number=2|pages=319-342}}</ref> [[Vessakenningin]] leiddi til þess að krydd voru notuð til að bæta meint áhrif mataræðis á vessabúskap líkamans.<ref name="freedman2">{{cite book|author=Freedman, Paul|chapter=The Medieval Spice Trade|editor=Jeffrey M. Pilcher|title=The Oxford Handbook of Food History|url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_i9u6|series=Oxford Handbooks|year=2012|via=Oxford Academic|doi=10.1093/oxfordhb/9780199729937.013.0018}}</ref>
Leitin að nýjum verslunarleiðum með krydd, framhjá einokun [[Mamlúkar|Mamlúka]], [[Ottómanar|Ottómana]] og [[Feneyjar|Feneyinga]], á Miðjarðarhafinu, var eitt af því sem rak [[Portúgal]]a áfram í leit að siglingaleiðum suður fyrir [[Afríka|Afríku]]. Árið 1503 sneri [[Vasco da Gama]] aftur úr leiðangri til [[Indland]]s með jafn mikið af pipar í lestinni og nam árssölu Feneyinga.<ref>{{cite journal|author=O'Rourke, K. H., & Williamson, J. G.|year=2009|title=Did Vasco da Gama matter for European markets?|url=https://archive.org/details/sim_economic-history-review_2009-08_62_3/page/n134|journal=The Economic History Review|volume=62|number=3|pages=655-684}}</ref> Portúgalar versluðu auk þess beint við hafnarborgir í Norður-Evrópu, meðan Feneyingar héldu allri verslun hjá sér. Ein áhrifin af þessari auknu kryddverslun Portúgala voru að ''hækka'' verð á kryddum, þar sem hún leiddi til aukinnar eftirspurnar í upphafi.<ref name="chile">{{cite journal|author=Wright, C. A.|year=2007|title=The medieval spice trade and the diffusion of the chile|url=https://archive.org/details/gastronomica_spring-2007_7_2/page/35|journal=Gastronomica|volume=7|number=2|pages=35-43}}</ref> Hollendingar náðu svo að leggja undir sig stóran hluta þessarar verslunar á 17. öld og fluttu múskat, negul, kanel og pipar, beint frá [[Mólúkkaeyjar|Mólúkkaeyjum]], [[Srí Lanka]] og [[Malabar]], til ört vaxandi kryddmarkaða í Norður-Evrópu. Eftir að Evrópubúar uppgötvuðu [[Ameríka|Ameríku]] bárust þaðan nýjar kryddtegundir, eins og [[allrahanda]], [[eldpipar]], [[vanilla]] og [[kakó]]. [[Kristófer Kólumbus]] lýsti reynslu sinni af eldpipar í fyrsta skipti á nýársdag 1493 og á 16. öld breiddist plantan hratt út um sunnanverða Evrópu, sem staðgengill fyrir svartan pipar.<ref name="chile" /> Eldpiparinn breiddist líka hratt út í [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] og [[Austur-Indíur|Austur-Indíum]] þangað sem hann barst með portúgölskum skipum.
Í matreiðslubókinni ''Pipar í öllum mat'' nefnir [[Eggert Ólafsson]] ýmis krydd sem hafa fengist innflutt á Íslandi um miðja 18. öld, eins og pipar, múskatsblóm og múskatshnetu, kúrennur, kanil, saffran, engifer og [[piparrót]]. Hann minnist þar líka á [[einir|einiber]], þurrkuð [[bláber]], [[blóðberg]], [[vallhumall|vallhumal]], [[mjaðjurt]] og [[hvönn|hvannarrót]] sem innlendar kryddjurtir.<ref>{{vefheimild|titill=Pipar í öllum mat|höfundur=Eggert Ólafsson|url=https://nannarognvaldar.com/pipar-i-ollum-mat/|vefsíða=Konan sem kyndir ofninn sinn|skoðað=18.5.2023}}</ref> Í bókinni ''[[Einfalt matreiðsluvasakver fyrir heldri manna húsfreyjur]]'' frá aldamótunum 1800 er auk þess minnst á negul, timian, [[kúmen]], [[kerfill|kerfil]], sellerí og steinselju.<ref>{{cite book|title=Einfalt matreiðsluvasakver fyrir heldri manna húsfreyjur|year=1800|author=Marta María Stephensen|publisher=Leirárgarðar|url=https://baekur.is/bok/8ec415bb-937a-40bc-a4be-1c84d51616cb|access-date=2023-05-18|archive-date=2023-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20230518170330/https://baekur.is/bok/8ec415bb-937a-40bc-a4be-1c84d51616cb|url-status=dead}}</ref> Þetta eru svipuð krydd og eru oftast nefnd í enskum matreiðslubókum frá sama tíma, þótt þar sé kryddúrvalið mun fjölbreyttara.<ref>{{vefheimild|url=https://savoringthepast.net/2012/11/15/spices-in-the-18th-century-english-kitchen/|titill=Spices in the 18th Century English Kitchen|höfundur=Kevin Carter|dags=15.11.2012|vefsíða=Savoring the past}}</ref>
[[Mynd:Brausendercurrylolli.JPG|thumb|right|[[Efnafræðileg matargerð]] frá lokum 20. aldar notar ýmis efni og aðferðir til að búa til mat með óvenjulega áferð, bragð eða útlit.]]
Með þróun [[efnafræði]] á 18. og 19. öld urðu til [[bragðefni|bragð-]] og [[litarefni]] fyrir matvælaframleiðslu sem oft voru búin til með því að vinna efni úr þekktum kryddum eða áður óþekktum jurtum. Stundum eru talað um slík bragðefni sem „krydd“ þótt þau séu ekki náttúruleg. Önnur náttúruleg bragðefni, til dæmis [[bonítóflögur]] og [[næringarger]], eru svo oft ekki kölluð krydd af því þau eru ekki hefðbundin og/eða ekki úr jurtaríkinu. Sænski efnafræðingurinn [[Jöns Jacob Berzelius]] uppgötvaði árið 1831 aðferð til að sundra grænmetisprótíni til að búa til bragðefnið [[HPV]] sem gefur kjötbragð í súpur,<ref>{{cite book | work = Ullmanns Encyclopedia of Technical Chemistry | title = Würzen | edition = 3rd | volume = 18 | location = Munich, Berlin, Vienna | date = 1967}}</ref> og [[MSG]] var fyrst unnið úr þangi árið 1908 af japanska efnafræðingnum [[Kikunae Ikeda]]. Hann stakk upp á hugtakinu [[umami]] („ljúffengt“) yfir bragðið af efninu sem hann einangraði úr soðnu þangi ([[dashi]]).<ref>{{cite journal|author1=Lindemann, B.|author2=Ogiwara, Y.|author3=Ninomiya, Y. |year=2002|title=The discovery of umami|journal=Chemical senses|volume=27|number=9|pages=843-844}}</ref> Árið 1858 tókst franska efnafræðingnum [[Nicolas-Theodore Gobley]] að einangra bragðefnið [[vanillín]] úr vanillu og seinna á 19. öld tókst að framleiða vanillín úr [[negulolía|negulolíu]] í stað vanillu.<ref>{{cite journal| last = Gobley| first = N.-T.| title = Recherches sur le principe odorant de la vanille| journal = Journal de Pharmacie et de Chimie| year = 1858| volume = 34| pages = 401–405| url = https://books.google.com/books?id=Yrs8AAAAcAAJ&pg=PA401| ref = gobley1858}}</ref> Nú er vanillín framleitt úr olíuafleiðum.<ref>{{cite book |author1=Kamlet, Jonas |author2=Mathieson, Olin |name-list-style=amp |title=Manufacture of vanillin and its homologues U.S. Patent 2,640,083 |year=1953 |publisher=U.S. Patent Office |url=https://docs.google.com/viewer?url=patentimages.storage.googleapis.com/pdfs/US2640083.pdf |author1-link=Jonas Kamlet }}</ref> Notkun bragðefna í matvælum krefst sérstakra leyfa og í Evrópu eru slík efni merkt með [[E-númer]]i.<ref>{{vefheimild|url=https://www.mast.is/is/matvaelafyrirtaeki/efni-i-matvaelum/aukefni|titill=Aukefni|vefsíða=Matvælastofnun|skoðað=17.5.2023}}</ref> Sum E-efni eru unnin úr kryddum sem hafa verið notuð í þúsundir ára, eins og [[kúrkúmín]] (E100) unnið úr túrmeriki, [[karmín]] (E120) unnið úr kaktuslús og [[paprika|paprikuþykkni]] (E160c). Mismunandi reglur um litarefni unnið úr kryddinu [[roðaber]]i eða annattó (bixin og norbixin, E160b) urðu til dæmis til þess að ekki mátti lengur flytja morgunkornið [[Cocoa Puffs]] til Íslands frá Bandaríkjunum árið 2021.<ref>{{vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20212171555d/harka-faerist-i-bar-attuna-um-fram-tid-cocoa-puffs-a-is-landi|titill=Harka færist í baráttuna um framtíð Cocoa Puffs á Íslandi|höfundur=Eiður Þór Árnason|dags=21. október 2021|vefsíða=Vísir.is}}</ref> Dæmi um „módernísk krydd“ eru ýmis ávaxtaduft, [[agar]], [[sojalesítín]] og [[algínat]], sem eru notuð til að breyta bæði áferð, bragði og lykt.<ref>{{vefheimild|url=https://chefs.spiceology.com/modernist/|titill=Modernist|skoðað=29.6.2023|vefsíða=Spiceology Chefs}}</ref>
== Notkun og meðhöndlun ==
Krydd er fyrst og fremst notað til að [[bragð]]bæta mat í þeim tilgangi að gera hann fjölbreyttari og skemmtilegri átu<ref name=":4">{{Cite news |last=Dennett |first=Carrie |date=January 26, 2017 |title=How a full spice cabinet can keep you healthy |url=https://www.washingtonpost.com/lifestyle/wellness/spices-and-herbs-do-more-than-add-flavor-to-food--they-are-nutritional-powerhouses/2017/01/25/79dbedb4-e24c-11e6-a453-19ec4b3d09ba_story.html |newspaper=[[The Washington Post]]}}</ref> en hefur takmörkuð áhrif á [[næring]]argildi. Krydd eru líka notuð sem [[ilmefni]] í [[snyrtivara|snyrtivörur]] og [[reykelsi]]. Krydd voru lengst af í sögunni framandi og dýr vara og [[sýnileg neysla]] þeirra var því leið til að auglýsa stétt og stöðu fólks.<ref name="freedman">{{cite book|author=Paul Freedman|title=Out of the East: Spices and the Medieval Imagination|url=https://archive.org/details/outofeastspicesm0000free|year=2008|isbn=9780300151350|pages=[https://archive.org/details/outofeastspicesm0000free/page/2 2]-3}}</ref>
=== Geymsla og eldun ===
[[Mynd:Spice-shelf.jpg|thumb|right|Dæmigerð vestræn kryddhilla með heilum og möluðum kryddum, þurrkuðum kryddjurtum og kryddblöndum.]]
[[Mynd:Moulin à poivre Peugeot Paris u’Select.jpg|thumb|Piparkvörn frá Peugeot.]]
Krydd eru oftast geymd í lokuðum ílátum þar sem sól skín ekki á þau, til að varðveita rokgjörn efni og [[ilmolía|ilmolíur]] sem þau innihalda. Heil þurrkuð krydd geymast vel á þann hátt, en mörg möluð krydd missa bragðeiginleika sína hratt. Venjulega geymist heilt krydd í allt að fjögur ár, meðan malað krydd geymist í 1-3 ár.<ref>{{vefheimild|url=https://www.bhg.com/recipes/how-to/cooking-basics/how-to-store-herbs-and-spices/|titill=How to Keep Spices Fresh Longer to Make Cooking So Much Easier|höfundur=Karla Walsh|vefsíða=Better Homes & Gardens|dags=7.10.2022}}</ref>
Til að mala heil krydd fyrir notkun í [[matargerð]] er notast við [[mortél]], [[piparkvörn]] eða [[rifjárn]]. Stundum er [[kaffikvörn]] notuð til að mala mikið krydd í einu. Krydd sem er mikið notað í eldhúsinu, eins og svartur pipar, er stundum geymt í sérstakri kvörn þar sem hægt er að grípa til þess.
Bragðefni í þurrkuðum kryddum eru ýmist vatnsleysanleg eða fituleysanleg og stundum er mælt með því að hita kryddin á lágum hita (þurrkuð krydd brenna auðveldlega við) í upphafi matargerðar til að losa úr þeim ilm og bragð. Krydd er þannig oftast sett út í mat í upphafi matargerðar af því það þarf tíma til að gefa frá sér bragð, meðan ferskar kryddjurtir eru oft settar út í í lokin eða eftir að eldun lýkur.
=== Meint rotvarnargildi ===
Oft er því haldið fram að krydd hafi verið notað á miðöldum ýmist til að hindra skemmdir í mat eða fela bragð af skemmdum matvælum.<ref name="freedman"/><ref name="ThomasDaoust2012">{{cite journal |last1=Thomas |first1=Frédéric |last2=Daoust |first2=Simon P. |last3=Raymond |first3=Michel |title=Can we understand modern humans without considering pathogens?: Human evolution and parasites |journal=Evolutionary Applications |date=June 2012 |volume=5 |issue=4 |pages=368–379 |doi=10.1111/j.1752-4571.2011.00231.x |pmid=25568057 |pmc=3353360 }}</ref> Enginn fótur er fyrir þessum hugmyndum.<ref>{{cite book|author=Paul Freedman|chapter=Food Histories of the Middle Ages|editor=Kyri W. Claflin, Peter Scholliers|title=Writing Food History: A Global Perspective|isbn=1847888097|page=24}}</ref><ref>{{cite book|author=[[Andrew Dalby]]|title=Dangerous Tastes: The Story of Spices|url=https://archive.org/details/dangeroustastess0000dalb|year=2000|isbn=0520236742|page=[https://archive.org/details/dangeroustastess0000dalb/page/156 156]}}</ref><ref>{{cite book|author=Andrew Jotischky|title=A Hermit's Cookbook: Monks, Food and Fasting in the Middle Ages|year=2011|isbn=1441159916|page=170}}</ref><ref name="freedman" /> Krydd hafa raunar lítið gildi sem rotvarnarefni miðað við til dæmis [[salt]], sem auk þess var miklu ódýrara og aðgengilegra. Aðrar aðferðir sem notaðar voru á miðöldum, eins og [[súrsun]], [[reyking]] og [[þurrkun]] eru margfalt áhrifaríkari varðveisluaðferðir. Auk þess hafa krydd lengst af verið mjög dýr. Eitt pund af pipar kostaði álíka mikið og heilt svín á miðöldum og því afar ólíklegt að nokkrum hafi dottið í hug að nota piparinn til að fela óbragð af kjötinu.<ref name="freedman"/> Auk þess eru engar heimildir um slíka notkun úr matreiðslubókum.<ref name="krondl">{{cite book|author=Michael Krondl|title=The Taste of Conquest: The Rise and Fall of the Three Great Cities of Spice|url=https://archive.org/details/tasteofconquestr0000kron_u6r5|year=2007|isbn=9780345480835|page=[https://archive.org/details/tasteofconquestr0000kron_u6r5/page/n21 6]}}</ref> Raunar vöruðu sumir höfundar við því að kryddnotkun gæti aukið hættuna á að matur skemmdist hratt.<ref name="krondl"/>
=== Sýkingarhætta ===
[[Bandaríska matvæla- og lyfjaeftirlitið]] gerði árin 2007-2009 rannsókn á kryddförmum sem fluttir voru inn til Bandaríkjanna sem sýndi að um 7% farmsins væru smituð af [[salmónella|salmónellu]] sem í sumum tilvikum var [[fjölónæmar bakteríur|fjölónæm]].<ref>{{cite journal|last=Van Dorena|first=Jane M.|author2=Daria Kleinmeiera |author3=Thomas S. Hammack |author4=Ann Westerman |title=Prevalence, serotype diversity, and antimicrobial resistance of Salmonella in imported shipments of spice offered for entry to the United States, FY2007–FY2009|journal=Food Microbiology|date=June 2013|volume=34|issue=2|pages=239–251|doi=10.1016/j.fm.2012.10.002|pmid=23541190|quote=Shipments of imported spices offered for entry to the United States were sampled during the fiscal years 2007–2009. The mean shipment prevalence for Salmonella was 0.066 (95% CI 0.057–0.076)|url=https://zenodo.org/record/1258953}}</ref> Flest krydd eru elduð fyrir neyslu svo salmónellusmit hefur engin áhrif, en sum krydd, sérstaklega pipar, eru oftast borðuð hrá og höfð uppi á borðum. Mesta smithættan reyndist í sendingum frá Mexíkó og Indlandi, sem er stærsti kryddframleiðandinn.<ref name=NYT82713>{{cite news |title=Salmonella in Spices Prompts Changes in Farming |url=https://www.nytimes.com/2013/08/28/world/asia/farmers-change-over-spices-link-to-food-ills.html |access-date=August 28, 2013 |newspaper=The New York Times |date=August 27, 2013|author=Gardiner Harris}}</ref> [[Geislun]] er notuð til að draga úr hættu á bakteríusmiti.<ref>{{Cite journal|title=Effects of gamma-irradiation on the free radical and antioxidant contents in nine aromatic herbs and spices.|year = 2003|pmid = 12568551|last1 = Calucci|first1 = L.|last2 = Pinzino|first2 = C.|last3 = Zandomeneghi|first3 = M.|last4 = Capocchi|first4 = A.|last5 = Ghiringhelli|first5 = S.|last6 = Saviozzi|first6 = F.|last7 = Tozzi|first7 = S.|last8 = Galleschi|first8 = L.|journal = Journal of Agricultural and Food Chemistry|volume = 51|issue = 4|pages = 927–34|doi = 10.1021/jf020739n}}</ref><ref>{{Cite web |date=June 28, 2017 |title=Myths about Food Irradiation |url=https://ccr.ucdavis.edu/food-irradiation/myths-about-food-irradiation |access-date=July 30, 2022 |website=Center for Consumer Research |language=en}}</ref>
=== Bönnuð og varasöm krydd ===
Sum hefðbundin krydd hafa verið bönnuð vegna lyfjavirkni eða hættu á að þau skaði heilsu neytenda. Dæmi um slík „bönnuð krydd“ eru [[kannabis]] og [[hass]] (áður notuð í kryddblöndur í Marokkó og Indlandi), [[spanskfluga]] og [[tonkabaun]]ir. Fræ [[draumsóley]]jar, sem eru algengt krydd víða um heim (til dæmis seld sem [[birkes]] á Íslandi og í Danmörku), eru bönnuð í [[Singapúr]] þar sem þau innihalda lítið magn af [[morfín]]skyldu efni.<ref>{{vefheimild|url=https://www.cnb.gov.sg/drug-information/precursor-control/list-of-controlled-substance/importation-of-food-products-containing-poppy-seeds|titill=Importation of Food Products Containing Poppy Seeds|vefsíða=Central Narcotics Bureau of Singapore|skoðað=29.6.2023}}</ref> Verslun með kryddjurtir hefur líka verið bönnuð eða takmörkuð vegna ótta við að þær lendi í útrýmingarhættu. Dæmi um það er [[kava-kava]] sem er víða bönnuð og villt [[amerískt ginseng]] er líka talið í hættu.
== Kryddblöndur ==
[[Mynd:Five_spices_detailed.jpg|thumb|right|Kínversku kryddin fimm eru tengd við [[frumefnin fimm]] í kínverskum alþýðulækningum: eld, vatn, við, málm og jörð.]]
Mismunandi úrval krydda af ýmsu tagi hefur verið tengt við ákveðin menningarsvæði, eins og [[frönsku kryddin fjögur]] (''quatre épices'': pipar, negull, múskat og þurrkað engifer), [[kínversku kryddin fimm]] (五香粉: stjörnuanís, negull, kínverskur kanill, sesúanpipar og fennelfræ) og indversku kryddin sjö sem eru algeng í kryddboxum eða [[masala dabba]] (sem eru raunar mjög breytileg eftir landsvæðum, en eitt dæmi væri broddkúmen, negull, kóríander, kanill, túrmerik, grikkjasmári og kardemommur). [[Kökukrydd]], graskersbökukrydd (Bandaríkin) og búðingskrydd (Bretland), eru krydd sem er algengt að nota í kökubakstur á vesturlöndum (kanill, múskat, engifer, negull og stundum allrahanda). Sömu krydd eru notuð í norrænar [[piparkökur]] að viðbættum kardimommum.
Fjölbreyttar og flóknar kryddblöndur eru eitt af því sem einkennir matargerð í Suður-Asíu. Dæmi um þekktar kryddblöndur frá þeim heimshluta eru [[garam masala]], [[chai masala]], [[chana masala]], [[chaat masala]] og [[biryani masala]]. Frá Persíu og Mið-Austurlöndum eru þekktar kryddblöndur eins og [[advieh]] og [[baharat]] úr þurrkuðum kryddum, og [[za'atar]] úr þurrkuðum kryddjurtum. Þekktar kryddblöndur frá Afríku eru meðal annars [[ras el hanout]] og [[harissa]] (Marokkó), [[dukkah]] (Egyptaland), [[braai]] (sunnanverð Afríka), [[berbere]] og [[mitmita]] (Eþíópía), og [[peri peri]] (Malaví).<ref>{{cite book|author=Harris, J. B.|year=1998|title=The Africa Cookbook: Tastes of a Continent|url=https://archive.org/details/africacookbookta0000harr_a9x9|publisher=Simon and Schuster}}</ref> Dæmi um kryddblöndur frá Evrópu eru [[herbes de provence]] (Frakkland), [[khmeli-sumeli]] og [[adjika]] (Georgía), [[sharena sol]] (Búlgaría) og [[salamoia bolognese]] (Ítalía).
[[Mynd:Merkén.JPG|thumb|right|[[Merkén]] er kryddblanda með reyktum chili-pipar frá [[Mapuche-frumbyggjar|Mapuche-frumbyggjum]] í Chile.]]
Í [[Nýi heimurinn|Nýja heiminum]] þróuðust sérstakar hefðir fyrir notkun á kryddum. [[Molé-sósa]] er sterk kryddsósa sem er líklega upprunnin meðal frumbyggja Ameríku og inniheldur eldpipar og ýmis önnur krydd, meðal annars kakó í sumum útgáfum.<ref>{{vefheimild|url=https://theculturetrip.com/north-america/mexico/articles/a-brief-history-of-mole-mexicos-national-dish/|titill=A Brief History Of Mole, Mexico's National Dish|höfundur=Lauren Cocking|vefsíða=Culture Trip|dags=11. nóvember 2016}}</ref> [[Jerk-krydd]] eru kryddblanda sem þróaðist út frá aðferðum [[Taínóar|Taínóa]] til að hægelda svínakjöt í holum og notast við allrahanda og eldpipar.<ref>{{vefheimild|url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/brief-history-jamaican-jerk-180976597/|vefsíða=Smithsonian Magazine|höfundur=Vaughn Stafford Gray|dags=22.12.2020|titill=A Brief History of Jamaican Jerk}}</ref> Frumbyggjar Norður-Ameríku þekktu [[sassafras]] sem er notað í [[gumbo-krydd]] í [[cajun-matargerð]] og [[kreólamatargerð]].<ref>{{vefheimild|url=https://www.thespruceeats.com/what-is-file-powder-3050538|titill=What is File Powder|vefsíða=The Spruce Eats|höfundur=Diana Rattray|dags=8.5.2022}}</ref> Eldpipar, sellerí, laukur, annattó og fleiri krydd eru notuð í [[sazon]]-kryddblönduna frá Púertó Ríkó.<ref>{{vefheimild|titill=What is sazón? This spice blend is a staple in Latin American cooking|url=https://www.today.com/food/what-saz-n-spice-blend-staple-latin-american-cooking-t231917|vefsíða=Today.com|höfundur=Yi-Jin Yu|dags=6.10.2021}}</ref> [[Chimichurri]] er kryddmauk sem er algengt meðlæti með grilluðu kjöti í Suður-Ameríku.<ref>{{vefheimild|url=https://www.bbc.com/travel/article/20210531-chimichurri-the-argentinian-sauce-eaten-as-a-ritual|titill=Chimichurri: The Argentinian sauce eaten as a ritual|höfundur=Agostino Petroni|dags=1.6.2021|vefsíða=BBC.com}}</ref> Ýmsar tegundir af mikið krydduðu [[chili con carne]] eru vinsælar í Mexíkó og Bandaríkjunum.<ref>{{vefheimild|url=https://www.texasmonthly.com/food/bloody-san-antonio-origins-chili-con-carne/|titill=The Bloody San Antonio Origins of Chili Con Carne|vefsíða=Texas Monthly|höfundur=John Nova Lomax|dags=10.8.2017}}</ref>
Í Suðaustur-Asíu er algengara að mauka kryddblöndur úr ferskum hráefnum en blanda saman þurrkuðum kryddum. Þá er byrjað á að merja saman léttsteiktan skalottlauk, hvítlauk, engifer, galgantrót og eldpipar. Við þetta er svo bætt kanil, túrmerik, múskatsblómi, sítrónugrasi, pandan, karrílaufi, ristuðum jarðhnetum og öðrum innihaldsefnum. Stundum eru bragðmikil mauk eins og gerjað rækjumauk ([[terasi]]), gerjað sojamauk ([[tauco]]) og sojasíróp ([[ketjap manis]]) notuð í blönduna. Dæmi um kryddmauk af þessu tagi eru ýmsar tegundir af [[sambal]] og [[bumbu]] (Indónesía); [[rempah]] (Malasía); grænt, gult og rautt [[karrímauk]] (Taíland); [[jeow bong]] (Laos) og [[kroeung]] (Kambódía).
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
[[Flokkur:Krydd| ]]
gwo0q94gkc8g351jdvf913v70yowz41
Zulfikar Ali Bhutto
0
58492
1986850
1921582
2026-11-12T14:37:04Z
TKSnaevarr
53243
1986850
wikitext
text/x-wiki
{{Forsætisráðherra
| nafn = Zulfikar Ali Bhutto
| nafn_á_frummáli = {{nobold|ذُوالفِقار علی بُھٹّو}}
| mynd = Z A Bhutto (President of Pakistan).jpg
| myndatexti1 = Bhutto árið 1971.
| titill= Forsætisráðherra Pakistans
| stjórnartíð_start = 14. ágúst 1973
| stjórnartíð_end = 5. júlí 1977
| forseti = [[Fazal Ilahi Chaudhry]]
| forveri = [[Nurul Amin]] (1971)
| eftirmaður = [[Muhammad Khan Junejo]] (1985)
| titill2= Forseti Pakistans
| stjórnartíð_start2 = 20. desember 1971
| stjórnartíð_end2 = 14. ágúst 1973
| vara_forseti2 = [[Nurul Amin]]
| forveri2 = [[Yahya Khan]]
| eftirmaður2 = [[Fazal Ilahi Chaudhry]]
| fæddur = {{fæðingardagur|1928|5|1}}
| fæðingarstaður = [[Ratodero]], [[Sind]], [[Bombay]], [[breska Indland]]i
| dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1979|4|4|1928|5|1}}
| dánarstaður = [[Rawalpindi]], [[Púnjab (Pakistan)|Púnjab]], [[Pakistan]]
| orsök_dauða = [[Henging]]
| stjórnmálaflokkur = [[Þjóðarflokkur Pakistans]]
| háskóli = [[University of California, Berkeley]]<br />[[Christ Church, Oxford]] <br /> [[Lincoln's Inn]]
| maki = {{gifting|Shireen Amir Begum|1943|orsök=skildu}}<br />{{gifting|[[Nusrat Ispahani]]|1951}}
| börn = {{hlist|[[Benazir Bhutto|Benazir]]|[[Murtaza Bhutto|Murtaza]]|Sanam|[[Shahnawaz Bhutto|Shahnawaz]]}}
| gælunafn = ''[[Qaid|Quaid]]-e-Awām'' („alþýðuleiðtoginn“)<br />''[[Shahid|Shahīd]]-e-Āzam'' („píslarvotturinn mikli“)
| undirskrift = Zulfikar ali bhutto signature.png
}}
'''Zulfikar Ali Bhutto''' (IPA: zʊlfɪkɑɽ ɑli botɔ; 5. janúar 1928 – 4. apríl 1979) var pakistanskur [[stjórnmálamaður]]. Hann var [[forseti]] [[Pakistan]] árin [[1971]] til [[1973]] og svo [[forsætisráðherra]] 1973 til [[1977]]. Hann stofnaði Þjóðarflokk Pakistans, (Pakistan People's Party (PPP)), sem er einn af áhrifamestu stjórnmálaflokkum í landinu.
Zulfikar Ali Bhutto var tekinn af lífi með [[henging]]u eftir mjög umdeild [[réttarhöld]], þar sem hann var sakaður um að hafa fyrirskipað morð á pólitískum andstæðingi. Grunur lék á að réttarhöldunum hefði verið stjórnað á bak við tjöldin og að [[Muhammad Zia-ul-Haq]] [[hershöfðingi]] hefði haldið þar um taumana.<ref>{{Tímarit.is|1511804|„Hann barðist ennþá í böndunum“|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=6. apríl 1979|blaðsíða=18}}</ref> Í Pakistan er Bhutto oft kallaður Shaheed Zulfikar Ali Bhutto, en orðið shaheed þýðir [[píslarvottur]]. Eftir að hann var tekinn af lífi varð ekkja hans, Nusrat Bhutto, í forsvari fyrir Þjóðarflokk Pakistans og svo síðar dóttir þeirra, [[Benazir Bhutto]].
==Tilvísanir==
<references/>
{{Forsetar Pakistans}}
{{Stubbur|æviágrip}}
{{DEFAULTSORT:Bhutto, Zulfikar Ali}}
[[Flokkur:Forsetar Pakistans]]
[[Flokkur:Forsætisráðherrar Pakistans]]
{{fd|1928|1979}}
5ku5de3tjn9h0vqij1gcy2wkwtz1yzx
Þrándheimur
0
60883
1986999
1882188
2026-11-13T11:51:06Z
Berserkur
10188
1986999
wikitext
text/x-wiki
[[Mynd:Overview_of_Trondheim_2008_03.jpg|thumb|220x220px|Þrándheimur]]
[[Mynd:Nidelva-May17.jpg|thumb|Nið rennur í gegnum borgina.]]
'''Þrándheimur''' ([[norska]]: ''Trondheim'': [[suður-samíska]]: ''Tråante'', [[mannkynssaga|sögulegt]] heiti ''[[Niðarós]]'') er þriðja stærsta borg [[Noregur|Noregs]] með um 194.860 íbúa (2022). Þrándheimur er stjórnsýslumiðstöð [[Þrándheimur (sveitarfélag)|samnefnds sveitarfélags]] í [[Þrændalög]]um, sem er í miðju Noregs. Íbúar sveitarfélagsins eru 211.000.
Þrándheimur stendur þar sem [[Þrándheimsfjörður|Þrándheimsfjörð]] mætir ánni [[Nið]] (norska: Nidelva). Fyrir utan borgina er eyjan [[Niðarhólmur]] (norska: Munkholmen).
E6 þjóðvegurinn ([[Halden]] - [[Kirkenes]]) liggur í gegnum borgina og E39, sem liggur meðfram allri Vesturlandsströndinni, í gegnum m.a. [[Álasund]], [[Björgvin|Björgvin,]] [[Stafangur]] og [[Kristiansand]], og endar í [[Álaborg]] í [[Danmörk|Danmörku,]] og E14, sem liggur austur til [[Östersund|Østersund]] og [[Sundsvall]] í [[Svíþjóð]], byrjar hér. Þrándheimur er endastöð ''Dovrebanen'' og ''Rørosbanen'' járnbrautarlínanna og hér byrja ''Nordlandsbanen'', ''Trønderbanen og Meråkerbanen''. Þrándheimur er viðkomustaður [[Hurtigruten]]. Þrándheimsflugvöllur, Værnes, er alþjóðlegur flugvöllur.
[[Mynd:NTNU Trondheim Mainbuilding.jpg|vinstri|thumb|NTNU - Stjórnsýsluhús]]
Norski vísinda- og tækniháskólinn (NTNU) er staðsettur í Þrándheimi. Það er ríkisháskóli í Noregi og stærsti háskóli landsins með um 39.000 nemendur.
[[Mynd:Adresseavisens byredaksjonen.jpg|thumb|Fyrsta húsnæði Adresseavisen]]
Þrándheimur er fjölmiðlamiðstöð Mið-Noregs. Í borginni eru tvö fjölmiðlafyrirtæki: skráð fjölmiðlasamsteypa ''Adresseavisen'' og ''NRK'' (norska ríkisútvarpið), sem hefur annað af tveimur aðalskrifstofum auk ritstjórnar tveggja landsvísu útvarpsstöðva í borginni. Dagblaðið ''Adresseavisen'' kom fyrst út árið 1767 og er það elsta landsins. Stúdentablaðið ''Under Dusken'' var stofnað árið 1914 og er elsta núverandi stúdentablað Skandinavíu. Árið 2019 var fullstafræna dagblaðið ''Nidaros'' stofnað af staðbundnu dagblaðahópnum ''Amedia''.
[[Mynd:Studentersamfundet i Trondhjem, front.jpeg|thumb|Cassa Rossa stúdentabyggingin ]]
''Trøndelag Teater'' er stofnanaleikhús í Þrándheimi. Upprunalega leikhúsið er frá 1816. Frá árinu 1997 hefur gamla sviðið verið fellt inn í nýja leikhúsið sem Sonju drottning vígði. Tónleikasalur Þrándheims, ''Olavshallen'', var byggður árið 1989. Olavshallen samanstendur af tveimur sölum - Stór salur tekur 1212 í sæti og lítill salur 350. ''Trondheim Symfoniorkester & Opera (TSO)'' er norsk atvinnuhljómsveit, sem hefur aðsetur í Olavshallen í Þrándheimi .Sinfóníuhljómsveitin hélt sína fyrstu tónleika 10. desember 1909 og leika þeir á allt að 100 tónleikum árlega. Studentersamfundet i Trondhjem eru samtök fyrir námsmenn í Þrándheimi. Það var stofnað 1. október 1910. Stofnunin er með aðsetur í eigin byggingu í Þrándheimi, ''Cassa Rossa'', sem var byggð árið 1929, og er með sívalningslaga lögun sérkenni borgarmyndarinnar í Þrándheimi.[[Mynd:Nidaros cathedral front.jpg|thumb|Niðarósdómkirkjan]][[Niðarósdómkirkja]] er stærsta gotneska kirkjan á Norðurlöndum og er nyrsta miðaldakirkja heims.
Þrándheimur var áður kallaður [[Niðarós]], sem eitt sinn var höfuðborg Noregs og einnig [[Ísland]]s, þegar Norðmenn réðu yfir því. [[Leifur Eiríksson]] bjó í Þrándheimi í kringum árið [[1000]]. Við stofnun erkibiskupsstólsins í Nidaros árið 1152 var nafnið latneskt í Trundum (Trundensis) í Vatíkaninu. Nidaros trundensis þýðir bókstaflega Nidaros frá trundum eða trondæm (Trønderfylkene). Með Eiríki Ívarssyni anno 1192 heitir borgin Nidaros bæði í Nidaros í Noregi og í Róm.
Miklir brunar urðu í Þrándheimi árin [[1598]], [[1681]] [[1708]] og [[1841]]/[[1842]].
==Hverfaskipting==
[[Mynd:Flag of Trondheim.svg|thumb|110x110dp|Borgarfáninn]]Þrándheimur hafði upphaflega 22 héruð. Þessum er í dag safnað í 4 hverfaskipting:
*Midtbyen
*Østbyen
*Lerkendal
*Heimdal
==Íþróttir==
*[[Mynd:Lerkendal Stadion Trondheim 1.jpg|thumb|Lerkendal völlurinn - heimavöllur Rosenbog BK]][[Rosenborg]]: Knattspyrna
*Ranheim Fotball: Knattspyrna
*Byåsen Handball: Kvennahandbolti
*Kolstad Håndball: Karlahandbolti
*Nidaros Hockey: Íshokkí
*Nidaros Jets: Körfubolti
*Granåsen: Skíðasvæði
Granåsen skíðamiðstöðin er þjóðskíðasvæði og er helsti vettvangur Þrándheims fyrir vetraríþróttir, tengd skíðastökki, blönduðum skíðagöngum, gönguskíði og skíðaskotfimi. Aðstaðan var notuð á heimsmeistaramótinu á skíðum árið 1997, hún er notuð fyrir heimsbikarmót og verður notuð aftur á heimsmeistaramótinu á skíðum árið 2025 þar sem Þrándheimur er gestgjafi. Aðstaðan fyrir gönguskíði og skíðaskotfimi er einnig nýtt sem tónleikahöll á sumrin.
== Tenglar ==
* [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3300470 „Svipmyndir frá Þrándheimi“; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1980]
<gallery>
Mynd:Munkolmen fra sør.png|Niðarhólmur (''Munkholmen)''
Mynd:Trondheim Norwegen.JPG|Frá miðbæ Þrándheims
Mynd:Trondheim - Torget med Olav Tryggvason-monumentet (1960-tallet).jpg|Þrándheimstorgið (1960)
Mynd:City of Drontheim (JW Edy plate 72).jpg|Þrándheimur anno 1800 Máluð af John William Edy
</gallery>{{commons|Trondheim}}
{{25 stærstu borgir Noregs}}
[[Flokkur:Borgir í Noregi]]
[[Flokkur:Þrándheimur]]
{{s|997}}
0rss0vo9aup2lxw51jestpy5aax0egb
Fagurfífill
0
63601
1986969
1954975
2026-11-13T02:08:18Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986969
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name = Fagurfífill
| image = Bellis perennis white (aka).jpg
| image_width = 250px
| image_caption = Fagurfífill
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Körfublómabálkur]] (''Asterales'')
| familia = [[Körfublómaætt]] (''Asteraceae'')
| genus = ''[[Bellis]]''
| species = '''''Fagurfífill'''''
| binomial = ''Bellis perennis''
| binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]]
|synonyms =
{{hidden begin}}
* ''Aster bellis'' <small>[[Ernst Hans Ludwig Krause|E.H.L.Krause]]</small>
* ''Bellis alpina'' <small>[[Johannes Jacob Hegetschweiler|Hegetschw.]]</small>
* ''B. armena'' <small>[[Pierre Edmond Boissier|Boiss.]]</small>
* ''B. croatica'' <small>[[Michel Gandoger|Gand.]]</small>
* ''B. hortensis'' <small>[[Philip Miller|Mill.]]</small>
* ''B. hybrida'' <small>[[Michele Tenore|Ten.]]</small>
* ''B. integrifolia'' <small>[[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]] 1786 not Michx. 1803</small>
* ''B. margaritifolia'' <small>[[Rupert Huter|Huter]]</small>
* ''B. minor'' <small>[[François Alexandre Pierre de Garsault|Garsault]]</small> (''[[validly published name|nom inval.]]'')
* ''B. perennis var. caulescens'' <small>[[Alphonse Trémeau de Rochebrune|Rochebr.]]</small>
* ''B. p.'' [[form (botany)|f.]] ''discoidea'' <small>[[David Charles McClintock|D.C.McClint.]]</small>
* ''B. p.'' var. ''fagetorum'' <small>[[Charles Carmichael Lacaita|Lacaita]]</small>
* ''B. p.'' var. ''hybrida'' <small>(Ten.) [[Adriano Fiori|Fiori]]</small>
* ''B. p.'' subsp. ''hybrida'' <small>(Ten.) [[Carl Frederik Nyman|Nyman]]</small>
* ''B. p.'' var. ''margaritifolia'' <small>(Huter) Fiori</small>
* ''B. p.'' var. ''microcephala'' <small>Boiss.</small>
* ''B. p.'' f. ''plena'' <small>[[Pier Andrea Saccardo|Sacc.]]</small>
* ''B. p.'' f. ''pumila'' <small>([[Jean Maurice Casimir Arvet-Touvet|Arv.-Touv.]] & [[Dominique Dupuy|Dupuy]]) [[Georges Rouy|Rouy]]</small>
* ''B. p.'' var. ''pusilla'' <small>[[Nicola Terracciano|N.Terracc.]]</small>
* ''B. p.'' f. ''rhodoglossa'' <small>Sacc.</small>
* ''B. p.'' var. ''strobliana'' <small>[[Augusto Béguinot|Bég.]]</small>
* ''B. p.'' var. ''subcaulescens'' <small>[[Julien Victor de Martrin-Donos|Martrin-Donos]]</small>
* ''B. p.'' var. ''tubulosa'' <small>[[Franz Johann Schultz|F.J.Schultz]]</small>
* ''B. p.'' f. ''tubulosa'' <small>[[A.Kern.]]</small>
* ''B. pumila'' <small>Arv.-Touv. & Dupuy</small>
* ''B. pusilla'' <small>(N.Terracc.) [[Sandro Pignatti|Pignatti]]</small>
* ''B. scaposa'' <small>[[Jean-Emmanuel Gilibert|Gilib.]]</small> (''nom inval.'')
* ''B. validula'' <small>Gand.</small>
* ''Erigeron perennis'' <small>(L.) [[Martín Sessé y Lacasta|Sessé]] & [[José Mariano Mociño|Moc.]]</small>
{{hidden end}}
| synonyms_ref = <ref name=tpl>The source The Plant List used was the [[International Compositae Alliance]]. {{cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl/record/gcc-29324 |title=''Bellis perennis'' L. |work=[[The Plant List]]; Version 1. (published on the internet) |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] and [[Missouri Botanical Garden]] |year=2010 |access-date=November 12, 2012 |archive-date=ágúst 28, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130828210634/http://www.theplantlist.org/tpl/record/gcc-29324 |url-status=dead }}</ref>
}}
'''Fagurfífill''' ([[fræðiheiti]]: ''Bellis perennis''<ref>{{Cite web|url=https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/5WH44|title=Bellis perennis L. {{!}} COL|website=www.catalogueoflife.org|access-date=2023-04-19}}</ref>) er blóm af [[körfublómaætt]] (''Asteraceae''). Hann er uprunninn frá Evrópu,<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:184409-1|title=Bellis perennis L. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2023-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20240507203454/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:184409-1|archive-date=2024-05-07|url-status=dead}}</ref> en hefur slæðst út með mönnum víða um heim. Á Íslandi er hann orðinn ílendur á nokkrum þéttbýlisstöðum.<ref>{{Cite web|url=https://www.lystigardur.akureyri.is/is/plontur/flora-islands/bellis-perennis-3|title=Flóra Íslands|last=Akureyrarbær|website=Lystigarður Akureyrar|language=is|access-date=2023-04-19}}</ref>
[[File:Daisy flower Bellis perennis Spectral Comparison Vis UV IR.jpg|thumb|left|Fagurfífill séður með sýnilegu ljósi (efst), útfjólubláu ljósi (miðja), innrauðu ljósi (neðst).]]
== Tenglar ==
{{reflist}}
{{Wiktionary|fagurfífill}}
{{commons|Bellis perennis}}
{{commonscat|Bellis perennis}}
{{wikilífverur|Bellis perennis}}
{{Stubbur|grasafræði}}
[[Flokkur:Körfublómaætt]]
[[Flokkur:Plöntur á Íslandi]]
hqso2vmaufvdte0rd6ihxgu0gx7ntl5
The Edge
0
76024
1986990
1921231
2026-11-13T09:34:01Z
MáneyMánadóttir
103358
1986990
wikitext
text/x-wiki
[[Mynd:The Edge's face.jpg|thumb|right|The Edge]]
[[Mynd:U2 in Melbourne (49094944907) (cropped).jpg|thumb|The Edge á sviði.]]
'''David Howell Evans''' (fæddur [[8. ágúst]] [[1961]]), þekktastur sem '''The Edge''' (''brúnin'') eða '''Edge''', er [[bretland|bresk]]-[[Írland|írskur]] [[hljómborð]]s-, [[gítar]]leikari og aðalbakraddasöngvari hljómsveitarinnar [[U2]]. Árið 2003 komst hann í 24. sæti á lista ''[[Rolling Stone]]'' yfir 100 bestu gítarleikara allra tíma.<ref>{{Vefheimild|url=http://www.rollingstone.com/news/story/5937559/the_100_greatest_guitarists_of_all_time/|titill=The 100 Greatest Guitarists of All Time|ritverk=Rolling Stone|mánuður=18. september|ár=2003|mánuðurskoðað=1. maí|árskoðað=2009}}</ref>
== Tilvísanir ==
<references/>
{{DEFAULTSORT:Edge, The}}
[[Flokkur:Írskir tónlistarmenn]]
{{fe|1961|Edge, The}}
8kqm7yiolkpdaao01uixmzzybsjdnan
Bessastaðaá
0
80297
1986976
1861940
2026-11-13T03:21:43Z
~2026-60191-69
122781
/* */
1986976
wikitext
text/x-wiki
{{Á
| á = Bessastaðaá
| myndatexti =
| uppspretta = [[Gilsárvötn]]
| árós =
| lengd =
| rennsli =
| vatnasvið =
}}
'''Bessastaðaá''' er [[bergvatnsá]] í [[Fljótsdalur|Fljótsdal]]. Hún kemur úr Gilsárvötnum á [[Fljótsdalsheiði]], sem eru í um 625 m hæð, og fellur um mikið gil ofan í dalinn og rennur í [[Jökulsá í Fljótsdal]] nálægt botni [[Lagarfljót]]s. Áin dregur nafn af [[Bessastaðir í Fljótsdal|Bessastöðum í Fljótsdal]], sem eru utan við ána. Líklegt er að Bessastaðaá hafi heitið Gilsá í fornöld, en nafninu verið breytt af því að önnur [[Gilsá í Fljótsdal|Gilsá]] er í næsta nágrenni.
Á árunum 1975–1979 voru uppi áætlanir um að virkja Bessastaðaá, með [[miðlunarlón]]i í Gilsárvötnum og [[inntakslón]]i við Garðavatn (Hólmalón). Einnig átti að veita vatni til virkjunarinnar úr Hölkná og Þórisstaðakvísl. Gert var ráð fyrir jarðgöngum til stöðvarhúss skammt innan við [[Valþjófsstaður|Valþjófsstað]], á svipuðum stað og [[Fljótsdalsstöð]] er nú. Síðar var hætt við að reisa Bessastaðaárvirkjun, en stefnt <ref>{{Cite web|url=https://open.spotify.com/episode/1pUX9WpvjUDdNr9fld3bVg?si=tlxQc8n-Rt2_8_NofsQDog&utm_source=copy-link|title=Spotify|website=open.spotify.com|access-date=2026-11-13}}</ref>í staðinn að því að virkja rennsli [[jökulá]]nna í [[Kárahnjúkavirkjun]]. Sú virkjun nýtir hins vegar ekki vatnið úr Bessastaðaá. Afl Bessastaðaárvirkjunar var áætlað á bilinu 32–64 MW.<ref>{{Bókaheimild|titill=Landið þitt Ísland|höfundur=Þorsteinn Jósepsson|höfundur2=Steinþór Steinþórsson|útgefandi=Bókaútgáfan Örn og Örlygur hf|ár=1984|bls=240}}</ref>
Meðan Stóridómur var við lýði á Íslandi var ákveðið að konum sem höfðu verið dæmdar fyrir blóðskömm skyldi vera drekkt í ánni. Það urðu örlög Halldóru Jónsdóttur frá Þórarinsstöðum í Seyðisfirði [[https://open.spotify.com/episode/1pUX9WpvjUDdNr9fld3bVg?si=tlxQc8n-Rt2_8_NofsQDog&utm_source=copy-link 2]].<ref>{{Vefheimild|url=https://open.spotify.com/episode/1pUX9WpvjUDdNr9fld3bVg?si=tlxQc8n-Rt2_8_NofsQDog&utm_source=copy-link|titill=Þórarinsstaðir ,,Blóðskömm og dulsmál"|höfundur=Glæpir í gömlum húsum|útgefandi=RÚV Hlaðvörp|mánuður=Júní|ár=2025|mánuðurskoðað=Nóvember|árskoðað=2026}}</ref>
== Tilvísanir ==
<references/>
[[Flokkur:Ár á Íslandi]]
[[Flokkur:Fljótsdalshreppur]]
taht5avdov9lnfup26iyddh4xt3dm3a
1986989
1986976
2026-11-13T09:29:59Z
Akigka
183
Tók aftur breytingu frá [[Special:Contributions/~2026-60191-69|~2026-60191-69]] ([[User talk:~2026-60191-69|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:Steinninn|Steinninn]]
1861940
wikitext
text/x-wiki
{{Á
| á = Bessastaðaá
| myndatexti =
| uppspretta = [[Gilsárvötn]]
| árós =
| lengd =
| rennsli =
| vatnasvið =
}}
'''Bessastaðaá''' er [[bergvatnsá]] í [[Fljótsdalur|Fljótsdal]]. Hún kemur úr Gilsárvötnum á [[Fljótsdalsheiði]], sem eru í um 625 m hæð, og fellur um mikið gil ofan í dalinn og rennur í [[Jökulsá í Fljótsdal]] nálægt botni [[Lagarfljót]]s. Áin dregur nafn af [[Bessastaðir í Fljótsdal|Bessastöðum í Fljótsdal]], sem eru utan við ána. Líklegt er að Bessastaðaá hafi heitið Gilsá í fornöld, en nafninu verið breytt af því að önnur [[Gilsá í Fljótsdal|Gilsá]] er í næsta nágrenni.
Á árunum 1975–1979 voru uppi áætlanir um að virkja Bessastaðaá, með [[miðlunarlón]]i í Gilsárvötnum og [[inntakslón]]i við Garðavatn (Hólmalón). Einnig átti að veita vatni til virkjunarinnar úr Hölkná og Þórisstaðakvísl. Gert var ráð fyrir jarðgöngum til stöðvarhúss skammt innan við [[Valþjófsstaður|Valþjófsstað]], á svipuðum stað og [[Fljótsdalsstöð]] er nú. Síðar var hætt við að reisa Bessastaðaárvirkjun, en stefnt í staðinn að því að virkja rennsli [[jökulá]]nna í [[Kárahnjúkavirkjun]]. Sú virkjun nýtir hins vegar ekki vatnið úr Bessastaðaá. Afl Bessastaðaárvirkjunar var áætlað á bilinu 32–64 MW.<ref>{{Bókaheimild|titill=Landið þitt Ísland|höfundur=Þorsteinn Jósepsson|höfundur2=Steinþór Steinþórsson|útgefandi=Bókaútgáfan Örn og Örlygur hf|ár=1984|bls=240}}</ref>
== Tilvísanir ==
<references/>
[[Flokkur:Ár á Íslandi]]
[[Flokkur:Fljótsdalshreppur]]
my3dhbq6i34tkzh6dlk3ua9cjm153o6
Dvergastigi
0
84129
1986951
1860137
2026-11-13T01:27:31Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986951
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name = Dvergastigi
| image = Polemonium reptans 2009.jpg
| image_width = 250px
| image_caption = Blóm dvergastiga
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Lyngbálkur]] (''Ericales'')
| familia = [[Jakobsstigaætt]] (''Polemoniaceae'')
| genus = [[Jakobsstigar]] ''(Polemonium)''
| genus_authority =
| species = '''''P. reptans'''''
| binomial = ''[[Polemonium reptans]]''
| binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|L.]]) Hull
| synonyms = ''Polemonium humile'' <small>[[Richard Anthony Salisbury|Salisb.]]</small><br>''Polemonium longii'' <small>Fernald</small><br>''Polemonium quadriflorum'' <small>Raf.</small>
}}
'''Dvergastigi''' ([[fræðiheiti]]: ''Polemonium reptans''<ref name = "COL">{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/4KXJV|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 53562579|accessdate= 2023-09-19}}</ref>) er [[dulfrævingur]] sem á rætur sínar að rekja til austurhluta [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]].<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:690014-1|title=Polemonium reptans L. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2023-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230413143916/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:690014-1|archive-date=2023-04-13|url-status=dead}}</ref> Hann er lágvaxinn og blómviljugur og hefur reynst harðgerður á Íslandi.<ref>{{Cite web|url=https://www.gardaflora.is/fjolaert/polemonium-reptans|title=Polemonium reptans|website=Garðaflóra|language=is|access-date=2023-09-19}}</ref>
==Heimildir==
{{reflist}}
{{commonscat|Polemonium reptans}}
{{Wikilífverur|Polemonium reptans}}
{{stubbur|grasafræði}}
[[Flokkur:Jakobsstigar]]
iy3hy40pa0e2azqyd17il6cer3x3i5s
Lady Gaga
0
85314
1986975
1985357
2026-11-13T03:18:22Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986975
wikitext
text/x-wiki
{{Persóna
| nafn = Lady Gaga
| mynd = Lady Gaga at Joe Biden's inauguration (cropped 5).jpg
| mynd_texti = Lady Gaga á innsetningarathöfn [[Joe Biden]] árið 2021
| fæðingarnafn = Stefani Joanne Angelina Germanotta
| fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1986|3|28}}
| fæðingarstaður = [[New York-borg|New York]], [[New York-fylki|New York]], [[Bandaríkin|BNA]]
| starf = {{flatlist|
* Söngvari
* lagahöfundur
* tónskáld
* leikari
* aðgerðarsinni
}}
| ár = 2000–í dag
| stofnun = {{plainlist|
* [[Born This Way Foundation]]
* [[Haus Labs]]}}
| foreldrar =
| faðir =
| móðir =
| ættingjar =
| fjölskylda =
| module = {{Tónlistarfólk|embed=yes
| hljóðfæri = {{flatlist|
* Rödd
* píanó
}}
| stefna = {{flatlist|
* [[Popptónlist|Popp]]
* [[Danstónlist|dans]]
* [[Raftónlist|raf]]
* [[djass]]
* [[rokk]]
}}
| útgefandi = {{flatlist|
* [[Def Jam Recordings|Def Jam]]
* Cherrytree
* KonLive
* Streamline
* [[Interscope Records|Interscope]]
}}}}
| module2 = {{Hlusta|pos=center|embed=yes|filename=Lady Gaga performs The Star-Spangled Banner audio (trimmed).ogg|title=Rödd Lady Gaga|type=speech|description={{br list|Tekið upp 20. janúar 2021}}}}
| vefsíða = {{URL|ladygaga.com}}
| undirskrift = Lady Gaga autograph.svg
}}
'''Stefani Joanne Angelina Germanotta''' (f. 28. mars 1986), betur þekkt sem '''Lady Gaga''', er bandarísk söngkona, lagahöfundur og leikkona. Hún er þekkt fyrir reglulega endursköpun á ímynd sinni og fjölhæfni sína í skemmtanaiðnaðinum.
Eftir að hafa skrifað undir samning við [[Interscope Records]] árið 2007 náði Gaga alþjóðlegri frægð með fyrstu breiðskífunni sinni, ''[[The Fame]]'' (2008), og endurútgáfu hennar, ''[[The Fame Monster]]'' (2009). Plöturnar innihéldu vinsælu smáskífurnar „Just Dance“, „Poker Face“, „Bad Romance“, „Telephone“ og „Alejandro“. Önnur stúdíóplata hennar, ''[[Born This Way]]'' (2011), kannaði [[rafrokk]] og [[hljóðgervlapopp|teknópopp]] og seldist í meira en milljón eintökum í fyrstu vikunni. Titillag plötunnar sló metið yfir það lag sem seldist hraðast á [[iTunes Store]], með yfir eina milljón niðurhala innan við viku. Í kjölfar þriðju plötu hennar, ''[[Artpop]]'' (2013), sem kannaði [[raftónlist]], lagði hún áherslu á [[djass]] á plötunni ''[[Cheek to Cheek]]'' (2014) með [[Tony Bennett]] og á [[mjúkt rokk]] með plötunni ''[[Joanne (plata)|Joanne]]'' (2016).
Gaga sneri sér að leiklist og vann verðlaun fyrir aðalhlutverkin sín í þáttunum ''[[American Horror Story|American Horror Story: Hotel]]'' (2015–2016) og kvikmyndunum ''[[A Star Is Born (kvikmynd frá 2018)|A Star Is Born]]'' (2018) og ''[[House of Gucci]]'' (2021). Framlög hennar til [[A Star Is Born (tónlist)|plötu tónlistarmyndarinnar]] innihalda smáskífuna „Shallow“ sem gerðu hana að fyrstu konu til að vinna [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlaun]], [[BAFTA]]-verðlaun, [[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe-verðlaun]] og [[Grammy-verðlaunin|Grammy-verðlaun]] á einu ári. Hún sneri aftur í [[danspopp]]ið með sjöttu breiðskífu sinni, ''[[Chromatica]]'' (2020), sem innihélt smáskífuna „Rain on Me“. Árið 2021 gaf hún út aðra samstarfsplötu með Bennett, ''[[Love for Sale (Tony Bennett og Lady Gaga plata)|Love for Sale]]'' (2021), og gaf út popp-plötuna ''[[Mayhem (plata)|Mayhem]]'' (2025) sem á má finna lagið „Die with a Smile“.
Gaga er ein af söluhæsta tónlistarfólki heimsins, með um 170 milljón plötur seldar, og eina konan til að eiga fjórar smáskífur sem hafa selst í a.m.k. 10 milljónum eintaka á heimsvísu. Meðal verðlauna og viðurkenninga sem hún hlotið eru 16 Grammy-verðlaun, tvö Golden Globe-verðlaun, 22 [[MTV Video Music-verðlaunin|MTV Video Music-verðlaun]], verðlaun frá [[Frægðarhöll lagahöfunda]] og Council of Fashion Designers of America, auk viðurkenninga sem listamaður ársins (2010) og kona ársins (2015) hjá ''[[Billboard]]''. Hún hefur einnig verið talin með í nokkrum listum ''[[Forbes]]'' og var í fjórða sæti Greatest Women in Music lista [[VH1]] (2012). ''[[Time]]'' útnefndi hana sem eina af 100 áhrifamestu einstaklingum heimsins árin 2010 og 2019 og setti hana á All-''Time'' 100 Fashion Icons lista þeirra. Góðgerðastörf hennar og aktívismi fjalla helst um geðheilbrigði og [[Réttindi hinsegin fólks eftir löndum|réttindi hinsegin fólks]]. Hún rekur eigin góðgerðarsamtök, [[Born This Way Foundation]], sem styður við geðheilsu ungs fólks. Viðskiptastarfsemi hennar er meðal annars [[Haus Labs]], vegan snyrtivörufyrirtæki sem kom á markað árið 2019.
== Líf og ferill ==
=== 1986–2004: Æska ===
Stefani Joanne Angelina Germanotta fæddist 28. mars 1986 inn í [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólska]] fjölskyldu á Lenox Hill-spítalanum í [[Manhattan]], [[New York-borg]].<ref>{{Cite magazine |title=Artists: Lady Gaga |url=https://www.nme.com/artists/lady-gaga |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171001023358/http://www.nme.com/artists/lady-gaga |archive-date=October 1, 2017 |access-date=September 19, 2017 |magazine=[[NME]]}}</ref> Báðir foreldrar hennar eru af [[Ítalía|ítölskum]] uppruna.<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2017/02/05/the-gospel-according-to-lady-gaga/|ref=none|title=The provocative faith of Lady Gaga|last=Graves-Fitzsimmons|first=Guthrie|date=February 5, 2017|newspaper=[[The Washington Post]]|access-date=October 27, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170206165201/https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2017/02/05/the-gospel-according-to-lady-gaga/|archive-date=February 6, 2017}}</ref> Foreldrar hennar eru Cynthia Louise (fædd Bissett), mannvinur og framkvæmdastjóri, og Joseph Germanotta, frumkvöðull.<ref>{{Cite magazine |date=May 25, 2011 |title=Lady Gaga's Universe: Mom Cynthia Germanotta |url=https://www.rollingstone.com/music/pictures/lady-gagas-universe-20110524/mom-cynthia-germanotta-0501272 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140425033944/http://www.rollingstone.com/music/pictures/lady-gagas-universe-20110524/mom-cynthia-germanotta-0501272 |archive-date=April 25, 2014 |access-date=March 25, 2014 |magazine=[[Rolling Stone]]}}</ref> Hún á einnig yngri systur sem heitir Natali.<ref>{{Cite magazine |last=Harman |first=Justine |date=September 20, 2011 |title=Lady Gaga's Little Sister: I Support the Spectacle |url=http://people.com/style/lady-gagas-little-sister-i-support-the-spectacle/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161123090525/http://people.com/style/lady-gagas-little-sister-i-support-the-spectacle/ |archive-date=November 23, 2016 |access-date=June 6, 2016 |magazine=[[People]]}}</ref> Hún ólst upp í [[Upper West Side]]-hverfinu á Manhattan.<ref>{{Cite news |last=Reszutek |first=Dana |date=March 28, 2017 |title=Uptown to downtown, see Lady Gaga's New York |url=https://www.amny.com/entertainment/celebrities/lady-gaga-s-nyc-from-the-upper-west-side-to-lower-manhattan-places-the-singer-s-called-home-1.13048216 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171028042255/https://www.amny.com/entertainment/celebrities/lady-gaga-s-nyc-from-the-upper-west-side-to-lower-manhattan-places-the-singer-s-called-home-1.13048216 |archive-date=October 28, 2017 |access-date=October 27, 2017 |newspaper=[[amNew York Metro]]}}</ref> Frá ellefu ára aldri gekk hún í einkarekna stúlknaskólann Convent of the Sacred Heart, sem er kaþólskur skóli.<ref name="independent">{{Cite news |last=Sturges |first=Fiona |date=May 16, 2009 |title=Lady Gaga: How the world went crazy for the new queen of pop |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/lady-gaga-how-the-world-went-crazy-for-the-new-queen-of-pop-1684375.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090519184554/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/lady-gaga-how-the-world-went-crazy-for-the-new-queen-of-pop-1684375.html |archive-date=May 19, 2009 |access-date=May 26, 2009 |newspaper=[[The Independent]]}}</ref>
Gaga byrjaði að spila á [[píanó]] fjögurra ára. Hún tók píanótíma og æfði sig alla barnæskuna. Foreldrar hennar hvöttu hana til að halda áfram í tónlistinni og skráðu hana í Creative Arts Camp.{{sfn|Johnson|2012|p=20}} Á unglingsárunum söng hún á opnum hljóðnemakvöldum.{{sfn|Johnson|2012|p=26}} Hún lærði leiklist í Lee Strasberg Theatre and Film Institute í tíu ár.<ref name="leestrasburgalumna">{{Cite web |last=Manelis |first=Michele |date=October 12, 2015 |title=LSTFI Alum Lady Gaga taps into The Lee Strasberg Method |work=The Lee Strasberg Theatre & Film Institute |url=http://newyork.methodactingstrasberg.com/blog/lstfi-alumna-lady-gaga-taps-into-the-lee-strasberg-method/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160127031815/http://newyork.methodactingstrasberg.com/blog/lstfi-alumna-lady-gaga-taps-into-the-lee-strasberg-method/ |archive-date=January 27, 2016 |access-date=January 7, 2016 |publisher=[[Lee Strasberg Theatre and Film Institute]]}}</ref> Fyrsta framkoma hennar á skjánum var sem aukaleikari í tónlistarmyndbandi [[AC/DC]] fyrir lagið „Stiff Upper Lip“ árið 2000.<ref>{{cite web |last1=DeVille |first1=Chris |title=Lady Gaga Reveals She Made Her Onscreen Debut In A 2000 AC/DC Video |url=https://www.stereogum.com/2291082/lady-gaga-reveals-she-made-her-onscreen-debut-in-a-2000-ac-dc-video/news/ |website=Stereogum |date=December 17, 2024 |access-date=December 25, 2024}}</ref> Gaga fór í margar árangurslausar áheyrnarprufur fyrir sýningar í New York, en fékk þó lítið aukahlutverk í þætti úr ''The Sopranos'' árið 2001.{{sfn|Morgan|2010|page=27}}
Árið 2003 komst Gaga inn í Collaborative Arts Project 21, tónlistarskóla í Tisch School of the Arts, sem er hluti af [[New York-háskóli|New York-háskóla]] (NYU). Þar lærði hún tónlist og þróaði lagasmíðahæfileikana sína með því að skrifa ritgerðir um [[list]], [[trúarbrögð]], [[félagsleg málefni]] og [[stjórnmál]].<ref>{{Cite web |last=Florino |first=Rick |date=January 30, 2009 |title=Interview: Lady GaGa |url=http://www.artistdirect.com/nad/news/article/0,,4931544,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701004308/http://www.artistdirect.com/nad/news/article/0,,4931544,00.html |archive-date=July 1, 2017 |access-date=August 7, 2017 |agency=[[Artistdirect]]}}</ref> Árið 2005 hætti Gaga námi á öðru ári til að einbeita sér að tónlistarferlinum.<ref name="mtv 55">{{Cite news |last=Harris |first=Chris |date=June 9, 2008 |title=Lady GaGa Brings Her Artistic Vision Of Pop Music To New Album |url=http://www.mtv.com/news/1589013/lady-gaga-brings-her-artistic-vision-of-pop-music-to-new-album-and-a-new-kids-song/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140911144011/http://www.mtv.com/news/1589013/lady-gaga-brings-her-artistic-vision-of-pop-music-to-new-album-and-a-new-kids-song/ |archive-date=September 11, 2014 |access-date=May 7, 2009 |publisher=MTV News}}</ref> Í viðtali árið 2014 sagði Gaga að henni hefði verið nauðgað þegar hún var 19 ára. Hún fór síðar í meðferð vegna þessa. Hún þjáist af [[áfallastreituröskun]] (PTSD) og tengir það við atvikið. Hún hefur þakkað stuðningi lækna, fjölskyldu og vina fyrir aðstoðina sem hún fékk.<ref>{{Cite news |last=Bakare |first=Larney |date=December 2, 2014 |title=Lady Gaga reveals she was raped at 19 |url=https://www.theguardian.com/music/2014/dec/02/lady-gaga-reveals-she-was-raped |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141219013644/http://www.theguardian.com/music/2014/dec/02/lady-gaga-reveals-she-was-raped |archive-date=December 19, 2014 |access-date=December 19, 2014 |newspaper=[[The Guardian]]}}</ref>
=== 2005–2007: Upphaf ferils ===
Árið 2005 stofnaði hún hljómsveitina SGBand með nokkrum vinum úr NYU. Hljómsveitin spilaði á giggum víða í New York og var hluti af næturlífinu í [[Lower East Side]]-hverfinu.<ref name="growingupgaga">{{Cite magazine |last=Grigoriadis |first=Vanessa |author-link=Vanessa Grigoriadis |date=March 28, 2010 |title=Growing Up Gaga |url=https://nymag.com/arts/popmusic/features/65127 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100401055337/http://nymag.com/arts/popmusic/features/65127/ |archive-date=April 1, 2010 |access-date=March 29, 2010 |magazine=[[New York (tímarit)|New York]]}}</ref> Eftir New Songwriters Showcase-sýningu [[Frægðarhöll lagahöfunda|Frægðarhallar lagahöfunda]] (Songwriters Hall of Fame) í júní 2006, mælti leitarkonan Wendy Starland með henni við tónlistarframleiðandann Rob Fusari.<ref name="Fusari1">{{Cite news |last=Kaufman |first=Gil |date=March 19, 2010 |title=Lady Gaga/ Rob Fusari Lawsuit: A Closer Look |url=http://www.mtv.com/news/1634292/lady-gaga-rob-fusari-lawsuit-a-closer-look/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141003020556/http://www.mtv.com/news/1634292/lady-gaga-rob-fusari-lawsuit-a-closer-look/ |archive-date=October 3, 2014 |access-date=October 8, 2013 |publisher=MTV News}}</ref> Fusari vann með Gaga, sem ferðaðist daglega til [[New Jersey]] til að þróa lögin hennar og semja nýtt efni.{{sfn|Morgan|2010|page=36}} Hann sagði að hann hafi verið sá fyrsti sem kallaði hana „Lady Gaga“. Nafnið er dregið af laginu „Radio Ga Ga“ með [[Queen]].<ref name="Fusari2">{{Cite magazine |date=March 18, 2010 |title=Lady Gaga Sued By Producer Rob Fusari |url=https://www.billboard.com/articles/news/958922/lady-gaga-sued-by-producer-rob-fusari |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130915020236/http://www.billboard.com/articles/news/958922/lady-gaga-sued-by-producer-rob-fusari |archive-date=September 15, 2013 |access-date=October 8, 2013 |magazine=[[Billboard]]}}</ref> Samkvæmt honum varð nafnið til þegar hann reyndi að senda henni [[Smáskilaboð|textaskilaboð]] þar sem stóð „Radio Ga Ga“, en síminn [[Stafsetningarforrit|leiðrétti]] orðið „Radio“ í „Lady“.<ref>{{Cite web |last=Gibson |first=Kelsie |date=September 22, 2017 |title=How Lady Gaga Got Her Stage Name |url=https://www.popsugar.com/celebrity/what-lady-gaga-real-name-44063258 |access-date=September 17, 2024 |publisher=[[PopSugar]]}}</ref>
[[Mynd:Lady Gaga at Lollapalooza 2007 - cropped.jpg|thumb|upright=0.5|left|Gaga á [[Lollapalooza]] tónlistarhátíðinni árið 2007]]
Fusari og Gaga tóku upp og framleiddu [[rafpopp]]lög og sendu þau til framleiðenda í tónlistarbransanum.<ref name="Fusari2" /> Joshua Sarubin, yfirmaður A&R hjá [[Def Jam Recordings]], sýndi lögunum áhuga og fékk Gaga til að skrifa undir hjá Def Jam í september 2006.{{sfn|Morgan|2010|page=45}} Samningi hennar var rift þremur mánuðum síðar. Á þessum tíma kynntist hún sviðslistakonunni Lady Starlight, sem hjálpaði henni að búa til sviðspersónu sína.<ref>{{Cite web |last=Montgomery |first=James |date=May 25, 2011 |title=Lady Gaga's 'Inside The Outside': Meet The 'Perpetual Underdog' |url=http://www.mtv.com/news/1664600/lady-gaga-inside-the-outside-show-preview/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171029174614/http://www.mtv.com/news/1664600/lady-gaga-inside-the-outside-show-preview/ |archive-date=October 29, 2017 |access-date=October 29, 2017 |publisher=MTV News}}</ref> Þær byrjuðu að koma fram saman á tónleikastöðum og komu einnig fram á [[Lollapalooza]] tónlistarhátíðinni árið 2007.<ref name="seattleweekly">{{Cite news |last=Hobart |first=Erika |date=November 18, 2008 |title=Lady GaGa: Some Like it Pop |url=https://www.seattleweekly.com/2008-11-19/music/lady-gaga-some-like-it-pop/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090109192648/http://www.seattleweekly.com/2008-11-19/music/lady-gaga-some-like-it-pop |archive-date=January 9, 2009 |access-date=January 10, 2009 |work=[[Seattle Weekly]]}}</ref>
Gaga einbeitti sér í upphafi að [[Tilraunakennd tónlist|tilraunakenndri]] [[raftónlist]], en fór smám saman að blanda [[Popptónlist|poppi]] og [[glysrokk]]stíl [[David Bowie]] og Queen í lögin sín. Meðan Gaga og Lady Starlight komu fram á sýningum, hélt Fusari áfram að þróa lögin sem þau höfðu búið til saman og sendi þau til framleiðandans og plötuforstjórans Vincent Herbert.<ref name="trans26">{{Cite AV media |title=Transmission Gaga-vision: Episode 26 |date=December 16, 2008 |publisher=Lady Gaga |people=Haus of GaGa}}</ref> Í nóvember 2007 réði Herbert Gaga til útgáfufyrirtækisins síns, Streamline Records, sem var deild innan [[Interscope Records]]. Gaga hefur síðar nefnt Herbert sem þann sem uppgötvaði hana.<ref name="vincentdiscover">{{Cite news |date=October 25, 2017 |title=Singer Tamar Braxton files for divorce from husband-manager |url=http://www.dailyherald.com/article/20171025/entlife/310259876 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171109134917/http://www.dailyherald.com/article/20171025/entlife/310259876 |archive-date=November 9, 2017 |access-date=November 9, 2017 |work=[[Daily Herald (Arlington Heights)|Daily Herald]]}}</ref> Eftir að hafa verið í starfsnámi sem lagahöfundur hjá Famous Music Publishing, gerði Gaga samning við [[Sony Music|Sony/ATV]]. Fyrir vikið var hún ráðin til að skrifa lög fyrir [[Britney Spears]], [[New Kids on the Block]], [[Stacy Ferguson|Fergie]] og [[Pussycat Dolls]].<ref name="bbcover">{{Cite magazine |last=Harding |first=Cortney |date=August 15, 2009 |title=Lady Gaga: The Billboard Cover Story |url=https://www.billboard.com/articles/news/267810/lady-gaga-the-billboard-cover-story |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130309235202/http://www.billboard.com/articles/news/267810/lady-gaga-the-billboard-cover-story |archive-date=March 9, 2013 |access-date=May 6, 2010 |magazine=Billboard}}</ref> Hjá Interscope vakti Gaga athygli tónlistarmannsins [[Akon]] þegar hún söng prufuútgáfu af einu laginu hans í stúdíóinu. Akon sannfærði Jimmy Iovine, framkvæmdastjóra Interscope Geffen A&M Records um að gera sameiginlegan samning og fá Gaga einnig til að skrifa undir hjá útgáfufyrirtæki sínu, KonLive.<ref name="franchise">{{Cite news |last=Vena |first=Jocelyn |date=June 5, 2009 |title=Akon Calls Lady Gaga His 'Franchise Player' |url=http://www.mtv.com/news/1613350/akon-calls-lady-gaga-his-franchise-player/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150204001522/http://www.mtv.com/news/1613350/akon-calls-lady-gaga-his-franchise-player/ |archive-date=February 4, 2015 |access-date=June 20, 2009 |publisher=MTV News}}</ref> Seint á árinu 2007 kynntist Gaga lagahöfundinum og framleiðandanum [[RedOne]]. Hún vann með honum í viku í hljóðverinu að fyrstu plötunni sinni og skrifaði undir samning við Cherrytree Records, deild innan Interscope.<ref name="bbcover" />
=== 2008–2010: ''The Fame'' og ''The Fame Monster'' ===
Árið 2008 flutti Gaga til [[Los Angeles]] til að vinna með plötufyrirtækinu sínu við að ljúka frumraunaplötunni sinni, ''[[The Fame]]''. Platan var gefin út 19. ágúst 2008 og náði fyrsta sæti á vinsældalistum í nokkrum löndum.<ref>{{Cite news |last=Williams |first=John |date=January 14, 2009 |title=Lady GaGa's 'Fame' rises to No. 1 |url=http://jam.canoe.ca/Music/Artists/L/Lady_GaGa/2009/01/14/8022056-jam.html |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629212048/http://jam.canoe.com/Music/Artists/L/Lady_GaGa/2009/01/14/8022056-jam.html |archive-date=June 29, 2015 |publisher=[[Jam!]]}}</ref> Fyrstu tvær smáskífur plötunnar, „Just Dance“ og „Poker Face“, náðu fyrsta sæti í Ástralíu, Bandaríkjunum, Bretlandi og Kanada. „Poker Face“ var einnig mest selda smáskífa ársins 2009 á heimsvísu með 9,8 milljónir seld eintök það ár og var á [[Digital Song Sales|Digital Songs]]-lista ''[[Billboard]]'' í 83 vikur.<ref>{{Cite web |title=Digital Music Sales Around The World |url=http://www.ifpi.org/content/library/DMR2010.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120222025232/http://www.ifpi.org/content/library/DMR2010.pdf |archive-date=February 22, 2012 |access-date=August 4, 2017 |publisher=[[International Federation of the Phonographic Industry]] |page=10}}</ref> Þrjár aðrar smáskífur voru gefnar út af plötunni: „Eh, Eh (Nothing Else I Can Say)“, „LoveGame“ og „Paparazzi“. Endurhljóðblandaðar (e. remix) útgáfur smáskífanna af ''The Fame'', að undanskildu „Eh, Eh (Nothing Else I Can Say)“, voru gefnar út á plötunni ''[[Hitmixes]]'' í ágúst 2009.<ref>{{Cite web |title=Hit Mixes – Lady Gaga |url=https://www.allmusic.com/album/hit-mixes-mw0000825184 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107222336/https://www.allmusic.com/album/hit-mixes-mw0000825184 |archive-date=November 7, 2017 |access-date=November 7, 2017 |publisher=AllMusic}}</ref> Á 52. árlegu [[Grammy-verðlaunin|Grammy-verðlaununum]] unnu ''The Fame'' og „Poker Face“ til verðlauna fyrir bestu dans-/raftónlistarplötuna (Best Dance/Electronica Album) og bestu dansupptökuna (Best Dance Recording).<ref>{{Cite news |date=February 1, 2010 |title=List of Grammy winners |url=http://www.cnn.com/2010/SHOWBIZ/Music/01/31/grammys.winner.list/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100419055243/http://www.cnn.com/2010/SHOWBIZ/Music/01/31/grammys.winner.list/index.html |archive-date=April 19, 2010 |access-date=April 25, 2010 |publisher=CNN}}</ref>
[[Mynd:Lady Gaga - The Monster Ball Tour - Burswood Dome Perth (4482953251).jpg|thumb|upright|Gaga á [[The Monster Ball Tour]] tónleikaferðalaginu árið 2010]]
Gaga fór í tónleikaferðalag, [[The Fame Ball Tour]], sem stóð frá mars til september 2009.{{sfn|Morgan|2010|p=131}} Á meðan hún ferðaðist um heiminn samdi hún átta lög fyrir ''[[The Fame Monster]]'', endurútgáfu af ''The Fame''.<ref>{{Cite press release |title=Lady Gaga Returns With 8 New Songs on 'The Fame Monster' |date=October 8, 2009 |url=http://www.prnewswire.com/news-releases/lady-gaga-returns-with-8-new-songs-on-the-fame-monster-63780227.html |access-date=October 9, 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091011005910/http://www.prnewswire.com/news-releases/lady-gaga-returns-with-8-new-songs-on-the-fame-monster-63780227.html |archive-date=October 11, 2009 |agency=[[PR Newswire]]}}</ref> Nýju lögin voru einnig gefin út sem sjálfstæð [[stuttskífa]] þann 18. nóvember 2009. Fyrsta smáskífa plötunnar, „Bad Romance“, kom út einum mánuði fyrr og náði fyrsta sæti í Bretlandi og Kanada. „Telephone“, með [[Beyoncé]], var önnur smáskífan af plötunni. Þriðja smáskífan, „Alejandro“, olli deilum þar sem tónlistarmyndbandið var talið vera [[guðlast]] af Catholic League samtökunum.<ref>{{Cite web |date=June 9, 2010 |title=Lady Gaga Mimics Madonna |url=http://www.catholicleague.org/lady-gaga-mimics-madonna/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630021632/http://www.catholicleague.org/lady-gaga-mimics-madonna/ |archive-date=June 30, 2017 |access-date=October 27, 2017 |publisher=[[Catholic League]]}}</ref> Tónlistarmyndbandið við „Bad Romance“ varð myndbandið með mesta áhorf á [[YouTube]] í apríl 2010, og í október sama ár varð Gaga fyrsta manneskjan með meira en einn milljarð samtals áhorf á síðunni.<ref>{{Cite magazine |last=O'Neill |first=Megan |date=April 14, 2010 |title=Lady Gaga's Bad Romance Is Officially The Most Viewed Video On YouTube Ever |url=http://www.adweek.com/digital/lady-gaga%E2%80%99s-bad-romance-is-officially-the-most-viewed-video-on-youtube-ever/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170514111237/http://www.adweek.com/digital/lady-gaga%E2%80%99s-bad-romance-is-officially-the-most-viewed-video-on-youtube-ever/ |archive-date=May 14, 2017 |access-date=May 14, 2017 |magazine=[[Adweek]]}}</ref> Á [[MTV Video Music-verðlaunin|MTV Video Music-verðlaununum]] 2010 vann hún átta verðlaun af 13 tilnefningum, þar á meðal myndband ársins (Video of the Year) fyrir „Bad Romance“.<ref>{{Cite web |date=September 12, 2010 |title=MTV Video Music Awards 2010 |url=http://www.mtv.com/ontv/vma/2010/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150205094153/http://www.mtv.com/ontv/vma/2010/ |archive-date=February 5, 2015 |access-date=January 30, 2012 |publisher=MTV}}</ref> Hún var mest tilnefnda listakonan á einu ári og fyrsta konan til að fá tvær tilnefningar fyrir myndband ársins á sömu athöfn.<ref>{{Cite web |last=Kaufman |first=Gil |date=August 3, 2010 |title=Lady Gaga's 13 VMA Nominations: How Do They Measure Up? |url=http://www.mtv.com/news/1644983/lady-gagas-13-vma-nominations-how-do-they-measure-up/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170510064405/http://www.mtv.com/news/1644983/lady-gagas-13-vma-nominations-how-do-they-measure-up/ |archive-date=May 10, 2017 |access-date=December 16, 2016 |publisher=MTV News}}</ref> ''The Fame Monster'' vann Grammy-verðlaun fyrir bestu poppsöngplötuna (Best Pop Vocal Album), og „Bad Romance“ vann fyrir besta poppsöng kvenna (Best Female Pop Vocal) og besta stutta tónlistarmyndbandið (Best Short Form Music Video) á 53. árlegu Grammy-verðlaununum.<ref>{{Cite web |title=53rd annual Grammy awards: The winners list |url=http://marquee.blogs.cnn.com/2011/02/13/53rd-annual-grammy-awards-the-winners-list/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708172128/http://marquee.blogs.cnn.com/2011/02/13/53rd-annual-grammy-awards-the-winners-list/ |archive-date=July 8, 2011 |access-date=July 17, 2011 |publisher=CNN}}</ref>
Árið 2009 var Gaga með metfjölda vikna á [[UK Singles Chart]] og varð listakonan með flestar niðurhalningar ársins í Bandaríkjunum með 11,1 milljón niðurhöl, sem kom henni í ''[[Heimsmetabók Guinness]]''.<ref>{{Cite web |title=Most cumulative weeks on UK singles chart in one year |url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/most-cumulative-weeks-on-uk-singles-chart-in-one-year |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924130850/http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/most-cumulative-weeks-on-uk-singles-chart-in-one-year |archive-date=September 24, 2015 |access-date=November 7, 2017 |website=[[Guinness World Records]]}}</ref> Á heimsvísu hafa ''The Fame'' og ''The Fame Monster'' saman selst í meira en 15 milljónum eintaka, og sú síðarnefnda var önnur mest selda platan árið 2010.<ref>{{Cite news |date=February 27, 2012 |title=Lady Gaga adds second show in Singapore |url=http://www.asiaone.com/print/News/Latest%2BNews/Showbiz/Story/A1Story20120227-330396.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171204222917/http://www.asiaone.com/print/News/Latest%2BNews/Showbiz/Story/A1Story20120227-330396.html |archive-date=December 4, 2017 |access-date=December 4, 2017 |publisher=[[AsiaOne]]}}</ref> Gaga hóf aðra tónleikaferð, [[The Monster Ball Tour]], og gaf út ''[[The Remix]]'', síðustu plötuna sína hjá Cherrytree Records.<ref>{{Cite news |last=Newman |first=Melinda |date=June 29, 2011 |title=Martin Kierszenbaum has a knack for finding the next big thing |url=https://www.latimes.com/entertainment/music/la-xpm-2011-jun-29-la-et-martin-kierszenbaum-20110629-story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029223357/http://articles.latimes.com/2011/jun/29/entertainment/la-et-martin-kierszenbaum-20110629 |archive-date=October 29, 2013 |access-date=February 13, 2013 |newspaper=[[Los Angeles Times]]}}</ref> The Monster Ball Tour stóð frá nóvember 2009 til maí 2011 og þénaði 227,4 milljónir Bandaríkjadala.<ref>{{Cite magazine |last=Waddell |first=Ray |date=May 5, 2011 |title=Lady Gaga's Monster Ball Tour Breaks Record for Debut Headlining Artist |url=https://www.billboard.com/articles/photos/live/471708/lady-gagas-monster-ball-tour-breaks-record-for-debut-headlining-artist |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509041933/http://www.billboard.com/articles/photos/live/471708/lady-gagas-monster-ball-tour-breaks-record-for-debut-headlining-artist |archive-date=May 9, 2013 |access-date=June 2, 2011 |magazine=Billboard}}</ref> Tónleikar sem haldnir voru í [[Madison Square Garden]] í New York-borg voru teknir upp fyrir sérstaka [[HBO]] sjónvarpsþætti, ''Lady Gaga Presents the Monster Ball Tour: At Madison Square Garden''.<ref>{{Cite web |title=Lady GaGa Presents The Monster Ball Tour: At Madison Square Garden |url=http://www.emmys.com/shows/lady-gaga-presents-monster-ball-tour-madison-square-garden |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150110192149/http://www.emmys.com/shows/lady-gaga-presents-monster-ball-tour-madison-square-garden |archive-date=January 10, 2015 |access-date=August 25, 2011 |publisher=[[Academy of Television Arts & Sciences]]}}</ref>
=== 2011–2014: ''Born This Way'', ''Artpop'', og ''Cheek to Cheek'' ===
Í febrúar 2011 gaf Gaga út „Born This Way“, smáskífu af [[Born This Way|samnefndri plötu]]. Lagið seldist í meira en milljón eintökum á innan við fimm dögum.<ref name="champ">{{Cite web |date=May 18, 2011 |title=The Lady Is a Champ: Lady Gaga Sets Twitter Record |url=https://www.livescience.com/33288-lady-gagas-world-records.html/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702233957/http://www.livescience.com/33288-lady-gagas-world-records.html |archive-date=July 2, 2013 |website=[[LiveScience]]}}</ref> Það komst á topp [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] og varð þúsundasta lagið til að ná fyrsta sæti í sögu listans.<ref>{{Cite magazine |last=Trust |first=Gary |date=February 16, 2011 |title=Lady Gaga Claims 1,000th Hot 100 No. 1 with 'Born This Way' |url=https://www.billboard.com/articles/news/473025/lady-gaga-claims-1000th-hot-100-no-1-with-born-this-way |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130325075536/http://www.billboard.com/articles/news/473025/lady-gaga-claims-1000th-hot-100-no-1-with-born-this-way |archive-date=March 25, 2013 |access-date=February 16, 2011 |magazine=Billboard}}</ref> Önnur smáskífa plötunnar, „Judas“, kom út tveimur mánuðum síðar, og „The Edge of Glory“ varð þriðja smáskífan hennar. Bæði lögin náðu topp-10 í Bandaríkjunum og Bretlandi.<ref name="USsongpeaks">{{Cite magazine |title=Lady Gaga Chart History: Hot 100 |url=https://www.billboard.com/artist/lady-gaga/chart-history/hsi/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171106065820/http://www.billboard.com/music/lady-gaga/chart-history/hot-100 |archive-date=November 6, 2017 |access-date=August 3, 2017 |magazine=Billboard}}</ref>
[[Mynd:Lady Gaga The Edge of Glory GMA2 (cropped).jpg|left|thumb|upright|Gaga kynnir ''[[Born This Way]]'' með flutningi í ''Good Morning America'' árið 2011]]
''Born This Way'' var gefin út 23. maí 2011 og komst á topp [[Billboard 200|''Billboard'' 200]] í fyrstu viku með 1,1 milljón seld eintök.<ref>{{Cite news |last=Montgomery |first=James |date=June 2, 2011 |title=Lady Gaga Crashes Billboard With 1.1 Million |url=http://www.mtv.com/news/1664888/lady-gaga-billboard/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141119105421/http://www.mtv.com/news/1664888/lady-gaga-billboard/ |archive-date=November 19, 2014 |access-date=June 2, 2011 |publisher=MTV News}}</ref> Hún seldist í átta milljónum eintaka á heimsvísu og fékk þrjár Grammy-tilnefningar.<ref>{{Cite magazine |date=December 19, 2011 |title=Lady Gaga Named AP's Entertainer of the Year |url=https://www.billboard.com/music/music-news/lady-gaga-named-aps-entertainer-of-the-year-41681/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240527082659/https://www.billboard.com/music/music-news/lady-gaga-named-aps-entertainer-of-the-year-41681/ |archive-date=May 27, 2024 |access-date=May 27, 2024 |magazine=Billboard}}</ref> ''[[Rolling Stone]]'' setti plötuna á lista yfir „[[The 500 Greatest Albums of All Time|500 bestu plötur allra tíma]]“ árið 2020.<ref>{{Cite magazine |date=September 22, 2020 |title=The 500 Greatest Albums of All Time |url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-albums-of-all-time-1062063/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922163403/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-albums-of-all-time-1062063/ |archive-date=September 22, 2020 |access-date=September 29, 2020 |magazine=[[Rolling Stone]]}}</ref> Fjórðu og fimmtu smáskífurnar, „You and I“ og „Marry the Night“, náðu 6. og 29. sæti á Hot 100. Lagið „Bloody Mary“ varð vinsælt á ný og var gefið út sem smáskífa árið 2022.<ref>{{Cite magazine |last=McIntyre |first=Hugh |date=June 24, 2023 |title=Will Lady Gaga Break With Tradition And Submit 'Bloody Mary' For A Grammy? |url=https://www.forbes.com/sites/hughmcintyre/2023/06/24/will-lady-gaga-break-with-tradition-and-submit-bloody-mary-for-a-grammy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230624151702/https://www.forbes.com/sites/hughmcintyre/2023/06/24/will-lady-gaga-break-with-tradition-and-submit-bloody-mary-for-a-grammy/?sh=638b051a9863 |archive-date=June 24, 2023 |access-date=November 5, 2023 |magazine=[[Forbes]]}}</ref> Hún hóf [[Born This Way Ball]] tónleikaferðinni í apríl 2012, sem átti að enda í mars árið eftir, en lauk einum mánuði fyrr þegar Gaga aflýsti seinustu tónleikunum vegna meiðsla á mjöðm sem hún þurfti að fara í aðgerð fyrir.<ref>{{Cite web |date=February 14, 2013 |title=Lady Gaga Cancels Remaining 'Born This Way Ball' World Tour Dates To Have Hip Surgery |url=http://www.capitalfm.com/artists/lady-gaga/news/born-this-way-ball-cancelled-hip-surgery/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201044219/http://www.capitalfm.com/artists/lady-gaga/news/born-this-way-ball-cancelled-hip-surgery/ |archive-date=December 1, 2017 |access-date=November 25, 2017 |publisher=Capital}}</ref> Tónleikaferðalagið þénaði 183,9 milljónir dollara á heimsvísu.<ref>Tónleikaferðin þénaði $164,1 milljón árið 2012 og $22,5 milljónir árið 2013.
* {{Cite magazine |title=2012 ''Pollstar'' Year End Top 50 Worldwide Tours |url=https://www.pollstarpro.com/files/011413top50.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170514101637/https://www.pollstarpro.com/files/011413top50.pdf |archive-date=May 14, 2017 |access-date=November 25, 2017 |magazine=[[Pollstar]]}}</ref>
Árið 2011 vann Gaga með [[Tony Bennett]] á [[djass]]útgáfu af „The Lady Is a Tramp“. Í nóvember kom hún fram í sérstökum [[Þakkargjörð|þakkargjörðarþætti]], ''A Very Gaga Thanksgiving''. Í kjölfarið gaf hún út fjórðu stuttskífuna sína, ''[[A Very Gaga Holiday]]''.<ref name="ratings2">{{Cite web |last=Gorman |first=Bill |date=November 25, 2011 |title=TV Ratings Thursday: CBS Tops Thanksgiving Night Of Repeats And Specials, But... |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/11/25/tv-ratings-thursday-cbs-tops-thanksgiving-night-of-repeats-and-specials-but/111748/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305075318/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/11/25/tv-ratings-thursday-cbs-tops-thanksgiving-night-of-repeats-and-specials-but/111748/ |archive-date=March 5, 2016 |access-date=June 20, 2017 |website=[[TV by the Numbers]]}}</ref> Árið 2012 gaf hún út fyrsta ilmvatnið sitt, [[Lady Gaga Fame]], og síðar, [[Eau de Gaga]], árið 2014.<ref name="pressrelease">{{Cite news |date=June 14, 2012 |title=Lady Gaga To Launch Lady Gaga Fame, The First Fragrance From Haus Laboratories |url=http://www.prnewswire.com/news-releases/lady-gaga-to-launch-lady-gaga-fame-the-first-fragrance-from-haus-laboratories-159101855.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120731042815/http://www.prnewswire.com/news-releases/lady-gaga-to-launch-lady-gaga-fame-the-first-fragrance-from-haus-laboratories-159101855.html |archive-date=July 31, 2012 |access-date=July 9, 2012 |agency=PR Newswire}}</ref>
Gaga byrjaði að vinna að þriðju stúdíóplötunni sinni, ''[[Artpop]]'', snemma árs 2012, á meðan hún var á tónleikaferðalaginu Born This Way Ball.<ref>{{Cite magazine |last=Bychawski |first=Adam |date=May 31, 2012 |title=Lady Gaga's manager promises singer will deliver an 'insane' third album |url=https://www.nme.com/news/lady-gaga/64082 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012061008/http://www.nme.com/news/lady-gaga/64082 |archive-date=October 12, 2013 |access-date=May 31, 2012 |magazine=NME}}</ref> Í ágúst 2013 gaf Gaga út fyrstu smáskífuna af plötunni, „Applause“, sem náði fjórða sæti í Bandaríkjunum.<ref name="USsongpeaks" /> Önnur smáskífa ''Artpop'', „Do What U Want“, ásamt söngvaranum [[R. Kelly]], var gefin út síðar þann mánuð. ''Artpop'' var gefin út 6. nóvember 2013 og fékk misgóða dóma.<ref>{{Cite web |title=Reviews for ARTPOP by Lady Gaga |url=https://www.metacritic.com/music/artpop/lady-gaga |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408010610/http://www.metacritic.com/music/artpop/lady-gaga |archive-date=April 8, 2014 |access-date=November 30, 2013 |publisher=[[Metacritic]]}}</ref> Platan náði toppi ''Billboard'' 200-listans í útgáfuviku og hefur selst í meira en 2,5 milljónum eintaka á heimsvísu frá og með júlí 2014.<ref>{{Cite magazine |last=Caulfield |first=Keith |date=November 20, 2013 |title=Lady Gaga Scores Second No. 1 Album With 'ARTPOP' |url=https://www.billboard.com/articles/news/5793353/lady-gaga-scores-second-no-1-album-with-artpop |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140126054832/http://www.billboard.com/articles/news/5793353/lady-gaga-scores-second-no-1-album-with-artpop |archive-date=January 26, 2014 |access-date=November 20, 2013 |magazine=Billboard}}</ref> „G.U.Y.“ var gefin út sem þriðja smáskífan í mars 2014. Gaga var kynnir í þættinum ''[[Saturday Night Live]]'' í nóvember 2013.<ref name="Nov2013SNL">{{Cite news |last=Rivera |first=Zayda |date=November 17, 2013 |title=Lady Gaga hosts 'Saturday Night Live,' plays future self without fame or applause |url=http://www.nydailynews.com/entertainment/tv-movies/lady-gaga-hosts-snl-plays-future-fame-applause-article-1.1519876 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140101112420/http://www.nydailynews.com/entertainment/tv-movies/lady-gaga-hosts-snl-plays-future-fame-applause-article-1.1519876 |archive-date=January 1, 2014 |access-date=October 24, 2015 |newspaper=[[New York Daily News]]}}</ref> Í maí 2014 hélt hún tónleikaferðina [[ArtRave: The Artpop Ball]], sem byggði á hugmyndum frá kynningarviðburðinum ArtRave. Ferðalagið þénaði 83 milljónir dollara í tekjur.<ref>{{Cite magazine |last=Allen |first=Bob |date=December 5, 2014 |title=Rolling Stones & Lady Gaga Wrap Up Their Tours on Top |url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6363749/rolling-stones-lady-gaga-wrap-up-tours-on-top |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150318033529/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6363749/rolling-stones-lady-gaga-wrap-up-tours-on-top |archive-date=March 18, 2015 |access-date=December 5, 2014 |magazine=Billboard}}</ref>
[[Mynd:Tony Bennett & Lady GaGa, Cheek to Cheek Tour 04 (cropped).jpg|thumb|upright|Gaga ásamt [[Tony Bennett]] á [[Cheek to Cheek Tour]] tónleikaferðalaginu]]
Í september 2014 gaf Gaga út samstarfs djassplötu með Tony Bennett, ''[[Cheek to Cheek]]''. Innblásturinn fyrir plötunni kom frá vináttu hennar og Bennett og frá áhuga hennar fyrir djasstónlist síðan í æsku.<ref name="press">{{Cite press release |title=Tony Bennett & Lady Gaga: ''Cheek to Cheek'' Album of Classic Jazz Standards To Be Released September 23 |date=July 29, 2014 |publisher=[[Universal Music Canada]] |url=http://www.universalmusic.ca/press-releases/tony-bennett-lady-gaga-cheek-to-cheek-album-of-classic-jazz-standards-to-be-released-september-23/ |access-date=July 30, 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808051628/http://www.universalmusic.ca/press-releases/tony-bennett-lady-gaga-cheek-to-cheek-album-of-classic-jazz-standards-to-be-released-september-23/ |archive-date=August 8, 2014}}</ref> Áður en platan kom út, gáfu þau út smáskífurnar „Anything Goes“ og „I Can't Give You Anything but Love“. ''Cheek to Cheek'' fékk almennt jákvæða dóma.<ref name="mc">{{Cite web |title=Cheek to Cheek – Tony Bennett and Lady Gaga |url=https://www.metacritic.com/music/cheek-to-cheek/tony-bennett |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140927063411/http://www.metacritic.com/music/cheek-to-cheek/tony-bennett |archive-date=September 27, 2014 |access-date=October 18, 2014 |publisher=[[Metacritic]]}}</ref> Platan var þriðja plata Gaga í röð til að ná toppi ''Billboard'' 200 og vann hún Grammy-verðlaun fyrir bestu hefðbundnu söngpopp plötuna (Best Traditional Pop Vocal Album).<ref>{{Cite web |last=Rosen |first=Christopher |date=February 8, 2015 |title=Grammy Winners List For 2015 Includes Beyoncé, 'Frozen' & Kendrick Lamar |url=https://www.huffingtonpost.com/2015/02/08/grammy-winners-list-2015_n_6600948.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150209033006/http://www.huffingtonpost.com/2015/02/08/grammy-winners-list-2015_n_6600948.html |archive-date=February 9, 2015 |access-date=February 8, 2015 |website=HuffPost}}</ref> Parið tók upp tónleikaþáttinn ''Tony Bennett and Lady Gaga: Cheek to Cheek Live!'' og fór í ferðalagið [[Cheek to Cheek Tour]] frá desember 2014 til ágúst 2015.<ref>{{Cite news |date=October 8, 2014 |title=Lady Gaga to perform with Tony Bennett on New Year's Eve |url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/lady-gaga-to-perform-with-tony-bennett-on-new-year-s-eve-114100800065_1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717163929/http://www.business-standard.com/article/pti-stories/lady-gaga-to-perform-with-tony-bennett-on-new-year-s-eve-114100800065_1.html |archive-date=July 17, 2015 |access-date=June 17, 2015 |work=[[Business Standard]]}}</ref>
=== 2015–2017: ''American Horror Story'', ''Joanne'' og Super Bowl ===
Eftir misgóðu viðtökurnar á ''Artpop'' byrjaði Gaga að endurskapa ímynd sína og stíl. Samkvæmt ''Billboard'' hófst þessi breyting með útgáfu ''Cheek to Cheek'' og þeirri athygli sem hún fékk fyrir frammistöðu sína á 87. [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlaunahátíðinni]], þar sem hún söng lagasyrpu úr ''[[The Sound of Music (kvikmynd)|The Sound of Music]]''.<ref name="reinvention">{{Cite magazine |last=Hampp |first=Andrew |date=March 6, 2015 |title=Inside Lady Gaga's Latest Reinvention (It's All Part of a Long-Term Plan) |url=https://www.billboard.com/articles/business/6494560/inside-lady-gaga-reinvention-long-term-plan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308080718/http://www.billboard.com/articles/business/6494560/inside-lady-gaga-reinvention-long-term-plan |archive-date=March 8, 2016 |access-date=February 28, 2016 |magazine=Billboard}}</ref> Hún og [[Diane Warren]] sömdu lagið „Til It Happens to You“ fyrir heimildarmyndina ''The Hunting Ground'', sem vann [[Satellite-verðlaunin|Satellite-verðlaun]] fyrir besta frumsamda lagið (Best Original Song) og fékk tilnefningu til Óskarsverðlauna í sama flokki.<ref>{{Cite magazine |last=Gallo |first=Phil |date=January 27, 2015 |title=Diane Warren on Her Lady Gaga Collaboration for New Documentary 'The Hunting Ground' |url=https://www.billboard.com/articles/news/6451064/diane-warren-lady-gaga-song-till-it-happens-to-you-hunting-ground |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428095535/http://www.billboard.com/articles/news/6451064/diane-warren-lady-gaga-song-till-it-happens-to-you-hunting-ground |archive-date=April 28, 2015 |access-date=May 4, 2015 |magazine=Billboard}}</ref>
Gaga hafði varið stórum hluta æsku sinnar í að vilja verða leikkona og náði því markmiði þegar hún lék í ''[[American Horror Story|American Horror Story: Hotel]]''.<ref name="GoldenGlobeAHS">{{Cite magazine |last=David |first=Ehrlich |date=January 10, 2016 |title=Watch Lady Gaga's Emotional Speech at 2016 Golden Globes |url=https://www.rollingstone.com/tv/news/lady-gaga-i-wanted-to-be-an-actress-before-a-singer-20160110 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170215034423/http://www.rollingstone.com/tv/news/lady-gaga-i-wanted-to-be-an-actress-before-a-singer-20160110 |archive-date=February 15, 2017 |access-date=May 22, 2017 |magazine=Rolling Stone}}</ref> Frá október 2015 til janúar 2016 var ''Hotel'' fimmta serían í sjónvarpsþáttaröðinni ''American Horror Story'', þar sem Gaga lék hóteleigandann Elizabeth.<ref>{{Cite news |last=Falcone |first=Dana Rose |date=September 10, 2015 |title=Lady Gaga joins American Horror Story Season 5 |url=https://www.cnn.com/2015/09/10/entertainment/american-horror-story-hotel-trailer-feat-thr/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150914025840/http://www.cnn.com/2015/09/10/entertainment/american-horror-story-hotel-trailer-feat-thr |archive-date=September 14, 2015 |access-date=February 26, 2016 |publisher=CNN}}</ref> Á 73. [[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe-verðlaunahátíðinni]] hlaut Gaga verðlaun fyrir bestu leikkonu í stuttþáttaröð eða sjónvarpsmynd (Best Actress in a Miniseries or Television Film) fyrir hlutverkið sitt í þáttaröðinni.<ref name=GoldenGlobeAHS/>
[[Mynd:Lady Gaga JWT Toronto, 2017-09-06 (cropped2).jpg|thumb|left|upright|Gaga á [[Joanne World Tour]] tónleikaferðalaginu árið 2017]]
Í febrúar 2016 söng Gaga [[The Star-Spangled Banner|bandaríska þjóðsönginn]] á [[Super Bowl]] 50, fór með flutning til heiðurs David Bowie á 58. Grammy-verðlaunahátíðinni og flutti lagið „Til It Happens to You“ á 88. Óskarsverðlaunahátíðinni.<ref>{{Cite web |last=Lockett |first=Dee |date=February 2, 2016 |title=Lady Gaga Will Perform a David Bowie Tribute at Grammys |url=https://www.vulture.com/2016/02/lady-gaga-to-perform-david-bowie-tribute-at-grammys.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160209003758/http://www.vulture.com/2016/02/lady-gaga-to-perform-david-bowie-tribute-at-grammys.html |archive-date=February 9, 2016 |access-date=February 14, 2016 |publisher=Vulture.com}}</ref> Þar var hún í fylgd á svið með 50 einstaklingum sem höfðu orðið fyrir kynferðisofbeldi.<ref>{{Cite magazine |last=Lynch |first=Joe |date=February 29, 2016 |title=2016 Oscars: Ranking the Musical Performances |url=https://www.billboard.com/articles/events/oscars/6890573/2016-oscars-musical-performances-ranked |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301095629/http://www.billboard.com/articles/events/oscars/6890573/2016-oscars-musical-performances-ranked |archive-date=March 1, 2016 |access-date=February 29, 2016 |magazine=Billboard}}</ref> Gaga lék nornina Scathach í ''American Horror Story: Roanoke'', sjöttu seríu þáttaraðarinnar, sem var sýnd frá september til nóvember 2016.<ref>{{Cite magazine |last=Diblin |first=Emma |date=October 6, 2016 |title=8 Things We Learned From 'American Horror Story: Roanoke' Chapter 4 |url=http://www.harpersbazaar.com/culture/film-tv/reviews/a18107/american-horror-story-season-6-episode-4-recap/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161013224158/http://www.harpersbazaar.com/culture/film-tv/reviews/a18107/american-horror-story-season-6-episode-4-recap/ |archive-date=October 13, 2016 |access-date=October 13, 2016 |magazine=Harper's Bazaar}}</ref> Í september 2016 gaf hún út smáskífuna „Perfect Illusion“ af fimmtu plötunni sinni. Platan, titluð ''[[Joanne (plata)|Joanne]]'', var nefnd eftir látinni frænku Gaga, sem veitti henni innblástur fyrir tónlistina.<ref>{{Cite magazine |last=Redfearn |first=Dominique |date=September 15, 2016 |title=Who Is Joanne? Behind Lady Gaga's New Album Title |url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/7511076/lady-gaga-joanne-story-behind-album-title |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161009204449/http://www.billboard.com/articles/columns/pop/7511076/lady-gaga-joanne-story-behind-album-title |archive-date=October 9, 2016 |access-date=October 15, 2016 |magazine=Billboard}}</ref> Hún var gefin út 21. október 2016 og varð fjórða plata Gaga til að ná toppsæti ''Billboard'' 200-listans. Önnur smáskífa plötunnar, „Million Reasons“, kom út í nóvember og náði fjórða sæti í Bandaríkjunum. Hún gaf síðar út píanóútgáfu af titillagi plötunnar árið 2018, sem vann Grammy-verðlaun fyrir besta poppsólóflutning (Best Pop Solo Performance).<ref name="2019Grammys">{{Cite magazine |date=February 10, 2019 |title=2019 Grammy Winners: Complete List |url=https://www.hollywoodreporter.com/lists/grammys-2019-winners-live-updating-list-1178567/item/best-song-written-visual-media-1165448 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212011807/https://www.hollywoodreporter.com/lists/grammys-2019-winners-live-updating-list-1178567/item/best-song-written-visual-media-1165448 |archive-date=February 12, 2019 |access-date=February 10, 2019 |magazine=The Hollywood Reporter}}</ref> Til að kynna plötuna hélt Gaga þrenna tónleika sem kölluðust Dive Bar Tour.<ref>{{Cite magazine |last=McIntyre |first=Hugh |date=October 2, 2016 |title=Lady Gaga Is Going On Tour To Dive Bars Across America |url=https://www.forbes.com/sites/hughmcintyre/2016/10/02/15171/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161006205319/http://www.forbes.com/sites/hughmcintyre/2016/10/02/15171/ |archive-date=October 6, 2016 |access-date=October 7, 2016 |magazine=[[Forbes]]}}</ref>
Gaga fór með hálfleikssýningu Super Bowl LI þann 5. febrúar 2017. Alls horfðu 117,5 milljónir manns í Bandaríkjunum á sýninguna, sem voru fleiri en áhorfendur á leikinn sjálfan og gerði hana að hálfleikssýningu með þriðja mesta áhorf í sögu Super Bowl á þeim tíma.<ref>{{Cite magazine |last=Schwindt |first=Oriana |date=February 6, 2017 |title=Super Bowl LI Pulls in 111.3 Million Viewers on Fox, Shy of 2015 Ratings Record |url=https://variety.com/2017/tv/news/super-bowl-li-ratings-patriots-falcons-24-1201978629/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230107183442/https://variety.com/2017/tv/news/super-bowl-li-ratings-patriots-falcons-24-1201978629/ |archive-date=January 7, 2023 |magazine=Variety}}</ref> Flutningurinn veitti henni tilnefningu til [[Emmy-verðlaunin|Emmy-verðlauna]] í flokknum Outstanding Special Class Program.<ref>{{Cite magazine |last1=Caulfield |first1=Keith |last2=Trust |first2=Gary |date=February 16, 2017 |title=Lady Gaga's Super Week: Her Sales & Streaming Gains After the Big Game |url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7694020/lady-gaga-super-bowl-sales-streaming-gains-songs-albums |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216154053/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7694020/lady-gaga-super-bowl-sales-streaming-gains-songs-albums |archive-date=February 16, 2017 |access-date=February 16, 2017 |magazine=Billboard}}</ref> Í apríl kom Gaga fram á [[Coachella]] tónlistarhátíðinni.<ref name="Coachella">{{Cite magazine |last=Brooks |first=Dave |date=March 2, 2017 |title=How Coachella Gained Lady Gaga After Losing Beyonce |url=https://www.billboard.com/articles/business/7709328/how-coachella-booked-lady-gaga-beyonce-reaction-inside-story |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170302205129/http://www.billboard.com/articles/business/7709328/how-coachella-booked-lady-gaga-beyonce-reaction-inside-story |archive-date=March 2, 2017 |access-date=March 2, 2017 |magazine=Billboard}}</ref> Hún gaf einnig út lagið, „The Cure“, sem náði topp-10 í Ástralíu. Fjórum mánuðum síðar hóf hún [[Joanne World Tour]] ferðalagið, sem hún hafði tilkynnt eftir hálfleikssýningu Super Bowl LI.<ref name="tickets">{{Cite web |last=Copsey |first=Rob |date=February 6, 2016 |title=Lady Gaga announces Joanne world tour after hit-packed Super Bowl Halftime Show |url=http://www.officialcharts.com/chart-news/lady-gaga-announces-joanne-world-tour-after-hit-packed-super-bowl-halftime-show__18097/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206185158/http://www.officialcharts.com/chart-news/lady-gaga-announces-joanne-world-tour-after-hit-packed-super-bowl-halftime-show__18097/ |archive-date=February 6, 2017 |access-date=February 6, 2017 |publisher=Official Charts Company}}</ref> Sköpun plötunnar ''Joanne'' og undirbúningurinn hennar fyrir hálfleikssýninguna voru sýnd í heimildarmyndinni ''[[Gaga: Five Foot Two]]'', sem var frumsýnd á [[Netflix]] í september sama ár.<ref>{{Cite news |last=Kaufman |first=Amy |date=September 8, 2017 |title=Lady Gaga's five most revealing moments in the Netflix documentary 'Gaga: Five Foot Two' |url=https://www.latimes.com/entertainment/movies/la-et-mn-toronto-lady-gaga-five-foot-two-20170908-story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027232540/http://www.latimes.com/entertainment/movies/la-et-mn-toronto-lady-gaga-five-foot-two-20170908-story.html |archive-date=October 27, 2017 |access-date=October 27, 2017 |work=Los Angeles Times}}</ref> Í myndinni mátti sjá hana þjást af verkjum, sem síðar voru tengdir við langvarandi [[vefjagigt]].<ref>{{Cite web |last=Gonzalez |first=Sandra |date=September 13, 2017 |title=Lady Gaga will open up about fight with chronic illness in Netflix documentary |url=http://edition.cnn.com/2017/09/12/entertainment/lady-gaga-fibromyalgia/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170914141100/http://edition.cnn.com/2017/09/12/entertainment/lady-gaga-fibromyalgia/index.html |archive-date=September 14, 2017 |access-date=September 15, 2017 |publisher=CNN}}</ref> Í febrúar 2018 neyddist Gaga til að hætta við síðustu tíu sýningar Joanne World Tour vegna verkjanna, en tónleikaferðalagið skilaði 95 milljónum dala í tekjur þar sem 842.000 miðar voru seldir.<ref>{{Cite magazine |last=Allen |first=Bob |date=February 15, 2018 |title=Lady Gaga's Joanne World Tour Final Numbers: $95 Million Earned & 842,000 Tickets Sold |url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8099986/lady-gaga-joanne-world-tour-final-numbers |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180216123848/https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8099986/lady-gaga-joanne-world-tour-final-numbers |archive-date=February 16, 2018 |access-date=February 25, 2018 |magazine=Billboard}}</ref>
=== 2018–2019: ''A Star Is Born'' og Las Vegas-sýningar ===
[[Mynd:Lady Gaga at the 2018 Toronto International Film Festival (cropped 1).jpg|thumb|upright|left|Gaga á [[Alþjóðlega kvikmyndahátíðin í Torontó|alþjóðlegu kvikmyndahátíðinni í Torontó]] 2018 fyrir frumsýningu ''[[A Star Is Born (kvikmynd frá 2018)|A Star Is Born]]'', sem var fyrsta aðalhlutverkið hennar í kvikmynd<ref>{{Cite news |date=October 4, 2018 |title=All Lady Gaga's Acting Roles Leading Up to 'A Star Is Born' |url=https://www.etonline.com/all-lady-gagas-acting-roles-leading-up-to-a-star-is-born-110988 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220913051845/https://www.etonline.com/all-lady-gagas-acting-roles-leading-up-to-a-star-is-born-110988 |archive-date=September 13, 2022 |access-date=January 6, 2023 |work=[[Entertainment Tonight]]}}</ref>]]
Árið 2018 lék hún söngkonuna Ally í tónlistar- og rómantísku dramamyndinni ''[[A Star Is Born (kvikmynd frá 2018)|A Star Is Born]]'' í leikstjórn [[Bradley Cooper]]. Myndin, sem er endurgerð á [[A Star Is Born (kvikmynd frá 1937)|samnefndri kvikmynd]] frá 1937, fjallar um samband Ally við söngvarann Jackson Maine (leikinn af Cooper), sem flækist þegar ferill hennar fer að skyggja á hans. Myndin hlaut lof gagnrýnenda, sem töldu hana bjóða upp á „heillandi aðalleikara, snjalla leikstjórn og hjartnæma ástarsögu.“<ref>{{Cite web |date=October 5, 2018 |title=''A Star Is Born'' (2018) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/a_star_is_born_2018/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181014154912/https://www.rottentomatoes.com/m/a_star_is_born_2018/ |archive-date=October 14, 2018 |access-date=October 15, 2018 |publisher=[[Rotten Tomatoes]]}}</ref> ''A Star Is Born'' var frumsýnd á [[Kvikmyndahátíðin í Feneyjum|kvikmyndahátíðinni í Feneyjum]] 2018 og fór í almennar sýningar í október sama ár. Fyrir hlutverkið sitt vann Gaga [[National Board of Review-verðlaunin|National Board of Review-verðlaun]] og [[Critics' Choice Movie-verðlaunin|Critics' Choice-verðlaun]] fyrir bestu leikkonu í aðalhlutverki (Best Actress), ásamt því að hljóta tilnefningar til Óskarsverðlauna, Golden Globe-verðlauna, [[Screen Actors Guild-verðlaunin|Screen Actors Guild-verðlauna]] og [[BAFTA]]-verðlauna í sama flokki.<ref>{{cite news|last=Macke|first=Johnni|ref=none|title=Oscars 2019 Winners: The Complete List|url=https://www.eonline.com/news/1014844/oscars-2019-winners-the-complete-list|access-date=February 25, 2019|publisher=[[E! News]]|date=February 24, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190225083934/https://www.eonline.com/news/1014844/oscars-2019-winners-the-complete-list|archive-date=February 25, 2019|url-status=live}}</ref>
Gaga og Cooper sömdu og framleiddu megnið af lögunum fyrir ''A Star Is Born'', sem Gaga lagði áherslu á að yrðu flutt lifandi í myndinni.<ref>{{Cite magazine |last=Hughes |first=Hilary |date=April 21, 2018 |title=Bradley Cooper Calls Lady Gaga's 'A Star Is Born' Performance 'A Revelation' |url=https://www.billboard.com/articles/news/8363332/bradley-cooper-interview-a-star-is-born-lady-gaga-tribeca-film-festival |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180623220247/https://www.billboard.com/articles/news/8363332/bradley-cooper-interview-a-star-is-born-lady-gaga-tribeca-film-festival |archive-date=June 23, 2018 |access-date=September 4, 2018 |magazine=Billboard}}</ref> Aðallagið, „Shallow“, sem var flutt af þeim tveimur, kom út 27. september 2018 og náði toppsætinu á vinsældalistum í ýmsum löndum, þar á meðal í Ástralíu, Bretlandi, Bandaríkjunum og á Íslandi.<ref>{{cite web|url=https://plotutidindi.is/lagalistinn/|title=Lagalistinn Vika 43 – 2018|publisher=Plötutíðindi|language=is|access-date=October 31, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181102092323/http://plotutidindi.is/lagalistinn/|archive-date=November 2, 2018|url-status=live}}</ref> [[A Star Is Born (tónlist)|Hljómplatan]] inniheldur 34 lög, þar af 17 frumsamin lög, og fékk almennt jákvæða dóma. Hljómplatan fór beint í toppsæti vinsældalistans í Bandaríkjunum. Í júní 2019 hafði platan selst í yfir sex milljónum eintaka á heimsvísu.<ref>{{Cite magazine |title='A Star Is Born' Soundtrack Is Certified Double Platinum in U.S. |url=https://www.billboard.com/articles/news/8517526/a-star-is-born-soundtrack-certified-double-platinum-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626015103/https://www.billboard.com/articles/news/8517526/a-star-is-born-soundtrack-certified-double-platinum-us |archive-date=June 26, 2019 |access-date=June 25, 2019 |magazine=Billboard}}</ref> Hún vann fjögur Grammy-verðlaun og BAFTA-verðlaun fyrir bestu kvikmyndatónlist (Best Film Music). „Shallow“ hlaut Óskarsverðlaun, Golden Globe-verðlaun, Critics' Choice-verðlaun og Satellite-verðlaun fyrir besta frumsamda lagið (Best Original Song). Gaga flutti lagið á 61. Grammy-verðlaunahátíðinni og 91. Óskarsverðlaunahátíðinni.<ref>{{Cite magazine |last=Spanos |first=Brittany |date=February 10, 2019 |title=Grammys 2019: Watch Lady Gaga's Triumphant, Glam-Rock 'Shallow' Performance |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/grammys-2019-watch-lady-gagas-triumphant-glam-rock-shallow-performance-792000/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806114348/https://www.rollingstone.com/music/music-news/grammys-2019-watch-lady-gagas-triumphant-glam-rock-shallow-performance-792000/ |archive-date=August 6, 2019 |access-date=February 11, 2019 |magazine=Rolling Stone}}</ref>
Gaga samdi um tónleikaröð í [[Las Vegas]], sem fékk nafnið Lady Gaga Enigma + Jazz & Piano, þar sem hún kom fram í MGM Park Theater.<ref name="ewenigma">{{Cite magazine |last=Nolfi |first=Joel |date=August 7, 2018 |title=Lady Gaga announces Las Vegas residency show details |url=https://ew.com/music/2018/08/07/lady-gaga-las-vegas-residency-details/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180808181342/https://ew.com/music/2018/08/07/lady-gaga-las-vegas-residency-details/ |archive-date=August 8, 2018 |access-date=August 7, 2018 |magazine=Entertainment Weekly}}</ref> Á tónleikunum voru tvær gerðir sýninga: Enigma, sem lagði áherslu á leiklist og innihélt stærstu smelli Gaga, og Jazz & Piano, sem bauð upp á lög úr Great American Songbook ásamt einfölduðum útgáfum af lögum Gaga. Enigma-sýningin hófst í desember 2018 og Jazz & Piano í janúar 2019.<ref>{{Cite magazine |last=Hale |first=Andreas |date=December 29, 2018 |title=Lady Gaga Delivers the Show She Was Born to Perform With 'Enigma' |url=https://www.billboard.com/articles/news/8491731/lady-gaga-enigma-opening-night-review |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190112085906/https://www.billboard.com/articles/news/8491731/lady-gaga-enigma-opening-night-review |archive-date=January 12, 2019 |access-date=January 23, 2019 |magazine=Billboard}}</ref> Í september 2019 setti Gaga á markað [[Grænkeri|vegan]] förðunarvörulínu, [[Haus Labs|Haus Laboratories]], sem var eingöngu seld á [[Amazon.com|Amazon]].<ref>{{Cite web |last=Thompson |first=Courtney |date=November 23, 2019 |title=Lady Gaga's new holiday lipstick is already No. 1 on Amazon |url=https://us.cnn.com/2019/11/22/cnn-underscored/lady-gaga-haus-sparkle-lipstick/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126064232/https://us.cnn.com/2019/11/22/cnn-underscored/lady-gaga-haus-sparkle-lipstick/index.html |archive-date=November 26, 2020 |access-date=December 6, 2019 |publisher=CNN}}</ref>
=== 2020–2023: ''Chromatica'', ''Love for Sale'', og ''House of Gucci'' ===
Sjötta stúdíóplata Gaga, ''[[Chromatica]]'', var gefin út 29. maí 2020 við jákvæðar viðtökur.<ref>{{Cite web |last=Rettig |first=James |date=May 6, 2020 |title=Lady Gaga's ''Chromatica'' Is Now Out 5/29 |url=https://www.stereogum.com/2083513/lady-gaga-chromatica-release-date-change/news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200506161939/https://www.stereogum.com/2083513/lady-gaga-chromatica-release-date-change/news/ |archive-date=May 6, 2020 |access-date=May 7, 2020 |website=[[Stereogum]]}}</ref> Hún komst á topp vinsældalistans í Bandaríkjunum og varð sjötta plata hennar í röð til að ná fyrsta sæti á þeim lista. Platan náði einnig toppsætinu í mörgum öðrum löndum, þar á meðal Ástralíu, Bretlandi, Frakklandi, Ítalíu og Kanada. Aðallagið af plötunni, „Stupid Love“, kom út 28. febrúar 2020 og náði fimmta sæti bæði í Bandaríkjunum og Bretlandi. Önnur smáskífan, „Rain on Me“, ásamt [[Ariana Grande]], kom út 22. maí.<ref>{{Cite magazine |last=Aniftos |first=Rania |date=May 15, 2020 |title=Lady Gaga & Ariana Grande's 'Rain on Me' Collaboration Is Coming Really Soon |url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/9379055/lady-gaga-ariana-grande-rain-on-me-release-date |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200515235931/https://www.billboard.com/articles/columns/pop/9379055/lady-gaga-ariana-grande-rain-on-me-release-date |archive-date=May 15, 2020 |access-date=May 16, 2020 |magazine=[[Billboard]]}}</ref> Lagið vann Grammy-verðlaun fyrir besta poppflutning tvíeykis/hóps (Best Pop Duo/Group Performance) á 63. árlegu Grammy-verðlaunahátíðinni og fór beint í fyrsta sæti í Bandaríkjunum.<ref>{{Cite news |last=Shafer |first=Ellise |date=March 14, 2021 |title=Grammys 2021 Winners List |url=https://variety.com/2021/music/news/2021-grammys-winners-list-1234926947/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316041012/https://variety.com/2021/music/news/2021-grammys-winners-list-1234926947/ |archive-date=March 16, 2021 |access-date=March 14, 2021 |work=[[Variety]]}}</ref>
[[Mynd:GagaSpurs290722 (33 of 39) (52250248117) (cropped 2).jpg|thumb|upright|Gaga á [[The Chromatica Ball]] tónleikaferðalaginu árið 2022]]
Þann 20. janúar 2021, á innsetningarathöfn [[Joe Biden]] sem 46. [[Forseti Bandaríkjanna|forseta Bandaríkjanna]], söng Gaga bandaríska þjóðsönginn.<ref>{{Cite magazine |last=Nolfi |first=Joey |date=January 20, 2021 |title=Watch Lady Gaga power through national anthem at Joe Biden's inauguration |url=https://ew.com/music/lady-gaga-national-anthem-inauguration-joe-biden/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120205148/https://ew.com/music/lady-gaga-national-anthem-inauguration-joe-biden/ |archive-date=January 20, 2021 |access-date=January 20, 2021 |magazine=Entertainment Weekly}}</ref> Í febrúar 2021 var Ryan Fischer, aðstoðarmaður hennar, skotinn í [[Hollywood]] og hundunum hennar rænt.<ref>{{Cite magazine |last= |first= |date=2021-02-25 |title=Aðstoðarmaður Lady Gaga skotinn og hundum hennar rænt |url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2021/02/25/adstodarmadur_lady_gaga_skotinn_og_hundum_hennar_ra/ |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date= |magazine=[[mbl.is]]}}</ref> Gaga bauðst til að borga 500.000 dali í lausnargjald ef hundarnir skyldu koma til baka í heilu lagi.<ref>{{Cite news |last=Savage |first=Mark |date=February 25, 2021 |title=Lady Gaga's dog-walker shot and bulldogs stolen |url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-56196226 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228135136/https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-56196226 |archive-date=February 28, 2021 |access-date=February 25, 2021 |publisher=BBC News}}</ref> Tveimur dögum síðar, 26. febrúar, kom kona með hundana á lögreglustöð í Los Angeles. Lögreglan í Los Angeles sagði í fyrstu að konan sem skilaði hundunum virtist ekki tengjast skotárásinni, en þann 29. apríl var hún ein af fimm sem voru ákærð í tengslum við skotárásina og þjófnaðinn.<ref>{{Cite news |date=April 29, 2021 |title=Five arrested in Lady Gaga dognapping case – including the woman who returned them |url=https://www.theguardian.com/music/2021/apr/29/lady-gaga-dognapping-five-arrested |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210502141422/https://www.theguardian.com/music/2021/apr/29/lady-gaga-dognapping-five-arrested |archive-date=May 2, 2021 |access-date=May 2, 2021 |work=[[The Guardian]]}}</ref> Í desember 2022 var maðurinn sem skaut Fischer dæmdur í 21 árs fangelsi.<ref>{{Cite news |last=Levenson |first=Michael |date=December 5, 2022 |title=Man Is Sentenced to 21 Years in Shooting of Lady Gaga's Dog Walker |url=https://www.nytimes.com/2022/12/05/us/lady-gaga-dog-walker-shooting-sentence.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425004346/https://www.nytimes.com/2022/12/05/us/lady-gaga-dog-walker-shooting-sentence.html |archive-date=April 25, 2023 |access-date=December 6, 2022 |work=[[The New York Times]]}}</ref>
Þann 3. september gaf hún út þriðju endurhljóðblönduðu plötuna sína, ''[[Dawn of Chromatica]]''. Síðar sama mánuð, fylgdi hún því eftir með annarri samstarfsplötunni sinni með Tony Bennett, ''[[Love for Sale (Tony Bennett og Lady Gaga plata)|Love for Sale]]''. Platan fékk almennt góðar viðtökur og fór beint í áttunda sæti vinsældalistans í Bandaríkjunum.<ref>{{Cite magazine |last=Grein |first=Paul |date=October 1, 2021 |title=Lady Gaga & Tony Bennett's 'Love for Sale' Makes It Just Under the Wire for 2022 Grammy Eligibility |url=https://www.billboard.com/articles/news/awards/9638836/lady-gaga-tony-bennett-album-eligible-2022-grammys |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002111021/https://www.billboard.com/articles/news/awards/9638836/lady-gaga-tony-bennett-album-eligible-2022-grammys |archive-date=October 2, 2021 |access-date=October 2, 2021 |magazine=Billboard}}</ref> Til að kynna plötuna var sýndur sjónvarpsþátturinn ''One Last Time: An Evening with Tony Bennett and Lady Gaga'' í nóvember 2021 á [[CBS]]. Þátturinn sýndi valda flutninga frá tónleikum þeirra tveggja sem haldnir voru 3. og 5. ágúst í Radio City Music Hall.<ref>{{Cite magazine |last=Kaufman |first=Gil |date=July 19, 2021 |title=Lady Gaga & Tony Bennett to Celebrate Friendship With 'One Last Time' Shows at Radio City |url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/9602933/lady-gaga-tony-bennett-one-last-time-shows-radio-city |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731050657/https://www.billboard.com/articles/columns/pop/9602933/lady-gaga-tony-bennett-one-last-time-shows-radio-city/ |archive-date=July 31, 2021 |access-date=July 19, 2021 |magazine=Billboard}}</ref> Önnur upptaka af flutningi þeirra, sem tekin var fyrir ''[[MTV Unplugged]]'', var gefin út í desember sama ár.<ref name="EWunplugged">{{Cite magazine |last=Nolfi |first=Joey |date=December 9, 2021 |title=Lady Gaga gets sweet and sassy with Tony Bennett in first MTV Unplugged footage |url=https://ew.com/music/lady-gaga-tony-bennett-mtv-unplugged-preview-video/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217180736/https://ew.com/music/lady-gaga-tony-bennett-mtv-unplugged-preview-video/ |archive-date=December 17, 2021 |access-date=December 17, 2021 |magazine=[[Entertainment Weekly]]}}</ref> Á 64. árlegu Grammy-verðlaunahátíðinni vann ''Love for Sale'' verðlaunin fyrir bestu hefðbundnu söngpopp plötuna (Best Traditional Pop Vocal Album).<ref>{{Cite magazine |last=Atkinson |first=Katie |date=April 3, 2022 |title=Here Are the 2022 Grammy Awards Winners: Full List |url=https://www.billboard.com/music/awards/2022-grammy-awards-winners-list-1235054006/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220726012747/https://www.billboard.com/music/awards/2022-grammy-awards-winners-list-1235054006/ |archive-date=July 26, 2022 |access-date=August 2, 2022 |magazine=[[Billboard]]}}</ref>
Hún lék Patrizia Reggiani í glæpamyndinni ''[[House of Gucci]]'' í leikstjórn [[Ridley Scott]].<ref>{{Cite web |last=Fleming |first=Mike Jr. |date=November 1, 2019 |title=Lady Gaga, Ridley & Giannina Scott Team On Film About Assassination Of Gucci Grandson Maurizio; Gaga To Play Convicted Ex-Wife Patrizia Reggiani |url=https://deadline.com/2019/11/lady-gaga-ridley-scott-movie-maurizio-gucci-patrizia-reggiani-murder-gucci-family-giannina-scott-1202774518/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200904022917/https://deadline.com/2019/11/lady-gaga-ridley-scott-movie-maurizio-gucci-patrizia-reggiani-murder-gucci-family-giannina-scott-1202774518/ |archive-date=September 4, 2020 |access-date=November 1, 2019 |website=Deadline Hollywood}}</ref> Fyrir hlutverkið lærði Gaga að tala með [[ítalska|ítölskum]] hreim.<ref>{{Cite news |last=Heritage |first=Stuart |date=November 3, 2021 |title=Madness in her method: Did Lady Gaga really stay in character for 18 months? |url=https://www.theguardian.com/film/2021/nov/03/madness-in-her-method-did-lady-gaga-really-stay-in-character-for-18-months |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211124144351/https://www.theguardian.com/film/2021/nov/03/madness-in-her-method-did-lady-gaga-really-stay-in-character-for-18-months |archive-date=November 24, 2021 |access-date=November 25, 2021 |work=[[The Guardian]]}}</ref> Aðferðaleikurinn hafði áhrif á [[Andleg heilsa|andlega líðan]] hennar, og í lok tökunnar þurfti hún að hafa geðhjúkrunarfræðing með sér á tökustað.<ref>{{Cite magazine |last=Malkin |first=Mark |date=December 15, 2021 |title=How Lady Gaga Protected Herself While Making 'House of Gucci': No Actor 'Should Push Themselves to That Limit' |url=https://variety.com/2021/film/columns/lady-gaga-house-of-gucci-patrizia-just-for-variety-1235132676/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220104184946/https://variety.com/2021/film/columns/lady-gaga-house-of-gucci-patrizia-just-for-variety-1235132676/ |archive-date=January 4, 2022 |access-date=January 4, 2022 |magazine=[[Variety]]}}</ref> Myndin var frumsýnd 24. nóvember 2021 og fékk misgóðar viðtökur, þó frammistaða Gaga væri mikið lofuð og talin „fullkomin í hlutverkinu“.<ref>{{Cite web |date=November 24, 2021 |title=House of Gucci |url=https://www.rottentomatoes.com/m/house_of_gucci |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220428131555/https://www.rottentomatoes.com/m/house_of_gucci |archive-date=April 28, 2022 |access-date=November 24, 2021 |publisher=[[Rotten Tomatoes]]}}</ref> Hún vann verðlaun hjá New York Film Critics Circle og hlaut tilnefningar til BAFTA-verðlauna, Critics' Choice-verðlauna, Golden Globe-verðlauna og Screen Actors Guild-verðlauna fyrir bestu leikkonu í aðalhlutverki (Best Actress).<ref>{{cite news|ref=none|last=Buchanan|first=Kyle|url=https://www.nytimes.com/2021/12/13/movies/golden-globes-nominees-list.html|title=Golden Globes Nominations 2022: The Complete List|newspaper=[[The New York Times]]|date=December 13, 2021|access-date=January 13, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220113143014/https://www.nytimes.com/2021/12/13/movies/golden-globes-nominees-list.html|archive-date=January 13, 2022|url-status=live}}</ref>
Gaga samdi lagið „Hold My Hand“ fyrir kvikmyndina ''[[Top Gun: Maverick]]'' frá árinu 2022 og samdi einnig [[Top Gun: Maverick (tónlist)|tónlistina]] fyrir myndina ásamt [[Hans Zimmer]] og [[Harold Faltermeyer]].<ref>{{Cite magazine |last=Dalley |first=Hannah |date=May 4, 2022 |title=Tom Cruise Praises Lady Gaga's 'Top Gun' Song, Reveals She Helped Compose the Score: 'Her Talent Is Just Boundless' |url=https://www.billboard.com/music/music-news/tom-cruise-praises-lady-gaga-top-gun-song-score-1235066680/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504162958/https://www.billboard.com/music/music-news/tom-cruise-praises-lady-gaga-top-gun-song-score-1235066680/ |archive-date=May 4, 2022 |access-date=May 4, 2022 |magazine=[[Billboard]]}}</ref> Í júlí 2022 hóf Gaga tónleikaferðalagið [[The Chromatica Ball]] sem lauk í september sama ár. Tónleikaferðin þénaði 112,4 milljónir dollara í tekjur með 834.000 selda miða á tuttugu tónleika.<ref name="chromaticaballboxscore">{{Cite magazine |last=Frankenberg |first=Eric |date=October 26, 2022 |title=Lady Gaga Finishes The Chromatica Ball With $112 Million in Stadiums |url=https://www.billboard.com/pro/lady-gaga-chromatica-ball-tour-earns-112-million/ |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221026235818/https://www.billboard.com/pro/lady-gaga-chromatica-ball-tour-earns-112-million/ |archive-date=October 26, 2022 |access-date=October 26, 2022 |magazine=Billboard}}</ref> Árið 2023 vann hún með [[The Rolling Stones|Rolling Stones]] að laginu „Sweet Sounds of Heaven“ fyrir plötuna þeirra ''Hackney Diamonds''.<ref>{{Cite magazine |last=Dunworth |first=Liberty |date=September 14, 2023 |title=The Rolling Stones' 'Hackney Diamonds' features Paul McCartney, Lady Gaga, Elton John and Stevie Wonder |url=https://www.nme.com/news/music/the-rolling-stones-hackney-diamonds-features-paul-mccartney-lady-gaga-elton-john-and-stevie-wonder-3498112 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230916154520/https://www.nme.com/news/music/the-rolling-stones-hackney-diamonds-features-paul-mccartney-lady-gaga-elton-john-and-stevie-wonder-3498112 |archive-date=September 16, 2023 |access-date=September 16, 2023 |magazine=[[NME]]}}</ref>
=== 2024–í dag: ''Joker: Folie à Deux'' og ''Mayhem'' ===
[[Mynd:Lady Gaga and Michael Polansky-65154 (cropped).jpg|thumb|upright|left|Gaga ásamt unnusta sínum Michael Polansky á [[kvikmyndahátíðin í Feneyjum|kvikmyndahátíðinni í Feneyjum]] 2024]]
Í apríl 2024 trúlofaðist hún athafnamanninum Michael Polansky, fjórum árum eftir að þau byrjuðu saman.<ref name="vogue 2024">{{Cite magazine |last=Van Meter |first=Jonathan |date=September 5, 2024 |title=Lady Gaga on Joker: Folie à Deux, Getting Engaged, and the Joy of Making Pop Music Again |url=https://www.vogue.com/article/lady-gaga-october-2024-cover-interview |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240905114643/https://www.vogue.com/article/lady-gaga-october-2024-cover-interview |archive-date=September 5, 2024|access-date=September 5, 2024 |magazine=[[Vogue]]}}</ref> Í júlí flutti hún útgáfu af „Mon truc en plumes“ eftir Zizi Jeanmaire á setningarhátíð [[Sumarólympíuleikarnir 2024|Ólympíuleikanna 2024]] í [[París]].<ref>{{Cite magazine |last=Paul |first=Larisha |date=July 26, 2024 |title=Lady Gaga Sings in French, Bustles With Feathers at Olympics Opening Ceremony Performance |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/lady-gaga-2024-paris-olympics-opening-ceremony-1235067899/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240726184944/https://www.rollingstone.com/music/music-news/lady-gaga-2024-paris-olympics-opening-ceremony-1235067899/ |archive-date=July 26, 2024 |access-date=July 26, 2024 |magazine=[[Rolling Stone]]}}</ref> Þann 16. ágúst gaf Gaga út smáskífuna „Die with a Smile“, dúett með [[Bruno Mars]]. Lagið náði fyrsta sæti á vinsældalistanum í Bandaríkjunum og vann Grammy-verðlaun fyrir besta poppflutning tvíeykis/hóps (Best Pop Duo/Group Performance).<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/lists/lady-gaga-bruno-mars-die-with-a-smile-number-one-hot-100/|title=Lady Gaga & Bruno Mars' 'Die With a Smile' Hits No. 1 on Billboard Hot 100|last=Trust|first=Gary|magazine=Billboard|date=January 6, 2025|access-date=January 6, 2025}}</ref><ref>{{cite news|last=Lee|first=Benjamin|url=https://www.theguardian.com/music/2025/feb/02/grammy-2025-winners|title=Grammy awards 2025: list of winners|newspaper=[[The Guardian]]|date=February 3, 2025|access-date=February 3, 2025}}</ref>
Gaga fór með aðalhlutverk ásamt [[Joaquin Phoenix]] í söngleikja-sálfræðitryllinum ''[[Joker: Folie à Deux]]'' í leikstjórn [[Todd Phillips]], framhaldi af kvikmyndinni frá 2019, ''[[Joker (kvikmynd)|Joker]]''. Gaga lék Harleen „Lee“ Quinzel.<ref>{{Cite magazine |last=Lang |first=Brent |date=August 20, 2024 |title=Lady Gaga and Joaquin Phoenix Sang Live on 'Joker 2' Set, Which Made It a 'Nightmare' to Edit: 'We Didn't Want Perfect Notes' |url=https://variety.com/2024/film/news/lady-gaga-joaquin-phoenix-sang-live-joker-2-set-1236111404/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240901201354/https://variety.com/2024/film/news/lady-gaga-joaquin-phoenix-sang-live-joker-2-set-1236111404/ |archive-date=September 1, 2024 |access-date=September 1, 2024 |magazine=[[Variety]]}}</ref> Myndin var frumsýnd á 81. kvikmyndahátíðinni í Feneyjum og fór í almennar sýningar í október 2024. Þrátt fyrir að myndin hafi orðið undir væntingum almennings og ekki náð viðskiptalegum árangri, var frammistaða Gaga vel metin og gagnrýnendur töldu hana vera vanmetna í myndinni.<ref>{{cite news|last=Morrow|first=Brendan|url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/movies/2024/10/06/joker-2-folie-a-deux-box-office/75543865007/|title='Joker: Folie à Deux' underwhelms at the box office, receives weak audience scores|newspaper=[[USA Today]]|date=October 6, 2024|access-date=October 31, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241009222933/https://www.usatoday.com/story/entertainment/movies/2024/10/06/joker-2-folie-a-deux-box-office/75543865007/|archive-date=October 9, 2024|url-status=live}}</ref> Lög sem hún og Phoenix fluttu í myndinni voru gefin út á meðfylgjandi [[Joker: Folie à Deux (tónlist)|hljómplötu]]. Auk þess framleiddi Gaga aðra plötu fyrir myndina, titluð ''[[Harlequin (plata)|Harlequin]]'', sem kom út 27. september 2024. Hún og Polansky sömdu saman fjögur lög á henni.<ref>{{Cite magazine |last=Martoccio |first=Angie |date=September 24, 2024 |title=Lady Gaga to Drop 'Joker: Folie à Deux' Companion Album 'Harlequin' |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/lady-gaga-announces-jazz-album-harlequin-1235110017/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240924170847/https://www.rollingstone.com/music/music-news/lady-gaga-announces-jazz-album-harlequin-1235110017/ |archive-date=September 24, 2024 |access-date=September 24, 2024 |magazine=[[Rolling Stone]]}}</ref>
Platan ''[[Mayhem (plata)|Mayhem]]'' var gefin út 7. mars 2025.<ref>{{cite magazine|last=Fell|first=Nicole|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/lady-gaga-new-album-mayhem-1236119151/|title=Lady Gaga Announces New Album 'Mayhem'|magazine=[[The Hollywood Reporter]]|date=January 27, 2025|access-date=January 27, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250127171100/https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/lady-gaga-new-album-mayhem-1236119151/|archive-date=January 27, 2025|url-status=live}}</ref> Hún hlaut lof gagnrýnenda og komst í fyrsta sæti í Bandaríkjunum í útgáfuviku.<ref>{{cite magazine |last=Caulfield |first=Keith |date=March 16, 2025 |title=Lady Gaga's 'MAYHEM' Debuts at No. 1 on Billboard 200 Chart |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/lady-gaga-mayhem-debuts-number-one-billboard-200-chart-1235923158/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250316191025/https://www.billboard.com/music/chart-beat/lady-gaga-mayhem-debuts-number-one-billboard-200-chart-1235923158/ |archive-date=March 16, 2025 |access-date=March 17, 2025 |magazine=Billboard}}</ref> Gaga og Polansky voru bæði upptökustjórar á plötunni og sömdu saman sjö lög, þar með talið fyrstu smáskífuna „Disease“ sem var gefin út 25. október 2024.<ref name="Elle 2025">{{Cite magazine |date=January 28, 2025 |title='I Love Being Lady Gaga' How The Icon Conquered Her Demons |url=https://www.elle.com/uk/life-and-culture/culture/a63511308/lady-gaga-interview/ |access-date=February 18, 2025 |magazine=[[Elle (tímarit)|Elle UK]] |last=Jeffs |first=Lotte |archive-url=https://web.archive.org/web/20250129050206/https://www.elle.com/uk/life-and-culture/culture/a63511308/lady-gaga-interview/ |archive-date=January 29, 2025 |url-status=live}}</ref> Önnur smáskífan, „Abracadabra“, var gefin út 3. febrúar 2025 og náði topp-5 í Bretlandi og Þýskalandi. Lagið „Die with a Smile“ má einnig finna á plötunni. Fyrir flutning lagsins „Hold My Hand“ á Super Bowl LIX vann Gaga til Sports Emmy-verðlauna og í mars 2025 var hún kynnir ''Saturday Night Live'' í annað sinn.
Í apríl og maí 2025 hélt Gaga kynningatónleika til stuðnings ''Mayhem'', áður en hún hóf [[The Mayhem Ball]] tónleikaferðina í júlí sama ár. Þeir innihéldu meðal annars ókeypis tónleika á [[Copacabana]]-ströndinni í [[Rio de Janeiro]].<ref>{{Cite magazine |last= |first= |date=2025-05-04 |title=Tvær milljónir manna á tónleikum Lady Gaga |url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2025/05/04/tvaer_milljonir_manna_a_tonleikum_lady_gaga/ |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date= |magazine=[[mbl.is]]}}</ref> Áætlað er að yfir 2,5 milljónir manna hafi verið viðstödd viðburðinn.<ref>{{cite magazine|last=Peters|first=Mitchell|url=https://www.billboard.com/music/music-news/lady-gaga-copacabana-beach-rio-concert-record-breaking-1235961924/|title=Lady Gaga Draws 2.5 Million Fans to Record-Breaking Free Concert at Rio's Copacabana Beach|magazine=Billboard|date=May 4, 2025|access-date=May 5, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250505075256/https://www.billboard.com/music/music-news/lady-gaga-copacabana-beach-rio-concert-record-breaking-1235961924/|archive-date=May 5, 2025|url-status=live}}</ref> Í september 2025 kom Gaga fram í annarri þáttaröð Netflix-þáttanna ''[[Wednesday (sjónvarpsþáttur)|Wednesday]]'', þar sem hún lék drauginn Rosaline Rotwood. Hún gaf einnig út lagið „The Dead Dance“, ásamt tónlistarmyndbandi í leikstjórn [[Tim Burton]], sem kom fram í þáttunum.<ref>{{cite magazine|last=Daw|first=Stephen|url=https://www.billboard.com/music/music-news/lady-gaga-dead-dance-video-tim-burton-1236058174/|title=Lady Gaga Gets All Dolled Up for Tim Burton-Directed 'The Dead Dance' Video|magazine=[[Billboard]]|date=September 3, 2025|access-date=September 5, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250905212218/https://www.billboard.com/music/music-news/lady-gaga-dead-dance-video-tim-burton-1236058174/|archive-date=September 5, 2025|url-status=live}}</ref>
Í febrúar 2026 á 68. Grammy-verðlaunahátíðinni vann Gaga verðlaun fyrir bestu poppsöngplötuna (''Mayhem'') og besta danspopplagið („Abracadabra“).<ref>{{cite web|last1=Willman|first1=Chris|last2=Moreau|first2=Jordan|url=https://variety.com/2026/music/awards/grammys-winners-kendrick-lamar-bad-bunny-lady-gaga-1236642224/|title=Grammy Winners 2026: Kendrick Lamar Leads With Five; Bad Bunny, Billie Eilish, Lady Gaga Score Key Wins|magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=February 1, 2026|access-date=February 2, 2026}}</ref> Viku síðar kom hún fram í hálfleikssýningu [[Bad Bunny]] á Super Bowl LX, þar sem hún flutti [[Salsa tónlist|salsa]] útgáfu af laginu „Die with a Smile“.<ref>{{cite magazine |last1=Mier |first1=Tomás |last2=Aswad |first2=Jem |title=Bad Bunny Stuns the Super Bowl With Lady Gaga, Ricky Martin and a Real Wedding Ceremony as Pedro Pascal, Jessica Alba and More Party on Stage |url=https://variety.com/2026/music/news/bad-bunny-super-bowl-lady-gaga-real-wedding-ceremony-1236656381/ |magazine=Variety |access-date=February 9, 2026 |archive-url=https://archive.today/20260209021854/https://variety.com/2026/music/news/bad-bunny-super-bowl-lady-gaga-real-wedding-ceremony-1236656381/ |archive-date=February 9, 2026 |date=February 9, 2026 |url-status=live}}</ref>
== Útgefið efni ==
{{col-begin}}
{{col-2}}
===Breiðskífur===
* ''[[The Fame]]'' (2008)
* ''[[The Fame Monster]]'' (2009)
* ''[[Born This Way]]'' (2011)
* ''[[Artpop]]'' (2013)
* ''[[Joanne (plata)|Joanne]]'' (2016)
* ''[[Chromatica]]'' (2020)
* ''[[Mayhem (plata)|Mayhem]]'' (2025)
{{col-2}}
===Samstarfsplötur með [[Tony Bennett]]===
* ''[[Cheek to Cheek]]'' (2014)
* ''[[Love for Sale (Tony Bennett og Lady Gaga plata)|Love for Sale]]'' (2021)
===Kvikmyndatónlist===
* ''[[A Star Is Born (tónlist)|A Star Is Born]]'' (með [[Bradley Cooper]]) (2018)
* ''[[Top Gun: Maverick (tónlist)|Top Gun: Maverick]]'' (með [[Lorne Balfe]], [[Harold Faltermeyer]] og [[Hans Zimmer]]) (2022)
* ''[[Harlequin (plata)|Harlequin]]'' (2024)
* ''[[Joker: Folie à Deux (tónlist)|Joker: Folie à Deux]]'' (með [[Joaquin Phoenix]]) (2024)
{{col-end}}
== Tónleikaferðalög ==
* [[The Fame Ball Tour]] (2009)
* [[The Monster Ball Tour]] (2009–2011)
* [[Born This Way Ball]] (2012–2013)
* [[ArtRave: The Artpop Ball]] (2014)
* [[Cheek to Cheek Tour]] (2014–2015)
* [[Joanne World Tour]] (2017–2018)
* [[The Chromatica Ball]] (2022)
* [[The Mayhem Ball]] (2025–2026)
== Leikarahlutverk ==
{{col-begin}}
{{col-2}}
===Kvikmyndir===
* ''[[Machete Kills]]'' (2013)
* ''[[Sin City: A Dame to Kill For]]'' (2014)
* [[A Star Is Born (kvikmynd frá 2018)|''A Star Is Born'']] (2018)
* ''[[House of Gucci]]'' (2021)
* [[Joker: Folie à Deux|''Joker: Folie à Deux'']] (2024)
{{col-2}}
===Sjónvarp===
* ''[[American Horror Story]]'' (2015–2016)
** ''American Horror Story: Hotel'' (2015–2016)
** ''American Horror Story: Roanoke'' (2016)
{{col-end}}
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
== Heimildir ==
{{wpheimild | tungumál = en | titill = Lady Gaga | mánuðurskoðað = 16. janúar | árskoðað = 2025}}
* {{Cite book |last=Johnson |first=Paula |url=https://archive.org/details/ladygagabiograph0000joha |title=Lady Gaga: A Biography |publisher=[[ABC-CLIO]] |year=2012 |isbn=978-1-440-80109-9}}
* {{Cite book |last=Morgan |first=Johnny |url=https://archive.org/details/isbn_9781402780592 |title=Gaga |publisher=[[Sterling Publishing]] |year=2010 |isbn=978-1-4027-8059-2 |url-access=registration}}
== Tenglar ==
* {{Opinber vefsíða}}
* {{IMDb name}}
{{Lady Gaga}}
{{DEFAULTSORT:Gaga, Lady}}
[[Flokkur:Lady Gaga| ]]
{{f|1986}}
[[Flokkur:Bandarískir söngvarar]]
[[Flokkur:Bandarískir tónlistarmenn]]
[[Flokkur:Bandarískir leikarar]]
f150zuaqfa0k1g3diwsc6o4ufghulc6
Anna Bergendahl
0
85893
1986889
1418326
2026-11-12T22:59:08Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986889
wikitext
text/x-wiki
[[Mynd:Anna Bergendahl1.jpg|thumb|right|200px|Anna Bergendahl]]
'''Anna Bergendahl''' (fædd [[11. desember]] [[1991]]) er [[Svíþjóð|sænsk]] söngkona.
== Tenglar ==
{{Commonscat|Anna Bergendahl}}
* [https://web.archive.org/web/20100501200116/http://www.anna-bergendahl.se/ Heimsíða Anna Bergendahl]
{{DEFAULTSORT:Bergendahl, Anna}}
{{fe|1991|Bergendahl, Anna}}
[[Flokkur:Sænskir söngvarar]]
k5xbavlc85l3mmc5uwj333viu792ebm
Bárubúð
0
99098
1986914
1955695
2026-11-13T00:13:19Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986914
wikitext
text/x-wiki
[[Mynd:Bárubúð.jpg|thumb|Bárubúð stendur á landfyllingu á tjörninni. Það er húsið til hægri.]]
'''Bárubúð''', '''Báruhúsið''' eða '''Báran''' var samkomuhús [[Sjómannafélagið Báran|Sjómannafélagsins Bárunnar]] í Reykjavík, reist um eða rétt eftir aldamótin 1900 og var það við [[Vonarstræti]], þar sem [[Ráðhús Reykjavíkur]] er nú. Það var helsta tónlistarhúsið í Reykjavík á árunum [[1904]] og þangað til [[1921]] þegar [[Nýja Bíó]] var reist. Þar fór hljómleikahald fram og þar voru einnig haldnir margs konar fundir, fyrirlestrar, dansleikir og samkomur.
Báran missti frá sér húsið og það fór í einka eign en um 1930 komst það í eigu KR og var þá notað sem íþróttahús. Setuliðið hafði bækistöð í Bárubúð á stríðsárunum og kom þar upp eldur og brann húsið til kaldra kola. Margir fundir voru haldnir í Bárubúð. Þar var fundur um símamálið þegar bændaförin var árið 1905 og árið 1906 var þar stofnfundur Verkamannafélagsins Dagsbrúnar. Margir pólitískir fundir voru haldnir í húsinu og hlutaveltur.
Árið [[1907]] stóð [[Bríet Bjarnhéðinsdóttir]] fyrir almennum borgarafundi þar um jafnan rétt kynjanna til [[sveitarstjórnarkosningar á Íslandi|bæjarstjórnarkosninga]]. Á fundinum mæltu meðal annars [[Tryggvi Gunnarsson]], bankastjóri, og [[Guðmundur Björnsson (landlæknir)|Guðmundur Björnsson]], landlæknir.
Bárubúð brann á árum seinni heimsstyrjaldarinnar og var húsið rifið árið 1945.
== Tenglar ==
* [https://glatkistan.com/2018/06/21/barubud-tonlistartengdur-stadur/ <nowiki>Bárubúð [tónlistartengdur staður]</nowiki>]
* [https://www.musik.is/Baldur/TsagaRvk/1900-1930/til1930_1.html III Tímabilið 1900 – 1930: Tónlistarlíf í Reykjavík 1900-1910]
* [https://web.archive.org/web/20190821081916/https://www.ismus.is/i/location/uid-11db5c59-bbb5-488e-b226-5482d840a40e Bárubúð Tónleikastaður]
* [http://sarpur.is/Adfang.aspx?AdfangID=767719 Fólk í grímubúningum á dansleik í Bárubúð um 1902-1915 (ljósmynd)]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}
{{stubbur|Reykjavík}}
[[Flokkur:Byggingar í Reykjavík]]
[[Flokkur:Íslensk menning]]
7ool9aph5qx3dpbtzhsibr8keaizy8v
Al Pacino
0
103263
1986879
1985277
2026-11-12T22:39:29Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986879
wikitext
text/x-wiki
{{Leikari
| nafn = Al Pacino
| mynd = Al Pacino 2016 (30401544240).jpg
| mynd_texti = Al Pacino árið 2016.
| fæðingarnafn = Alfredo James Pacino
| fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1940|4|25}}
| fæðingarstaður = [[New York-borg]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]
| þjóðerni = [[Bandaríkin|Bandarískur]]
| ár = 1967–
| maki = [[Lyndall Hobbs]] (1989–1996)<ref>{{cite web |title=Lyndall Hobbs: I'm ready to remarry again at 64 |url=https://www.smh.com.au/lifestyle/life-and-relationships/lyndall-hobbs-im-ready-to-remarry-again-at-64-20170628-gx0c5m.html |website=Sydney Morning Herald |last=Rocca |first=Jane |date=June 30, 2017 |access-date=April 22, 2025 |archive-date=January 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250116041950/https://www.smh.com.au/lifestyle/life-and-relationships/lyndall-hobbs-im-ready-to-remarry-again-at-64-20170628-gx0c5m.html |url-status=live }}</ref><br>[[Beverly D'Angelo]] (1997–2003)<br />Lucila Polak (2008–2018)
| dánardagur =
| dánarstaður =
| börn = 4
| vefsíða =
| undirskrift =
| helstu_hlutverk =
<!-- Verðlaun -->
| óskarsverðlaun = '''Besti leikari'''<br />1992 ''[[Konuilmur]]''
| emmy-verðlaun =
| tony-verðlaun =
| gg-verðlaun =
| bafta-verðlaun =
| sag-verðlaun =
| cesar-verðlaun =
| goya-verðlaun =
| afi-verðlaun =
| olivier-verðlaun =
| edduverðlaun =
| grammy-verðlaun =
}}
'''Alfredo James „Al“ Pacino''' (f. [[25. apríl]] [[1940]]) er bandarískur leikari, leikstjóri og handritshöfundur. Pacino er þekktur fyrir ákafan leik sinn í leikhúsum og kvikmyndum og er gjarnan talinn meðal bestu leikara allra tíma.{{efn|1=Sjá ýmsar heimildir.<ref>{{Cite news |date=2003-05-05 |title=Pacino named 'greatest film star' |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/3001463.stm |access-date=2025-05-26 |language=en-GB}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.thetimes.com/culture/film/article/best-al-pacino-movies-list-performances-s5krwhknt | title=Five of the best al Pacino movies | date=April 25, 2025 | access-date=April 26, 2025 | archive-date=April 25, 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250425093808/https://www.thetimes.com/culture/film/article/best-al-pacino-movies-list-performances-s5krwhknt | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/uk/2003/may/06/filmnews.arts |title=Pacino, godfather of movie stars |work=The Guardian |last=Muir |first=Hugh |date=May 6, 2003 |access-date=April 22, 2025 |archive-date=December 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201229040917/https://www.theguardian.com/uk/2003/may/06/filmnews.arts |url-status=live }}</ref><ref name="NYT Marchese">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2024/10/05/magazine/al-pacino-interview.html|url-access=subscription|title=Al Pacino Is Still Going Big|date=October 5, 2024|first=David|last=Marchese|author-link=David Marchese|website=[[The New York Times]]|access-date=October 5, 2024|archive-date=October 5, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241005095537/https://www.nytimes.com/2024/10/05/magazine/al-pacino-interview.html/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.empireonline.com/movies/features/best-actors/ |title=Empire's 50 Greatest Actors Of All Time List, Revealed |work=Empire |last=Travis |first=Ben |date=December 20, 2022 |access-date=April 22, 2025 |archive-date=December 29, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229101239/https://www.empireonline.com/movies/features/best-actors |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.looper.com/1714144/best-actors-of-all-time/ |title=The 20 Best Actors Of All Time |work=Looper |last=Stevenson |first=Rick |date=November 15, 2024 |access-date=April 22, 2025 |archive-date=April 11, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250411143908/https://www.looper.com/1714144/best-actors-of-all-time/ |url-status=live }}</ref>}} Hann hefur verið virkur í leiklist í rúma fimm áratugi og hefur á þeim tíma unnið fjölda verðlauna, þar á meðal [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlaun]], tvenn [[Tony-verðlaunin|Tony-verðlaun]] og tvenn [[Emmy-verðlaunin|Emmy-verðlaun]]. Hann hefur jafnframt unnið fern [[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe-verðlaun]], [[BAFTA-verðlaunin|BAFTA-verðlaun]] og tvenn [[Screen Actors Guild-verðlaunin|Screen Actors Guild-verðlaun]], auk þess sem hann fékk [[Cecil B. DeMille-verðlaunin]] árið 2001, verðlaun [[Kvikmyndastofnun Bandaríkjanna|Kvikmyndastofnunar Bandaríkjanna]] fyrir æviafrek árið 2007, [[National Medal of Arts|þjóðarorðu fyrir listir]] árið 2011 og heiðursverðlaun [[Kennedy-miðstöðin|Kennedy-miðstöðvarinnar]] árið 2016.<ref>{{cite web |url=https://www.goldenglobes.com/articles/ready-my-demille-profiles-excellence-al-pacino-2001 |title=Ready for My deMille: Profiles in Excellence – Al Pacino, 2001 |website=Golden Globe Awards |date=June 2020 |accessdate=January 1, 2023 |archive-date=January 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230101164909/https://www.goldenglobes.com/articles/ready-my-demille-profiles-excellence-al-pacino-2001 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/business/business-news/pacino-overwhelmed-by-afi-honor-138305/ |title=Pacino 'overwhelmed' by AFI honor |website=[[The Hollywood Reporter]] |date=June 11, 2007 |accessdate=January 1, 2023|archive-date= January 1, 2023|archive-url= https://web.archive.org/web/20230101164908/https://www.hollywoodreporter.com/business/business-news/pacino-overwhelmed-by-afi-honor-138305/|url-status= live}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-17025115 |title=Al Pacino honoured at White House |date=February 14, 2012 |work=[[BBC News]]|access-date=April 13, 2020 |language=en-GB|archive-date=June 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200616044134/https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-17025115|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/lifestyle/lifestyle-news/kennedy-center-honors-al-pacino-eagles-james-taylor-feted-952570/ |title=Kennedy Center Honors: Al Pacino, The Eagles, James Taylor Among Those Feted |website=[[The Hollywood Reporter]] |date=December 4, 2016 |accessdate=January 1, 2023|archive-date= January 1, 2023|archive-url= https://web.archive.org/web/20230101164914/https://www.hollywoodreporter.com/lifestyle/lifestyle-news/kennedy-center-honors-al-pacino-eagles-james-taylor-feted-952570/|url-status= live}}</ref> Kvikmyndir Pacinos hafa samanlagt þénað rúma þrjá milljarða bandaríkjadala á heimsvísu.<ref>{{cite web |url=https://m.the-numbers.com/person/1340401-Al-Pacino |title=Al Pacino |website=The Numbers |access-date=July 23, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808180254/https://m.the-numbers.com/person/1340401-Al-Pacino |archive-date=ágúst 8, 2025 |url-status=dead }}</ref>
Pacino byrjaði feril sinn í leiklist í litlum leikhúsum í [[New York-borg]] en vann sig upp í stærri sýningar á [[Broadway]].<ref>{{cite web|title=This Month in Theatre History|date=April 7, 2025|website=American Theatre|url=https://www.americantheatre.org/2025/04/07/this-month-in-theatre-history-122/|accessdate=March 6, 2026|archive-date=February 13, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260213231512/https://www.americantheatre.org/2025/04/07/this-month-in-theatre-history-122/|url-status=live}}</ref> Pacino nam leiklist hjá [[HB Studio]] og [[Actors Studio]] þar sem Charlie Laughton og [[Lee Strasberg]] kenndu honum. Pacino hlaut Óskarsverðlaun sem besti leikarinn fyrir leik sinn í kvikmyndinni ''[[Konuilmur]]'' (1992). Hann hefur einnig verið tilnefndur til Óskarsverðlauna fyrir hlutverk sín í myndunum ''[[Guðfaðirinn]]'' (1972), ''[[Serpico]]'' (1973), ''[[Guðfaðirinn II]]'' (1974), ''[[Á heitum degi]]'' (1975), ''[[Sekur eða saklaus]]'' (1979), ''[[Dick Tracy (kvikmynd frá 1990)|Dick Tracy]]'' (1990), ''[[Fasteignabraskarar]]'' (1992) og ''[[Írinn]]'' (2019). Meðal annarra frægra kvikmynda með Pacino má nefna ''[[Skelfing í Nálargarðinum]]'' (1971), ''[[Fuglahræðan (kvikmynd frá 1973)|Fuglahræðan]]'' (1973), ''[[Maðurinn með örið (kvikmynd frá 1983)|Maðurinn með örið]]'' (1983), ''[[Losti (kvikmynd)|Losti]]'' (1989), ''[[Guðfaðirinn III]]'' (1990), ''[[Frankie og Johnny (kvikmynd frá 1991)|Frankie og Johnny]]'' (1991), ''[[Leið Carlitos]]'' (1993), ''[[Í hita leiksins (kvikmynd frá 1995)|Í hita leiksins]]'' (1995), ''[[Donnie Brasco (kvikmynd)|Donnie Brasco]]'', ''[[Málsvari myrkrahöfðingjans (kvikmynd frá 1997)|Málsvari myrkrahöfðingjans]]'' (báðar 1997), ''[[Uppljóstrarinn]]'', ''[[Sunnudagsleikurinn]]'' (báðar 1999), ''[[Svefnvana (kvikmynd)|Svefnvana]]'' (2002), ''[[Nýliðinn]]'' (2003), ''[[Við þrettánda mann]]'' (2007), ''[[Einu sinni var í Hollywood]]'' (2019) og ''[[House of Gucci]]'' (2021).
Í sjónvarpi hefur Pacino leikið í ýmsum verkum í framleiðslu [[HBO]], meðal annars þáttaröðinni ''[[Englar í Ameríku (sjónvarpsþættir)|Englar í Ameríku]]'' (2003) og ''[[You Don't Know Jack]]'', ævisögumynd um [[Jack Kevorkian]]. Hann vann Emmy-verðlaun fyrir framúrskarandi leik í sjónvarpsþáttaröð eða kvikmynd fyrir bæði hlutverkin. Pacino lék aðalhlutverkið í sjónvarpsþáttunum ''[[Hunters (sjónvarpsþættir frá 2020)|Hunters]]'' (2020–23) hjá [[Amazon Prime Video]]. Hann hefur jafnframt leikið fjölmörg hlutverk í leikritum. Hann hefur tvisvar unnið Tony-verðlaun, fyrst fyrir leikritið ''[[Does a Tiger Wear a Necktie?]]'' (1969) og svo fyrir ''[[The Basic Training of Pavlo Hummel]]'' (1977). Hann lék jafnframt [[Sælokk]] í uppsetningu á ''[[Kaupmaðurinn í Feneyjum|Kaupmanninum í Feneyjum]]'' árið 2010 og í [[Kaupmaðurinn í Feneyjum (kvikmynd frá 2004)|kvikmyndaútgáfu verksins]] frá 2004.
Frumraun Pacinos sem leikstjóra var heimildarmyndin ''[[Í leit að Ríkharði]]'' (1996), sem hann hlaut verðlaun Directors Guild of America fyrir framúrskarandi leikstjórn í heimildarmynd fyrir. Hann hefur síðan leikstýrt og leikið í myndunum ''[[Kínverskt kaffi]]'' (2000), ''[[Wilde Salomé]]'' (2011) og ''[[Salomé (kvikmynd frá 2013)|Salomé]]'' (2013). Árið 2006 heimilaði Pacino að andlit hans yrði notað í tölvuleiknum ''[[Scarface: The World Is Yours]]''. Hann skrifaði endurminningar sínar, ''Sonny Boy'', sem voru gefnar út af [[Penguin Press]] árið 2024.<ref>{{cite web|title=Sonny Boy|date=October 15, 2024|website=Penguin Press|url=https://www.penguin.co.uk/books/456324/sonny-boy-by-pacino-al/9781804946138|accessdate=March 8, 2026}}</ref> Pacino hefur verið meðforseti Actors Studio frá árinu 1995.<ref>{{cite web|title=The Actors Studio Leadership|date=March 12, 2026|website=Actors Studio|url=https://theactorsstudio.org/who-we-are/leadership/|accessdate=March 12, 2026}}</ref>
== Kvikmyndaskrá==
{| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;"
|-
! scope="col" | Ár
! scope="col" | Titill
! scope="col" | Hlutverk
! scope="col" class="unsortable" | Athugasemdir
! scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|Tilv.|Tilvísanir}}
|-
| 1969
| ''[[Ég, Natalie]]'' (''Me, Natalie'')
| Tony
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite book |last=Yule |first=Andrew |date=1992 |title=Al Pacino: A Life On the Wire |url=https://books.google.com/books?id=xYOyjTZkRo8C&pg=PA27 |location=New York |publisher=S.P.I. Books |page=27 |isbn=9781561711611 }}</ref>
|-
| 1971
| ''[[Skelfing í Nálargarðinum]]'' (''The Panic in Needle Park'')
| Bobby
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Taylor|first1=Francis|title=Film on Drug Users Does Not Preach|url=https://www.newspapers.com/clip/2624653/the_panic_in_needle_park_bobby/|access-date=September 19, 2015|work=The Corpus Christi Caller-Times|date=July 25, 1971|location=Corpus Christi, Texas|page=61|via=[[Newspapers.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181022113411/https://www.newspapers.com/clip/2624653/the_panic_in_needle_park_bobby/|archive-date=October 22, 2018|url-status=live}} {{open access}}</ref>
|-
| 1972
| ''[[Guðfaðirinn]]'' (''The Godfather'')
| [[Michael Corleone]]
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Chind |first1=Ben |title=Godfather role was an offer Al Pacino could refuse |url=https://www.theguardian.com/film/2014/oct/29/godfather-al-pacino-role-coppola-didnt-want |access-date=17 November 2018 |work=[[The Guardian]] |date=29 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117193215/https://www.theguardian.com/film/2014/oct/29/godfather-al-pacino-role-coppola-didnt-want |archive-date=November 17, 2018 |url-status=live }}</ref>
|-
| rowspan="2" | 1973
| ''[[Fuglahræðan (kvikmynd frá 1973)|Fuglahræðan]]'' (''Scarecrow'')
| Francis Lionel „Lion“ Delbuchi
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite web |title=AFI Catalogue — Scarecrow |url=https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/54804 |publisher=[[American Film Institute]] |access-date=17 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117193450/https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/54804 |archive-date=November 17, 2018 |url-status=live }}</ref>
|-
| ''[[Serpico]]''
| [[Frank Serpico]] rannsóknarlögreglumaður
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Gleiberman |first1=Owen |title=Film Review: 'Frank Serpico' |url=https://variety.com/2017/film/reviews/frank-serpico-review-1202393980/ |access-date=17 November 2018 |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |date=28 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117193116/https://variety.com/2017/film/reviews/frank-serpico-review-1202393980/ |archive-date=November 17, 2018 |url-status=live }}</ref>
|-
| 1974
| ''[[Guðfaðirinn II]]'' (''The Godfather Part II'')
| Michael Corleone
|
| style= "text-align:center;"|<ref name="Godfather">{{cite news |last1=Dreher |first1=Beth |title=10 Mind-Blowing Facts About 'The Godfather' |url=https://www.rd.com/culture/godfather-movie-facts/ |access-date=17 November 2018 |work=[[Reader's Digest]] |date=17 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117233324/https://www.rd.com/culture/godfather-movie-facts/ |archive-date=November 17, 2018 |url-status=live }}</ref>
|-
| 1975
| ''[[Á heitum degi]]'' (''Dog Day Afternoon'')
| [[John Wojtowicz|Sonny Wortzik]]
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news|title=The Marquee|url=https://www.newspapers.com/clip/2742675/the_marque/|access-date=September 19, 2015|work=The Salina Journal|date=November 11, 1979|location=Salina, Kansas|page=21|via=[[Newspapers.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304203906/https://www.newspapers.com/clip/2742675/the_marque/|archive-date=March 4, 2016|url-status=live}} {{open access}}</ref>
|-
| 1977
| ''[[Bobby Deerfield]]''
| Bobby Deerfield
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite magazine|last1=Brenner|first1=Marie|last2=Kornbluth|first2=Jesse|title=Review: Pacino as Garbo |magazine=Texas Monthly|url=https://books.google.com/books?id=fysEAAAAMBAJ&pg=PA158|date=November 1977|publisher=Emmis Communications|pages=158|id={{ISSN|0148-7736}}}}</ref>
|-
| 1979
| ''[[Sekur eða saklaus]]'' (''...And Justice for All'')
| Arthur Kirkland
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Walz|first1=Steve K.|title=Pacino Defies 'And Justice For All'|url=https://www.newspapers.com/clip/2742678/arthur_kirkland/|access-date=September 19, 2015|work=The Paris News|date=October 26, 1979|location=Paris, Texas|page=22|via=[[Newspapers.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304211342/https://www.newspapers.com/clip/2742678/arthur_kirkland/|archive-date=March 4, 2016|url-status=live}} {{open access}}</ref>
|-
| 1980
| ''[[Cruising]]''
| Steve Burns
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Chatenever|first1=Rick|title=Controversial 'Cruising': Painting The Screen With Blood|url=https://www.newspapers.com/clip/2742683/steve_burns/|access-date=September 19, 2015|work=Santa Cruz Sentinel|date=February 17, 1980|location=Santa Cruz, California|page=44|via=[[Newspapers.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304073156/https://www.newspapers.com/clip/2742683/steve_burns/|archive-date=March 4, 2016|url-status=live}} {{open access}}</ref>
|-
| 1982
| ''[[Rithöfundurinn (kvikmynd)|Rithöfundurinn]]'' (''Author! Author!'')
| Ivan Travalian
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Chatenever|first1=Rick|title='Kramer vs. Kramer' Played For Laughs|url=https://www.newspapers.com/clip/2742684/ivan_travalian/|access-date=September 19, 2015|work=Santa Cruz Sentinel|date=June 25, 1982|location=Santa Cruz, California|page=19|via=[[Newspapers.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304124824/https://www.newspapers.com/clip/2742684/ivan_travalian/|archive-date=March 4, 2016|url-status=live}} {{open access}}</ref>
|-
| 1983
| ''[[Maðurinn með örið (kvikmynd frá 1983)|Maðurinn með örið]]'' (''Scarface'')
| [[Tony Montana]]
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Jacobs|first1=Tom|title='Scarface' hype doesn't do justice to film|url=https://www.newspapers.com/clip/2742690/tony_montana/|access-date=September 19, 2015|work=The San Bernardino County Sun|date=December 14, 1983|location=San Bernardino, California|page=49|via=[[Newspapers.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181022113404/https://www.newspapers.com/clip/2742690/tony_montana/|archive-date=October 22, 2018|url-status=live}} {{open access}}</ref>
|-
| 1985
| ''[[Byltingin (kvikmynd frá 1985)|Byltingin]]'' (''Revolution'')
| Tom Dobb
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Canby |first1=Vincent |authorlink1=Vincent Canby |title=The Screen: 1770s Epic: 'Revolution' |url=https://www.nytimes.com/1985/12/25/movies/the-screen-1770-s-epic-revolution.html |access-date=17 November 2018 |work=[[The New York Times]] |date=25 December 1985 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707062355/https://www.nytimes.com/1985/12/25/movies/the-screen-1770-s-epic-revolution.html |archive-date=July 7, 2018 |url-status=live }}</ref>
|-
| 1989
| ''[[Losti (kvikmynd)|Losti]]'' (''Sea of Love'')
| Frank Keller rannsóknarlögreglumaður
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news|title=Salina Movie Reviews|url=https://www.newspapers.com/clip/2742692/frank_keller/|access-date=September 19, 2015|work=The Salina Journal|date=September 16, 1989|location=Salina, Kansas|page=32|via=[[Newspapers.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181022113338/https://www.newspapers.com/clip/2742692/frank_keller/|archive-date=October 22, 2018|url-status=live}} {{open access}}</ref>
|-
| rowspan="3" | 1990
| ''{{sortname|The|Local Stigmatic}}''
| Graham
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Gordon |first1=Bette |title=Al Pacino by Bette Gordon |url=https://bombmagazine.org/articles/al-pacino/ |access-date=17 November 2018 |work=[[Bomb (magazine)|Bomb]] |issue=33 |date=1 October 1990 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117192958/https://bombmagazine.org/articles/al-pacino/ |archive-date=November 17, 2018 |url-status=live }}</ref>
|-
| ''[[Dick Tracy (kvikmynd frá 1990)|Dick Tracy]]''
| Alphonse „Big Boy“ Caprice
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Urbland |first1=Kate |title=Dick Tracy Turns 25: Why Has Everyone Forgotten the Original Prestige Comic Book Movie? |url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2015/06/dick-tracy-25th-anniversary |access-date=17 November 2018 |work=[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]] |date=15 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180430131659/https://www.vanityfair.com/hollywood/2015/06/dick-tracy-25th-anniversary |archive-date=April 30, 2018 |url-status=live }}</ref>
|-
| ''[[Guðfaðirinn III]]'' (''The Godfather Part III'')
| Michael Corleone
|
| style= "text-align:center;"|<ref name="Godfather" />
|-
| 1991
| ''[[Frankie og Johnny (kvikmynd frá 1991)|Frankie og Johnny]]'' (''Frankie and Johnny'')
| Johnny
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Turan |first1=Kenneth |title=Movie Review: Boy Meets Grill, Gets Girl |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-10-11-ca-65-story.html |access-date=17 November 2018 |work=[[Los Angeles Times]] |date=11 October 1991 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150928090635/http://articles.latimes.com/1991-10-11/entertainment/ca-65_1_al-pacino |archive-date=September 28, 2015 |url-status=live }}</ref>
|-
| rowspan="2" | 1992
| ''[[Glengarry Glen Ross (kvikmynd)|Glengarry Glen Ross]]''
| [[Richard Roma|Richard „Ricky“ Roma]]
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Garner|first1=Jack|title=Intense 'Glengarry' in an easy Sell|url=https://www.newspapers.com/clip/2742694/ricky_roma_jack_garner/|access-date=September 19, 2015|work=North Hills News Record|date=October 2, 1992|location=North Hills, Pennsylvania|page=28|via=[[Newspapers.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150801174708/http://www.newspapers.com/clip/2742694/ricky_roma_jack_garner/|archive-date=August 1, 2015|url-status=live}} {{open access}}</ref>
|-
| ''[[Konuilmur]]'' (''Scent of a Woman'')
| Frank Slade
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Hinson |first1=Hal |title='Scent of a Woman' (R) |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/movies/videos/scentofawomanrhinson_a0a7d5.htm?noredirect=on |access-date=17 November 2018 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=23 December 1992 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117193331/https://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/movies/videos/scentofawomanrhinson_a0a7d5.htm?noredirect=on |archive-date=November 17, 2018 |url-status=live }}</ref>
|-
| 1993
| ''[[Leið Carlitos]]'' (''Carlito's Way'')
| Carlito „Charlie“ Brigante
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Cormier |first1=Roger |title=13 Surprising Facts About Carlito's Way |url=http://mentalfloss.com/article/84138/13-surprising-facts-about-carlitos-way |access-date=17 November 2018 |work=[[Mental Floss]] |date=26 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117193146/http://mentalfloss.com/article/84138/13-surprising-facts-about-carlitos-way |archive-date=November 17, 2018 |url-status=live }}</ref>
|-
| rowspan="2" | 1995
| ''[[Sveltur sitjandi kráka]]'' (''Two Bits'')
| Afi
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Hunter |first1=Stephen |title='Two Bits': Fine acting can't hide grand allusion |url=https://www.baltimoresun.com/1996/02/02/two-bits-fine-acting-cant-hide-grand-allusion/ |access-date=17 November 2018 |work=[[The Baltimore Sun]] |date=2 February 1996 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117193238/http://articles.baltimoresun.com/1996-02-02/features/1996033034_1_two-bits-grandpa-godfather |archive-date=November 17, 2018 |url-status=live }}</ref>
|-
| ''[[Í hita leiksins]]'' (''Heat'')
| Vincent Hanna lautinant
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Coyle |first1=Jake |title=Michael Mann on the restored Heat, 22 years later |url=https://www.thestar.com/entertainment/movies/2017/05/05/michael-mann-on-the-restored-heat-22-years-later.html |access-date=17 November 2018 |work=[[Toronto Star]] |date=5 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117193450/https://www.thestar.com/entertainment/movies/2017/05/05/michael-mann-on-the-restored-heat-22-years-later.html |archive-date=November 17, 2018 |url-status=live }}</ref>
|-
| 1996
| ''[[Spilling (kvikmynd frá 1996)|Spilling]]'' (''City Hall'')
| John Pappas
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Fine|first1=Marshall|title='City Hall' stands on strength of acting, not script|url=https://www.newspapers.com/clip/2742711/john_pappas/|access-date=September 19, 2015|work=The San Bernardino County Sun|agency=Gannet News Service|date=February 16, 1996|location=San Bernardino, California|page=61|via=[[Newspapers.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150801180028/http://www.newspapers.com/clip/2742711/john_pappas/|archive-date=August 1, 2015|url-status=live}} {{open access}}</ref>
|-
| rowspan="2" | 1997
| ''[[Donnie Brasco (kvikmynd)|Donnie Brasco]]''
| Benjamin „Lefty“ Ruggiero
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Jenny |first1=Urs |title=Filmkritik: "Donnie Brasco" |url=http://www.spiegel.de/kultur/kino/filmkritik-donnie-brasco-a-29270.html |access-date=17 November 2018 |work=[[Spiegel Online]] |date=15 May 1997 |language=German |archive-url=https://web.archive.org/web/20170614055512/http://www.spiegel.de/kultur/kino/filmkritik-donnie-brasco-a-29270.html |archive-date=June 14, 2017 |url-status=live }}</ref>
|-
| ''[[Málsvari myrkrahöfðingjans (kvikmynd frá 1997)|Málsvari myrkrahöfðingjans]]'' (''The Devil's Advocate'')
| John Milton / [[Satan]]
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |title=Devil's Advocate (1997) - 19 worst fathers in film |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/11520527/worst-movie-dads.html?frame=3258944 |access-date=17 November 2018 |work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20181118035300/https://www.telegraph.co.uk/culture/film/11520527/worst-movie-dads.html?frame=3258944 |archive-date=November 18, 2018 |url-status=live }}</ref>
|-
| rowspan="2" | 1999
| ''[[Uppljóstrarinn]]'' (''The Insider'')
| [[Lowell Bergman]]
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Shales |first1=Tom |title=At '60 Minutes,' Where There's Smoke, There's Ire |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/tv/features/daily/insider101599.htm |access-date=17 November 2018 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=15 October 1999 |page=C1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117233616/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/tv/features/daily/insider101599.htm |archive-date=November 17, 2018 |url-status=live }}</ref>
|-
| ''[[Sunnudagsleikurinn]]'' (''Any Given Sunday'')
| Tony D'Amato
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Babao-Guballa |first1=Cathy |title=Film Review: Any Given Sunday - Lessons in the Game of Life |url=https://www.philstar.com/entertainment/2000/05/06/92112/film-review-any-given-sunday-lessons-game-life |access-date=17 November 2018 |work=[[The Philippine Star]] |date=6 May 2000}}</ref>
|-
| 2000
| ''[[Kínverskt kaffi]]'' (''Chinese Coffee'')
| Harry Levine
| Einnig leikstjóri
| style= "text-align:center;"|<ref name="Gilvey2011">{{cite book|last=Gilvey|first=John Anthony|title=Jerry Orbach, Prince of the City: His Way from "The Fantasticks" to "Law and Order"|url=https://books.google.com/books?id=kCGxXNWdZmAC&pg=PA142|year=2011|publisher=Applause Theatre & Cinema Books|isbn=978-1-55783-919-0|page=142}}</ref>
|-
| rowspan="3" | 2002
| ''[[Svefnleysi (kvikmynd frá 2002)|Svefnleysi]]'' (''Insomnia'')
| Will Dormer
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |title=Insomnia: Sleepless in Alaska |url=https://www.toledoblade.com/Movies/2002/05/24/Insomnia-Sleepless-in-Alaska.html |access-date=17 November 2018 |work=[[The Blade (Toledo, Ohio)|Toledo Blade]] |date=24 May 2002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117233644/https://www.toledoblade.com/Movies/2002/05/24/Insomnia-Sleepless-in-Alaska.html |archive-date=November 17, 2018 |url-status=live }}</ref>
|-
| ''[[Simone (kvikmynd frá 2002)|Simone]]''
| Viktor Taransky
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Foundas |first1=Scott |title=Simone |url=https://variety.com/2002/film/reviews/simone-1200546766/ |access-date=17 November 2018 |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |date=16 August 2002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181118035240/https://variety.com/2002/film/reviews/simone-1200546766/ |archive-date=November 18, 2018 |url-status=live }}</ref>
|-
| ''[[Kunningjar]]'' (''People I Know'')
| Eli Wurman
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite web |last1=Russell |first1=Jamie |title=People I Know (2004) |url=https://www.bbc.co.uk/films/2004/02/04/people_i_know_2004_review.shtml |publisher=[[BBC]] |access-date=17 November 2018 |date=5 February 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031192104/http://www.bbc.co.uk/films/2004/02/04/people_i_know_2004_review.shtml |archive-date=October 31, 2019 |url-status=live }}</ref>
|-
| rowspan="2" | 2003
| ''[[Nýliðinn]]'' (''The Recruit'')
| Walter Burke
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite web |last1=Pais |first1=Arthur J |title=The Recruit isn't what it seems |url=https://www.rediff.com/movies/2003/jan/31recruit.htm |work=[[Rediff.com]] |access-date=17 November 2018 |date=31 January 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117233721/https://www.rediff.com/movies/2003/jan/31recruit.htm |archive-date=November 17, 2018 |url-status=live }}</ref>
|-
| ''[[Gigli]]''
| Starkman
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Leitch |first1=Will |last2=Grierson |first2=Tim |title=Every Al Pacino Performance, Ranked |url=https://www.vulture.com/2018/04/every-al-pacino-movie-ranked-from-worst-to-best.html |access-date=17 November 2018 |publisher=[[Vulture.com]] |date=2 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181118081515/https://www.vulture.com/2018/04/every-al-pacino-movie-ranked-from-worst-to-best.html |archive-date=November 18, 2018 |url-status=live }}</ref>
|-
| 2004
| ''[[Kaupmaðurinn í Feneyjum (kvikmynd frá 2004)|Kaupmaðurinn í Feneyjum]]'' (''The Merchant of Venice'')
| [[Sælokk]]
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Applebaum |first1=Stephen |title=Movies: Interviews: Al Pacino |url=https://www.bbc.co.uk/films/2004/11/30/al_pacino_the_merchant_of_venice_interview.shtml |access-date=17 November 2018 |publisher=[[BBC]] |date=30 November 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161021104430/http://www.bbc.co.uk/films/2004/11/30/al_pacino_the_merchant_of_venice_interview.shtml |archive-date=October 21, 2016 |url-status=live }}</ref>
|-
| 2005
| ''[[Two for the Money]]''
| Walter Abrams
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Baumgarten |first1=Marjorie |title=Two for the Money |url=https://www.austinchronicle.com/events/film/2005-10-07/295566/ |access-date=17 November 2018 |work=[[The Austin Chronicle]] |date=7 October 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181118035310/https://www.austinchronicle.com/events/film/2005-10-07/295566/ |archive-date=November 18, 2018 |url-status=dead }}</ref>
|-
| rowspan="2" | 2007
| ''[[88 Minutes]]''
| Dr. Jack Gramm
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Rainer |first1=Peter |title=For '88 Minutes,' Al Pacino hams it up |url=https://www.csmonitor.com/The-Culture/Movies/2008/0418/p12s02-almo.html |access-date=17 November 2018 |work=[[The Christian Science Monitor]] |date=18 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181118081449/https://www.csmonitor.com/The-Culture/Movies/2008/0418/p12s02-almo.html |archive-date=November 18, 2018 |url-status=live }}</ref>
|-
| ''[[Við þrettánda mann]]'' (''Ocean's Thirteen'')
| Willie Bank
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Sen |first1=Raja |title=Thirteenth time's the charm |url=https://www.rediff.com/movies/2007/jun/08ocean.htm |access-date=17 November 2018 |work=[[Rediff.com]] |date=9 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306210755/http://www.rediff.com/movies/2007/jun/08ocean.htm |archive-date=March 6, 2014 |url-status=live }}</ref>
|-
| 2008
| ''[[Righteous Kill]]''
| David „Rooster“ Fisk rannsóknarlögreglumaður
|
| style= "text-align:center;"|<ref name="Spicer2010">{{cite book|last=Spicer|first=Andrew|title=Historical Dictionary of Film Noir|url=https://books.google.com/books?id=ixVekSdvQCMC&pg=PA69|year=2010|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-7378-0|page=69}}</ref>
|-
| rowspan="2" | 2011
| ''[[The Son of No One]]''
| Charles Stanford rannsóknarlögreglumaður
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Wazir |first1=Burhan |title=Now Playing in Doha! : The Son of No One |url=http://www.dohafilminstitute.com/blog/now-playing-in-doha-the-son-of-no-one |access-date=17 November 2018 |publisher=[[Doha Film Institute]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20181118035245/http://www.dohafilminstitute.com/blog/now-playing-in-doha-the-son-of-no-one |archive-date=November 18, 2018 |url-status=live }}</ref>
|-
| ''[[Jack and Jill]]''
| Hann sjálfur
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Scott |first1=A. O. |title=Going Over the Top, Then Downhill |url=https://www.nytimes.com/2011/11/11/movies/adam-sandler-in-jack-and-jill-review.html |access-date=17 November 2018 |work=[[The New York Times]] |date=10 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117234859/https://www.nytimes.com/2011/11/11/movies/adam-sandler-in-jack-and-jill-review.html |archive-date=November 17, 2018 |url-status=live }}</ref>
|-
| 2012
| ''[[Stand Up Guys]]''
| Val
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Marks |first1=Scott |title=Interview: Fisher Stevens is a stand-up guy |url=https://www.sandiegoreader.com/weblogs/big-screen/2013/jan/30/interview-fisher-stevens-is-a-stand-up-guy/ |access-date=17 November 2018 |work=[[San Diego Reader]] |date=30 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117233559/https://www.sandiegoreader.com/weblogs/big-screen/2013/jan/30/interview-fisher-stevens-is-a-stand-up-guy/ |archive-date=November 17, 2018 |url-status=live }}</ref>
|-
| 2013
| ''[[Salomé (kvikmynd frá 2013)|Salomé]]''
| [[Heródes Antípas|Heródes konungur]]
| Einnig leikstjóri og höfundur
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite web |last1=Kenny |first1=Glenn |title=Review: Al Pacino's Journey With Wilde's 'Salomé' |url=https://www.nytimes.com/2018/03/29/movies/wilde-salome-review-al-pacino.html |website=[[The New York Times]] |access-date=17 January 2023 |date=29 March 2018}}</ref>
|-
| rowspan="2" | 2014
| ''[[Manglehorn]]''
| A.J. Manglehorn
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=O'Sullivan |first1=Michael |title=Review: 'Manglehorn' is a misfire for indie director David Gordon Green |url=https://www.washingtonpost.com/goingoutguide/movies/review-manglehorn-is-a-misfire-for-indie-director-david-gordon-green/2015/07/08/1b2af5d8-24b8-11e5-b77f-eb13a215f593_story.html |access-date=17 November 2018 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=9 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117233703/https://www.washingtonpost.com/goingoutguide/movies/review-manglehorn-is-a-misfire-for-indie-director-david-gordon-green/2015/07/08/1b2af5d8-24b8-11e5-b77f-eb13a215f593_story.html |archive-date=November 17, 2018 |url-status=live }}</ref>
|-
| ''[[The Humbling]]''
| Simon Axler
| Einnig framleiðandi
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Foundas |first1=Scott |title=Venice Film Review: 'The Humbling' |url=https://variety.com/2014/film/reviews/venice-film-review-the-humbling-1201293913/ |access-date=17 November 2018 |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117233622/https://variety.com/2014/film/reviews/venice-film-review-the-humbling-1201293913/ |archive-date=November 17, 2018 |url-status=live }}</ref>
|-
| 2015
| ''[[Danny Collins (kvikmynd)|Danny Collins]]''
| Danny Collins
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Lewis |first1=Hilary |title=Danny Collins': Jennifer Garner, Writer-Director Dan Fogelman Reveal Their Own Motivational Letters |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/al-pacino-danny-collins-jennifer-783248 |access-date=17 November 2018 |work=[[The Hollywood Reporter]] |date=19 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117233639/https://www.hollywoodreporter.com/news/al-pacino-danny-collins-jennifer-783248 |archive-date=November 17, 2018 |url-status=live }}</ref>
|-
| 2016
| ''[[Misconduct (kvikmynd)|Misconduct]]''
| Abrams
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Keogh |first1=Tom |title='Misconduct': Crime thriller takes too many wrong turns |url=https://www.seattletimes.com/entertainment/movies/misconduct-crime-thriller-takes-too-many-wrong-turns/ |access-date=17 November 2018 |work=[[The Seattle Times]] |date=4 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117233925/https://www.seattletimes.com/entertainment/movies/misconduct-crime-thriller-takes-too-many-wrong-turns/ |archive-date=November 17, 2018 |url-status=live }}</ref>
|-
| rowspan="2" |2017
| ''{{sortname|The|Pirates of Somalia|dab=kvikmynd}}''
| Seymour Tolbin
|
| style="text-align:center;" |<ref name="hollywoodreporter1">{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/al-pacino-joins-cast-somali-864256 |title=Al Pacino Joins Cast of Somali Drama 'Where the White Man Runs Away' (Exclusive) |publisher=Hollywood Reporter |date=2016-02-11 |accessdate=2017-02-21}}</ref>
|-
| ''[[Hangman (kvikmynd frá 2017)|Hangman]]''
| Ray Archer rannsóknarlögreglumaður
|
| style="text-align:center;" |<ref>{{cite news |last1=Scheck |first1=Frank |title='Hangman': Film Review |url=https://www.hollywoodreporter.com/review/hangman-1069915 |access-date=17 November 2018 |work=[[The Hollywood Reporter]] |date=21 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117233807/https://www.hollywoodreporter.com/review/hangman-1069915 |archive-date=November 17, 2018 |url-status=live}}</ref>
|-
| rowspan="2" | 2019
| ''[[Einu sinni var í Hollywood]]'' (''Once Upon a Time in Hollywood'')
| Marvin Schwarz
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2018/film/news/al-pacino-quentin-tarantino-manson-movie-1202826780/|title=Al Pacino Joins Quentin Tarantino's Manson Movie|last=Kroll|first=Justin|date=June 7, 2018|website=Variety|archive-date=June 18, 2018|access-date=June 7, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180618103114/https://variety.com/2018/film/news/al-pacino-quentin-tarantino-manson-movie-1202826780/|url-status=live}}</ref>
|-
| ''[[Írinn]]'' (''The Irishman'')
| [[Jimmy Hoffa]]
|
| style= "text-align:center;"|<ref>{{cite web |last=Bell |first=Breanna |url=https://variety.com/2019/film/news/the-irishman-trailer-martin-scorsese-al-pacino-robert-de-niro-1203285418/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190731144615/https://variety.com/2019/film/news/the-irishman-trailer-martin-scorsese-al-pacino-robert-de-niro-1203285418/ |title=Martin Scorsese's 'The Irishman' Trailer Teams Robert De Niro, Al Pacino and Joe Pesci |website=[[Variety (magazine)|Variety]] |date=July 31, 2019 |access-date=July 31, 2019|archive-date=July 31, 2019|url-status=live}}</ref>
|-
| rowspan="2" | 2021
| ''[[American Traitor: The Trial of Axis Sally]]''
| James Laughlin
|
|
|-
| ''[[House of Gucci]]''
| [[Aldo Gucci]]
|
|
|-
| 2023
| ''[[Knox Goes Away]]''
| Xavier
|
|
|-
| 2024
| ''[[Modì, Three Days on the Wing of Madness]]''
| Maurice Gangnat
| Einnig framleiðandi
| style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |url=https://variety.com/2023/film/global/johnny-depp-modi-hungary-italy-luisa-ranieri-al-pacino-1235737158/ |title=Johnny Depp Starts Shooting 'Modì' in Hungary, With Italy's Luisa Ranieri Joining Al Pacino and Riccardo Scamarcio in Cast |website=Variety |first=Nick |last=Vivarelli |date=September 27, 2023 |access-date=September 27, 2023}}</ref>
|-
| rowspan="5"|2025
| ''{{sortname|The|Ritual|dab=kvikmynd frá 2025}}''
| Faðir [[Theophilus Riesinger]]
|
| style="text-align:center;"|<ref>{{cite magazine|last=Ritman|first=Alex|title=Al Pacino, Dan Stevens to Play Troubled Priests in Exorcism Horror 'The Ritual' (EXCLUSIVE)|date=April 23, 2024|magazine=Variety|url=https://variety.com/2024/film/global/al-pacino-dan-stevens-the-ritual-horror-david-midell-1235979115/|accessdate=April 23, 2024}}</ref>
|-
| ''[[Billy Knight (kvikmynd)|Billy Knight]]''
| Billy Knight
|
| style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |url=https://deadline.com/2022/09/al-pacino-billy-knight-movie-charlie-heaton-diana-silvers-cast-1235129639/ |title=Al Pacino To Star In 'Billy Knight' Movie Alongside Charlie Heaton And Diana Silvers |website=Deadline |first=Patrick |last=Hipes |date=September 22, 2022 |access-date=April 10, 2024}}</ref>
|-
| ''[[Dead Man's Wire]]''
| M.L. Hall
|
| style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web |last=D'Alessandro |first=Anthony |date=2025-02-28 |title=Al Pacino Joining Gus Van Sant Hostage Thriller 'Dead Man's Wire' |url=https://deadline.com/2025/02/al-pacino-gus-van-sant-dead-mans-wire-1236305500/ |access-date=2025-02-28 |website=Deadline |language=en-US}}</ref>
|-
| ''[[In the Hand of Dante (kvikmynd)|In the Hand of Dante]]''
| Carmine frændi
|
| style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://variety.com/2023/film/global/julian-schnabel-in-the-hand-of-dante-al-pacino-john-malkovich-cast-1235794732/|title=Julian Schnabel Reveals Al Pacino, John Malkovich, Benjamin Clementine, Sabrina Impacciatore Appear in Next Film 'In the Hand of Dante' (EXCLUSIVE)|website=[[Variety (magazine)|Variety]]|first=Nick|last=Vivarelli|date=November 17, 2023|access-date=November 17, 2023}}</ref>
|-
| ''[[Easy's Waltz]]''
| Mickey Albano
|
| style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2023-02-24 |title=Nic Pizzolatto Sets Directing Debut With 'Easy's Waltz'; Vince Vaughn, Michelle Monaghan, Al Pacino & Simon Rex To Star |url=https://deadline.com/2023/02/nic-pizzolatto-easys-waltz-vince-vaughn-michelle-monaghan-al-pacino-simon-rex-1235270133/ |access-date=2025-02-28 |website=Deadline |language=en-US}}</ref>
|-
| 2026
| ''[[Killing Castro (kvikmynd)|Killing Castro]]''
|
|
| style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/diego-boneta-xolo-mariduena-al-pacino-killing-castro-movie-1235711045/|title=Al Pacino, Diego Boneta and Xolo Maridueña Star in 'Killing Castro' Thriller|website=Hollywood Reporter|first=Ethan|last=Vlessing|date=December 4, 2023|access-date=April 10, 2024}}</ref>
|-
| rowspan="3" |Óvíst
| ''[[Lear Rex]]''
| [[Lér konungur|Rey Lear]]
| Í eftirframleiðslu
| style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |last1=Geisinger |first1=Gabriella |title=Al Pacino starrer 'Lear Rex' adds cast, production to begin next week |url=https://www.kftv.com/news/2024/08/05/lear-rex-production-los-angeles-al-pacino |website=[[Kemps Film and TV Production Services Handbook]] |access-date=September 18, 2024 |date=August 5, 2024}}</ref>
|-
| [[Maserati: The Brothers]]
|
| Í eftirframleiðslu
| style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web |last=Vivarelli |first=Nick |date=2025-05-15 |title=Al Pacino Joins Bobby Moresco-Directed Biopic 'Maserati: The Brothers' |url=https://variety.com/2025/film/global/al-pacino-bobby-moresco-maserati-the-brothers-1236398681/ |access-date=2025-06-05 |website=Variety |language=en-US}}</ref>
|-
| [[Father Joe (kvikmynd)|Father Joe]]
|
| Í eftirframleiðslu
| style="text-align:center;" | <ref>{{cite news |last1=Barry |first1=Ben |date=22 October 2025 |title=Al Pacino spotted filming new mob movie ''Father Joe'' in Paris – Discover SWNS |url=https://discover.swns.com/2025/10/al-pacino-spotted-filming-new-mob-movie-father-joe-in-paris/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251105171314/https://discover.swns.com/2025/10/al-pacino-spotted-filming-new-mob-movie-father-joe-in-paris/ |archive-date=5 November 2025 |work=[[SWNS]] |language=en}}</ref>
|}
==Neðanmálsgreinar==
<references group="lower-alpha"/>
==Tilvísanir==
<references/>
{{stubbur|æviágrip}}
{{fe|1940|Pacino, Al}}
{{DEFAULTSORT:Pacino, Al}}
[[Flokkur:Bandarískir leikarar|Pacino, Al]]
[[Flokkur:Emmy-verðlaunahafar]]
[[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta karlleikara í aðalhlutverki]]
5y8adydezgr45ukw7v0dbd15ql98hc8
Ensími (hljómsveit)
0
108336
1986964
1961822
2026-11-13T01:57:36Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 2 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986964
wikitext
text/x-wiki
{{Tónlistarfólk
|heiti = Ensími
|mynd =
|stærð = 250px
|myndatexti =
|nefni =
|uppruni = [[Hafnarfjörður]], [[Ísland|Íslandi]]
|stefna = [[Rokk]]
|ár = 1996–í dag
| útgefandi = Dennis/Skífan<br />HITT/ Edda
| samvinna =
| vefsíða =
| meðlimir = Hrafn Thoroddsen<br />Jón Örn Arnarson<br />Franz Gunnarsson<br />Guðni Finnsson<br />Þorbjörn Sigurðsson<br />Arnar Þór Gíslason
| fyrri_meðlimir = Jón Örn Arnarson<br />[[Oddný Sturludóttir]]<br />Kristinn Gunnar Blöndal
}}
'''Ensími''' er íslensk rokkhljómsveit úr [[Hafnarfjörður|Hafnarfirði]] sem var stofnuð árið 1996. Upphafsmenn og stofnendur voru Hrafn Thoroddsen og Jón Örn Arnarson en þeir voru áður í hljómsveitinni [[Jet Black Joe]].
Ensími hlaut tvenn verðlaun á [[Íslensku tónlistarverðlaunin|Íslensku tónlistarverðlaununum]] árið 1999, annars vegar fyrir lag ársins í flokki popp/rokk (Atari af Kafbátamúsík) og hins vegar sem bjartasta vonin<ref>https://glatkistan.com/2015/01/19/islensku_tonlistarverdlaunin_tonlistarvidburdur/
</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ismus.is/tonlist/hopar/92/ |title=Geymd eintak |access-date=2022-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220707215721/https://www.ismus.is/tonlist/hopar/92/ |archive-date=2022-07-07 |url-status=dead}}</ref>. Árið 2003 stóð Ensími uppi sem sigurvegari í tónlistarspurningaþættinum [[Popppunktur|Popppunkti]]<ref>https://timarit.is/page/3711158#page/n29/mode/2up</ref>.
Sveitin hefur gefið út plötur á íslensku og ensku. Ensími spilar melódískt rokk sem blandað er hljómborðum og rafrænum hljóðum.
Árið 2024 kom út platan Fuel to Escape eftir 9 ára hlé frá síðustu útgáfu sveitarinnar.
== Meðlimir ==
=== Núverandi ===
* Hrafn Thoroddsen - [[söngur]], [[gítar]] og [[hljómborð]]
* Franz Gunnarsson - [[gítar]] og [[söngur]]
* Guðni Finnsson - [[bassi]]
* Þorbjörn Sigurðsson - [[hljómborð]]
* Arnar Þór Gíslason - [[trommur]]
=== Fyrrverandi ===
* Jón Örn Arnarson - [[trommur]]
* Kjartan Róbertsson - [[bassi]]
* [[Oddný Sturludóttir]] - [[hljómborð]] og [[söngur]]
* Kristinn Gunnar Blöndal - [[hljómborð]] og [[söngur]]
Árið 2002, haustið fyrir tónlistarhátiðina [[Iceland Airwaves]] bættist Kristinn Gunnar Blöndal hjómborðsleikari og söngvari við hljómsveitina. Kristinn hefur spilað með hljómsveitum eins og [[Botnleðja|Botnleðju]], Sisona, Ó. Jónsson & Grjóni, Emmet, Múldýrinu og ensku hljómsveitinni Starlover<ref>https://www.mbl.is/folk/frettir/2003/07/12/ensimi_komin_i_fluggir_nytt_blod_nyr_kafli/?sign=8</ref>.
Eftir að hljómsveitin fór í farsæla ferð til [[Texas]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] árið 2003 að spila á virtu tónlistarhátiðinni ''South by Southwest'' (SXSW) sagði trymbillinn Jón Örn Arnarson skilið við sveitina. Í hans stað kom Arnar Gíslason sem hafði getið sér orðs með sveitum eins og [[Stolía|Stolíu]], Súrefni, [[Bang Gang]] og Dr. Spock <ref>https://www.mbl.is/folk/frettir/2003/07/12/ensimi_komin_i_fluggir_nytt_blod_nyr_kafli/?sign=8</ref>.
== Útgefið efni ==
=== Breiðskífur ===
* Kafbátamúsík (1998)
* BMX (1999)
* Ensími (2002)
* Gæludýr (2010)
* Herðubreið (2015)
* Fuel to Escape (2024)
===Smáskífur===
* Tvær verur (2019)
* Hold hands (2022)
==Tenglar==
* [https://www.visir.is/g/20151337200d Umfjöllun um Ensími á Vísi]
* [https://web.archive.org/web/20220707215721/https://www.ismus.is/tonlist/hopar/92/ Ensími á Ísmús]
==Tilvísanir==
<references/>
[[Flokkur:Íslenskar rokkhljómsveitir]]
{{s|1996}}
7n19kcjt9nsjy8dehfvbc67xcw989ki
Augusto De Luca
0
109856
1986893
1985282
2026-11-12T23:14:50Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 2 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986893
wikitext
text/x-wiki
[[Mynd:Augusto De Luca fotografa Carla Fracci - 3.jpg|thumb|250px|right|Augusto De Luca - Carla Fracci (1991)]]
'''Augusto De Luca''' (fæddur [[1. júlí]] [[1955]] í [[Napólí]], [[Ítalía|Ítalíu]]) er ítalskur ljósmyndari.<ref>http://www.ziguline.com/2010/04/12/augusto-de-luca-il-fotografo/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101214114246/http://www.ziguline.com/2010/04/12/augusto-de-luca-il-fotografo/ |date=2010-12-14 }} - ''Ziguline art magazine''</ref> Hann er fyrst og fremst portrettljósmyndari.<ref>http://www.edueda.net/index.php?title=Augusto_De_Luca_-_Ritratti_Famosi ''EduEDA - The EDUcational Encyclopedia of Digital Arts''</ref>
Á ljósmyndastofu sinni hefur De Luca lagt metnað sinn í vinnslu svart-hvítra ljósmynda auk litmynda.<ref>http://www.edueda.net/index.php?title=Colore_-_Augusto_De_Luca_-_Fotografie ''EduEDA - The EDUcational Encyclopedia of Digital Arts''</ref> De Luca hefur unnið jöfnum höndum við ýmis verkefni; ljósmyndun fyrir tímarit og arkitektúr.<ref>http://www.edueda.net/index.php?title=Libri_-_Augusto_De_Luca_-_Italia_-_Fotografia ''EduEDA - The EDUcational Encyclopedia of Digital Arts''</ref>
== Ritverk ==
* ([[1986]]) ''Napoli Mia''.(Centro Il Diaframma / Canon Edizioni Editphoto Srl)
* ([[1987]]) ''[[:it:Napoli donna|Napoli Donna]]''.(Centro Il Diaframma / Canon Edizioni Editphoto Srl)
* ([[1995]]) ''[[:it:Trentuno napoletani di fine secolo|Trentuno napoletani di fine secolo]]''. Electa, Naples, ISBN 88-435-5206-6
* ([[1996]]) ''[[:it:Roma nostra|Roma Nostra]]''. Gangemi Editore, Rome, ISBN 978-88-7448-705-9 <ref>http://archiviostorico.corriere.it/1997/luglio/06/talento_Luca_svela_inedita_Roma_co_0_9707062749.shtml - Archive Historical ''Corriere della sera''</ref>.
* ([[1997]]) ''[[:it:Napoli grande signora|Napoli grande signora]]''. Gangemi Editore, Rome, ISBN 978-88-7448-775-2
* ([[1998]]) ''[[:it:Il Palazzo di Giustizia di Roma|Il Palazzo di giustizia di Roma]]''. Gangemi Editore, Rome, ISBN 978-88-492-0231-1
* ([[1998]]) ''[[:it:Firenze frammenti d'anima|Firenze frammenti d'anima]]''. Gangemi Editore, Rome, ISBN 978-88-7448-842-1
* ([[1999]]) ''[[:it:Bologna in particolare|Bologna in particolare]]''. Gangemi Editore, Rome, ISBN 978-88-7448-980-0
* ([[2000]]) ''[[:it:Milano senza tempo|Milano senza tempo]]''. Gangemi Editore, Rome, ISBN 978-88-492-0093-5
* ([[2001]]) ''[[:it:Torino in controluce|Torino in controluce]]''. Gangemi Editore, Rome, ISBN 978-88-492-0211-3
* ([[2002]]) ''[[:it:Tra Milano e Bologna appunti di viaggio|Tra Milano e Bologna appunti di viaggio]]''. Gangemi Editore, Rome, ISBN 978-88-7448-980-0
* ([[1992]]) ''Swatch Collectors Book 1''. Editore M. Item - Switzerland, ISBN 88-86079-01-X
* ([[1992]]) ''Swatch Collectors Book 2''. Editore M. Item - Switzerland, ISBN 88-86079-00-1
== Sýningar ==
* [[1981]] : Italian Culture Institute - [[New York-borg|New York]], [[USA]].
* [[1982]] : Arteder '82 - Bilbao, [[Spánn]].
* [[1982]] : Museo Italo Americano - San-Fransisko, [[USA]].
* [[1982]] : Galleria Fotografia Oltre - Chiasso, [[Sviss]].
* [[1982]] : Galleria Civica - Modena, [[Ítalía]]
* [[1983]] : Italian Cultural Society - Sacramento, California - [[USA]].
* [[1983]] : Journées internationales de la photographie - Montpellier, [[France]].
* [[1983]] : Galeria Diaframma - [[Milan]], [[Ítalía]]
* [[1983]] : Galería Cámara Oscura - Logroño, [[Spánn]].
* [[1983]] : Italian - American Museum - San Francisco, California - [[USA]].
* [[1984]] : Institut italien de la Culture - [[Lille]], [[France]].
* [[1984]] : Asociación Nacional de Fotógrafos - [[Barcelona]], [[Spánn]].
* [[1984]] : Rencontres internationales de la photographie - Arles, [[France]].
* [[1984]] : Dept.of art of the University of Tennessee - Chattanooga, Tennessee, [[USA]].
* [[1985]] : École des Beaux-Arts - Tourcoing, [[France]].
* [[1985]] : Galleria Vrais rêves - Lyon, [[France]].
* [[1985]] : Forum exposition "Un mois pour la photographie" - Centre culturel de Bonlieu, Annecy.
* [[1986]] : Galleria Hasselblad - Göteborg, [[Svíþjóð]].
* [[1986]] : Festival d'animation audiovisuelle - Saint-Marcellin (Isère) [[France]].
* [[1986]] : Musée d'art moderne - Liegi, [[Belgía]].
* [[1987]] : Museo Principe Diego Aragona Pignatelli Cortes - [[Napólí]], [[Ítalía]]
* [[1988]] : Incontri Internazionali d'Arte (Palazzo Taverna) - [[Róm]], [[Ítalía]]
* [[1995]] : Museo Ancien - Grignan, [[France]].
== Gallery ==
<center><gallery perrow="5" widths="160" heights="160">
Isa Danieli - foto di Augusto De Luca.jpg|''Isa Danieli'' (leikkona)
Concetta Barra - foto di Augusto De Luca.jpg|''Concetta Barra'' (leikkona)
Lina Wertmuller - foto di Augusto De Luca.jpg|''[[Lina Wertmüller]]'' (ítalskur kvikmyndaleikstjóri)
Pupella Maggio - fotografia di Augusto De Luca.jpg|''Pupella Maggio'' (leikkona)
Lina Sastri - foto di Augusto De Luca.jpg|''Lina Sastri'' (leikkona)
</gallery></center>
<center><gallery perrow="7" widths="160" heights="160">
LA3 Roma di Augusto De Luca.jpg|''[[Róm]]
LA2 Roma di Augusto De Luca.jpg|''[[Róm]]
LA5 Bologna di Augusto De Luca.jpg|''[[Bologna]]''
LA6 Firenze di Augusto De Luca.jpg|''[[Flórens]]''
LB3 Firenze di Augusto De Luca.jpg|''[[Flórens]]''
LB1 Firenze di Augusto De Luca.jpg|''[[Flórens]]''
</gallery></center>
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
== Tenglar ==
{{CommonsCat|Augusto De Luca}}
* http://www.hasselblad.com/hoc/photographers/augusto-de-luca.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120406002556/http://www.hasselblad.com/hoc/photographers/augusto-de-luca.aspx |date=2012-04-06 }} Hasselblad - De Luca (Ítalía)
* http://www.artelabonline.com/articoli/view_article.php?id=5196 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425105044/http://www.artelabonline.com/articoli/view_article.php?id=5196 |date=2012-04-25 }} Flórens - Artelab
* http://www.fotoup.net/000Intervista/2789/augusto-de-luca {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022071011/http://www.fotoup.net/000Intervista/2789/augusto-de-luca |date=2011-10-22 }} Witness Journal - viðtal
* http://www.italoeuropeo.it/interviste/intervista--graffiti-hunter-augusto-de-luca-si-racconta/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120319024147/http://www.italoeuropeo.it/interviste/intervista--graffiti-hunter-augusto-de-luca-si-racconta/ |date=2012-03-19 }} ItaloEuropeo - viðtal
* http://www.hasselblad.com/hoc/photographers/italian-photography.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140326085604/http://www.hasselblad.com/hoc/photographers/italian-photography.aspx |date=2014-03-26 }} Hasselblad - Italian Photography
* http://www.polaroidartitaly.it/elgg/pg/profile/AUGUSTODELUCA {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126101855/http://www.polaroidartitaly.it/elgg/pg/profile/AUGUSTODELUCA |date=2012-01-26 }} Polaroid Art Italy
* http://www.edueda.net/index.php?title=De_Luca_Augusto ítalska ævisaga
* {{cite web|language=en |title=Augusto De Luca/Photographer Interview |url=https://www.ragazine.cc/augusto-de-luca-photographer-interview/}}<!-- auto-translated from Italian by Module:CS1 translator -->Ragazine Magazine
* {{cite web |language=it |title=La fotografia creativa nella Napoli degli anni ’80 |url=https://www.lamletico.it/articoli/la-fotografia-creativa-nella-napoli-degli-anni-80 |access-date=2024-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007093336/https://www.lamletico.it/articoli/la-fotografia-creativa-nella-napoli-degli-anni-80 |archive-date=2024-10-07 |url-status=dead}}<!-- auto-translated from Italian by Module:CS1 translator -->L’Amletico
* {{cite web |language=en |title=Augusto De Luca: Photographing Italian Cities |url=https://www.arttrav.com/it/augusto-de-luca/ |access-date=2024-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007094451/https://www.arttrav.com/it/augusto-de-luca/ |archive-date=2024-10-07 |url-status=dead}}<!-- auto-translated from Italian by Module:CS1 translator -->ArtTrav
* {{cite web|language=it |title=Da fotografo dei divi a cacciatore di graffiti, una vita piena d’arte |url=https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2015/08/23/da-fotografo-dei-divi-a-cacciatore-di-graffiti-una-vita-piena-darteNapoli15.html?ref=search}}<!-- auto-translated from Italian by Module:CS1 translator -->la Repubblica
* {{cite web|language=en |title=Sculpture and Architecture Series by Augusto De Luca |url=https://archeyes.com/architecture-space-sculpture-augusto-de-luca/}}<!-- auto-translated from Italian by Module:CS1 translator -->ArchEyes | Timeless Architecture
* {{cite web|language=de |title=Fotoserie 'Firenze' van Augusto De Luca |url=https://www.photofacts.nl/fotografie/rubriek/fotografen/fotoserie-firenze-van-augusto-de-luca.asp}}<!-- auto-translated from Italian by Module:CS1 translator -->Photofacts
* {{cite web|language=it |title=Intervista ad Augusto De Luca |url=https://thepassengertimes.com/2018/03/26/perseverare-intertervista-ad-augusto-de-luca-photography-fotografia/}}<!-- auto-translated from Italian by Module:CS1 translator -->The Passengers Times art
* {{cite web|language=en |title=Augusto De Luca |url=https://wevux.com/augusto-de-luca/}}<!-- auto-translated from Italian by Module:CS1 translator -->WeVux
* {{cite web|language=es |title=Augusto De Luca captura en sus retratos lo extraordinario de la humanidad |url=https://culturainquieta.com/es/foto/item/20007-augusto-de-luca-captura-en-sus-retratos-lo-extraordinario-de-la-humanidad.html}}<!-- auto-translated from Italian by Module:CS1 translator -->Cultura Inquieta
* {{cite web |language=it |title=La fotografia come atto creativo negli scatti di Augusto De Luca |url=http://www.toarchmagazine.it/index.php/2022/11/04/11336-augusto-de-luca/ |access-date=2024-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007094557/http://www.toarchmagazine.it/index.php/2022/11/04/11336-augusto-de-luca/ |archive-date=2024-10-07 |url-status=dead}}<!-- auto-translated from Italian by Module:CS1 translator -->To Arch Magazine
{{DEFAULTSORT:De Luca, Augusto}}
[[Flokkur:Ítalskir ljósmyndarar]]
{{f|1955}}
he21irsl39s86m6iodf6iso04cvpwai
Evrópa (tungl)
0
113570
1986967
1981372
2026-11-13T02:04:20Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986967
wikitext
text/x-wiki
{{reikistjarna
| bakgrunnur = #a0ffa0
| nafn = Evrópa
| mynd = Europa-moon.jpg
| alt = Ístunglið Evrópa
| myndatexti = Evrópa í nálægt því réttum litum. Gígurinn neðarlega til hægri heitir Pwyll og dekkri svæði þýða að þar hefur ísyfirborðið meira steinefnainnihald en þau ljósari. Myndin var tekin 7. september 1996 af Galíleó-geimfarinu.
| kyn = kvk
| uppgötvað af = [[Galíleó Galílei]] &<br />[[Simon Marius]]
| uppgötvunarstaður =
| uppgötvun_dagsetning = [[8. janúar]] [[1610]]
| uppgötvunaraðferð =
| nefnt_eftir = [[Evrópa (gyðja)|Evrópu]]
| önnur_nöfn = Júpíter II
| viðmiðunartími = 8. janúar 2004
| forskeyti_nándogfirrð = Júpíter
| nánd = 664.862 km
| firrð = 676.938 km
| meðalgeisli sporbaugs = 680.900 km
| miðskekkja = 0,009
| umferðartími = 3,551182 [[Dagur|d]]
| meðalhraði = 13,74 km/s
| brautarhalli = 0,47° (miðað við miðbaug Júpíters)
| er_tungl = [[Júpíter]]s
| meðalgeisli = 1560,8 km<br />(0,245 [[Jörðin|jörð]])
| flatarmál_yfirborðs = 3,09 × 10<sup>7</sup> km<sup>2</sup><br />(0,061 jörð)
| rúmmál = 1,593×10<sup>10</sup> km<sup>3</sup><br />(0,015 jörð)
| massi = 4,7998×10<sup>22</sup> kg<br />(0,008 jörð)
| þéttleiki = 3,01 g/cm<sup>3</sup>
| þyngdarafl = 1,314 m/s<sup>2</sup> (0,134 g)
| lausnarhraði = 2,025 km/s
| snúningstími = [[Bundinn möndulsnúningur|bundinn]]
| möndulhalli = 0,1°
| endurskinshlutfall = 0,67 ± 0,03
| hitanafn1 = [[Kelvin]]
| lægsti1 = ~50
| meðal1 = 102
| hæsti1 = 125
| hitanafn2 = [[Selsíus]]
| lægsti2 =
| meðal2 =
| hæsti2 =
| loftþrýstingur = 0,1 [[Paskal|µPa]]
}}
'''Evrópa''' eða '''Júpíter II''', er [[Tungl Júpíters|sjötta]] innsta [[fylgitungl]] [[Júpíter]]s og hið minnsta af [[Galíleótunglin|Galíleótunglunum]] fjórum. Þó er það eitt af stærri tunglum [[Sólkerfið|sólkerfisins]]. [[Galíleó Galílei]] fann Evrópu fyrstur manna árið [[1610]] svo að vitað sé en mögulega fann [[Simon Marius]] tunglið einnig um svipað leyti. Miklar athuganir á tunglinu hafa farið fram síðan þá í gegnum [[Sjónauki|sjónauka]] á [[jörðin]]ni en frá og með [[1971-1980|áttunda áratug 20. aldar]] hafa jafnframt farið fram athuganir með ómönnuðum [[Geimfar|geimförum]].
Evrópa er aðeins minni að þvermáli en [[Tunglið|tungl]] jarðarinnar (máninn) og er að uppistöðu til úr [[silíkat]]<nowiki/>bergi, sennilega með [[járn]]kjarna. Hún hefur þunnan [[lofthjúpur|lofthjúp]] sem er aðallega úr súrefni. Yfirborð Evrópu er úr [[vatn]]sís og eitt það sléttasta sem þekkist í sólkerfinu. Yfirborðið er þó þakið sprungum og rákum en tiltölulega lítið er um gíga eftir árekstra [[loftsteinn|loftsteina]], sem gefur til kynna að yfirborð tunglsins sé ungt. Vegna þess hve ungt og slétt yfirborðið virðist vera er uppi [[tilgáta]] um það að haf úr vatni liggi undir ísnum og að þar séu mögulega aðstæður sem séu hagstæðar lífi.<ref name="Tritt2002">{{H-vefur |url=http://people.msoe.edu/~tritt/sf/europa.life.html |titill = Possibility of Life on Europa |nafn = Tritt |eiginnafn = Charles S. |dags skoðað =2007-08-10 |útgefandi =Milwaukee School of Engineering |year=2002 }}</ref> Þessi tilgáta gerir ráð fyrir því að [[Þyngdarafl|þyngdarkraftarnir]] frá Júpíter og hinum fylgitunglum hans verki á Evrópu þannig að berg hennar togni og teygist þannig að varmi myndist sem gæti dugað til þess að viðhalda fljótandi höfum.<ref name="geology">{{H-vefur |url=http://geology.asu.edu/~glg_intro/planetary/p8.htm |titill = Tidal Heating |dags skoðað =2007-10-20 |miðill = geology.asu.edu |vefsafn = http://web.archive.org/web/20060329000051/http://geology.asu.edu/~glg_intro/planetary/p8.htm |dags vefsafn = 2006-03-29}}</ref>
Megnið af þeim upplýsingum sem til eru um Evrópu fengust frá [[Galíleó (geimfar)|''Galíleó'' geimfarinu]] sem skotið á var loft [[1989]]. Önnur geimför hafa aðeins flogið framhjá Evrópu en áhugaverðir eiginleikar hennar hafa orðið til þess að metnaðarfullar tillögur um frekari könnun hennar hafa verið lagðar fram. Næsta geimfar sem til stendur að senda til Evrópu er [[Júpíter ístunglakönnuðurinn]] á vegum [[Geimferðastofnun Evrópu|Geimferðastofnunar Evrópu]] sem áætlað er að skjóta á loft árið 2022.<ref name='selection'>{{H-vefur|eiginnafn = Jonathan Amos|url = http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-17917102 |titill = Esa selects 1bn-euro Juice probe to Jupiter |dags skoðað = 2012-05-02|dagsetning = 2. maí 2012|miðill = [[BBC News Online]]}}</ref>
== Uppgötvun og nafngift ==
[[Galíleó Galílei]] uppgötvaði Evrópu [[8. janúar]] [[1610]] og [[Simon Marius]] mögulega um svipað leyti, án þess þó að þeir hafi vitað hvor af öðrum. Tunglið var nefnt eftir [[Evrópa (gyðja)|Evrópu]], [[Föníka|föníkskri]] hefðarkonu úr [[Grísk goðafræði|grískri goðafræði]], sem var ástkona [[Seifur|Seifs]] og sem hann gerði að drottningu [[Krít]]ar.
Jafnframt uppgötvaði Galíleó Galílei hin þrjú [[Galíleótunglin]], [[Íó]], [[Ganýmedes (tungl)|Ganýmedes]] og [[Kallistó]], í janúar 1610. Hann sá Íó fyrst [[7. janúar]] í 20-faldri stækkun í frumstæðum [[linsusjónauki|linsusjónauka]] sínum í [[Háskólinn í Padúa|háskólanum í Padúa]]. Við þá athugun voru Íó og Evrópa hins vegar svo nálægt hvorri annarri að Galíleó gat ekki greint þær í sundur. Daginn eftir sá hann Evrópu og Íó í fyrsta skiptið sem aðskilin tungl og því hefur [[Alþjóðasamband stjarnfræðinga]].<ref name="IAUMoonDiscoveries">{{H-vefur|nafn=Blue|url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/append7.html|titill=Planet and Satellite Names and Discoverers|útgefandi=USGS|dags skoðað=2010-01-13|eiginnafn=Jennifer|date=9. nóvember, 2009}}</ref>skráð 8. janúar sem uppgötvunardag Evrópu.
Líkt og hin Galílelótunglin er Evrópa nefnd eftir ástkonum Seifs, grískri hliðstæðu [[Rómversk goðafræði|rómverska guðsins]] [[Júpíter (guð)|Júpíters]]. Simon Marius átti hugmyndina að nafngift tunglanna en hann er talinn hafa uppgötvað þau á eigin spýtur um svipað leyti og Galíleó. Galíleó hélt því þó fram að Marius hefði stolið athugunum sínum. Marius sagði hugmyndina að nafngiftinni komna frá [[Jóhannes Kepler|Jóhannesi Kepler]].<ref name="SEDS">{{H-vefur |url=http://seds.lpl.arizona.edu/messier/xtra/Bios/marius.html |titill = Simon Marius |dags skoðað =2007-08-09 |útgefandi =[[University of Arizona]] |miðill = Students for the Exploration and Development of Space }}</ref><ref name="Marius1614">[[Simon Marius|Marius, S.]]; (1614) ''[[Mundus Iovialis]] anno M.DC.IX Detectus Ope Perspicilli Belgici'' [http://galileo.rice.edu/sci/marius.html], where he [http://galileo.rice.edu/sci/observations/jupiter_satellites.html attributes the suggestion] to [[Johannes Kepler]]</ref>
Nöfn Galíleótunglanna voru þó aldrei almennt notuð fyrr en um miðja 20. öld.<ref name="marazzini">{{H-tímarit |nafn = Marazzini |eiginnafn = Claudio |year=2005 |titill = I nomi dei satelliti di Giove: da Galileo a Simon Marius (The names of the satellites of Jupiter: from Galileo to Simon Marius) |tímarit=Lettere Italiane |árgangur=57 |tölublað=3 |pages=391–407 }}</ref> Lengst af vísuðu stjörnufræðingar til tunglsins sem '''Júpíter II''' eða sem „annars tungls Júpíters“. Árið [[1892]] uppgötvaðist [[Amalþea (tungl)|Amalþea]] sem er á sporbraut nær Júpíter en Galíleótunglin sem gerði Evrópu að þriðja innsta tunglinu. [[Voyager geimförin]] uppgötvuðu þrjú tungl til viðbótar sem lágu innar árið [[1979]] þannig að nú telst Evrópa sjötta innsta tunglið en þrátt fyrir það er nafngiftin '''Júpíter II''' stundum notuð.<ref name="marazzini" />
== Sporbraut og snúningur ==
[[Mynd:Galilean moon Laplace resonance animation.gif|thumb|upright=1.5|left|Hreyfimynd sem sýnir [[Brautarherma|brautarhermun]] Íó, Evrópu og Ganýmedes.]]
Evrópa fer einn hring í kringum Júpíter á þremur og hálfum degi, á [[sporbraut]] með 670.000 km [[Geisli (rúmfræði)|geisla]]. [[Brautarskekkja]] sporbrautarinnar er aðeins 0,009 sem merkir að hún er nánast fullkomnlega hringlaga og [[brautarhalli]]nn, miðað við [[Miðbaugur|miðbaug]] Júpíters, er lítill eða aðeins 0,4701°.<ref name=datasheet>{{H-vefur | url=http://www2.jpl.nasa.gov/galileo/europa/#overview |titill = Europa, a Continuing Story of Discovery|dags skoðað =2007-08-09 |miðill = Project Galileo|útgefandi =[[NASA]], Jet Propulsion Laboratory}}</ref> Evrópa er, líkt og hin Galíleótunglin, með [[Bundinn möndulsnúningur|bundinn möndulsnúning]] sem þýðir að tunglið snýr ávallt sömu hliðinni að Júpíter. Vegna þess er til staður á Evrópu sem Júpíter virðist alltaf vera beint fyrir ofan. [[Núllbaugur]] Evrópu er skilgreindur út frá þessum punkti.<ref>{{H-vefur|titill = Planetographic Coordinates|útgefandi =Wolfram Research|url=http://documents.wolfram.com/applications/astronomer/AdditionalInformation/PlanetographicCoordinates.html|year=2010|dags skoðað =2010=03-29}}</ref> Rannsóknir benda þó til að möndulsnúningur Evrópu sé mögulega ekki fullkomlega bundinn heldur snúist hún hraðar um möndul sinn en hún gengur um sporbraut sína, eða hafi í það minnsta gert það áður fyrr. Það bendir til þess að dreifing massa Evrópu sé ekki [[Samhverfa|samhverf]] og að haf í fljótandi formi skilji að ísskorpuna og bergmöttulinn.<ref>{{H-tímarit |nafn = Geissler |eiginnafn = P. E. |coauthors=Greenberg, R.; Hoppa, G.; Helfenstein, P.; McEwen, A.; Pappalardo, R.; Tufts, R.; Ockert-Bell, M.; Sullivan, R.; Greeley, R.; Belton, M. J. S.; Denk, T.; Clark, B. E.; Burns, J.; Veverka, J. |year=1998 |mánuður=January |titill = Evidence for non-synchronous rotation of Europa |tímarit=[[Nature (magazine)|Nature]] |árgangur=391 |pages=368–70 |bibcode=1998Natur.391..368G |doi= 10.1038/34869 |pmid= 9450751 |tölublað= 6665}}</ref>
Þyngdarkraftar hinna Galíleótunglanna valda lítilsháttar brautarskekkju á sporbraut Evrópu, sem gerir að verkum að sá punktur á yfirborði hennar sem er beint undir Júpíter sveiflast í kringum [[miðgildi]]spunkt. Þegar Evrópa er nálægust Júpíter á sporbraut sinni togar þyngdarafl reikistjörnunnar í tunglið þannig að það tekur á sig ílangara form. Þegar Evrópa færist fjær Júpíter tekur hún á sig hnöttóttari lögun á ný. Brautarskekkjan viðhelst vegna [[Brautarherma|brautarhermunar]] Evrópu með Íó. <ref name=Showman1997>{{H-tímarit|doi=10.1006/icar.1996.5669|nafn = Showman|eiginnafn = Adam P.|coauthors=Malhotra, Renu|titill = Tidal Evolution into the Laplace Resonance and the Resurfacing of Ganymede|tímarit=Icarus|árgangur=127|year=1997|tölublað=1|pages=93–111|
url=http://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/showman-malhotra-1997.pdf|bibcode=1997Icar..127...93S}}</ref> Þyngdarkraftar eins og þeir sem valda [[Sjávarföll|sjávarföllum]] á jörðinni toga stöðugt í Evrópu og teygja á henni . Það veldur því að innanvert tunglið hitnar, sem gæti viðhaldið fljótandi höfum og orsakað [[eldvirkni]] undir yfirborði þess.<ref name=geology/><ref name=Showman1997/> Orkan sem veldur þessari hitnun er uppruninn í snúningi Júpíters um sjálfan sig, Íó dregur hana til sín með flóðkröftum sem verka á lofthjúp Júpíters og skilar henni yfir á Evrópu og Ganýmedes með brautarhermun.<ref name=Showman1997/><ref>{{H-tímarit|titill = Tidal heating of Io and orbital evolution of the Jovian satellites|höfundur=A. Gailitis|ár=1982|bibcode=1982MNRAS.201..415G|dags skoðað =2008-01-02}}</ref>
== Einkenni ==
[[Mynd:Europa Earth Moon Comparison.png|thumb|right|Evrópa (''neðra vinstri'') borin saman við tunglið (''efra vinstri'') og jörðina (''hægri'') í réttum hlutföllum.]]
Evrópa er aðeins minni en [[Tunglið|tungl]] [[Jörðin|jarðarinnar]]. Hún er rétt rúmlega 3.100 km í þvermáli sem gerir hana að sjötta stærsta tungli sólkerfisins og [[Listi yfir hluti í sólkerfinu eftir stærð|fimmtánda stærsta]] fyrirbæri [[Sólkerfið|sólkerfisins]]. Hún er léttari en hin Galíleótunglin en massi hennar er samt meiri en samanlagður massi allra þekktra tungla í sólkerfinu sem eru minni en hún.<ref name="Masses">Mass of Europa: 48 Yg. Mass of Triton plus all smaller moons: 39.5 Yg (see note ''g'' [[Triton (moon)#Notes|here]])</ref> Þéttleiki Evrópu bendir til þess að hún sé að innri gerð svipuð [[Jarðreikistjarna|jarðreikistjörnum]] sólkerfisins og að mestu úr [[silíkat]][[berg]]i.<ref>{{H-tímarit|titill = Europa's Crust and Ocean: Origin, Composition, and the Prospects for Life|author=Jeffrey S. Kargel, Jonathan Z. Kaye, James W. Head, III, et al.|url=http://www.planetary.brown.edu/pdfs/2440.pdf|miðill = Planetary Sciences Group, Brown University|tímarit=Icarus|árgangur=148|tölublað=1|pages=226–265|year=2000|doi=10.1006/icar.2000.6471|bibcode=2000Icar..148..226K}}</ref>
=== Innri bygging ===
[[Mynd:Europa poster IS.svg|left|thumb|upright=1.5|Skýringarmynd af innviðum Evrópu sem sýnir ísskorpu, fljótandi haf, bergmöttul og málmkjarna.]]
Það er viðtekin kenning að ysta lag Evrópu sé um það bil 100 km þykkt lag af [[vatn]]i sem sé frosið efst og í fljótandi formi neðar. Mælingar [[Galíleló (geimfar)|''Galíleó'' geimfarsins]] á [[segulsvið]]i leiddu í ljós að Evrópa býr yfir veiku eigin segulsviði sem virkar með segulsviði Júpíters og bendir til að undir yfirborðinu sé lag með háa [[rafleiðni]]. Það lag er líklega [[saltvatn]]. Athuganir á rákum á yfirborði ísskorpunnar benda til þess að hún hafi einhvern tímann snúist um 80° á tiltölulega skömmum tíma, sem er enn ein vísbendingin um að skorpan sé ekki föst við bergið, heldur fljóti ofan á djúpu hafi.<ref name="Cowen2008">{{H-vefur |eiginnafn = Ron |nafn = Cowen |titill = A Shifty Moon |url=http://www.sciencenews.org/view/generic/id/32135/title/A_shifty_moon |miðill = Science News |date=2008-06-07 }}</ref> Kjarni Evrópu er líklega [[Málmur|málmkenndur]] og úr [[járn]]i.<ref name="Kivelson">{{H-tímarit |nafn = Kivelson |eiginnafn = Margaret G. |coauthors=Khurana, Krishan K.; Russell, Christopher T.; Volwerk, Martin; Walker, Raymond J.; and Zimmer, Christophe |year=2000 |titill = Galileo Magnetometer Measurements: A Stronger Case for a Subsurface Ocean at Europa |tímarit=[[Science (journal)|Science]] |árgangur=289 |tölublað=5483 |pages=1340–1343 |doi=10.1126/science.289.5483.1340 |pmid=10958778 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/289/5483/1340 |bibcode = 2000Sci...289.1340K }}</ref>
=== Yfirborð ===
[[Mynd:PIA01092 - Evidence of Internal Activity on Europa.jpg|thumb|Samsett mynd úr myndum frá ''Galíleó'' sem sýnir ýmis einkenni á yfirborði Evrópu: rákir, dældir, bungur og „Conamara-óreiðuna“.]]
Evrópa er einn sléttasti hnöttur sólkerfisins.<ref name="waterworld">{{H-vefur |url=http://teachspacescience.org/cgi-bin/search.plex?catid=10000304&mode=full |titill = Europa: Another Water World? |year=2001 |dags skoðað =2007-08-09 |útgefandi =[[NASA]], Jet Propulsion Laboratory |miðill = Project Galileo: Moons and Rings of Jupiter }}</ref> Yfirborðseinkenni tunglsins eru flest af völdum mismikils [[endurskin]]s fremur en mishæða í landslagi. Árekstrargígar eru fáir sem bendir til þess að yfirborðið sé ungt og virkt.<ref name="Arnett1996">Arnett, Bill; [http://www.astro.auth.gr/ANTIKATOPTRISMOI/nineplanets/nineplanets/europa.html ''Europa''] (7. nóvember, 1996)</ref><ref name="EuropaAlbedo">{{H-vefur |url=http://www.solarviews.com/eng/europa.htm |author=Hamilton, Calvin J. |titill = Jupiter's Moon Europa }}</ref> Ljós ísskorpa Evrópu gefur henni hæsta [[endurskin]]shlutfall allra tungla í sólkerfinu eða 0,64.<ref name="datasheet" /><ref name="EuropaAlbedo"/> Miðað við þann fjölda árekstra við [[Halastjarna|halastjörnur]] sem vænta má á Evrópu er yfirborðið líklega um 20 til 180 milljón ára gamalt.<ref name="Schenk">Schenk, Paul M.; Chapman, Clark R.; Zahnle, Kevin; and Moore, Jeffrey M.; [http://books.google.ca/books?id=8GcGRXlmxWsC&pg=PA427 ''Chapter 18: Ages and Interiors: the Cratering Record of the Galilean Satellites''], in ''Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere'', Cambridge University Press, 2004</ref> Ekki er samstaða á meðal vísindamanna um þróunarsögu Evrópu og ástæður þess að yfirborð Evrópu er eins og það er.<ref name="Astrobio2007">{{H-vefur |url=http://www.astrobio.net/exclusive/603/high-tide-on-europa |titill = High Tide on Europa |year=2007 |dags skoðað =2007-10-20 |útgefandi =astrobio.net |miðill = Astrobiology Magazine }}</ref>
[[Geislun]] á yfirborði Evrópu jafngildir skammti upp á um það bil 5400 [[Sívert|mSv]] á dag.<ref name="ringwald">{{H-vefur |date=2000-02-29 |titill = SPS 1020 (Introduction to Space Sciences) |útgefandi =California State University, Fresno |author=Frederick A. Ringwald |url=http://zimmer.csufresno.edu/~fringwal/w08a.jup.txt |dags skoðað =2009-07-04}} [https://web.archive.org/web/20080725050708/http://zimmer.csufresno.edu/~fringwal/w08a.jup.txt (Webcite from 2009-09-20)]</ref> Slíkur skammtur veldur mönnum alvarlegum veikindum eða dauða.<ref name="remeffects">''The Effects of Nuclear Weapons'', Revised ed., US DOD 1962, pp. 592–593</ref>
==== Lineae ====
[[Mynd:europa g1 true.jpg|left|thumb|Mynd frá ''Galíleó'' í náttúrulegum litum sem sýnir yfirborðsrákir á ísnum.]]
Mest áberandi einkenni yfirborðs Evrópu eru dökkar rákir sem liggja þvers og kruss um allt yfirborðið. Rákirnar eru gjarnan nefndar ''lineae'' ([[latína]]: „línur“). Nánari athuganir á ísskorpunni beggja vegna þessara ráka sýnir að þær marka skil þar sem ísinn hefur færst í gagnstæðar áttir. Stærstu rákirnar eru meira en 20 km breiðar, gjarnan með dökkum dreifðum jöðrum og ljósari í miðjunni.<ref name="Geissler1998">{{H-vefur |titill = Evolution of Lineaments on Europa: Clues from Galileo Multispectral Imaging Observations |author=Geissler, Paul E.; Greenberg, Richard; ''et al.'' |year=1998 |url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WGF-45K1008-2F&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=e07fc794760364108153faa049c4b4cf |dags skoðað =2007-12-20 }}</ref> Líklegasta tilgátan um uppruna þessara ráka er að þær hafi orðið til við umbrot í ísnum þar sem skorpan hefur opnast og heitari ís þrýst sér upp á yfirborðið líkt og í eldgosum.<ref name="Figueredo2003">{{H-vefur |titill = Resurfacing history of Europa from pole-to-pole geological mapping |author=Figueredo, Patricio H.; and Greeley, Ronald |year=2003 |url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WGF-4B28TH7-7&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=ec75f638368d30b181df7d17da020644 |dags skoðað =2007-12-20 }}</ref> Áhrifin eru svipuð þeim sem sjást á miðhafshryggjum á [[flekaskil]]um á jörðinni. Þessi brot í ísnum eru talin hafa myndast að miklu leyti vegna þyngdarkrafta Júpíters. Þar sem Evrópa er með [[bundinn möndulsnúning]] og snýr því ávallt sömu hliðinni að Júpíter, ættu þessar brotalínur að mynda augljóst og fyrirsjáanlegt mynstur. Svo er þó ekki þar sem aðeins yngstu brotalínurnar passa við mynstrið sem búast mætti við en aðrar brotalínur snúa öðruvísi en reikna mætti með og víkja því me frá mynstrinu sem þær eru eldri. Möguleg skýring á þessu er að yfirborð Evrópu snúist örlítið hraðar en innvols hennar sem er mögulegt ef ísskorpan er ekki föst við bergmöttulinn heldur fljótandi á vatni þar sem þyngdarafl Júpíters togar í hana.<ref name="Hurford2006">{{H-vefur |titill = Cycloidal cracks on Europa: Improved modeling and non-synchronous rotation implications |author=Hurford, Terry A.; Sarid, Alyssa R.; and Greenberg, Richard |year=2006 |url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WGF-4M645DK-6&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=1d983b9bb7b16c980ee900dbaf61e277 |dags skoðað =2007-12-20 }}</ref> Samanburður á myndum frá [[Voyager geimförin|''Voyager'' geimförunum]] og ''Galíleó'' hefur leitt í ljós hver efri mörk þessarar skorpuhreyfingar gætu verið. Samkvæmt því tekur heill snúningur ísskorpunnar miðað við bergmöttulinn að minnsta kosti 12.000 ár.<ref name="Kattenhorn">{{H-tímarit |nafn = Kattenhorn |eiginnafn = Simon A. |titill = Nonsynchronous Rotation Evidence and Fracture History in the Bright Plains Region, Europa |tímarit=Icarus |árgangur=157 |tölublað=2 |pages=490–506 |year=2002 |doi=10.1006/icar.2002.6825 |bibcode=2002Icar..157..490K }}</ref>
==== Önnur jarðfræðileg einkenni ====
[[Mynd:Europa Chaos.jpg|thumb|Mynd með skerptum litum af hluta Conamara óreiðunnar sem sýnir allt að 10 km stór ísstykki. Hvítu svæðin eru ísduft sem komið hefur upp úr Pwyll-gígnum.]]
[[Mynd:Europa chaotic terrain.jpg|thumb|Óreglulegum 250 m háum tindum og sléttum ísplötum ægir saman á þessari nærmynd af Conamara-óreiðunni.]]
Önnur einkenni á yfirborði Evrópu eru hringlaga og sporöskjulaga fyrirbæri sem kölluð eru ''lenticulae'' (latína: „freknur“). Sum eru hæðir, sum eru dældir og önnur eru dökkir blettir, sumir sléttir en aðrir óreglulegir með grófa áferð. Sumar hæðirnar líta út fyrir að hafa áður verið hluti af sléttlendinu umhverfis þær og gætu hafa myndast við einhvern þrýsting að neðan.<ref name="diapir">{{H-vefur |titill = Europa: Tidal heating of upwelling thermal plumes and the origin of lenticulae and chaos melting |author=Sotin, Christophe; Head III, James W.; and Tobie, Gabriel |year=2001 |url=http://planetary.brown.edu/planetary/documents/2685.pdf |dags skoðað =2007-12-20 |format=PDF }}</ref>
Sú kenning er uppi að þessi fyrirbæri hafi myndast við [[innskot]] þar sem hlýrri ís af meira dýpi þrýstir sér upp í gegnum skorpu af kaldari ís nær yfirborðinu, á svipaðan hátt og [[kvika]] hegðar sér í jarðskorpunni á jörðinni.<ref name="diapir" /> Dökku og sléttu blettirnir gætu hafa myndast við [[ísbráð]] þegar hlýrri ísinn brýst upp í gegnum yfirborðið. Óreiðukenndari fyrirbærin (til að mynda [[Conamara-óreiðan]]) hefðu þá mögulega myndast við það að yfirborð skorpunnar brotnaði upp þannig að stykkin úr henni flytu eins og [[Ísjaki|ísjakar]] ofan á dekkra efni að neðan.<ref name="Goodman">{{H-vefur |titill = Hydrothermal Plume Dynamics on Europa: Implications for Chaos Formation |author=Goodman, Jason C.; Collins, Geoffrey C.; Marshall, John; and Pierrehumbert, Raymond T. |url=http://www-paoc.mit.edu/paoc/papers/europa_plume.pdf |dags skoðað =2007-12-20 |format=PDF }}</ref>
Önnur kenning um uppruna „freknanna“ er sú að þær séu í raun fremur smá brotasvæði í ísnum og að kenningar um hæðir, dældir og dökka bletti séu oftúlkanir á myndefni frá ''Galileo'' sem ekki var í hárri upplausn. Sé það satt, bendir það til þess að líklega sé ísinn of þunnur til þess að innskotakenningin geti gengið upp.<ref name="thinice">{{H-tímarit |titill = Tidal Heat in Europa: Ice Thickness and the Plausibility of Melt-Through |author=O'Brien, David P.; Geissler, Paul; and Greenberg, Richard |tímarit=Bulletin of the American Astronomical Society |year=2000 |mánuður=October |árgangur=30 |pages=1066 |bibcode=2000DPS....32.3802O |last2=Geissler |last3=Greenberg }}</ref>
<ref name="Greenberg2008">{{H-vefur |titill = Unmasking Europa |author=Greenberg, Richard |year=2008 |url=http://www.springer.com/astronomy/book/978-0-387-47936-1 }}</ref>
Teymi vísindamanna við [[Háskóli Texas í Austin|Háskóla Texas í Austin]] og víðar kynnti í nóvember 2011 niðurstöður sínar í tímaritinu ''Nature'' sem bentu til þess að mörg af „óreiðusvæðunum“ á Evrópu lægju ofan á risavöxnum fljótandi stöðuvötnum.<ref name="europagreatlake">{{H-tímarit |titill = Active formation of ‘chaos terrain’ over shallow subsurface water on Europa |author=Schmidt, Britney; Blankenship, Don; Patterson, Wes; Schenk, Paul |tímarit=Nature |date=24. nóvember 2011 |árgangur=479 |pages=502–505 |doi=10.1038/nature10608|bibcode = 2011Natur.479..502S }}</ref><ref name="europagreatlakeairhart">{{H-vefur|titill=Scientists Find Evidence for "Great Lake" on Europa and Potential New Habitat for Life|höfundur= Marc Airhart|ár=2011|útgefandi=Jackson School of Geosciences|url=http://www.jsg.utexas.edu/news/2011/11/scientists-find-evidence-for-great-lake-on-europa/|dags skoðað=2011-11-16}}</ref> Samkvæmt kenningunni væru þessi stöðuvötn nálægt yfirborðinu en umlukin ís á alla kanta og því ótengd hafinu sem talið er liggja á meira dýpi undir ísnum. Til þess að staðfesta kenninguna um stöðuvötn nær yfirborðinu verður að senda geimfar til þess að skyggnast í gegnum ísinn — annaðhvort beint með því að lenda á ísnum og bora eða bræða leið í gegnum hann eða þá óbeint með því að nota til dæmis [[ratsjá]].
=== Fljótandi haf ===
Flestir stjarnfræðingar aðhyllast kenningar sem gera ráð fyrir fljótandi hafi undir yfirborði Evrópu og að varminn sem [[flóðtognun]] tunglsins losar úr læðingi valdi því að vatn geti verið til staðar í fljótandi formi.<ref name="geology"/><ref name="greenberg" /> Á yfirborðinu er hins vegar nístingskuldi — að meðaltali 100 [[Kelvin|K]] (–160 °[[Celsíus|C]]) við miðbaug og 50 K (–220 °C) á heimskautunum — sem veldur því að ísskorpan er eins hörð og [[granít]].<ref name="cyclo">{{H-bók |titill=The Encyclopedia of the Solar System |höfundur=McFadden, Lucy-Ann; Weissman, Paul; and Johnson, Torrence |útgefandi=Elsevier |ár=2007 |síður=432 |isbn=0-12-226805-9 }}</ref> Fyrstu tilgáturnar um haf undir yfirborðinu voru settar fram út frá vitneskju um þá þyngdarkrafta sem verka á tunglið, bæði vegna örlítillar brautarskekkju þess og vegna brautarhermunar við Jó og Ganýmedes. Myndefni frá ''Galíleó'' og ''Voyager'' geimförunum renndi síðan frekari stoðum undir kenninguna.<ref name="greenberg">Greenberg, Richard; ''Europa: The Ocean Moon: Search for an Alien Biosphere'', Springer Praxis Books, 2005</ref>
Skýrustu vísbendingarnar um að haf sé til staðar undir yfirborðinu, að mati þeirra sem aðhyllast kenningar um þunna ísskorpu, eru „óreiðusvæðin“ svokölluðu, sem að þeirra mati eru vísbendingar um að hafið hafi þrýst á ísinn að neðan eða jafnvel brotist alveg í gegn. Þetta er hins vegar umdeild túlkun. Flestir jarðvísindamenn sem hafa rannsakað Evrópu hallast frekar að kenningum sem gera ráð fyrir þykkri ísskorpu þar sem hafið ná sjaldan, ef nokkurn tímann, að brjótast alla leið upp á yfirborðið.<ref name="greeley">Greeley, Ronald; ''et al.''; ''Chapter 15: Geology of Europa'', in ''Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere'', Cambridge University Press, 2004</ref> Þau líkön sem gerð hafa verið gefa misjafnar niðurstöður um þykkt íssins. Allt frá fáeinum kílómetrum upp í tugi kílómetra.<ref name="Billings">{{H-tímarit |titill=The great thickness debate: Ice shell thickness models for Europa and comparisons with estimates based on flexure at ridges |höfundur=Billings, Sandra E. |höfundur2=and Kattenhorn, Simon A. |tímarit=Icarus |árgangur= 177 |tölublað=2 | síður=397–412 |ár= 2005 |doi=10.1016/j.icarus.2005.03.013 |bibcode=2005Icar..177..397B}}</ref>
[[Mynd:EuropaInterior1.jpg|thumb|left|Tvö möguleg líkön um innviði Evrópu.]]
Árekstrargígar á yfirborðinu eru helsta vísbendingin um að þau líkön sem gera ráð fyrir þykkri ís séu réttari. Stærstu gígarnir eru umluktir sammiðja hringum og virðast fullir af flötum og tiltölulega nýlegum ís. Út frá þessu og þeim varma sem reiknað er með að flóðkraftar valdi á Evrópu þá hefur verið áætlað að ísskorpan sé um það bil 10–30 km þykk og að það innifeli lag af hlýrri og [[Teygjanleiki|teygjanlegri]] ís. Sé það rétt gæti hafið verið um það bil 100 km djúpt undir ísnum.<ref name="Schenk" /><ref>{{H-vefur | eiginnafn = Zaina Adamu | titill=Water near surface of a Jupiter moon only temporary | dagsetning=1. október, 2012 | url = http://lightyears.blogs.cnn.com/2012/10/01/a-moon-of-jupiter-may-have-water-temporarily/?hpt=us_bn4 | miðill = CNN News | dags skoðað=2012-10-02}}</ref> Rúmmál hafsins væri þá 3 × 10<sup>18</sup> [[Rúmmetri|m<sup>3</sup>]] sem er rúmlega tvöfalt rúmmál alls hafs á jörðinni.
Líkön sem benda frekar til þynnri íss gefa til kynna að ísskelin sé aðeins nokkurra kílómetra þykk. Flestir vísindamenn eru þó á því að slík líkön séu takmörkuð að því leyti að þau líti aðeins til efstu laga íssins sem sýni af sér teygjanleika þegar þyngdarkraftar Júpíters toga í þau. Dæmi um slíkt er líkan þar sem ísskorpan sem kúla er látin togna og beygjast undan þungu álagi. Þannig líkön hafa bent til þess að ysti hluti skorpunnar gæti verið allt niður í 200 metra þykkur. Ef skorpan er í raun svo þunn þá hlýtur það að þýða fljótandi vatn nái reglulega upp á yfirborðið í gegnum sprungur en þá væri yfirborðið væntanlega mun sprungnara en myndir benda til.<ref name="Billings" />
Sú kenning var sett fram árið 2008 að Júpíter héldi hita á hafinu á Evrópu með því að búa til stóra sjávarfallabylgju á tunglinu vegna smávægilegs möndulhalla þess. Þessi tegund sjávarfallabylgju, svokölluð [[Rossby-bylgja]], fer hægt yfir — aðeins nokkra kílómetra á dag — en í henni felst gríðarleg [[hreyfiorka]]. Miðað við möndulhalla upp á 0,1 gráðu þá gæti hreyfiorkan sem felst í bylgjunni numið 7,3 × 10<sup>17</sup> [[Júl|J]]. Það er tvöhundruð sinnum meiri orka en felst í hefðbundnari sjávarfallabylgjum.<ref name="Zyga2008">{{H-vefur |titill=Scientist Explains Why Jupiter's Moon Europa Could Have Energetic Liquid Oceans |url=http://www.physorg.com/news148278114.html |eiginnafn = Lisa |nafn = Zyga |útgefandi=PhysOrg.com |date=12. desember 2008|dags skoðað=2009-07-28 }}</ref><ref name="Tyler2008">{{H-tímarit |nafn = Tyler |eiginnafn = Robert H. |titill=Strong ocean tidal flow and heating on moons of the outer planets |tímarit=Nature |date=11. desember 2008|árgangur=456 | síður=770–772 |doi=10.1038/nature07571 |url=http://www.nature.com/nature/journal/v456/n7223/abs/nature07571.html |pmid=19079055 |tölublað=7223 |bibcode = 2008Natur.456..770T }}</ref> Umbreyting þessarar orku í varma gæti verið stærsta varmauppsprettan sem heldur hafinu á Evrópu fljótandi.
''Galileo'' geimfarið gerði þá uppgötvun að Evrópa hefur vægt [[segulvægi]] sem myndast við samspil við segulsvið Júpíters. Styrkur sviðsins við segulmiðbauginn (um það bil 120 [[Tesla|nT]]) sem þetta segulvægi skapar er um það bil einn sjötti af styrk sviðs Ganýmedes en sex sinnum sterkara en svið Kallistó.<ref name="Zimmer">{{H-tímarit |nafn = Zimmer |eiginnafn = Christophe |höfundur2=and Khurana, Krishan K. |titill=Subsurface Oceans on Europa and Callisto: Constraints from Galileo Magnetometer Observations |tímarit=Icarus |ár=2000 |árgangur=147 |tölublað=2 |síður=329–347 |doi=10.1006/icar.2000.6456 |url=http://www.igpp.ucla.edu/people/mkivelson/Publications/ICRUS147329.pdf |format=PDF |bibcode=2000Icar..147..329Z}}</ref> Tilvist þessa segulvægis bendir til þess að í innviðum tunglsins sé að finna efni með háa rafleiðni og bendir það eindregið til þess að stórt saltvatnshaf sé að finna undir yfirborðinu.<ref name="Kivelson" /> Litrófsgreining á dökkrauðum rákum á yfirborðinu bendir til þess að þær séu að einhverju leyti úr söltum eins og [[magnesíumsúlfat]]i sem gæti hafa orðið eftir á yfirborðinu við uppgufun vatns sem komist hefur upp úr djúpinu.<ref name="McCord1998">{{H-vefur |titill=Salts on Europa's Surface Detected by Galileo's Near Infrared Mapping Spectrometer |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/280/5367/1242 |höfundur=McCord, Thomas B.; Hansen, Gary B.; ''et al.'' |ár=1998 |dags skoðað=2007-12-20 }}</ref> Önnur möguleg túlkun á niðurstöðu litrófsgreiningar er [[brennisteinssýra]].<ref name="Carlson2005">{{H-vefur |titill=Distribution of hydrate on Europa: Further evidence for sulfuric acid hydrate |url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WGF-4G9Y58G-1&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=5cf6924793fa56559bb84c45faafd445 |höfundur=Carlson, Robert W.; Anderson, Mark S.; Mehlman, Robert; and Johnson, Robert E. |ár=2005 |dags skoðað=2007-12-20 }}</ref> Hvort heldur sem er, þá eru bæði efnin annað hvort litlaus eða hvít ein og sér, þannig að rauði blærinn á rákunum hlýtur að stafa af öðrum efnum og beinist grunur sérstaklega að ýmsum [[brennisteinn|brennisteinssameindum]].<ref name="Calvin">{{H-tímarit |nafn = Calvin |eiginnafn = Wendy M. |höfundur2=Clark, Roger N.; Brown, Robert H.; and Spencer, John R. |titill=Spectra of the ice Galilean satellites from 0.2 to 5 µm: A compilation, new observations, and a recent summary |tímarit=Journal of Geophysical Research |ár=1995 |árgangur=100 |tölublað=E9 |síður=19,041–19,048 |bibcode=1995JGR...10019041C|doi=10.1029/94JE03349 }}</ref>
=== Lofthjúpur ===
[[Mynd:Europa field.png|thumb|Segulsviðið í kringum Evrópu. Rauða línan markar braut ''Galileo'' farsins við dæmigerð hjáflug þess.]]
Evrópa hefur þunnan [[Lofthjúpur|lofthjúp]] sem er að mestu úr [[súrefni]] (O<sub>2</sub>), samkvæmt athugunum [[Hubble-geimsjónaukinn|Hubble-geimsjónaukans]].<ref name="Hall1995">Hall, Doyle T.; ''et al.''; [http://www.nature.com/nature/journal/v373/n6516/abs/373677a0.html ''Detection of an oxygen atmosphere on Jupiter's moon Europa''], [[Nature (journal)|Nature]], Vol. 373 (23. febrúar 1995), pp. 677–679 (sótt 15. apríl 2006)</ref><ref name="EuropaOxygenJPL">{{H-vefur |eiginnafn = Donald |nafn = Savage |höfundur2=Jones, Tammy; and Villard, Ray |url=http://www2.jpl.nasa.gov/galileo/europa/hst.html |titill=Hubble Finds Oxygen Atmosphere on Europa |dags skoðað=2007-08-17 |útgefandi=NASA, Jet Propulsion Laboratory |date=1995-02-23 |miðill = Project Galileo }}</ref> Loftþrýstingurinn við yfirborðið er 0,1 [[paskal|μPa]], 10<sup>−12</sup> sinnum loftþrýstingur við sjávarmál á jörðinni. Helsta vísbendingin um lofthjúp er frá könnunum ''Galileo'' farsins árið [[1997]] sem leiddu í ljós að Evrópa hefur [[jónahvolf]] (lag hlaðinna agna í efri hluta loftjúps) vegna geislunar frá sólinni og orkuhlaðinna agna frá segulhvolfi Júpíters.<ref name="Kliore1997">{{H-tímarit |nafn = Kliore |eiginnafn = Arvydas J. |höfundur2=Hinson, D. P.; Flasar, F. Michael; Nagy, Andrew F.; Cravens, Thomas E. |ár=1997 |mánuður=July |titill=The Ionosphere of Europa from Galileo Radio Occultations |tímarit=[[Science (magazine)|Science]] |árgangur= 277 |tölublað=5324 |síður=355–358 |doi=10.1126/science.277.5324.355 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/277/5324/355 |dags skoðað= 2007-08-10 |pmid=9219689 |bibcode = 1997Sci...277..355K }}</ref><ref name="NASA1997">{{H-vefur|ár=1997 |mánuður=July |titill=Galileo Spacecraft Finds Europa has Atmosphere |útgefandi=[[NASA]], Jet Propulsion Laboratory |url=http://www2.jpl.nasa.gov/galileo/status970718.html |dags skoðað= 2007-08-10 |miðill = Project Galileo }}</ref>
Súrefnið í lofthjúpi Evrópu er ekki af lífrænum uppruna líkt og súrefnið í [[Lofthjúpur jarðar|lofthjúpi jarðar]] heldur verður það til við sundrun vatnssameinda vegna sterkrar geislunar.<ref name="Johnson1982">{{H-tímarit |titill=Planetary applications of ion induced erosion of condensed-gas frosts |höfundur=Johnson, Robert E.; Lanzerotti, Louis J.; and Brown, Walter L. |ár=1982 |bibcode=1982NucIM.198..147J |last2=Lanzerotti |last3=Brown |árgangur=198 |síður=147 |tímarit=Nuclear Instruments and Methods in Physics Research |doi=10.1016/0167-5087(82)90066-7 }}</ref> Útfjólubláir [[sólargeisli|geislar sólarinnar]] og hlaðnar agnir úr segulhvolfi Júpíters dynja á ísi lögðu yfirborðinu, kljúfa vatnssameindirnar í [[vetni]] og súrefni og skjóta [[frumeind]]unum út í loftið.<ref name="Shematovich2003">{{H-tímarit |nafn = Shematovich |eiginnafn = Valery I. |höfundur2=Cooper, John F.; and Johnson, Robert E. |ár=2003 |mánuður=apríl |síður=13094 |titill=Surface-bounded oxygen atmosphere of Europa |tímarit=EGS - AGU - EUG Joint Assembly |tölublað=Abstracts from the meeting held in Nice, France |bibcode=2003EAEJA....13094S |last2=Cooper |last3=Johnson }}</ref> Vetnið er það eðlislétt að það sleppur undan þyngdarafli tunglsins og hverfur út í geim en súrefnið situr eftir.<ref name="Liang">{{H-tímarit |nafn = Liang |eiginnafn = Mao-Chang |höfundur2=Lane, Benjamin F.; Pappalardo, Robert T.; Allen, Mark; and Yung, Yuk L. |titill=Atmosphere of Callisto |tímarit=Journal of Geophysical Research |ár=2005 |árgangur=110 |tölublað=E2 |síður=E02003 |doi=10.1029/2004JE002322 |url=http://yly-mac.gps.caltech.edu/ReprintsYLY/N164Liang_Callisto%2005/Liang_callisto_05.pdf |format=PDF |bibcode=2005JGRE..11002003L}}</ref><ref name="Smyth">{{H-vefur |nafn = Smyth |eiginnafn = William H. |höfundur2=Marconi, Max L. |url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/icysat2007/pdf/6039.pdf |titill=Processes Shaping Galilean Satellite Atmospheres from the Surface to the Magnetosphere |format=pdf |útgefandi=Workshop on Ices, Oceans, and Fire: Satellites of the Outer Solar System, Boulder, Colorado (ráðstefna) |dagsetning=15. ágúst, 2007 |síður=131–132 }}</ref>
Athuganir á yfirborðinu hafa leitt í ljós að súrefnið sem verður til við sundrun vatnssameindanna fer ekki allt út í lofthjúpinn heldur verður sumt eftir á yfirborðinu eða síast inn í ísinn. Þetta súrefni gæti náð alla leið niður í hafið undir ísnum og mögulega hjálpað lífi að komast þar á legg.<ref name="Chyba">Chyba, Christopher F.; and Hand, Kevin P.; [http://science-mag.aaas.org/cgi/content/summary/292/5524/2026 ''Life without photosynthesis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080419015914/http://science-mag.aaas.org/cgi/content/summary/292/5524/2026 |date=2008-04-19 }}</ref> Miðað við að yfirborðsís Evrópu er í mesta lagi 500 milljón ára gamall þá á sér stað endurnýjun á yfirborðinu sem þrýstir eldri og súrefnismettuðum ís neðar. Súrefnið losnar á endanum út í hafið sem gæti vegna þessa verið álíka súrefnismettað og [[djúpsævi]] á jörðinni.<ref name="ChemDisequilib">{{H-tímarit |titill=Energy, Chemical Disequilibrium, and Geological Constraints on Europa |höfundur=Hand, Kevin P.; Carlson, Robert W.; Chyba, Christopher F. |tímarit=Astrobiology |ár=2007 |mánuður=December |árgangur=7 |tölublað=6 |síður=1006–1022 |url= http://www.liebertonline.com/doi/abs/10.1089/ast.2007.0156 |doi= 10.1089/ast.2007.0156 |pmid=18163875 |bibcode=2007AsBio...7.1006H}}</ref>
Vetnið og eitthvað af súrefnisfrumeindum og sameindum sleppa undan þyngdarafli tunglsins út í geim. Þar myndar það gashring eftir sporbraut tunglsins í kringum Júpíter. Bæði Cassini–Huygens og Galileo geimförin hafa greint þetta gasský sem er þéttara en sambærilegt ský sem fylgir Jó. Sterk [[jónandi geislun]] breytir gasinu á endanum í [[rafgas]] sem bætist við segulhvolf Júpíters.<ref name="Smyth2006">{{H-tímarit |nafn = Smyth |eiginnafn = William H. |höfundur2=Marconi, Max L. |ár=2006 |titill=Europa's atmosphere, gas tori, and magnetospheric implications |tímarit=[[Icarus (journal)|Icarus]] |bibcode=2006Icar..181..510S |doi=10.1016/j.icarus.2005.10.019 |árgangur=181 |tölublað=2 |síður=510 }}</ref>
== Möguleikar á lífi ==
[[Mynd:Blacksmoker in Atlantic Ocean.jpg|thumb|[[Hverastrýta]] í [[Atlantshaf]]i. Á slíkum jarðhitasvæðun neðansjávar er bæði varmi og sífellt uppstreymi efna sem raska jafnvæginu í hafinu. Slíkar aðstæður eru kjörnar fyrir myndun og þrón lífs.]]
Evrópa er álitin einn líklegasti staður sólkerfisins utan jarðarinnar til þess að hýsa [[Ójarðneskt líf|líf]].<ref name="Schulze-Makuch2001">{{H-vefur |titill=Alternative Energy Sources Could Support Life on Europa |url=http://www.geo.utep.edu/pub/dirksm/geobiowater/pdf/EOS27March2001.pdf |höfundur=Schulze-Makuch, Dirk; and Irwin, Louis N. |miðill = Departments of Geological and Biological Sciences, University of Texas at El Paso |ár=2001 |dags skoðað=2007-12-21 |format=PDF | vefsafn = http://web.archive.org/web/20060703033956/http://www.geo.utep.edu/pub/dirksm/geobiowater/pdf/EOS27March2001.pdf| archivedagsetning=3. júlí, 2006}}</ref> Líf gæti hafa myndast í hafinu undir ísskorpunni og hafst við í svipuðum aðstæðum og þekkjast við [[hverastrýta|hverastrýtur]] á djúpsævi eða í einangruðum stöðuvötnum eins og [[Vostokvatn]]i á [[Suðurskautslandið|Suðurskautslandinu]].<ref name="NASA1999">[http://science.nasa.gov/newhome/headlines/ast10dec99_2.htm ''Exotic Microbes Discovered near Lake Vostok''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090826035720/http://science.nasa.gov/newhome/headlines/ast10dec99_2.htm |date=2009-08-26 }}, Science@NASA (10. desember, 1999)</ref> Lífi í slíku hafi gæti svipað til [[örvera|örverulífs]] á [[djúpsævi]] á jörðinni.<ref name="EuropaLife"/><ref name="Jones2001">Jones, Nicola; [http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn1647 ''Bacterial explanation for Europa's rosy glow''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018082517/http://www.newscientist.com/article/dn1647 |date=2012-10-18 }}, NewScientist.com (11. desember 2001)</ref> Hingað til hafa engar vísbendingar fundist sem staðfesta að líf finnist á Evrópu en margir hafa bent á nauðsyn þess að senda þangað könnunarfar til þess að kanna málið nánar.<ref name="Phillips2006">Phillips, Cynthia; [http://www.space.com/searchforlife/seti_europa_060928.html ''Time for Europa''], Space.com (28. september 2006)</ref>
Fram á áttunda áratug 20. aldar var almennur skilningur á eðli lífs sá að það hlyti alltaf að reiða sig á orku frá sólinni. Plöntur á yfirborði jarðar nota [[ljóstillífun]] til þess að breyta [[sólarljós]]i, [[koltvísýringur|koltvísýringi]] og vatni í [[sykra|sykrur]] og gefa einnig frá sér súrefni í því ferli. Plönturnar grotna eða dýr sem anda að sér súrefni éta þær og þannig færist orka sólarljóssins upp [[fæðukeðja|fæðukeðjuna]]. Líf á djúpsævi, langt neðan þess svæðis sem sólarljós nær til, var jafnframt talið reiða sig á sólarljós með því að lifa á næringarefnum sem bærust að ofan eða með því að éta önnur dýr sem lifðu á slíkum næringarefnum.<ref name="smoker">{{H-vefur |titill=Creatures Of The Abyss: Black Smokers and Giant Worms |höfundur=Chamberlin, Sean |ár=1999 |miðill = Fullerton College |url=http://earthscape.org/t2/chs01/chs01i/chs01ib.html |dags skoðað=21. desember 2007 }}</ref> Því var ályktað að umhverfi gæti ekki borið líf nema með því að hafa aðgang að sólarljósi eftir einhverri leið.
[[Mynd:Nur04505.jpg|thumb|left|Þetta er [[risaskeggormur|risaskeggormaþyrping]] við lághitasvæði á botni [[Kyrrahaf]]sins. Ormarnir eru rauðleitir vegna vegna þess að þeir þurfa súrefni til þess að lifa og hafa því [[blóðroði|rautt blóð]]. Ýmsar [[örvera|örverur]] sem hafast við í svipuðum aðstæðum þurfa hins vegar ekki súrefni.]]
Árið 1977 uppgötvaði djúpsjávarkönnunarleiðangur á eldvirku svæði við [[Galapagos]]-eyjar þyrpingar [[risaskeggormur|risaskeggorma]], [[skeldýr]]a og [[krabbadýr]]a og ýmissa annarra tegunda sem verða í kringum jarðhitasvæði á hafsbotni sem kallast [[hverastrýta|hverastrýtur]].<ref name="smoker" /> Þessar verur þrífast þrátt fyrir að hafa ekki aðgang að sólarljósi og hafa sína eigin innbyrðis fæðukeðju sem ótengd er þeirri sem reiðir sig á sólarljósið. Í stað plantna er undirstaða þessarar fæðukeðju gerlar sem fá orku sína með [[oxun]] vetnis eða [[vetnissúlfíð|vetnissúlfíðs]] sem streymir upp úr iðrum jarðar. Uppgötvun [[efnatillífun]]ar gjörbylti [[stjörnulíffræði]] með því að benda á nýja tegund umhverfisaðstæðna á öðrum hnöttum sem gætu borið líf.
Skeggormar og aðrir [[Fjölfrumungar|fjölfruma]] [[heilkjörnungar]] í nágrenni þessara hverastrýta [[öndun|anda]] að sér súrefni og reiða sig þannig á ljóstillífun plantna með óbeinum hætti, en gerlar og [[forngerlar]] sem treysta á [[loftfirrð öndun|loftfirrða öndun]] og efnatillífun gætu gefið vísbendingar um hvernig líf í hafi Evrópu kann að vera.<ref name="ChemDisequilib" /> Varmaorkan sem losnar úr læðingi við [[flóðtognun]] Evrópu og heldur hafinu á Evrópu fljótandi getur þó ekki staðið undir jafn stóru og fjölbreyttu [[vistkerfi]] og því sem byggir á ljóstillífun plantna á jörðinni.<ref name="McCollom1999">{{H-tímarit |titill=Methanogenesis as a potential source of chemical energy for primary biomass production by autotrophic organisms in hydrothermal systems on Europa |höfundur=McCollom, Thomas M. |miðill = Woods Hole Oceanographic Institute |ár=1999 |bibcode=1999JGR...10430729M |árgangur=104 |síður=30729 |tímarit=Journal of Geophysical Research |doi=10.1029/1999JE001126 }}</ref> Líf á Evrópu gæti verið að finna í þyrpingum nálægt hverastrýtum á hafsbotni eða grafið niður í sjávarbotninn líkt og örverur á jörðinni sem þrífast í örsmáum sprungum og holrýmum í bergi. Aðrir möguleikar væru þeir að líf væri að finna neðan á ísskorpunni líkt og þörungar og gerlar á heimskautasvæðum jarðar eða þá að það væri svífandi um laust í hafinu.<ref name="limit">{{H-vefur |titill=The Search for Life on Europa: Limiting Environmental Factors, Potential Habitats, and Earth Analogues |höfundur=Marion, Giles M.; Fritsen, Christian H.; Eicken, Hajo; and Payne, Meredith C. |miðill = Astrobiology |ár=2003 |url=http://www.liebertonline.com/doi/abs/10.1089/153110703322736105?cookieSet=1&journalCode=ast |dags skoðað=2007-12-21 }}</ref> Mikil óvissa ríkir þó enn um aðstæður. Sé hafið of kalt, gætu ekki átt sér stað líffræðileg efnaskipti lík þeim sem þekkjast á jörðinni. Ef það er of salt, gætu aðeins þrautseigustu saltkæru örverurnar lifað þar.<ref name="limit" />
Richard Greenberg geimvísindamaður reiknaði það út 2009 að [[geimgeisli|geimgeislar]] sem dyndu á yfirborði Evrópu sundruðu vatnssameindum þannig að [[súrefni]]ssameindir (O<sub>2</sub>) losnuðu út í hafið. Þetta ferli gæti samkvæmt útreikningum Greenberg orðið til þess að súrefnismettun Evrópuhafsins yrði meiri en hafa á Evrópu á nokkrum milljónum ára. Þetta gæti gert stærri lífverum sem treysta á loftháða öndun — t.d. fiskum — kleift að lifa í hafinu.<ref>{{H-vefur|titill=Europa Capable of Supporting Life, Scientist Says|höfundur= Nancy Atkinson|ár=2009|útgefandi=Universe Today|url=http://www.universetoday.com/2009/10/08/europa-capable-of-supporting-life-scientist-says/|dags skoðað=2009-10-11}}</ref>
== Könnun ==
[[Mynd:Pioneer 10 - p102b.jpg|thumb|right|Evrópa séð frá Pioneer 10 árið 1973]]
[[Mynd:PIA01970.jpg|thumb|right|Evrópa séð frá Voyager 1 árið 1979]]
Mest af því sem nú er vitað um Evrópu á rætur að rekja til hjáflugs könnunargeimfara sem hófst á [[1971-1980|áttunda áratug tuttugustu aldar]]. [[Pioneer 10]] og [[Pioneer 11]] heimsóttu Júpíter árin [[1973]] og [[1974]] og tóku myndir af tunglum hans um leið en þær voru þó óskýrar miðað við það sem síðar varð. [[Voyager-geimförin]] áttu leið hjá Júpíter árið [[1979]] og sýndu ísi lagt yfirborð Evrópu í betri [[upplausn]]. Í kjölfar þeirra fór að bera á vangaveltum um að mögulega væri haf undir ísnum.
[[Galíleó (geimfar)|Galíleó geimfarið]] fór á sporbraut um Júpíter 1995 og var virkt í átta ár eftir það. Athuganir þess eru þær ítarlegustu sem fram hafa farið á Galíleótunglunum til þessa. Á meðal verkefna Galíleó voru ''Galileo Europa Mission'' og ''Galileo Millennium Mission'' sem bæði fólu í sér hjáflug nálægt Evrópu.<ref>{{cite web |url=http://solarsystem.nasa.gov/galileo/mission/journey-extended.cfm |title=The Journey to Jupiter: Extended Tours - GEM and the Millennium Mission |access-date=2013-01-05 |archive-date=2013-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130316020312/http://solarsystem.nasa.gov/galileo/mission/journey-extended.cfm |url-status=dead }}</ref>
[[New Horizons]]-farið myndaði Evrópu árið 2007 þegar það átti leið hjá á leiðangri sínum til [[Plútó (dvergreikistjarna)|Plútó]].
=== Framtíðaráform ===
Bollaleggingar um mögulegt líf á Evrópu hafa valdið því að tunglið hefur fengið mikla athygli og rík áhersla hefur verið lögð á að fleiri könnunarleiðangrar til þess þurfi að eiga sér stað í nánustu framtíð.<ref name="Europabudget">{{H-vefur |nafn=David |eiginnafn=Leonard |url=http://www.space.com/news/060207_europa_budget.html |titill=Europa Mission: Lost In NASA Budget |dags skoðað=10. ágúst 2007 |dagsetning=7. febrúar 2006 |útgefandi=Space.com }}</ref><ref name="PlanetarySocEuropa">{{H-vefur |titill=Projects: Europa Mission Campaign; Campaign Update: 2007 Budget Proposal |nafn=Friedman |eiginnafn= Louis |dagsetning=14. desember 2005 |url=http://www.planetary.org/programs/projects/explore_europa/update_12142005.html |útgefandi=The Planetary Society |dags skoðað= 10. ágúst 2007}}</ref> Ætluð markmið slíkra leiðangra eru allt frá því að rannsaka betur [[efnasamsetning]]u tunglsins og til þess að leita að lífi í hafi þess.<ref name="EuropaLife">{{H-vefur |titill=Thin ice opens lead for life on Europa |höfundur=David L. Chandler |dagsetning=20. október 2002 |url=http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn2929 |miðill=New Scientist}}</ref><ref name="Muir2002">Muir, Hazel; [http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn2313 ''Europa has raw materials for life''], NewScientist.com (22. maí 2002)</ref> Könnun Evrópu krefst tækni sem þolir bæði mikinn kulda og gríðaröfluga geislun sem nálægðin við Júpíter veldur.<ref name="PlanetarySocEuropa" /> Hún er áætluð 5400 [[Sívert|mSv]] á dag á yfirborðinu.<ref name="Ringwald2000">Ringwald, Frederick A. ; [http://zimmer.csufresno.edu/~fringwal/w08a.jup.txt ''SPS 1020 (Introduction to Space Sciences) námskeiðsglósur''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080725050708/http://zimmer.csufresno.edu/~fringwal/w08a.jup.txt |date=2008-07-25 }}, 29. febrúar 2012.</ref>
Í 2011 útgáfu ''Planetary Science Decadal Survey'' — sem er rit sem gefið er út á 10 ára fresti og tekur saman helstu forgangsatriði að mati reikistjörnuvísindamanna — er mælt með leiðangri til Evrópu.<ref name=zab>{{H-vefur|titill=Lean U.S. missions to Mars, Jupiter moon recommended|url=http://www.reuters.com/article/2011/03/08/us-space-usa-future-idUSTRE7266XJ20110308|work=7 March 2011|útgefandi=Reuters|dagsetning=8 March 2011}}</ref> Ýmsar útfærslur hafa verið lagðar til, ýmist í formi hjáflugs, að fara á sporbraut um tunglið eða jafnvel að lenda á því.<ref>[http://www.lpi.usra.edu/opag/mar2012/presentations/ Fundur OPAG, mars 2012]</ref>
[[ESA]] valdi [[Júpíter ístunglakönnuðurinn|Júpíter ístunglakönnuðinn]] (enska: ''Jupiter Icy Moon Explorer'') árið 2012 sem næsta könnunarleiðangur til Júpíters. Í þeim leiðangri munu felast nokkur hjáflug við Evrópu en aðallega snýst hann þó um könnun tunglsins [[Ganýmedes (tungl)|Ganýmedesar]].<ref name="selection"/><ref name=l1>[http://planetary.s3.amazonaws.com/assets/resources/ESA/ESA-SPC_20120417_selection-L1-mission.pdf ESA - Selection of the L1 mission - 17. apríl, 2012]</ref>
== Heimildir ==
{{reflist|2}}
== Tenglar ==
* [http://www.stjornufraedi.is/frettir/nr/544 Vísbendingar um stór stöðuvötn í ísskorpu Evrópu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305032841/http://www.stjornufraedi.is/frettir/nr/544 |date=2016-03-05 }}, ''Stjörnufræðivefurinn''.
* [http://visindavefur.hi.is/svar.php?id=2269 Hvað er einkennandi fyrir tungl Júpíters, sérstaklega Kallistó, Ganýmedes, Íó og Evrópu?]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, ''Vísindavefurinn''.
* [https://web.archive.org/web/20130126123555/http://www.stjornufraedi.is/solkerfid/jupiter/galileotunglin/ Galíleótunglin], ''Stjörnufræðivefurinn''.
{{gæðagrein}}
{{sólkerfið}}
[[Flokkur:Júpíter]]
rnme7ci9y6e2ev9qwbvh00att3hhfmy
Niðursuða
0
118599
1986830
1965903
2026-11-12T13:35:19Z
Akigka
183
1986830
wikitext
text/x-wiki
[[Mynd:Canning_(166500623).jpeg|thumb|right|Niðursoðnir tómatar í glerkrukku.]]
'''Niðursuða''' er aðferð til að [[geymsla matvæla|geyma matvæli]] með því að setja þau í [[niðursuðudós]] eða [[glerkrukka|glerkrukku]] í vatnsbaði við [[suðumark]]. Ílátinu er svo lokað þétt. Dæmigert [[geymsluþol]] niðursoðinna [[Matur|matvæla]] er eitt til fimm ár, en við ákveðnar aðstæður geta þau geymst miklu lengur. Árið [[1795]] bauð [[Frakklandsher|franski herinn]] upp á verðlaun fyrir að finna upp nýja leið til að geyma mat. Sætindasalinn [[Nicolas Appert]] stakk upp á niðursuðu sem lausn. Herinn gerði tilraunir og aðferðin var prófuð árið 1806. Suðan drepur [[baktería|bakteríur]] og [[sveppur|sveppi]] sem fyrir eru í matnum, og þéttlokað ílátið kemur í veg fyrir að [[örvera|örverur]] komist inn og spilli matnum síðar.
Nokkrar aðferðir eru notaðar til að hindra [[rotnun]] matarins. Sem dæmi má nefna [[gerilsneyðing]]u, [[suða|suðu]], [[kæling]]u, [[frysting]]u, þurrkun og [[geislun]]. [[Dauðhreinsun]] er eina leiðin til að tryggja að allir gerlar séu dauðir. Til dæmis deyr gerillinn ''[[Clostridium botulinum]]'', sem veldur [[sperðilbakteríueitrun]], aðeins við [[Hiti|hitastig]] sem eru yfir suðumarki vatns.
Matvæli sem eru ekki mjög [[sýrustig|súr]] þarf að dauðhreinsa við hitastig um það bil 116–130 [[selsíus|°C]] svo að þau séu örugg. Dæmi um slík matvæli eru [[grænmeti]], [[kjöt]], [[sjávarréttir|sjávarrétti]] og [[mjólkurafurð]]ir. Önnur súrari matvæli eins og [[ávöxtur|ávexti]] og [[pækill|pækla]] má niðursjóða án þess að dauðhreinsa þá.
Lagmetisiðnaður er sá [[iðnaður]] sem snýr að niðursuðu eða niðurlagningu á matvælum, m.ö.o. það að leggja matvæli í loftþétt [[ílát]], niðursoðin eða með öðrum hætti.
{{stubbur|matur}}
[[Flokkur:Geymsla matvæla]]
[[Flokkur:Niðursuða]]
oe9jg18yx2l9ajlmvm385k9n3eahylr
1986844
1986830
2026-11-12T14:18:30Z
Akigka
183
1986844
wikitext
text/x-wiki
[[Mynd:Canning_(166500623).jpeg|thumb|right|Niðursoðnir tómatar í glerkrukku.]]
'''Niðursuða''' er aðferð til að [[geymsla matvæla|geyma matvæli]] með því að setja þau í [[niðursuðudós]] eða [[glerkrukka|glerkrukku]] í vatnsbaði við [[suðumark]]. Ílátinu er svo lokað þétt. Suðan drepur [[baktería|bakteríur]] og [[sveppur|sveppi]] sem fyrir eru í matnum, og þéttlokað ílátið kemur í veg fyrir að [[örvera|örverur]] komist inn og spilli matnum síðar. Dæmigert [[geymsluþol]] niðursoðinna [[Matur|matvæla]] er eitt til fimm ár, en við ákveðnar aðstæður geta þau geymst miklu lengur. Árið [[1795]] bauð [[Frakklandsher|franski herinn]] upp á verðlaun fyrir að finna upp nýja leið til að geyma mat. Sætindasalinn [[Nicolas Appert]] stakk upp á niðursuðu sem lausn. Herinn gerði tilraunir og aðferðin var prófuð árið 1806.
Nokkrar aðferðir eru notaðar til að hindra [[rotnun]] matarins. Sem dæmi má nefna [[gerilsneyðing]]u, [[suða|suðu]], [[kæling]]u, [[frysting]]u, þurrkun og [[geislun]]. [[Dauðhreinsun]] er eina leiðin til að tryggja að allir gerlar séu dauðir. Til dæmis deyr gerillinn ''[[Clostridium botulinum]]'', sem veldur [[sperðilbakteríueitrun]], aðeins við [[Hiti|hitastig]] sem eru yfir suðumarki vatns.
Matvæli sem eru ekki mjög [[sýrustig|súr]] þarf að dauðhreinsa við hitastig um það bil 116–130 [[selsíus|°C]] svo að þau séu örugg. Dæmi um slík matvæli eru [[grænmeti]], [[kjöt]], [[sjávarréttir|sjávarrétti]] og [[mjólkurafurð]]ir. Önnur súrari matvæli eins og [[ávöxtur|ávexti]] og [[pækill|pækla]] má niðursjóða án þess að dauðhreinsa þá.
Lagmetisiðnaður er sá [[iðnaður]] sem snýr að niðursuðu eða niðurlagningu á matvælum, m.ö.o. það að leggja matvæli í loftþétt [[ílát]], niðursoðin eða með öðrum hætti.
{{stubbur|matur}}
[[Flokkur:Geymsla matvæla]]
[[Flokkur:Niðursuða]]
btytfrvx9cg24m9ok4xovg09t6a9rpc
1986845
1986844
2026-11-12T14:19:31Z
Akigka
183
1986845
wikitext
text/x-wiki
[[Mynd:Canning_(166500623).jpeg|thumb|right|Niðursoðnir tómatar í glerkrukku.]]
'''Niðursuða''' er aðferð til að [[geymsla matvæla|geyma matvæli]] með því að setja þau í [[niðursuðudós]] eða [[glerkrukka|glerkrukku]] í vatnsbaði við [[suðumark]]. Ílátinu er svo lokað þétt. Suðan drepur [[baktería|bakteríur]] og [[sveppur|sveppi]] sem fyrir eru í matnum, og þéttlokað ílátið kemur í veg fyrir að [[örvera|örverur]] komist inn og spilli matnum síðar. Dæmigert [[geymsluþol]] niðursoðinna [[Matur|matvæla]] er eitt til fimm ár, en við ákveðnar aðstæður geta þau geymst miklu lengur. Árið [[1795]] bauð [[Frakklandsher|franski herinn]] upp á verðlaun fyrir að finna upp nýja leið til að geyma mat. Sætindasalinn [[Nicolas Appert]] stakk upp á niðursuðu sem lausn. Herinn gerði tilraunir og aðferðin var prófuð árið 1806.
Nokkrar aðferðir eru notaðar til að hindra [[rotnun]] matarins. Sem dæmi má nefna [[gerilsneyðing]]u, [[suða|suðu]], [[kæling]]u, [[frysting]]u, þurrkun og [[geislun]]. [[Dauðhreinsun]] er eina leiðin til að tryggja að allir gerlar séu dauðir. Til dæmis deyr gerillinn ''[[Clostridium botulinum]]'', sem veldur [[sperðilbakteríueitrun]], aðeins við [[Hiti|hitastig]] sem eru yfir suðumarki vatns.
Matvæli sem eru ekki mjög [[sýrustig|súr]] þarf að dauðhreinsa við hitastig um það bil 116–130 [[selsíus|°C]] svo að þau séu örugg. Dæmi um slík matvæli eru [[grænmeti]], [[kjöt]], [[sjávarréttir|sjávarrétti]] og [[mjólkurafurð]]ir. Önnur súrari matvæli eins og [[ávöxtur|ávexti]] og [[pækill|pækla]] má niðursjóða án þess að dauðhreinsa þá.
Lagmetisiðnaður er sá [[iðnaður]] sem snýr að niðursuðu eða niðurlagningu á matvælum, m.ö.o. það að leggja matvæli í loftþétt [[ílát]], niðursoðin eða með öðrum hætti (til dæmis í súr eða olíu).
{{stubbur|matur}}
[[Flokkur:Geymsla matvæla]]
[[Flokkur:Niðursuða]]
nw1uh6a1qds9h9y6sihm48fe95zxrlz
1986846
1986845
2026-11-12T14:19:54Z
Akigka
183
1986846
wikitext
text/x-wiki
[[Mynd:Canning_(166500623).jpeg|thumb|right|Niðursoðnir tómatar í glerkrukku.]]
'''Niðursuða''' er aðferð til að [[geymsla matvæla|geyma matvæli]] með því að setja þau í [[niðursuðudós]] eða [[glerkrukka|glerkrukku]] í vatnsbaði við [[suðumark]]. Ílátinu er svo lokað þétt. Suðan drepur [[baktería|bakteríur]] og [[sveppur|sveppi]] sem fyrir eru í matnum, og þéttlokað ílátið kemur í veg fyrir að [[örvera|örverur]] komist inn og spilli matnum síðar. Dæmigert [[geymsluþol]] niðursoðinna [[Matur|matvæla]] er eitt til fimm ár, en við ákveðnar aðstæður geta þau geymst miklu lengur. Árið [[1795]] bauð [[Frakklandsher|franski herinn]] upp á verðlaun fyrir að finna upp nýja leið til að geyma mat. Sætindasalinn [[Nicolas Appert]] stakk upp á niðursuðu sem lausn. Herinn gerði tilraunir og aðferðin var prófuð árið 1806.
Nokkrar aðferðir eru notaðar til að hindra [[rotnun]] matarins. Sem dæmi má nefna [[gerilsneyðing]]u, [[suða|suðu]], [[kæling]]u, [[frysting]]u, þurrkun og [[geislun]]. [[Dauðhreinsun]] er eina leiðin til að tryggja að allir gerlar séu dauðir. Til dæmis deyr gerillinn ''[[Clostridium botulinum]]'', sem veldur [[sperðilbakteríueitrun]], aðeins við [[Hiti|hitastig]] sem eru yfir suðumarki vatns.
Matvæli sem eru ekki mjög [[sýrustig|súr]] þarf að dauðhreinsa við hitastig um það bil 116–130 [[selsíus|°C]] svo að þau séu örugg. Dæmi um slík matvæli eru [[grænmeti]], [[kjöt]], [[sjávarréttir|sjávarrétti]] og [[mjólkurafurð]]ir. Önnur súrari matvæli eins og [[ávöxtur|ávexti]] og [[pækill|pækla]] má niðursjóða án þess að dauðhreinsa þá.
Lagmetisiðnaður er sá [[iðnaður]] sem snýr að niðursuðu eða niðurlagningu á matvælum, m.ö.o. það að leggja matvæli í loftþétt [[ílát]], niðursoðin eða með öðrum hætti (til dæmis í súr, olíu eða síróp).
{{stubbur|matur}}
[[Flokkur:Geymsla matvæla]]
[[Flokkur:Niðursuða]]
tm5u9yufk7t7ri3uyy5dyxlpnucig34
1986847
1986846
2026-11-12T14:21:05Z
Akigka
183
1986847
wikitext
text/x-wiki
[[Mynd:Canning_(166500623).jpeg|thumb|right|Niðursoðnir tómatar í glerkrukku.]]
'''Niðursuða''' er aðferð til að [[geymsla matvæla|geyma matvæli]] með því að setja þau í [[niðursuðudós]] eða [[glerkrukka|glerkrukku]] í vatnsbaði við [[suðumark]]. Ílátinu er svo lokað þétt. Suðan drepur [[baktería|bakteríur]] og [[sveppur|sveppi]] sem fyrir eru í matnum, og þéttlokað ílátið kemur í veg fyrir að [[örvera|örverur]] og [[súrefni]] komist inn og spilli matnum síðar. Dæmigert [[geymsluþol]] niðursoðinna [[Matur|matvæla]] er eitt til fimm ár, en við ákveðnar aðstæður geta þau geymst miklu lengur. Árið [[1795]] bauð [[Frakklandsher|franski herinn]] upp á verðlaun fyrir að finna upp nýja leið til að geyma mat. Sætindasalinn [[Nicolas Appert]] stakk upp á niðursuðu sem lausn. Herinn gerði tilraunir og aðferðin var prófuð árið 1806.
Nokkrar aðferðir eru notaðar til að hindra [[rotnun]] matarins. Sem dæmi má nefna [[gerilsneyðing]]u, [[suða|suðu]], [[kæling]]u, [[frysting]]u, þurrkun og [[geislun]]. [[Dauðhreinsun]] er eina leiðin til að tryggja að allir gerlar séu dauðir. Til dæmis deyr gerillinn ''[[Clostridium botulinum]]'', sem veldur [[sperðilbakteríueitrun]], aðeins við [[Hiti|hitastig]] sem eru yfir suðumarki vatns.
Matvæli sem eru ekki mjög [[sýrustig|súr]] þarf að dauðhreinsa við hitastig um það bil 116–130 [[selsíus|°C]] svo að þau séu örugg. Dæmi um slík matvæli eru [[grænmeti]], [[kjöt]], [[sjávarréttir|sjávarrétti]] og [[mjólkurafurð]]ir. Önnur súrari matvæli eins og [[ávöxtur|ávexti]] og [[pækill|pækla]] má niðursjóða án þess að dauðhreinsa þá.
Lagmetisiðnaður er sá [[iðnaður]] sem snýr að niðursuðu eða niðurlagningu á matvælum, m.ö.o. það að leggja matvæli í loftþétt [[ílát]], niðursoðin eða með öðrum hætti (til dæmis í súr, olíu eða síróp).
{{stubbur|matur}}
[[Flokkur:Geymsla matvæla]]
[[Flokkur:Niðursuða]]
pil4ps3qp7xbhg2hns8yw8a56sy2lrn
1986848
1986847
2026-11-12T14:22:53Z
Akigka
183
1986848
wikitext
text/x-wiki
[[Mynd:Canning_(166500623).jpeg|thumb|right|Niðursoðnir tómatar í glerkrukku.]]
'''Niðursuða''' er aðferð til að [[geymsla matvæla|geyma matvæli]] með því að setja þau í [[niðursuðudós]] eða [[glerkrukka|glerkrukku]] í vatnsbaði við [[suðumark]]. Ílátinu er svo lokað þétt. Suðan drepur [[baktería|bakteríur]] og [[sveppur|sveppi]] sem fyrir eru í matnum, og þéttlokað ílátið kemur í veg fyrir að [[örvera|örverur]] og [[súrefni]] komist inn og spilli matnum síðar. Dæmigert [[geymsluþol]] niðursoðinna [[Matur|matvæla]] er eitt til fimm ár, en við ákveðnar aðstæður geta þau geymst miklu lengur. Árið [[1795]] bauð [[Frakklandsher|franski herinn]] upp á verðlaun fyrir að finna upp nýja leið til að geyma mat. Sætindasalinn [[Nicolas Appert]] stakk upp á niðursuðu sem lausn. Herinn gerði tilraunir og aðferðin var prófuð árið 1806.
Nokkrar aðferðir eru notaðar til að hindra [[rotnun]] matarins. Sem dæmi má nefna [[gerilsneyðing]]u, [[suða|suðu]], [[kæling]]u, [[frysting]]u, þurrkun og [[geislun]]. [[Dauðhreinsun]] er eina leiðin til að tryggja að allir gerlar séu dauðir. Til dæmis deyr gerillinn ''[[Clostridium botulinum]]'', sem veldur [[sperðilbakteríueitrun]], aðeins við [[Hiti|hitastig]] sem eru yfir suðumarki vatns.
Matvæli sem eru ekki mjög [[sýrustig|súr]] þarf að dauðhreinsa við hitastig um það bil 116–130 [[selsíus|°C]] svo að þau séu örugg. Dæmi um slík matvæli eru [[grænmeti]], [[kjöt]], [[sjávarréttir|sjávarrétti]] og [[mjólkurafurð]]ir. Önnur súrari matvæli eins og [[ávöxtur|ávexti]] og [[pækill|pækla]] má niðursjóða án þess að dauðhreinsa þá.
Lagmetisiðnaður er sá [[iðnaður]] sem snýr að niðursuðu eða niðurlagningu á matvælum, m.ö.o. það að leggja matvæli í loftþétt [[ílát]], niðursoðin eða með öðrum hætti (til dæmis í súr, olíu eða síróp).
{{stubbur|matur}}
[[Flokkur:Varðveisla matvæla]]
j4mvfxbqn808sv63dorguymg7y1o9zu
Ursula von der Leyen
0
124745
1986991
1920946
2026-11-13T10:17:27Z
TKSnaevarr
53243
1986991
wikitext
text/x-wiki
{{Forsætisráðherra
| nafn = Ursula von der Leyen
| mynd = Ursula von der Leyen 2024.jpg
| myndatexti1 = Ursula von der Leyen árið 2024.
| titill= Forseti [[Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins|framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins]]
| stjórnartíð_start = [[1. desember]] [[2019]]
| forveri = [[Jean-Claude Juncker]]
| titill2= Varnarmálaráðherra Þýskalands
| stjórnartíð_start2 = [[17. desember]] [[2013]]
| stjórnartíð_end2 = [[17. júlí]] [[2019]]
| kanslari2 = [[Angela Merkel]]
| forveri2 = [[Thomas de Maizière]]
| eftirmaður2 = [[Annegret Kramp-Karrenbauer]]
| titill3= Vinnu- og félagsmálaráðherra Þýskalands
| stjórnartíð_start3 = [[30. nóvember]] [[2009]]
| stjórnartíð_end3 = [[17. desember]] [[2013]]
| kanslari3 = [[Angela Merkel]]
| forveri3 = [[Franz Josef Jung]]
| eftirmaður3 = [[Andrea Nahles]]
| fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1958|10|8}}
| fæðingarstaður = [[Ixelles]], [[Belgía|Belgíu]]
| dánardagur =
| dánarstaður =
| þjóderni = [[Þýskaland|Þýsk]]
| maki = Heiko von der Leyen
| stjórnmálaflokkur = [[Kristilegi demókrataflokkurinn (Þýskalandi)|Kristilegi demókrataflokkurinn]]<br>[[Evrópski þjóðarflokkurinn]]
| börn = 7
| bústaður =
| atvinna =
| háskóli = [[Georg-August-háskólinn í Göttingen]]<br>[[Háskólinn í Münster]]<br>[[London School of Economics|Hagfræði- og stjórnmálafræðiháskólinn í London]]<br>[[Læknisfræðiskólinn í Hannover]]
| starf =
| trúarbrögð =
|undirskrift = Ursula von der Leyen signature.svg
}}
'''Ursula Gertrud von der Leyen''' (fædd [[8. október]] [[1958]]) er [[þýskaland|þýskur]] [[stjórnmálamaður]] og núverandi forseti [[Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins|framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins]]. Hún var áður varnarmálaráðherra og vinnu- og félagsmálaráðherra Þýskalands.
Þann 2. júlí árið 2019 útnefndi [[Evrópska ráðið|leiðtogaráð Evrópusambandsins]] Ursulu von der Leyen í embætti forseta [[Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins|framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins]].<ref>{{Vefheimild|titill=Lagarde yfir Evrópska seðlabankann|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2019/07/02/lagarde_yfir_evropska_sedlabankann/|útgefandi=mbl.is|ár=2019|mánuður=2. júlí|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=2. júlí}}</ref> [[Evrópuþingið]] staðfesti útnefningu hennar með naumum atkvæðamun þann 16. júlí sama ár. Von der Leyen tók við af [[Jean-Claude Juncker]] í embættinu þann 1. desember sama ár og varð fyrsta konan til að gegna því. Útnefning hennar í embættið var nokkuð umdeild þar sem von der Leyen hafði ekki verið oddviti neins [[Evrópuflokkur|Evrópuflokks]] í [[Evrópuþingskosningar 2019|Evrópuþingkosningunum 2019]] og leiðtogaráðið sniðgekk oddvita tveggja stærstu flokkabandalaganna með útnefningu hennar.<ref>{{Vefheimild|titill=Tilnefning Von der Leyen staðfest|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2019/07/16/tilnefning_von_der_leyen_stadfest/|útgefandi=[[mbl.is]]|ár=2019|mánuður=16. júlí|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=16. júlí}}</ref>
Von der Leyen var endurkjörin til annars fimm ára kjörtímabils sem forseti framkvæmdastjórnarinnar eftir [[Evrópuþingskosningar 2024|Evrópuþingskosningar árið 2024]].<ref>{{Vefheimild|titill=Ursula Von der Leyen endurkjörin|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2024-07-18-ursula-von-der-leyen-endurkjorin-417941|útgefandi=[[RÚV]]|dags=18. júlí 2024|skoðað=29. júlí 2024|höfundur=Grétar Þór Sigurðsson}}</ref>
== Æviágrip ==
Ursula von der Leyen fæddist í [[Ixelles]] í [[Belgía|Belgíu]] og er dóttir [[Ernst Albrecht|Ernsts Albrecht]], stjórnmálamanns úr [[Kristilegi demókrataflokkurinn (Þýskalandi)|Kristilega demókrataflokknum]]. Fjölskyldan bjó í [[Brussel]] til ársins 1970 á meðan Ernst vann fyrir [[framkvæmdastjórn Evrópusambandsins]].<ref name=":0">{{Vefheimild|titill=Porträt Ursula von der Leyen: Merkels Trumpf|url=https://taz.de/!5603914/|tidning=Die Tageszeitung: taz|ár=2019|mánuður=2. júlí|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=28. júlí|issn=0931-9085|tungumál=þýska|höfundur=Anja Maier}}</ref><ref name=":1">{{Vefheimild|titill=Von der Leyen im Porträt: Neue Marschrichtung Brüssel?|url=https://www.tagesschau.de/inland/von-der-leyen-portraet-103.html|útgefandi=tagesschau.de|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=28. júlí|tungumál=þýska}}</ref> Hún nam ásamt systkinum sínum við Evrópuskólann í Brussel.<ref name=":0" /> Eftir heimkomuna til Þýskalands var faðir hennar í mörg ár forsætisráðherra þýska sambandsríkisins [[Neðra-Saxland]]s.
=== Eftir stúdentspróf ===
Eftir að hafa tekið stúdentspróf nam von der Leyen [[þjóðhagfræði]] við [[Georg-August-háskólinn í Göttingen|Georg-August-háskólann í Göttingen]], [[London School of Economics|Hagfræði- og stjórnmálafræðiháskólann í London]] og [[Háskólinn í Münster|Háskólann í Münster]] á árunum 1977–1980 en útskrifaðist ekki með gráðu.<ref name=dasist>{{Vefheimild|titill=Porträt: Das ist Ursula von der Leyen|url=https://rp-online.de/politik/deutschland/ursula-von-der-leyen-verteidigungsministerin-und-siebenfache-mutter_bid-8743365|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=28. júlí|tungumál=þýska|útgefandi=RP ONLINE}}</ref> Eftir þjóðhagfræðinámið gekk hún í Læknisfræðiháskólann í Hannover og útskrifaðist með læknispróf árið 1987.<ref name=dasist/> Í læknisfræðiskólanum kynntist hún lækninum Heiko von der Leyen, sem hún giftist árið 1986. Hjónin eiga í dag sjö börn.<ref>{{Vefheimild|titill=Ursula von der Leyen - Starporträt, News, Bilder|url=https://www.gala.de/stars/starportraets/ursula-von-der-leyen-20540344.html|útgefandi=GALA|ár=2017|mánuður=15. desember|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=28. júlí|tungumál=þýska}}</ref> Frá 1992 til 1996 bjó fjölskyldan í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]].<ref name=dasist/> Frá 1996 til 2001 vann hún sem rannsakandi við Læknisfræðiskólann í Hannover.<ref name=dasist/>
=== Stjórnmálaferill ===
Árið 2003 var von der Leyen útnefnd í embætti félagsmálaráðherra [[Neðra-Saxland]]s í héraðsstjórn [[Christian Wulff|Christians Wulff]], þrátt fyrir að eiga þá enga fyrri reynslu í stjórnmálum. Árið 2005 varð hún fjölskyldumálaráðherra í fyrstu ríkisstjórn [[Angela Merkel|Angelu Merkel]]. Hún varð síðar vinnumarkaðsráðherra og varnarmálaráðherra Þýskalands frá árinu 2013. Hún hafði setið í miðstjórn [[Kristilegi demókrataflokkurinn (Þýskalandi)|Kristilega demókrataflokksins]] frá árinu 2004.<ref name=":2">{{Vefheimild|titill=Porträt Von Ursula Von Der Leyen: Künftige Kommissionschefin ein echtes Kind Europas|url=https://www.nwzonline.de/politik/bruessel-berlin-portraet-von-ursula-von-der-leyen-kuenftige-kommissionschefin-ein-echtes-kind-europas_a_50,5,764950856.html|ár=2019|mánuður=4. júlí|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=28. júlí|tungumál=þýska|útgefandi=Nordwest-Zeitung}}</ref> Gagnrýnendur von der Meyen hafa gjarnan haldið því fram að hún eigi þennan skjóta frama sinn fyrst og fremst föður sínum, sem var áhrifamaður innan Kristilega demókrataflokksins, að þakka. Þá hefur gjarnan verið bent á að Christian Wulff sé fjölskylduvinur Albrecht-fjölskyldunnar og að það kunni að hafa haft áhrif á ákvörðun hans um að útnefna von der Leyen í embætti félagsmálaráðherra í Neðra-Saxlandi.<ref>{{Vefheimild|titill=Röslein, Röslein, Röslein schwarz – warum von der Leyen eine Katastrophe für Europa wäre|url=https://www.nachdenkseiten.de/?p=52955|útgefandi=NachDenkSeiten - Die kritische Website|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=28. júlí|tungumál=þýska}}</ref> Ævisöguritarar von der Leyen, Elisabeth Niejahr og Peter Dausend, hafa aftur á móti bent á að hún hafi verið í senn íhaldssöm og nútímaleg, öguð og sveigjanleg og bæði veraldarvön og kunn heimaslóðum sínum í Neðra-Saxlandi.<ref name=":2" />
Sem fjölskyldumálaráðherra í stjórn Merkels sá von der Leyen um umbætur á þýska foreldrastyrkjakerfinu, sem hafa frá árinu 2007 náð yfir tvo svokallaða „pabbamánuði“. Árið 2009 hlaut von der Leyen uppnefnið „Zensursula“ (sem samsett er úr fornafni hennar og orðinu „zensur“, sem merkir [[ritskoðun]]) eftir að hún mælti með því að netþjónustur ættu að loka á vefsíður sem innihéldu [[barnaklám]].<ref>''Focus'' Online: [http://www.focus.de/digital/internet/kinderpornografie-der-traum-von-der-internetsperrung_aid_376961.html Kinderpornografie: Der Traum von der Internetsperrung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171002142107/http://www.focus.de/digital/internet/kinderpornografie-der-traum-von-der-internetsperrung_aid_376961.html |date=2017-10-02 }} (þýska)</ref><ref>''[[Der Spiegel]]'' Online: [http://www.spiegel.de/politik/deutschland/0,1518,628384,00.html "Zensursula" geht in die Offensive] (þýska)</ref>
Árið 2013 varð von der Leyen fyrsta konan til að gegna embætti varnarmálaráðherra Þýskalands. Í því embætti reyndi hún að vinna bug á fjármagnsskorti [[Þýski herinn|þýska hersins]] en samkvæmt varnarmálafulltrúa þýska þingsins úr [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Þýskaland)|Jafnaðarmannaflokknum]], Hans-Peter Bartels, hefur það ekki tekist. Þingmaðurinn Alexander Müller úr [[Frjálsi demókrataflokkurinn|Frjálsa demókrataflokknum]] hefur sakað hana um að útnefna vini sína í ýmis ráðgjafarembætti.<ref name=":1" />
=== Doktorsritgerð ===
Árið 1990 skilaði von der Leyen inn doktorsritgerð sinni undir titlinum ''C-reaktives Protein als diagnostischer Parameter zur Erfassung eines Amnioninfektionssyndroms bei vorzeitigem Blasensprung und therapeutischem Entspannungsbad in der Geburtsvorbereitung''. Löngu síðar varð doktorsritgerð hennar að deilumáli í Þýskalandi þegar vefsíðan „VroniPlag“ tók saman 27 atriði í ritgerðinni þar sem von der Leyen hafði vitnað í eldri ritverk án þess að vísa til heimilda. Læknisfræðiskólinn í Hannover tók mál von der Leyen til rannsóknar og komst að þeirri niðurstöðu að ýmsir vankantar væru á ritgerð hennar en að hún yrði þó ekki svipt doktorsgráðu sinni þar sem hún hefði ekki vísvitandi reynt að villa um fyrir neinum.<ref>{{Vefheimild|titill=Plagiatsaffäre: Von der Leyen darf Doktortitel behalten|url=https://www.zeit.de/politik/deutschland/2016-03/ursula-von-der-leyen-doktortitel-plagiat|útgefandi=Die Zeit|ár=2016|mánuður=9. mars|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=28. júlí|tungumál=þýska}}</ref>
=== Forseti framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins ===
Í byrjun júlí árið 2019 útnefndi [[Evrópska ráðið|leiðtogaráð Evrópusambandsins]] von der Leyen í embætti forseta [[Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins|framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins]]. Von der Leyen var útnefnd til málamiðlinar þar sem leiðtogar aðildarríkja ESB gátu hvorki komið sér saman um að útnefna [[Manfred Weber]], oddvita [[Evrópski þjóðarflokkurinn|Evrópska þjóðarflokksins]] í Evrópuþingskosningunum 2019, né [[Frans Timmermans]], oddvita [[Flokkur evrópskra sósíalista|Flokks evrópskra sósíalista]]. Útnefning von der Leyen kom því flestum í opna skjöldu.<ref>{{Vefheimild|titill=Ursula von der Leyen: EU-Gipfel nominiert Ministerin als Kommissionschefin|url=https://www.welt.de/politik/ausland/article196268009/Ursula-von-der-Leyen-EU-Gipfel-nominiert-Ministerin-als-Kommissionschefin.html|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=28. júlí|tungumál=þýska|útgefandi=WELT}}</ref> Í Þýskalandi leiddi útnefning hennar til deilna innan stjórnarsamstarfs Kristilegra demókrata og Jafnaðarmanna. Hinir síðarnefndu gagnrýndu fyrirkomulagið þar sem von der Leyen hafði ekki verið oddviti í Evrópuþingskosningunum.<ref>{{Vefheimild|titill=Personalie von der Leyen: Und wieder quält sich die Koalition|url=https://www.spiegel.de/politik/deutschland/ursula-von-der-leyen-nominierung-als-eu-kommissionschefin-belastet-grosse-koalition-a-1275574.html|útgefandi=Spiegel Online|ár=2019|mánuður=3. júlí|höfundur=Christian Teevs}}</ref> Ósættið leiddi til þess að Angela Merkel kanslari sat hjá í atkvæðagreiðslu um útnefningu von der Leyen til að forðast að styggja samstarfsflokk sinn frekar. Samkvæmt könnun sem fyrirtækið Forsa gerði í júlí árið 2019 styður aðeins þriðjungur Þjóðverja að von der Leyen verði forseti framkvæmdastjórnarinnar. Aðeins um helmingur aðspurðra taldi að hún hefði réttu eiginleikana til að sinna embættinu.<ref>{{Vefheimild|titill=Umfrage: Ein Drittel der Deutschen will von der Leyen an der Spitze der EU-Kommission|url=https://www.welt.de/politik/deutschland/article196304617/Umfrage-Ein-Drittel-der-Deutschen-will-von-der-Leyen-an-der-Spitze-der-EU-Kommission.html|ár=2019|mánuður=3. júlí|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=28. júlí|tungumál=þýska|útgefandi=WELT}}</ref>
==Tilvísanir==
<references/>
== Tenglar ==
* http://www.ursula-von-der-leyen.de/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110221080708/http://www.ursula-von-der-leyen.de/ |date=2011-02-21 }}
{{Töflubyrjun}}
{{Erfðatafla|
titill=Varnarmálaráðherra Þýskalands|
frá=[[17. desember]] [[2013]]|
til=[[17. júlí]] [[2019]]|
fyrir=[[Thomas de Maizière]]|
eftir=[[Annegret Kramp-Karrenbauer]]|
}}
{{Erfðatafla|
titill=Forseti [[Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins|framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins]]|
frá=[[1. desember]] [[2019]]|
til=|
fyrir=[[Jean-Claude Juncker]]|
eftir=Enn í embætti|
}}
{{Töfluendir}}
{{DEFAULTSORT:Leyen, Ursula von der}}
[[Flokkur:Forsetar framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins]]
[[Flokkur:Varnarmálaráðherrar Þýskalands]]
[[Flokkur:Þýskir læknar]]
{{fe|1958|Leyen, Ursula von der}}
lh237g1emyvcoco5ols88a87s0ypfkq
Silja Bára Ómarsdóttir
0
125633
1986978
1985144
2026-11-13T04:24:40Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 2 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986978
wikitext
text/x-wiki
{{Persóna
| nafn = Silja Bára R. Ómarsdóttir
| búseta =
| mynd =
| myndastærð =
| myndatexti =
| alt =
| titill = Rektor Háskóla Íslands
| fæðingarnafn =
| fæðingardagur = 23. apríl 1971
| fæðingarstaður =
| dauðadagur =
| dauðastaður =
| orsök_dauða =
| virkur =
| þekktur_fyrir =
| þekkt_fyrir =
| þjóðerni =
| starf = Rektor [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] og prófessor í stjórnmálafræði við skólann
| verðlaun =
| laun =
| trú =
| maki =
| börn =
| foreldrar =
| háskóli = Lewis & Clark College, Suður-Kaliforníuháskóli.
| stjórnmálaflokkur =
| niðurmál =
| hæð =
| þyngd =
| tilvitnun =
| undirskrift =
| heimasíða = www.siljabara.is
}}
'''Silja Bára R. Ómarsdóttir''' (f. [[23. apríl]] [[1971]]) er íslenskur alþjóðastjórnmálafræðingur og [[prófessor]] við [[stjórnmálafræði]]deild [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]]. Hún var kjörin rektor Háskóla Íslands 27. mars 2025 og tók við embætti 1. júlí 2025. Rannsóknir hennar beinast einkum að utanríkisstefnu Íslands, femínískri öryggis- og alþjóðamálafræði, og norðurslóðamálum. Hún er þekkt fyrir störf sín að jafnréttismálum, mannréttindamálum og í Stjórnlagaráði.<ref>{{Cite web|url=https://hi.is/frettir/silja_bara_kjorin_rektor_haskola_islands|title=Silja Bára kjörin rektor Háskóla Íslands|website=Háskóli Íslands|language=is|access-date=2025-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250327190440/https://hi.is/frettir/silja_bara_kjorin_rektor_haskola_islands|archive-date=2025-03-27|url-status=dead}}</ref>
== Æska og menntun ==
Silja ólst upp í Ólafsfirði, Akureyri og Reykjavík. Hún lauk stúdentsprófi frá [[Menntaskólinn við Hamrahlíð|Menntaskólanum við Hamrahlíð]] árið 1990, BA-gráðu í alþjóðasamskiptum frá [https://lclark.edu/ Lewis & Clark College] árið 1995, meistaraprófi frá [[Suður-Kaliforníuháskóli|University of Southern California]] árið 1998 og doktorsprófi frá University College Cork árið 2018.
== Starfsferill ==
'''Fræðilegur ferill'''
Silja hefur starfað við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] frá árinu 2005, fyrst sem aðjúnkt og síðar sem prófessor. Hún gegndi stöðu forstöðumanns Alþjóðamálastofnunar HÍ á árunum 2006–2008<ref>{{Cite web|url=https://hi.is/starfsfolk/sbo|title=Silja Bára R. Ómarsdóttir - Prófessor|website=Háskóli Íslands|language=is|access-date=2025-06-23}}</ref>. Árið 2023 tók hún við stöðu ritstjóra hins virta fræðirits ''Scandinavian Political Studies''<ref>{{Cite web|url=https://onlinelibrary.wiley.com/page/journal/14679477/homepage/editorialboard.html|title=Scandinavian Political Studies|website=Wiley Online Library|language=en|access-date=2025-06-23}}</ref>. Hún hefur verið virk í kennslu og leiðbeiningu á sviði stjórnmálafræði og alþjóðasamskipta auk þess að hafa umsjón með námsbraut í alþjóðasamskiptum.
'''Rannsóknir og birtingar'''
Rannsóknir Silju hafa sérstaklega rannsakað um áhrif kynjasjónarmiða í utanríkis- og öryggisstefnu, málefni norðurslóða og kyn- og frjósemisréttindi<ref>{{Cite web|url=https://iris.rais.is/is/persons/silja-b%C3%A1ra-r-%C3%B3marsd%C3%B3ttir|title=Silja Bára R. Ómarsdóttir|website=iris.rais.is|language=is-IS|access-date=2025-06-23}}</ref>. Hún hefur birt fjölda vísindagreina, bókarkafla og ritstýrt ýmsum fræðiritum, þar á meðal ''Íðorðasafni í alþjóðastjórnmálum og stjórnmálafræði'' (2021). Doktorsritgerð hennar um mótun þjóðaröryggisstefnu Íslands hlaut viðurkenningu frá írsku samtökunum Political Studies Association of Ireland árið 2019.
'''Opinber og samfélagsleg störf'''
Silja var kjörin fulltrúi á [[Stjórnlagaþing á Íslandi 2011|stjórnlagaþing]] árið 2010 og veitt formennsku einni af þremur nefndum Stjórnlagaþings<ref>{{Cite web|url=https://stjornlagarad.is/fulltruar/fulltrui/item32944/Silja_Bara_Omarsdottir/index.html|title=Þingfulltrúar - Silja Bára Ómarsdóttir|website=stjornlagarad.is|access-date=2025-06-23}}</ref>. Hún gegndi stöðu formanns Jafnréttisráðs Íslands á árunum 2019–2021 og sat í stjórn [[Rauði krossinn|Rauða krossins]] á Íslandi frá 2018-2025. Hún var kjörin formaður árið 2022<ref>{{Cite web|url=https://www.raudikrossinn.is/um-okkur/frettir-og-utgefid-efni/frettayfirlit/almennar-frettir/silja-bara-r-omarsdottir-nyr-formadur-rauda-krossins-a-islandi/|title=Silja Bára R. Ómarsdóttir nýr formaður Rauða krossins á Íslandi|last=Vettvangur|website=Rauði krossinn á Íslandi|language=is|access-date=2025-06-23}}</ref> og gengdi því embætti þar til hún lét af stjórnarsetu 2025.<ref>{{Cite web|url=https://www.raudikrossinn.is/um-okkur/frettir-og-utgefid-efni/frettayfirlit/almennar-frettir/sigridur-tekur-vid-formennsku-af-silju-baru/|title=Sigríður tekur við formennsku af Silju Báru|last=Vettvangur|website=Rauði krossinn á Íslandi|language=is|access-date=2025-06-23}}</ref>
'''Rektor Háskóla Íslands'''
Þann 27. mars 2025 var Silja kjörin rektor Háskóla Íslands og hlaut hún 50,7% atkvæða í seinni umferð kosninganna. Hún er önnur konan í sögu skólans til að gegna embætti rektors og tekur formlega við embættinu þann 1. júlí 2025 af [[Jón Atli Benediktsson|Jóni Atla Benediktssyni]].<ref>{{Cite web|url=https://hi.is/frettir/silja_bara_kjorin_rektor_haskola_islands|title=Silja Bára kjörin rektor Háskóla Íslands|website=Háskóli Íslands|language=is|access-date=2025-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20250515144904/https://hi.is/frettir/silja_bara_kjorin_rektor_haskola_islands|archive-date=2025-05-15|url-status=dead}}</ref>
== Tenglar ==
* [https://web.archive.org/web/20250515144908/https://uni.hi.is/sbo/ Heimasíða Silju Báru]
==Tilvísanir==
<references/>
{{Rektorar Háskóla Íslands}}
{{stubbur|æviágrip}}
[[Flokkur:Íslenskir stjórnmálafræðingar]]
{{f|1971}}
[[Flokkur:Íslenskar konur]]
[[Flokkur:Kjörnir fulltrúar á Stjórnlagaþing á Íslandi 2011]]
[[Flokkur:Prófessorar við Háskóla Íslands]]
[[Flokkur:Rektorar Háskóla Íslands]]
g2wtj4dq17t66u8zoj3cvcdx097uh9k
Abies forrestii
0
136359
1986859
1792427
2026-11-12T22:27:21Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986859
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| image=
| status = lc
| status_ref = <ref name="iucn">Zhang, D.; Katsuki, T. & Rushforth, K. (2013). [https://www.iucnredlist.org/species/42283/2969622 "Abies forrestii".] The IUCN Red List of Threatened Species. IUCN. 2013: e.T42283A2969622. doi:10.2305/IUCN.UK.2013-1.RLTS.T42283A2969622.en. Retrieved 16 December 2017.</ref>
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Berfrævingar]] (''Pinophyta'')
| classis = [[Barrtré]] (''Pinopsida'')
| ordo = ''[[Pinales]]''
| familia = [[Þallarætt]] (''Pinaceae'')
| genus = ''[[Þinur]]'' ''([[Abies]])''
| species = '''''A. forrestii'''''
| binomial = ''Abies forrestii''
| binomial_authority = Coltm.-Rog.
| synonyms = *''Abies chengii'' <small>Rushforth</small>
*''Abies delavayi'' var. ''forrestii''<small> (Coltm.-Rog.) A.B.Jacks.</small>
*''Abies georgei'' <small>Hand.-Mazz.</small>
}}
'''''Abies forrestii''''' er sígrænt tré af þallarætt.
Hann er einlendur í [[Kína]]. Hann var nefndur eftir grasafræðingnum [[George Forrest]] (1873-1932) sem uppgötvaði tegundina í [[Yunnan]].
== Lýsing==
''Abies forrestii'' getur náð 20 metra hæð. [[Börkur]]inn er dökkgrár og flettist af. Sprotarnir eru hærðir, rauðbrúnir tilbrúnir, og dökkna með aldri, Eftir tvö eða þrjú ár eru þeir orðnir dökkgráir. Brumin eru kvoðuborin, kúlu- til egglaga.<ref name="Flora"/>
Barrnálarnar raðast eins og kambur á greinunum, 1,5 til 4, oftast þó 2 til 3 sm langar og 2 til 2,5 mm breiðar. Undir nálunum eru tvær breiðar loftaugarákir, og á jaðrinum eru kvoðurásir.<ref name="Flora"/>
Hann blómgast í maí. [[Köngull|Könglarnir]] eru 7 til 12 sm langir og 3,5 til 6 breiðir, sívalir eða sljótt-sívalir. Óþroskaðir eru þeir dökk fjólublábrúnir til svarbrúnir. Fræin eru um 1 sm löng, með ljósbrúnum til rauðbrúnum, breiðfleyglaga væng. Fræið þroskast í október til nóvember.<ref name="Flora"/>
==Útbreiðsla==
Abies forrestii vex í vestur Kína (suðvestur Sichuan, austurhluta Xizang og norðvestur Yunnan).<ref name="Flora">Liguo Fu, Nan Li, Thomas S. Elias, Robert R. Mill: ''Abies.'' In: Wu Zheng-yi, Peter H. Raven (Hrsg.): Flora of China. Volume 4: Cycadaceae through Fagaceae. Science Press/Missouri Botanical Garden Press, Beijing/St. Louis 1999, ISBN 0-915279-70-3, S. 11 (englisch). [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200005253 online].</ref>
Hann kemur fyrir í fjöllum í 2500 til 4200 metra hæð, í svölu og röku loftslagi með 1000 til 2000 mm úrkomu. Abies forrestii er þar oft sú tegund sem vex upp að trjálínu, en er þar einnig í bland við [[Picea likiangensis]], [[Larix potaninii]] og [[Tsuga dumosa]], neðar vex hann með lauftrjám eins og [[Betula albosinensis]], hlyn ([[Acer]]) og reyni ([[Sorbus]]).<ref name="Conifers">{{cite web |author=Christopher J. Earle |url=http://www.conifers.org/pi/Abies_forrestii.php |language=englisch |title=Abies forrestii|work=The Gymnosperm Database |access-date=14. january 2011}}</ref>
== Flokkun ==
''Abies forrestii'' er í undirættkvíslinni ''Pseudopicea'' og þar í deildinni ''Delavayianae''. Honum var gefið nafnið 1919 af [[Charles Coltman-Rogers]] í [[Gardeners’ Chronicle]].<ref name="Flora"/> Á sama ári, nokkrum mánuðum síðar var honum lýst undir sama nafni af [[William Grant Craib]].<ref name="GRIN">{{cite web |author= |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?661 |language=english |title=Abies forrestii |work=Germplasm Resources Information Network |access-date=14. janúar 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190722170729/https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?661 |archive-date=2019-07-22 |url-status=dead }}</ref>
''Abies forrestii'' var áður talinn sem afbrigði af (''Abies delavayi'') sem hann líkist: ''Abies delavayi'' var. ''forrestii'' {{Person|(Coltm.-Rog.) A.B.Jacks.}}
=== Afbrigði ===
''Abies forrestii'' skiftist í eftirfarandi afbrigði:<ref name="Plant"/>
* ''Abies forrestii'' var. ''chengii'' {{Person|(Rushforth) Silba}}. samnefni ''[[Abies chengii]]'' <ref name="Plant">{{cite web |author= |url=http://www.theplantlist.org/tpl/search?q=Abies+forrestii |language=english |title=Abies forrestii |work=The Plant List |access-date=14. janúar 2011 |archive-date=2021-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210615134913/http://www.theplantlist.org/tpl/search?q=Abies+forrestii |url-status=dead }}</ref>Rushforth</span>
* ''Abies forrestii'' var. ''ferreana'' {{Person|(Bordères et Gaussen) Farjon et Silba}}. Samnefni eru ''Abies chayuensis'' {{Person|W.C.Cheng et L.K.Fu}}, ''Abies ferreana'' {{Person|Bordères et Gaussen}}, ''Abies rolii'' {{Person|Bordères et Gaussen}} og ''Abies yuana'' {{Person|Bordères et Gaussen}}
* ''Abies forrestii'' var. ''georgei'' {{Person|(Orr) Farjon}}. samnefni ''Abies georgei'' {{Person|Orr}}
* ''Abies forrestii'' var. ''smithii'' {{Person|R.Vig. et Gaussen}}
==Tilvísanir==
{{Reflist}}
== Heimildir ==
* {{cite web |author=Christopher J. Earle |url=http://www.conifers.org/pi/Abies_forrestii.php |language=english |title=Abies forrestii|work=The Gymnosperm Database |access-date=14. Januar 2011}}
* Liguo Fu, Nan Li, Thomas S. Elias, Robert R. Mill: ''Abies.'' In: Wu Zheng-yi, Peter H. Raven (Hrsg.): Flora of China. Volume 4: Cycadaceae through Fagaceae. Science Press/Missouri Botanical Garden Press, Beijing/St. Louis 1999, ISBN 0-915279-70-3, S. 11 (englisch). [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200005253 online].
* [[Gordon Cheers]] (Hrsg.): Botanica. Das ABC der Pflanzen. 10.000 Arten in Text und Bild. Könemann, Köln 2003, ISBN 3-8331-1600-5.
{{commonscat|Abies forrestii}}
{{wikilífverur|Abies forrestii}}
{{stubbur|plöntur}}
[[Flokkur:Þallarætt]]
[[Flokkur:Þinir]]
etda3azodcyivhsoy4xdspx1survuyi
Evrópsk nashyrningsbjalla
0
136868
1986968
1973909
2026-11-13T02:04:30Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986968
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name = Evrópsk nashyrningsbjalla
| image = Oryctes nasicornis-002.jpg
| image_width = 250px
| image_caption = ''Oryctes nasicornis''. Karldýr, séð frá hlið
| image2 = Oryctes nasicornis-001.jpg
| image2_width = 250px
| image2_caption = Dorsal view
| regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'')
| phylum = [[Liðdýr]] (''Arthropoda'')
| classis = [[Skordýr]] (''Insecta'')
| ordo = [[Bjöllur]] (''Coleoptera'')
| familia = [[Ýfilbjöllur]] (''Scarabaeidae'')
| subfamilia = [[Nashyrningsbjöllur]] (''Dynastinae'')
| genus = ''[[Oryctes]]''
| species = '''''O. nasicornis'''''
| binomial = ''Oryctes nasicornis''
| binomial_authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])
}}
'''Evrópska nashyrningsbjallan''' (Oryctes nasicornis) er tröllvaxin vængjuð bjalla sem tilheyrir ættkvísl [[Nashyrningsbjöllur|nashyrningsbjalla]] (Dynastinae). Bjöllurnar eru með þeim stærstu sem finnast í Evrópu.
[[File:Oryctes nasicornis hunn.jpg|thumb|upright=1.4|<center>Kvendýr</center>]]
[[File:Oryctes nasicornis under.jpg|thumb|upright=1.4]]
==Undirtegundir==
* ''Oryctes nasicornis afghanistanicus'' Endrödi, 1938
* ''Oryctes nasicornis chersonensis'' Minck, 1915
* ''Oryctes nasicornis corniculatus'' Villa & Villa, 1833
* ''Oryctes nasicornis edithae'' Endrödi, 1938
* ''Oryctes nasicornis grypus'' (Illiger, 1803)
* ''Oryctes nasicornis hindenburgi'' Minck, 1915
* ''Oryctes nasicornis holdhausi'' Minck, 1914
* ''Oryctes nasicornis illigeri'' Minck, 1915
* ''Oryctes nasicornis kuntzeni'' Minck, 1914
* ''Oryctes nasicornis latipennis'' Motschulsky, 1845
* ''Oryctes nasicornis mariei'' (Bourgin, 1949)
* ''Oryctes nasicornis nasicornis'' (Linnaeus, 1758)
* ''Oryctes nasicornis ondrejanus ''Minck, 1916
* ''Oryctes nasicornis polonicus'' Minck, 1916
* ''Oryctes nasicornis przevalskii'' Semenow & Medvedev, 1932
* ''Oryctes nasicornis punctipennis'' Motschulsky, 1860
* ''Oryctes nasicornis shiraticus'' Endrödi & Petrovitz, 1974
* ''Oryctes nasicornis transcaspicus'' Endrödi, 1938
* ''Oryctes nasicornis turkestanicus'' Minck, 1915
==Lýsing==
''Oryctes nasicornis'' verður 20 til 40 mm löng, að hámarki 47 mm.<ref>Marek Bunalski. Die Blatthomkäfer Mitteleuropas Coleoptera, Scarabaeoidea. Bratislava, 1999</ref> Þetta er ein stærsta bjöllutegundin í Evrópu. Þekjuvængirnir eru rauðbrúnir, gljáandi, meðan höfuð og framhlið bakbols eru aðeins dekkri. Neðri hluti skrokksins og fætur eru þakin löngu rauðu hári. Höfuð karldýrsins er með löngu aftursveigðu horni (þaðan sem nafnið kemur), meðan kvendýrið er ekki með nein horn.
Bjallan Dim í [[Disney]] og [[Pixar]] myndinni, ''[[A Bug's Life]]'', er Evrópsk Nashyrningsbjalla.
==Útbreiðsla==
''Oryctes nasicornis'' er í [[Palaearctic]] svæðinu, nema á Atlantshafs eyjunum. Hún er eina tegund Nashyrningsbjalla ([[Dynastinae]]) í [[Norður-Evrópa|Norður Evrópu]]. Hún er útbreidd á miðjarðarhafssvæðinu til [[Pakistan]], [[Austurlönd nær|Austurlöndum nær]] og [[Norður-Afríka|Norður Afríku]].
==Búsvæði==
Evrópska nashyrningsbjallan lifir á viði, og hægt er að finna stórar lirfur í fúnandi stofnum og í sagi. Við jaðar útbreiðslusvæðis hans finnst hún helst við sögunarmyllur, hestahlaupabrautir, safnhaugum, kúamykju og í gróðurhúsum.
==Lífsferill==
Lirfan nærist á morknum viði og laufhrúgum og sagi (xylophagy), yfirleitt resínlausu. Þær geta náð 20 til 100 mm lengd. Þroskatímabilið getur verið 2, 3 eða 4 ár. Magn og gæði fæðu getur haft áhrif á stærð fullvaxins dýrs.
Sníkjuvespan ''[[Megascolia maculata]]'' er sníkjudýr á lirfum evrópsku nashyrningsbjöllunnar. Kvenkyns vespa verpir stöku eggi í lirfu; þegar eggið klekst út, étur vespulirfan bjöllulirfuna.
Fullorðin bjallan birtist í lok mars, apríl eða maí, og lifir í nokkra mánuði fram á haust. Hún er á ferðinni í júní og júlí og er mjög virk, flýgur í rökkri og nóttu, lokkuð af ljósum. Fullorðnar bjöllurnar nærast ekki, nota upp á fáum vikum birgðir sem þær höfðu safnað á lirfustigum.
{|
||[[File:Oryctes nasicornis.jpg|thumb|120px|left|Lífsferill. Úr «Fauna Germanica: Die Käfer des deutschen Reiches»]]
||[[File:Egg.Oryctes nasicornis.jpg|thumb|200px|left|Egg]]
||[[File:Nosoroh.jpg|thumb|200px|left|Fullorðið karldýr]]
||[[File:Nashornkaeferlarven.jpg|thumb|200px|left|lirfa]]
||
|}
== Tilvísanir==
* {{cite book |author=R.-P. Dechambre & G. Lachaume |year=2001 |series=[[The Beetles of the World]] |volume=27 |url=http://www.insects.demon.co.uk/cm/cm-27-english.html |title=The genus ''Oryctes'' (Dynastidae) |publisher=[[Hillside Books, Canterbury]] |access-date=2017-02-18 |archive-date=2010-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100806171758/http://www.insects.demon.co.uk/cm/cm-27-english.html |url-status=dead }}
{{reflist}}
== Ytri tenglar ==
* [http://beetlespace.wz.cz/e_Oryctes_nasicornis_ondrejanus.html Oryctes nasicornis ondrejanus]
* [https://web.archive.org/web/20160304000407/http://www.biolib.cz/en/taxon/id8136/ BioLib - Taxonomic tree of plants and animals with photos]
* [http://www.faunaeur.org/full_results.php?id=246915 Fauna Europaea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141101163602/http://www.faunaeur.org/full_results.php?id=246915 |date=2014-11-01 }}
* [http://www.imaginebutterflies.dk/Insects2.html Butterfly photo, print and images] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208134745/http://www.imaginebutterflies.dk/Insects2.html |date=2012-02-08 }}, ''Oryctes nasicornis''
{{wikilífverur|Oryctes nasicornis}}
{{commons|Oryctes nasicornis}}
{{Stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Ýfilbjöllur]]
ldema5em5rhakxc85h0na4rs68ctlsy
BBC Two
0
136924
1986897
1891444
2026-11-12T23:22:12Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986897
wikitext
text/x-wiki
[[Mynd:BBC Two logo 2021.svg|thumb|Merki BBC Two.]]
'''BBC Two''' er önnur sjónvarpsstöð breska ríkisútvarpsins [[BBC]]. Tilgangur stöðvarinnar var upphaflega að senda út „alvarlegra“ efni um listir og menningu og metnaðarfulla leikna sjónvarpsþætti. Stöðin hóf útsendingar [[20. apríl]] [[1964]] undir heitinu BBC2 og var þá þriðja breska sjónvarpsstöðin á eftir [[BBC One]] og [[ITV]].<ref>{{Cite web |date=19 Apr 1974 |title=Catch BBC-2 - now, and perhaps never again, is the moment for courage, adventure, and the pursuit of excellence. |url=https://www.newspapers.com/image/259767801 |access-date=2023-06-05 |website=Newspapers.com |publisher=[[The Guardian]] |page=15 |language=en}}</ref> Stöðin hóf útsendingar í lit, fyrst evrópskra sjónvarpsstöðva, [[1. júlí]] [[1967]].<ref>[http://www.screenonline.org.uk/tv/technology/technology8.html TV Technology 8. Britain In Colour – and UHF.] {{Webarchive|url=https://webarchive.nationalarchives.gov.uk/ukgwa/20090907091304/http://www.screenonline.org.uk/tv/technology/technology8.html |date=2009-09-07 }} Screenonline, Richard G. Elen. Retrieved 26 November 2010.</ref> Meðal þekktra sjónvarpsþátta sem voru fyrst sýndir á BBC Two eru ''[[Ég, Kládíus]]'' (1976), ''[[Hótel Tindastóll]]'' (1975-1979), ''[[Já ráðherra]]'' (1980-1988), ''[[Lífið á jörðinni]]'' (1979), ''[[Norðlendingar]]'' (1996) og ''[[Top Gear]]'' (1978-).{{heimild vantar}}
==Tilvísanir==
{{reflist}}
{{stubbur}}
[[Flokkur:BBC]]
[[Flokkur:Breskar sjónvarpsstöðvar]]
b2sww3jqy1t3axb9fgcx0abz61i5qg4
Édouard Philippe
0
141693
1986981
1958989
2026-11-13T05:16:10Z
CommonsDelinker
1159
Skráin Edouard_Philippe(0).jpg var fjarlægð og henni eytt af Commons af [[c:User:Krd|Krd]] vegna þess að No license since 5 November 2026
1986981
wikitext
text/x-wiki
{{Forsætisráðherra
| nafn = Édouard Philippe
| mynd =
| titill= [[Forsætisráðherra Frakklands]]
| stjórnartíð_start = [[15. maí]] [[2017]]
| stjórnartíð_end = [[3. júlí]] [[2020]]
| forseti = [[Emmanuel Macron]]
| forveri = [[Bernard Cazeneuve]]
| eftirmaður = [[Jean Castex]]
| myndatexti1 = Édouard Philippe árið 2024.
| fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1970|11|28}}
| fæðingarstaður = [[Rúðuborg]], [[Frakkland|Frakklandi]]
| þjóderni = [[Frakkland|Franskur]]
| maki = Edith Chabre
| stjórnmálaflokkur = [[Horizons]] (frá 2021)<br>[[Lýðveldisflokkurinn (Frakkland)|Lýðveldisflokkurinn]] (2015–2018)<br>[[Samband um þjóðarhreyfingu]] (2002–2015)<br>[[Sósíalistaflokkurinn (Frakkland)|Sósíalistaflokkurinn]] (á tíunda áratugnum)
| börn = 3
| háskóli = [[Sciences Po]]
| starf = Stjórnmálamaður
|undirskrift = Edouard Philippe signature.svg
}}
'''Édouard Charles Philippe''' (f. 28. nóvember 1970) er franskur stjórnmálamaður. Hann er fyrrverandi [[forsætisráðherra Frakklands]], í embætti frá 15. maí 2017<ref name = nýrráðherra >{{Vefheimild|titill=Édouard Philippe nýr forsætisráðherra Frakklands |mánuður=15. maí|ár=2017|mánuðurskoðað=3. febrúar|árskoðað=2018 |útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|url=https://www.visir.is/g/2017170519228/edouard-philippe-nyr-forsaetisradherra-frakklands|höfundur=Atli Ísleifsson}}</ref> til 3. júlí 2020.<ref name=afsögn>{{Vefheimild|titill=Franska ríkisstjórnin segir af sér|mánuður=3. júlí|ár=2020|mánuðurskoðað=3. júlí|árskoðað=2020|útgefandi=''[[RÚV]]''|url=https://www.ruv.is/frett/2020/07/03/franska-rikisstjornin-segir-af-ser|höfundur=Ásgeir Tómasson}}</ref>
Philippe er gamall nemandi úr Stjórnmálafræðiháskóla Parísar (''[[Institut d'études politiques de Paris]]'') og Þjóðlega stjórnarháskólanum (''École nationale d'administration''). Á tíunda áratugnum var hann meðlimur í franska [[Sósíalistaflokkurinn (Frakkland)|Sósíalistaflokknum]] en hann sneri sér nokkuð til hægri á síðari árum.
Árið 2002 tók Philippe þátt í stofnun miðhægriflokksins [[Samband um þjóðarhreyfingu|Sambands um þjóðarhreyfingu]] (UMP) að áeggjan [[Alain Juppé]] fyrrverandi forsætisráðherra. Hann var starfaði í umhverfis- og orkumálaráðuneyti undir stjórn Juppé frá maí árið 2007 en hætti þegar Juppé tapaði endurkjöri í þingkosningum í júní sama ár.
Philippe sneri sér að héraðsstjórnmálum og var kjörinn borgarstjóri [[Le Havre]] árið 2010. Hann varð síðan þingfulltrúi borgarkjördæmisins árið 2012.<ref name = nýrráðherra />
Philippe studdi Alain Juppé í forkjöri hægriflokkanna fyrir frönsku forsetakosningarnar árið 2016. Eftir að Juppé beið ósigur fyrir [[François Fillon]] í forkosningunum studdi Philippe Fillon en dró stuðning sinn til baka eftir að Fillon var ásakaður um að hafa misnotað almannafé til að hygla eigin fjölskyldu. Eftir að [[Emmanuel Macron]] vann kosningarnar árið 2017 útnefndi hann Philippe forsætisráðherra sinn og bauð honum að mynda ríkisstjórn.
Philippe sagði af sér ásamt ríkisstjórn sinni þann 3. júlí árið 2020. Macron hafði þá tapað umtalsverðu fylgi í skoðanakönnunum og hafði því lýst yfir vilja til að breyta stefnu á síðustu tveimur árum kjörtímabils síns.<ref name=afsögn/> [[Jean Castex]] var skipaður nýr forsætisráðherra sama dag.<ref>{{Vefheimild|titill=Nýr forsætisráðherra skipaður í Frakklandi|mánuður=3. júlí|ár=2020|mánuðurskoðað=3. júlí|árskoðað=2020|útgefandi=''[[RÚV]]''|url=https://www.ruv.is/frett/2020/07/03/nyr-forsaetisradherra-skipadur-i-frakklandi|höfundur=Ásgeir Tómasson}}</ref>
==Heimild==
* {{wpheimild | tungumál = Fr | titill = Édouard Philippe | mánuðurskoðað = 2. febrúar | árskoðað = 2018}}
==Tilvísanir==
<references/>
{{Töflubyrjun}}
{{Erfðatafla|
titill=[[Forsætisráðherra Frakklands]] |
frá=[[15. maí]] [[2017]]|
til=[[3. júlí]] [[2020]]|
fyrir=[[Bernard Cazeneuve]]|
eftir=[[Jean Castex]]|
}}
{{Töfluendir}}
{{Forsætisráðherrar Frakklands}}
{{DEFAULTSORT:Philippe, Édouard}}
{{fe|1970|Philippe, Édouard}}
[[Flokkur:Forsætisráðherrar Frakklands]]
sdrzqe5i60a2v8c3j8czu9szlddlzev
Bára Grímsdóttir
0
148376
1986913
1960888
2026-11-13T00:13:12Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986913
wikitext
text/x-wiki
'''Bára Grímsdóttir''' (fædd 24. apríl 1960) er íslenskt tónskáld, hljóðfæraleikari, söngkona<ref>{{Cite web |url=https://www.ismus.is/i/person/uid-06f28d12-742c-4621-883a-afbaac8ccd20 |title=Bára Grímsdóttir |access-date=2019-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306043843/https://www.ismus.is/i/person/uid-06f28d12-742c-4621-883a-afbaac8ccd20 |archive-date=2019-03-06 |url-status=dead}}</ref> og formaður Kvæðamannafélagsins Iðunnar.<ref>[http://rimur.is/?page_id=76 Stjórn og nefndir]</ref> Hún var sæmd fálkaorðunni árið 2019 fyrir "varðveislu og endurnýjun á íslenskum tónlistararfi".<ref>{{Cite web|url=http://www.forseti.is/fr%C3%A9ttir/2019_06_17-f%C3%A1lkaor%C3%B0an/|title=Fálkaorðan|website=Forseti.is|access-date=2020-06-05|archive-date=2020-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605101932/https://www.forseti.is/fr%C3%A9ttir/2019_06_17-f%C3%A1lkaor%C3%B0an/|url-status=dead}}</ref>
== Heimildir ==
{{reflist}}
== Tengill ==
{{Imdb nafn|18431443}}{{Stubbur|tónlist}}
[[Flokkur:Íslenskir kvenhljóðfæraleikarar]]
[[Flokkur:Íslenskar söngkonur]]
[[Flokkur:Fólk fætt árið 1960]]
[[Flokkur:Þjóðlagatónlist]]
[[Flokkur:Tónskáld]]
5alc1mn6cqkfmnbrq574o7hm6cq4xuy
Chilatherina lorentzii
0
149751
1986942
1930169
2026-11-13T01:03:14Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986942
wikitext
text/x-wiki
{{skáletrað}}
{{Taxobox
| colour = pink
| status =
| image =
| image_caption =
| regnum = [[Dýr]] (''Animalia'')
| phylum = [[Seildýr]] (''Chordate'')
| classis = [[Geisluggar]] (''Actinopterygii'')
| ordo = [[Atheriniformes]]
| subordo = [[Melanotaenioidei]]
| familia = [[Regnbogafiskar]] (''Melanotaeniidae'')
| genus = ''[[Chilatherina]]''
| species = '''C. lorentzii'''
| binomial = Chilatherina lorentzii
| binomial_authority = (Weber, 1907)
| range_map =
| range_map_caption =
| synonyms = ''Chilatherina lorentzi'' <small>(Weber, 1907)</small><ref name = "col480548"/><br>''Rhombatractus lorentzii'' <small>Weber, 1907</small><ref name = "col480119"/>
}}
'''''Chilatherina lorentzii'''''<ref name = "col480548">Allen, G.R. (1991) Field guide to the freshwater fishes of New Guinea., Christensen Research Institute, Madang, Papua New Guinea.</ref> er [[tegund]] af [[regnbogafiskar|regnbogafiskum]]<ref name = "source">[https://www.fishbase.de/summary/Chilatherina-lorentzi.html Chilatherina lorentzi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240415081432/https://www.fishbase.de/summary/Chilatherina-lorentzi.html |date=2024-04-15 }} ''FishBase''. Froese R. & Pauly D. (eds), 2011-06-14</ref> frá [[Nýja-Gínea|Nýju-Gíneu]].<ref name = "angfaqld">{{Cite web |url=http://rainbowfish.angfaqld.org.au/Lorentzi.htm |title=Rainbowfish |access-date=2019-03-10 |archive-date=2019-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190307164924/http://rainbowfish.angfaqld.org.au/Lorentzi.htm |url-status=dead }}</ref> Tegundinni var lýst af Weber, 1907.<ref name = "COL">{{vefheimild|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2011/search/all/key/chilatherina+lorentzii/match/1|titill= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist.|sótt= 24 september 2012 |höfundar= Bisby F.A., Roskov Y.R., Orrell T.M., Nicolson D., Paglinawan L.E., Bailly N., Kirk P.M., Bourgoin T., Baillargeon G., Ouvrard D. (red.)|dags= 2011|verk= |útgefandi=Species 2000: Reading, UK.}}</ref><ref name = "col480119">Eschmeyer, W.N. (ed.) (1998) Catalog of fishes., Special Publication, California Academy of Sciences, San Francisco. 3 vols. 2905 p.</ref>
== Tilvísanir==
{{reflist}}
{{Commons|Chilatherina lorentzii}}
{{Wikilífverur|Chilatherina lorentzii}}
{{Stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Regnbogafiskar]]
24w9v704csp9d2vb3pbbiqt6s61tcn6
Barkarbjöllur
0
151213
1986898
1971470
2026-11-12T23:26:03Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986898
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| image = Dendroctonus ponderosae.jpg
| image_caption = ''Dendroctonus ponderosae''
| regnum = [[Dýraríkið]] (''Animalia'')
| phylum = [[Liðdýr]] (''Arthropoda'')
| classis = [[Skordýr]] (''Insecta'')
| ordo = [[Bjöllur]] (''Coleoptera'')
| superfamilia = [[Curculionoidea]]
| familia= [[Ranabjöllur]] (''[[Curculionidae]]'')
| subfamilia = Scolytinae
| authority = [[Pierre André Latreille|Latreille]], 1804
| subdivision_ranks = Tribus/Yfirættkvísl
| subdivision =
[[Cortylini]]<br />
[[Cryphalini]]<br />
[[Crypturgini]]<br />
[[Dryocoetini]]<br />
[[Hylastini]]<br />
[[Hylesinini]]<br />
[[Hypoborini]]<br />
[[Ipini]]<br />
[[Phloeosinini]]<br />
[[Phloeotribini]]<br />
[[Polygraphini]]<br />
[[Scolytini]]<br />
[[Scolytoplatypodini]]<br />
[[Taphrorychini]]<br />
[[Thamnurgini]]<br />
[[Tomicini]]<br />
[[Xyleborini]]<br />
[[Xyloterini]]
}}
'''Barkarbjöllur''' eru um 220 tegundir með 6000 tegundir bjallna í undirættinni '''Scolytinae'''. Áður voru þær taldar sjálfstæð ætt: '''Scolytidae''', en eru nú taldar mjög sérhæfð grein af ranabjöllum. Vel þekkt meindýr eru í undirættinni, svo sem ''[[Scolytus multistriatus]]'', ''[[Scolytus scolytus|S. scolytus]]'' og ''[[Hylurgopinus rufipes]]'' í álmi, ''[[Dendroctonus ponderosae]]'', ''[[Dendroctonus frontalis]]'' og ''[[Ips typographus]]'' í barrtrjám. Einnig er ''[[Hypothenemus hampei]]'' veruleg plága í kaffirækt víða um heim.
Barkarbjöllur fundust á Íslandi árið 2024.
<ref>[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-03-26-nyr-skogarskadvaldur-fannst-a-hofudborgarsvaedinu Nýr skógarskaðvaldur fannst á höfuðborgarsvæðinu] Rúv, sótt 26. mars 2025</ref>
[[Image:Dead pines.jpg|left|thumb|[[Dendroctonus ponderosae]] drap þessar [[Stafafura|stafafurur]] í [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]].]]
[[File:Lodgepole Pine Forest from Cascade Mountain.JPG|thumb|Veruleg afföll í skógi vegna barkarbjallna í stafafuruskógi í norður Colorado|427x427px]]
[[Image:Sumava-kalamita.jpg|thumb|left|Skógar í [[Šumava]], skemmdir vegna ''Ips typographus'' og felling vegna þess]]
==Svipmyndir==
<gallery mode=packed style="text-align:center">
Image:Bark beetle gallery.jpg|Barkarbjöllugöng
Image:Bark beetle galleries.JPG|Barkarbjöllugöng með útgönguholur sjáanlegar
Image:Schorskevervraat op eik.jpg|Sumar tegundir eru með stök hlykkjótt göng
Image:Elm bark beetle galleries 01.JPG|Barkarbjöllugöng á dauðum álmi
Image:Lapač kůrovce.JPG|Barkjöllugildra
Image:Fichtenstamm entrindet - Detail.jpg|
</gallery>
==Tilvísanir==
{{Reflist}}
==Tenglar og viðbótarlesning==
*[https://www.kjarnaskogur.is/post/barkarbjollur Barkarbjöllur. Ógn við íslenska skóga - Kjarnaskogur.is]
*[https://web.archive.org/web/20260404153134/https://www.barkbeetles.info/ American and Mexican Bark and Ambrosia beetles]
*[http://www.forestencyclopedia.net/p/p6 Southern Pine Beetle on the Forest Encyclopedia Network]
*[http://www.padil.gov.au/viewPest.aspx?id=453 PaDIL Sheet on ''Scolytus scolytus''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070909223134/http://www.padil.gov.au/viewPest.aspx?id=453 |date=2007-09-09 }}
;on the [[University of Florida|UF]] / [[Institute of Food and Agricultural Sciences|IFAS]] Featured Creatures Web site
*[http://entomology.ifas.ufl.edu/creatures/trees/southern_pine_beetle.htm ''Dendroctonus frontalis'', southern pine beetle]
*[http://entomology.ifas.ufl.edu/creatures/trees/beetles/black_turpentine_beetle.htm ''Dendroctonus terebrans'', black turpentine beetle]
*[http://entomology.ifas.ufl.edu/creatures/trees/beetles/ips_beetles.htm ''Ips'', engraver beetles]
* [http://www.invasivespeciesinfo.gov/animals/eurosbb.shtml Species Profile- European Spruce Bark Beetle (''Ips typographus'')], National Invasive Species Information Center, [[United States National Agricultural Library]]. Lists general information and resources for European Spruce Bark Beetle.
*Nordhaus, Hannah. ''Bark Beetle Outbreaks in Western North America: Causes and Consequences''. University of Utah Press: Salt Lake City, 2009. {{ISBN|978-0-87480-965-7}}
{{commonscat|Scolytinae}}
{{wikilífverur|Scolytinae}}
{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Barkarbjöllur]]
8h3ixsnkm5014h2jhnw89hkhs4lgjgx
Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir
0
151447
1986896
1834642
2026-11-12T23:20:35Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986896
wikitext
text/x-wiki
'''Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir''' (f. [[8. ágúst]] [[1921]], dáin [[26. apríl]] [[1994]]) var íslensk baráttukona fyrir réttindum verkakvenna og sat á [[Alþingi]] fyrir [[Borgaraflokkurinn|Borgaraflokkinn]].
Aðalheiður fæddist að Efri-Steinsmýri í [[Vestur-Skaftafellssýsla|Vestur-Skaftafellssýslu]]. Foreldrar hennar voru hjónin Bjarnfreður Jóhann Ingimundarson bóndi og kona hans Ingibjörg Sigurbergsdóttir. Aðalheiður var hluti af stórum systkinahópi en hún átti alls 19 systkini, [[Magnús Bjarnfreðsson]] fréttamaður var bróðir Aðalheiðar.
Aðalheiður ólst upp við kröpp kjör og naut einungis barnaskólafræðslu í fjögur ár.<ref>[https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1475417/ Merkir Íslendingar: Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir,] Morgunblaðið. 8. ágúst 2013, (skoðað 26. maí 2019)</ref> Hún starfaði sem fiskvinnslukona í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] á stríðsárunum, starfaði á sjúkrahúsinu í Vestmannaeyjum árið 1944-1949, var verkakona í [[Reykjavík]] 1958-1959, bréfberi í Reykjavík 1960-1963, húsfreyja í Köldukinn í Holtum 1963-1974 og verkakona í Reykjavík 1974-76.
Hún sinnti margvíslegum trúnaðarstörfum fyrir verkalýðshreyfinguna og var m.a. formaður Verkakvennafélagsins Snótar í Vestmannaeyjum 1945-1949, sat í stjórn Sósíalistafélags Vestmannaeyja, var formaður Starfsmannafélagsins Sóknar 1976-1987 og sat í miðstjórn [[ASÍ]] um árabil. Hún var í stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs 1987-1992 og í bankaráði [[Búnaðarbanki Íslands|Búnaðarbankans]] frá 1990-1993. Hún var kjörin alþingismaður Reykvíkinga fyrir Borgaraflokkinn árið 1987 og sat á þingi til ársins 1991.
Aðalheiður var í undirbúningsnefnd fyrir Kvennafrídaginn árið [[1975]] og flutti ræðu á baráttufundi kvenna á Lækjartorgi og vakti hún mikla athygli.<ref>Kvennasögusafn Íslands, [https://kvennasogusafn.is/index.php?page=rada-adalheidar Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir á Lækjartorgi 24. október 1975]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} (skoðað 26. maí 2019)</ref>
Árið 1980 hlaut Aðalheiður riddarakross hinnar íslensku fálkaorðu fyrir störf sín að verkalýðsmálum. Árið 1985 kom ævisaga hennar, ''Lífssaga baráttukonu'' út, skráð af [[Inga Huld Hákonardóttir|Ingu Huld Hákonardóttur]] sagnfræðingi.<ref>Alþingi, [https://www.althingi.is/altext/cv/is/?nfaerslunr=14 Æviágrip - Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir,] (skoðað 26. maí 2019)</ref><ref>Kvennasögusafn Íslands, [https://kvennasogusafn.is/index.php?page=adalheidur-bjarnfredsdottir-1921-1994 Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190716082437/https://kvennasogusafn.is/index.php?page=adalheidur-bjarnfredsdottir-1921-1994 |date=2019-07-16 }}, (skoðað 26. maí 2019)</ref>
== Tilvísanir ==
<references />
[[Flokkur:Íslenskir verkalýðsleiðtogar]]
[[Flokkur:Íslenskir kvenverkalýðsleiðtogar]]
[[Flokkur:Handhafar riddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu]]
[[Flokkur:Íslenskar kvenréttindakonur]]
[[Flokkur:Alþingiskonur]]
[[Flokkur:Þingmenn Borgaraflokksins]]
{{fd|1921|1994}}
fh7j3t1r84cjss87yayh7w5ukr5qjo3
Blindsker (lag)
0
152880
1986904
1865293
2026-11-12T23:45:45Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986904
wikitext
text/x-wiki
'''Blindsker''' er sjöunda lagið á breiðskífunni [[Lili Marlene]] með hljómsveitinni [[Das Kapital]], frá árinu [[1984]]. Lagið er einkum kennt við söngvara hljómsveitarinnar, [[Bubbi Morthens|Bubba Morthens]], sem samdi bæði lag og texta og hefur það nokkrum sinnum verið endurútgefið undir hans nafni.<ref>{{Cite web|url=http://www.bubbi.is/index.php?option=com_content&task=view&id=150|title=Bubbi Morthens - Blindsker|website=www.bubbi.is|access-date=2019-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722000016/http://www.bubbi.is/index.php?option=com_content&task=view&id=150|archive-date=2019-07-22|url-status=dead}}</ref>
<br />
{{Stubbur|tónlist|ísland}}
== Heimildir ==
<references/>
[[Flokkur:Tónlist]]
nuq4acx5xor9iqjlsjjmijdc463tb1v
Cerastium gracile
0
153378
1986938
1953147
2026-11-13T00:54:36Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986938
wikitext
text/x-wiki
{{Skáletrað}}
{{Taxobox
| image =
| image_width = 250px
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Hjartagrasabálkur]] (''Caryophyllales'')
| familia = [[Hjartagrasaætt]] (''Caryophyllaceae'')
| genus = [[Fræhyrnur]] (''Cerastium'')
| species = '''C. gracile'''
| binomial = ''Cerastium gracile''
| binomial_authority = [[Léon Dufour|Dufour]]<ref name = "C132">Dufour, 1821 ''<![CDATA[In: Ann. Gén. Sci. Phys. 7: 304]]>''</ref>
| synonyms = ''Cerastium velenovskyi'' <small>[[August von Hayek|Hayek]]</small><br>''Cerastium subechinulatum'' <small>[[René Charles Maire|Maire]] & Wilczek</small><br>''Cerastium schmalhausenii'' <small>[[Józef Konrad Paczoski|Pacz.]] ex Möschl.</small><br>''Cerastium schmalhauseni'' <small>[[Józef Konrad Paczoski|Pacz.]]</small><br>''Cerastium riaei'' subsp.'' subechinulatum'' <small>[[René Charles Maire|Maire]]</small><br>''Cerastium riaei'' subsp.'' echinulatum'' <small>([[Jules Aimé Battandier|Batt.]]) [[René Charles Maire|Maire]]</small><br>''Cerastium riaei'' subsp.'' brevicorollinum'' <small>[[René Charles Maire|Maire]] & Weiller</small><br>''Cerastium riaei'' <small>[[Jean Charles Marie Grenier|Gren.]]</small><br>''Cerastium riaei'' <small>Des Moul. ex [[Jacques Étienne Gay|J. Gay]]</small><br>''Cerastium ramosissimum'' f.'' carpetanum'' <small>(Lomax) E. Rico Hernández</small><br>''Cerastium ramosissimum'' <small>[[Pierre Edmond Boissier|Boiss.]] ex Möschl</small><br>''Cerastium ramosissimum'' <small>[[Pierre Edmond Boissier|Boiss.]]</small><br>''Cerastium pumilum'' subsp.'' subechinulatum'' <small>([[René Charles Maire|Maire]] & Wilczek) [[René Charles Maire|Maire]]</small><br>''Cerastium pseudobulgaricum'' <small>Klok.</small><br>''Cerastium pentandrum'' subsp.'' gracile'' <small>([[Léon Dufour|Dufour]]) [[René Charles Maire|Maire]] & Weiller</small><br>''Cerastium lamottei'' <small>Le Grand</small><br>''Cerastium hirtellum'' subsp.'' subechinulatum'' <small>([[René Charles Maire|Maire]])[[René Charles Maire|Maire]]</small><br>''Cerastium hirtellum'' subsp.'' echinulatum'' <small>([[Jules Aimé Battandier|Batt.]]) [[René Charles Maire|Maire]]</small><br>''Cerastium hirtellum'' <small>[[Auguste Nicolas Pomel|Pomel]]</small><br>''Cerastium gracile'' subsp.'' velenovskyi'' <small>([[August von Hayek|Hayek]]) Vélev</small><br>''Cerastium gracile'' subsp.'' ramosissimum'' <small>([[Pierre Edmond Boissier|Boiss.]]) J. Molero Mesa & F. Pérez Raya</small><br>''Cerastium gracile'' subsp.'' ramosissimum'' <small>([[Pierre Edmond Boissier|Boiss.]]) Font Quer</small><br>''Cerastium gracile'' subsp.'' bulgaricum'' <small>([[Maximilian Max Friedrich Sigismund von Uechtritz|Uechtr.]]) Vélev</small><br>''Cerastium gayanum'' <small>[[Pierre Edmond Boissier|Boiss.]]</small><br>''Cerastium durieui'' <small>St.-Lager</small><br>''Cerastium cavanillesianum'' <small>Font Quer & Rivas Goday</small><br>''Cerastium carpetanum'' <small>Lomax</small><br>''Cerastium bulgaricum'' <small>[[Maximilian Max Friedrich Sigismund von Uechtritz|Uechtr.]]</small>
}}
'''Cerastium gracile'''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16879069|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> er jurt af [[hjartagrasaætt]]. Hún er ættuð frá vestur Miðjarðarhafssvæðinu.<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:152282-1|title=Cerastium gracile Dufour {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|access-date=2019-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190806214130/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:152282-1|archive-date=2019-08-06|url-status=dead}}</ref>
==Tilvísanir==
{{reflist}}
{{commonscat|Cerastium gracile}}
{{Wikilífverur|Cerastium gracile}}
{{Stubbur|grasafræði}}
[[Flokkur:Fræhyrnur]]
58emayi6ic8jie9yxa3ua7wi8m5odu1
Dagný Kristjánsdóttir
0
153944
1986946
1951553
2026-11-13T01:12:30Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986946
wikitext
text/x-wiki
'''Dagný Kristjánsdóttir''' (f. 1949) er [[prófessor]] emeritus í íslenskum nútímabókmenntum við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]].<ref name="emeriti">{{vefheimild|url=http://boklist.hi.is/emeriti|titill=Hásskóli Íslands. (2019). Emeriti. Dagný Kristjánsdóttir, prófessor emeritus|mánuðurskoðað=7. september|árskoðað=2019}}</ref>
Dagný fæddist á Ísafirði 19. maí 1949. Hún lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum á Akureyri 1970,<ref>Menntaskólinn á Akureyri. [https://www.ma.is/is/moya/page/studentar-1970 Stúdentar 1970] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624081709/https://www.ma.is/is/moya/page/studentar-1970 |date=2021-06-24 }}. Sótt 7. september 2019.</ref> BA prófi í íslensku og almennri bókmenntasögu 1975 og 1977, MA prófi í íslenskum bókmenntum frá Heimspekideild Háskóla Íslands 1979 og varði doktorsritgerð sína ''Kona verður til. Um skáldsögur Ragnheiðar Jónsdóttur fyrir fullorðna við Háskóla Íslands'' 1997.<ref>Mbl.is. (1997, 13. febrúar). [https://www.mbl.is/greinasafn/grein/314649/ FÓLK Ver doktorsritgerð við heimspekideild]. Sótt 7. september 2019</ref> Hún var þriðja konan frá upphafi til að verja doktorsritgerð við Háskóla Íslands á eftir Selmu Jónsdóttur (1960) og Hugrúnu Friðriksdóttur (1997)<ref>Hákóli Íslands. [https://www.hi.is/haskolinn/doktorsvarnir_fra_upphafi_til_arsins_2000 Doktorsvarnir frá upphafi til ársins 2000].</ref> og fyrst til að verja doktorsritgerð um íslenskar kvennabókmenntir.<ref>Mbl.is. (1997, 23. ágúst). [https://www.mbl.is/greinasafn/grein/349758/ Þá var listakonum skipað að þegja eftir Guðrúnu Egilsson. Dr. Dagný Kristjánsdóttir er trú þeirri íslensku hefð að rita um]. Sótt 7. september 2019.</ref><ref name="vísindavefur">{{vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=76062|titill=Vísindavefurinn. (2018). Hvaða rannsóknir hefur Dagný Kristjánsdóttir stundað?|mánuðurskoðað=7. september|árskoðað=2019}}</ref>
== Ýmis störf og verkefni ==
Dagný var virk í [[Rauðsokkahreyfingin|Rauðsokkahreyfingunni]] frá 1976-1981 og sat í miðstöð hennar um tíma. Hún kenndi við Menntaskólann á Egilsstöðum 1979-1981 og var sendikennari við [[Óslóarháskóli|Háskólann í Osló]] árin 1982-1990.<ref>Dansað við Úlfar. [http://ritaskra.arnastofnun.is/media/skraning_pdf/Dansad_vid_Ulfar.pdf Nokkur spor stigin til heiðurs Úlfari Bragasyni sjötugum 22. apríl 2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191015233845/http://ritaskra.arnastofnun.is/media/skraning_pdf/dansad_vid_ulfar.pdf |date=2019-10-15 }}. Reykjavík: Rauðhetta, útgáfufélag. Sótt 7. september 2019.</ref>
Hún kenndi í rúm tíu ár í Skor íslensku fyrir erlenda stúdenta við Háskóla Íslands (nú Íslensku sem annað mál<ref>Háskóli Íslands. [https://www.hi.is/islenska_sem_annad_mal Íslenska sem annað mál]. Sótt 7. september 2019.</ref>) og varð prófessor við Háskóla Íslands í íslenskum bókmenntum árið 2001. Dagný hefur einnig kennt námskeið um íslenskar bókmenntir í Færeyjum, Noregi, Danmörku og Finnlandi og verið Fulbright-gestafræðimaður í [[UC Santa Barbara]] (1999-2000), gestafræðimaður við Humboldt Universität,<ref>[https://www.hu-berlin.de/en/ Humboldt Universität zu Berlin]. Sótt 7. september 2019.</ref> Berlín (2006-2007) og [[Edinborgarháskóli|Háskólann í Edinborg]] (2017).<ref name="vísindavefur" />
Auk kennslu og rannsókna hefur Dagný gegnt ýmsum stjórnunar og trúnaðarstörfum. Á árunum 1996-1999 var hún forstöðumaður Bókmenntafræðistofnunar Háskóla Íslands.<ref>Háskólaútgáfan. [http://haskolautgafan.hi.is/bokmenntafraedistofnun Bókmenntafræðistofnun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180404162328/http://haskolautgafan.hi.is/bokmenntafraedistofnun |date=2018-04-04 }}. Sótt 7. september 2019.</ref> Hún var forstöðumaður námsbrautar í kynjafræðum 1998-1999, í stjórn [[RIKK|Rannsóknarstofu í kvenna- og kynjafræðum]] frá 2000 og formaður 2003-2005. Þá sat hún í stjórn Nordisk Institutt for kvinne- og kjönnsforskning<ref>[https://www.nikk.no/ NIKK. Nordisk Institutt for kvinne- og kjönnsforskning]. Sótt 7. september 2019.</ref> 2004-2006, í útgáfustjórn Noru<ref>[https://www.tandfonline.com/toc/swom20/current NORA - Nordic Journal of Feminist and Gender Research]. Sótt 7. september 2019.</ref> 1997-1999 og í stjórn Félags prófessora<ref>[http://professorar.hi.is/forsida Félag prófessora við ríkisháskóla] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130054232/http://professorar.hi.is/forsida |date=2018-11-30 }}. Sótt 7. september 2019.</ref> 2003-2006, en hún var varaformaður félagsins 2004-2006. Hún var jafnframt í stjórn BIN (Barn og ungdomskultur i Norden) 2003-2011, formaður Félags íslenskra fræða 2002-2004 og deildarforseti Íslensku- og menningardeildar 2010-2012.<ref name="vísindavefur" />
Dagný hefur setið og stýrt ýmsum dómnefndum. Þar má nefnda dómnefndir um akademískar stöður og framgang á Íslandi, Danmörku, Noregi og Færeyjum. Oft var hún formaður þessara nefnda. Hún hefur einnig setið - dómnefnd um íslensku bókmenntaverðlaunin, norrænu bókmenntaverðlaunin, norrænu barna- og unglingabókaverðlaunin og vest-norrænu barnabókaverðlaunin.<ref name="vísindavefur" />
== Viðurkenningar ==
*[[1996]] - Tilnefning til [[Íslensku bókmenntaverðlaunin|Íslensku bókmenntaverðlaunanna]] í flokki fræðibóka fyrir ''Kona verður til''.<ref name="bókmenntaverðlaun">{{vefheimild|url=https://bokmenntaborgin.is/bokmenntavefur/bokmenntaverdlaun/islensku-bokmenntaverdlaunin|titill=Reykjavík. Bókmenntaborg UNESCO. Íslensku bókmenntaverðlaunin|mánuðurskoðað=7. september|árskoðað=2019}}</ref>
*[[2000]] - Fulbright fræðimaður við Háskólann í Santa Barbara, Californiu.<ref>Mbl.is. (1999, 22. maí). [https://www.mbl.is/greinasafn/grein/469577/ Fullbrightstyrkir afhentir]. Sótt 7. september 2019.</ref>
*[[2015]] - Tilnefning til Íslensku bókmenntaverðlaunanna í flokki fræðibóka fyrir ''Bókabörn''.<ref name="bókmenntaverðlaun" />
*[[2018]] - Viðurkenning Samtaka móðurmálskennara fyrir framlag Dagnýjar til rannsókna, kennslu og fræðastarfa í þágu barna- og unglingabókmennta, heima og á alþjóðlegum vettvangi.<ref>Háskóli Íslands. (2018). [https://www.hi.is/frettir/dagny_faer_vidurkenningu_samtaka_modurmalskennara?fbclid=IwAR0o8xznLbXbBC542w3qqHTPxpi5I4-tXljYxd_SjRlfVEV9SganyPBBO1Q Dagný fær viðurkenningu Samtaka móðurmálskennara]. Sótt 7. september 2019.</ref>
*[[2021]] - Riddarakross [[Hin íslenska fálkaorða|Hinnar íslensku fálkaorðu]] fyrir kennslu og rannsóknir á bókmenntum íslenskra kvenna og barnabókmenntum.<ref>Visir.is, [https://www.visir.is/g/20212123422d/fyrr-verandi-sedla-banka-stjori-medal-14-falka-ordu-hafa „Fyrrverandi seðlabankastjóri meðal 14 fálkaorðuhafa“] (skoðað 18. júní 2021)</ref>
== Rannsóknir og helstu ritverk ==
Rannsóknarsvið Dagnýjar eru íslenskar bókmenntir og bókmenntasaga. Bókmenntarannsóknir hennar má kenna við sálgreiningu, femínísma og læknahugvísindi en börn og menning þeirra hefur einnig verið sérstakt áhugaefni hjá henni.<ref name="emeriti" /> Hún hefur flutt fjölda fyrirlestra á ráðstefnum og málþingum bæði hérlendis og erlendis.<ref name="vísindavefur" />
=== Helstu rit Dagnýjar ===
*[https://rafhladan.is/handle/10802/9160 ''Frelsi og öryggi. Um sögur Svövu Jakobsdóttur og íslenska kvennahreyfingu''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150413101146/http://rafhladan.is/handle/10802/9160 |date=2015-04-13 }} (1978).
*[https://baekur.is/bok/000081441/Kona_verdur ''Kona verður til. Um skáldsögur Ragnheiðar Jónsdóttur fyrir fullorðna'']{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} (1996).
*[http://haskolautgafan.hi.is/undirstraumar ''Undirstraumar. Greinar og fyrirlestrar'']{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} (1999).
*[https://www.forlagid.is/vara/oldin-ofgafulla/ ''Öldin öfgafulla. Bókmenntasaga tuttugustu aldarinnar''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240301063855/https://www.forlagid.is/vara/oldin-ofgafulla/ |date=2024-03-01 }} (2010).
*[http://haskolautgafan.hi.is/bokaborn ''Bókabörn. Íslenskar barnabókmenntir verða til''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191025134623/http://haskolautgafan.hi.is/bokaborn |date=2019-10-25 }} (2015).
Dagný hefur ritstýrt bókunum [https://books.google.is/books/about/Literature_and_visual_culture.html?id=HojIOQAACAAJ&source=kp_book_description&redir_esc=y ''Literature and Visual Culture''] (2005), [http://haskolautgafan.hi.is/heimur_ljodsins ''Heimi ljóðsins''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202162331/http://www.haskolautgafan.hi.is/heimur_ljodsins |date=2012-02-02 }} með Ástráði Eysteinssyni og Sveini Yngva Egilssyni (2005) og [https://bokmenntaborgin.is/bok/i-gudrunarhusi ''Í Guðrúnarhúsi. Greinasafn um bækur Guðrúnar Helgadóttur''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807002513/https://www.bokmenntaborgin.is/bok/i-gudrunarhusi |date=2020-08-07 }} með Brynhildi Þórarinsdóttur (2005).
Dagný Kristjánsdóttir hefur birt fjölda greina og bókarkafla um fræðasvið. Þar má nefna tug greina í Nordisk kvindelitteraturhistorie (1993-1998)<ref>[https://nordicwomensliterature.net/da/velkommen-nordisk-kvindelitteraturhistorie/ The history of Nordic women's literature]. Sótt 7. september 2019.</ref> þar sem hún ritstýrði íslenska hluta bókmenntasögunnar frá öðru til fimmta bindis ásamt því að skrifa kaflann „Árin eftir seinna stríð“ (bls. 419-663 og 507-519) í ''Íslensk bókmenntasaga IV'' (2006).<ref name="vísindavefur" />
Dagný hefur unnið með Bryndísi Benediktsdóttur, lækni, [[Ásdís Egilsdóttir|Ásdísi Egilsdóttur]], prófessor emeritus í íslenskum miðaldabókmenntum, auk Bergljótar Kristjánsdóttur, prófessors í íslenskum nútímabókmenntum og Guðrúnar Steinþórsdóttur, doktorsnema að því að flétta bókmenntir inn í læknanámið og tengja þannig hug- og læknisvísindi.<ref>Háskóli Íslands. [https://www.hi.is/fjarsjodur_framtidar5/laeknis_og_bokmenntafraedi_hond_i_hond Læknis- og bókmenntafræði hönd í hönd]. Sótt 7. september 2019.</ref> Dagný vinnur nú að bók um þetta efni. Læknahugvísindin tengist vaxandi efasemdum um skörp skil hug- og raunvísinda. Sömuleiðis taka menn skörp skil milli menningar og náttúru ekki lengur fyrir gefið og það endurspegast í fræðasviðinu „vistrýni“ sem kann að vera eitt brýnasta viðfangsefni hugvísinda í dag. Þar hefur Dagný tekið upp erlent samstarf um vistrýni og viðhorf til náttúrunnar í barna- og unglingabókum samtímans.
== Einkalíf ==
Foreldrar Dagnýjar eru Þórunn Jónsdóttir, kennari, og Kristján Jónsson, borgardómari. Dagný er gift Kristjáni Jóhanni Jónssyni, prófessor emeritus (f. 1949)<ref>Vísindavefurinn. (2018). [https://www.visindavefur.is/svar.php?id=76411 Hvaða rannsóknir hefur Kristján Jóhann Jónsson stundað?].</ref><ref>Mbl.is. (2019, 10. maí). [https://www.mbl.is/greinasafn/innskraning/?redirect=%2Fgreinasafn%2Fgrein%2F1721932%2F%3Ft%3D938312140&page_name=article&grein_id=1721932 Kristján Jóhann Jónsson]. Sótt 7. september 2019.</ref> og eiga þau tvo syni.
== Heimildir ==
{{reflist}}
{{f|1949}}
[[Flokkur:Prófessorar við Háskóla Íslands]]
[[Flokkur:Íslenskir bókmenntafræðingar]]
[[Flokkur:Handhafar riddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu]]
[[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum á Akureyri]]
d9s6ippuofg133v9d9yin46mcpt5hw7
Cerastium nemorale
0
155055
1986941
1953618
2026-11-13T00:59:38Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986941
wikitext
text/x-wiki
{{Skáletrað}}
{{Taxobox
| image =
| image_width = 250px
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Hjartagrasabálkur]] (''Caryophyllales'')
| familia = [[Hjartagrasaætt]] (''Caryophyllaceae'')
| genus = [[Fræhyrnur]] (''Cerastium'')
| species = '''C. nemorale'''
| binomial = ''Cerastium nemorale''
| binomial_authority = [[Friedrich August Marschall von Bieberstein|M. Bieb.]]<ref name = "C132">M. Bieb., 1820 ''In: Fl. Taur.-Caucas. 3: 317'</ref>
| synonyms = ''Cerastium nitens'' <small>[[John Stevenson|Stev.]] ex [[Nicolas Charles Seringe|Ser.]]</small><br>''Cerastium holostea'' <small>[[Jens Wilken Hornemann|Hornem.]]</small><br>''Cerastium elongatum'' <small>[[Friedrich August Marschall von Bieberstein|Bieb.]]</small><br>''Cerastium caucasicum'' <small>Fisch. ex [[Nicolas Charles Seringe|Ser.]]</small>
}}
'''Cerastium nemorale'''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16879245|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 maí 2014}}</ref> er jurt af [[hjartagrasaætt]]. Hún vex í Moldóvu suður til Íran.<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:152454-1|title=Cerastium nemorale M. Bieb. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|access-date=2019-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20191020123259/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:152454-1|archive-date=2019-10-20|url-status=dead}}</ref>
==Tilvísanir==
{{reflist}}
{{commonscat|Cerastium nemorale}}
{{Wikilífverur|Cerastium nemorale}}
{{Stubbur|grasafræði}}
[[Flokkur:Fræhyrnur]]
43xqva9v7pmtqo16rjjtare7y5wdgno
Cerastium ligusticum
0
155068
1986939
1958002
2026-11-13T00:56:16Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986939
wikitext
text/x-wiki
{{Skáletrað}}
{{Taxobox
| image =
| image_width = 250px
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Hjartagrasabálkur]] (''Caryophyllales'')
| familia = [[Hjartagrasaætt]] (''Caryophyllaceae'')
| genus = [[Fræhyrnur]] (''Cerastium'')
| species = '''C. ligusticum'''
| binomial = ''Cerastium ligusticum''
| binomial_authority = Viv.
| synonyms =
}}
'''Cerastium ligusticum'''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16879190|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> er jurt af [[hjartagrasaætt]]. Hún er ættuð frá Miðjarðarhafssvæðinu.<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:152373-1|title=Cerastium ligusticum Viv. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|access-date=2019-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20211130193211/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:152373-1|archive-date=2021-11-30|url-status=dead}}</ref>
==Tilvísanir==
{{reflist}}
{{commonscat|Cerastium ligusticum}}
{{Wikilífverur|Cerastium ligusticum}}
{{Stubbur|grasafræði}}
[[Flokkur:Fræhyrnur]]
9uncjbqoyor7oed71evbbbosnvtjgb2
Cerastium lithospermifolium
0
155071
1986940
1956807
2026-11-13T00:57:54Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986940
wikitext
text/x-wiki
{{Skáletrað}}
{{Taxobox
| image = Cerastium_lithospermifolium_(Caryophyllaceae)_(33137442672).jpg
| image_width = 250px
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Hjartagrasabálkur]] (''Caryophyllales'')
| familia = [[Hjartagrasaætt]] (''Caryophyllaceae'')
| genus = [[Fræhyrnur]] (''Cerastium'')
| species = '''C. lithospermifolium'''
| image_caption = Cerastium lithospermifolium.
| binomial = ''Cerastium lithospermifolium''
| binomial_authority = Fisch.<ref name = "C132">Fisch., 1812 ''In: Mem. Soc. Imp. Naturalistes Moscou 3: 81''</ref>
| synonyms =
}}
'''Cerastium lithospermifolium'''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16879194|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> er jurt af [[hjartagrasaætt]]. Hún er ættuð frá mið og norður Asíu.<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:152377-1|title=Cerastium lithospermifolium Fisch. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|access-date=2019-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421112822/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:152377-1|archive-date=2022-04-21|url-status=dead}}</ref>
==Tilvísanir==
{{reflist}}
{{commonscat|Cerastium lithospermifolium}}
{{Wikilífverur|Cerastium lithospermifolium}}
{{Stubbur|grasafræði}}
[[Flokkur:Fræhyrnur]]
r5asj4wg6az3umv96g86cmi1n95w4ow
Campanula witasekiana
0
159355
1986937
1952893
2026-11-13T00:50:17Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986937
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name =
| status =
| image = Campanula witasekiana PID2000-1.jpg
| image_caption =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Bláklukkubálkur]] (''Campanulales'')
| familia = [[Bláklukkuætt]] (''Campanulaceae'')
| genus = [[Klukkuættkvísl]] (''Campanula'')
| species = '''C. witasekiana'''
| binomial = Campanula witasekiana
| binomial_authority = [[Friedrich Vierhapper|Vierh.]]
| range_map =
| range_map_caption =
| synonyms = ''Campanula witasekiana'' var.'' praticola'' <small></small><br>''Campanula scheuchzeri'' var.'' witasekiana'' <small></small><br>''Campanula scheuchzeri'' subsp.'' witasekiana'' <small></small><br>''Campanula scheuchzeri'' f.'' witasekiana'' <small></small><br>''Campanula hostii'' var.'' witasekiana'' <small></small>
}}
'''''Campanula witasekiana'''''<ref name = "C132">Vierh., 1906 ''In: Mitt. Naturwiss. Vereins Univ. Wien 4: 72''</ref><ref name = "source">[https://apps.kew.org/wcsp/home.do WCSP: World Checklist of Selected Plant Families]</ref> er tegund af [[klukkuætt]] ([[Campanulaceae]]),<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/9778779|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> ættuð frá Ölpunum og Balkanskaga.<ref name = "kew">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:141332-1 Campanula witasekiana Viehr.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260410101637/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:141332-1 |date=2026-04-10 }} Plants of the world online</ref><ref>{{Bókaheimild|titill=Dwarf Campanulas and associated genera|höfundur=Graham Nicholls|útgefandi=Timber Press|ár=2006|bls=171|ISBN=978-0-88192-810-5}}</ref>
<gallery>
File:Witasek-Glockenblume (Campanula witasekiana), Blüten.jpg
File:Witasek-Glockenblume (Campanula witasekiana).jpg
File:Campanula witasekiana PID2000-2.jpg
</gallery>
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{commonscat|Campanula witasekiana}}
{{Wikilífverur|Campanula witasekiana}}
{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Bláklukkur]]
fzpvm2x670zc4asdm72xi9qknjwopqz
Campanula seraglio
0
159448
1986936
1954685
2026-11-13T00:48:33Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986936
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name =
|status=CR
|status_system=IUCN3.1
|status_ref=<ref name=iucn>{{Cite web|last=Ekim|first=T.|date=2007-01-10|title=IUCN Red List of Threatened Species: Campanula seraglio|url=https://www.iucnredlist.org/species/200017/2626997|access-date=2020-10-02|website=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref>
| image =
| image_caption =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Bláklukkubálkur]] (''Campanulales'')
| familia = [[Bláklukkuætt]] (''Campanulaceae'')
| genus = [[Klukkuættkvísl]] (''Campanula'')
| species = '''C. seraglio'''
| binomial = Campanula seraglio
| binomial_authority = Kit Tan & Sorger
| range_map =
| range_map_caption =
| synonyms =
}}
'''''Campanula seraglio'''''<ref name = "C132"><![CDATA[Kit Tan & Sorger]]>, 1984 ''In: Notes Roy. Bot. Gard. Edinburgh 41: 528''</ref><ref>https://eol.org/pages/5133763 Campanula seraglio - Encyclopedia of Life</ref><ref name = "source">[https://apps.kew.org/wcsp/home.do WCSP: World Checklist of Selected Plant Families]</ref> er tegund af [[klukkuætt]] ([[Campanulaceae]]),<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/9778673|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> ættuð frá norðaustur Tyrklandi.<ref name = "kew">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:903826-1 Campanula seraglio Kit Tan & Sorger] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260428000719/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:903826-1 |date=2026-04-28 }} Plants of the world online</ref><ref>{{Bókaheimild|titill=Dwarf Campanulas and associated genera|höfundur=Graham Nicholls|útgefandi=Timber Press|ár=2006|bls=154|ISBN=978-0-88192-810-5}}</ref>
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{commonscat|Campanula seraglio}}
{{Wikilífverur|Campanula seraglio}}
{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Bláklukkur]]
q7xezkd7iei1jstfiry6b3wu6tb9fce
Campanula saxatilis
0
159469
1986935
1953590
2026-11-13T00:46:58Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986935
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name =
| status =
| image = Campanula saxatilis 2.jpg
| image_caption =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Bláklukkubálkur]] (''Campanulales'')
| familia = [[Bláklukkuætt]] (''Campanulaceae'')
| genus = [[Klukkuættkvísl]] (''Campanula'')
| species = '''C. saxatilis'''
| binomial = Campanula saxatilis
| binomial_authority = [[Carl von Linné|L.]]
| range_map = Campanula distribution map Campanula saxatilis.png
| range_map_caption =
| synonyms = ''Pentropis saxatilis'' <small>([[Carl von Linné|L.]]) [[Constantine Samuel Rafinesque|Raf.]]</small><br>''Lacara saxatilis'' <small>([[Carl von Linné|L.]]) [[Constantine Samuel Rafinesque|Raf.]]</small>
}}
'''''Campanula saxatilis'''''<ref name = "C132">L., 1753 ''In: Sp. Pl. : 167''</ref><ref name = "source">[https://apps.kew.org/wcsp/home.do WCSP: World Checklist of Selected Plant Families]</ref> er tegund af [[klukkuætt]] ([[Campanulaceae]]),<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/9778648|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> ættuð frá Krít og Grikklandseyjum.<ref name = "kew">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:141045-1 Campanula saxatilis L.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260427023856/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:141045-1 |date=2026-04-27 }} Plants of the world online</ref><ref>{{Bókaheimild|titill=Dwarf Campanulas and associated genera|höfundur=Graham Nicholls|útgefandi=Timber Press|ár=2006|bls=150|ISBN=978-0-88192-810-5}}</ref>
<gallery>
File:Oxyria digyna + Campanula saxatilis.jpg
</gallery>
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{commonscat|Campanula saxatilis}}
{{Wikilífverur|Campanula saxatilis}}
{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Bláklukkur]]
ex026ta9b5mhpt7ktxnv03ol17p6xry
Campanula postii
0
159555
1986934
1954220
2026-11-13T00:45:22Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986934
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name =
| status =
| image = Campanula postii.JPG
| image_caption =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Bláklukkubálkur]] (''Campanulales'')
| familia = [[Bláklukkuætt]] (''Campanulaceae'')
| genus = [[Klukkuættkvísl]] (''Campanula'')
| species = '''C. postii'''
| binomial = Campanula postii
| binomial_authority = ([[Pierre Edmond Boissier|Boiss.]]) [[Hermann August Theodor Harms|Harms]]
| range_map =
| range_map_caption =
| synonyms = ''Trachelium postii'' <small>[[Pierre Edmond Boissier|Boiss.]]</small><br>''Tracheliopsis postii'' subsp.'' shepardii'' <small></small><br>''Tracheliopsis postii'' <small>([[Pierre Edmond Boissier|Boiss.]]) [[Robert Buser|Buser]]</small><br>''Diosphaera postii'' <small>([[Pierre Edmond Boissier|Boiss.]]) [[Joseph Friedrich Nicolaus Bornmüller|Bornm.]]</small><br>''Diosphaera hysterantha'' <small>[[Karl Heinz Rechinger|Rech.f.]] & Schiman-Czeika</small><br>''Campanula shepardii'' <small>[[George Edward Post|Post]]</small><br>''Campanula postii'' subsp.'' shepardii'' <small></small><br>''Campanula amana'' <small>[[Karl Heinz Rechinger|Rech.f.]]</small>
}}
'''''Campanula postii'''''<ref name = "C132">H.G.A.Engler & K.A.E.Prantl, 1897 ''In: Nat. Pflanzenfam. , Nachtr. 1: 318''</ref><ref name = "source">[https://apps.kew.org/wcsp/home.do WCSP: World Checklist of Selected Plant Families]</ref> er tegund af [[klukkuætt]] ([[Campanulaceae]]),<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/9778590|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> ættuð frá austur Tyrklandi til n-Íran.<ref name = "kew">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:140871-1 Campanula postii (Boiss.) Harms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260308081445/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:140871-1 |date=2026-03-08 }} Plants of the world online</ref><ref>{{Bókaheimild|titill=Dwarf Campanulas and associated genera|höfundur=Graham Nicholls|útgefandi=Timber Press|ár=2006|bls=133|ISBN=978-0-88192-810-5}}</ref>
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{commonscat|Campanula postii}}
{{Wikilífverur|Campanula postii}}
{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Bláklukkur]]
pipu2t5qjyr3uzawmqsu95i6supe65l
Campanula perpusilla
0
159556
1986932
1956313
2026-11-13T00:42:03Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986932
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name =
| status =
| image =
| image_caption =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Bláklukkubálkur]] (''Campanulales'')
| familia = [[Bláklukkuætt]] (''Campanulaceae'')
| genus = [[Klukkuættkvísl]] (''Campanula'')
| species = '''C. perpusilla'''
| binomial = Campanula perpusilla
| binomial_authority = [[Alphonse Louis Pierre Pyrame de Candolle|A.DC.]]
| range_map =
| range_map_caption =
| synonyms =
}}
'''''Campanula perpusilla'''''<ref name = "C132">A.P.de Candolle, 1839 ''In: Prodr. 7: 474''</ref><ref name = "source">[https://apps.kew.org/wcsp/home.do WCSP: World Checklist of Selected Plant Families]</ref> er tegund af [[klukkuætt]] ([[Campanulaceae]]),<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/9778566|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> ættuð frá Íran og Írak.<ref name = "kew">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:140824-1 Campanula perpusilla A.DC.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260428061858/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:140824-1 |date=2026-04-28 }} Plants of the world online</ref><ref>{{Bókaheimild|titill=Dwarf Campanulas and associated genera|höfundur=Graham Nicholls|útgefandi=Timber Press|ár=2006|bls=124|ISBN=978-0-88192-810-5}}</ref>
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{commonscat|Campanula perpusilla}}
{{Wikilífverur|Campanula perpusilla}}
{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Bláklukkur]]
a3h625jlpee5qj14ue71ar1i6ja1fg7
Campanula parryi
0
159567
1986931
1956341
2026-11-13T00:40:30Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986931
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name =
| status =
| image = Campanula parryi, Parry's Bluebells - panoramio.jpg
| image_caption =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Bláklukkubálkur]] (''Campanulales'')
| familia = [[Bláklukkuætt]] (''Campanulaceae'')
| genus = [[Klukkuættkvísl]] (''Campanula'')
| species = '''C. parryi'''
| binomial = Campanula parryi
| binomial_authority = [[Asa Gray|A.Gray]]
| range_map =
| range_map_caption =
| synonyms = ''Campanula rentoniae'' <small>Senior</small><br>''Campanula planiflora'' <small>[[Georg Engelmann|Engelm.]]</small><br>''Campanula parryi'' var.'' idahoensis'' <small></small><br>''Campanula langsdorffiana'' <small>[[Asa Gray|A.Gray]]</small>
}}
'''''Campanula parryi'''''<ref name = "C132">A.Gray, 1878 ''In: Syn. Fl. N. Amer. 2(1): 395''</ref><ref name = "source">[https://apps.kew.org/wcsp/home.do WCSP: World Checklist of Selected Plant Families]</ref> er tegund af [[klukkuætt]] ([[Campanulaceae]]),<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/9778555|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> ættuð frá NV og Mið-Bandaríkjunum.<ref name = "kew">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:43956-2 Campanula parryi A.Gray] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260414141239/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:43956-2 |date=2026-04-14 }} Plants of the world online</ref><ref>{{Bókaheimild|titill=Dwarf Campanulas and associated genera|höfundur=Graham Nicholls|útgefandi=Timber Press|ár=2006|bls=121|ISBN=978-0-88192-810-5}}</ref>
<gallery>
File:Campanula parryi - Flickr - aspidoscelis.jpg
File:Campanula parryi, Parry's Bluebells - panoramio (1).jpg
File:Campanula parryi - Flickr - aspidoscelis (2).jpg
</gallery>
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{commonscat|Campanula parryi}}
{{Wikilífverur|Campanula parryi}}
{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Bláklukkur]]
kj22w335vvajr6szn88sn3339i07wfb
Campanula mollis
0
159719
1986929
1954514
2026-11-13T00:37:20Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986929
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name =
| status =
| image = Flora Europaea inchoata (Pl. 49) (6032634253).jpg
| image_caption =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Bláklukkubálkur]] (''Campanulales'')
| familia = [[Bláklukkuætt]] (''Campanulaceae'')
| genus = [[Klukkuættkvísl]] (''Campanula'')
| species = '''C. mollis'''
| binomial = Campanula mollis
| binomial_authority = [[Carl von Linné|L.]]
| range_map =
| range_map_caption =
| synonyms =
}}
'''''Campanula mollis'''''<ref name = "C132">L., 1762 ''In: Sp. Pl. ed. 2 : 237''</ref><ref name = "source">[https://apps.kew.org/wcsp/home.do WCSP: World Checklist of Selected Plant Families]</ref> er tegund af [[klukkuætt]] ([[Campanulaceae]]),<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/9778531|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> ættuð frá suður Spáni og NV-Afríku (Alsír og Marokkó).<ref name = "kew">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:140698-1 Campanula mollis L.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260411005247/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:140698-1 |date=2026-04-11 }} Plants of the world online</ref><ref>{{Bókaheimild|titill=Dwarf Campanulas and associated genera|höfundur=Graham Nicholls|útgefandi=Timber Press|ár=2006|bls=114|ISBN=978-0-88192-810-5}}</ref>
[[File:The Botanical Magazine, Plate 404 (Volume 12, 1798).png|thumb|left|]]
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{commonscat|Campanula mollis}}
{{Wikilífverur|Campanula mollis}}
{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Bláklukkur]]
c8lnzdelb9fgzd071y7p9lqc2n1vwkt
Campanula lyrata
0
159741
1986928
1953789
2026-11-13T00:35:45Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986928
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name =
| status =
| image =
| image_caption =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Bláklukkubálkur]] (''Campanulales'')
| familia = [[Bláklukkuætt]] (''Campanulaceae'')
| genus = [[Klukkuættkvísl]] (''Campanula'')
| species = '''C. lyrata'''
| binomial = Campanula lyrata
| binomial_authority = [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lam.]]
| range_map =
| range_map_caption =
| synonyms = ''Campanula lyratella'' <small>[[Heinrich Feer|Feer]]</small><br>''Campanula lyrata'' var.'' albostrigosa'' <small></small><br>''Campanula esculenta'' <small>Candargy</small>
}}
'''''Campanula lyrata'''''<ref name = "C132">Lam., 1785 ''In: Encycl. 1: 588''</ref><ref name = "source">[https://apps.kew.org/wcsp/home.do WCSP: World Checklist of Selected Plant Families]</ref> er tvíær tegund af [[klukkuætt]] ([[Campanulaceae]]),<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/9778511|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> ættuð frá Grikklandi og Tyrklandi.<ref name = "kew">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:140634-1 Campanula lyrata Lam.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260525065957/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:140634-1 |date=2026-05-25 }} Plants of the world online</ref><ref>{{Bókaheimild|titill=Dwarf Campanulas and associated genera|höfundur=Graham Nicholls|útgefandi=Timber Press|ár=2006|bls=124|ISBN=978-0-88192-810-5}}</ref>
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{commonscat|Campanula lyrata}}
{{Wikilífverur|Campanula lyrata}}
{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Bláklukkur]]
lnqxj21a1wv4gsb7ksh16lnvinjadiz
Campanula komarovii
0
159888
1986927
1953126
2026-11-13T00:34:07Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986927
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name =
| status =
| image =
| image_caption =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Bláklukkubálkur]] (''Campanulales'')
| familia = [[Bláklukkuætt]] (''Campanulaceae'')
| genus = [[Klukkuættkvísl]] (''Campanula'')
| species = '''C. komarovii'''
| binomial = Campanula komarovii
| binomial_authority = [[Vladimir Petrovic Maleev|Maleev]]
| range_map =
| range_map_caption =
| synonyms = ''Campanula sibirica'' subsp.'' komarovii'' <small></small>
}}
[[Mynd:Колокольчик_Комарова.JPG|thumb|Campanula komarovii.]]
'''''Campanula komarovii'''''<ref name = "C132">Maleev, 1930 ''In: Izv. Glavn. Bot. Sada S.S.S.R. 29: 424''</ref><ref name = "source">[https://apps.kew.org/wcsp/home.do WCSP: World Checklist of Selected Plant Families]</ref> er tegund af [[klukkuætt]] ([[Campanulaceae]]),<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/9778482|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> ættuð frá Kákasus.<ref name = "kew">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:140526-1 Campanula komarovii Maleev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260421204436/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:140526-1 |date=2026-04-21 }} Plants of the world online</ref><ref>{{Bókaheimild|titill=Dwarf Campanulas and associated genera|höfundur=Graham Nicholls|útgefandi=Timber Press|ár=2006|bls=104|ISBN=978-0-88192-810-5}}</ref>
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{commonscat|Campanula komarovii}}
{{Wikilífverur|Campanula komarovii}}
{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Bláklukkur]]
3nm3u06s0satehbz1yvymf9xmqvjxvp
Campanula humillima
0
159987
1986925
1955642
2026-11-13T00:32:22Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986925
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name =
| status =
| image =
| image_caption =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Bláklukkubálkur]] (''Campanulales'')
| familia = [[Bláklukkuætt]] (''Campanulaceae'')
| genus = [[Klukkuættkvísl]] (''Campanula'')
| species = '''C. humillima'''
| binomial = Campanula humillima
| binomial_authority = [[Alphonse Louis Pierre Pyrame de Candolle|A.DC.]]
| range_map =
| range_map_caption =
| synonyms =
}}
'''''Campanula humillima'''''<ref name = "C132">A.P.de Candolle, 1839 ''In: Prodr. 7: 474''</ref><ref name = "source">[https://apps.kew.org/wcsp/home.do WCSP: World Checklist of Selected Plant Families]</ref> er tegund af [[klukkuætt]] ([[Campanulaceae]]),<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/9778452|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> ættuð frá norðvestur Íran.<ref name = "kew">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:140455-1 Campanula humillima A.DC.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260414212101/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:140455-1 |date=2026-04-14 }} Plants of the world online</ref><ref>{{Bókaheimild|titill=Dwarf Campanulas and associated genera|höfundur=Graham Nicholls|útgefandi=Timber Press|ár=2006|bls=97|ISBN=978-0-88192-810-5}}</ref>
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{commonscat|Campanula humillima}}
{{Wikilífverur|Campanula humillima}}
{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Bláklukkur]]
lqgypddkkjz7s7jwn9zygsbieqvupor
Campanula hawkinsiana
0
160025
1986924
1955313
2026-11-13T00:30:48Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986924
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name =
| status =
| image = IMG 7942-Campanula hawkinsiana.jpg
| image_caption =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Bláklukkubálkur]] (''Campanulales'')
| familia = [[Bláklukkuætt]] (''Campanulaceae'')
| genus = [[Klukkuættkvísl]] (''Campanula'')
| species = '''C. hawkinsiana'''
| binomial = Campanula hawkinsiana
| binomial_authority = [[Heinrich Carl Haussknecht|Hausskn.]] & [[Theodor Heinrich von Heldreich|Heldr.]]
| range_map =
| range_map_caption =
| synonyms = ''Campanula halacsyana'' <small>[[Antonio Baldacci|Bald.]]</small>
}}
'''''Campanula hawkinsiana'''''<ref name = "C132">Hausskn. & Heldr., 1887 ''In: Mitt. Geogr. Ges. (Thüringen) Jena 5(Mitt.): 87''</ref><ref name = "source">[https://apps.kew.org/wcsp/home.do WCSP: World Checklist of Selected Plant Families]</ref> er tegund af [[klukkuætt]] ([[Campanulaceae]]),<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/9778440|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> ættuð frá norður Grikklandi til Albaníu.<ref name = "kew">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:140405-1 Campanula hawkinsiana Hausskn. & Heldr.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260422030646/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:140405-1 |date=2026-04-22 }} Plants of the world online</ref><ref>{{Bókaheimild|titill=Dwarf Campanulas and associated genera|höfundur=Graham Nicholls|útgefandi=Timber Press|ár=2006|bls=92|ISBN=978-0-88192-810-5}}</ref>
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{commonscat|Campanula hawkinsiana}}
{{Wikilífverur|Campanula hawkinsiana}}
{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Bláklukkur]]
1psb9rd7b3mxfagczzrpcr0gw5hzk4p
Campanula drabifolia
0
160037
1986921
1953879
2026-11-13T00:27:38Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986921
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name =
| status =
| image = Campanula drabifolia à Mycènes.jpg
| image_caption =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Bláklukkubálkur]] (''Campanulales'')
| familia = [[Bláklukkuætt]] (''Campanulaceae'')
| genus = [[Klukkuættkvísl]] (''Campanula'')
| species = '''C. drabifolia'''
| binomial = Campanula drabifolia
| binomial_authority = [[James Edward Smith|Sm.]]
| range_map =
| range_map_caption =
| synonyms = ''Roucela drabifolia'' <small>([[James Edward Smith|Sm.]]) [[Barthélemy Charles Joseph Dumortier|Dumort.]]</small><br>''Campanula drabifolia'' var.'' major'' <small></small><br>''Campanula drabifolia'' subsp.'' attica'' <small></small><br>''Campanula attica'' <small>[[Pierre Edmond Boissier|Boiss.]] & [[Theodor Heinrich von Heldreich|Heldr.]]</small>
}}
'''''Campanula drabifolia'''''<ref name = "C132">J.Sibthorp & J.E.Smith, 1806 ''In: Fl. Graec. Prodr. 1: 142''</ref><ref name = "source">[https://apps.kew.org/wcsp/home.do WCSP: World Checklist of Selected Plant Families]</ref> er einær tegund af [[klukkuætt]] ([[Campanulaceae]]),<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/9778372|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> ættuð frá Grikklandi.<ref name = "kew">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:140230-1 Campanula drabifolia Sm.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241209150531/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:140230-1 |date=2024-12-09 }} Plants of the world online</ref><ref>{{Bókaheimild|titill=Dwarf Campanulas and associated genera|höfundur=Graham Nicholls|útgefandi=Timber Press|ár=2006|bls=79|ISBN=978-0-88192-810-5}}</ref>
<gallery>
File:Campanula drabifolia sur un mur à Mycènes.jpg
</gallery>
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{commonscat|Campanula drabifolia}}
{{Wikilífverur|Campanula drabifolia}}
{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Bláklukkur]]
q32nikrltwo2r7rd4pzkpb6ayc6m9ef
Campanula dolomitica
0
160038
1986920
1956836
2026-11-13T00:26:04Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986920
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name =
| status =
| image = Campanula dolomitica.jpg
| image_caption =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Bláklukkubálkur]] (''Campanulales'')
| familia = [[Bláklukkuætt]] (''Campanulaceae'')
| genus = [[Klukkuættkvísl]] (''Campanula'')
| species = '''C. dolomitica'''
| binomial = Campanula dolomitica
| binomial_authority = [[Elizaveta Aleksandrovna Busch|E.A.Busch]]
| range_map = Campanula distribution map Campanula dolomitica.png
| range_map_caption =
| synonyms =
}}
'''''Campanula dolomitica'''''<ref name = "C132">E.A.Busch, 1930 ''In: Trudy Bot. Muz. 22: 215''</ref><ref name = "source">[https://apps.kew.org/wcsp/home.do WCSP: World Checklist of Selected Plant Families]</ref> er tegund af [[klukkuætt]] ([[Campanulaceae]]),<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/9778371|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> ættuð frá Kákasus.<ref name = "kew">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:140225-1 Campanula dolomitica E.A.Busch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250918124047/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:140225-1 |date=2025-09-18 }} Plants of the world online</ref><ref>{{Bókaheimild|titill=Dwarf Campanulas and associated genera|höfundur=Graham Nicholls|útgefandi=Timber Press|ár=2006|bls=95|ISBN=978-0-88192-810-5}}</ref>
<gallery>
File:Campanula dolomitica - RHS Garden Harlow Carr - North Yorkshire, England - DSC01465.jpg
</gallery>
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{commonscat|Campanula dolomitica}}
{{Wikilífverur|Campanula dolomitica}}
{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Bláklukkur]]
5on8j413v12fgednqoi7o5mf4arm7kv
Campanula ciliata
0
160056
1986919
1953076
2026-11-13T00:24:20Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986919
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name =
| status =
| image = Campanula_ciliata_49074826.jpg
| image_caption = Campanula ciliata.
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Bláklukkubálkur]] (''Campanulales'')
| familia = [[Bláklukkuætt]] (''Campanulaceae'')
| genus = [[Klukkuættkvísl]] (''Campanula'')
| species = '''C. ciliata'''
| binomial = Campanula ciliata
| binomial_authority = [[Christian von Steven|Steven]]
| range_map =
| range_map_caption =
| synonyms = ''Hemisphaera ciliata'' <small>([[Christian von Steven|Steven]]) [[Alfred Alekseevich Kolakovsky|Kolak.]]</small><br>''Campanula tridentata'' var.'' ciliata'' <small></small><br>''Campanula hispida'' <small>[[Kurt Polycarp Joachim Sprengel|Spreng.]] ex [[Ernst Gottlieb von Steudel|Steud.]]</small><br>''Campanula ciliata'' var.'' pontica'' <small></small><br>''Campanula ciliata'' var.'' longifolia'' <small></small><br>''Campanula chinalug'' <small>[[Rafaël Herman Anna Govaerts|Govaerts]]</small>
}}
'''''Campanula ciliata'''''<ref name = "C132">Steven, 1812 ''In: Mém. Soc. Imp. Naturalistes Moscou 3: 256''</ref><ref name = "source">[https://apps.kew.org/wcsp/home.do WCSP: World Checklist of Selected Plant Families]</ref> er tegund af [[klukkuætt]] ([[Campanulaceae]]),<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/9778340|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> ættuð frá Kákasus.<ref name = "kew">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:140110-1 Campanula ciliata Steven] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260429071543/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:140110-1 |date=2026-04-29 }} Plants of the world online</ref><ref>{{Bókaheimild|titill=Dwarf Campanulas and associated genera|höfundur=Graham Nicholls|útgefandi=Timber Press|ár=2006|bls=74|ISBN=978-0-88192-810-5}}</ref>
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{commonscat|Campanula ciliata}}
{{Wikilífverur|Campanula ciliata}}
{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Bláklukkur]]
29d69e4d16opuuzh03c3iza3dhd37sr
Campanula carpatha
0
160059
1986918
1955584
2026-11-13T00:22:39Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986918
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name =
| status =
| image =
| image_caption =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Bláklukkubálkur]] (''Campanulales'')
| familia = [[Bláklukkuætt]] (''Campanulaceae'')
| genus = [[Klukkuættkvísl]] (''Campanula'')
| species = '''C. carpatha'''
| binomial = Campanula carpatha
| binomial_authority = [[Eugen von Halácsy|Halácsy]]
| range_map =
| range_map_caption =
| synonyms = ''Campanula tubulosa'' var.'' carpatha'' <small></small><br>''Campanula reniformis'' <small>[[Philipp Johann Ferdinand Schur|Schur]]</small><br>''Campanula pseudorarpatica'' <small>[[Philipp Johann Ferdinand Schur|Schur]]</small><br>''Campanula carpatha'' var.'' oreophila'' <small></small>
}}
'''''Campanula carpatha'''''<ref name = "C132">Halácsy, 1902 ''In: Consp. Fl. Graec. 2: 252''</ref><ref name = "source">[https://apps.kew.org/wcsp/home.do WCSP: World Checklist of Selected Plant Families]</ref> er tegund af [[klukkuætt]] ([[Campanulaceae]]),<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/9778325|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> ættuð frá Karpathos (eyja í suðurhluta [[Eyjahaf|Eyjahafs]].<ref name = "kew">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:140067-1 Campanula carpatha Halácsy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260418132644/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:140067-1 |date=2026-04-18 }} Plants of the world online</ref><ref>{{Bókaheimild|titill=Dwarf Campanulas and associated genera|höfundur=Graham Nicholls|útgefandi=Timber Press|ár=2006|bls=63|ISBN=978-0-88192-810-5}}</ref>
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{commonscat|Campanula carpatha}}
{{Wikilífverur|Campanula carpatha}}
{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Bláklukkur]]
9v2s1dnl66ott618j1a2r42kfg6rg2q
Campanula aristata
0
160075
1986917
1956182
2026-11-13T00:21:04Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986917
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name =
| status =
| image = Campanula aristata (7855637462).jpg
| image_caption =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Bláklukkubálkur]] (''Campanulales'')
| familia = [[Bláklukkuætt]] (''Campanulaceae'')
| genus = [[Klukkuættkvísl]] (''Campanula'')
| species = '''C. aristata'''
| binomial = Campanula aristata
| binomial_authority = [[Nathaniel Wallich|Wall.]]
| range_map =
| range_map_caption =
| synonyms = ''Wahlenbergia cylindrica'' <small>[[Ferdinand Albin Pax|Pax]] & [[Käthe Hoffmann|K.Hoffm.]]</small><br>''Campanula cylindrica'' <small>([[Ferdinand Albin Pax|Pax]] & [[Käthe Hoffmann|K.Hoffm.]]) [[Johann Axel Nannfeld|Nannf.]]</small><br>''Campanula aristata'' var.'' longisepala'' <small></small>
}}
'''''Campanula aristata'''''<ref name = "C132">W.Roxburgh, 1824 ''In: Fl. Ind. 2: 98''</ref><ref name = "source">[https://apps.kew.org/wcsp/home.do WCSP: World Checklist of Selected Plant Families]</ref> er tegund af [[klukkuætt]] ([[Campanulaceae]]),<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/9778282|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> ættuð frá Afganistan til mið Kína.<ref name = "kew">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:139930-1 Campanula aristata Wall.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260205115847/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:139930-1 |date=2026-02-05 }} Plants of the world online</ref><ref>{{Bókaheimild|titill=Dwarf Campanulas and associated genera|höfundur=Graham Nicholls|útgefandi=Timber Press|ár=2006|bls=53|ISBN=978-0-88192-810-5}}</ref>
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{commonscat|Campanula aristata}}
{{Wikilífverur|Campanula aristata}}
{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Bláklukkur]]
hdqqooh2sxpyh4s68zatvcgrf4xxpbz
Campanula grossekii
0
160111
1986923
1953263
2026-11-13T00:29:11Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986923
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name =
| status =
| image = Campanula grossekii1.jpg
| image_caption =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Bláklukkubálkur]] (''Campanulales'')
| familia = [[Bláklukkuætt]] (''Campanulaceae'')
| genus = [[Klukkuættkvísl]] (''Campanula'')
| species = '''C. grossekii'''
| binomial = Campanula grossekii
| binomial_authority = [[János Johann A. Heuffel|Heuff.]]
| range_map = Distribution map Campanula grossekii.png
| range_map_caption =
| synonyms = ''Marianthemum grossekii'' <small>([[János Johann A. Heuffel|Heuff.]]) [[Philipp Johann Ferdinand Schur|Schur]]</small>
}}
'''''Campanula grossekii'''''<ref name = "C132">Heuff., 1833 ''In: Flora 16: 353''</ref><ref name = "source">[https://apps.kew.org/wcsp/home.do WCSP: World Checklist of Selected Plant Families]</ref> er tegund af [[klukkuætt]] ([[Campanulaceae]]),<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/9778436|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> ættuð frá Rúmeníu til Balkanskaga.<ref name = "kew">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:140390-1 Campanula grossekii Heuff.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260414235855/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:140390-1 |date=2026-04-14 }} Plants of the world online</ref>
<gallery>
File:Campanula grossekii2.jpg
File:Campanula grossekii0.jpg
File:Campanula grossekii kz01.jpg
</gallery>
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{commonscat|Campanula grossekii}}
{{Wikilífverur|Campanula grossekii}}
{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Bláklukkur]]
64wpc683ax2yhzmkra1dmhnvta9mz2u
Campanula petraea
0
160154
1986933
1954280
2026-11-13T00:43:40Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986933
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name =
| status =
| image = Campanula petraea.jpg
| image_caption =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Bláklukkubálkur]] (''Campanulales'')
| familia = [[Bláklukkuætt]] (''Campanulaceae'')
| genus = [[Klukkuættkvísl]] (''Campanula'')
| species = '''C. petraea'''
| binomial = Campanula petraea
| binomial_authority = [[Carl von Linné|L.]]
| range_map = Distribution map Campanula petraea.png
| range_map_caption =
| synonyms = ''Tracheliopsis petraea'' <small>([[Carl von Linné|L.]]) [[Robert Buser|Buser]]</small><br>''Tracheliopsis albicans'' <small>[[Robert Buser|Buser]]</small><br>''Campanula cephalaria'' var.'' gnaphalophylla'' <small></small><br>''Campanula albicans'' <small>([[Robert Buser|Buser]]) [[Hermann August Theodor Harms|Harms]]</small>
}}
'''''Campanula petraea'''''<ref name = "C132">L., 1759 ''In: Syst. Nat. ed. 10 , 2: 927''</ref><ref name = "source">[https://apps.kew.org/wcsp/home.do WCSP: World Checklist of Selected Plant Families]</ref> er tegund af [[klukkuætt]] ([[Campanulaceae]]),<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/9778573|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> ættuð frá S-Ölpunum.<ref name = "kew">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:140833-1 Campanula petraea L.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250524003951/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:140833-1 |date=2025-05-24 }} Plants of the world online</ref>
<gallery>
File:Campanula petraea1.jpg
</gallery>
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{commonscat|Campanula petraea}}
{{Wikilífverur|Campanula petraea}}
{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Bláklukkur]]
pjm174rzahzahi0mfai51z9311kjmiy
Campanula moravica
0
160156
1986930
1954880
2026-11-13T00:38:54Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986930
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name =
| status =
| image = Campanula moravica1.JPG
| image_caption =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Bláklukkubálkur]] (''Campanulales'')
| familia = [[Bláklukkuætt]] (''Campanulaceae'')
| genus = [[Klukkuættkvísl]] (''Campanula'')
| species = '''C. moravica'''
| binomial = Campanula moravica
| binomial_authority = (Spitzn.) [[Miloslav Kovanda|Kovanda]]
| range_map = Distribution map Campanula moravica.png
| range_map_caption =
| synonyms = ''Campanula rotundifolia'' var.'' moravica'' <small></small>
}}
'''''Campanula moravica'''''<ref name = "C132">Kovanda, 1968 ''In: Folia Geobot. Phytotax. 3: 409''</ref><ref name = "source">[https://apps.kew.org/wcsp/home.do WCSP: World Checklist of Selected Plant Families]</ref> er tegund af [[klukkuætt]] ([[Campanulaceae]]),<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/9778534|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> ættuð frá miðaustur Evrópu og suður Evrópu til Rússlands.<ref name = "kew">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:140707-1 Campanula moravica (Spitzn.) Kovanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260425132300/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:140707-1 |date=2026-04-25 }} Plants of the world online</ref>
<gallery>
File:Campanula moravica2.JPG
File:Campanula moravica in natural monument U lusthausu, Třebíč District.JPG
</gallery>
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{commonscat|Campanula moravica}}
{{Wikilífverur|Campanula moravica}}
{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Bláklukkur]]
c3ikh0hjovl3nmhlbus4awxlrpf1hhf
Edúard Sjevardnadse
0
160989
1986851
1972255
2026-11-12T15:34:40Z
TKSnaevarr
53243
/* Valdaferill í Sovétríkjunum */
1986851
wikitext
text/x-wiki
{{Stjórnmálamaður
| forskeyti =
| nafn = Edúard Sjevardnadse
| nafn_á_frummáli = {{Nobold|ედუარდ შევარდნაძე}}
| mynd = Eduard shevardnadze.jpg
| titill= Forseti Georgíu
| stjórnartíð_start = [[26. nóvember]] [[1995]]
| stjórnartíð_end = [[23. nóvember]] [[2003]]
| forveri = [[Zviad Gamsakhurdia]]
| eftirmaður = [[Nino Burdjanadse]] {{small|(starfandi)}}
| titill2= Utanríkisráðherra Sovétríkjanna
| stjórnartíð_start3 = [[2. júlí]] [[1985]]
| stjórnartíð_end3 = [[20. desember]] [[1990]]
| forsætisráðherra3 = [[Níkolaj Tíkhonov]]<br>[[Níkolaj Ryzhkov]]
| forveri3 = [[Andrej Gromyko]]
| eftirmaður3 = [[Aleksandr Bessmertnykh]]
| stjórnartíð_start2 = [[19. nóvember]] [[1991]]
| stjórnartíð_end2 = [[26. desember]] [[1991]]
| forsætisráðherra2 = [[Ívan Sílajev]]
| forveri2= [[Borís Pankín]] {{small|(starfandi)}}
| eftirmaður2= ''Embætti lagt niður''
| myndatexti1 = Sjevardnadse árið 1997.
| fæddur = {{fæðingardagur|1928|1|25}}
| fæðingarstaður = [[Mamati]], [[Gúría|Gúríu]], [[Sovétlýðveldið Georgía|georgíska sovétlýðveldinu]], [[Sovétlýðveldið Transkákasía|Sovétlýðveldinu Transkákasíu]], [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]]
| dánardagur = {{Dánardagur og aldur|2014|7|7|1928|1|25}}
| dánarstaður = [[Tíblisi]], [[Georgía|Georgíu]]
| þjóderni = [[Georgía|Georgískur]] (áður [[Sovétríkin|sovéskur]])
| maki = {{gifting|Nanuli Sjevardnadse|1951|2004|orsök=dó}}
| stjórnmálaflokkur = [[Borgarabandalag Georgíu]] (1995–2003)<br>[[Kommúnistaflokkur Sovétríkjanna]] (1948–1991)
| börn = 2
| undirskrift =Eduard Shevardnadze signature.svg
}}
'''Edúard Ambrosíjevítsj Sjevardnadse''' ([[georgíska]]: ედუარდ ამბროსის ძე შევარდნაძე; 25. janúar 1928 – 7. júlí 2014) var [[Georgía|georgískur]] stjórnmálamaður og erindreki. Hann var fyrsti ritari [[Kommúnistaflokkur Georgíu (Sovétríkin)|georgíska kommúnistaflokksins]] og eiginlegur leiðtogi [[Sovétlýðveldið Georgía|georgíska sovétlýðveldisins]] frá 1972 til 1985. Hann var jafnframt utanríkisráðherra [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]] frá 1985 til 1991. Sjevardnadse bar ábyrgð á mörgum lykilákvörðunum í sovéskri utanríkisstefnu á valdatíð [[Míkhaíl Gorbatsjov|Míkhaíls Gorbatsjov]], meðal annars um [[Sameining Þýskalands|endursameiningu Þýskalands]]. Eftir [[upplausn Sovétríkjanna]] varð Sjevardnadse leiðtogi sjálfstæðrar [[Georgía|Georgíu]] frá 1992 til 2003. Hann neyddist til að láta af völdum árið 2003 eftir [[Rósabyltingin|rósabyltinguna]] svokölluðu.
==Bakgrunnur==
Edúard Sjevardnadse fæddist í þorpinu [[Mamati]], vestan við [[Tíblisi]] á milli [[Svartahaf]]s og [[Kákasusfjöll|Kákasusfjalla]], og var kominn af ætt voldugra stjórnmálamanna. Hann varð virkur í ungliðahreyfingu Georgíudeildar [[Kommúnistaflokkur Sovétríkjanna|sovéska kommúnistaflokksins]] og starfaði í tvö ár sem leiðbeinandi hjá þeim áður en hann fékk formlega aðild að flokknum árið 1948. Hann var ráðinn til starfa sem lögreglumaður í sovéska innanríkisráðuneytinu ([[MVD]]) og náði þar hershöfðingjatign.<ref name=mbl1985>{{Tímarit.is|1615356|Nýi maðurinn frá Grúsíu|útgáfudagsetning=14. júlí 1985|blað=[[Morgunblaðið]]|skoðað=31. desember 2020}}</ref>
==Valdaferill í Sovétríkjunum==
Árið 1958 varð Sjevardnadse aðalfulltrúi í miðstjórn [[Sovétlýðveldið Georgía|georgíska sovétlýðveldisins]] og árin 1965 til 1972 varð hann innanríkisráðherra þess. Sem innanríkisráðherra varð Sjevardnadse frægur fyrir baráttu gegn [[spilling]]u, sér í lagi fyrir rannsókn sína á mesta mútuhneyksli í sögu lýðveldisins. Málið snerist um Otari Lazishvili, vin fyrrverandi saksóknara, sem hafði notað sambönd sín til að hylma yfir ólögleg viðskipti. Rannsókn Sjevardnadse á málinu leiddi til þess að [[Vasil Mzhavanadze]], formaður Georgíudeildar kommúnistaflokksins, var settur af og Sjevardnadse tók við embætti hans.<ref name=mbl1985/>
Sem leiðtogi georgíska sovétlýðveldisins varð Sjevardnadse áfram kunnur fyrir aðgerðir gegn spillingu. Hann gerði auk þess tilraunir til að bæta efnahagslífið með því að auka frumkvæði og valddreifingu og koma á samvinnu milli landbúnaðar og iðnaðar. Hann reyndi jafnframt að virkja áhuga Georgíumanna á sjálfstæðum atvinnurekstri með því að leyfa einkarekstur veitingahúsa og annarra fyrirtækja.<ref name=mbl1985/>
Eftir fráfall [[Leoníd Brezhnev|Leoníds Brezhnev]] árið 1982 studdi Sjevardnadse [[Konstantín Tsjernenko]] sem eftirmann hans í embætti [[Aðalritari sovéska kommúnistaflokksins|aðalritara kommúnistaflokksins]] en [[Júríj Andropov]] varð hins vegar fyrir valinu. Andropov lést eftir aðeins rúmt ár við stjórnvölinn og Tsjernenko tók þá við árið 1984, aftur með stuðningi Sjevardnadse. Tsjernenko varð einnig stuttlífur í embætti og lést árið 1985. Eftir að [[Míkhaíl Gorbatsjov]] tók við embætti aðalritara var Sjevardnadse útnefndur utanríkisráðherra Sovétríkjanna í stað hins þaulsætna [[Andrej Gromyko]], sem gerðist forseti forsætisnefndar [[Æðstaráð Sovétríkjanna|Æðstaráðs Sovétríkjanna]].<ref name=mbl1985/>
Sjevardnadse átti sem utanríkisráðherra nokkurn þátt í að bæta ímynd Sovétríkjanna á alþjóðavettvangi samhliða umbótastefnu Gorbatsjovs heima fyrir. Hann tók meðal annars þátt í að skipuleggja fyrsta fund Gorbatsjovs með [[Ronald Reagan]] Bandaríkjaforseta í [[Genf]] árið 1985 og frekari viðræður sem leiddu til þess að Bandaríkin og Sovétríkin undirrituðu [[Samningur um meðaldrægar kjarnaeldflaugar|Samninginn um meðaldrægar kjarnaeldflaugar]] í lok 1987. Sjevardnadse átti jafnframt þátt í að bæta samskipti Sovétríkjanna við Kína og skipuleggja fund Gorbatsjovs með [[Deng Xiaoping]] árið 1989. Á utanríkisráðherratíð hans kölluðu Sovétmenn jafnframt um 100.000 [[Stríð Sovétmanna í Afganistan|hermenn frá Afganistan]], stuðluðu að friðarsamkomulagi í sunnanverðri Afríku um brottför kúbverskra hermanna frá Angóla og sjálfstæði Namibíu og knúðu á Víetnama að draga hermenn sína frá Kambódíu.<ref name=mbl1990>{{Tímarit.is|1735447|Þíðunni í samskiptum austurs og vesturs stefnt í hættu?|útgáfudagsetning=21. desember 1990|blað=[[Morgunblaðið]]|skoðað=31. desember 2020}}</ref>
Í desember árið 1990 tilkynnti Sjevardnadse að hann hygðist segja af sér sem utanríkisráðherra.<ref>{{Tímarit.is|2926641|„Umbótamennirnir horfnir“|útgáfudagsetning=21. desember 1990|blað=[[Þjóðviljinn]]|skoðað=1. janúar 2021|höfundur=Dagur Þorleifsson}}</ref> Hann kvaðst hafa sætt ofsóknum af hálfu afturhaldsafla innan Sovétríkjanna sem andmæltu umbótastefnu Gorbatsjovs og sagðist óttast að harðlínumenn myndu brátt brjótast til valda í landinu á ný og koma á einræði. Harðlínukommúnistar og herforingjar höfðu margoft vænt Gorbatsjov og Sjevardnadse um að grafa undan öryggi Sovétríkjanna með slökunarstefnu sinni og höfðu sér í lagi gagnrýnt Sjevardnadse fyrir hrun [[Varsjárbandalagið|Varsjárbandalagsins]] og [[Sameining Þýskalands|sameiningu Þýskalands]].<ref name=mbl1990/> Sjevardnadse sneri aftur í embætti utanríkisráðherra í nóvember 1991 en Sovétríkin voru þá þegar að hruni komin.<ref>{{Tímarit.is|1754454|Kveðst vilja vera með í að manna „götuvígi friðarins“|útgáfudagsetning=21. nóvember 1990|blað=[[Morgunblaðið]]|skoðað=1. janúar 2021}}</ref> Hann gegndi ráðherraembættinu þar til Sovétríkin voru formlega leyst upp þann 26. desember 1991.
==Valdaferill í Georgíu==
Eftir upplausn Sovétríkjanna varð heimaland Sjevardnadse, Georgía, sjálfstætt ríki og [[Zviad Gamsakhurdia]] varð fyrsti forseti þess. Gamsakhurdia var hins vegar steypt af stóli í desember 1991 og margir úr röðum valdaránsmanna fóru að líta til Sjevardnadse sem eina mannsins sem gæti viðhaldið stöðugleika í Georgíu.<ref>{{Tímarit.is|3056287|Kraumar í Kákasus|útgáfudagsetning=6. mars 1992|blað=[[Helgarblaðið]]|skoðað=1. janúar 2021|höfundur=Árni Þór Sigurðsson}}</ref> Sjevardnadse sneri heim til Georgíu og var útnefndur leiðtogi ríkisins í mars 1992. Þegar hann tók við völdum logaði Georgía í [[Borgarastyrjöldin í Georgíu|borgarastyrjöld]] milli stjórnarinnar, stuðningsmanna Gamsakhurdia og aðskilnaðarsinna í [[Abkasía|Abkasíu]].<ref>{{Tímarit.is|1794338|Lífróður Shevardnadze|útgáfudagsetning=24. október 1993|blað=[[Morgunblaðið]]|skoðað=1. janúar 2021|höfundur=Ásgeir Sverrisson}}</ref> Með hernaðaraðstoð Rússa tókst stjórn Sjevardnadse að vinna bug á stuðningsmönnum Gamsakhurdia en stjórnin missti hins vegar tök á héruðunum Abkasíu og [[Suður-Ossetía|Suður-Ossetíu]], sem klufu sig í reynd frá Georgíu og hafa ráðið sér sjálf upp frá því.<ref name=mbl2002>{{Tímarit.is|3435529|Stjórnleysi, tilræði og mannrán|útgáfudagsetning=16. mars 2002|blað=[[Morgunblaðið]]|skoðað=1. janúar 2021}}</ref>
Sjevardnadse var formlega kjörinn forseti Georgíu árið 1995. Samband Georgíustjórnar við Rússa varð fremur stirt á valdatíð hans þar sem Rússar áttu í [[Seinna Téténíustríðið|stríði gegn téténskum aðskilnaðarsinnum]] við landamæri Georgíu og töldu Sjevardnadse ekki gera nóg til að uppræta [[Téténía|téténska]] skæruliða sem komu sér upp búðum í [[Pankisi]]-fjalllendinu innan georgísku landamæranna.<ref name=mbl2002/>
Hagvöxtur var töluverður í Georgíu á fyrstu valdaárum Sjevardnadse en alþýðan naut hans ekki nema að takmörkuðu leyti vegna spillingar og óskilvirkni innan georgísku stjórnarinnar. Þetta leiddi til þess að Sjevardnadse glataði smám saman trausti Georgíumanna. Sjevardnadse var endurkjörinn forseti árið 2000 en eftir þingkosningar sem þóttu einkennast af kosningasvikum missti hann tökin á þjóðinni.<ref>{{Tímarit.is|3506406|Síðasta tækifæri Georgíu|útgáfudagsetning=18. janúar 2004|blað=[[Morgunblaðið]]|skoðað=1. janúar 2021|höfundur=Egill Ólafsson}}</ref> Sjevardnadse var steypt af stóli árið 2003 í friðsamlegri byltingu sem kölluð var [[rósabyltingin]].<ref>{{Tímarit.is|3505246|Georgíu bjargað|útgáfudagsetning=3. janúar 2004|blað=[[Morgunblaðið]]|skoðað=1. janúar 2021|höfundur=Jenik Radon|höfundur2=David Onoprishvili}}</ref> [[Mikheil Saakashvili]], einn af leiðtogum byltingarinnar, var í kjölfarið kjörinn nýr forseti Georgíu.
Edúard Sjevardnadse lést þann 7. júlí árið 2014.<ref>{{Vefheimild|titill=Eduard Shevardnadze látinn|url=https://www.visir.is/g/2014140709224/eduard-shevardnadze-latinn|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|ár=2014|mánuður=7. júlí|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=1. janúar|höfundur=Atli Ísleifsson}}</ref>
==Tilvísanir==
<references/>
{{Töflubyrjun}}
{{Erfðatafla |
titill = Forseti Georgíu|
frá = [[26. nóvember]] [[1995]]|
til = [[23. nóvember]] [[2003]]|
fyrir = [[Zviad Gamsakhurdia]] |
eftir = [[Nino Burdjanadse]]<br>{{small|(starfandi)}} |
}}
{{töfluendir}}
{{DEFAULTSORT:Sjevardnadse, Edúard}}
{{fd|1928|2014}}
[[Flokkur:Forsetar Georgíu]]
[[Flokkur:Utanríkisráðherrar Sovétríkjanna]]
9misgcq5mowp1s32wmc3tkuqra98t29
Jakob 4. Skotakonungur
0
164606
1986821
1944501
2026-11-12T12:33:17Z
TKSnaevarr
53243
1986821
wikitext
text/x-wiki
{{konungur
| titill = [[Þjóðhöfðingjar Skotlands|Konungur Skotlands]]
| skjaldarmerki = Royal Coat of Arms of the Kingdom of Scotland.svg
| ætt = [[Stúart-ætt]]
| nafn = Jakob 4.
| mynd = James IV of Scotland (2).jpg
| skírnarnafn = James Stuart
| fæðingardagur = {{fæðingardagur|1473|3|27}}
| fæðingarstaður = [[Stirling-kastali|Stirling-kastala]], Stirling, [[Konungsríkið Skotland|Skotlandi]]
| dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1513|9|9|1473|3|27}}
| dánarstaður = [[Branxton]], [[Norðymbraland]]i, [[Konungsríkið England|Englandi]]
| grafinn =
| ríkisár =11. júní 1488 – 9. september 1513
| faðir = [[Jakob 3. Skotakonungur]]
| móðir = [[Margrét af Danmörku, Skotadrottning|Margrét af Danmörku]]
| maki = {{gifting|[[Margrét Túdor]]|1503}}
| titill_maka = Eiginkona
| börn = {{plainlist|
* [[Jakob 5. Skotakonungur]]
* [[Alexander Stúart, hertogi af Ross]]
* Óskilgetin:
* [[Alexander Stúart, erkibiskup af St. Andrews]]
* [[Margrét Stúart, lafði Gordon]]
* [[Jakob Stúart, 1. jarlinn af Moray]]
* [[Janet Stúart, lafði Fleming]]}}
| undirskrift = Signature of James IV of Scotland.svg
}}
'''Jakob 4.''' ([[17. mars]] [[1473]] – [[9. september]] [[1513]]) var [[konungur Skotland]]s frá 11. júní 1488 þar til hann féll í bardögum árið 1513. Hann tók við konungdómi við dauða föður síns [[Jakob 3. Skotakonungur|Jakobs 3.]] í [[orrustan um Sauchieburn|orrustunni um Sauchieburn]]. Orrustan var hluti uppreisnar sem Jakob 4. tók sjálfur þátt í. Hann er yfirleitt talinn farsælasti konungur [[Stúartætt]]ar, en valdatíma hans lauk eftir átakamikinn ósigur í [[orrustan um Flodden|orrustunni um Flodden]]. Hann var síðasti þjóðhöfðinginn á Bretlandseyjum sem féll í bardaga.
Jakob 4. giftist [[Margrét Túdor|Margréti Túdor]] árið 1503 og tengdi þar með skosku krúnuna við þá ensku. Þessi tengsl leiddu til [[konungssamband]]s árið 1603 þegar [[Elísabet 1.]] lést án arftaka, og barnabarnabarn Jakobs 4., [[Jakob 6. Skotakonungur|Jakob 6.]], tók við ensku krúnunni sem Jakob 1. Englandskonungur.
== Heimildir ==
* {{wpheimild | tungumál = En | titill = James IV of Scotland | mánuðurskoðað = 9. ágúst| árskoðað = 2021}}
{{Töflubyrjun}}
{{Erfðatafla
| titill = [[Þjóðhöfðingjar Skotlands|Skotakonungur]]
| frá = [[1473]]
| til = [[1513]]
| fyrir = [[Jakob 3. Skotakonungur|Jakob 3.]]
| eftir = [[Jakob 5. Skotakonungur|Jakob 5.]]
}}
{{Töfluendir}}
{{Enskir, skoskir og breskir einvaldar}}
[[Flokkur:Saga Skotlands]]
[[Flokkur:Konungar Skotlands]]
[[Flokkur:Stuart-ætt]]
{{fd|1473|1513}}
5018v1c47m4pcg4xruu4wgo1wri3fmf
1986822
1986821
2026-11-12T12:34:01Z
TKSnaevarr
53243
1986822
wikitext
text/x-wiki
{{konungur
| titill = [[Þjóðhöfðingjar Skotlands|Konungur Skotlands]]
| skjaldarmerki = Royal Coat of Arms of the Kingdom of Scotland.svg
| ætt = [[Stúart-ætt]]
| nafn = Jakob 4.
| mynd = James IV of Scotland (2).jpg
| skírnarnafn = James Stuart
| fæðingardagur = {{fæðingardagur|1473|3|27}}
| fæðingarstaður = [[Stirling-kastali|Stirling-kastala]], Stirling, [[Konungsríkið Skotland|Skotlandi]]
| dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1513|9|9|1473|3|27}}
| dánarstaður = [[Branxton]], [[Norðymbraland]]i, [[Konungsríkið England|Englandi]]
| grafinn =
| ríkisár =11. júní 1488 – 9. september 1513
| faðir = [[Jakob 3. Skotakonungur]]
| móðir = [[Margrét af Danmörku, Skotadrottning|Margrét af Danmörku]]
| maki = {{gifting|[[Margrét Túdor]]|1503}}
| titill_maka = Eiginkona
| börn = {{plainlist|
* [[Jakob 5. Skotakonungur]]
* [[Alexander Stúart, hertogi af Ross]]
* Óskilgetin:
* [[Alexander Stúart, erkibiskup af St. Andrews]]
* [[Margrét Stúart, lafði Gordon]]
* [[Jakob Stúart, 1. jarlinn af Moray]]
* [[Janet Stúart, lafði Fleming]]}}
| undirskrift = Signature of James IV of Scotland.svg
}}
'''Jakob 4.''' ([[17. mars]] [[1473]] – [[9. september]] [[1513]]) var [[konungur Skotlands]] frá 11. júní 1488 þar til hann féll í bardögum árið 1513. Hann tók við konungdómi við dauða föður síns [[Jakob 3. Skotakonungur|Jakobs 3.]] í [[orrustan um Sauchieburn|orrustunni um Sauchieburn]]. Orrustan var hluti uppreisnar sem Jakob 4. tók sjálfur þátt í. Hann er yfirleitt talinn farsælasti konungur [[Stúartætt]]ar, en valdatíma hans lauk eftir átakamikinn ósigur í [[orrustan um Flodden|orrustunni um Flodden]]. Hann var síðasti þjóðhöfðinginn á Bretlandseyjum sem féll í bardaga.
Jakob 4. giftist [[Margrét Túdor|Margréti Túdor]] árið 1503 og tengdi þar með skosku krúnuna við þá ensku. Þessi tengsl leiddu til [[konungssamband]]s árið 1603 þegar [[Elísabet 1.]] lést án arftaka, og barnabarnabarn Jakobs 4., [[Jakob 6. Skotakonungur|Jakob 6.]], tók við ensku krúnunni sem Jakob 1. Englandskonungur.
== Heimildir ==
* {{wpheimild | tungumál = En | titill = James IV of Scotland | mánuðurskoðað = 9. ágúst| árskoðað = 2021}}
{{Töflubyrjun}}
{{Erfðatafla
| titill = [[Þjóðhöfðingjar Skotlands|Skotakonungur]]
| frá = [[1473]]
| til = [[1513]]
| fyrir = [[Jakob 3. Skotakonungur|Jakob 3.]]
| eftir = [[Jakob 5. Skotakonungur|Jakob 5.]]
}}
{{Töfluendir}}
{{Enskir, skoskir og breskir einvaldar}}
[[Flokkur:Saga Skotlands]]
[[Flokkur:Konungar Skotlands]]
[[Flokkur:Stuart-ætt]]
{{fd|1473|1513}}
f5gxcng5apnpdqaehvy8ouc5weiu0j0
Acer tegmentosum
0
166103
1986871
1831771
2026-11-12T22:28:08Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986871
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| image = Acer_tegmentosum1.jpg
| image_caption =
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = <ref name="iucn status 20 November 2021">{{cite iucn |author=Chen, Y. |author2=Gibbs, D. |author3=Oldfield, S. |date=2018 |title=''Acer tegmentosum'' |volume=2018 |page=e.T193883A2288647 |doi=10.2305/IUCN.UK.2018-1.RLTS.T193883A2288647.en |access-date=20 November 2021}}</ref>
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Sápuberjabálkur]] (''Sapindales'')
| familia = [[Sápuberjaætt]] (''Sapindaceae'')
| genus = [[Hlynir]] (''Acer'')
| subgenus = Acer sect. Macrantha
| species = '''''A. tegmentosum'''''
| binomial = ''Acer tegmentosum''
| binomial_authority = [[Carl Johann Maximowicz|Maxim]] 1856<ref name = "C132">Maxim., 1856 ''In: Bull. Phys. Math. Acad. Sc. Petersb. 15: 125''</ref>
| range_map =
| range_map_caption =
| synonyms_ref = <ref>{{cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2616545 |title=The Plant List, ''Acer tegmentosum'' Maxim. |access-date=2022-01-03 |archive-date=2019-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404144827/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2616545 |url-status=dead }}</ref>
| synonyms = {{collapsible list|bullets = true
|''Acer pensylvanicum'' var. ''tegmentosum'' <small>([[Carl Johann Maximowicz|Maxim]]) [[Alfred Wesmael|Wesm.]] </small>
|''Acer hersii'' <small>[[Alfred Rehder|Rehder]]</small>
|''Acer pavolinii'' <small>Pamp.</small>
|''Acer tegmentosum'' subsp.'' glaucorufinerve'' <small>[[Edward Murray|E. Murray]]</small>
|''Acer tegmentosum'' f.'' rufinerve'' <small>[[Edward Murray|E. Murray]]</small>
|''Acer tegmentosum'' subsp.'' rufinerve'' <small>[[Edward Murray|E. Murray]]</small>
}}
}}
'''Acer tegmentosum'''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16824982|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> er [[lauftré]] af ættkvísl [[hlynir|hlyna]] (Acer) sem er frá austast í [[Rússland]]i ([[Primorsky Krai]]), norðaustur [[Kína]] ([[Heilongjiang]], [[Jilin]], [[Liaoning]]) og [[Kóreuskagi|Kóreu]].<ref name=h>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200013120 Flora of China, ''Acer tegmentosum'' Maximowicz, 1856. <big>青楷枫</big> qing kai feng ]</ref><ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:781530-1|title=tegmentosum Maxim. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2021-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221011726/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:781530-1|archive-date=2021-12-21|url-status=dead}}</ref> Hann getur orðið allt að 15 m hár.
[[Image:Acer tegmentosum bark.jpg|thumb|vinstri|Börkur]]
==Tilvísanir==
{{reflist}}
{{Commonscat|Acer tegmentosum}}
{{Wikilífverur|Acer tegmentosum}}
[[Flokkur:Hlynir]]
1bnuj4l7j6c21t7vkygxni5k20bn9db
Acer tenellum
0
166118
1986872
1831772
2026-11-12T22:28:09Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986872
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| image =
| image_caption =
| status = EN
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = <ref name="iucn status 20 November 2021">{{cite iucn |author=Barstow, M. |author2=Crowley, D. |author3=Rivers, M.C. |date=2020 |title=''Acer tenellum'' |volume=2020 |page=e.T194715A2360064 |doi=10.2305/IUCN.UK.2020-1.RLTS.T194715A2360064.en |access-date=20 November 2021}}</ref>
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Sápuberjabálkur]] (''Sapindales'')
| familia = [[Sápuberjaætt]] (''Sapindaceae'')
| genus = [[Hlynir]] (''Acer'')
| subgenus = Acer sect. Platanoidea
| species = '''''A. tenellum'''''
| binomial = ''Acer tenellum''
| binomial_authority = [[Ferdinand Albin Pax|Pax]] 1889<ref name = "C132">Pax, 1897 ''In: Hook. Icon. Pl. 19: (1889) t. 1897''</ref>
| range_map =
| range_map_caption =
| synonyms_ref =
| synonyms =
}}
'''Acer tenellum'''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16824987|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> er [[lauftré]] af ættkvísl [[hlynir|hlyna]] (Acer) sem er frá [[Kína]] ([[Hubei]] og [[Sichuan]]).<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:781531-1|title=Acer tenellum Pax {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2022-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227152431/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:781531-1|archive-date=2021-12-27|url-status=dead}}</ref> Hann getur orðið allt að 7 m hár.<ref name=e>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200013121 Flora of China, ''Acer tenellum'' Pax, 1889. <big>薄叶枫</big> bao ye feng ]</ref>
==Tilvísanir==
{{reflist}}
{{Commonscat|Acer tenellum}}
{{Wikilífverur|Acer tenellum}}
[[Flokkur:Hlynir]]
jsti32dolrwxqk183dqgf3a1gw9auvi
Acer distylum
0
166132
1986861
1956403
2026-11-12T22:27:41Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986861
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| image = Acer distylum 2.JPG
| image_caption =
| status =
| status_system =
| status_ref =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Sápuberjabálkur]] (''Sapindales'')
| familia = [[Sápuberjaætt]] (''Sapindaceae'')
| genus = [[Hlynir]] (''Acer'')
| subgenus = Acer sect. Parviflora
| species = '''''A. distylum'''''
| binomial = ''Acer distylum''
| binomial_authority = [[Philipp Franz von Siebold|Siebold]] & [[Zucc.]]<ref>Abh. Math.-Phys. Cl. Königl. Bayer. Akad. Wiss. 4(2): 154 (1845)</ref>
| range_map =
| range_map_caption =
| synonyms_ref = <ref>{{cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2615884 |title=The Plant List, ''Acer longipes'' Franch. ex Rehder |access-date=2022-01-05 |archive-date=2021-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211210172921/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2615884 |url-status=dead }}</ref>
| synonyms= {{collapsible list|bullets = true
|''Acer acutum'' var. ''quinquefidum'' <small>[[W.P.Fang]] & P.L.Chiu</small>
|''Acer fulvescens'' <small>[[Alfred Rehder|Rehder]]</small>
}}
}}
'''Acer distylum'''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16824651|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> er runni eða lítið tré af ættkvísl [[hlynir|hlyna]] (Acer) sem er frá [[Japan]]<ref>{{Cite web|url=https://treesandshrubsonline.org/articles/acer/acer-distylum/|title=Acer distylum - Trees and Shrubs Online|website=treesandshrubsonline.org|access-date=2022-01-03}}</ref> (norðurhluta [[Honshu]]).<ref name="781290-1" >{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:781290-1 |title=''Acer distylum'' Siebold & Zucc. |date=2017 |website=Plants of the World Online |publisher=Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=18 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208184245/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:781290-1 |archive-date=8 desember 2019 |url-status=dead }}</ref> Hann getur orðið allt að 10 m hár.<ref name="De Jong">{{cite book|last=De Jong|first=P.C.|title=Maples of the World|url=https://archive.org/details/maplesofworld0000geld|year=1994|publisher=Timber Press, Inc.|location=Hong Kong|isbn=0-88192-000-2|pages=[https://archive.org/details/maplesofworld0000geld/page/107 107]-108}}</ref>
==Tilvísanir==
{{reflist}}
{{Commonscat|Acer distylum}}
{{Wikilífverur|Acer distylum}}
[[Flokkur:Hlynir]]
4knjk4awr8nm5aim8q4rj98xeaa53rm
Acer nipponicum
0
166133
1986864
1740890
2026-11-12T22:27:51Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986864
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| image = Acer nipponicum 4.JPG
| image_caption =
| status =
| status_system =
| status_ref =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Sápuberjabálkur]] (''Sapindales'')
| familia = [[Sápuberjaætt]] (''Sapindaceae'')
| genus = [[Hlynir]] (''Acer'')
| subgenus = Acer sect. Parviflora
| species = '''''A. nipponicum'''''
| binomial = ''Acer nipponicum''
| binomial_authority = [[Hiroshi Hara|Hara]] 1938<ref name = "C132">Hara, 1938 ''In: Journ. Jap. Bot., 14: 50''</ref>
| range_map =
| range_map_caption =
| synonyms_ref =
| synonyms= {{collapsible list|bullets = true
|''Acer pictum'' var.'' parviflorum'' <small>Schneider</small>
|''Acer pensylvanicum'' subsp.'' parviflorum'' <small>(Franch. & Sav.) [[Alfred Wesmael|Wesm.]]</small>
|''Acer parviflorum'' <small>Franch. & Sav. 1878, illegitimate homonym not Ehrh. 1784</small>
|''Acer nipponicum'' var.'' orientale'' <small>T. Yamazaki</small>
|''Acer nipponicum'' var.'' koshinense'' <small>T. Yamazaki</small>
|''Acer nipponicum'' var.'' australe'' <small>T. Yamazaki</small>
|''Acer brevilobum'' <small>[[Hermann Albrecht Hesse|Hesse]] ex [[Alfred Rehder|Rehder]]</small>
|''Acer crassipes'' <small>[[Ferdinand Albin Pax|Pax]] 1902 not Heer 1859</small>
}}
}}
'''Acer nipponicum'''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16824797|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> er [[lauftré]] af ættkvísl [[hlynir|hlyna]] (Acer) sem er frá mið og suður [[Japan]].<ref name="781290-1" >{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:56751-1 |title=''Acer nipponicum'' H.Hara |date=2017 |website=Plants of the World Online |publisher=Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=18 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191209025922/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:56751-1 |archive-date=9 desember 2019 |url-status=dead }}</ref> Hann getur orðið allt að 20 m hár.<ref name="Ogata1965">{{cite journal |last1=Ogata |first1=K. |year=1965 |title=A dendrological study of the Japanese Aceraceae, with special reference to the geographical distribution |journal=Bulletin of the Tokyo University Forests |volume=60 |pages=30–31, 87 |url=http://repository.dl.itc.u-tokyo.ac.jp/dspace/bitstream/2261/22990/1/esrh060002.pdf |access-date=2011-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120424231220/http://repository.dl.itc.u-tokyo.ac.jp/dspace/bitstream/2261/22990/1/esrh060002.pdf |archive-date=2012-04-24 |url-status=dead }}</ref>
==Tilvísanir==
{{reflist}}
{{Commonscat|Acer nipponicum}}
{{Wikilífverur|Acer nipponicum}}
[[Flokkur:Hlynir]]
98dq5z5pz6lu6svg4wn5llh2xl9z6n9
Acer amplum
0
166134
1986860
1780715
2026-11-12T22:27:35Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986860
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| image = E mei zhi wu tu zhi (1945) (21099734040).jpg
| image_caption = ''Acer amplum'' subsp. ''catalpifolium''
| status =
| status_system =
| status_ref =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Sápuberjabálkur]] (''Sapindales'')
| familia = [[Sápuberjaætt]] (''Sapindaceae'')
| genus = [[Hlynir]] (''Acer'')
| subgenus = Acer sect. Platanoidea
| species = '''''A. amplum'''''
| binomial = ''Acer amplum''
| binomial_authority = [[Alfred Rehder|Rehder]] 1911
| range_map =
| range_map_caption =
| synonyms_ref = <ref>{{cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2615369 |title=The Plant List, ''Acer amplum'' Rehder |access-date=2022-01-05 |archive-date=2019-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404144752/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2615369 |url-status=dead }}</ref>
| synonyms = {{collapsible list|bullets = true
|''Acer acutum'' <small>W.P.Fang 1932</small>
|''Acer acutum'' var. ''quinquefidum'' <small>[[W.P.Fang]]</small>
|''Acer acutum'' var. ''tientungense'' <small>[[W.P.Fang]] & M.Y.Fang</small>
|''Acer amplum'' var. ''convexum'' <small>([[W.P.Fang]]) [[W.P.Fang]]</small>
|''Acer amplum'' var. ''jianshuiense'' <small>[[W.P.Fang]]</small>
|''Acer bodinieri'' var. ''convexum'' <small>[[W.P.Fang]]</small>
|''Acer cappadocicum'' subsp. ''amplum'' <small>([[Alfred Rehder|Rehder]]) A.E.Murray</small>
|''Acer longipes'' subsp. ''amplum'' <small>([[Alfred Rehder|Rehder]]) P.C.DeJong</small>
|''Acer longipes'' var. ''hunanense'' <small>[[W.P.Fang]] & W.K.Hu</small>
|''Acer bodinieri'' <small>H.Lév. </small>
|''Acer catalpifolium'' <small>[[Alfred Rehder|Rehder]]</small>
|''Acer chunii'' <small>[[W.P.Fang]]</small>
|''Acer tientaiense'' <small>(C.K. Schneid.) Pojark.</small>
}}
}}
'''Acer amplum'''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16824552|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> er [[lauftré]] af ættkvísl [[hlynir|hlyna]] (Acer) sem er frá [[Kína]] og [[Víetnam]].<ref name=BioDiv>[https://www.biodiversitylibrary.org/page/412872#page/96/mode/1up Rehder, Alfred 1911. in Sargent, Charles Sprague, Plantae Wilsonianae an enumeration of the woody plants collected in Western China for the Arnold Arboretum of Harvard University during the years 1907, 1908 and 1910 1: 86-88] description in Latin, commentary in English</ref><ref name=e>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200012920 Flora of China, ''Acer amplum'' Rehder in Sargent, 1911. <big>阔叶枫</big> kuo ye feng ]</ref><ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:56603-1|title=Acer amplum Rehder {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2022-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227152451/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:56603-1|archive-date=2021-12-27|url-status=dead}}</ref> Hann getur orðið allt að 25 m hár.<ref>{{Cite web|url=https://treesandshrubsonline.org/articles/acer/acer-amplum/|title=Acer amplum - Trees and Shrubs Online|website=treesandshrubsonline.org|access-date=2022-01-05}}</ref>
;Undirtegundir
*''Acer amplum'' subsp. ''amplum'' - [[Anhui]], [[Fujian]], [[Guangdong]], [[Guangxi]], [[Guizhou]], [[Hubei]], [[Hunan]], [[Jiangxi]], [[Sichuan]], [[Yunnan]], [[Zhejiang]]
*''Acer amplum'' subsp. ''bodinieri'' <small>(H.Lév.) Y.S.Chen</small> - [[Guangxi]], [[Guizhou]], [[Hunan]], [[Yunnan]], [[Víetnam]]
*''Acer amplum'' subsp. ''catalpifolium'' <small>(Rehder) Y.S.Chen</small> - [[Guangxi]], [[Guizhou]], [[Sichuan]]
*''Acer amplum'' subsp. ''tientaiense'' <small>(C.K.Schneid.) Y.S.Chen</small> - [[Fujian]], [[Jiangxi]], [[Zhejiang]]
==Tilvísanir==
{{reflist}}
{{Commonscat|Acer amplum}}
{{Wikilífverur|Acer amplum}}
[[Flokkur:Hlynir]]
azhkrph6ufyvbcjw665i7t1c3t0sbwi
Acer pictum
0
166309
1986868
1780726
2026-11-12T22:27:57Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986868
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| image = Acer pictum ssp pictum R0019758.JPG
| image_caption =
| status =
| status_system =
| status_ref =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Sápuberjabálkur]] (''Sapindales'')
| familia = [[Sápuberjaætt]] (''Sapindaceae'')
| genus = [[Hlynir]] (''Acer'')
| subgenus = Acer sect. Platanoidea
| species = '''''A. pictum'''''
| binomial = ''Acer pictum''
| binomial_authority = [[Franch.]] ex [[Alfred Rehder|Rehder]] 1905
| range_map =
| range_map_caption =
| synonyms_ref = <ref>{{cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2615884 |title=The Plant List, ''Acer longipes'' Franch. ex Rehder |access-date=2022-01-13 |archive-date=2021-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211210172921/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2615884 |url-status=dead }}</ref>
|synonyms = {{collapsible list|bullets = true
|''Acer ambiguum'' <small>Dippel 1892 not Heer 1878</small><ref>[http://www.tropicos.org/Name/100281196 Tropicos, ''Acer ambiguum'' Dippel ]</ref>
|''Acer dippelii'' <small>Schwer.</small>
|''Acer latilobum'' <small>(Koidz.) Koidz.</small>
|''Acer marmoratum'' <small>(G.Nicholson) H.Hara</small>
|''Acer mayrii'' <small>Schwer.</small>
|''Acer mono'' <small>Maxim.</small>
|''Acer okamotoanum'' <small>Nakai</small>
|''Kalopanax pictus'' <small>(Thunb.) Nakai</small>
}}
}}
'''Acer pictum'''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16824770|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> er [[lauftré]] af ættkvísl [[hlynir|hlyna]] (Acer) sem er útbreitt í [[Kína]], Kóreuskaga, Japan, Mongolíu og austast í Rússlandi.<ref name=e>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=242300456 Flora of China, ''Acer pictum'' Thunb. 1784. <big>色木枫</big> se mu feng ]</ref><ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:56779-1|title=Acer pictum Thunb. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2022-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227152350/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:56779-1|archive-date=2021-12-27|url-status=dead}}</ref> Hann getur orðið allt að 25 m hár.<ref>{{Cite web|url=https://treesandshrubsonline.org/articles/acer/acer-pictum/|title=Acer pictum - Trees and Shrubs Online|website=treesandshrubsonline.org|access-date=2022-01-03}}</ref>
==Tilvísanir==
{{reflist}}
{{Commonscat|Acer pictum}}
{{Wikilífverur|Acer pictum}}
[[Flokkur:Hlynir]]
cwm9pzcd4o45u5raw4qjy1sf55ge5uw
Acer pentapomicum
0
166370
1986867
1813800
2026-11-12T22:27:55Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986867
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| image = Indian trees - an account of trees, shrubs, woody climbers, bamboos, and palms indigenous or commonly cultivated in the British Indian Empire (1906) (20797014582).jpg
| image_caption =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Sápuberjabálkur]] (''Sapindales'')
| familia = [[Sápuberjaætt]] (''Sapindaceae'')
| genus = [[Hlynir]] (''Acer'')
| subgenus = Acer sect. Pubescentia
| species = '''''A. pentapomicum'''''
| binomial = ''Acer pentapomicum''
| binomial_authority = [[J.L.Stewart]]<ref>D.Brandis, Forest Fl. N.W. India: 111 (1874)</ref><ref name = "C132">Stewart ex Brand., 1874 ''In: For. Fl. 111''</ref>
| range_map =
| range_map_caption =
| synonyms_ref =
| synonyms =
*''Acer fedtschenkoanum'' <small>Krysht.</small>
*''Acer pubescens'' <small>Franch.</small>
*''Acer xerophilum'' <small>Butkov</small>
*''Acer regelii'' <small>[[Ferdinand Albin Pax|Pax]]</small>
*''Acer ovczinnikovii'' <small>V. Zapr.</small>
*''Acer monspessulanum'' subsp.'' pubescens'' <small>([[Adrien René Franchet|Franch.]]) [[Alfred Wesmael|Wesm.]]</small>
}}
'''Acer pentapomicum'''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16824850|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> er lítið [[tré]] eða runni af ættkvísl [[hlynir|hlyna]] (Acer) sem upprunnið frá Afghanistan til Mið-Asíu og vestur Himalajafjalla.<ref name=kew>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:781447-1|title=Acer pentapomicum W.P.Fang {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2022-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115234529/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:781447-1|archive-date=2022-01-15|url-status=dead}}</ref><ref name=e>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=5&taxon_id=250064649 Flora of Pakistan], ''Acer pentapomicum'' J.L. Stewart ex Brandis </ref>
==Tilvísanir==
{{reflist}}
{{Commonscat|Acer pentapomicum}}
{{Wikilífverur|Acer pentapomicum}}
[[Flokkur:Hlynir]]
5kq093n5q5qmwij2wpaqr78fly9mbfz
Acer sieboldianum
0
166525
1986869
1743477
2026-11-12T22:28:05Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986869
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| image = Acer sieboldianum - Morris Arboretum - DSC00314.JPG
| image_caption =
| status =
| status_system =
| status_ref =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Sápuberjabálkur]] (''Sapindales'')
| familia = [[Sápuberjaætt]] (''Sapindaceae'')
| genus = [[Hlynir]] (''Acer'')
| subgenus = Acer sect. Palmata
| species = '''''A. sieboldianum'''''
| binomial = ''Acer sieboldianum''
| binomial_authority = [[Friedrich Anton Wilhelm Miquel|Miq.]]<ref name = "C132">Miq., 1865 ''In: Ann. Mus. Bot. Lugd. Bat. 2: 87''</ref>
| range_map =
| range_map_caption =
| synonyms_ref =
| synonyms= {{collapsible list|bullets = true
|''Acer sieboldianum'' var.'' yezoense'' <small>[[Kingo Miyabe|Miyabe]]</small>
|''Acer sieboldianum'' var.'' tsushimense'' <small>[[Gen-Iti Koidzumi|Koidz.]]</small>
|''Acer sieboldianum'' var.'' microphyllum'' <small>([[Carl Maximowicz|Maxim.]]) [[Hiroshi Hara|H. Hara]]</small>
|''Acer sieboldianum'' f.'' dissectum'' <small>[[Takuo Baba|Baba]] ex [[Tatemi Shimizu|T. Shimizu]]</small>
|''Acer polymorphum'' var.'' kaempferi'' <small>Späth</small>
|''Acer palmatum'' var.'' kaempferi'' <small>Späth ex Schwerin</small>
|''Acer japonicum'' var.'' sieboldianum'' <small>([[Friedrich Anton Wilhelm Miquel|Miq.]]) Franch. & Sav.</small>
}}
}}
'''Acer sieboldianum'''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16824950|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> er [[lauftré]] af ættkvísl [[hlynir|hlyna]] (Acer) sem er frá [[Japan]].<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:781510-1|title=Acer sieboldianum Miq. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2022-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20211223153419/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:781510-1|archive-date=2021-12-23|url-status=dead}}</ref> Hann getur orðið um 10 m hár.<ref>{{Cite web|url=https://treesandshrubsonline.org/articles/acer/acer-sieboldianum/|title=Acer sieboldianum - Trees and Shrubs Online|website=treesandshrubsonline.org|access-date=2022-01-03}}</ref><ref name="gelderen">van Gelderen, C.J. & van Gelderen, D.M. (1999). ''Maples for Gardens: A Color Encyclopedia''.</ref>
==Tilvísanir==
{{reflist}}
{{Commonscat|Acer sieboldianum}}
{{Wikilífverur|Acer sieboldianum}}
[[Flokkur:Hlynir]]
c14lioesj6owgst9959tcyqnkk8wl22
Acer erythranthum
0
166617
1986862
1831777
2026-11-12T22:27:42Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986862
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| image =
| image_caption =
| status = NT
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = <ref name="iucn status 14 November 2021">{{cite iucn |author=Barstow, M. |date=2017 |title=''Acer erythranthum'' |volume=2017 |page=e.T32810A2824304 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T32810A2824304.en |access-date=14 November 2021}}</ref>
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Sápuberjabálkur]] (''Sapindales'')
| familia = [[Sápuberjaætt]] (''Sapindaceae'')
| genus = [[Hlynir]] (''Acer'')
| subgenus = Acer sect. Palmata
| species = '''''A. erythranthum'''''
| binomial = ''Acer erythranthum''
| binomial_authority = [[François Gagnepain|Gagnep.]]<ref name = "C132">Gagnep., 1948 ''In: Not. Syst., ed. Humbert, 13: 193''</ref>
| range_map =
| range_map_caption =
| synonyms_ref =
| synonyms= ''Acer oxyodon '' <small>Franchet ex [[W.P.Fang]]</small><br>|''Acer stachyanthum'' <small>Franchet ex [[W.P.Fang]](1939), not Hiern (1874)</small>
}}
'''Acer erythranthum'''<ref>{{cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2615611 |title=The Plant List, ''Acer erythranthum'' Gagnep. |access-date=2022-02-01 |archive-date=2022-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220201231942/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2615611 |url-status=dead }}</ref><ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16824662|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> er [[lauftré]] af ættkvísl [[hlynir|hlyna]] (Acer) sem er frá [[Víetnam]].<ref name=e>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200012970 Flora of China, ''Acer erythranthum'' Gagnep. <big>毛花枫</big> mao hua feng ]</ref><ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:56653-1|title=Acer erythranthum Gagnep. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2022-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227152429/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:56653-1|archive-date=2021-12-27|url-status=dead}}</ref> Hann getur orðið allt að 15 m hár.
==Tilvísanir==
{{reflist}}
{{Commonscat|Acer erythranthum}}
{{Wikilífverur|Acer erythranthum}}
[[Flokkur:Hlynir]]
d04ipdf1m4wyjulhs8tyfl9274r8d6a
Acer laevigatum
0
166739
1986863
1745107
2026-11-12T22:27:45Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986863
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| image = Acer laevigatum 3.jpg
| image_caption =
| status =
| status_system =
| status_ref =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Sápuberjabálkur]] (''Sapindales'')
| familia = [[Sápuberjaætt]] (''Sapindaceae'')
| genus = [[Hlynir]] (''Acer'')
| subgenus = Acer sect. Palmata
| species = '''''A. laevigatum'''''
| binomial = ''Acer laevigatum''
| binomial_authority = [[Nathaniel Wallich|Wall.]] 1830 not G. Nicholson 1881<ref name = "C132">Wall., 1830 ''In: [Cat. 33, n. 1223 (1829), nom. nud.] Pl. As. Rar. 2: 3, t. 104''</ref>
| range_map =
| range_map_caption =
| synonyms_ref =
| synonyms = ''Acer oblongum'' var.'' laevigatum'' <small>([[Nathaniel Wallich|Wall.]]) [[Alfred Wesmael|Wesm.]]</small><br>''Acer laevigatum'' subsp.'' reticulatum'' <small>(Champion) [[Johan Andreas Murray|Murray]]</small><br>''Acer laevigatum'' var.'' angustum'' <small>[[Ferdinand Albin Pax|Pax]]</small>
}}
'''Acer laevigatum'''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16824718|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> er sígrænt [[lauftré]] af ættkvísl [[hlynir|hlyna]] (Acer) sem er frá [[Nepal]], [[Myanmar]], norður [[Indland]]i ([[Arunachal Pradesh]], [[Sikkim]]), [[Víetnam]] og suður [[Kína]] ([[Guizhou]], [[Hong Kong]], [[Hubei]], [[Shanxi]], [[Sichuan]], [[Tíbet]], [[Yunnan]]).<ref name="xu">Xu, T.-z., Chen, Y., de Jong, P. C., & Oterdoom, H. J. [http://hua.huh.harvard.edu/china/mss/volume11/Aceraceae-AGH_reviewing.htm ''Flora of China'': Aceraceae (draft)] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20060925082957/http://hua.huh.harvard.edu/china/mss/volume11/Aceraceae-AGH_reviewing.htm |date=September 25, 2006 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:781357-1|title=Acer laevigatum Wall. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2022-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20211222121616/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:781357-1|archive-date=2021-12-22|url-status=dead}}</ref> Hann verður um 10 til 15 m hár.<ref name="gelderen">van Gelderen, C.J. & van Gelderen, D.M. (1999). ''Maples for Gardens: A Color Encyclopedia''.</ref>
==Tilvísanir==
{{reflist}}
{{Commonscat|Acer laevigatum}}
{{Wikilífverur|Acer laevigatum}}
[[Flokkur:Hlynir]]
5ev162uyndc4rr66awdl4sfhc8n1bil
Acer oligocarpum
0
166740
1986865
1745108
2026-11-12T22:27:53Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986865
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| image =
| image_caption =
| status = EN
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = <ref name="iucn status 19 November 2021">{{cite iucn |author=Crowley, D. |date=2020 |title=''Acer oligocarpum'' |volume=2020 |page=e.T193842A2285303 |doi=10.2305/IUCN.UK.2020-1.RLTS.T193842A2285303.en |access-date=19 November 2021}}</ref>
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Sápuberjabálkur]] (''Sapindales'')
| familia = [[Sápuberjaætt]] (''Sapindaceae'')
| genus = [[Hlynir]] (''Acer'')
| subgenus = Acer sect. Palmata
| species = '''''A. oligocarpum'''''
| binomial = ''Acer oligocarpum''
| binomial_authority = [[W.P.Fang]] & [[Hu Lin Cheng|L.C.Hu]] 1979<ref name = "C132">W.P. Fang & L.C. Hu, 1979 ''In: Acta Phytotax. Sin., 17(1): 82''</ref>
| range_map =
| range_map_caption =
| synonyms_ref = <ref>[http://www.tropicos.org/Name/50062590?tab=synonyms Tropicos, ''Acer oligocarpum'' W.P. Fang & L.C. Hu synonyms]</ref>
| synonyms = ''Acer foveolatum'' <small>C. Y. Wu.</small>
}}
'''Acer oligocarpum'''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16824821|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> er [[lauftré]] af ættkvísl [[hlynir|hlyna]] (Acer) sem er frá [[Kína]] ([[Tíbet]] og [[Yunnan]]).<ref name=e>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200013059 Flora of China, ''Acer oligocarpum'' W. P. Fang & L. C. Hu, 1979. <big>少果枫</big> shao guo feng ]</ref><ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:56757-1|title=Acer oligocarpum W.P.Fang & L.C.Hu {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2022-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227152416/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:56757-1|archive-date=2021-12-27|url-status=dead}}</ref> Hann verður að 12 m hár.
==Tilvísanir==
{{reflist}}
{{Commonscat|Acer oligocarpum}}
{{Wikilífverur|Acer oligocarpum}}
[[Flokkur:Hlynir]]
k57480pcqiqxmfht1h34x6ggx9omxh4
Acer sino-oblongum
0
166783
1986870
1745662
2026-11-12T22:28:06Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986870
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| image =
| image_caption =
|status = EN
|status_system = IUCN3.1
|status_ref = <ref name="iucn status 20 November 2021">{{cite iucn |author=Crowley, D. |date=2020 |title=''Acer sino-oblongum'' |volume=2020 |page=e.T191460A1983954 |doi=10.2305/IUCN.UK.2020-1.RLTS.T191460A1983954.en |access-date=20 November 2021}}</ref>
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Sápuberjabálkur]] (''Sapindales'')
| familia = [[Sápuberjaætt]] (''Sapindaceae'')
| genus = [[Hlynir]] (''Acer'')
| subgenus = Acer sect. Palmata
| species = '''''A. sino-oblongum'''''
| binomial = ''Acer sino-oblongum''
| binomial_authority = [[Franklin Post Metcalf|F.P.Metcalf]] 1932
| range_map =
| range_map_caption =
| synonyms_ref =
| synonyms=
}}
'''Acer sino-oblongum'''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16824959|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> er [[lauftré]] af ættkvísl [[hlynir|hlyna]] (Acer) sem er frá suðuraustur [[Kína]] (Hong Kong og Guangdong).<ref name="Flora of China">[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200013107 Flora of China, ''Acer sino-oblongum'' F. P. Metcalf, 1932. 滨海枫 bin hai feng ]</ref><ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:56806-1|title=Acer sino-oblongum F.P.Metcalf {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2022-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227152403/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:56806-1|archive-date=2021-12-27|url-status=dead}}</ref> Hann verður um 7 m hár.
==Tilvísanir==
{{reflist}}
{{Commonscat|Acer sino-oblongum}}
{{Wikilífverur|Acer sino-oblongum}}
[[Flokkur:Hlynir]]
2djfhjb55raig6rnezp7ym9o4eseq2x
Acer wangchii
0
166784
1986873
1745664
2026-11-12T22:28:11Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986873
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| image =
| image_caption =
| status =
| status_system =
| status_ref =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Sápuberjabálkur]] (''Sapindales'')
| familia = [[Sápuberjaætt]] (''Sapindaceae'')
| genus = [[Hlynir]] (''Acer'')
| subgenus = Acer sect. Palmata
| species = '''''A. wangchii'''''
| binomial = ''Acer wangchii''
| binomial_authority = [[W.P.Fang]] 1966<ref name = "C132">Fang, 1966 ''In: Acta Phytotax. Sin. 11: 168''</ref>
| range_map =
| range_map_caption =
| synonyms_ref =
| synonyms = ''Acer wangchii'' subsp.'' tsinyunense'' <small>[[Wen Pei Fang|W.P. Fang]]</small>
}}
'''Acer wangchii'''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16825016|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> er sígrænt [[lauftré]] af ættkvísl [[hlynir|hlyna]] (Acer) sem er frá suðvestur [[Kína]]([[Guangxi]] og [[Guizhou]]).<ref name=e>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200013139 Flora of China, ''Acer wangchii'' W. P. Fang, 1966. <big>天峨枫</big> tian e feng ]</ref><ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:56845-1|title=Acer wangchii W.P.Fang {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2022-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227152346/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:56845-1|archive-date=2021-12-27|url-status=dead}}</ref> Hann verður um 15 m hár.
==Tilvísanir==
{{reflist}}
{{Commonscat|Acer wangchii}}
{{Wikilífverur|Acer wangchii}}
[[Flokkur:Hlynir]]
3il0n5upmnk5gol8mpdlx8h785dumf4
Acer oliverianum
0
166875
1986866
1748401
2026-11-12T22:27:54Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986866
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| image = Acer_oliverianum_kz1.jpg
| image_caption =
| status =
| status_system =
| status_ref =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Sápuberjabálkur]] (''Sapindales'')
| familia = [[Sápuberjaætt]] (''Sapindaceae'')
| genus = [[Hlynir]] (''Acer'')
| subgenus = Acer sect. Palmata
| species = '''''A. oliverianum'''''
| binomial = ''Acer oliverianum''
| binomial_authority = [[Ferdinand Albin Pax|Pax]] 1889
| range_map =
| range_map_caption =
| synonyms_ref = <ref name=autogenerated1>[http://www.plantexplorers.com/twiningvine/product_info.php/products_id/876 Plant Explorers, ''Acer oliverianum'' : Twining Vine Garden]</ref><ref>[http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2616109 The Plant List, ''Acer oliverianum'' subsp. ''formosanum'' (Koidz.) A.E.Murray ]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref>
| synonyms = ''Acer serrulatum'' <small>Hayata</small>
}}
'''Acer oliverianum'''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16824823|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 53528187|accessdate= 2019-11-11}}</ref> er [[lauftré]] af ættkvísl [[hlynir|hlyna]] (Acer) sem er frá [[Kína]].<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:781423-1|title=Acer oliverianum Pax {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2022-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227152331/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:781423-1|archive-date=2021-12-27|url-status=dead}}</ref> Hann getur orðið allt að 7 m hár.<ref name=e>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200013061 Flora of China, ''Acer oliverianum'' Pax, 1897. <big>五裂枫</big> wu lie feng ]</ref>
==Tilvísanir==
{{reflist}}
{{Commonscat|Acer oliverianum}}
{{Wikilífverur|Acer oliverianum}}
[[Flokkur:Hlynir]]
4wln73cqypf2f5zpkeyagksiv14hp7j
Erla Hulda Halldórsdóttir
0
167259
1986965
1980905
2026-11-13T01:58:27Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986965
wikitext
text/x-wiki
'''Erla Hulda Halldórsdóttir''' (f. 1966) er prófessor í [[sagnfræði]] við Sagnfræði- og heimspekideild [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]]. Hún hefur sérhæft sig í kvenna- og kynjasögu og varði árið 2011 doktorsritgerð sína, ''Nútímans konur''. ''Menntun kvenna og mótun kyngervis á Íslandi 1850-1903''.
2024 hlaut hún viðurkenningu Hagþenkis fyrir ritið ''Strá fyrir straumi: ævi Sigríðar Pálsdóttur 1809-1871.''
2025 hlaut hún verðlaun konunglegu Gústafs Adolfs akademíunnar í sænskri alþýðumenningu. Verðlaunin hlaut hún úr verðlaunasjóði Torsten Janckes fyrir rannsóknir sínar á kynjasögu og á sviði skriftarkunnáttu.<ref>{{Cite web|url=https://hi.is/frettir/erla_hulda_faer_verdlaun_konunglegu_gustafs_adolfs_akademiunnar|title=Erla Hulda fær verðlaun konunglegu Gústafs Adolfs akademíunnar|website=Háskóli Íslands|language=is|access-date=2025-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20251110051444/https://hi.is/frettir/erla_hulda_faer_verdlaun_konunglegu_gustafs_adolfs_akademiunnar|archive-date=2025-11-10|url-status=dead}}</ref>
== Útgefnar bækur ==
2020 ''- Konur sem kjósa: Aldarsaga.'' (Meðhöfundar eru [[Ragnheiður Kristjánsdóttir]], [[Kristín Svava Tómasdóttir]] og Þorgerður H. Þorvaldsdóttir.)
2023 - ''Ég er þinn elskari: Bréf Baldvins Einarssonar til Kristrúnar Jónsdóttur 1825-1832''
2024 - ''Strá fyrir straumi: ævi Sigríðar Pálsdóttir 1809-1871.'' {{stubbur|æviágrip}}
{{f|1966}}
[[Flokkur:Íslenskir sagnfræðingar]]
[[Flokkur:Prófessorar við Háskóla Íslands]]
[[Flokkur:Íslenskar konur]]
[[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum á Laugarvatni]]
ewwaryt0pzdjy74z2mr03jdngqn5dr8
Faðir minn er róinn
0
168318
1986971
1961835
2026-11-13T02:11:45Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986971
wikitext
text/x-wiki
{{Wikiheimild|Faðir minn er róinn|Faðir minn er róinn}}
'''Faðir minn er róinn''' er gömul íslensk [[þula]] sem hefur verið einhvers konar ''ljóðaleikur'' fyrir börn fyrr á öldum.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=Ljóðmál|útgefandi=Stofnun Árna Magnússonar, Reykjavík|ár=2002|höfundur=Jón Samsonarson|bls=103}}</ref> Um ljóðaleiki er átt við þegar fóstra tekur barn á kné sér og rær með það í takt við hreyfingu barnsins.<ref name=":0" /> Yfirleitt fylgdi ljóðasöngur með í kjölfarið. Þessi þula var send Fornfræðafélaginu í Kaupmannahöfn árið 1853.<ref name=":0" /> Til er önnur uppskrift af þulunni með rithönd Lárusar Helgasonar, sonar Helga Sigurðssonar á Melum (Lbs. 3387 8vo).<ref name=":0" />
== Heimildir ==
<references />
== Tenglar ==
* https://web.archive.org/web/20220703230541/https://www.ismus.is/erindi/3173
[[Flokkur:Þulur]]
iz7jixuqu8dry5u0zlhg55jo3oqqe4n
Bárður minn á jökli
0
168319
1986915
1951450
2026-11-13T00:13:32Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986915
wikitext
text/x-wiki
{{Wikiheimild|Bárður minn á jökli|Bárður minn á jökli}}
'''Bárður minn á jökli''' er íslensk [[þula]] eða forneskjubæn. Hún var einnig kölluð „þófaraþula" fyrir þær sakir, að menn töldu að þófið gengi betur ef þeir (þ.e. þófararnir) færu með þuluna við vinnu sína. Þulan er varðveitt t.d. í handriti Jóns Norðmanns (1820-1877) í [[Barð (Fljótum)|Barði]] í [[Fljót|Fljótum]]. (Lbs. 539 4to,). Um þuluna segir Jón Norðmann sjálfur: „Þessa bæn nudda þófarar stundum fyrir munni sér, þegar þeir eru að þæfa. Ekki hefi eg heyrt hana alla fyrr en 1862".<ref>{{Bókaheimild|titill=Ljóðmál|höfundur=Jón Samsonarson|útgefandi=Stofnun Árna Magnússonar, Reykjavík|ár=2002|bls=70-71}}</ref>
Þá er þulan stundum talin hafa verið bæn til [[Bárður Snæfellsás|Bárðar Snæfellsáss]], sbr. þjóðsöguna um Þæfusteininn á Snæfellsnesi.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.snerpa.is/net/thjod/thaefu.htm|titill=Þæfusteinn á Snæfellsnesi|útgefandi=Jón Árnason}}</ref>
Þulan þekktist enn víða um land til sveita um miðja 20. öld.
== Tenglar ==
* https://web.archive.org/web/20240311182801/https://www.ismus.is/erindi/4234
* https://www.ismus.is/tjodfraedi/hljodrit/1025461{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}
== Heimildir ==
[[Flokkur:Þulur]]
suyiincns3xp89b27ltr7kffj6qd3jc
Apis mellifera scutellata
0
169116
1986890
1963116
2026-11-12T23:01:29Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986890
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name =
| image = Apis mellifera subsp scutellata, Phakama, a.jpg
| image_width = 250px
| image_caption =
| regnum = [[Dýraríki]] (''[[Animalia]]'')
| phylum = [[Liðdýr]] (''[[Arthropoda]]'')
| classis = [[Skordýr]] (''[[Insecta]]'')
| ordo = [[Æðvængjur]] (''[[Hymenoptera]]'')
| subordo = [[Broddvespur]] (''[[Apocrita]]'')
| superfamilia = ''[[Apoidea]]''
| familia = ''[[Apidae]]''
| subfamilia = ''[[Apinae]]''
| tribus = ''[[Apini]]''
| genus = ''[[Apis]]''
| species = '''''[[Apis mellifera|A. mellifera]]'''''
| binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758
| trinomial = Apis mellifera scutellata
| trinomial_authority = [[Amédée Louis Michel Lepeletier|Lepeletier]], 1836
| range_map = Cape and African Honey Bee range.svg
| range_map_caption = Útbreiðsla A. m. capensis er merkt græn og A.m. scutellata blá. Blendingssvæði er grátt.
| synonyms =
| synonyms_ref =
}}
'''Apis mellifera scutellata''' er ein undirtegund alibýflugna. Útbreiðsla hennar er á hálendi mið og suðurhluta [[Afríka|Afríku]] ([[Kenía]], [[Tansanía]] og [[Suður-Afríka|Suður-Afríku]], í 600 til 2000m hæð).<ref name="Radloff">S.E. Radloff, H.R. Hepburn, M.H. Villet (1997): The honeybees, Apis mellifera Linnaeus (Hymenoptera: Apidae), of woodland savanna of southeastern Africa. African Entomology 5(1): 19–27.</ref> Hún er önnur formóðir svonefndra [[Afrískar býflugur|drápsbýflugna]] sem hafa breiðst út í Suður- og Mið- Ameríku og oft valdið verulegum vandræðum.
Þrátt fyrir verulega árásargirni er undirtegundin vel metin í hunangsframleiðslu vegna sjúkdómaþols og hraða uppbyggingar búa og sérstaklega mikillar hunangsframleiðslu. Á síðari tímum hefur komið upp afbrigði af [[Apis mellifera capensis|A. m. capensis]] (skyld og lík undirtegund) sem er með þernur sem geta verpt drottningum ([[meyæxlun]]). Vegna skyldleikans virðast þær geta komist inn í búið án vandkvæða, og með fjölda drottninga svelta þær á endanum búið sem þær setjast að í.<ref>[https://web.archive.org/web/20070927200451/http://www.culturaapicola.com.ar/apuntes/genetica/100_locus_determina_partenogenesis_obreras.pdf A single locus determines thelytokous parthenogenesis of laying honeybee workers (Apis mellifera capensis). PDF 92 Kb. H.M.G.. Lattorff, R.F.A. Moritz; S. Fuchs. Heredity (2005), 1–5]</ref>
== Tilvísanir ==
{{Reflist}}
* [https://web.archive.org/web/20170320193105/http://www.atlashymenoptera.net/pagetaxon.asp?tx_id=4948 ''Apis mellifera scutellata'']. In: [http://www.atlashymenoptera.net/default.asp Atlas Hymenoptera] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219210053/http://www.atlashymenoptera.net/default.asp |date=2020-02-19 }}, sótt 23. ágúst 2022.
* Friedrich Ruttner: ''Naturgeschichte der Honigbienen.'' Franckh-Kosmos-Verlag, Stuttgart 1992, ISBN 3-440-09125-2.
* Ruttner F. (1988) Biogeography and Taxonomy of Honeybees, Springer-Verlag, Berlín.
{{commonscat|Apis mellifera scutellata}}
{{Wikilífverur|Apis mellifera scutellata}}
[[Flokkur:Býflugur]]
6ywua6ou4jmd8k6bjgkfqju23fhv6uu
Apis mellifera syriaca
0
169118
1986891
1963119
2026-11-12T23:01:54Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986891
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name =
| image = Apis mellifera syriaca 01.jpg
| image_width = 250px
| image_caption =
| regnum = [[Dýraríki]] (''[[Animalia]]'')
| phylum = [[Liðdýr]] (''[[Arthropoda]]'')
| classis = [[Skordýr]] (''[[Insecta]]'')
| ordo = [[Æðvængjur]] (''[[Hymenoptera]]'')
| subordo = [[Broddvespur]] (''[[Apocrita]]'')
| superfamilia = ''[[Apoidea]]''
| familia = ''[[Apidae]]''
| subfamilia = ''[[Apinae]]''
| tribus = ''[[Apini]]''
| genus = ''[[Apis]]''
| species = '''''[[Apis mellifera|A. mellifera]]'''''
| binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758
| trinomial = Apis mellifera syriaca
| trinomial_authority = [[Alexander Stepanowitsch Skorikow|Skorikov]], 1929
| synonyms =
| synonyms_ref =
}}
'''Apis mellifera syriaca''' er ein undirtegund alibýflugna. Útbreiðsla hennar er í Miðausturlondum. Mörk útbreiðslunnar eru óviss, en hún er nytjuð í [[Sýrland]]i, suður [[Írak]]og [[Jórdanía|Jórdaníu]].<ref>[http://www.bienenzuchtverein-sulzbach-rosenberg.de/1782164.html Die Syrische Biene - Apis mellifera syriaca] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220705190945/https://bienenzuchtverein-sulzbach-rosenberg.de/1782164.html |date=2022-07-05 }}, abgerufen am 26. November 2018.</ref>
== Tilvísanir ==
{{Reflist}}
* [https://web.archive.org/web/20170321005231/http://www.atlashymenoptera.net/pagetaxon.asp?tx_id=4951 ''Apis mellifera syriaca'']. In: [http://www.atlashymenoptera.net/default.asp Atlas Hymenoptera] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219210053/http://www.atlashymenoptera.net/default.asp |date=2020-02-19 }}, abgerufen am 26. November 2018.
* Friedrich Ruttner: ''Naturgeschichte der Honigbienen.'' Franckh-Kosmos-Verlag, Stuttgart 1992, ISBN 3-440-09125-2.
* Ruttner F. (1988) Biogeography and Taxonomy of Honeybees, Springer-Verlag, Berlín.
{{commonscat|Apis mellifera syriaca}}
{{Wikilífverur|Apis mellifera syriaca}}
[[Flokkur:Býflugur]]
euth916opst9agbxxxlgoawk64v7xxu
Kjötungar
0
169825
1986832
1770361
2026-11-12T14:02:49Z
Akigka
183
1986832
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name = Kjötungar
| status =
| image = Colorado Creodonta.JPG
| image_caption = Ættkvíslir kjötungar frá Colorado; talið að ofan: ''[[Tritemnodon]]'', ''[[Patriofelis]]'', ''[[Machaeroides]]'', og ''[[Sinopa]]''.
| regnum = [[Dýraríki]] (''[[Animalia]]'')
| phylum = [[Seildýr]] (''[[Chordata]]'')
| subphylum = [[Hryggdýr]] (''[[Vertabrata]]'')
| classis = [[Spendýr]] (''[[Mammalia]]'')
| ordo = †''Creodonta''
| ordo_authority = [[Edward Drinker Cope|Cope]], 1875<ref name=Cope-1875>{{cite book |first=Edward Drinker |last=Cope |title=On the Supposed Carnivora of the Eocene of the Rocky Mountains |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/1677414#page/492/mode/1up |work=Proceedings of the Academy of Natural Sciences, Philadelphia |volume=27 |pages=444–449 |year=1875}}</ref>
| subdivision_ranks = Ættir
| subdivision =
* †[[Hyaenodonta]]
* †[[Oxyaenidae]]
| synonyms =
{{collapsible list |bullets=true |title=Listi yfir samheiti:
|Creodontia
|Creodontidae {{small|(Winkler, 1893)}}<ref>T. C. Winkler (1893.) "De Gewervelde Dieren van Het Verleden." Palaeontologische Studiën in Telyer’s Museum 1-291</ref>
|Creodontiformes {{small|(Kinman, 1994)}}<ref>Kenneth E. Kinman (1994.) "The Kinman System: Toward a Stable Cladisto-Eclectic Classification of Organisms: Living and Extinct, 48 Phyla, 269 Classes, 1,719 Orders", Hays, Kan. (P. O. Box 1377, Hays 67601), 88 pages</ref>
|Creodontina {{small|(Pearse, 1936)}}<ref>Arthur Sperry Pearse, (1936) [https://archive.org/details/zoologicalnamesl1936pear/page/24/mode/2up?q=Creodontina "Zoological names. A list of phyla, classes, and orders, prepared for section F, American Association for the Advancement of Science"] American Association for the Advancement of Science</ref>
|Creophaga {{small|(Kretzoi, 1945)}}<ref>Miklos Kretzoi (1945) "Bemerkungen über das Raubtiersystem." Annales Historico-Naturales Musei Nationalis Hungarici, Budapest, vol. 38, pp. 59-83.</ref>
|Hyaenodontia {{small|(Romer, 1966)}}<ref>Romer, A. S. (1966.) "Vertebrate Paleontology." University of Chicago Press, Chicago; 3rd edition {{ISBN|0-7167-1822-7}}</ref>
|Paracarnivora {{small|(Kretzoi, 1929)}}<ref>Kretzoi, N. (1929.) "Materialien zur phylogenetischen Klassifikation der Aeluroïdeen. X Congres International de Zoologie, Budapest 1927., 2, 1293–1355.</ref>
|Pseudocreodi {{small|(Matthew, 1909)}}<ref>W. D. Matthew (1909.) [https://digitallibrary.amnh.org/handle/2246/5744 "The Carnivora and Insectivora of the Bridger Basin, middle Eocene."] Memoirs of the American Museum of Natural History 9:289-567</ref>
|Subdidelphia {{small|(Trouessart, 1879)}}<ref>Trouessart, E. L. (1879.) "Catalogue des mammifères vivants et fossiles. III. Insectivora." Rev. Mag. Zool. 3è ser. 7: 219 – 285.</ref>
}}
}}
'''Kjötungar''' eða '''kjöttönnungar''' ([[fræðiheiti]]: ''Creodonta'') er útdauður ættbálkur [[legkökudýr]]a sem var uppi frá [[árpaleósen]] (eða [[síðkrít]]) að [[síðmíósen]] í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]], [[Evrasía|Evrasíu]] og [[Afríka|Afríku]].<ref name="Solé2013a">{{cite journal|author1=Solé, Floréal|author2=Smith, Thierry|year=2013|url=https://popups.uliege.be/1374-8505/index.php?id=4346&file=1&pid=4283|title=Dispersals of placental carnivorous mammals (Carnivoramorpha, Oxyaenodonta & Hyaenodontida) near the Paleocene-Eocene boundary: a climatic and almost worldwide story|journal=Geologica Belgica|volume=16|number=4|pages=254–261}}</ref> Upphaflega voru kjötungar taldir ein grein spendýra og forveri [[rándýr]]a, en nú er talið að um sé að ræða hóp tveggja fylkinga: ''[[Oxyaenidae]]''<ref name=":2">{{cite journal |last=Gunnel |first=Gregg F. |author2=Gingerich, Philip D. |date=30 Sep 1991 |title=Systematics and evolution of late Paleocene and early Eocene Oxyaenidae (Mammalia, Creodonta) in the Clarks Fork Basin, Wyoming |url=http://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/48543/2/ID397.pdf |journal=Contributions from the Museum of Paleontology |publisher=The University of Michigan |volume=28 |issue=7 |pages=141–180 |access-date=2010-01-03}}</ref> og ''[[Hyaenodonta]]''.<ref name=":1">{{cite journal |last1=Borths |first1=Matthew R. |last2=Holroyd |first2=Patricia A. |last3=Seiffert |first3=Erik R. |year=2016 |title=Hyainailourine and teratodontine cranial material from the late Eocene of Egypt and the application of parsimony and Bayesian methods to the phylogeny and biogeography of Hyaenodonta (Placentalia, Mammalia) |journal=PeerJ |volume=4 |doi=10.7717/peerj.2639 |pmc=5111901 |pmid=27867761 |doi-access=free |article-number=e2639}}</ref>
Kjötungar voru helsta fylking rándýra frá því fyrir 55 milljón árum þar til fyrir 35 milljón árum. Tegundafjöldinn varð mestur á [[eósen]].<ref>{{cite book |last1=Lambert |first1=David |url=https://archive.org/details/fieldguidetopreh00lamb |title=The Field Guide to Prehistoric Life |collaboration=The Diagram Group |publisher=Facts on File Publications |year=1985 |isbn=978-0-8160-1125-4 |location=New York}}</ref> Fyrstu stóru kjötætuspendýrin komu til sögunnar með útbreiðslu ''Oxyaenidae''-tegunda á [[síðpaleósen]].<ref name="Janis1998">{{cite book |last1=Janis |first1=Christine M. |last2=Baskin |first2=Jon A. |last3=Berta |first3=Annalisa |first4=John J. |last4=Flynn |first5=Gregg F. |last5=Gunnell |first6=Robert M. Jr. |last6=Hunt |first7= Larry D. |last7=Martin |first8=Kathleen |last8=Munthe |date=1998 |chapter=Carnivorous mammals |chapter-url={{google books Á [[paleógen]] voru kjötungategundir helstu landrándýrin í gamla heiminum.<ref name="Rose2005">{{cite book |last1=Rose |first1=Kenneth David |title=The Rise of Placental Mammals: Origins and relationships of the major extant clades |last2=Archibald |first2=J. David |publisher=Johns Hopkins University Press |year=2005 |location=Baltimore, MD}}</ref> Í Afríku voru ''Hyaenodonta''-tegundir ríkjandi kjötætur frá paleógen að mið[[míósen]].<ref>{{Cite book |last=Kingdon |first=Jonathan |url=https://archive.org/details/eastafricanmamma0001king_b0r8/page/6/mode/2up |title=East African Mammals: An Atlas of Evolution in Africa |year=1974 |volume=1 |location=Chicago: University of Chicago Press |publication-date=1974 |language=English}}</ref>
== Tenglar ==
{{reflist}}
[[Flokkur:Spendýr]]
{{stubbur}}
q9xwug20c01v1530qvd3faau4tc14cg
1986833
1986832
2026-11-12T14:03:57Z
Akigka
183
1986833
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name = Kjötungar
| status =
| image = Colorado Creodonta.JPG
| image_caption = Ættkvíslir kjötungar frá Colorado; talið að ofan: ''[[Tritemnodon]]'', ''[[Patriofelis]]'', ''[[Machaeroides]]'', og ''[[Sinopa]]''.
| regnum = [[Dýraríki]] (''[[Animalia]]'')
| phylum = [[Seildýr]] (''[[Chordata]]'')
| subphylum = [[Hryggdýr]] (''[[Vertabrata]]'')
| classis = [[Spendýr]] (''[[Mammalia]]'')
| ordo = †''Creodonta''
| ordo_authority = [[Edward Drinker Cope|Cope]], 1875<ref name=Cope-1875>{{cite book |first=Edward Drinker |last=Cope |title=On the Supposed Carnivora of the Eocene of the Rocky Mountains |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/1677414#page/492/mode/1up |work=Proceedings of the Academy of Natural Sciences, Philadelphia |volume=27 |pages=444–449 |year=1875}}</ref>
| subdivision_ranks = Ættir
| subdivision =
* †[[Hyaenodonta]]
* †[[Oxyaenidae]]
| synonyms =
{{collapsible list |bullets=true |title=Listi yfir samheiti:
|Creodontia
|Creodontidae {{small|(Winkler, 1893)}}<ref>T. C. Winkler (1893.) "De Gewervelde Dieren van Het Verleden." Palaeontologische Studiën in Telyer’s Museum 1-291</ref>
|Creodontiformes {{small|(Kinman, 1994)}}<ref>Kenneth E. Kinman (1994.) "The Kinman System: Toward a Stable Cladisto-Eclectic Classification of Organisms: Living and Extinct, 48 Phyla, 269 Classes, 1,719 Orders", Hays, Kan. (P. O. Box 1377, Hays 67601), 88 pages</ref>
|Creodontina {{small|(Pearse, 1936)}}<ref>Arthur Sperry Pearse, (1936) [https://archive.org/details/zoologicalnamesl1936pear/page/24/mode/2up?q=Creodontina "Zoological names. A list of phyla, classes, and orders, prepared for section F, American Association for the Advancement of Science"] American Association for the Advancement of Science</ref>
|Creophaga {{small|(Kretzoi, 1945)}}<ref>Miklos Kretzoi (1945) "Bemerkungen über das Raubtiersystem." Annales Historico-Naturales Musei Nationalis Hungarici, Budapest, vol. 38, pp. 59-83.</ref>
|Hyaenodontia {{small|(Romer, 1966)}}<ref>Romer, A. S. (1966.) "Vertebrate Paleontology." University of Chicago Press, Chicago; 3rd edition {{ISBN|0-7167-1822-7}}</ref>
|Paracarnivora {{small|(Kretzoi, 1929)}}<ref>Kretzoi, N. (1929.) "Materialien zur phylogenetischen Klassifikation der Aeluroïdeen. X Congres International de Zoologie, Budapest 1927., 2, 1293–1355.</ref>
|Pseudocreodi {{small|(Matthew, 1909)}}<ref>W. D. Matthew (1909.) [https://digitallibrary.amnh.org/handle/2246/5744 "The Carnivora and Insectivora of the Bridger Basin, middle Eocene."] Memoirs of the American Museum of Natural History 9:289-567</ref>
|Subdidelphia {{small|(Trouessart, 1879)}}<ref>Trouessart, E. L. (1879.) "Catalogue des mammifères vivants et fossiles. III. Insectivora." Rev. Mag. Zool. 3è ser. 7: 219 – 285.</ref>
}}
}}
'''Kjötungar''' eða '''kjöttönnungar''' ([[fræðiheiti]]: ''Creodonta'') er útdauður ættbálkur [[legkökudýr]]a sem var uppi frá [[árpaleósen]] (eða [[síðkrít]]) að [[síðmíósen]] í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]], [[Evrasía|Evrasíu]] og [[Afríka|Afríku]].<ref name="Solé2013a">{{cite journal|author1=Solé, Floréal|author2=Smith, Thierry|year=2013|url=https://popups.uliege.be/1374-8505/index.php?id=4346&file=1&pid=4283|title=Dispersals of placental carnivorous mammals (Carnivoramorpha, Oxyaenodonta & Hyaenodontida) near the Paleocene-Eocene boundary: a climatic and almost worldwide story|journal=Geologica Belgica|volume=16|number=4|pages=254–261}}</ref> Upphaflega voru kjötungar taldir ein grein spendýra og forveri [[rándýr]]a, en nú er talið að um sé að ræða hóp tveggja fylkinga: ''[[Oxyaenidae]]''<ref name=":2">{{cite journal |last=Gunnel |first=Gregg F. |author2=Gingerich, Philip D. |date=30 Sep 1991 |title=Systematics and evolution of late Paleocene and early Eocene Oxyaenidae (Mammalia, Creodonta) in the Clarks Fork Basin, Wyoming |url=http://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/48543/2/ID397.pdf |journal=Contributions from the Museum of Paleontology |publisher=The University of Michigan |volume=28 |issue=7 |pages=141–180 |access-date=2010-01-03}}</ref> og ''[[Hyaenodonta]]''.<ref name=":1">{{cite journal |last1=Borths |first1=Matthew R. |last2=Holroyd |first2=Patricia A. |last3=Seiffert |first3=Erik R. |year=2016 |title=Hyainailourine and teratodontine cranial material from the late Eocene of Egypt and the application of parsimony and Bayesian methods to the phylogeny and biogeography of Hyaenodonta (Placentalia, Mammalia) |journal=PeerJ |volume=4 |doi=10.7717/peerj.2639 |pmc=5111901 |pmid=27867761 |doi-access=free |article-number=e2639}}</ref>
Kjötungar voru helsta fylking rándýra frá því fyrir 55 milljón árum þar til fyrir 35 milljón árum. Tegundafjöldinn varð mestur á [[eósen]].<ref>{{cite book |last1=Lambert |first1=David |url=https://archive.org/details/fieldguidetopreh00lamb |title=The Field Guide to Prehistoric Life |collaboration=The Diagram Group |publisher=Facts on File Publications |year=1985 |isbn=978-0-8160-1125-4 |location=New York}}</ref> Fyrstu stóru kjötætuspendýrin komu til sögunnar með útbreiðslu ''Oxyaenidae''-tegunda á [[síðpaleósen]].<ref name="Janis1998">{{cite book |last1=Janis |first1=Christine M. |last2=Baskin |first2=Jon A. |last3=Berta |first3=Annalisa |first4=John J. |last4=Flynn |first5=Gregg F. |last5=Gunnell |first6=Robert M. Jr. |last6=Hunt |first7= Larry D. |last7=Martin |first8=Kathleen |last8=Munthe |date=1998 |chapter=Carnivorous mammals |pages=73–90 |editor1-first=Christine M. |editor1-last=Janis |editor2-first=Kathleen M. |editor2-last=Scott |editor3-first=Louis L. |editor3-last=Jacobs |series=Evolution of Tertiary Mammals of North America |volume=1 |title=Terrestrial Carnivores, Ungulates, and Ungulatelike Mammals |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-35519-3 }}</ref>}}</ref> Á [[paleógen]] voru kjötungategundir helstu landrándýrin í gamla heiminum.<ref name="Rose2005">{{cite book |last1=Rose |first1=Kenneth David |title=The Rise of Placental Mammals: Origins and relationships of the major extant clades |last2=Archibald |first2=J. David |publisher=Johns Hopkins University Press |year=2005 |location=Baltimore, MD}}</ref> Í Afríku voru ''Hyaenodonta''-tegundir ríkjandi kjötætur frá paleógen að mið[[míósen]].<ref>{{Cite book |last=Kingdon |first=Jonathan |url=https://archive.org/details/eastafricanmamma0001king_b0r8/page/6/mode/2up |title=East African Mammals: An Atlas of Evolution in Africa |year=1974 |volume=1 |location=Chicago: University of Chicago Press |publication-date=1974 |language=English}}</ref>
== Tenglar ==
{{reflist}}
[[Flokkur:Spendýr]]
{{stubbur}}
01hor99i5chsxmvvyywer546yd60hzk
1986834
1986833
2026-11-12T14:04:59Z
Akigka
183
1986834
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name = Kjötungar
| status =
| image = Colorado Creodonta.JPG
| image_caption = Ættkvíslir kjötungar frá Colorado; talið að ofan: ''[[Tritemnodon]]'', ''[[Patriofelis]]'', ''[[Machaeroides]]'', og ''[[Sinopa]]''.
| regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'')
| phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'')
| subphylum = [[Hryggdýr]] (''Vertabrata'')
| classis = [[Spendýr]] (''Mammalia'')
| ordo = †''Creodonta''
| ordo_authority = [[Edward Drinker Cope|Cope]], 1875<ref name=Cope-1875>{{cite book |first=Edward Drinker |last=Cope |title=On the Supposed Carnivora of the Eocene of the Rocky Mountains |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/1677414#page/492/mode/1up |work=Proceedings of the Academy of Natural Sciences, Philadelphia |volume=27 |pages=444–449 |year=1875}}</ref>
| subdivision_ranks = Ættir
| subdivision =
* †[[Hyaenodonta]]
* †[[Oxyaenidae]]
| synonyms =
{{collapsible list |bullets=true |title=Listi yfir samheiti:
|Creodontia
|Creodontidae {{small|(Winkler, 1893)}}<ref>T. C. Winkler (1893.) "De Gewervelde Dieren van Het Verleden." Palaeontologische Studiën in Telyer’s Museum 1-291</ref>
|Creodontiformes {{small|(Kinman, 1994)}}<ref>Kenneth E. Kinman (1994.) "The Kinman System: Toward a Stable Cladisto-Eclectic Classification of Organisms: Living and Extinct, 48 Phyla, 269 Classes, 1,719 Orders", Hays, Kan. (P. O. Box 1377, Hays 67601), 88 pages</ref>
|Creodontina {{small|(Pearse, 1936)}}<ref>Arthur Sperry Pearse, (1936) [https://archive.org/details/zoologicalnamesl1936pear/page/24/mode/2up?q=Creodontina "Zoological names. A list of phyla, classes, and orders, prepared for section F, American Association for the Advancement of Science"] American Association for the Advancement of Science</ref>
|Creophaga {{small|(Kretzoi, 1945)}}<ref>Miklos Kretzoi (1945) "Bemerkungen über das Raubtiersystem." Annales Historico-Naturales Musei Nationalis Hungarici, Budapest, vol. 38, pp. 59-83.</ref>
|Hyaenodontia {{small|(Romer, 1966)}}<ref>Romer, A. S. (1966.) "Vertebrate Paleontology." University of Chicago Press, Chicago; 3rd edition {{ISBN|0-7167-1822-7}}</ref>
|Paracarnivora {{small|(Kretzoi, 1929)}}<ref>Kretzoi, N. (1929.) "Materialien zur phylogenetischen Klassifikation der Aeluroïdeen. X Congres International de Zoologie, Budapest 1927., 2, 1293–1355.</ref>
|Pseudocreodi {{small|(Matthew, 1909)}}<ref>W. D. Matthew (1909.) [https://digitallibrary.amnh.org/handle/2246/5744 "The Carnivora and Insectivora of the Bridger Basin, middle Eocene."] Memoirs of the American Museum of Natural History 9:289-567</ref>
|Subdidelphia {{small|(Trouessart, 1879)}}<ref>Trouessart, E. L. (1879.) "Catalogue des mammifères vivants et fossiles. III. Insectivora." Rev. Mag. Zool. 3è ser. 7: 219 – 285.</ref>
}}
}}
'''Kjötungar''' eða '''kjöttönnungar''' ([[fræðiheiti]]: ''Creodonta'') er útdauður ættbálkur [[legkökudýr]]a sem var uppi frá [[árpaleósen]] (eða [[síðkrít]]) að [[síðmíósen]] í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]], [[Evrasía|Evrasíu]] og [[Afríka|Afríku]].<ref name="Solé2013a">{{cite journal|author1=Solé, Floréal|author2=Smith, Thierry|year=2013|url=https://popups.uliege.be/1374-8505/index.php?id=4346&file=1&pid=4283|title=Dispersals of placental carnivorous mammals (Carnivoramorpha, Oxyaenodonta & Hyaenodontida) near the Paleocene-Eocene boundary: a climatic and almost worldwide story|journal=Geologica Belgica|volume=16|number=4|pages=254–261}}</ref> Upphaflega voru kjötungar taldir ein grein spendýra og forveri [[rándýr]]a, en nú er talið að um sé að ræða hóp tveggja fylkinga: ''[[Oxyaenidae]]''<ref name=":2">{{cite journal |last=Gunnel |first=Gregg F. |author2=Gingerich, Philip D. |date=30 Sep 1991 |title=Systematics and evolution of late Paleocene and early Eocene Oxyaenidae (Mammalia, Creodonta) in the Clarks Fork Basin, Wyoming |url=http://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/48543/2/ID397.pdf |journal=Contributions from the Museum of Paleontology |publisher=The University of Michigan |volume=28 |issue=7 |pages=141–180 |access-date=2010-01-03}}</ref> og ''[[Hyaenodonta]]''.<ref name=":1">{{cite journal |last1=Borths |first1=Matthew R. |last2=Holroyd |first2=Patricia A. |last3=Seiffert |first3=Erik R. |year=2016 |title=Hyainailourine and teratodontine cranial material from the late Eocene of Egypt and the application of parsimony and Bayesian methods to the phylogeny and biogeography of Hyaenodonta (Placentalia, Mammalia) |journal=PeerJ |volume=4 |doi=10.7717/peerj.2639 |pmc=5111901 |pmid=27867761 |doi-access=free |article-number=e2639}}</ref>
Kjötungar voru helsta fylking rándýra frá því fyrir 55 milljón árum þar til fyrir 35 milljón árum. Tegundafjöldinn varð mestur á [[eósen]].<ref>{{cite book |last1=Lambert |first1=David |url=https://archive.org/details/fieldguidetopreh00lamb |title=The Field Guide to Prehistoric Life |collaboration=The Diagram Group |publisher=Facts on File Publications |year=1985 |isbn=978-0-8160-1125-4 |location=New York}}</ref> Fyrstu stóru kjötætuspendýrin komu til sögunnar með útbreiðslu ''Oxyaenidae''-tegunda á [[síðpaleósen]].<ref name="Janis1998">{{cite book |last1=Janis |first1=Christine M. |last2=Baskin |first2=Jon A. |last3=Berta |first3=Annalisa |first4=John J. |last4=Flynn |first5=Gregg F. |last5=Gunnell |first6=Robert M. Jr. |last6=Hunt |first7= Larry D. |last7=Martin |first8=Kathleen |last8=Munthe |date=1998 |chapter=Carnivorous mammals |pages=73–90 |editor1-first=Christine M. |editor1-last=Janis |editor2-first=Kathleen M. |editor2-last=Scott |editor3-first=Louis L. |editor3-last=Jacobs |series=Evolution of Tertiary Mammals of North America |volume=1 |title=Terrestrial Carnivores, Ungulates, and Ungulatelike Mammals |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-35519-3 }}</ref>}}</ref> Á [[paleógen]] voru kjötungategundir helstu landrándýrin í gamla heiminum.<ref name="Rose2005">{{cite book |last1=Rose |first1=Kenneth David |title=The Rise of Placental Mammals: Origins and relationships of the major extant clades |last2=Archibald |first2=J. David |publisher=Johns Hopkins University Press |year=2005 |location=Baltimore, MD}}</ref> Í Afríku voru ''Hyaenodonta''-tegundir ríkjandi kjötætur frá paleógen að mið[[míósen]].<ref>{{Cite book |last=Kingdon |first=Jonathan |url=https://archive.org/details/eastafricanmamma0001king_b0r8/page/6/mode/2up |title=East African Mammals: An Atlas of Evolution in Africa |year=1974 |volume=1 |location=Chicago: University of Chicago Press |publication-date=1974 |language=English}}</ref>
== Tenglar ==
{{reflist}}
[[Flokkur:Spendýr]]
{{stubbur}}
ba8dfpebz948lfw3xocdwgjid021kr1
1986835
1986834
2026-11-12T14:05:44Z
Akigka
183
1986835
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name = Kjötungar
| status =
| image = Colorado Creodonta.JPG
| image_caption = Ættkvíslir kjötungar frá Colorado; talið að ofan: ''[[Tritemnodon]]'', ''[[Patriofelis]]'', ''[[Machaeroides]]'', og ''[[Sinopa]]''.
| regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'')
| phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'')
| subphylum = [[Hryggdýr]] (''Vertabrata'')
| classis = [[Spendýr]] (''Mammalia'')
| ordo = †''Creodonta''
| ordo_authority = [[Edward Drinker Cope|Cope]], 1875<ref name=Cope-1875>{{cite book |first=Edward Drinker |last=Cope |title=On the Supposed Carnivora of the Eocene of the Rocky Mountains |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/1677414#page/492/mode/1up |work=Proceedings of the Academy of Natural Sciences, Philadelphia |volume=27 |pages=444–449 |year=1875}}</ref>
| subdivision_ranks = Ættir
| subdivision =
* †[[Hyaenodonta]]
* †[[Oxyaenidae]]
| synonyms =
{{collapsible list |bullets=true |title=Listi yfir samheiti:
|Creodontia
|Creodontidae {{small|(Winkler, 1893)}}<ref>T. C. Winkler (1893.) "De Gewervelde Dieren van Het Verleden." Palaeontologische Studiën in Telyer’s Museum 1-291</ref>
|Creodontiformes {{small|(Kinman, 1994)}}<ref>Kenneth E. Kinman (1994.) "The Kinman System: Toward a Stable Cladisto-Eclectic Classification of Organisms: Living and Extinct, 48 Phyla, 269 Classes, 1,719 Orders", Hays, Kan. (P. O. Box 1377, Hays 67601), 88 pages</ref>
|Creodontina {{small|(Pearse, 1936)}}<ref>Arthur Sperry Pearse, (1936) [https://archive.org/details/zoologicalnamesl1936pear/page/24/mode/2up?q=Creodontina "Zoological names. A list of phyla, classes, and orders, prepared for section F, American Association for the Advancement of Science"] American Association for the Advancement of Science</ref>
|Creophaga {{small|(Kretzoi, 1945)}}<ref>Miklos Kretzoi (1945) "Bemerkungen über das Raubtiersystem." Annales Historico-Naturales Musei Nationalis Hungarici, Budapest, vol. 38, pp. 59-83.</ref>
|Hyaenodontia {{small|(Romer, 1966)}}<ref>Romer, A. S. (1966.) "Vertebrate Paleontology." University of Chicago Press, Chicago; 3rd edition {{ISBN|0-7167-1822-7}}</ref>
|Paracarnivora {{small|(Kretzoi, 1929)}}<ref>Kretzoi, N. (1929.) "Materialien zur phylogenetischen Klassifikation der Aeluroïdeen. X Congres International de Zoologie, Budapest 1927., 2, 1293–1355.</ref>
|Pseudocreodi {{small|(Matthew, 1909)}}<ref>W. D. Matthew (1909.) [https://digitallibrary.amnh.org/handle/2246/5744 "The Carnivora and Insectivora of the Bridger Basin, middle Eocene."] Memoirs of the American Museum of Natural History 9:289-567</ref>
|Subdidelphia {{small|(Trouessart, 1879)}}<ref>Trouessart, E. L. (1879.) "Catalogue des mammifères vivants et fossiles. III. Insectivora." Rev. Mag. Zool. 3è ser. 7: 219 – 285.</ref>
}}
}}
'''Kjötungar''' eða '''kjöttönnungar''' ([[fræðiheiti]]: ''Creodonta'') er útdauður ættbálkur [[legkökudýr]]a sem var uppi frá [[árpaleósen]] (eða [[síðkrít]]) að [[síðmíósen]] í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]], [[Evrasía|Evrasíu]] og [[Afríka|Afríku]].<ref name="Solé2013a">{{cite journal|author1=Solé, Floréal|author2=Smith, Thierry|year=2013|url=https://popups.uliege.be/1374-8505/index.php?id=4346&file=1&pid=4283|title=Dispersals of placental carnivorous mammals (Carnivoramorpha, Oxyaenodonta & Hyaenodontida) near the Paleocene-Eocene boundary: a climatic and almost worldwide story|journal=Geologica Belgica|volume=16|number=4|pages=254–261}}</ref> Upphaflega voru kjötungar taldir ein grein spendýra og forveri [[rándýr]]a, en nú er talið að um sé að ræða hóp tveggja ættbálka: ''[[Oxyaenidae]]''<ref name=":2">{{cite journal |last=Gunnel |first=Gregg F. |author2=Gingerich, Philip D. |date=30 Sep 1991 |title=Systematics and evolution of late Paleocene and early Eocene Oxyaenidae (Mammalia, Creodonta) in the Clarks Fork Basin, Wyoming |url=http://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/48543/2/ID397.pdf |journal=Contributions from the Museum of Paleontology |publisher=The University of Michigan |volume=28 |issue=7 |pages=141–180 |access-date=2010-01-03}}</ref> og ''[[Hyaenodonta]]''.<ref name=":1">{{cite journal |last1=Borths |first1=Matthew R. |last2=Holroyd |first2=Patricia A. |last3=Seiffert |first3=Erik R. |year=2016 |title=Hyainailourine and teratodontine cranial material from the late Eocene of Egypt and the application of parsimony and Bayesian methods to the phylogeny and biogeography of Hyaenodonta (Placentalia, Mammalia) |journal=PeerJ |volume=4 |doi=10.7717/peerj.2639 |pmc=5111901 |pmid=27867761 |doi-access=free |article-number=e2639}}</ref>
Kjötungar voru helsta fylking rándýra frá því fyrir 55 milljón árum þar til fyrir 35 milljón árum. Tegundafjöldinn varð mestur á [[eósen]].<ref>{{cite book |last1=Lambert |first1=David |url=https://archive.org/details/fieldguidetopreh00lamb |title=The Field Guide to Prehistoric Life |collaboration=The Diagram Group |publisher=Facts on File Publications |year=1985 |isbn=978-0-8160-1125-4 |location=New York}}</ref> Fyrstu stóru kjötætuspendýrin komu til sögunnar með útbreiðslu ''Oxyaenidae''-tegunda á [[síðpaleósen]].<ref name="Janis1998">{{cite book |last1=Janis |first1=Christine M. |last2=Baskin |first2=Jon A. |last3=Berta |first3=Annalisa |first4=John J. |last4=Flynn |first5=Gregg F. |last5=Gunnell |first6=Robert M. Jr. |last6=Hunt |first7= Larry D. |last7=Martin |first8=Kathleen |last8=Munthe |date=1998 |chapter=Carnivorous mammals |pages=73–90 |editor1-first=Christine M. |editor1-last=Janis |editor2-first=Kathleen M. |editor2-last=Scott |editor3-first=Louis L. |editor3-last=Jacobs |series=Evolution of Tertiary Mammals of North America |volume=1 |title=Terrestrial Carnivores, Ungulates, and Ungulatelike Mammals |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-35519-3 }}</ref>}}</ref> Á [[paleógen]] voru kjötungategundir helstu landrándýrin í gamla heiminum.<ref name="Rose2005">{{cite book |last1=Rose |first1=Kenneth David |title=The Rise of Placental Mammals: Origins and relationships of the major extant clades |last2=Archibald |first2=J. David |publisher=Johns Hopkins University Press |year=2005 |location=Baltimore, MD}}</ref> Í Afríku voru ''Hyaenodonta''-tegundir ríkjandi kjötætur frá paleógen að mið[[míósen]].<ref>{{Cite book |last=Kingdon |first=Jonathan |url=https://archive.org/details/eastafricanmamma0001king_b0r8/page/6/mode/2up |title=East African Mammals: An Atlas of Evolution in Africa |year=1974 |volume=1 |location=Chicago: University of Chicago Press |publication-date=1974 |language=English}}</ref>
== Tenglar ==
{{reflist}}
[[Flokkur:Spendýr]]
{{stubbur}}
ru5kexx3q84lx89efl7ua061zz3lk11
1986836
1986835
2026-11-12T14:06:26Z
Akigka
183
1986836
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name = Kjötungar
| status =
| image = Colorado Creodonta.JPG
| image_caption = Ættkvíslir kjötungar frá Colorado; talið að ofan: ''[[Tritemnodon]]'', ''[[Patriofelis]]'', ''[[Machaeroides]]'', og ''[[Sinopa]]''.
| regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'')
| phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'')
| subphylum = [[Hryggdýr]] (''Vertabrata'')
| classis = [[Spendýr]] (''Mammalia'')
| ordo = †''Creodonta''
| ordo_authority = [[Edward Drinker Cope|Cope]], 1875<ref name=Cope-1875>{{cite book |first=Edward Drinker |last=Cope |title=On the Supposed Carnivora of the Eocene of the Rocky Mountains |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/1677414#page/492/mode/1up |work=Proceedings of the Academy of Natural Sciences, Philadelphia |volume=27 |pages=444–449 |year=1875}}</ref>
| subdivision_ranks = Ættir
| subdivision =
* †[[Hyaenodonta]]
* †[[Oxyaenidae]]
| synonyms =
{{collapsible list |bullets=true |title=Listi yfir samheiti:
|Creodontia
|Creodontidae {{small|(Winkler, 1893)}}<ref>T. C. Winkler (1893.) "De Gewervelde Dieren van Het Verleden." Palaeontologische Studiën in Telyer’s Museum 1-291</ref>
|Creodontiformes {{small|(Kinman, 1994)}}<ref>Kenneth E. Kinman (1994.) "The Kinman System: Toward a Stable Cladisto-Eclectic Classification of Organisms: Living and Extinct, 48 Phyla, 269 Classes, 1,719 Orders", Hays, Kan. (P. O. Box 1377, Hays 67601), 88 pages</ref>
|Creodontina {{small|(Pearse, 1936)}}<ref>Arthur Sperry Pearse, (1936) [https://archive.org/details/zoologicalnamesl1936pear/page/24/mode/2up?q=Creodontina "Zoological names. A list of phyla, classes, and orders, prepared for section F, American Association for the Advancement of Science"] American Association for the Advancement of Science</ref>
|Creophaga {{small|(Kretzoi, 1945)}}<ref>Miklos Kretzoi (1945) "Bemerkungen über das Raubtiersystem." Annales Historico-Naturales Musei Nationalis Hungarici, Budapest, vol. 38, pp. 59-83.</ref>
|Hyaenodontia {{small|(Romer, 1966)}}<ref>Romer, A. S. (1966.) "Vertebrate Paleontology." University of Chicago Press, Chicago; 3rd edition {{ISBN|0-7167-1822-7}}</ref>
|Paracarnivora {{small|(Kretzoi, 1929)}}<ref>Kretzoi, N. (1929.) "Materialien zur phylogenetischen Klassifikation der Aeluroïdeen. X Congres International de Zoologie, Budapest 1927., 2, 1293–1355.</ref>
|Pseudocreodi {{small|(Matthew, 1909)}}<ref>W. D. Matthew (1909.) [https://digitallibrary.amnh.org/handle/2246/5744 "The Carnivora and Insectivora of the Bridger Basin, middle Eocene."] Memoirs of the American Museum of Natural History 9:289-567</ref>
|Subdidelphia {{small|(Trouessart, 1879)}}<ref>Trouessart, E. L. (1879.) "Catalogue des mammifères vivants et fossiles. III. Insectivora." Rev. Mag. Zool. 3è ser. 7: 219 – 285.</ref>
}}
}}
'''Kjötungar''' eða '''kjöttönnungar''' ([[fræðiheiti]]: ''Creodonta'') er útdauður ættbálkur [[legkökudýr]]a sem var uppi frá [[árpaleósen]] (eða [[síðkrít]]) að [[síðmíósen]] í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]], [[Evrasía|Evrasíu]] og [[Afríka|Afríku]].<ref name="Solé2013a">{{cite journal|author1=Solé, Floréal|author2=Smith, Thierry|year=2013|url=https://popups.uliege.be/1374-8505/index.php?id=4346&file=1&pid=4283|title=Dispersals of placental carnivorous mammals (Carnivoramorpha, Oxyaenodonta & Hyaenodontida) near the Paleocene-Eocene boundary: a climatic and almost worldwide story|journal=Geologica Belgica|volume=16|number=4|pages=254–261}}</ref> Upphaflega voru kjötungar taldir ein grein spendýra og forveri [[rándýr]]a, en nú er talið að um sé að ræða hóp tveggja ættbálka: ''[[Oxyaenidae]]''<ref name=":2">{{cite journal |last=Gunnel |first=Gregg F. |author2=Gingerich, Philip D. |date=30 Sep 1991 |title=Systematics and evolution of late Paleocene and early Eocene Oxyaenidae (Mammalia, Creodonta) in the Clarks Fork Basin, Wyoming |url=http://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/48543/2/ID397.pdf |journal=Contributions from the Museum of Paleontology |publisher=The University of Michigan |volume=28 |issue=7 |pages=141–180 |access-date=2010-01-03}}</ref> og ''[[Hyaenodonta]]''.<ref name=":1">{{cite journal |last1=Borths |first1=Matthew R. |last2=Holroyd |first2=Patricia A. |last3=Seiffert |first3=Erik R. |year=2016 |title=Hyainailourine and teratodontine cranial material from the late Eocene of Egypt and the application of parsimony and Bayesian methods to the phylogeny and biogeography of Hyaenodonta (Placentalia, Mammalia) |journal=PeerJ |volume=4 |doi=10.7717/peerj.2639 |pmc=5111901 |pmid=27867761 |doi-access=free |article-number=e2639}}</ref>
Kjötungar voru helsta fylking rándýra frá því fyrir 55 milljón árum þar til fyrir 35 milljón árum. Tegundafjöldinn varð mestur á [[eósen]].<ref>{{cite book |last1=Lambert |first1=David |url=https://archive.org/details/fieldguidetopreh00lamb |title=The Field Guide to Prehistoric Life |collaboration=The Diagram Group |publisher=Facts on File Publications |year=1985 |isbn=978-0-8160-1125-4 |location=New York}}</ref> Fyrstu stóru kjötætuspendýrin komu til sögunnar með útbreiðslu ''Oxyaenidae''-tegunda á [[síðpaleósen]].<ref name="Janis1998">{{cite book |last1=Janis |first1=Christine M. |last2=Baskin |first2=Jon A. |last3=Berta |first3=Annalisa |first4=John J. |last4=Flynn |first5=Gregg F. |last5=Gunnell |first6=Robert M. Jr. |last6=Hunt |first7= Larry D. |last7=Martin |first8=Kathleen |last8=Munthe |date=1998 |chapter=Carnivorous mammals |pages=73–90 |editor1-first=Christine M. |editor1-last=Janis |editor2-first=Kathleen M. |editor2-last=Scott |editor3-first=Louis L. |editor3-last=Jacobs |series=Evolution of Tertiary Mammals of North America |volume=1 |title=Terrestrial Carnivores, Ungulates, and Ungulatelike Mammals |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-35519-3 }}</ref> Á [[paleógen]] voru kjötungategundir helstu landrándýrin í gamla heiminum.<ref name="Rose2005">{{cite book |last1=Rose |first1=Kenneth David |title=The Rise of Placental Mammals: Origins and relationships of the major extant clades |last2=Archibald |first2=J. David |publisher=Johns Hopkins University Press |year=2005 |location=Baltimore, MD}}</ref> Í Afríku voru ''Hyaenodonta''-tegundir ríkjandi kjötætur frá paleógen að mið[[míósen]].<ref>{{Cite book |last=Kingdon |first=Jonathan |url=https://archive.org/details/eastafricanmamma0001king_b0r8/page/6/mode/2up |title=East African Mammals: An Atlas of Evolution in Africa |year=1974 |volume=1 |location=Chicago: University of Chicago Press |publication-date=1974 |language=English}}</ref>
== Tenglar ==
{{reflist}}
[[Flokkur:Spendýr]]
{{stubbur}}
8i7ucwl494d7w82azz58f1fjycuook3
1986837
1986836
2026-11-12T14:08:42Z
Akigka
183
1986837
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name = Kjötungar
| status =
| image = Colorado Creodonta.JPG
| image_caption = Ættkvíslir kjötungar frá Colorado; talið að ofan: ''[[Tritemnodon]]'', ''[[Patriofelis]]'', ''[[Machaeroides]]'', og ''[[Sinopa]]''.
| regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'')
| phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'')
| subphylum = [[Hryggdýr]] (''Vertabrata'')
| classis = [[Spendýr]] (''Mammalia'')
| ordo = †''Creodonta''
| ordo_authority = [[Edward Drinker Cope|Cope]], 1875<ref name=Cope-1875>{{cite book |first=Edward Drinker |last=Cope |title=On the Supposed Carnivora of the Eocene of the Rocky Mountains |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/1677414#page/492/mode/1up |work=Proceedings of the Academy of Natural Sciences, Philadelphia |volume=27 |pages=444–449 |year=1875}}</ref>
| subdivision_ranks = Ættir
| subdivision =
* †[[Hyaenodonta]]
* †[[Oxyaenidae]]
| synonyms =
{{collapsible list |bullets=true |title=Listi yfir samheiti:
|Creodontia
|Creodontidae {{small|(Winkler, 1893)}}<ref>T. C. Winkler (1893.) "De Gewervelde Dieren van Het Verleden." Palaeontologische Studiën in Telyer’s Museum 1-291</ref>
|Creodontiformes {{small|(Kinman, 1994)}}<ref>Kenneth E. Kinman (1994.) "The Kinman System: Toward a Stable Cladisto-Eclectic Classification of Organisms: Living and Extinct, 48 Phyla, 269 Classes, 1,719 Orders", Hays, Kan. (P. O. Box 1377, Hays 67601), 88 pages</ref>
|Creodontina {{small|(Pearse, 1936)}}<ref>Arthur Sperry Pearse, (1936) [https://archive.org/details/zoologicalnamesl1936pear/page/24/mode/2up?q=Creodontina "Zoological names. A list of phyla, classes, and orders, prepared for section F, American Association for the Advancement of Science"] American Association for the Advancement of Science</ref>
|Creophaga {{small|(Kretzoi, 1945)}}<ref>Miklos Kretzoi (1945) "Bemerkungen über das Raubtiersystem." Annales Historico-Naturales Musei Nationalis Hungarici, Budapest, vol. 38, pp. 59-83.</ref>
|Hyaenodontia {{small|(Romer, 1966)}}<ref>Romer, A. S. (1966.) "Vertebrate Paleontology." University of Chicago Press, Chicago; 3rd edition {{ISBN|0-7167-1822-7}}</ref>
|Paracarnivora {{small|(Kretzoi, 1929)}}<ref>Kretzoi, N. (1929.) "Materialien zur phylogenetischen Klassifikation der Aeluroïdeen. X Congres International de Zoologie, Budapest 1927., 2, 1293–1355.</ref>
|Pseudocreodi {{small|(Matthew, 1909)}}<ref>W. D. Matthew (1909.) [https://digitallibrary.amnh.org/handle/2246/5744 "The Carnivora and Insectivora of the Bridger Basin, middle Eocene."] Memoirs of the American Museum of Natural History 9:289-567</ref>
|Subdidelphia {{small|(Trouessart, 1879)}}<ref>Trouessart, E. L. (1879.) "Catalogue des mammifères vivants et fossiles. III. Insectivora." Rev. Mag. Zool. 3è ser. 7: 219 – 285.</ref>
}}
}}
'''Kjötungar''' eða '''kjöttönnungar''' ([[fræðiheiti]]: ''Creodonta'') er útdauður ættbálkur [[legkökudýr]]a sem var uppi frá [[árpaleósen]] (eða [[síðkrít]]) að síð[[míósen]] í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]], [[Evrasía|Evrasíu]] og [[Afríka|Afríku]].<ref name="Solé2013a">{{cite journal|author1=Solé, Floréal|author2=Smith, Thierry|year=2013|url=https://popups.uliege.be/1374-8505/index.php?id=4346&file=1&pid=4283|title=Dispersals of placental carnivorous mammals (Carnivoramorpha, Oxyaenodonta & Hyaenodontida) near the Paleocene-Eocene boundary: a climatic and almost worldwide story|journal=Geologica Belgica|volume=16|number=4|pages=254–261}}</ref> Upphaflega voru kjötungar taldir ein grein spendýra og forveri [[rándýr]]a, en nú er talið að um sé að ræða hóp tveggja ættbálka: ''[[Oxyaenidae]]''<ref name=":2">{{cite journal |last=Gunnel |first=Gregg F. |author2=Gingerich, Philip D. |date=30 Sep 1991 |title=Systematics and evolution of late Paleocene and early Eocene Oxyaenidae (Mammalia, Creodonta) in the Clarks Fork Basin, Wyoming |url=http://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/48543/2/ID397.pdf |journal=Contributions from the Museum of Paleontology |publisher=The University of Michigan |volume=28 |issue=7 |pages=141–180 |access-date=2010-01-03}}</ref> og ''[[Hyaenodonta]]''.<ref name=":1">{{cite journal |last1=Borths |first1=Matthew R. |last2=Holroyd |first2=Patricia A. |last3=Seiffert |first3=Erik R. |year=2016 |title=Hyainailourine and teratodontine cranial material from the late Eocene of Egypt and the application of parsimony and Bayesian methods to the phylogeny and biogeography of Hyaenodonta (Placentalia, Mammalia) |journal=PeerJ |volume=4 |doi=10.7717/peerj.2639 |pmc=5111901 |pmid=27867761 |doi-access=free |article-number=e2639}}</ref>
Kjötungar voru helsta fylking rándýra frá því fyrir 55 milljón árum þar til fyrir 35 milljón árum. Tegundafjöldinn varð mestur á [[eósen]].<ref>{{cite book |last1=Lambert |first1=David |url=https://archive.org/details/fieldguidetopreh00lamb |title=The Field Guide to Prehistoric Life |collaboration=The Diagram Group |publisher=Facts on File Publications |year=1985 |isbn=978-0-8160-1125-4 |location=New York}}</ref> Fyrstu stóru kjötætuspendýrin komu til sögunnar með útbreiðslu ''Oxyaenidae''-tegunda á síð[[paleósen]].<ref name="Janis1998">{{cite book |last1=Janis |first1=Christine M. |last2=Baskin |first2=Jon A. |last3=Berta |first3=Annalisa |first4=John J. |last4=Flynn |first5=Gregg F. |last5=Gunnell |first6=Robert M. Jr. |last6=Hunt |first7= Larry D. |last7=Martin |first8=Kathleen |last8=Munthe |date=1998 |chapter=Carnivorous mammals |pages=73–90 |editor1-first=Christine M. |editor1-last=Janis |editor2-first=Kathleen M. |editor2-last=Scott |editor3-first=Louis L. |editor3-last=Jacobs |series=Evolution of Tertiary Mammals of North America |volume=1 |title=Terrestrial Carnivores, Ungulates, and Ungulatelike Mammals |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-35519-3 }}</ref> Á [[paleógen]] voru kjötungategundir helstu landrándýrin í gamla heiminum.<ref name="Rose2005">{{cite book |last1=Rose |first1=Kenneth David |title=The Rise of Placental Mammals: Origins and relationships of the major extant clades |last2=Archibald |first2=J. David |publisher=Johns Hopkins University Press |year=2005 |location=Baltimore, MD}}</ref> Í Afríku voru ''Hyaenodonta''-tegundir ríkjandi kjötætur frá paleógen að miðmíósen.<ref>{{Cite book |last=Kingdon |first=Jonathan |url=https://archive.org/details/eastafricanmamma0001king_b0r8/page/6/mode/2up |title=East African Mammals: An Atlas of Evolution in Africa |year=1974 |volume=1 |location=Chicago: University of Chicago Press |publication-date=1974 |language=English}}</ref>
== Tenglar ==
{{reflist}}
[[Flokkur:Spendýr]]
{{stubbur}}
bbi0o4tnmy6j6mg0ei7o5i1cu093w7c
1986838
1986837
2026-11-12T14:09:25Z
Akigka
183
1986838
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name = Kjötungar
| status =
| image = Colorado Creodonta.JPG
| image_caption = Ættkvíslir kjötungar frá Colorado; talið að ofan: ''[[Tritemnodon]]'', ''[[Patriofelis]]'', ''[[Machaeroides]]'', og ''[[Sinopa]]''.
| regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'')
| phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'')
| subphylum = [[Hryggdýr]] (''Vertabrata'')
| classis = [[Spendýr]] (''Mammalia'')
| ordo = †''Creodonta''
| ordo_authority = [[Edward Drinker Cope|Cope]], 1875<ref name=Cope-1875>{{cite book |first=Edward Drinker |last=Cope |title=On the Supposed Carnivora of the Eocene of the Rocky Mountains |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/1677414#page/492/mode/1up |work=Proceedings of the Academy of Natural Sciences, Philadelphia |volume=27 |pages=444–449 |year=1875}}</ref>
| subdivision_ranks = Ættir
| subdivision =
* †[[Hyaenodonta]]
* †[[Oxyaenidae]]
| synonyms =
{{collapsible list |bullets=true |title=Listi yfir samheiti:
|Creodontia
|Creodontidae {{small|(Winkler, 1893)}}<ref>T. C. Winkler (1893.) "De Gewervelde Dieren van Het Verleden." Palaeontologische Studiën in Telyer’s Museum 1-291</ref>
|Creodontiformes {{small|(Kinman, 1994)}}<ref>Kenneth E. Kinman (1994.) "The Kinman System: Toward a Stable Cladisto-Eclectic Classification of Organisms: Living and Extinct, 48 Phyla, 269 Classes, 1,719 Orders", Hays, Kan. (P. O. Box 1377, Hays 67601), 88 pages</ref>
|Creodontina {{small|(Pearse, 1936)}}<ref>Arthur Sperry Pearse, (1936) [https://archive.org/details/zoologicalnamesl1936pear/page/24/mode/2up?q=Creodontina "Zoological names. A list of phyla, classes, and orders, prepared for section F, American Association for the Advancement of Science"] American Association for the Advancement of Science</ref>
|Creophaga {{small|(Kretzoi, 1945)}}<ref>Miklos Kretzoi (1945) "Bemerkungen über das Raubtiersystem." Annales Historico-Naturales Musei Nationalis Hungarici, Budapest, vol. 38, pp. 59-83.</ref>
|Hyaenodontia {{small|(Romer, 1966)}}<ref>Romer, A. S. (1966.) "Vertebrate Paleontology." University of Chicago Press, Chicago; 3rd edition {{ISBN|0-7167-1822-7}}</ref>
|Paracarnivora {{small|(Kretzoi, 1929)}}<ref>Kretzoi, N. (1929.) "Materialien zur phylogenetischen Klassifikation der Aeluroïdeen. X Congres International de Zoologie, Budapest 1927., 2, 1293–1355.</ref>
|Pseudocreodi {{small|(Matthew, 1909)}}<ref>W. D. Matthew (1909.) [https://digitallibrary.amnh.org/handle/2246/5744 "The Carnivora and Insectivora of the Bridger Basin, middle Eocene."] Memoirs of the American Museum of Natural History 9:289-567</ref>
|Subdidelphia {{small|(Trouessart, 1879)}}<ref>Trouessart, E. L. (1879.) "Catalogue des mammifères vivants et fossiles. III. Insectivora." Rev. Mag. Zool. 3è ser. 7: 219 – 285.</ref>
}}
}}
'''Kjötungar''' eða '''kjöttönnungar''' ([[fræðiheiti]]: ''Creodonta'') er útdauður ættbálkur [[legkökudýr]]a sem var uppi frá ár[[paleósen]] (eða [[síðkrít]]) að síð[[míósen]] í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]], [[Evrasía|Evrasíu]] og [[Afríka|Afríku]].<ref name="Solé2013a">{{cite journal|author1=Solé, Floréal|author2=Smith, Thierry|year=2013|url=https://popups.uliege.be/1374-8505/index.php?id=4346&file=1&pid=4283|title=Dispersals of placental carnivorous mammals (Carnivoramorpha, Oxyaenodonta & Hyaenodontida) near the Paleocene-Eocene boundary: a climatic and almost worldwide story|journal=Geologica Belgica|volume=16|number=4|pages=254–261}}</ref> Upphaflega voru kjötungar taldir ein grein spendýra og forveri [[rándýr]]a, en nú er talið að um sé að ræða hóp tveggja ættbálka: ''[[Oxyaenidae]]''<ref name=":2">{{cite journal |last=Gunnel |first=Gregg F. |author2=Gingerich, Philip D. |date=30 Sep 1991 |title=Systematics and evolution of late Paleocene and early Eocene Oxyaenidae (Mammalia, Creodonta) in the Clarks Fork Basin, Wyoming |url=http://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/48543/2/ID397.pdf |journal=Contributions from the Museum of Paleontology |publisher=The University of Michigan |volume=28 |issue=7 |pages=141–180 |access-date=2010-01-03}}</ref> og ''[[Hyaenodonta]]''.<ref name=":1">{{cite journal |last1=Borths |first1=Matthew R. |last2=Holroyd |first2=Patricia A. |last3=Seiffert |first3=Erik R. |year=2016 |title=Hyainailourine and teratodontine cranial material from the late Eocene of Egypt and the application of parsimony and Bayesian methods to the phylogeny and biogeography of Hyaenodonta (Placentalia, Mammalia) |journal=PeerJ |volume=4 |doi=10.7717/peerj.2639 |pmc=5111901 |pmid=27867761 |doi-access=free |article-number=e2639}}</ref>
Kjötungar voru helsta fylking rándýra frá því fyrir 55 milljón árum þar til fyrir 35 milljón árum. Tegundafjöldinn varð mestur á [[eósen]].<ref>{{cite book |last1=Lambert |first1=David |url=https://archive.org/details/fieldguidetopreh00lamb |title=The Field Guide to Prehistoric Life |collaboration=The Diagram Group |publisher=Facts on File Publications |year=1985 |isbn=978-0-8160-1125-4 |location=New York}}</ref> Fyrstu stóru kjötætuspendýrin komu til sögunnar með útbreiðslu ''Oxyaenidae''-tegunda á síðpaleósen.<ref name="Janis1998">{{cite book |last1=Janis |first1=Christine M. |last2=Baskin |first2=Jon A. |last3=Berta |first3=Annalisa |first4=John J. |last4=Flynn |first5=Gregg F. |last5=Gunnell |first6=Robert M. Jr. |last6=Hunt |first7= Larry D. |last7=Martin |first8=Kathleen |last8=Munthe |date=1998 |chapter=Carnivorous mammals |pages=73–90 |editor1-first=Christine M. |editor1-last=Janis |editor2-first=Kathleen M. |editor2-last=Scott |editor3-first=Louis L. |editor3-last=Jacobs |series=Evolution of Tertiary Mammals of North America |volume=1 |title=Terrestrial Carnivores, Ungulates, and Ungulatelike Mammals |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-35519-3 }}</ref> Á [[paleógen]] voru kjötungategundir helstu landrándýrin í gamla heiminum.<ref name="Rose2005">{{cite book |last1=Rose |first1=Kenneth David |title=The Rise of Placental Mammals: Origins and relationships of the major extant clades |last2=Archibald |first2=J. David |publisher=Johns Hopkins University Press |year=2005 |location=Baltimore, MD}}</ref> Í Afríku voru ''Hyaenodonta''-tegundir ríkjandi kjötætur frá paleógen að miðmíósen.<ref>{{Cite book |last=Kingdon |first=Jonathan |url=https://archive.org/details/eastafricanmamma0001king_b0r8/page/6/mode/2up |title=East African Mammals: An Atlas of Evolution in Africa |year=1974 |volume=1 |location=Chicago: University of Chicago Press |publication-date=1974 |language=English}}</ref>
== Tenglar ==
{{reflist}}
[[Flokkur:Spendýr]]
{{stubbur}}
hj7pmye2w2cipvp8vj9qvvch90i9ceu
Dúntoppur
0
171110
1986959
1798563
2026-11-13T01:37:33Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986959
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| image = Lonicera_xylosteum_skogstry.jpg
| image_caption =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Stúfubálkur]] (''Dipsacales'')
| familia = [[Geitblaðsætt]] (''Caprifoliaceae'')
| genus = ''[[Lonicera]]''
| species = '''''L. xylosteum'''''
| binomial = ''Lonicera xylosteum''
| binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]]<ref name = "col53640002">L. (1753) , In: Sp. Pl. 1: 174</ref>
| synonyms = {{collapsible list|bullets = true
|title=<small>Samheiti</small>
|''Lonicera vulgare'' <small>Roehl.</small>
|''Lonicera dumetorum'' <small>[[Conrad Moench|Moench]]</small>
|''Lonicera vulgaris'' <small>Roehl.</small>
|''Lonicera rubra'' <small>[[Jean-Emmanuel Gilibert|Gilib.]]</small>
|''Lonicera ochroleuca'' <small>St. Lag.</small>
|''Lonicera dumetorum'' <small>[[Christiaan Hendrik Persoon|Pers.]]</small>
|''Lonicera cotinifolia'' <small>[[Carl Anton von Meyer|C. A. Mey.]]</small>
|''Lonicera dumetorum'' <small>Delarb.</small>
|''Lonicera dumetorum'' <small>[[Jean-Baptiste de Lamarck|Lam.]]</small>
}}
| synonyms_ref =
}}
'''Dúntoppur''' ([[fræðiheiti]] ''Lonicera alpigena''<ref name = "COL">{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/3VZJR|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 43292100|accessdate = 2019-11-11}}</ref>) er runni af [[geitblaðsætt]] ættaður meginlandi Evrópu austur til mið Síberíu.<ref name="POWO">{{cite web |title= Lonicera xylosteum L. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science |url= https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:149194-1 |website= Plants of the World Online |access-date= 2021-02-18 |language= en |archive-url= https://web.archive.org/web/20211209142452/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:149194-1 |archive-date= 2021-12-09 |url-status= dead}}</ref> Hann verður um 3 m hár og álíka breiður. Blómin eru ilmandi, gulleit og berin rauð (einstaka sinnum gul), vægt eitruð.
Hann þrífst vel á Íslandi.<ref>[http://www.lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&pId=852&fl=2 Dúntoppur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221208231635/http://www.lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&pId=852&fl=2 |date=2022-12-08 }} - (Lystigarður Akureyrar)</ref>
== Heimild ==
{{reflist}}
{{commonscat|Lonicera xylosteum|dúntopp}}
{{Wikilífverur|Lonicera xylosteum|dúntopp}}
[[Flokkur:Geitblaðsætt]]
ehnslqdvxhl5izxyrnys1rhy73u0y3z
Baugatoppur
0
172052
1986900
1798511
2026-11-12T23:31:05Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986900
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| image = Lonicera utahensis 6356.JPG
| image_caption =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Stúfubálkur]] (''Dipsacales'')
| familia = [[Geitblaðsætt]] (''Caprifoliaceae'')
| genus = ''[[Lonicera]]''
| species = '''''L. utahensis'''''
| binomial = ''Lonicera utahensis''
| binomial_authority = [[Sereno Watson|S. Wats.]]<ref name = "col53639988">S. Wats. (1871) , In: Bot. King's Exped. 133</ref>
| synonyms = ''Caprifolium utahense'' <small>([[Sereno Watson|S. Wats.]]) [[Carl Ernst Otto Kuntze|Kuntze]]</small><br>''Xylosteon utahensis'' <small>([[Sereno Watson|S. Wats.]]) Howell</small>
| synonyms_ref =
}}
'''Baugatoppur''' ([[fræðiheiti]] ''Lonicera utahensis''<ref name = "COL">{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/3VZHS|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 43292100|accessdate = 2019-11-11}}</ref>) er runni af [[geitblaðsætt]] ættaður frá vesturhluta N-Ameríku.<ref name="POWO">{{cite web |title= Lonicera utahensis S.Watson {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science |url= https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:149160-1 |website= Plants of the World Online |access-date= 2023-01-22 |language= en |archive-url= https://web.archive.org/web/20230122184719/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:149160-1 |archive-date= 2023-01-22 |url-status= dead}}</ref>
Hann hefur lítið eitt verið reyndur á Íslandi og þrífst vel.<ref>[http://www.lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&pId=3958&fl=2 Baugatoppur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230122184727/http://www.lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&pId=3958&fl=2 |date=2023-01-22 }} - (Lystigarður Akureyrar)</ref>
== Heimild ==
{{reflist}}
{{commonscat|Lonicera utahensis|baugatopp}}
{{Wikilífverur|Lonicera utahensis|baugatopp}}
{{stubbur|plöntur}}
[[Flokkur:Geitblaðsætt]]
1akyajd3wt2a65k8x9i6zr1la3he3rx
Legkökudýr
0
172454
1986841
1794798
2026-11-12T14:12:11Z
Akigka
183
1986841
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name = Legkökudýr
| image = Eutheria.png
| regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'')
| phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'')
| classis = [[Spendýr]] (''Mammalia'')
| subclassis = ''[[Theria]]''
| infraclassis = '''''Eutheria'''''
| infraclassis_authority = [[Theodore Gill|Gill]], 1872
}}
'''Legkökudýr''' ([[fræðiheiti]]: ''Eutheria'') eru innflokkur [[Spendýr|spendýra]].<ref>{{Bókaheimild|titill=Undraveröld dýranna - spendýr (fyrsti hluti)|höfundur=Óskar Ingimarsson|höfundur2=Þorsteinn Thorarensen|útgefandi=Fjölvi|ár=1988|bls=46}}</ref>
== Heimildaskrá ==
{{reflist}}
{{commonscat|Eutheria|legkökudýr}}
{{Wikilífverur|Eutheria|legkökudýr}}
[[Flokkur:Spendýr]]
[[Flokkur:Legkökudýr| ]]
{{stubbur}}
8ybhilgn79rw8ajat1b6x38f866x3fa
1986842
1986841
2026-11-12T14:12:20Z
Akigka
183
1986842
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name = Legkökudýr
| image = Eutheria.png
| regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'')
| phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'')
| classis = [[Spendýr]] (''Mammalia'')
| subclassis = ''[[Theria]]''
| infraclassis = '''''Eutheria'''''
| infraclassis_authority = [[Theodore Gill|Gill]], 1872
}}
'''Legkökudýr''' ([[fræðiheiti]]: ''Eutheria'') eru innflokkur [[Spendýr|spendýra]].<ref>{{Bókaheimild|titill=Undraveröld dýranna - spendýr (fyrsti hluti)|höfundur=Óskar Ingimarsson|höfundur2=Þorsteinn Thorarensen|útgefandi=Fjölvi|ár=1988|bls=46}}</ref>
== Heimildaskrá ==
{{reflist}}
[[Flokkur:Spendýr]]
[[Flokkur:Legkökudýr| ]]
{{stubbur}}
k3xlj8sah9b296wi2cq3w97zil7fdy5
Dvergsteinbrjótur
0
173491
1986953
1967701
2026-11-13T01:30:59Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986953
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| color = lightgreen
| name = Dvergsteinbrjótur
| image =
| image_width = 250px
| image_caption = Dvergsteinbrjótur (M. tenuis)
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Steinbrjótsbálkur]] (''Saxifragales'')
| familia = [[Steinbrjótsætt]] (''Saxifragaceae'')
| genus = ''[[Micranthes]]''
| species = '''''M. tenuis'''''
| binomial = ''Micranthes tenuis''
| binomial_authority = ([[Göran Wahlenberg|Wahlenb.]]) [[John Kunkel Small|Small]]
| synonyms = {{collapsible list |
''Micranthes gaspensis'' <small>(Fernald) [[John Kunkel Small|Small]], (1918)</small><br>
''Saxifraga gaspensis'' <small>Fernald, (1917)</small><br>
''Saxifraga nivalis var. gaspensis'' <small>(Fernald) B. Boivin, (1966)</small><br>
''Saxifraga nivalis var. tenuis'' <small>Wahlenb., (1812)</small><br>
''Saxifraga pauciflora'' <small>Sternb., (1822)</small><br>
''Saxifraga sochondensis'' <small>Maximova, (1970)</small><br>
''Saxifraga tenuis'' <small>(Wahlenb.) Sm. ex Lindm., (1918)</small>
}}
}}
'''Dvergsteinbrjótur''' ([[fræðiheiti]]: Micranthes tenuis<ref name = "COL">{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/42QGK|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 31 mars 2023}}</ref>) er blómplanta sem finnst á norðurslóðum norðurhvels.<ref name="POWO">{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:160082-2|title=Micranthes tenuis (Wahlenb.) Small {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2023-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20230401000521/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:160082-2|archive-date=2023-04-01|url-status=dead}}</ref> Gamla heitið Saxifraga tenuis er enn notað í blómabókum enda er ættkvíslin Micranthes nokkuð nýlega aðskilin steinbrjótum.<ref>{{cite journal |author1=Douglas E. Soltis |author2=Robert K. Kuzoff |author3=Elena Conti |author4=Richard Gornall |author5=Keith Ferguson |year=1996 |title=''mat''K and ''rbc''L gene sequence data indicate that ''Saxifraga'' (Saxifragaceae) is polyphyletic |url=https://archive.org/details/american-journal-of-botany_1996-03_83_3/page/371 |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=83 |issue=3 |pages=371–382 |doi=10.2307/2446171}}</ref>
Á Íslandi finnst hann til fjalla víða um landið.
Dvergsteinbrjótur vex á rökum klettum eða urðum. Er lágvaxin planta (2–8 sm) með blöðin í hvirfingu neðst. Blómstöngullinn er beinn með fáum blómum efst. Hann blómgast í júlí.<ref>[http://www.floraislands.is/saxiften.html Dvergsteinbrjótur] Flóra Íslands. Skoðað 31. mars, 2023</ref>
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{commonscat|Micranthes tenuis}}
{{Wikilífverur|Micranthes tenuis}}
[[Flokkur:Plöntur á Íslandi]]
[[Flokkur:Steinbrjótar]]
3y8a5ratqfqoi1y07jbah0k2iz3ketr
Brúðarmjaðjurt
0
173554
1986912
1835508
2026-11-13T00:10:02Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986912
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| colour = lightgreen
| name = Brúðarmjaðjurt
| image = (MHNT) Filipendula vulgaris - Habit.jpg
| image_width = 250px
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Rósaættbálkur]] (''Rosales'')
| familia = [[Rósaætt]] (''Rosaceae'')
| subfamilia = ''[[Rosoideae]]''
| genus = ''[[Filipendula]]''
| species = '''''F. vulgaris'''''
| binomial = ''Filipendula vulgaris''
| binomial_authority = [[Conrad Moench|Moench]]
| synonyms = {{Collapsible list|
*''Filipendula filipendula'' <small>(L.) Voss</small>
*''Filipendula hexapetala'' <small>Gilib.</small>
*''Filipendula hexapetala'' <small>Gilib. ex Maxim.</small>
*''Filipendula pubescens'' <small>(DC.) Fourr.</small>
*''Filipendula vulgaris'' <small>Hill</small>
*''Spiraea filipendula'' <small>L.</small>
*''Spiraea gigantea'' <small>Gand.</small>
*''Spiraea noeana'' <small>Gand.</small>
*''Spiraea pubescens'' <small>DC.</small>
*''Spiraea tuberosa'' <small>Salisb.</small>
*''Spiraea vulgaris'' <small>([[Conrad Moench|Moench]]) Gray</small>
*''Ulmaria filipendula'' <small>(L.) A.Braun ex Asch.</small>
*''Ulmaria filipendula'' <small>(L.) Hill</small>
*''Ulmaria filipendula'' <small>(L.) Hill ex Focke</small>
}}
|synonyms_ref = <ref>{{citation
|url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/rjp-3
|title=The Plant List: A Working List of All Plant Species
|accessdate=22 May 2016
|archive-date=1 desember 2018
|archive-url=https://web.archive.org/web/20181201013632/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/rjp-3
|url-status=dead
}}</ref>
}}
'''Brúðarmjaðjurt''', eða '''brúðarvefur''' ([[fræðiheiti]]: '''''Filipendula vulgaris,'''''<ref name = "COL">{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/6J2MP|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 04 apríl 2023}}</ref>) er [[blómplanta]] af [[rósaætt]] ættuð frá Evrópu, Asor-eyjum, NV-Afríku, Suður-Síberíu og Íran.<ref name="POWO">{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:724945-1|title=Filipendula vulgaris Moench {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2023-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404231310/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:724945-1|archive-date=2023-04-04|url-status=dead}}</ref> Hún líkist nokkuð [[mjaðurt]], en er mun fínlegri og lægri. Eitthvað ræktuð á Íslandi og þrífst ágætlega. Hún þolir mun þurrari jarðveg en aðrar mjaðurtir vegna biturra rótarhnýðanna sem voru áður nýtt til matar.
<gallery>
Filipendula vulgaris - inflorescence - Kulna.jpg|Nærmynd af blómi
289 Filipendula hexapetala.jpg|Teikning sem sýnir einnig rótarhnýðin
</gallery>
== Tenglar==
* [https://www.lystigardur.akureyri.is/is/plontur/gardaflora/filipendula-vulgaris Brúðarmjaðjurt (Lystigarður Akureyrar)]
==Heimildir==
{{reflist}}
{{commons|Filipendula vulgaris}}
{{Wikilífverur|Filipendula vulgaris}}
{{Stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Rósaætt]]
c9kc2ch8h0ahwbigz409j3abrn9fazl
Skrúðdalafífill
0
173809
1986979
1979301
2026-11-13T04:27:19Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986979
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name = Skrúðdalafífill
| image = Geum × heldreichii 148.JPG
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Rósabálkur]] (''Rosales'')
| familia = [[Rósaætt]] (''Rosaceae'')
| genus = [[Dalafíflar]] (''Geum'')
| species = '''''G. × heldreichii'''''
| binomial = ''Geum × heldreichii''
| binomial_authority = hort. ex [[Johannes Baptista Bergmans|Bergmans]], 1924
| synonyms =
}}
'''Skrúðdalafífill''' ([[fræðiheiti]]: ''Geum × heldreichii'') er jurt af [[rósaætt]] sem hefur verið talinn blendingur af [[Geum montanum|G. montanum]] × [[Skarlatsfífill|G. coccineum]] eða [[Geum urbanum|G. urbanum]] × [[Skarlatsfífill|G. coccineum]]. Hann er nú talinn vera afbrigði [[Skarlatsfífill|skarlatsfífils]], eða jafnvel ekki einu sinni það.<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:725385-1|title=Geum × heldreichii Tausch {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2023-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230410193804/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:725385-1|archive-date=2023-04-10|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/3FY9K|title=Geum heldreichii Bergmans {{!}} COL|website=www.catalogueoflife.org|access-date=2023-04-10|archive-date=2023-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230410211559/https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/3FY9K|url-status=dead}}</ref> Ræktaðir eru nokkrir klónar sem hafa talist til skrúðdalafífils: 'Georgenberg', 'Magnificum', 'Splendens' og 'Sigiswang'.
==Tilvísanir==
{{reflist}}
{{commons|Geum × heldreichii}}
{{Wikilífverur|Geum × heldreichii}}
{{Stubbur|grasafræði}}
[[Flokkur:Dalafíflar]]
2rcaxrhysqmc4lujg2tilluwghjz2sf
Brekkudalafífill
0
173898
1986909
1804637
2026-11-13T00:00:55Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986909
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name = Brekkudalafífill
| image = Geum montanum.jpg
| image_caption =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Rósabálkur]] (''Rosales'')
| familia = [[Rósaætt]] (''Rosaceae'')
| genus = [[Dalafíflar]] (''Geum'')
| species = '''''G. montanum'''''
| binomial = ''Geum montanum''
| binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]]<ref name = "col53500966">L. (1753) , In: Sp. Pl. 501</ref>
| synonyms = ''Geum montana'' <small>([[Carl von Linné|L.]]) [[Robert Brown botaniker |R. Br.]]</small><br>''Geum micropetala'' <small>[[Carl Fredrik Nyman|Nyman]]</small><br>''Geum montanum minor'' <small>[[Carl von Linné|L.]]</small><br>''Geum micropetalum'' <small>[[Guglielmo Gasparrini|Gasp.]]</small><br>''Geum geminiflorum'' <small>Borb. ex [[Carl August Bolle|Bolle]]</small><br>''Geum alpinum'' <small>[[Philip Miller|Mill.]]</small><br>''Geum montana'' <small>([[Carl von Linné|L.]]) [[Giovanni Antonio Scopoli|Scop.]]</small><br>''Geum montana'' <small>([[Carl von Linné|L.]]) [[Noël Martin Joseph de Necker|Neck.]]</small><br>''Geum acaulis'' <small>([[Carl von Linné|L.]]) [[Constantine Samuel Rafinesque|Rafin.]]</small>
}}
'''Brekkudalafífill''' ([[fræðiheiti]]: ''Geum montanum''<ref>{{Cite web|url=https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/3FYBZ|title=Geum montanum L. {{!}} COL|website=www.catalogueoflife.org|access-date=2023-04-13}}</ref>) er jurt af [[rósaætt]] frá fjöllum mið og suður Evrópu.<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:324725-2|title=Geum montanum L. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2023-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230411021903/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:324725-2|archive-date=2023-04-11|url-status=dead}}</ref>
==Tilvísanir==
{{reflist}}
{{commons|Geum montanum}}
{{Wikilífverur|Geum montanum}}
{{Stubbur|grasafræði}}
[[Flokkur:Dalafíflar]]
nyopuuhbg7y05mf9psafig7a872y00d
Afdalafífill
0
173900
1986875
1804642
2026-11-12T22:32:37Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986875
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name = Afdalafífill
| image = Geum pyrenaicum 06062006.JPG
| image_caption =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Rósabálkur]] (''Rosales'')
| familia = [[Rósaætt]] (''Rosaceae'')
| genus = [[Dalafíflar]] (''Geum'')
| species = '''''G. pyrenaicum'''''
| binomial = ''Geum pyrenaicum''
| binomial_authority = [[Philip Miller|Miller]]<ref name = "col53500973">Miller (1768) , In: Gard. Dict. ed. 8, no. 3</ref>
| synonyms = ''Geum tournefortii'' <small>[[Philippe Picot de Lapeyrouse|Lapeyr.]]</small><br>''Geum sylvaticum pyrenaicum'' <small>([[Philip Miller|Mill.]]) [[Gaston Eugène Marie Bonnier|Bonnier]] & [[Georges de Layens|Layens]]</small>
}}
'''Afdalafífill''' ([[fræðiheiti]]: ''Geum pyrenaicum''<ref>{{Cite web|url=https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/3FYCW|title=Geum pyrenaicum Mill. {{!}} COL|website=www.catalogueoflife.org|access-date=2023-04-13}}</ref>) er jurt af [[rósaætt]] frá [[Pýreneafjöll]]um.<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:725339-1|title=Geum pyrenaicum Mill. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2023-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230411022627/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:725339-1|archive-date=2023-04-11|url-status=dead}}</ref>
==Tilvísanir==
{{reflist}}
{{commons|Geum pyrenaicum}}
{{Wikilífverur|Geum pyrenaicum}}
{{Stubbur|grasafræði}}
[[Flokkur:Dalafíflar]]
9f9979ubo9tqe10p12eyfzb5gbnxhq5
Borgarmaríustakkur
0
174328
1986907
1805388
2026-11-12T23:54:34Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986907
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name = Borgarmaríustakkur
| image = Alchemilla gorcensis kz02.jpg
| image_width = 250px
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Rósabálkur]] (''Rosales'')
| familia = [[Rósaætt]] (''Rosaceae'')
| subfamilia = ''[[Rosoideae]]''
| genus = ''[[Alchemilla]]''
| species = '''''A. gorcensis'''''
| binomial = ''Alchemilla gorcensis''
| binomial_authority = Pawl. <ref name = "col53502322">Pawl. (1953) , In: Bull. Int. Acad. Sci. Cracovie ser. B(I), 1951: 311</ref>
| synonyms =
}}
'''Borgarmaríustakkur''' (fræðiheiti ''Alchemilla gorcensis''<ref>{{Cite web|url=https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/BHQ2|title=Alchemilla gorcensis Pawl. {{!}} COL|website=www.catalogueoflife.org|access-date=2023-04-29}}</ref>) er fjölær jurt af [[rósaætt]] (Rosaceae). Hann er frá mið og suðaustur Evrópu.<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:720609-1|title=Alchemilla gorcensis Pawl. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2023-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404174018/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:720609-1|archive-date=2023-04-04|url-status=dead}}</ref>
== Heimildir ==
{{reflist}}
{{wikilífverur|Alchemilla gorcensis}}
{{Commons|Alchemilla gorcensis}}
{{stubbur|grasafræði}}
[[Flokkur:Maríustakkar]]
6ojvcx9gzbm1vp11kymktzkipd6ecsp
Alchemilla vulgaris
0
174353
1986884
1805489
2026-11-12T22:40:35Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986884
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name =
| image = Nordens flora Alchemilla vulgaris.jpg
| image_width = 250px
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Rósabálkur]] (''Rosales'')
| familia = [[Rósaætt]] (''Rosaceae'')
| subfamilia = ''[[Rosoideae]]''
| genus = ''[[Alchemilla]]''
| species = '''''A. vulgaris'''''
| binomial = ''Alchemilla vulgaris''
| binomial_authority = [[Carl von Linné|L.]]<ref name = "col53502759">L. (1753) , In: Sp. Pl. 123</ref>
| synonyms = {{Collapsible list|
''Alchemilla vulgaris acutangula'' <small>([[Robert Buser|Buser]]) Murbeck</small><br>''Alchemilla vulgaris acutangula'' <small>(Bus.) Palitz</small><br>''Alchemilla palmata acutangula'' <small>([[Robert Buser|Buser]]) Soo & Palitz</small><br>''Alchemilla latifolia'' <small>[[Richard Anthony Salisbury|Salisb.]]</small><br>''Alchemilla acutiloba stellata'' <small>[[Josef Poelt|Poelt]]</small><br>''Alchemilla acutiloba'' <small>([[Philipp Maximilian Opiz|Opiz]]) Christenh. & Väre</small><br>''Alchemilla acutiloba'' <small>[[Philipp Maximilian Opiz|Opiz]]</small><br>''Alchemilla acutangula'' <small>Bus.</small><br>''Alchemilla acutiloba'' <small>[[John Stevenson|Stev.]]</small> }}
}}
'''Alchemilla vulgaris'''<ref>{{Cite web|url=https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/667VK|title=Alchemilla vulgaris L. {{!}} COL|website=www.catalogueoflife.org|access-date=2023-04-29}}</ref> er fjölær jurt af [[rósaætt]] (Rosaceae). Hann er frá Evrópu til Úralfjalla.<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:721079-1|title=Alchemilla vulgaris L. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2023-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230810114032/https://powo.science.kew.org/taxon/urn%3Alsid%3Aipni.org%3Anames%3A721079-1|archive-date=2023-08-10|url-status=dead}}</ref>
== Heimildir ==
{{reflist}}
{{wikilífverur|Alchemilla vulgaris}}
{{Commons|Alchemilla vulgaris}}
{{stubbur|grasafræði}}
[[Flokkur:Maríustakkar]]
jorfecsurj3bmdq7r0j49msc4s019st
Alchemilla barbatiflora
0
174354
1986880
1805492
2026-11-12T22:40:23Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986880
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name =
| image = Alchemilla barbatiflora - Berlin Botanical Garden - IMG 8510.JPG
| image_width = 250px
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Rósabálkur]] (''Rosales'')
| familia = [[Rósaætt]] (''Rosaceae'')
| subfamilia = ''[[Rosoideae]]''
| genus = ''[[Alchemilla]]''
| species = '''''A. barbatiflora'''''
| binomial = ''Alchemilla barbatiflora''
| binomial_authority = [[Sergei Vasilievich Juzepczuk|Juz.]]
| synonyms =
}}
'''Alchemilla barbatiflora'''<ref>{{Cite web|url=https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/667VP|title=Alchemilla barbatiflora Juz. {{!}} COL|website=www.catalogueoflife.org|access-date=2023-04-29}}</ref> er fjölær jurt af [[rósaætt]] (Rosaceae). Hann er frá Kákasus.<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:720408-1|title=Alchemilla barbatiflora Juz. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2023-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230429210224/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:720408-1|archive-date=2023-04-29|url-status=dead}}</ref>
== Heimildir ==
{{reflist}}
{{wikilífverur|Alchemilla barbatiflora}}
{{Commons|Alchemilla barbatiflora}}
{{stubbur|grasafræði}}
[[Flokkur:Maríustakkar]]
0otkufduteuhaqryuf2w58tyvvdihi8
Alchemilla erythropoda
0
174361
1986881
1805517
2026-11-12T22:40:25Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986881
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name =
| image = Alchemilla erythropoda (5644020803).jpg
| image_width = 250px
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Rósabálkur]] (''Rosales'')
| familia = [[Rósaætt]] (''Rosaceae'')
| subfamilia = ''[[Rosoideae]]''
| genus = ''[[Alchemilla]]''
| species = '''''A. erythropoda'''''
| binomial = ''Alchemilla erythropoda''
| binomial_authority = [[Sergei Vasilievich Juzepczuk|Juz.]]<ref name = "col53502264">Juz. (1934) , In: Grossh., Fl. Kavk. 4: 323</ref>
| synonyms =
}}
'''Alchemilla erythropoda'''<ref>{{Cite web|url=https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/BHMK|title=Alchemilla erythropoda Juz. {{!}} COL|website=www.catalogueoflife.org|access-date=2023-04-29}}</ref> er fjölær jurt af [[rósaætt]] (Rosaceae). Hún vex frá Tyrklandi til Íran.<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:720550-1|title=Alchemilla erythropoda Juz. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2023-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220925142616/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:720550-1|archive-date=2022-09-25|url-status=dead}}</ref>
== Heimildir ==
{{reflist}}
{{wikilífverur|Alchemilla erythropoda}}
{{Commons|Alchemilla erythropoda}}
{{stubbur|grasafræði}}
[[Flokkur:Maríustakkar]]
l545nix0lrxwvljr9x47auom4bcfktf
Alchemilla speciosa
0
174596
1986882
1806638
2026-11-12T22:40:30Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986882
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name =
| image = Alchemilla speciosa 2018-07-09 4716.jpg
| image_width = 250px
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Rósabálkur]] (''Rosales'')
| familia = [[Rósaætt]] (''Rosaceae'')
| subfamilia = ''[[Rosoideae]]''
| genus = ''[[Alchemilla]]''
| species = '''''A. speciosa'''''
| binomial = ''Alchemilla speciosa''
| binomial_authority = [[Robert Buser|Buser]]<ref name = "col53502668">Buser (1893) , In: Magnier, Scrin. fl. select. 12: 281 (1893); et ex C. DC. in Bull. Herb. Boiss. 1: 492</ref>
| synonyms = ''Alchemilla lacerna-femina'' <small>Christenh. & Väre</small><br>''Alchemilla acutiloba speciosa'' <small>([[Robert Buser|Buser]]) [[Robert Buser|Buser]]</small>
}}
'''Alchemilla speciosa'''<ref>{{Cite web|url=https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/BJ78|title=Alchemilla speciosa Buser {{!}} COL|website=www.catalogueoflife.org|access-date=2023-04-29}}</ref> er fjölær jurt af [[rósaætt]] (Rosaceae). Hún vex frá Tyrklandi til Kákasusfjalla.<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:721155-1|title=Alchemilla speciosa Buser {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2023-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230508002027/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:721155-1|archive-date=2023-05-08|url-status=dead}}</ref>
== Heimildir ==
{{reflist}}
{{wikilífverur|Alchemilla speciosa}}
{{Commons|Alchemilla speciosa}}
{{stubbur|grasafræði}}
[[Flokkur:Maríustakkar]]
84a0vzc3il7s0mml2142506l0xsw8vu
Alchemilla venosa
0
174660
1986883
1807014
2026-11-12T22:40:33Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986883
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name =
| image =
| image_width = 250px
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Rósabálkur]] (''Rosales'')
| familia = [[Rósaætt]] (''Rosaceae'')
| subfamilia = ''[[Rosoideae]]''
| genus = ''[[Alchemilla]]''
| species = '''''A. venosa'''''
| binomial = ''Alchemilla venosa''
| binomial_authority = [[Sergei Vasilievich Juzepczuk|Juz.]]<ref name = "col53502738">Juz. (1934) , In: Grossheim, Fl. Kavkaza, 4: 328</ref>
| synonyms =
}}
'''Alchemilla venosa'''<ref>{{Cite web|url=https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/5TVVG|title=Alchemilla venosa Juz. {{!}} COL|website=www.catalogueoflife.org|access-date=2023-05-10}}</ref> er fjölær jurt af [[rósaætt]] (Rosaceae). Hún vex frá Tyrklandi til Kákasusfjalla.<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:721062-1|title=Alchemilla venosa Juz. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2023-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230510221854/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:721062-1|archive-date=2023-05-10|url-status=dead}}</ref>
== Heimildir ==
{{reflist}}
{{wikilífverur|Alchemilla venosa}}
{{Commons|Alchemilla venosa}}
{{stubbur|grasafræði}}
[[Flokkur:Maríustakkar]]
l2p62bypb2g3nn1folgp0zpa6exudbb
Fagursmæra
0
174836
1986970
1808503
2026-11-13T02:10:00Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986970
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name = Fagursmæra
| image = Oxalis_adenophylla.jpg
| image_width = 250px
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Oxalidales]]
| familia = [[Súrsmæruætt]] (''Oxalidaceae'')
| genus = ''[[Oxalis]]''
| species = '''O. adenophylla'''
| binomial = ''Oxalis adenophylla''
| binomial_authority = [[John Gillies|Gill.]]<ref name = "col53483255">Gill. (1833) , In: Hook. Bot. Misc. 3: 165</ref>
| synonyms = ''Oxalis bustillosii biflora'' <small>[[Rodolfo Amando Philippi|Phil.]]</small><br>''Oxalis bustillosii'' <small>[[Rodolfo Amando Philippi|Phil.]]</small><br>''Oxalis bustillosii'' <small>([[Rodolfo Amando Philippi|Phil.]]) [[Carl Ernst Otto Kuntze|Kuntze]]</small><br>''Acetosella adenophylla'' <small>([[John Gillies|Gill.]] ex Hook. & Arn.) [[Carl Ernst Otto Kuntze|Kuntze]]</small><br>''Acetosella bustillosii'' <small>([[Rodolfo Amando Philippi|Phil.]]) [[Carl Ernst Otto Kuntze|Kuntze]]</small>
}}
'''Fagursmæra''' ([[fræðiheiti]]: ''Oxalis adenophylla''<ref>{{Cite web|url=https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/75FBP|title=Oxalis adenophylla Gillies {{!}} COL|website=www.catalogueoflife.org|access-date=2023-05-22}}</ref>) er jurt af smæruættkvísl sem er ættuð frá suðurhluta S-Ameríku (Argentína og Síle).<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:374618-1|title=Oxalis adenophylla Gillies ex Hook. & Arn. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2023-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20221128092040/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:374618-1|archive-date=2022-11-28|url-status=dead}}</ref>
Hún er harðgerð garðplanta hérlendis.<ref name= LGA>[https://www.lystigardur.akureyri.is/is/plontur/gardaflora/oxalis-adenophylla Oxalis adenophylla] (Lystigarður Akureyrar)</ref>
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{Wikilífverur|Oxalis adenophylla}}
{{commons|Category:Oxalis adenophylla|fagursmæru}}
{{stubbur|grasafræði}}
[[Flokkur:Súrsmæruætt]]
htsdg1zuc7yof498x2lk1pmvmw3iqq4
Dvergsmæra
0
174917
1986952
1809484
2026-11-13T01:29:20Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986952
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name = Dvergsmæra
| image = Oxalis exilis kz3.jpg
| image_width = 250px
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Oxalidales]]
| familia = [[Súrsmæruætt]] (''Oxalidaceae'')
| genus = ''[[Oxalis]]''
| species = '''O. exilis'''
| binomial = ''Oxalis exilis''
| binomial_authority = [[Allan Cunningham|A. Cunn.]]<ref name = "col53483411">A. Cunn. (1839) , In: Ann. Nat. Hist. Ser. I. 3: 316</ref>
| synonyms =
}}
'''Dvergsmæra''' ([[fræðiheiti]]: ''Oxalis exilis''<ref>{{Cite web|url=https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/6TF23|title=Oxalis exilis A.Cunn. {{!}} COL|website=www.catalogueoflife.org|access-date=2023-05-29}}</ref>) er jurt af smæruættkvísl sem er ættuð frá Ástralíu og Nýja-Sjálandi.<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:374902-1|title=Oxalis exilis A.Cunn. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2023-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230529161949/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:374902-1|archive-date=2023-05-29|url-status=dead}}</ref>
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{Wikilífverur|Oxalis exilis}}
{{commons|Category:Oxalis exilis}}
{{stubbur|grasafræði}}
[[Flokkur:Súrsmæruætt]]
bgzsxb6eegx0g38a6s9ido1x8suz1dc
Barrklukkublóm
0
176075
1986899
1825270
2026-11-12T23:28:24Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986899
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| colour = lightgreen
| name = Barrklukkublóm
| image = Pyrola chlorantha 2.jpg
| image_width = 250px
| image_caption =
| regnum = [[Jurtaríki]] (Plantae)
| divisio = [[Dulfrævingar]] (Magnoliophyta)
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (Magnoliopsida)
| ordo = [[Lyngbálkur]] (Ericales)
| familia = [[Lyngætt]] (Ericaceae)
| genus = '''''[[Pyrola]]'''''
| species = '''Barrklukkublóm''' (''P. chlorantha'')
| binomial = ''Pyrola chlorantha''
| binomial_authority = [[Olof Peter Swartz|Sw.]]<ref name = "col53562558">Sw. (1810) , In: Kongl. Vetensk. Acad. Nya Handl. 31: 194</ref>
| synonyms = ''Pyrola virens saximontana'' <small>[[Merritt Lyndon Fernald|Fern.]]</small><br>''Pyrola virens convoluta'' <small>([[Benjamin Smith Barton|Barton]]) [[Merritt Lyndon Fernald|Fern.]]</small><br>''Pyrola virens'' <small>Koerte</small><br>''Pyrola solunica'' <small>S. D. Zhao</small><br>''Pyrola oxypetala'' <small>[[Coe Finch Austin|Austin]] ex [[Asa Gray|A. Gray]]</small><br>''Pyrola convoluta'' <small>[[William Paul Crillon Barton|W. P. C. Barton]]</small><br>''Pyrola chlorantha revoluta'' <small>[[Otto Emery Jennings|Jenn.]]</small><br>''Pyrola chlorantha paucifolia'' <small>[[Merritt Lyndon Fernald|Fern.]]</small><br>''Pyrola chlorantha convoluta'' <small>([[William Bartram|W. Bartram]]) [[Merritt Lyndon Fernald|Fern.]]</small><br>''Thelaia chlorantha'' <small>([[Olof Swartz|Sw.]]) [[Friedrich Georg Christoph Alefeld|Alef.]]</small><ref name = "COL">{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/6WQC2|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 53562558|accessdate= 2019-11-11}}</ref>
}}
'''Barrklukkublóm''' ([[fræðiheiti]]: ''Pyrola chlorantha'') er tegund [[Blómplanta|blómplantna]] af [[lyngætt]]. Barrklukkublóm er ættað frá Evrasíu og N-Ameríku.<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331799-1|title=Pyrola chlorantha Sw. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2023-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20230803174648/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331799-1|archive-date=2023-08-03|url-status=dead}}</ref>
==Tilvísanir==
{{reflist}}
{{commonscat|Pyrola chlorantha}}
{{Wikilífverur|Pyrola chlorantha}}
{{stubbur|grasafræði}}
[[Flokkur:Lyngætt]]
2a3z1r7woz3momrfxq1qw4c9heegzuo
Chimaphila japonica
0
176176
1986944
1825868
2026-11-13T01:05:22Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986944
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| colour = lightgreen
| name =
| image = Chimaphila japonica 1.JPG
| image_width = 250px
| image_caption =
| regnum = [[Jurtaríki]] (Plantae)
| divisio = [[Dulfrævingar]] (Magnoliophyta)
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (Magnoliopsida)
| ordo = [[Lyngbálkur]] (Ericales)
| familia = [[Lyngætt]] (Ericaceae)
| genus = '''''[[Chimaphila]]'''''
| species = '''C. japonica'''
| binomial = ''Chimaphila japonica''
| binomial_authority = [[Friedrich Anton Wilhelm Miquel|Miq.]]<ref name = "col53562588">Miq. (1866) , In: Ann. Mus. Bot. Lugduno-Batavum 2: 165</ref>
| synonyms = ''Chimaphila fukuyamai'' <small>[[Genkei Masamune|Masam.]]</small><br>''Chimaphila astyla'' <small>[[Carl Maximowicz|Maxim.]]</small>
}}
'''Chimaphila japonica'''<ref name = "COL">{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/5Y3X5|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 53562579|accessdate= 2023-09-11}}</ref> er tegund [[Blómplanta|blómplantna]] af [[lyngætt]]. Hún er ættuð frá A-Asíu.<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:327556-1|title=Chimaphila japonica Miq. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2023-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20221018072416/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:327556-1|archive-date=2022-10-18|url-status=dead}}</ref>
==Tilvísanir==
{{reflist}}
{{commonscat|Chimaphila japonica}}
{{Wikilífverur|Chimaphila japonica}}
{{stubbur|grasafræði}}
[[Flokkur:Lyngætt]]
3po3d4p95pmsx6ga34ert0hychd87r1
Chimaphila maculata
0
176180
1986945
1825911
2026-11-13T01:07:00Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986945
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| colour = lightgreen
| name =
| image = Chimaphila maculata in flower.jpg
| image_width = 250px
| image_caption =
| regnum = [[Jurtaríki]] (Plantae)
| divisio = [[Dulfrævingar]] (Magnoliophyta)
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (Magnoliopsida)
| ordo = [[Lyngbálkur]] (Ericales)
| familia = [[Lyngætt]] (Ericaceae)
| genus = '''''[[Chimaphila]]'''''
| species = '''C. maculata'''
| binomial = ''Chimaphila maculata''
| binomial_authority = ([[Carl von Linné|L.]]) [[Frederick Traugott Pursh|Pursh]]<ref name = "col53562589">Pursh (1813) , In: Fl. Amer. Sept.: 300</ref>
| synonyms = ''Chimaphila maculata dasystemma'' <small>([[John Torrey|Torr.]] ex [[Per Axel Rydberg|Rydb.]]) [[Thomas Henry Kearney|Kearney]] & [[Robert Hibbs Peebles|Peebles]]</small><br>''Chimaphila maculata acuminata'' <small>[[Johan Martin Christian Lange|Lange]]</small><br>''Chimaphila maculata kochii'' <small>[[Heinrich Andres|Andres]]</small><br>''Chimaphila kochii'' <small>[[Heinrich Andres|Andres]]</small><br>''Chimaphila guatemalensis'' <small>[[Per Axel Rydberg|Rydb.]]</small><br>''Chimaphila dasystemma'' <small>Torrey ex [[Per Axel Rydberg|Rydb.]]</small><br>''Chimaphila costaricensis'' <small>[[Heinrich Andres|Andres]]</small><br>''Chimaphila acuminata'' <small>([[Johan Martin Christian Lange|Lange]]) [[Per Axel Rydberg|Rydb.]]</small>
}}
'''Chimaphila maculata'''<ref name = "COL">{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/5Y495|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 53562579|accessdate= 2023-09-11}}</ref> er tegund [[Blómplanta|blómplantna]] af [[lyngætt]]. Hún er ættuð frá Norður og Mið-Ameríku.<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:327557-1|title=Chimaphila maculata (L.) Pursh {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2023-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20231018122321/https://powo.science.kew.org/taxon/urn%3Alsid%3Aipni.org%3Anames%3A327557-1|archive-date=2023-10-18|url-status=dead}}</ref>
==Tilvísanir==
{{reflist}}
{{commonscat|Chimaphila maculata}}
{{Wikilífverur|Chimaphila maculata}}
{{stubbur|grasafræði}}
[[Flokkur:Lyngætt]]
hxez5o66mkpyxwk1cl7ye8lqpuha8ru
Blöðkunykra
0
176835
1986906
1833321
2026-11-12T23:50:53Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986906
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name =
| status =
| image = PotamogetonNatans.jpg
| image_caption =
| image2 =
| image2_caption =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Einkímblöðungar]] ''(Liliopsida)''
| ordo = [[Kransjurtabálkur]] ''(Alismatales)''
| familia = [[Nykruætt]] ''(Potamogetonaceae)''
| genus = [[Nykrur]] ''(Potamogeton)''
| species = '''P. natans'''
| binomial = Potamogeton natans
| binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]]
| range_map =
| range_map_caption =
| synonyms = {{Collapsible list|
''Buccaferrea natans'' <small>(L.) Bubani</small><br>''Spirillus natans'' <small>(L.) Nieuwl.</small><br>''Potamogeton natans vulgaris'' <small>Roth, not validly publ.</small><br>''Potamogeton natans angustifolius'' <small>[[Eduard August von Regel|Regel]]</small><br>''Potamogeton natans lancifolius'' <small>[[Franz Xaver Fieber|Fieber]]</small><br>''Potamogeton natans ovalifolius'' <small>[[Franz Xaver Fieber|Fieber]]</small><br>''Potamogeton natans lancifolius'' <small>([[Franz Xaver Fieber|Fieber]]) [[Heinrich Gottlieb Ludwig Reichenbach|Rchb.]]</small><br>''Potamogeton natans ovalifolius'' <small>([[Franz Xaver Fieber|Fieber]]) [[Heinrich Gottlieb Ludwig Reichenbach|Rchb.]]</small><br>''Potamogeton natans vulgaris'' <small>Rchb., nom. illeg.</small><br>''Potamogeton samariformis'' <small>Hagstr.</small><br>''Potamogeton natans media'' <small>[[Wilhelm Daniel Joseph Koch|W.D.J.Koch]] & [[Johann Baptist Ziz|Ziz]]</small><br>''Potamogeton natans intermedius'' <small>[[Franz Karl Carl Mertens|Mert.]] & W.D.J.Koch, nom. superfl.</small><br>''Potamogeton natans explanatus'' <small>[[Franz Karl Carl Mertens|Mert.]] & W.D.J.Koch, nom. superfl.</small><br>''Potamogeton natans ellipticus'' <small>[[Jean François Aimée Gottlieb Philippe Gaudin|Gaudin]]</small><br>''Potamogeton natans pygmaeus'' <small>[[Jean François Aimée Gottlieb Philippe Gaudin|Gaudin]]</small><br>''Potamogeton natans vulgaris'' <small>[[Jean François Aimée Gottlieb Philippe Gaudin|Gaudin]]</small><br>''Potamogeton fluitans petiolatus'' <small>(Wolfg.) [[Carl Fredrik Nyman|Nyman]]</small><br>''Potamogeton natans kirkii'' <small>([[John Thomas Irvine Boswell Syme|Syme]]) [[Carl Fredrik Nyman|Nyman]]</small><br>''Potamogeton natans petiolaris'' <small>[[Carl Fredrik Nyman|Nyman]]</small><br>''Potamogeton natans petiolatus'' <small>(Wolfg.) [[Carl Fredrik Nyman|Nyman]]</small><br>''Potamogeton natans minor'' <small>Hook.f., nom. illeg.</small><br>''Potamogeton natans terrestris'' <small>[[Samuel Frederick Gray|Gray]]</small><br>''Potamogeton uliginosus'' <small>[[Clemens Maria Franz von Boenninghausen|Boenn.]] ex [[Adelbert von Chamisso|Cham.]] & Schlecht.</small><br>''Potamogeton plantago'' <small>[[Thom. Bastard|T.Bastard]]</small><br>''Potamogeton petiolatus'' <small>Wolfg.</small><br>''Potamogeton petiolaris'' <small>C.Presl, nom. illeg.</small><br>''Potamogeton paludosus'' <small>[[Jean-Baptiste Bory de Saint-Vincent|Bory]] ex [[Adelbert von Chamisso|Cham.]] & [[Diederich Franz Leonhard von Schlechtendal|Schltdl.]]</small><br>''Potamogeton morongii'' <small>A.Benn.</small><br>''Potamogeton kirkii'' <small>[[John Thomas Irvine Boswell Syme|Syme]]</small><br>''Potamogeton besseri'' <small>[[Ernst Gottlieb von Steudel|Steud.]]</small><br>''Potamogeton affinis'' <small>[[Clemens Maria Franz von Boenninghausen|Boenn.]] ex [[Adelbert von Chamisso|Cham.]] & Schlecht.</small><br>''Potamogeton natans major'' <small>[[Wilhelm Daniel Joseph Koch|W.D.J.Koch]] & [[Johann Baptist Ziz|Ziz]]</small><br>''Potamogeton natans petiolatus'' <small>(Wolfg.) [[Karl Carl Richter|K.Richt.]]</small> }}
| synonyms_ref = <ref name = "COL">{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/4M3V8|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 43244664|accessdate= 2019-11-11}}</ref>
}}
[[Mynd:PotamogetonNatans2.jpg|thumb|vinstri|Flotblöð blöðrunykru]]
'''Blöðkunykra''' ([[fræðiheiti]] ''Potamogeton natans'')<ref>{{Cite web|url=https://www.gbif.org/species/5301147|title=Potamogeton alpinus Balb.|website=www.gbif.org|language=en|access-date=2023-10-16}}</ref> er [[fjölær]] [[vatnajurt]] af [[nykruætt]]. Hún vex víða á norðurhveli<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:208872-2|title=Potamogeton natans L. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2023-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230601225611/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:208872-2|archive-date=2023-06-01|url-status=dead}}</ref> og á Íslandi er hún á láglendi, mest á austurlandi og sv-landi.<ref>{{Cite web|url=http://www.floraislands.is/potamnat.html|title=Flóra Íslands Flóran Blómplöntur|website=www.floraislands.is|access-date=2023-10-16}}</ref>
== Tilvísanir ==
<references />
{{commons|Potamogeton natans|blöðkunykru}}
{{Wikilífverur|Potamogeton natans|blöðkunykru}}
{{stubbur|grasafræði}}
[[Flokkur:Vatnaplöntur]]
[[Flokkur:Nykruætt]]
[[Flokkur:Plöntur á Íslandi]]
o0whtnw6ylcznt23wri7rar97nvth50
Eldlilja
0
177001
1986961
1834570
2026-11-13T01:48:20Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986961
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name = ''Eldlilja''
| image = Lilium bulbiferum var. bulbiferum 01.JPG
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Einkímblöðungar]](''Monocot'')
| ordo = [[Liljubálkur]] (''Liliales'')
| familia = [[Liljuætt]] (''Liliaceae'')
| subfamilia = [[Lilioideae]]
| genus = ''[[Lilium]]''
| species = '''''L. longiflorum'''''
| binomial = ''Lilium longiflorum''
| binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] 1753 ekki [[Carl Peter Thunberg|Thunb.]] 1794
| synonyms_ref = <ref name=uy>{{cite web|url=http://apps.kew.org/wcsp/synonomy.do?name_id=280683|title=World Checklist of Selected Plant Families: Royal Botanic Gardens, Kew|author=|date=|publisher=|accessdate=17 September 2016}}</ref>
| synonyms =
{{collapsible list|bullets = true
|title=<small>Synonymy</small>
|''Lilium atrosanguineum'' <small>H.Vilm.</small>
|''Lilium aurantiacum'' <small>Weston, 1772</small>
|''Lilium biligulatum'' <small>Baker</small>
|''Lilium chaixii'' <small> Maw</small>
|''Lilium croceum'' <small> Chaix</small>
|''Lilium elatum'' <small>Salisb.</small>
|''Lilium fulgens'' <small>E.Morren ex Spae</small>
|''Lilium fulgens'' <small>W.H.Baxter</small>
|''Lilium haematochroum'' <small>Lem.</small>
|''Lilium humile'' <small>Mill., 1768</small>
|''Lilium lateritium'' <small>Baker</small>
|''Lilium latifolium'' <small>Link</small>
|''Lilium luteum'' <small>Gaterau, 1789</small>
|''Lilium pictum'' <small>Baker</small>
|''Lilium pubescens'' <small>Bernh. ex Hornem.</small>
|''Lilium sanguineum'' <small>Lindl.</small>
|''Lilium scabrum'' <small>Moench, 1794</small>
|''Lilium sibiricum'' <small>Willd.</small>
|plus many names at the [[Variety (botany)|varietal]] level
}}
}}
'''Eldlilja''' ([[fræðiheiti]]: ''Lilium bulbiferum'') er liljutegund ættuð frá Mið og S-Evrópu.<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:537496-1|title=Lilium bulbiferum L. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2023-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240704192102/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:537496-1|archive-date=2024-07-04|url-status=dead}}</ref> Hún skiftist í tvær undirtegundir: L. b. var. croceum (Chaix) Baker í vesturhluta svæðisins, og L. b. var. bulbiferum í austurhlutanum. Einungis L. b. var. bulbiferum myndar hina einkennandi æxlilauka í blaðöxlum.
==Lýsing==
Plönturnar verða 40 til 150 sm háar. Þær hafa löng lensulaga blöð, stakstæð. Blómgun er frá júlí til ágúst, og blómin yfirleitt rauðgul (með brúnum dröfnum) á toppi stöngulsins. Liturinn getur þó verið frá gulum yfir í eldrauðan. Henni er auðfjölgað með æxlilaukum og finnst því sem slæðingur hérlendis.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20171347828d/skrautblom-i-hardgerdri-natturu-eldlilja-tronir-ein-a-heidi-fyrir-ofan-thorshofn|title=Skrautblóm í harðgerðri náttúru: Eldlilja trónir ein á heiði fyrir ofan Þórshöfn - Vísir|last=Sigurgeirsdóttir|first=Erna Agnes|date=2017-07-25|website=visir.is|language=is|access-date=2023-10-27}}</ref> Harðgerð.<ref>{{Cite web|url=https://www.gardaflora.is/fjolaert/lilium-bulbiferum|title=Lilium bulbiferum|website=Garðaflóra|language=is|access-date=2023-10-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.lystigardur.akureyri.is/is/plontur/gardaflora/lilium-bulbiferum|title=Garðaflóra|last=Akureyrarbær|website=Lystigarður Akureyrar|language=is|access-date=2023-10-27}}</ref>
[[Mynd:Bulbilles1.jpg|thumb|Nærmynd af æxlilaukum ''Lilium bulbiferum'' var. ''bulbiferum''|vinstri]]
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{commonscat|Lilium bulbiferum|eldlilju}}
{{Wikilífverur|Lilium bulbiferum|eldlilju}}
{{stubbur|grasafræði}}
[[Flokkur:Liljuætt]]
[[Flokkur:Plöntur á Íslandi]]
3nq6wzopcpwvpwhjrzvktp5pl2td4we
Engjavöndur
0
177205
1986963
1836250
2026-11-13T01:55:36Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986963
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| color = lightgreen
| name = Engjavöndur
| image = Gentianopsis detonsa NPS-1.jpg
| image_width = 200px
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = ''[[Gentianales]]''
| familia = [[Maríuvandarætt]] (''Gentianaceae'')
| genus = [[Gentianopsis]]
| species = '''''G. detonsa'''''
| binomial = ''Gentianopsis detonsa''
| binomial_authority = ([[Christen Friis Rottbøll|Rottb.]]) [[Yu Chuan Ma|Ma]]
| synonyms =
}}
'''Engjavöndur''' (fræðiheiti: ''Gentianopsis detonsa''<ref name = "COL">{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/3FNLH|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 43244664|accessdate= 2023-11-11}}</ref>) er [[einær| ein- eða tvíær jurt]] af [[maríuvandarætt]]. [[Blóm]]in eru fagurblá eða hvítflikrótt, stór. Alls verður jurtin 5-20 sm há. Litningatala 2n = 44.<ref name=":0">{{Bókaheimild|höfundur=Áskell Löve|höfundur2=Dagny Tande (myndir)|titill=Íslensk ferðaflóra|útgefandi=Almenna Bókafélagið|ár=1970|bls=342}}</ref> Algengur við sjó og sjávarfitjar nema á suðurlandi.<ref>{{Cite web|url=http://www.floraislands.is/gentidet.html|title=Flóra Íslands Flóran Blómplöntur|website=www.floraislands.is|access-date=2023-11-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ni.is/is/biota/plantae/tracheophyta/magnoliopsida/gentianaceae/engjavondur-gentianopsis-detonsa|title=Grænvöndur (Gentianopsis detonsa) {{!}} Icelandic Institute of Natural History|website=www.ni.is|access-date=2023-11-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.lystigardur.akureyri.is/is/plontur/flora-islands/gentianopsis-detonsa|title=Flóra Íslands|last=Akureyrarbær|website=Lystigarður Akureyrar|language=is|access-date=2023-11-11}}</ref>
Hann vex frá Alaska til Grænlands, Íslandi, Noregi og norðurströnd Rússlands til Úralfjalla.<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:108755-2|title=Gentianopsis detonsa (Rottb.) Ma {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2023-11-11}} {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref>
==Tilvísanir==
{{reflist}}
{{commonscat|Gentianopsis detonsa}}
{{Wikilífverur|Gentianopsis detonsa}}
{{Stubbur|grasafræði}}
[[Flokkur:Maríuvandarætt]]
[[Flokkur:Plöntur á Íslandi]]
czflext0bkhhnzdff34kxuy3ptwkmqy
Bikarinn
0
177496
1986902
1972086
2026-11-12T23:39:11Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986902
wikitext
text/x-wiki
[[Mynd:Crater_IAU.svg|thumb|right|Bikarinn á stjörnukorti.]]
'''Bikarinn''' ([[latína]]: ''Crater'') er [[stjörnumerki]] á [[suðurhiminn|suðurhimni]] og eitt af 48 stjörnumerkjum fornaldar sem [[Kládíus Ptólmæos]] skráði á 2. öld. Latneska heitið er dregið af gríska orðinu ''krater'' sem er [[blönduker]] til að blanda [[vín]]. Bikarinn er sýndur á baki [[Vatnaskrímslið|Vatnaskrímslisins]] og er tengdur guðinum [[Apollon]]. [[Dvergþoka]]n [[Crater 2]] og [[þyrilþoka]]n [[NGC 3981]] eru innan Bikarsins.
== Tenglar ==
* [https://web.archive.org/web/20240623123326/https://www.stjornufraedi.is/stjornuskodun/stjornumerkin/bikarinn Bikarinn á Stjörnufræðivefnum]
{{stubbur}}
{{Stjörnumerkin}}
[[Flokkur:Stjörnumerki]]
how6gmk1yocd570zbzjbpgxewv8ixil
Atlantssól
0
177995
1986892
1954493
2026-11-12T23:13:45Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986892
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name = Atlantssól
| image = Papaver atlanticum Flore Pleno.jpg
| image_caption = afbrigðið 'Flore Pleno'
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Sóleyjabálkur]] (''Ranunculales'')
| familia = [[Draumsóleyjaætt]] (''Papaveraceae'')
| genus = ''[[Papaver]]''
| species = '''''P. atlanticum'''
| binomial = ''Papaver atlanticum''
| binomial_authority = ([[John Ball naturalist |Ball]]) Cosson
| synonyms = * ''Papaver rupifragum'' var. ''atlanticum'' <small>Ball</small>
* ''Papaver rupifragum'' subsp. ''atlanticum'' <small>(Ball) Maire</small>
| synonyms_ref =
|}}
'''''Atlantssól''''' ([[fræðiheiti]]: ''Papaver atlanticum''<ref>{{Cite web|url=https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/4CJ8J|title=Papaver atlanticum (Ball) Coss. {{!}} COL|website=www.catalogueoflife.org|access-date=2024-01-09}}</ref>) frá Marokkó.<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:673414-1|title=Papaver atlanticum (Ball) Coss. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2024-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20231019010916/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:673414-1|archive-date=2023-10-19|url-status=dead}}</ref> Hún er skammlífur fjölæringur, stundum ræktuð sem tvíær, með stórum blómum á enda loðins stönguls uppúr hvirfingu mjórra, fjaðurskiftra grænna blaða. Villt blómstrar hún rauðgulum blómum.
Hún er oft talin til [[Spánarsól|spánarsólar]] (P. rupifragum).<ref>{{Cite web|url=https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/5K5TM|title=Papaver atlanticum subsp. atlanticum {{!}} COL|website=www.catalogueoflife.org|access-date=2024-01-09}}</ref>
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{Wikilífverur|Papaver atlanticum}}
{{commonscat|Papaver atlanticum}}
{{Stubbur|grasafræði}}
[[Flokkur:Draumsóleyjaætt]]
26n43ke92diu7u8333g7mrrbq2jj5ip
Dalasól
0
178012
1986947
1844029
2026-11-13T01:14:29Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986947
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name = Dalasól
| image = Svalbard poppy (Papaver dahlianum).jpg
| image_caption =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Sóleyjabálkur]] (''Ranunculales'')
| familia = [[Draumsóleyjaætt]] (''Papaveraceae'')
| genus = ''[[Papaver]]''
| species = '''''P. dahlianum'''
| binomial = ''Papaver dahlianum''
| binomial_authority = [[Rolf Nordhagen (grasafræðingur)|Nordh.]]
| synonyms = ''Papaver radicatum subsp. brachyphyllum'' <small>[[Alexandr Innokentevich Tolmatchew|Tolm.]]</small><br>''Papaver radicatum subsp. dahlianum'' <small>(Nordh.) Rändel</small>
| synonyms_ref =
|}}
'''''Dalasól''''' ([[fræðiheiti]]: ''Papaver dahlianum'') frá Svalbarða og nokkrum fleiri svæðum við heimsskautsbaug..<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:182754-2|title=Papaver dahlianum Nordh. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2024-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240109171722/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:182754-2|archive-date=2024-01-09|url-status=dead}}</ref> Hún er skammlífur fjölæringur, með stórum hvítum eða ljósgulum blómum á enda loðins stönguls uppúr hvirfingu mjórra, fjaðurskiftra grænna blaða.
Hún er stundum talin til [[Melasól|melasólar]] (P. radicatum) eða undirtegund hennar.<ref>{{Cite web|url=https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/5K5VR|title=Papaver radicatum subsp. dahlianum (Nordh.) Rändel {{!}} COL|website=www.catalogueoflife.org|access-date=2024-01-09}}</ref>
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{Wikilífverur|Papaver dahlianum}}
{{commonscat|Papaver dahlianum}}
{{Stubbur|grasafræði}}
[[Flokkur:Draumsóleyjaætt]]
3djddy49v5bdvyqp6svlc8xcgz79cr3
Akursól
0
178061
1986877
1843958
2026-11-12T22:37:43Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986877
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name = Akursól
| image = Papaver dubium.jpg
| image_caption =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Sóleyjabálkur]] (''Ranunculales'')
| familia = [[Draumsóleyjaætt]] (''Papaveraceae'')
| genus = ''[[Papaver]]''
| species = '''''P. dubium'''
| binomial = ''Papaver dubium''
| binomial_authority = [[Carl von Linné|L.]]
| synonyms =
| synonyms_ref =
|}}
'''''Akursól''''' ([[fræðiheiti]]: ''Papaver dubium''<ref>{{Cite web|url=https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/6TM7X|title=Papaver dubium L. {{!}} COL|website=www.catalogueoflife.org|access-date=2024-01-09}}</ref>) er einær valmúi ættaður frá Evrópu, V-Asíu og Norður Afríku.<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:673488-1|title=Papaver dubium L. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2024-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20231211030029/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:673488-1|archive-date=2023-12-11|url-status=dead}}</ref> Hún blómstrar stórum rauðum blómum á enda loðins stönguls uppúr hvirfingu mjórra, fjaðurskiftra grænna blaða.
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{Wikilífverur|Papaver dubium}}
{{commonscat|Papaver dubium}}
{{Stubbur|grasafræði}}
[[Flokkur:Draumsóleyjaætt]]
di8u7zrl1eciyq5qcjgkyqsr5crsazz
Dvergsól
0
178069
1986955
1843971
2026-11-13T01:32:38Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986955
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name = Dvergsól
| image = Alpine glacier poppy (4545959551).jpg
| image_caption =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Sóleyjabálkur]] (''Ranunculales'')
| familia = [[Draumsóleyjaætt]] (''Papaveraceae'')
| genus = ''[[Papaver]]''
| species = '''''P. pygmaeum'''
| binomial = ''Papaver pygmaeum''
| binomial_authority = [[Per Axel Rydberg|Rydb.]]<ref name = "col53473595">Rydb. (1902) , In: Bull. Torr. Bot. Club, 159</ref>
| synonyms = ''Papaver radicatum pygmaeum'' <small>([[Per Axel Rydberg|Rydb.]]) [[Stanley Larson Welsh|S. L. Welsh]]</small><br>''Papaver nudicaule'' var. ''pseudocorydalifolium'' <small>[[Friedrich Karl Georg Fedde|Fedde]]</small>
| synonyms_ref =
|}}
'''''Dvergsól''''' ([[fræðiheiti]]: ''Papaver pygmaeum''<ref>{{Cite web|url=https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/75M6M|title=Papaver pygmaeum Rydb. {{!}} COL|website=www.catalogueoflife.org|access-date=2024-01-13}}</ref>) er fjölær valmúi ættaður frá NV-hluta N-Ameríku (Breska Kólumbía, Alberta og Montana).<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:282094-2|title=Papaver pygmaeum Rydb. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2024-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113010407/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:282094-2|archive-date=2024-01-13|url-status=dead}}</ref> Hún blómstrar stórum gulum til rauðgulum blómum á enda loðins stönguls uppúr hvirfingu mjórra, fjaðurskiftra grænna blaða.
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{Wikilífverur|Papaver pygmaeum}}
{{commonscat|Papaver pygmaeum}}
{{Stubbur|grasafræði}}
[[Flokkur:Draumsóleyjaætt]]
ctyoj4klxiy1vrpxyilsv9k1vu5bo8c
Blásólir
0
178302
1986905
1846845
2026-11-12T23:48:24Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986905
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name =
| image = Himalayan blue poppy in a Scottish garden.jpg
| image_caption = Garðablásól ''[[Meconopsis betonicifolia]]''
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Sóleyjabálkur]] (''Ranunculales'')
| familia = [[Draumsóleyjaætt]] (''Papaveraceae'')
| genus = ''[[Meconopsis]]''
| genus_authority = [[Louis Guillaume Alexandre Viguier|Vig.]]<ref name=IPNI_30149252-2/>
| type_species = ''[[Meconopsis regia]]''
| type_species_authority = G.Taylor (''typ. cons.'')<ref name=IPNI_30149252-2/>
| synonyms =
|}}
'''''Blásólir''''' ([[fræðiheiti]]: ''Meconopsis''<ref>{{Cite web|url=https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/62ZHP|title=Meconopsis Vig. {{!}} COL|website=www.catalogueoflife.org|access-date=2024-01-23}}</ref>) er ættkvísl með tæplega 100 tegundir jurta ættuðum frá Asíu (Kína, Bútan, Myanmar, Nepal, Pakistan, Indland, Bangladesh).<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30149252-2|title=Meconopsis Vig. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2024-01-23}}</ref> Fjöldi tegunda er á reiki, en margar tegundanna blandast auðveldlega og eru frá óaðgengilegum svæðum auk þess að nokkur fjöldi tegunda deyr eftir blómgun, sem getur valdið vandræðum við að viðhalda þeim í grasagörðum.
Þær eru vinsælar í görðum vegna stórra blómanna og oft skærra litanna, en það er helst garðablásól og áþekkar fjölærar tegundir. Þær eru flestar frá hátt í Himalajafjöllum og þrífast því sumar betur á Íslandi en víða annarsstaðar.
Upphaflega var ættkvíslin stofnuð með aðeins eina tegund; [[gulsól]] (Meconopsis cambrica), sem var þá um leið einkennistegund ættkvíslarinnar.<ref name=Vigu14>{{Citation |mode=cs1 |last1=Viguier |first1=L.G.A. |date=1814 |title=Histoire Naturelle, médicale et économique des Pavots et des Argémones |type=D.Med. thesis |publisher=University of Montpellier |url=https://books.google.com/books?id=Ns1AAAAAcAAJ&q=Histoire+Naturelle,+m%C3%A9dicale+et+%C3%A9conomique+des+Pavots+et+des |access-date=2021-02-02 |language=fr, la}} pp. 48–49.</ref> Nýlegar erfðagreiningar hafa nú leitt í ljós að sú tegund á fremur heima undir venjulegum valmúum ([[Papaver]]) undir heitinu Papaver cambricum.<ref name=LiuLiuYangWang14>{{Citation |mode=cs1 |last1=Liu |first1=Yu-Cheng |last2=Liu |first2=Ya-Nan |last3=Yang |first3=Fu-Sheng |last4=Wang |first4=Xiao-Quan |date=2014 |title=Molecular Phylogeny of Asian ''Meconopsis'' Based on Nuclear Ribosomal and Chloroplast DNA Sequence Data |journal=PLOS ONE |volume=9 |issue=8 |page=e104823 |doi=10.1371/journal.pone.0104823 |pmid=25118100 |pmc=4130606 |bibcode=2014PLoSO...9j4823L |name-list-style=amp |doi-access=free }}</ref> Vanalega er þá ættkvíslarnafnið þá lagt niður, en vegna þess hve það hefur orðið fast í sessi, þá var [[kóngablásól]] látin vera einkennistegund í staðinn.<ref name=Grey12>{{Citation |mode=cs1 |last1=Grey-Wilson |first1=Christopher |date=2012 |title=Proposal to conserve the name ''Meconopsis'' (Papaveraceae) with a conserved type |journal=Taxon |volume=61 |issue=2 |pages=473–474 |doi=10.1002/tax.612026 }}</ref><ref name=IPNI_30149252-2>{{cite web |title=''Meconopsis'' Vig.<!--stops . being removed by template--> |work=The [[International Plant Names Index]] |url=https://www.ipni.org/n/30149252-2 |access-date=2021-01-31 }}</ref> Ekki er þó enn bitið úr nálinni með flokkunina, því sumir grasafræðingar leggja til að færa ættkvíslina í heild sinni undir Papaver, en skyldleiki tegunda valmúa virðiust liggja sitt hvoru megin við blásólir.<ref name=POWO_30000445-2>{{cite web |title=''Papaver'' L. |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30000445-2 |access-date=2021-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210630150811/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30000445-2 |archive-date=2021-06-30 |url-status=dead }}</ref>
=== Tegundir og skifting ===
Xiao og Simpson skiftu Meconopsis í fjórar deildir 2017 eftir erfðarannsóknir, auk þess færðu þeir ''Meconopsis'' sect. ''Eucathcartia'' (Clade V) í ættkvíslina ''Cathcartia''.<ref name=XiaoSimp17>{{Citation |mode=cs1 |last1=Xiao |first1=Wei |last2=Simpson |first2=Beryl B. |date=2017 |title=A New Infrageneric Classification of ''Meconopsis'' (Papaveraceae) Based on a Well-supported Molecular Phylogeny |journal=Systematic Botany |volume=42 |issue=2 |pages=226–233 |doi=10.1600/036364417X695466 |s2cid=91152469 |name-list-style=amp }}</ref>
*''Meconopsis'' sect. ''Meconopsis''
{{Div col|colwidth=24em}}
:*''[[Meconopsis autumnalis]]'' <small>P.A.Egan</small>
:*''[[Meconopsis chankheliensis]]'' <small>Grey-Wilson</small>
:*''[[Meconopsis dhwojii]]'' <small>G.Taylor</small> - [[Mánagulsól]]
:*''[[Meconopsis discigera]]'' <small>Prain</small>
:*''[[Meconopsis ganeshensis]]'' <small>Grey-Wilson</small>
:*''[[Meconopsis gracilipes]]'' <small>G.Taylor</small>
:*''[[Meconopsis manasluensis]]'' <small>P A.Egan</small>
:*''[[Meconopsis napaulensis]]'' <small>DC.</small> - [[Silkiblásól]]
:*''[[Meconopsis paniculata]]'' <small>Prain</small> - [[Engjagulsól]]
:*''[[Meconopsis pinnatifolia]]'' <small>C.Y.Wu & H.Chuang ex L.H.Zhou</small>
:*''[[Meconopsis regia]]'' <small>G.Taylor</small> - [[Kóngablásól]]
:*''[[Meconopsis robusta]]'' <small>Hook.f. & Thomson</small> - [[Vætublásól]]
:*''[[Meconopsis simikotensis]]'' <small>Grey-Wilson</small>
:*''[[Meconopsis staintonii]]'' <small>Grey-Wilson</small>
:*''[[Meconopsis superba]]'' <small>King ex Prain</small> - [[Keisarablásól]]
:*''[[Meconopsis taylorii]]'' <small>L.H.J.Williams</small>
:*''[[Meconopsis tibetica]]'' <small>Grey-Wilson</small>
:*''[[Meconopsis torquata]]'' <small>Prain</small>
:*''[[Meconopsis violacea]]'' <small>Kingdon-Ward</small>
:*''[[Meconopsis wallichii]]'' <small>Hook.</small>
:*''[[Meconopsis wilsonii]]'' <small>Grey-Wilson</small>
{{Div col end}}
*''Meconopsis'' sect. ''Aculeatae'' <small>Fedde</small>
{{Div col|colwidth=24em}}
:*''[[Meconopsis aculeata]]'' <small>Royle</small> - [[Himalajablásól]]
:*''[[Meconopsis bikramii]]'' <small>Aswal</small> (vafasöm staðsetning)
:*''[[Meconopsis concinna]]'' <small>Prain</small>
:*''[[Meconopsis delavayi]]'' <small>Franch. Ex Prain</small>
:*''[[Meconopsis forrestii]]'' <small>Prain</small>
:*''[[Meconopsis georgei]]'' <small>G.Taylor</small>
:*''[[Meconopsis henrici]]'' <small>Bureau & Franch.</small>
:*''[[Meconopsis horridula]]'' <small>Hook.f. & Thomson</small> - [[Þyrniblásól]]
:*''[[Meconopsis impedita]]'' <small>Prain</small>
:*''[[Meconopsis lancifolia]]'' <small>Franch.</small>
:*''[[Meconopsis latifolia]]'' <small>Prain</small> - [[Heiðblásól]]
:*''[[Meconopsis muscicola]]'' <small>Tosh.Yoshida, H.Sun & Boufford</small>
:*''[[Meconopsis neglecta]]'' <small>G.Taylor</small>
:*''[[Meconopsis pseudovenusta]]'' <small>G.Taylor</small>
:*''[[Meconopsis pulchella]]'' <small>Tosh.Yoshida, H.Sun & Bouford</small>
:*''[[Meconopsis venusta]]'' <small>Prain</small>
:*''[[Meconopsis yaoshanensis]]'' <small>Tosh.Yoshida, H.Sun & Boufford</small>
{{Div col end}}
*''Meconopsis'' sect. ''Primulinae'' <small>Fedde</small>
{{Div col|colwidth=24em}}
:*''[[Meconopsis argemonantha]]'' <small>Prain</small>
:*''[[Meconopsis bella]]'' <small>Prain</small>
:*''[[Meconopsis florindae]]'' <small>Kingdon-Ward</small>
:*''[[Meconopsis lyrata]]'' <small>(H.A.Cummins & Prain) Fedde</small>
:*''[[Meconopsis primulina]]'' <small>Prain</small>
:*''[[Meconopsis sinuata]]'' <small>Prain</small>
:*''[[Meconopsis wumungensis]]'' <small>K.M.Feng</small>
:*''[[Meconopsis zang-nanensis]]'' <small>L.H.Zhou</small>
{{Div col end}}
*''Meconopsis'' sect. ''Grandes'' <small>Fedde</small>
{{Div col|colwidth=24em}}
:*''[[Meconopsis betonicifolia]]'' <small>Franch.</small> - [[Garðablásól]]
:*''[[Meconopsis biloba]]'' <small>L.Z.An, Shu Y.Chen & Y.S.Lian</small>
:*''[[Meconopsis grandis]]'' <small>Prain</small> - [[Fagurblásól]]
:*''[[Meconopsis integrifolia]]'' <small>(Maxim.) Franch.</small> - [[Tíbetblásól]]
:*''[[Meconopsis punicea]]'' <small>Maxim.</small>
:*''[[Meconopsis quintuplinervia]]'' <small>Regel</small> - [[Fjallablásól]]
:*''[[Meconopsis simplicifolia]]'' <small>(D.Don) Walp.</small> - [[Brekkublásól]]
:*''[[Meconopsis sherriffii]]'' <small>G.Taylor</small>
{{Div col end}}
Eftirfarandi tegundum var lýst eftir flokkun Xiao og Simpson:<ref name=YangLongYosh17>{{cite journal |last1=Yangzom |first1=Rinchen |last2=Long |first2=David |last3=Yoshida |first3=Toshio |date=2017-01-17 |title=Dancing Butterflies of the East Himalayas New Meconopsis Species from East Bhutan, Arunachal Pradesh and South Tibet |journal=Sibbaldia: The International Journal of Botanic Garden Horticulture |issue=14 |pages=69–96 |doi=10.24823/Sibbaldia.2016.193 |doi-access=free }}</ref>
*''[[Meconopsis gakyidiana]]'' <small>Tosh.Yoshida, Yangzom & D.G.Long</small>
Xiao og Simpson settu fjórar fyrrum ''Meconopsis'' tegundir í ættkvíslina ''Cathcartia'':<ref name=XiaoSimp17/>
*''Cathcartia chelidonifolia'' <small>(Bureau & Franch.) Grey-Wilson</small> = ''[[Meconopsis chelidoniifolia]]'' <small>Bureau & Franch.</small>
*''Cathcartia oliveriana'' <small>(Franch. ex Prain) Grey-Wilson</small> = ''[[Meconopsis oliveriana]]'' <small>Franch. ex Prain</small>
*''Cathcartia smithiana'' <small>Hand.-Mazz.</small> = ''[[Meconopsis smithiana]]'' <small>(Hand.-Mazz.) G.Taylor ex Hand.-Mazz.</small>
*''Cathcartia villosa'' <small>Hook.f.</small> = ''[[Meconopsis villosa]]'' <small>(Hook.f.) G.Taylor</small> - [[Hærugulsól]]
Eftirfarandi blendingar eru í ræktun:
*[[Meconopsis × beamishii]] - [[Mánasól]] (M. grandis × M. integrifolia)
*[[Meconopsis × musgravei]] - [[Snæsól]] (M. baileyi × M. superba)
*[[Meconopsis × sarsonii]] - [[Stjörnugulsól]] (M. baileyi × M. integrifolia)
*[[Meconopsis × sheldonii]] - [[Glæsiblásól]] (M. baileyi × M. grandis)
*[[Meconopsis × kongboensis]] - (M. simplicifolia × M. sulphurea)
== Tenglar ==
http://meconopsisworld.blogspot.com/
https://themeconopsisgroup.org/
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{Wikilífverur|Meconopsis}}
{{commonscat|Meconopsis}}
{{Stubbur|grasafræði}}
[[Flokkur:Draumsóleyjaætt]]
8ousvw1qls4urd9pa0vyf09x2euu2er
Empetrum eamesii
0
178662
1986962
1847560
2026-11-13T01:53:36Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986962
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| color = lightgreen
| name =
| image =
| image_width = 250px
| image_caption =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Lyngbálkur]] (''Ericales'')
| familia = [[Lyngætt]] (''Ericaceae'')
| genus = '''''[[Empetrum]]''''' [[Carolus Linnaeus|L.]]
| species = E. eamesii
| binomial = Empetrum eamesii
| binomial_authority = [[Merritt Lyndon Fernald|Fern.]] & Wiegand<ref>[https://www.biodiversitylibrary.org/page/567450#page/222/mode/1up Fernald, Merritt Lyndon, & Wiegand, Karl McKay. 1913. Rhodora 15(180): 215–217.]</ref>
| synonyms = *''Empetrum nigrum'' var. ''eamesii'' <small>([[Merritt Lyndon Fernald|Fern.]] & Wiegand) B. Boivin</small>
*''Empetrum rubrum'' subsp. ''eamesii'' <small>([[Merritt Lyndon Fernald|Fern.]] & Wiegand) R.D. Good</small>
*''Empetrum rubrum'' var. ''eamesii'' <small>([[Merritt Lyndon Fernald|Fern.]] & Wiegand) Cronquist</small>
| synonyms_ref = <ref>[http://www.tropicos.org/Name/11900001 Tropicos]</ref><ref name="908908hauosdhf">[http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2788464 The Plant List]</ref>
}}
'''Empetrum eamesii'''<ref>{{Cite web|url=https://www.ipni.org/n/90520-2|title=Empetrum eamishii {{!}} International Plant Names Index|website=www.ipni.org|access-date=2024-02-04}}</ref> er dvergvaxinn [[sígræn jurt|sígrænn]] [[runni]] með ætum [[ber]]jum (krækiberjum). Hann er frá norðausturhluta N-Ameríku (Labrador, Nýfundnaland, Nova Scotia, Prins Edwards-eyja, Québec)<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:90520-2 |title=''Empetrum eamisii'' Fernald & Wiegand |author=<!--Not stated--> |date=2017 |website=Plants of the World Online |publisher=Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=04 feb. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204214220/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:90520-2 |archive-date=2024-02-04 |url-status=dead }}</ref> Tegundin skiftist í tvær undirtegundir: ''E. e. ssp. earnsii'' með bleikum til rauðum berjum, og ''E. e. ssp. atropurpureum'' með purpuralitum til rauðpurpuralitum berjum.
==Tilvísanir==
{{reflist}}
{{commonscat|Empetrum eamesii}}
{{Wikilífverur|Empetrum eamesii}}
{{Stubbur|grasafræði}}
[[Flokkur:Lyngætt]]
[[Flokkur:Ber]]
c6z9of1o2639xwl1t9pl3enio1if8z2
Broddatunga
0
178845
1986911
1849328
2026-11-13T00:06:44Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986911
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| image = Plantago aristata.jpg
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Varablómabálkur]] (''Lamiales'')
| familia = [[Græðisúruætt]] (''Plantaginaceae'')
| genus = ''[[Plantago]]''
| species = '''''P. aristata'''''
| binomial = ''Plantago aristata''
| binomial_authority = [[André Michaux|Michx.]]<ref name = "col53578217">Michx. (1803) , In: Fl. Bor. Am. 1: 95</ref>
| synonyms_ref =
| synonyms = {{Collapsible list|
''Plantago patagonica aristata'' <small>([[André Michaux|Michx.]]) [[Asa Gray|A. Gray]]</small><br>''Plantago nuttallii'' <small>[[Daniel Rapin|Rapin]]</small><br>''Plantago mollis'' <small>[[William Jackson Hooker|Hook.]] & [[George Arnott Walker Arnott|Arn.]]</small><br>''Plantago filiformis'' <small>[[Joseph Decaisne|Decne.]]</small><br>''Plantago curta'' <small>[[Georg Engelmann|Engelm.]] ex [[Joseph Decaisne|Decne.]]</small><br>''Plantago candicans'' <small></small><br>''Plantago aristata nuttallii'' <small>([[Daniel Rapin|Rapin]]) Morris</small><br>''Plantago aristata minuta'' <small>T. K. Zheng, X. S. Wan & Tosh. Tanaka</small>
}}
}}
'''Broddatunga''' ([[fræðiheiti]] ''Plantago aristata''<ref name = "COL">{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/6VNYZ|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 53590073|accessdate= 2024-02-16}}</ref>) er einær jurt sem er frá N-Ameríku og hefur breiðst út í Evrasíu.<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:684890-1 |title=''Plantago aristata'' Michx. |author=<!--Not stated--> |date=2017 |website=Plants of the World Online |publisher=Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=10 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417070044/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:684890-1 |archive-date=17 apríl 2022 |url-status=dead }}</ref> Hún er slæðingur mun víðar.
== Tilvísanir ==
<div class="references-small"><references/></div>
{{commonscat|Plantago aristata|broddatungu}}
{{Wikilífverur|Plantago aristata|broddatungu}}
[[Flokkur:Græðisúruætt]]
[[Flokkur:Plöntur á Íslandi]]
0whnyts23io0h2mux6q00h6b77zh31b
Akurvafklukka
0
178857
1986878
1849453
2026-11-12T22:39:24Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986878
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| color = lightgreen
| name = Akurvafklukka
| image = Bindweed (Convolvulus Arvensis) (3105112704).jpg
| image_width = 250px
| image_caption =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Kartöflubálkur]] (''Solanales'')
| familia = [[Vafklukkuætt]] (''Convolvulaceae'')
| genus = ''[[Convolvulus]]''
| species = '''''C. arvensis'''''
| binomial = ''Convolvulus arvensis''
| binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]]
| synonyms =
| synonyms_ref =
}}
'''Akurvafklukka''' ([[fræðiheiti]]: ''Convolvulus arvensis'') eru [[fjölær]] klifur[[jurt]] með nær heimsútbreiðslu, en upphaflega frá Evrasíu og N-Afríku.<ref name="POWO">{{cite web |title=''Convolvulus arvensis'' L. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:265849-1 |website=Plants of the World Online |access-date=6 June 2021 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210629063845/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:265849-1 |archive-date=29 júní 2021 |url-status=dead}}</ref>
==Tilvísanir==
{{reflist}}
{{commonscat|Convolvulus arvensis}}
{{Wikilífverur|Convolvulus arvensis}}
{{Stubbur|grasafræði}}
[[Flokkur:Vafklukkuætt]]
fdre3ue9j2t8fy10qw6bi5inh2vem80
Allium darwasicum
0
179515
1986885
1854701
2026-11-12T22:43:11Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986885
wikitext
text/x-wiki
{{skáletrað}}
{{Taxobox
| name =
| image =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Angiosperms'')
| classis = [[Einkímblöðungur]] (''Monocots'')
| ordo = [[Laukabálkur]] (''Asparagales'')
| familia = [[Laukætt]] (''Alliaceae'')
| genus = ''[[Laukar]]'' (''Allium'')
| subgenus = Allium subg. Melanocrommyum
| species = A. darwasicum
| binomial = Allium darwasicum
| binomial_authority = [[Eduard August von Regel|Regel]]<ref name = "col43232393">Regel (1881) , In: Trudy Imp. S.-Peterburgsk. Bot. Sada 7: 659</ref>
| synonyms =
| synonyms_ref =
}}
'''Allium darwasicum''' er tegund af laukætt frá Afghanistan og Tadjíkistan.<ref name=Kew>{{Cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:527913-1 |title=Kew World Checklist of Selected Plant Families |access-date=2024-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215102600/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:527913-1 |archive-date=2024-02-15 |url-status=dead}}</ref>
Blómin eru hvít með grænni rönd, stundum gulgræn, með sætan ilm. Verður um 40-50 sm hár. Þolir illa bleytu eftir vaxtartíma lýkur.
==Tilvísanir==
{{Reflist}}
{{commonscat|Allium darwasicum}}
{{wikilífverur|Allium darwasicum}}
{{stubbur|grasafræði}}
[[Flokkur:Matjurtir]]
[[Flokkur:Laukar|Laukar]]
02usp68jp338u4l9qspw2g72ru0e4z5
Allium libani
0
179530
1986886
1854756
2026-11-12T22:43:13Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986886
wikitext
text/x-wiki
{{skáletrað}}
{{Taxobox
| name =
| image = PikiWiki Israel 3351 Allium libani.jpg
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Angiosperms'')
| classis = [[Einkímblöðungur]] (''Monocots'')
| ordo = [[Laukabálkur]] (''Asparagales'')
| familia = [[Laukætt]] (''Alliaceae'')
| genus = ''[[Laukar]]'' (''Allium'')
| subgenus = Allium subg. Melanocrommyum
| species = A. libani
| binomial = Allium libani
| binomial_authority = [[Pierre Edmond Boissier|Boiss.]]<ref name = "col43232877">Boiss. (1854) , In: Diagn. Pl. Orient. 13: 26</ref>
| synonyms =
| synonyms_ref =
}}
'''Allium libani'''<ref name = "COL">{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/5TXFF|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 43232877|accessdate= 2024-03-30}}</ref> er tegund af laukætt frá Líbanon og Sýrlandi.<ref name=Kew>{{Cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:528312-1 |title=Kew World Checklist of Selected Plant Families |access-date=2024-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209010851/https://powo.science.kew.org/taxon/urn%3Alsid%3Aipni.org%3Anames%3A528312-1 |archive-date=2023-12-09 |url-status=dead}}</ref>
Blómin eru hvít í þéttri kúlu. Jarðlægur. Blöðin breið.
==Tilvísanir==
{{Reflist}}
{{commonscat|Allium libani}}
{{wikilífverur|Allium libani}}
{{stubbur|grasafræði}}
[[Flokkur:Matjurtir]]
[[Flokkur:Laukar|Laukar]]
et891oc09agxypyuv5nbssgveygrgug
Allium rotundum
0
179556
1986887
1856495
2026-11-12T22:43:15Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986887
wikitext
text/x-wiki
{{skáletrað}}
{{Taxobox
| name =
| image = Allium rotundum 210608.jpg
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Angiosperms'')
| classis = [[Einkímblöðungur]] (''Monocots'')
| ordo = [[Laukabálkur]] (''Asparagales'')
| familia = [[Laukætt]] (''Alliaceae'')
| genus = ''[[Laukar]]'' (''Allium'')
| subgenus = Allium subg. Allium
| species = A. rotundum
| binomial = Allium rotundum
| binomial_authority = [[Thomas Nuttall|Nutt.]] ex Ker Gawl.<ref name = "col43233632">Nutt. ex Ker Gawl. (1813) , In: Bot. Mag. 38: t. 1576</ref>
| synonyms = {{collapsible list|bullets = true
|title=<small>Samheiti</small>|
''Allium rotundum erectum'' <small>([[George Don jr|G.Don]]) [[Karl Carl Richter|K.Richt.]]</small><br>''Allium rotundum preslianum'' <small>([[Josef August Schultes|Schult.]] & [[Julius Hermann Schultes|Schult.f.]]) [[Karl Carl Richter|K.Richt.]]</small><br>''Allium ampeloprasum paterfamilias'' <small>([[Pierre Edmond Boissier|Boiss.]]) [[Karl Carl Richter|K.Richt.]]</small><br>''Porrum polyanthum'' <small>[[Jules Pierre Fourreau|Fourr.]]</small><br>''Allium rotundum grandiflorum'' <small>[[Carlos Pau|Pau]]</small><br>''Allium jajlae baidarense'' <small>[[Alexey Petrovich Seregin|Seregin]]</small><br>''Allium waldsteinii'' <small>[[George Don jr|G.Don]]</small><br>''Allium rotundum erectum'' <small>([[George Don jr|G.Don]]) [[Eduard August von Regel|Regel]]</small><br>''Allium rotundum preslianum'' <small>([[Josef August Schultes|Schult.]] & [[Julius Hermann Schultes|Schult.f.]]) [[Eduard August von Regel|Regel]]</small><br>''Allium rotundum rubicundum'' <small>(Niven ex [[George Don jr|G.Don]]) [[Eduard August von Regel|Regel]]</small><br>''Allium rotundum scariosum'' <small>([[Giorgio Jan|Jan]] ex [[Josef August Schultes|Schult.]] & [[Julius Hermann Schultes|Schult.f.]]) [[Carl Fredrik Nyman|Nyman]]</small><br>''Allium rotundum porphyroprasum'' <small>([[Theodor Heinrich von Heldreich|Heldr.]] & [[Giovanni Battista Sartorelli|Sart.]] ex [[Pierre Edmond Boissier|Boiss.]]) [[Carl Fredrik Nyman|Nyman]]</small><br>''Allium rotundum cambiasii'' <small>(De Not.) [[Carl Fredrik Nyman|Nyman]]</small><br>''Allium ampeloprasum paterfamilias'' <small>([[Pierre Edmond Boissier|Boiss.]]) [[Carl Fredrik Nyman|Nyman]]</small><br>''Allium waldsteinianum'' <small>[[Josef August Schultes|Schult.]] & [[Julius Hermann Schultes|Schult.f.]]</small><br>''Allium tmoleum'' <small>[[Otto Karl Anton Schwarz|O.Schwarz]]</small><br>''Allium scorodoprasum waldsteinii'' <small>([[George Don jr|G.Don]]) [[William Thomas Stearn|Stearn]]</small><br>''Allium scorodoprasum rotundum'' <small>([[Carl von Linné|L.]]) [[William Thomas Stearn|Stearn]]</small><br>''Allium scorodoprasum jajlae'' <small>([[Aleksei Ivanovich Vvedensky|Vved.]]) [[William Thomas Stearn|Stearn]]</small><br>''Allium scariosum'' <small>[[Giorgio Jan|Jan]] ex [[Josef August Schultes|Schult.]] & [[Julius Hermann Schultes|Schult.f.]]</small><br>''Allium rubicundum'' <small>Niven ex [[George Don jr|G.Don]]</small><br>''Allium rotundum waldsteinii'' <small>([[George Don jr|G.Don]]) [[Karl Carl Richter|K.Richt.]]</small><br>''Allium rotundum waldsteinianum'' <small>[[Josef August Schultes|Schult.]] & [[Julius Hermann Schultes|Schult.f.]]</small><br>''Allium rotundum melleum'' <small>[[Pavel Ivanovich Misczenko|Miscz.]] ex [[Aleksandr Alfonsovitj Grossgejm|Grossh.]]</small><br>''Allium rotundum jajlae'' <small>([[Aleksei Ivanovich Vvedensky|Vved.]]) [[Brian Frederick Mathew|B.Mathew]]</small><br>''Allium rotundifolium'' <small>Lumn. ex Steud., not validly publ.</small><br>''Allium preslianum'' <small>[[Josef August Schultes|Schult.]] & [[Julius Hermann Schultes|Schult.f.]]</small><br>''Allium porphyroprasum'' <small>[[Theodor Heinrich von Heldreich|Heldr.]] & [[Giovanni Battista Sartorelli|Sart.]] ex [[Pierre Edmond Boissier|Boiss.]]</small><br>''Allium paterfamilias'' <small>[[Pierre Edmond Boissier|Boiss.]]</small><br>''Allium jajlae'' <small>[[Aleksei Ivanovich Vvedensky|Vved.]]</small><br>''Allium gracilescens'' <small>[[Carlo Pietro Stefano Stephen Sommier|Sommier]] & [[Emile Emilio Levier|Levier]]</small><br>''Allium erectum'' <small>[[George Don jr|G.Don]]</small><br>''Allium descendens'' <small>[[Peter Simon Pallas|Pall.]] ex [[Josef August Schultes|Schult.]] & Schult.f., not validly publ.</small><br>''Allium cilicicum'' <small>[[Pierre Edmond Boissier|Boiss.]]</small><br>''Allium cambiasii'' <small>De Not.</small><br>''Allium baumannianum'' <small>[[Karl Heinrich Koch|K.Koch]]</small><br>''Porrum rotundum'' <small>([[Carl von Linné|L.]]) [[Heinrich Gottlieb Ludwig Reichenbach|Rchb.]]</small> }}
| synonyms_ref =
| range_map =
| range_map_caption =
}}
'''Allium rotundum'''<ref>{{Cite web|url=https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/5TX7W|title=Allium rotundum L. {{!}} COL|website=www.catalogueoflife.org|access-date=2024-03-31}}</ref> er tegund af laukætt frá Evrasíu og N-Afríku (frá Spáni og Marokkó til Íran og Evrópuhluta Rússlands).Kew<ref name=kew>{{Cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:528750-1 |title=Kew World Checklist of Selected Plant Families |access-date=2024-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240630090027/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:528750-1 |archive-date=2024-06-30 |url-status=dead}}</ref>
''Allium rotundum'' er með að 90 sm langa blómstöngla. Blöðin eru sívöl, 40 sm löng. Blöðin visna fyrir blómgun. Blómskipunin er kúlulaga, með fjölda rauðfjólublárra blóma. Laukarnir, blómin og blöð eru æt.<ref>{{Cite web|url=http://www.actahort.org/books/1143/1143_22.htm|title=Use of Allium scorodoprasum L. subsp. rotundum as food {{!}} International Society for Horticultural Science|website=www.actahort.org|language=en-US|access-date=2024-03-31|archive-date=2022-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20221224172606/https://www.actahort.org/books/1143/1143_22.htm|url-status=dead}}</ref>
==Tilvísanir==
{{Reflist}}
{{commonscat|Allium rotundum}}
{{wikilífverur|Allium rotundum}}
{{stubbur|grasafræði}}
[[Flokkur:Matjurtir]]
[[Flokkur:Laukar|Laukar]]
nbjjxb0s7ephmi5qddxlv27r5y3oqyx
Allium rubellum
0
179561
1986888
1854923
2026-11-12T22:43:17Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986888
wikitext
text/x-wiki
{{skáletrað}}
{{Taxobox
| name =
| image = Allium rubellum.jpg
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Angiosperms'')
| classis = [[Einkímblöðungur]] (''Monocots'')
| ordo = [[Laukabálkur]] (''Asparagales'')
| familia = [[Laukætt]] (''Alliaceae'')
| genus = ''[[Laukar]]'' (''Allium'')
| subgenus = Allium subg. Avulsea
| species = A. rubellum
| binomial = Allium rubellum
| binomial_authority = [[Friedrich August Marschall von Bieberstein|M.Bieb.]]<ref name = "col43233421">M.Bieb. (1808) , In: Fl. Taur.-Caucas. 1: 264</ref>
| synonyms = ''Allium rubellum stellatum'' <small>[[Karl Heinrich Koch|K.Koch]]</small><br>'' Geboscon rubrum'' <small>[[Constantine Samuel Rafinesque|Raf.]]</small><br>''Allium vulcanicum'' <small>[[Pierre Edmond Boissier|Boiss.]]</small><br>''Allium tenue'' <small>K.Koch, nom. illeg.</small><br>''Allium syntamanthum'' <small>[[Karl Heinrich Koch|K.Koch]]</small><br>''Allium rubellum syntamanthum'' <small>([[Karl Heinrich Koch|K.Koch]]) [[Marina E. Oganesian|Ogan.]]</small><br>''Allium leptophyllum'' <small>Wall., nom. nud.</small><br>''Allium albanum'' <small>[[Aleksandr Alfonsovitj Grossgejm|Grossh.]]</small>
| synonyms_ref =
| range_map =
| range_map_caption =
}}
'''Allium rubellum'''<ref>{{Cite web|url=https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/65X7W|title=Allium rubellum L. {{!}} COL|website=www.catalogueoflife.org|access-date=2024-03-31}}</ref> er tegund af laukætt frá Tyrklandi til Mið-Asíu (Íran, Kasakstan, Kákasus, Túrkmenistan).<ref name=kew>{{Cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:528756-1 |title=Kew World Checklist of Selected Plant Families |access-date=2024-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250124172232/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:528756-1 |archive-date=2025-01-24 |url-status=dead}}</ref>
==Tilvísanir==
{{Reflist}}
{{commonscat|Allium rubellum}}
{{wikilífverur|Allium rubellum}}
{{stubbur|grasafræði}}
[[Flokkur:Matjurtir]]
[[Flokkur:Laukar|Laukar]]
lmfqj4q1vjbv9f2kur743z64pqjhi2i
Akursystir
0
179989
1986876
1857141
2026-11-12T22:36:02Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986876
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name = ''Akursystir''
| status =
| image = Asperula orientalis kz01.jpg
| image_caption =
| image2 =
| image2_caption =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Magnoliopsida]] (''Magnoliopsida'')
| unranked_ordo = [[Asterids]]
| ordo = [[Gentianales]]
| familia = [[Möðruætt]] (''Rubiaceae'')
| tribus = [[Rubieae]]
| genus = [[Asperula]]
| species = '''A. orientalis'''
| binomial = Asperula orientalis
| binomial_authority = [[Pierre Edmond Boissier|Boiss.]] & [[Rudolph Friedrich Hohenacker|Hohen.]]<ref name = "col42995305">P.E.Boissier (1843) , In: Diagn. Pl. Orient. 3: 30</ref>
| range_map =
| range_map_caption =
| synonyms = ''Asperula azurea setosa'' <small>[[Eduard August von Regel|Regel]]</small><br>''Galium azureum'' <small>([[Hippolyte François Jaubert|Jaub.]] & [[Édouard Spach|Spach]]) [[Ernst Hans Ludwig Krause|E.H.L.Krause]]</small><br>''Asperula azurea'' <small>[[Hippolyte François Jaubert|Jaub.]] & [[Édouard Spach|Spach]]</small><br>''Asperula arvensis orientalis'' <small>([[Pierre Edmond Boissier|Boiss.]] & [[Rudolph Friedrich Hohenacker|Hohen.]]) [[Joseph Thiébaut|J.Thiébaut]]</small>
}}
'''Akursystir''' ([[fræðiheiti]]: ''Asperula orientalis''<ref name = "COL">{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/HCSQ|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 14 apr 2024}}</ref>) er einær jurt af [[möðruætt]] með 6-8 mjóum blöðum í kransi og mörgum litlum hvítum blómum í endastæðum klasa, allt að 90sm há. Hún er ættuð frá Íran, Írak, Líbanon til Sýrlands og fyrir botni Kirjálabotns (Rússland).<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:744104-1|title=Asperula orientalis Boiss. & Hohen. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2024-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240723070746/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:744104-1|archive-date=2024-07-23|url-status=dead}}</ref> Stundum ræktuð til skrauts.
== Heimildir ==
{{reflist}}
{{commonscat|Asperula orientalis}}
{{Wikilífverur|Asperula orientalis}}
{{Stubbur|grasafræði}}
[[Flokkur:Möðruætt]]
[[Flokkur:Plöntur á Íslandi]]
k0w5q4cr3bk6so0dihra2u0pjjrgkbz
Sleðahundur
0
180930
1986826
1892191
2026-11-12T13:25:15Z
~2026-59956-87
122763
1986826
wikitext
text/x-wiki
[[mynd:Passionate runners (34697070156).jpg|250px|thumb|Sleðahundar eru almennt notaðir á svæðum á borð við [[Grænland]]]]
'''Sleðahundur''' er [[hundur]] sem er þjálfaður að draga [[Sleði|sleða]]. Algengastar tegundir sleðahunda eru [[síberískur sleðahundur]] (Husky/Siberian Husky) og [[alaskasleðahundur]] (Alaskan Malamute).
Síberískur sleðahundur er sterkur og þolgóður hundur. Hann á ættir að rekja til Norðaustur-Asíu og hefur alla tíð þótt framúrskarandi sleðahundur.
[[Flokkur:Sleðahundar| ]]
{{stubbur|hundur}}
05x38t5svi1654563fk7m52ccm1gm8u
Kvistugla
0
181580
1986988
1871782
2026-11-13T08:59:11Z
Couiros22
41161
1986988
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| color = pink
| name = Kvistugla
| status = LC
| status_system = iucn3.1
| status_ref = <ref>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Strix varia'' |volume=2016 |page=e.T22689094A93217844 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22689094A93217844.en |access-date=23 July 2024}}</ref>
| image = Barred Owl (33795815188).jpg
| image_width = 250px
| regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'')
| phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'')
| classis = [[Fuglar]] (''Aves'')
| ordo = [[Uglur]] (''Strigiformes'')
| familia = [[Eiginlegar uglur]] (''Strigidae'')
| genus = ''[[Strix]]''
| species = '''''S. varia'''''
| binomial = ''Strix varia''
| binomial_authority = [[Benjamin Smith Barton|Barton]], 1799
}}
'''Kvistugla''' ([[Fræðiheiti (líffræði)|fræðiheiti]]: ''Strix varia'') er tegund uglna.
== Heimildaskrá ==
{{reflist}}
{{commonscat|Strix varia}}
{{Wikilífverur|Strix varia}}
[[Flokkur:Eiginlegar uglur]]
{{stubbur}}
34q4eioe7krb9lf1qienfa7hz3z4nac
Cole Palmer
0
184214
1986926
1945511
2026-11-13T00:32:41Z
Berserkur
10188
1986926
wikitext
text/x-wiki
{{Knattspyrnumaður
|mynd= [[File:Cole Palmer 2025 FIFA Club World Cup Final.jpg|200px]]
|nafn= Cole Palmer
|fullt nafn= Cole Jermaine Palmer
|fæðingardagur={{Fæðingardagur og aldur|2002|5|6}}
|fæðingarbær= [[Manchester]]
|fæðingarland=England
|hæð= 1,85 m
|staða= framsækinn miðjumaður, kantmaður
|núverandi lið=[[Chelsea FC]]
|númer= 20
|ár í yngri flokkum= 2010-2020
|yngriflokkalið= [[Manchester City]]
|ár1=2020-2023
|ár2=2023-
|lið1=[[Manchester City]]
|lið2=[[Chelsea FC]]
|leikir (mörk)1=19 (0)
|leikir (mörk)2=106 (50)
|landsliðsár=2017<br>2019<br>2019<br>2021<br>2023-
|landslið=England U16<br> England U17<br>England U18<br>England U21<br>[[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]]
|landsliðsleikir (mörk)=2 (0)<br>3 (0)<br>9 (2)<br>15 (5)<br>14 (2)
|mfuppfært= nóv. 2026
|lluppfært= nóv. 2026
}}
[[Mynd:Yokohama F. Marinos - Manchester City (3-5) - 53075276869 (Cole Palmer).jpg|thumb|Palmer með Manchester City.]]
'''Cole Jermaine Palmer ''' (fæddur 6. maí 2002) er enskur knattspyrnumaður sem spilar með [[enska úrvalsdeildin|enska úrvalsdeildarliðinu]] [[Chelsea FC]] og enska landsliðinu. Hann spilar sem vængmaður, eða framsækinn miðjumaður.
Hann á ættir að reka til [[Sankti Kitts og Nevis]] í föðurætt. <ref>[https://www.bbc.com/sport/extra/en7wd155d9/cole-palmer-made-in-the-caribbean Cole Palmer - Made in the Caribbean] BBC Sport, sótt 21. janúar 2025</ref>
===Manchester City===
Palmer var í yngriflokkaliðum [[Manchester City]] en endaði oft á bekknum í harðri samkeppni í aðalliði félagsins.
===Chelsea===
Hann var keyptur til Chelsea fyrir 40 milljón pund sumarið 2023 og blómstraði þar. Hann var valinn besti ungi leikmaður ársins tímabilið 2023-2024 og leikmaður tímabilsins af áhorfendum. Palmer var með 33 markaframlög (22 mörk og 11 stoðsendingar) á úrvalsdeildartímabilinu.<ref>[https://www.bbc.co.uk/sport/football/articles/cd11ngjvj7yo.amp Another accolade for Palmer]BBC Sport, sótt 4. janúar 2025</ref>
Chelsea vann [[Sambandsdeild Evrópu]] árið 2025. Palmer var valinn maður leiksins en hann átti 2 stoðsendingar í 4-1 sigri á Real Betis.
<ref>[https://m.fotbolti.net/news/28-05-2025/einkunnir-betis-og-chelsea-palmer-madur-leiksins-antony-faer-fimm Palmer maður leiksins] Fótbolti.net, sótt 29. maí, 2025</ref>
Hann átti stóran þátt í öðrum titli sama ár þegar hann skoraði tvö mörk og átti stoðsendingu í 3-0 sigri Chelsea á [[PSG]] í heimsmeistarakeppni félagsliða 2025. <ref>[https://www.espn.co.uk/football/story/_/id/45732507/chelsea-win-fifa-club-world-cup-vs-psg-cole-palmer-mvp-reaction-highlights-analysis Palmer stars as Chelsea thrash PSG to win Club World Cup] ESPN, sótt 14. júlí 2025</ref>
Í febrúar 2026 varð hann sá fyrsti til að skora 3 þrennur í fyrri hálfleik í úrvalsdeildinni. <ref>[https://m.fotbolti.net/news/07-02-2026/england-gyokeres-skoradi-tvo-og-arsenal-med-niu-stiga-forystu-soguleg-threnna-palmer Söguleg þrenna Palmer] Fótbolti.net, sótt 7. febrúar 2026</ref>
==Enska landsliðið==
Palmer vann U-21 Evrópumótið með Englandi árið 2023. <ref>[https://www.englandfootball.com/articles/2023/Jul/08/england-mu21s-spain-uefa-u21-euro-final-match-report-20230807 England win U21 EURO title after 1-0 win over Spain] Englandfottball.com </ref>
Hann hjálpaði Englandi að komast í úrslitaleikinn á [[EM 2024]] þegar hann átti stoðsendingu á [[Ollie Watkins]] gegn Hollandi en báðir höfðu komið af bekknum.<ref>[https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/cjern44reddt England 2 - Netherlands 1] BBC Sport</ref> Í úrslitaleiknum sjálfum jafnaði hann metin gegn Spáni þegar hann kom af bekknum.
<ref>[https://www.bbc.com/sport/football/live/cp68zzx8x4rt England 1 - Spain 2] BBC Sport</ref>
==Tilvísanir==
<references/>
{{f|2002}}
{{DEFAULTSORT:Palmer, Cole}}
[[Flokkur:Enskir knattspyrnumenn]]
t0hwx1tb6qg33hqpbky8wd1im38lj47
Real Madrid Baloncesto
0
185016
1986977
1986556
2026-11-13T04:10:42Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986977
wikitext
text/x-wiki
'''Real Madrid Baloncesto''' er spænskt körfuknattleikslið sem leikur í Liga ACB og [[EuroLeague]]. Liðið var stofnað árið 1931 sem deild innan [[Real Madrid]] íþróttafélagsins. Það er almennt talið eitt af bestu evrópsku félagsliðunum í körfuknattleik.<ref>{{Cite web |title=Eurobasket |url=https://www.eurobasket.com/service/basketball-ranking.asp |access-date=2024-06-13 |website=www.eurobasket.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Marketing |date=2024-04-24 |title=The 10 Best European Basketball Teams Now (2024 Rankings) |url=https://europrobasket.com/best-european-basketball-teams/ |access-date=2024-06-13 |website=Europrobasket |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=European basketball team ranking |url=https://www.eurotopteam.com/basketball/EN/club.php |access-date=2024-06-13 |website=www.eurotopteam.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20240613205059/https://www.eurotopteam.com/basketball/EN/club.php |archive-date=2024-06-13 |url-status=dead}}</ref> Meðal leikmanna sem leikið hafa fyrir liðið eru [[Arvydas Sabonis]], [[Dražen Petrović]], [[Rudy Fernández]], [[Sergio Rodriguez]], [[Sergio Llull]], [[Felipe Reyes]], [[Serge Ibaka]], and [[Luka Dončić]].
==Tilvísanir==
{{reflist}}
==Ytri tenglar==
*[https://www.realmadrid.com/en-US/basketball/first-team/home Opinber heimasíða]
{{s|1931}}
[[Flokkur:Körfuknattleiksfélög]]
chhjefkyxv5jq17bjif7sjn3b02pmp3
Deigla
0
187109
1986950
1951590
2026-11-13T01:18:03Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986950
wikitext
text/x-wiki
[[File:Pouring Liquid Gold.jpg|thumb|Bráðið gull í deiglu]]
'''Deigla''' er ílát sem notað er til þess að bræða málma í.<ref>{{cite web|url=https://islenskordabok.arnastofnun.is/ord/8037|website=Íslensk nútímamálsorðabók|title=Deigla|access-date=1.8.2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250927221500/https://islenskordabok.arnastofnun.is/ord/8037|archive-date=2025-09-27|url-status=dead}}</ref> Deiglur voru áður fyrr oftast gerðar úr [[leir]],<ref>[[John Percy (metallurgist)|Percy, John]]. ''Natural Refractory Materials Employed in the Construction of Crucibles, Retorts, Forunaces &c.'' Metallurgy. London: W. Clowes and Sons, 1861. 208–09. Print.</ref> en geta verið úr hvaða efni sem þolir mikinn hita án þess að bráðna eða aflagast. Í dag eru deiglur oft gerðar úr [[postulín]]i, eða óvirkum málmum eins og [[áloxíð]]i, [[sirkondíoxíð]]i eða [[magnesínoxíð]]i.<ref>{{Citation |last=Handbook |first=CRC |title=of Chemistry and Physics, 60th edn, R. C. Weast and M. J. Astle |date=1979 |url=https://scholar.googleusercontent.com/scholar.bib?q=info:H9bOYw7jNk4J:scholar.google.com/&output=citation&scisdr=ClEwPZifENvhjYGj29w:AFWwaeYAAAAAZzOlw9w3oaHGK6cwEPkcemeFpJM&scisig=AFWwaeYAAAAAZzOlw7AGq2B_cMD0SOCXMoqMudA&scisf=4&ct=citation&cd=-1&hl=en |access-date=2024-11-12 |publisher=CRC Press, Boca Raton, FL}}</ref>
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
[[Flokkur:Málmbræðsla]]
cc3ofe7ljizp8lon9x343lif0ku6p96
Snið:Forsetar Líberíu
10
187216
1986824
1934248
2026-11-12T13:22:10Z
TKSnaevarr
53243
1986824
wikitext
text/x-wiki
{{Navbox
| name = Forsetar Líberíu
| title = Forsetar Líberíu
| state = collapsed
| bodyclass = hlist
| image = [[File:Flag of the President of Liberia.svg|100px|link=|alt=]]
| list1 =
* [[Joseph Jenkins Roberts|Roberts]]
* [[Stephen Allen Benson|Benson]]
* [[Daniel Bashiel Warner|Warner]]
* [[James Spriggs Payne|Payne]]
* [[Edward James Roye|Roye]]
* [[James Skivring Smith|Smith]]
* [[Joseph Jenkins Roberts|Roberts]]
* [[James Spriggs Payne|Payne]]
* [[Anthony W. Gardiner|Gardiner]]
* [[Alfred Francis Russell|Russell]]
* [[Hilary R. W. Johnson|Johnson]]
* [[Joseph James Cheeseman|Cheeseman]]
* [[William D. Coleman (stjórnmálamaður)|Coleman]]
* [[Garretson W. Gibson|Gibson]]
* [[Arthur Barclay|A. Barclay]]
* [[Daniel Edward Howard|Howard]]
* [[Charles D. B. King|King]]
* [[Edwin Barclay|E. Barclay]]
* [[William Tubman|Tubman]]
* [[William Tolbert|Tolbert]]
* [[Samuel Doe|Doe]]
* [[Amos Sawyer|Sawyer]]{{sup|‡}}
* [[David D. Kpormakpor|Kpormakpor]]{{sup|‡}}
* [[Wilton G. S. Sankawulo|Sankawulo]]{{sup|‡}}
* [[Ruth Perry|Perry]]{{sup|‡}}
* [[Charles Taylor (stjórnmálamaður)|Taylor]]
* [[Moses Blah|Blah]]
* [[Gyude Bryant|Bryant]]{{sup|‡}}
* [[Ellen Johnson Sirleaf|Sirleaf]]
* [[George Weah|Weah]]
* [[Joseph Boakai|Boakai]]
| below =
* {{sup|‡}} merkir þjóðhöfðingja sem ekki gegndu embætti forseta.
}}<noinclude>[[Flokkur:Stjórnmálasnið]]</noinclude>
2x06ab5pna9492xjdagip46fwqn9yka
Baðlón á Íslandi
0
188240
1986901
1963153
2026-11-12T23:32:05Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986901
wikitext
text/x-wiki
'''Baðlón''' eru stór upphituð lón sem líkjast sundlaugum í heitu vatni sem að eru stór sess í nútíma [[Ferðamennska|ferðamannaiðnaði]] á Íslandi. Það eru starftæk tíu baðlón á [[Ísland|Íslandi]] og mörg önnur í vinnslu. Mörg baðlón spruttu upp á stuttum tíma á [[2021–2030|þriðja áratugi 21. aldar]] og hefur verið lýst sem nýju gullgrafaræði.<ref>{{Cite web|url=https://samstodin.is/2024/07/fjoldamorg-ny-badlon-i-bigerd-hid-nyja-gullgrafaraedi|title=Fjöldamörg ný baðlón í bígerð – Hið nýja gullgrafaræði?|website=Samstöðin|language=is|access-date=2025-10-18}}</ref>
== Starfandi baðlón ==
=== Gamla laugin (Secret Lagoon) ===
Secret Lagoon eða Gamla laugin var búin til árið [[1891]] á [[Flúðir|Flúðum]] á [[Suðurland|Suðurlandi]] og er því elsta sundlaug Íslands. Vaðmálahver, Básahver og Litli Geysir sjá um allt vatn sem að kemur í lónið. Í seinni tíð var lauginni breytt í baðlón.<ref>{{Cite web|url=https://secretlagoon.is/|title=Secret Lagoon Iceland|website=Secret Lagoon Iceland|language=en|access-date=2025-10-15}}</ref>[[Mynd:17-08-04-Blaue-Lagune-RalfR-DSC 2410.jpg|thumb|Bláa lónið árið 2017.]]
=== [[Bláa lónið]] (Blue Lagoon) ===
Árið 1976 myndaðist lón í kjölfar starfsemi [[Hitaveita Suðurnesja|Hitaveitu Suðurnesja]] í [[Svartsengi]] skammt frá [[Grindavík]] á [[Reykjanes|Reykjanesi]], og árið [[1981]] fór fólk að baða sig í lóninu þegar í ljós kom að böðun hefur jákvæð áhrif á húðsjúkdóminn [[Sóri|psorisasis]]. Opnuð var baðaðstaða fyrir almenning árið [[1987]] og ''Bláa Lónið hf.'' var stofnað árið [[1992]] og tók yfir rekstur baðstaðarins árið [[1994]]. Í lóninu kemst kaldur sjór og grunnvatn í snertingu við heitt innskotsberg á miklu dýpi þar sem [[Ameríka|Ameríku]] og [[Evrasía|Evrasíu]] flekarnir tengjast. Vökvinn snögghitnar og stígur upp á yfirborð jarðar og [[kísill]] losnar úr berginu og úr verður hvít leðja. Blágrænir þörungar af eru þar sem og sérstæð baktería sem hefur fengið nafnið ''silicibacter lacuscaerulensis''.
[[Mynd:Myvatn-Naturbad Jardboedin-02-2018-gje.jpg|thumb|Jarðböðin við Mývatn árið 2018.]]
=== Jarðböðin við Mývatn (Mývatn Nature Baths) ===
Jarðböðin við Mývatn á Norðurlandi opnuðu þann [[30. júní]] [[2004]] eftir að framkvæmdir höfðu staðið yfir frá því að [[Valgerður Sverrisdóttir]] iðnaðarráðherra tók fyrstu skóflustungu í [[október]] [[2003]].<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/innskraning/?redirect=/greinasafn/grein/757834/?t=341765467&page_name=article&grein_id=757834|title=Greinasafn - Innskráning|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-10-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.islandihnotskurn.is/Page.aspx?ID=609|title=Ísland í hnotskurn {{!}} Jarðböðin við Mývatn|website=https://www.greaticeland.com/Page.aspx?ID=609|access-date=2025-10-15}}</ref> Jarðböð áttu sér langa sögu við Mývatn og hafði þetta verið draumur heimamanna í langan tíma.<ref>{{Cite web|url=https://www.vb.is/frettir/jarboin-vi-myvatn-opnu-a-morgun/|title=Jarðböðin við Mývatn opnuð á morgun|website=www.vb.is|access-date=2025-10-15}}</ref> Baðvatnið í böðunum rennur úr borholu Landsvirkjunar í [[Bjarnarflag|Bjarnarflagi]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visitmyvatn.is/is/afthreying/jardbodin-vid-myvatn|title=Jarðböðin við Mývatn|last=Íslands|first=Mývatn-Norðurljósahöfuðborg|website=Mývatn - Norðurljósahöfuðborg Íslands|language=is|access-date=2025-10-15}}</ref> Árið 2026 munu böðin fara í gegnum stórar endurbættir og mun nýtt húsnæði opna með nýjum gufuböðum, búningsklefum og veitingastaðaðstöðu.<ref>{{Cite web|url=https://www.icelandreview.com/news/myvatn-nature-baths-to-reopen-as-earth-lagoon-in-2026/|title=Mývatn Nature Baths to Reopen as Earth Lagoon in 2026|last=Chapman|first=Michael|date=2025-10-08|website=Iceland Review|language=en-US|access-date=2025-10-15}}</ref>
=== Laugarvatn Fontana ===
[[Mynd:Aerial panorama of Laugarvatn (crop2).jpg|thumb|Laugarvatn Fontana árið 2017.]]
Laugarvatn Fontana opnaði [[3. júlí]] [[2011]] við [[Laugarvatn (þorp)|Laugarvatn]] á [[Suðurland|Suðurlandi]] sem heilsulind. Gufubað var áður á svæðinu frá [[1930]] til [[2007]].<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/5375724|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2025-10-15}}</ref> Í stað einnar stórrar laugar hefur Fontana að geyma marga mismunandi potta, aðstöðu út á Laugarvatnið og minni sundlaugar.<ref>{{Cite web|url=https://adventures.is/iceland/attractions/laugarvatn-fontana-spa/|title=Laugarvatn Fontana Spa|website=Arctic Adventures|language=en|access-date=2025-10-15}}</ref> Árið [[2026]] mun lónið fá nýja sundlaug, saunur og bætta aðstöðu.<ref>https://www.facebook.com/laugarvatnfontana/posts/pfbid0rWnMRAwS9zcQHTk5mRCGHYicuQqXVszVy6sU32rtHjFsTQX6cdpomZpSz63USPVMl?locale=is_IS</ref>
=== Krauma ===
[[Mynd:Vesturland 2023 04.jpg|thumb|195x195dp|Krauma árið 2023.]]
Krauma opnaði [[24. október]] [[2017]] í [[Reykholtsdalur|Reykholtsdal]] í [[Borgarfjörður|Borgarfirði]] á [[Vesturland|Vesturlandi]]. Í stað hefðbundna baðlóna hefur Krauma fimm heita potta í stað stórrar laugar ásamt heilsulind og veitingastaða. Vatn í pottana kemur [[Deildartunguhver]].<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2017/10/06/ny_laug_vid_deildartunguhver/|title=Ný náttúrulaug við Deildartunguhver|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-10-17}}</ref>
=== GeoSea Geothermal Sea Baths ===
Fyrsta skóflustunga að sjóböðum á [[Húsavík]] var tekin í [[september]] [[2016]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/sjobodin-vid-husavik-verda-opnud-2018/|title=Sjóböðin við Húsavík verða opnuð 2018 - RÚV.is|date=2016-09-14|website=RÚV|access-date=2025-10-17}}</ref> Baðlónið GeoSea Geothermal Sea Baths var opnað [[31. ágúst]] [[2018]].<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2018/08/29/opnad_i_sjobod_i_fogru_umhverfi/|title=Opnað í sjóböð í fögru umhverfi|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-10-17}}</ref> Tímaritið [[Time]] nefndi baðlónið á lista yfir 100 bestu staðina til þess að heimsækja á heimsvísu árið [[2019]].<ref>{{Cite web|url=https://verkis.com/news/time-chose-geosea-sea-baths-as-one-of-the-worlds-greatest-places/|title=Time chose Geosea sea baths as one of the world's greatest places|last=hulda|date=2019-08-26|website=www.verkis.com|language=en-US|access-date=2025-10-17}}</ref>
=== Vök Baths ===
Vök Baths við [[Urriðavatn (Egilsstaði)|Urriðavatn]] skammt frá [[Egilsstaðir|Egilsstöðum]] á [[Austurland|Austurlandi]] opnaði í [[júlí]] [[2019]].<ref>{{Cite web|url=https://www.efla.is/frettir-og-blogg/natturulaugar-vok-baths-opna|title=EFLA - Náttúrulaugar Vök Baths opna|website=EFLA Engineers|language=is|access-date=2025-10-18}}</ref> Jarðhitinn í [[Urriðavatn (Egilsstaði)|Urriðavatni]] uppgötvaðistþegar ákveðnar tuskuvakir héldu sér á vatninu sama hvernig frysti. Vakirnar voru í þá daga notaðar til að þvotta á vetrum þegar erfitt var að komast í vatn.<ref>{{Cite web|url=https://vokbaths.is/um-okkur/|title=Um okkur {{!}} Vök Baths|language=is-IS|access-date=2025-10-18|archive-date=2025-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20251006223141/https://vokbaths.is/um-okkur/|url-status=dead}}</ref> Framkvæmdir hófust í [[júlí]] [[2018]] með sundlaug, bar og tveggja sundlauga á vatninu.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2018752052d/bjoda-gestum-ad-bada-sig-i-volgum-vokum-uti-i-vatni|title=Bjóða gestum að baða sig í volgum vökum úti í vatni - Vísir|last=Unnarsson|first=Kristján Már|date=2018-12-07|website=visir.is|language=is|access-date=2025-10-18}}</ref>
[[Mynd:Sky Lagoon Exterior.jpg|thumb|Sky Lagoon árið 2021.]]
=== Sky Lagoon ===
Sky Lagoon á [[Kársnes|Kárnesi]] í [[Kópavogur|Kópavogi]] opnaði þann [[30. apríl]] [[2021]]. Framkvæmdakostnaður var fimm milljarðar samkvæmt [[Viðskiptablaðið|Viðskiptablaðinu]].<ref>{{Cite web|url=https://verkis.com/news/time-chose-geosea-sea-baths-as-one-of-the-worlds-greatest-places/|title=Time chose Geosea sea baths as one of the world's greatest places|last=hulda|date=2019-08-26|website=www.verkis.com|language=en-US|access-date=2025-10-17}}</ref> Eitt aðalsmerki baðlónsins er sjö skrefa ferðalag um lónið. Baðlónið er næststærsta á Íslandi á eftir [[Bláa lónið|Bláa lóninu]]. Fyrst var tilkynnt um verkefnið í [[júlí]] [[2019]] þegar kandíska fyrirtækið VIAD fjárfesti í verkefninu, og í [[desember]] [[2019]] var tilkynnt um opnun árið [[2021]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2019542489d/kanadiskt-felag-fjarfestir-i-badloni-a-karsnesi|title=Kanadískt félag fjárfestir í baðlóni á Kársnesi - Vísir|last=Eysteinsson|first=Andri|date=2019-07-29|website=visir.is|language=is|access-date=2025-10-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2019796859d/nytt-badlon-opnar-i-karsnesi-arid-2021|title=Nýtt baðlón opnar í Kársnesi árið 2021 - Vísir|last=Ólafsdóttir|first=Kristín|date=2019-05-12|website=visir.is|language=is|access-date=2025-10-17}}</ref>
=== Skógarböðin (Forest Lagoon) ===
Fyrst var tilkynnt um opnun baðlóns í skóginum við [[Vaðlaheiði]] í grend við [[Akureyri]] í [[maí]] [[2021]], eftir að hjónin Finnur Aðalbjörnsson og Sigríður María Hammer festu kaup á jörð á svæðinu ári fyrr.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2021/05/01/skogarbodin_opnud_i_februar_2022/|title=Skógarböðin opnuð í febrúar 2022|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-10-18}}</ref> Skógarböðin opnuðu þann [[22. maí]] [[2022]] með notkun vatns sem fannst við gerð [[Vaðlaheiðargöng|Vaðlaheimaganga]] árið [[2018]]. Í lóninu er stór laug, önnur minni, kaldur pottur og sána. Auk þess má finna þar tvo bari í laugunum.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2022/05/22/skogarbodin_opnud_i_dag/|title=Skógarböðin opnuð í dag|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-10-18}}</ref>
=== Sjóböðin í Hvammsvík (Hvammsvík Hot Springs) ===
Þann [[14. júlí]] [[2022]] opnaði athafnamaðurinn [[Skúli Mogensen]] sjóböðin í [[Hvammsvík]] staðsett í [[Hvalfjörður|Hvalsfirði]] á [[Vesturland|Vesturlandi]]. Böðin voru byggð ofan á vinsælum náttúruböðum sem að voru í fjöruborðinu.<ref>{{Cite web|url=https://www.vb.is/frettir/skuli-opnar-sjobod-i-hvammsvik/|title=Skúli opnar sjóböð í Hvammsvík|website=www.vb.is|access-date=2025-10-15}}</ref> Þjónustuhús lónsins var byggt á gömlum braggagrunni frá [[Seinni heimsstyrjöldin|stríðsárunum]] sem að má finna víða í [[Hvammsvík]].<ref>{{Cite web|url=https://www.vb.is/frettir/skuli-opnar-sjobod-i-hvammsvik/|title=Skúli opnar sjóböð í Hvammsvík|website=www.vb.is|access-date=2025-10-15}}</ref>
=== Hálendisböðin ===
Hálendisböðin á [[Kerlingarfjöll|Kerlingarfjalli]] á [[Miðhálendið|hálendinu]] opnaðu sumarið [[2024]] í húsnæði hótels og veitingaaðstöðu. Böðin eru rekin af ''Bláa lóninu hf''.<ref>{{Cite web|url=https://www.vb.is/frettir/halendisbodin-opna-i-kerlingarfjollum/|title=Hálendisböðin opna í Kerlingarfjöllum|website=www.vb.is|access-date=2025-10-18}}</ref> Í böðunum eru heitar setlaugar, kaldur pottur og sána með útsýni yfir fjallgarðinn.<ref>{{Cite web|url=https://www.dfs.is/2024/07/01/halendisbodin-opna-i-kerlingarfjollum/|title=Hálendisböðin opna í Kerlingarfjöllum|last=Valentínusson|first=Björgvin Rúnar|date=2024-07-01|website=DFS.is|language=is|access-date=2025-10-18}}</ref>
=== Laugarás Lagoon ===
Laugarás Lagoon opnaði í [[Laugarás (Árnessýslu)|Laugarási]] í [[Bláskógabyggð|Bláskógarbyggð]] við bakka [[Hvítá (Árnessýslu)|Hvítáar]], þann [[15. október]] [[2025]]. Verkefnið kostaði þrjá milljarða króna.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252789738d/fimm-tiu-ny-storf-i-blaskogabyggd-vegna-nys-badlons|title=Fimmtíu ný störf í Bláskógabyggð vegna nýs baðlóns - Vísir|last=Hreiðarsson|first=Magnús Hlynur|date=2025-10-15|website=visir.is|language=is|access-date=2025-10-18}}</ref> Framkvæmdir hófust í [[september]] [[2023]] og áttu upphaflega að heita Árböðin. Lónið er staðsett á tveimur hæðum sem gengið er í gegn inni í fossi. Á útisvæði eru tvær sánur, útisturtur, kaldur pottur og heitur pottur í rjóðri.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/10/15/thusund_fermetra_badlon_opnad_i_dag/|title=Þúsund fermetra baðlón opnað í dag|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-10-18}}</ref>
== Fyrirhuguð baðlón ==
=== Væntanleg verkefni ===
==== Vestmannaeyjar ====
Í [[desember]] [[2020]] var tilkynnt að uppbygging baðlóns í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] væri í smíðum á svæði sem að er kallað skansinn.<ref>{{Cite web|url=https://www.vestmannaeyjar.is/mannlif/frettir/badlon-i-vestmannaeyjum|title=Baðlón í Vestmannaeyjum|website=Vestmannaeyjarbær|language=is|access-date=2025-10-18}}</ref> Í [[nóvember]] [[2024]] tilkynnti fyrirtækið ''Lavaspring Vestmannaeyjar ehf.'' fyrirætlanir sínar um að reisa hótel og baðlón á skansinum.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/426438|title=Langstærsta verkefni sem farið hefur verið í - RÚV.is|last=Guðmundsdóttir|first=Ingibjörg Sara|date=2024-11-03|website=RÚV|access-date=2025-10-18}}</ref> Stefnt er að opnun á árinu [[2026]].<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2025/01/03/stefnt_ad_opnun_i_vestmannaeyjum/|title=Stefnt að opnun í Vestmannaeyjum|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-10-18}}</ref>
==== Skagaströnd ====
Tilkynnt var um uppbyggingu baðlóns við Hólanes á [[Skagaströnd (sveit)|Skagaströnd]] á [[Norðurland|Norðurlandi]] í [[Mars (mánuður)|mars]] [[2021]].<ref>{{Cite web|url=https://www.skagastrond.is/is/moya/news/glaesileg-badlon-risa-a-skagastrond|title=Glæsileg baðlón rísa á Skagaströnd|last=Skagaströnd|website=Skagaströnd|language=is|access-date=2025-10-18}}</ref> Tilkynnt var um afhendingu sveitarfélagsins [[Skagaströnd|Skagastrandar]] fyrir vatni vegna uppbyggingar á lóninu í [[janúar]] [[2022]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2022-01-10-rarik-tryggir-heitt-vatn-fyrir-badlon-a-skagastrond/|title=RARIK tryggir heitt vatn fyrir baðlón á Skagaströnd - RÚV.is|date=2022-01-10|website=RÚV|access-date=2025-10-18}}</ref>
==== World Class Fitjar ====
Í [[september]] [[2021]] var tilkynnt að líkamsræktarstöðin [[World Class]] hygðist opna stærðarinnar baðlón með hóteli og líkamsræktarstöð við Fitjar í [[Reykjanesbær|Reykjanesbæ]].<ref>{{Cite web|url=https://www.vf.is/vidskipti/world-class-byggir-heilsuraektarstod-og-heilsuhotel-a-fitjum|title=World Class byggir heilsuræktarstöð og heilsuhótel á Fitjum|website=www.vf.is|language=is|access-date=2025-10-18}}</ref> Búist er við að lónið opni árið [[2028]].<ref>{{Cite web|url=https://worldclass.is/tilkynning/worldclass_wellnesshotel|title=Eitt veglegasta heilsulónið er farið að mótast {{!}} World Class|website=worldclass.is|language=is|access-date=2025-10-18}}</ref>
==== Mountain Lagoon ====
Í [[júlí]] [[2022]] fram umhverfismat vegna Mountain Lagoon sem rísa á við Skíðaskálann í Hveradölum í [[Ölfus|Ölfusi]]. Baðlónið mun nota vatn frá [[Hellisheiðarvirkjun]] og vera á stærð við [[Bláa lónið]], að sögn aðstandanda.<ref>https://www.olfus.is/static/files/Skipulag/2022/hveradalir-alit-skipulagsstofnunnar-um-umhverfismat.pdf</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://vatnsidnadur.net/2025/01/16/badlon-verda-26-lon/|title=Baðlón – Verða 26 lón|last=Vatnsidnadur|date=2025-01-16|website=Vatnsiðnaður|language=is|access-date=2025-10-18}}</ref>
==== Breiðin ====
Árið [[2022]] var kynnt sigurtillaga hugmyndasamkeppni um Breiðina á [[Akranes|Akranesi]], um opnun baðlóns og hótels.<ref>{{Cite web|url=https://www.honnunarmidstod.is/ha-frettir/lifandi-samfelag-vi%C3%B0-sjo-hlytur-fyrstu-verdlaun-i-hugmyndasamkeppni|title=Lifandi samfélag við sjó hlýtur fyrstu verðlaun í hugmyndasamkeppni um framtíð Breiðarinnar á Akranesi - Miðstöð hönnunar og arkitektúrs|website=www.honnunarmidstod.is|language=en|access-date=2025-10-18}}</ref>
==== Fjallaböðin í Þjórsárdal ====
Fyrsta skóflustungan að Fjallaböðunum í [[Þjórsárdalur|Þjórsárdal]] í eigu ''Bláa lónsins hf.'', var tekin á [[Suðurland|Suðurlandi]] af [[Katrín Jakobsdóttir|Katrínu Jakobsdóttur]] forsætisráðherra í [[nóvember]] [[2022]].<ref>{{Cite web|url=https://www.dfs.is/2022/11/04/fjallabodin-i-thjorsardal-verda-ad-veruleika/|title=Fjallaböðin í Þjórsárdal verða að veruleika|last=Lárusdóttir|first=Helga Guðrún|date=2022-11-04|website=DFS.is|language=is|access-date=2025-10-18}}</ref> Í [[ágúst]] [[2023]] var greint frá því að fjallaböðin væru ekki í umhverfismati þegar að verkefnið var stækkað um helming. Böðin verða í grunni gömlu Þjórsárdalslaug.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2023-08-26-fjallabodin-ekki-i-umhverfismat-thratt-fyrir-staekkun-390455/|title=Fjallaböðin ekki í umhverfismat þrátt fyrir stækkun - RÚV.is|last=Ómarsdóttir|first=Alma|date=2023-08-26|website=RÚV|access-date=2025-10-18}}</ref> Í [[ágúst]] [[2025]] var greint frá því að uppsteyta á mannverkinu, sem að verður að mestu leyti inni í fjallinu [[Rauðukambar]] væri hafin. Í mannverkinu verður einnig hótel og verður stefnt að opnun vorið [[2028]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252767667d/fram-kvaemdir-vid-fjallabodin-i-fullum-gangi|title=Framkvæmdir við Fjallaböðin í fullum gangi - Vísir|last=Pétursdóttir|first=Lillý Valgerður|date=2025-08-30|website=visir.is|language=is|access-date=2025-10-18}}</ref>
==== Krossavíkurböðin ====
Við [[Krossavík]] við [[Hellissandur|Hellissand]] á [[Snæfellsnes|Snæfellsnesi]] hyggst leikarinn og athafnamaðurinn Kári Viðarsson reisa baðstað.<ref name=":0" /> Deiluskipulag fyrir böðin var samþykkt árið [[2022]].<ref>https://www.snb.is/static/files/eldra/2023/01/2022-09-umhverfismatsskyrsla-krossavik.pdf</ref>
==== Langisandur ====
Í [[Mars (mánuður)|mars]] [[2023]] var tilkynnt að fyrirhugað væri uppbygging hótels og baðlóns við [[Langisandur|Langasand]] á [[Akranes|Akranesi]], þar sem að nú þegar er strandstaðurinn Guðlaug.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2023/03/07/hotel_badlon_og_heilsulind_vid_langasand/|title=Hótel, baðlón og heilsulind við Langasand|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-10-18}}</ref>
==== Hvítisandur ====
Tilkynnt var um sjóböð við Hvítasand á [[Önundarfjörður|Önundarfirði]] skammt frá [[Ísafjörður|Ísafirði]] á [[Vestfirðir|Vestjförðum]] í [[ágúst]] [[2023]]. Böðin munu nýta varmaorku úr sjó til að hita laug, potta og sturtur og verða staðsett í gamalli sandnámu.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2023/08/09/samid_um_land_undir_sjobod_i_nundarfirdi/|title=Samið um land undir sjóböð í Önundarfirði|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-10-18}}</ref>
==== Brákarey ====
Í [[júní]] [[2024]] spratt upp hugmynd um opnun baðlóns og hótels á [[Brákarey]] í [[Borgarnes|Borgarnesi]].<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2024/06/06/leggja_fram_stortaekar_hugmyndir_um_brakarey/|title=Leggja fram stórtækar hugmyndir um Brákarey|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-10-18}}</ref>
==== Hoffell ====
Í [[júní]] [[2024]] keypti ''Bláa lónið hf.'' jörð í [[Hoffell|Hoffelli]] við rætur [[Vatnajökull|Vatnajökuls]] skammt frá [[Höfn í Hornafirði]]. Þar mun rísa baðlón og hótel sem mun hafa útsýni yfir jökullón [[Hoffellsjökull|Hoffellsjökuls]]. Baðlónið mun vera fyrsta í heiminum þar sem að allt vatn mun vera endurnýtt.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242587222d/blaa-lonid-kaupir-hof-fell-og-stefnir-a-badlon|title=Bláa lónið kaupir Hoffell og stefnir á baðlón - Vísir|last=Sæberg|first=Árni|date=2024-06-20|website=visir.is|language=is|access-date=2025-10-18}}</ref>
==== Reykjaböðin ====
Frakvæmdir hófust í [[september]] [[2024]] við náttúruböð á Árhólmasvæðinu í [[Hveragerði]]. Böðin eru fyrsti áfanginn í ellefu þúsund fermetra heildstæðri ferðaþjónustu sem rísa mun á svæðinu.<ref>{{Cite web|url=https://www.vb.is/frettir/framkvaemdir-hafnar-vid-reykjabodin-i-hveragerdi/|title=Framkvæmdir hafnar við Reykjaböðin í Hveragerði|website=www.vb.is|access-date=2025-10-18}}</ref> Stefnt er að opnun í upphafi árs [[2026]].<ref>{{Cite web|url=https://hamingjuhofn.is/reykjabodin-i-reykjadal-opna-a-naesta-ari/|title=Reykjaböðin í Reykjadal opna á næsta ári|website=https://hamingjuhofn.is/|language=is-IS|access-date=2025-10-18}}</ref>
==== Crater Lagoon ====
Í [[september]] [[2024]] var tilkynnt að baðlón á stærð við [[Bláa lónið]] myndi opna í Hveradölum í [[Ölfus|Ölfusi]] á [[Suðurland|Suðurlandi]], með vinnutitilinn Crater Lagoon.<ref>{{Cite web|url=https://ellidi.is/pistlar/baln-lfusi|title=Baðlón í Ölfusi|website=Elliði.is|language=en-GB|access-date=2025-10-18}}</ref> Stefnt er að opnun árið [[2028]].<ref>{{Cite web|url=https://www.on.is/frettir/nytt-badlon-eitt-af-verkefnum-innan-jardhitagards-on|title=Nýtt baðlón eitt af verkefnum innan Jarðhitagarðs ON|website=www.on.is|language=is|access-date=2025-10-18}}</ref>
=== Eldri hugmyndir ===
==== Perlan ====
Í [[júní]] [[2024]] var tilkynnt um að Zeppelin Arkitektar vildu endurvekja rúmlega tíu ára gamla hugmynd um að leitast eftir samstarfsaðila til þess að kaupa [[Perlan|Perluna]] í [[Reykjavík]] og breyta í baðlón, heilsulind og hótel.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242590172d/endur-vekja-gamlan-draum-um-heilsu-lind-i-perlunni|title=Endurvekja gamlan draum um heilsulind í Perlunni - Vísir|last=Ragnarsson|first=Jón Ísak|date=2024-06-27|website=visir.is|language=is|access-date=2025-10-18}}</ref>
==== Efri-Reykir ====
Í [[nóvember]] [[2016]] var tilkynnt um opnun baðlóns og hótels við [[Biskupstungur|Efri-Reyki]] í [[Bláskógabyggð]] á [[Suðurland|Suðurlandi]] í teikningu Zeppelin Arkitekta.<ref>https://vatnsidnadur.net/wp-content/uploads/2016/12/efri-reykir.pdf</ref><ref>{{Cite web|url=https://icelandictimes.com/is/badlon-og-100-herbergja-hotel-a-efri-reykjum-a-teiknibordinu/|title=Baðlón og 100 herberga hótel á Efri-Reykjum á teikniborðinu|last=Editorial|date=2018-03-28|website=Icelandic Times|language=is-IS|access-date=2025-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20230131014128/https://icelandictimes.com/is/badlon-og-100-herbergja-hotel-a-efri-reykjum-a-teiknibordinu/|archive-date=2023-01-31|url-status=dead}}</ref> Í [[nóvember]] [[2020]] var tilkynnt að unnið væri að fjármögnun á verkefninu, sem var talið kosta um sjö milljarða.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbl.is/frettir/sjo-milljarda-krona-badlon-og-100-herbergja-hotel-a-teiknibordinu|title=Sjö milljarða króna baðlón og 100 herbergja hótel á teikniborðinu|website=www.bbl.is|language=is|access-date=2025-10-18}}</ref>
==== Mermaid Geothermal Spa ====
Í [[desember]] [[2021]] var tilkynnt um uppbyggingu sjóbaða að nafni Mermaid Geothermal Spa á [[Garður (bær)|Garði]] á [[Reykjanes|Reykjanesi]]. Framkvæmdir voru fyrirhugaðar kosta milljarð króna.<ref>{{Cite web|url=https://icelandmonitor.mbl.is/news/news/2021/12/16/mermaid_geothermal_spa_planned_on_reykjanes_peninsu/|title=Mermaid Geothermal Spa Planned on Reykjanes Peninsula|website=Iceland Monitor|access-date=2025-10-18}}</ref>
== Tilvísanir ==
[[Flokkur:Sund á Íslandi]]
[[Flokkur:Afþreying á Íslandi]]
2vqp3u185zwjcqmp1khxpsnm703rh0u
Bókasafn Garðabæjar
0
188557
1986916
1938729
2026-11-13T00:15:06Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986916
wikitext
text/x-wiki
Bókasafn Garðabæjar er [[almenningsbókasafn]] Garðbæinga. Aðalsafnið er á Garðatorgi 7 og einnig er útibú í Álftanessafni sem er rekið með skólasafni Álftanesskóla við Eyvindarstaðaveg.<ref>{{Cite web|url=https://bokasafn.gardabaer.is/um-safnid/|title={{!}} Bókasafn Garðabæjar|website=bokasafn.gardabaer.is|access-date=2025-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20250708184048/https://bokasafn.gardabaer.is/um-safnid/|archive-date=2025-07-08|url-status=dead}}</ref>
== Heimildir ==
[[Flokkur:Íslensk bókasöfn]]
<references />
[[Flokkur:Garðabær]]
8l05xgoju09w8rsyh5pu6s7beamm2zs
Borgarstjórnarkosningar í Reykjavík 2026
0
190412
1986908
1979187
2026-11-12T23:55:23Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986908
wikitext
text/x-wiki
'''Borgarstjórnarkosningar''' fóru fram í [[Reykjavík]] [[16. maí]] [[2026]] þegar [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2026|kosið var til sveitarstjórna á landsvísu]]. Kosið var um 23 sæti í [[Borgarstjórn Reykjavíkur|borgarstjórn]] og 12 fulltrúa þurfti því til að mynda meirihluta. Framboðsfrestur var til 10. apríl og fram komu 11 framboðslistar. 24 kjörstaðir voru í hverfum borgarinnar.
Sitjandi fimm flokka meirihluti [[Samfylkingin|Samfylkingar]], [[Píratar|Pírata]], [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri grænna]], [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalista]] og [[Flokkur fólksins|Flokks fólksins]] féll í kosningunum. Samfylkingin hélt þó sínum fimm borgarfulltrúum en Píratar og Flokkur fólksins fengu enga fulltrúa kjörna. Kosningabandalagið [[Vinstrið]] fékk tvo menn kjörn og Sósíalistaflokkurinn einn. [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokkur]] fékk bestu útkomu sína í borgarstjórnarkosningum síðan 2010 með níu menn kjörna. [[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokkur]] fékk þrjá og [[Viðreisn]] tvo en báðir flokkarnir fengu sitt mesta fylgi frá því að þeir buðu fyrst fram 2018. [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokkur]] náði inn einum manni.
[[Hildur Björnsdóttir]], oddviti Sjálfstæðisflokks, var í lykilstöðu fyrir meirihlutamyndun og hafði kost á því að mynda tveggja flokka meirihluta með Miðflokki eða þriggja flokka með Viðreisn og Framsóknarflokki. Síðari kosturinn varð ofan á en tilkynnt var um myndun slíks meirihluta á blaðamannafundi í [[Viðey]] 27. maí. Hildur varð [[Borgarstjóri Reykjavíkur|borgarstjóri]], [[Einar Þorsteinsson (f. 1978)|Einar Þorsteinsson]], oddviti Framsóknarflokks, varð formaður borgarráðs en [[Björg Magnúsdóttir]], oddviti Viðreisnar varð forseti borgarstjórnar. Eftir eitt ár er fyrihugað að Einar og Björg skipti á embættum.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-05-27-sjalfstaedisflokkur-vidreisn-og-framsokn-mynda-meirihluta-476458|titill=Sjálfstæðisflokkur, Viðreisn og Framsókn mynda meirihluta|útgefandi=Ríkisútvarpið|mánuður=27. maí|ár=2026}}</ref>
==Aðdragandi==
Í kjölfar borgarstjórnarkosninga 2022 var myndaður meirihluti [[Samfylkingin|Samfylkingar]], [[Framsóknarflokkur|Framsóknarflokks]], [[Viðreisn]]ar og [[Píratar|Pírata]]. Samkvæmt samkomulagi flokkanna gegndi [[Dagur B. Eggertsson]], oddviti Samfylkingar, hlutverki borgarstjóra fram í janúar 2024 en þá tók [[Einar Þorsteinsson (f. 1978)|Einar Þorsteinsson]], oddviti Framsóknar, við embættinu. Upp úr þessu meirihlutasamstarfi slitnaði í febrúar 2025, m.a. vegna ágreinings um skipulagsmál vegna [[Reykjavíkurflugvöllur|Reykjavíkurflugvallar]]. Nýr fimm flokka meirihluti Samfylkingar, Pírata, [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri grænna]], [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokksins]] og [[Flokkur fólksins|Flokks fólksins]] tók þá við og [[Heiða Björg Hilmisdóttir]] tók við embætti borgarstjóra, en hún var þá orðin oddviti Samfylkingar í borgarstjórn eftir að Dagur [[Alþingiskosningar 2024|náði kjöri á Alþingi]] og vék úr borgarstjórn.
Í skoðanakönnununum mældist fylgi [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokks]], Samfylkingar, Viðreisnar og [[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokksins]] hærra en það fylgi sem flokkarnir fengu árið 2022, en Miðflokkurinn fékk þá engann mann kjörinn í borgarstjórn. Á móti hefur fylgi við Framsóknarflokkinn minnkað verulega og einnig nokkuð hjá Pírötum.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20252811685d/ny-konnun-synir-meiri-hlutann-fallinn-i-borginni|titill=Ný könnun sýnir meirihlutann fallinn í borginni|höfundur=Sunna Sæmundsdóttir|útgefandi=Vísir.is|mánuður=2. desember|ár=2025}}</ref> Nokkur umræða átti sér stað um möguleika á sameiginlegu framboði vinstri flokka. Sanna Magdalena Mörtudóttir sem nú er oddviti Sósíalistaflokksins í borgarstjórn gaf út í desember 2025 að hún hygði á framboð undir merkjum „Vors til vinstri“ og bauð öðrum að vera með. Vinstri græn þáðu boðið og var nafninu síðar breytt í ''[[Vinstrið]]''.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20252816686d|titill=Sanna býður sig fram undir merkjum Vors til vinstri|höfundur=Árni Sæberg|útgefandi=Vísir.is|mánuður=12. desember|ár=2025}}</ref> Píratar og Sósíalistaflokkurinn tóku hins vegar ekki þátt í því og buðu fram í eigin nafni.
===Framboð===
Fram komu 11 framboðslistar fyrir framboðsfrest, jafn margir og í síðustu kosningum. Ekki kom aftur fram framboð frá [[Ábyrg framtíð|Ábyrgri framtíð]] eða [[Reykjavík, besta borgin]] en á móti komu fram ný framboð sem nefnast Okkar borg og Góðan daginn. Vinstri græn bjóða ekki fram undir eigin nafni nú, heldur í kosningabandalagi með Vori til vinstri undir merkjum Vinstrisins.
=== (A) Vinstrið ===
Í kjölfar alþingiskosninganna 2024 vaknaði nokkur umræða um samstarf eða sameiningu flokka á vinstri vængnum eftir að Vinstri græn og Píratar féllu af þingi og Sósíalistaflokkurinn fékk engann mann kjörinn en samanlagt fylgi þessara þriggja flokka var 9,3% í kosningunum. [[Sanna Magdalena Mörtudóttir]], sem hafði verið oddviti Sósíalistaflokksins, boðaði í desember 2025 að hún ætlaði ekki aftur að vera í framboði undir merkjum Sósíalistaflokksins þrátt fyrir að vera enn formlega félagi í flokknum. Hún kynnti áform um framboð undir heitinu „Vor til vinstri“.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/453521|title=Sanna ætlar aftur fram en ekki endilega fyrir Sósíalista - RÚV.is|last=Kristjánsson|first=Alexander|date=2025-09-15|website=RÚV|access-date=2026-01-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://heimildin.is/grein/25803/|title=Sanna með nýtt framboð|last=Reynisson|first=Jón Trausti|date=2025-12-12|website=Heimildin|access-date=2026-01-08}}</ref> Samkomulag náðist um að Vinstri græn og Vor til vinstri stæðu saman að framboði sem kallast [[Vinstrið]] þar sem Sanna skipar fyrsta sætið og aðrir á vegum Vors til vinstri skipi sæti fjögur og fimm, en Vinstri græn skipi í sæti tvö, þrjú og sex.
Forval fór fram hjá Vinstri grænum um röðun í þeirra sæti á lista Vinstrisins. [[Líf Magneudóttir]], sitjandi oddviti Vinstri grænna í borgarstjórn bar sigur úr býtum og skipar því annað sæti listans og [[Stefán Pálsson]] lenti í öðru sæti forvalsins og verður því í þriðja sæti hins sameiginlega framboðs.
=== (B) Framsóknarflokkurinn ===
Kosið var í efstu fjögur sæti lista Framsóknarflokksins á tvöföldu kjördæmaþingi 8. febrúar 2026. [[Einar Þorsteinsson (f. 1978)|Einar Þorsteinsson]], fyrrum [[borgarstjóri Reykjavíkur]] (2024-2025) og sitjandi oddviti flokksins í borgarstjórn frá [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2022|2022]] var einn í framboði í oddvitasætið og [[Magnea Gná Jóhannsdóttir]] sem skipaði þriðja sæti listans í kosningunum 2022 var ein í framboði í annað sætið.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.tiktok.com/@chessafterdark/video/7420887642784435489?lang=en|titill=Ætlar Einar að bjóða sig aftur fram til Borgarstjóra á næsta kjörtímabili?|höfundur=@chessafterdark|útgefandi=TikTok|mánuður=1. október|ár=2024}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/453513|title=Flestir oddvitar ætla aftur fram - RÚV.is|last=Kristjánsson|first=Alexander|date=2025-09-15|website=RÚV|access-date=2026-01-08}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.framsokn.is/en/blog/nidurstada-i-reykjavik|titill=Niðurstaða í Reykjavík|útgefandi=Framsóknarflokkurinn|mánuður=8. febrúar|ár=2026}}</ref>
=== (C) Viðreisn ===
[[Þórdís Lóa Þórhallsdóttir]] hafði verið oddviti flokksins í borgarstjórn frá því að hann bauð fyrst fram í Reykjavík 2018 en gaf ekki kost á sér áfram.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-09-15-thordis-loa-gefur-ekki-kost-a-ser-i-borgarstjornarkosningum-453494|titill=Þórdís Lóa gefur ekki kost á sér í borgarstjórnarkosningum|útgefandi=Ríkisútvarpið|mánuður=15. september|ár=2025}}</ref> Kosið var um oddvitasæti listans í leiðtogaprófkjöri 31. janúar 2026 þar sem fjórir voru í framboði:
* [[Aðalsteinn Leifsson]], fyrrum ríkissáttasemjari (2020-2023) og aðstoðarmaður [[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir|Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur]] utanríkisráðherra<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252817777d/adal-steinn-gefur-kost-a-ser-i-oddvitasaeti-og-fer-i-leyfi|title=Aðalsteinn gefur kost á sér í oddvitasæti og fer í leyfi - Vísir|last=Sæberg|first=Árni|date=2025-12-15|website=visir.is|language=is|access-date=2026-01-08}}</ref>
* [[Björg Magnúsdóttir]], sjónvarpskona og fyrrum aðstoðarmaður [[Einar Þorsteinsson (f. 1978)|Einars Þorsteinssonar]] borgarstjóra<ref>{{Cite web|url=https://www.vb.is/frettir/thrju-i-oddvitaslag-hja-vidreisn-i-borginni/|title=Björg hellir sér í oddvitaslaginn hjá Viðreisn|website=www.vb.is|access-date=2026-01-08}}</ref>
* [[Róbert Ragnarsson]], fyrrum bæjarstjóri [[Grindavík|Grindavíkur]] (2010-2016)<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/12/10/robert_vill_leida_vidreisn_i_borginni/|title=Róbert vill leiða Viðreisn í borginni|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-01-08}}</ref>
* Signý Sigurðardóttir, viðskiptafræðingur.
Björg Magnúsdóttir sigraði örugglega í prófkjörinu. Stillt var upp í önnur sæti listans og hann kynntur 5. mars. Í öðru sæti var Róbert Ragnarsson sem hafði boðið sig fram í leiðtogaprófkjörinu en í því þriðja var leikarinn [[Þorvaldur Davíð Kristjánsson]].<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-03-05-fjolmidlakona-stjornsysluradgjafi-og-leikari-i-thremur-efstu-saetum-vidreisnar-i-reykjavik-468882|titill=Fjölmiðlakona, stjórnsýsluráðgjafi og leikari í þremur efstu sætum Viðreisnar í Reykjavík|útgefandi=Ríkisútvarpið|mánuður=5. mars|ár=2026}}</ref>
=== (D) Sjálfstæðisflokkurinn ===
[[Hildur Björnsdóttir]], sitjandi oddviti flokksins í borgarstjórn frá [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2022|2022]] staðfesti í september 2025 að hún stefndi á að leiða listann áfram.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252775759d/oddvitarnir-aetla-ser-stora-hluti-eftir-atta-manudi|title=Oddvitarnir ætla sér stóra hluti eftir átta mánuði - Vísir|last=Daðason|first=Kolbeinn Tumi|date=2025-09-15|website=visir.is|language=is|access-date=2026-01-08}}</ref> Boðað var til leiðtogaprófkjörs í Sjálfstæðisflokknum og ýmsir mögulegir mótframbjóðendur voru nefndir í umræðunni og þá sérstaklega [[Guðlaugur Þór Þórðarson]] alþingismaður og fyrrum [[Utanríkisráðherrar á Íslandi|utanríkisráðherra]] (2017-2021), [[Umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra Íslands|umhverfisráðherra]] (2021-2024). Eftir umhugsun lét hann þó ekki verða af framboði.<ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/eyjan/2025/04/24/ordid-gotunni-margir-vilja-gudlaug-thor-forystu-borginni-ut-med-alla-nuverandi-borgarfulltrua-sjalfstaedisflokksins/|title=Orðið á götunni: Margir vilja Guðlaug Þór í forystu í borginni – út með alla núverandi borgarfulltrúa Sjálfstæðisflokksins|date=2025-04-24|website=DV|language=is|access-date=2026-01-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252776160d/hildur-vill-leida-a-fram-en-gud-laugur-lodinn-i-svorum|title=Hildur vill leiða áfram en Guðlaugur loðinn í svörum - Vísir|last=Daðason|first=Kolbeinn Tumi|date=2025-09-17|website=visir.is|language=is|access-date=2026-01-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/frettir/2026/01/02/miklar-likur-sagdar-ad-gudlaugur-thor-fari-fram-gegn-hildi/|title=Miklar líkur sagðar á að Guðlaugur Þór fari fram gegn Hildi|date=2026-01-02|website=DV|language=is|access-date=2026-01-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262825166d/gud-laugur-fer-ekki-fram-i-reykja-vik|title=Guðlaugur fer ekki fram í Reykjavík - Vísir|last=Arnardóttir|first=Lovísa|date=2026-06-01|website=visir.is|language=is|access-date=2026-01-08}}</ref> Þegar framboðsfresturinn rann út 6. janúar hafði aðeins borist framboð Hildar og hún varð því sjálfkjörin til að leiða flokkinn áfram og varð raunar fyrsti oddviti sjálfstæðismanna í borginni til að gera það tvennar kosningar í röð síðan [[Árni Sigfússon]] gerði það 1994 og 1998.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262825420d/hildur-bjorns-dottir-oskoradur-odd-viti-i-reykja-vik|title=Hildur Björnsdóttir óskoraður oddviti í Reykjavík - Vísir|last=Gunnarsson|first=Oddur Ævar|date=2026-06-01|website=visir.is|language=is|access-date=2026-01-08}}</ref>
Uppstillingarnefnd valdi listann að öðru leyti og réðst í mikla endurnýjun þar sem sitjandi borgarfulltrúarflokksins voru annað hvort færðir neðar á lista eða teknir af honum. Af sitjandi borgarfulltrúum utan oddvitans var einungis [[Ragnhildur Alda Vilhjálmsdóttir]] í efstu sætum listans en hún skipar fjórða sætið. [[Bjarni Guðjónsson]], fyrrum forstöðumaður hjá [[VÍS]] og atvinnumaður í knattspyrnu, var í öðru sætinu og [[Brynjar Níelsson]], fyrrum Alþingismaður, í því þriðja.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-02-28-listi-sjalfstaedisflokksins-i-reykjavik-stadfestur-468266|titill=Listi Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík staðfestur|útgefandi=Ríkisútvarpið|mánuður=28. febrúar|ár=2026}}</ref>
Tveir af sitjandi fulltrúm flokksins í borgarstjórn, þau [[Kjartan Magnússon]] og [[Marta Guðjónsdóttir]], gengu til liðs við [[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokkinn]] eftir að hafa verið hafnað af uppstillingarnefndinni. Áður hafði fyrsti varamaður flokksins í borgarstjórn, [[Helgi Áss Grétarsson]], einnig gengið til liðs við Miðflokkinn og þegið sæti á framboðslista þess flokks.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20262853376d/hefur-setid-tvo-af-thremur-borgar-stjornar-fundum-fra-thvi-ad-hann-skipti-um-lid|titill=Hefur setið tvo af þremur borgarstjórnarfundum frá því að hann skipti um lið|útgefandi=Vísir.is|mánuður=9. mars|ár=2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/03/06/borgarfulltruar_sjalfstaedisflokksins_i_midflokkinn/|titill=Borgarfulltrúar Sjálfstæðisflokksins í Miðflokkinn|útgefandi=Mbl.is|mánuður=6. mars|ár=2026}}</ref>
=== (F) Flokkur fólksins ===
Í kosningunum 2022 leiddi [[Kolbrún Baldursdóttir]] lista Flokks fólksins og náði ein kjöri í borgarstjórn. Kolbrún náði kjöri á Alþingi í [[Alþingiskosningar 2024|kosningunum 2024]] og vék í kjölfarið úr borgarstjórn. [[Helga Þórðardóttir]] hefur verið oddviti flokksins í borgarstjórn síðan en hún hyggur ekki á framboð nú.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/453554|title=Helga Þórðardóttir ætlar ekki aftur fram - RÚV.is|last=Kristjánsson|first=Alexander|date=2025-09-15|website=RÚV|access-date=2026-01-08}}</ref>
Framboðslisti flokksins var kynntur 31. mars. [[Guðmundur Ingi Þóroddsson]] leiddi listann en hann er helst þekktur sem formaður [[Afstaða|Afstöðu]], réttindafélags fanga og fyrrverand fanga, og var virkur í starfi Samfylkingarinnar þar sem hann tók þátt í prófkjörinu í janúar en náði ekki kjöri í eitt sex efstu sætanna.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20262863764d/-eg-stend-ekki-her-ut-af-minni-for-tid-|titill=Ég stend ekki hér út af minni fortíð|útgefandi=Vísir|mánuður=31. mars|ár=2026}}</ref>
=== (G) Góðan daginn ===
Framboðið Góðan daginn kom fram skömmu áður en framboðsfresti lauk. Oddviti þess var Ingimar Þór Friðriksson, tölvunarfræðingur.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-04-10-godan-daginn-bydur-fram-i-reykjavik-472412|titill=Góðan daginn býður fram í Reykjavík|útgefandi=Ríkisútvarpið|mánuður=10. apríl|ár=2026}}</ref>
=== (J) Sósíalistaflokkur Íslands ===
[[Sanna Magdalena Mörtudóttir]] leiddi lista Sósíalistaflokksins í kosningunum 2022 þegar flokkurinn fékk tvo fulltrúa kjörna í borgarstjórn. Eftir innanflokksátök 2025 sagði Sanna af sér embætti pólitísks leiðtoga flokksins. Uppstillingarnefnd ákvað efstu 10 sæti listans nú og oddviti var [[Silja Sóley Birgisdóttir]], stuðningsfulltrúi.<ref>{{Cite web|url=https://www.sosialistaflokkurinn.is/frettir/10-efstu-saeti-i-reykjavik|title=10 efstu sæti á framboðslista Sósíalistaflokks Íslands í Reykjavík|website=sosialistaflokkurinn.is|date=2026-02-07|access-date=2026-02-21}}</ref> Enginn af fyrrum borgarfulltrúum eða varaborgarfulltrúum flokksins skipa listann nú.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-02-10-silja-soley-leidir-lista-sosialista-i-borginni-466613/|titill=Silja Sóley leiðir lista Sósíalista í borginni|útgefandi=Ríkisútvarpið|mánuður=10. febrúar|ár=2026}}</ref>
=== (M) Miðflokkurinn ===
Miðflokkurinn fékk engann fulltrúa kjörinn í kosningunum 2022 en flokkurinn fékk aukinn liðsstyrk undir lok kjörtímabilsins þegar [[Helgi Áss Grétarsson]], varaborgarfulltrúi Sjálfstæðisflokksins, gekk til liðs við Miðflokkinn og svo enn frekar þegar borgarfulltrúarnir [[Kjartan Magnússon]] og [[Marta Guðjónsdóttir]] gerðu slíkt hið sama.
Uppstillingarnefnd setti saman framboðslista flokksins sem kynntur var 9. febrúar. Í oddvitasæti er [[Ari Edwald]], fyrrum forstjóri [[365 miðlar|365 miðla]], [[Mjólkursamsalan|MS]] og fyrrum framkvæmdastjóri [[Samtök atvinnulífsins|Samtaka Atvinnulífsins]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/466516|title=Ari Edwald leiðir lista Miðflokksins í Reykjavík - RÚV.is|last=Guðmundsson|first=Brynjólfur Þór|date=2026-02-09|website=RÚV|access-date=2026-02-09}}</ref> Í öðru sæti er Kristín Kolbrún Waage Kolbeinsdóttir en hún var áður formaður Hvatar, félags sjálfstæðiskvenna í Reykjavík.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/01/25/kristin_vill_saeti_a_lista_midflokksins_i_borginni/|titill=Kristín vill sæti á lista Miðflokksins í borginni|útgefandi=mbl.is|mánuður=25. janúar|ár=2026}}</ref>
=== (P) Píratar ===
Píratar fengu þrjá fulltrúa kjörna í kosningunum 2022 og tóku þátt í báðum meirihlutunum sem myndaðir voru á kjörtímabilinu. Ljóst varð að [[Dóra Björt Guðjónsdóttir]] myndi ekki leiða listann aftur eftir að hún tilkynnti um að hún væri gengin til liðs við Samfylkinguna í desember 2025.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-12-16-dora-bjort-fer-ur-pirotum-i-samfylkinguna-461707|titill=Dóra Björt fer úr Pírötum í Samfylkinguna|útgefandi=Ríkisútvarpið|mánuður=16. desember|ár=2025}}</ref>
[[Alexandra Briem]], borgarfulltrúi og oddviti flokksins í borgarstjórn eftir brotthvarf Dóru Bjartar, sóttist eftir því að leiða listann.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252818183d/alexandra-saekist-eftir-oddvitasaetinu|title=Alexandra sækist eftir oddvitasætinu - Vísir|last=Erlingsdóttir|first=Silja Rún Sigurbjörnsdóttir,Margrét Helga|date=2025-12-16|website=visir.is|language=is|access-date=2026-01-08}}</ref> Hið sama gerði Kristinn Jón Ólafsson, fyrsti varaborgarfulltrúi flokksins.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-02-26-tvo-berjast-um-oddvitasaetid-hja-pirotum-468002|titill=Tvö berjast um oddvitasætið hjá Pírötum|útgefandi=Ríkisútvarpið|mánuður=26. febrúar|ár=2026}}</ref> Prófkjör fór fram frá 26. febrúar til 6. mars. 230 atkvæði voru greidd í prófkjörinu og Kristinn fór með sigur af hólmi en Alexandra lenti í öðru sæti.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-03-06-kristinn-skakar-sitjandi-oddvita-og-leidir-pirata-i-reykjavik-469042|titill=Kristinn skákar sitjandi oddvita og leiðir Pírata í Reykjavík|útgefandi=Ríkisútvarpið|mánuður=6. mars|ár=2026}}</ref>
=== (R) Okkar borg ===
Hópur sem kallar sig Ísland þvert á flokka og stóð fyrir útfundum á Austurvelli um útlendingamál boðaði framboðið Okkar borg. Sigfús Aðalsteinsson fasteignasali leiddi það.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/455349|title=Ísland þvert á flokka boðar framboð til borgarstjórnar - RÚV.is|last=Guðmundsson|first=Brynjólfur Þór|date=2025-10-06|website=RÚV|access-date=2026-01-08}}</ref>
=== (S) Samfylkingin ===
Samfylkingin fékk fimm fulltrúa kjörna í kosningunum 2022 undir forystu [[Dagur B. Eggertsson|Dags. B Eggertssonar]] sem gegndi embætti borgarstjóra þar til í janúar 2024. Í [[Alþingiskosningar 2024|alþingiskosningunum 2024]] náði Dagur kjöri á Alþingi og vék úr borgarstjórn í kjölfarið. [[Heiða Björg Hilmisdóttir]] varð þá oddviti Samfylkingarinnar í borgarstjórn og svo borgarstjóri í nýjum meirihluta frá febrúar 2025. Hún gaf kost á sér að leiða Samfylkinguna áfram.<ref name=":0" />
[[Pétur Marteinsson]], rekstrarstjóri og fyrrum atvinnumaður í knattspyrnu bauð sig einnig fram í oddvitasætið.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262823575d/petur-fer-a-moti-borgar-stjora-og-vill-fyrsta-saetid-i-reykja-vik|title=Pétur fer á móti borgarstjóra og vill fyrsta sætið í Reykjavík - Vísir|last=Árnason|first=Eiður Þór|date=2026-01-01|website=visir.is|language=is|access-date=2026-01-08}}</ref> Prófkjör (eða flokksval eins og það er kallað í lögum flokksins) fór fram 24. janúar og var bindandi fyrir sex efstu sætin. Greidd voru 4.849 atkvæði og Pétur hafði öruggan sigur með 3.063 atkvæði í fyrsta sætið en Heiða Björg lenti í öðru sæti með 1.668 atkvæði í 1.–2. sæti og var raunar aðeins 15 atkvæðum frá því að hafna í þriðja sætinu.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-01-25-dora-bjort-ekki-medal-sjo-efstu-i-flokksvali-samfylkingarinnar-464931|titill=Dóra Björt ekki meðal sjö efstu í flokksvali Samfylkingarinnar|útgefandi=Ríkisútvarpið|mánuður=25. janúar|ár=2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://vb.is/frettir/borgarstjori-galt-algjort-afhrod/|titill=Borgarstjóri galt agjört afhroð|útgefandi=Viðskiptablaðið|mánuður=24. janúar|ár=2026}}</ref> Nokkrum dögum eftir flokksvalið gaf Heiða það út að hún myndi taka annað sætið á listanum þrátt fyrir að niðurstaðan hafi verið henni mikil vonbrigði.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20262834784d/heida-tekur-annad-saetid-i-reykjavik|titill=Heiða tekur annað sætið í Reykjavík|útgefandi=Vísir|mánuður=27. janúar|ár=2026}}</ref>
== Skoðanakannanir ==
{| class="wikitable sortable" style="text-align:center;font-size:90%;line-height:14px;"
|- style="height:40px;"
! style="width:150px;" rowspan="2"| Fyrirtæki
! style="width:135px;" rowspan="2"| Framkvæmd
! style="width:30px;" rowspan="2"| Svarendur
! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Sjálfstæðisflokkurinn|D]]
! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Samfylkingin|S]]
! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Framsóknarflokkurinn|B]]
! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Píratar|P]]
! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|J]]
! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Viðreisn|C]]
! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Flokkur fólksins|F]]
! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Vinstrið|A]]{{ref|a|[a]}}
! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Miðflokkurinn (Ísland)|M]]
! class="unsortable" style="width:40px;" rowspan="2" | Aðrir
! style="width:30px;" rowspan="2"| Forskot
|-
! style="background:{{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}};"|
! style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};"|
! style="background:{{flokkslitur|Framsóknarflokkurinn}};"|
! style="background:{{flokkslitur|Píratar}};"|
! style="background:{{flokkslitur|Sósíalistaflokkurinn}};"|
! style="background:{{flokkslitur|Viðreisn}};"|
! style="background:{{flokkslitur|Flokkur fólksins}};"|
! style="background:#023f38;"|
! style="background:{{flokkslitur|Miðflokkurinn}};"|
|-
|[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-05-15-sjalfstaedisflokkur-maelist-staerstur-i-nyrri-konnun-maskinu-475266 Maskína]
|12.–15. maí 2026
|3000
|style="background:#C6ECFB;"|31,3
|19,4
|6,1
|2,4
|4,5
|12,0
|2,6
|11,0
|9,8
|1,0
| style="background:{{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}};color:#FFFFFF;"| 11,9
|-
|[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-05-15-sjalfstaedisflokkurinn-a-siglingu-i-lokakonnun-gallups-475158 Gallup]
|11.–15. maí 2026
|1483
|style="background:#C6ECFB;"|31,3
|21,5
|4,7
|2,3
|4,8
|9,8
|2,3
|11,3
|10,9
|1,0
| style="background:{{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}};color:#FFFFFF;"| 9,8
|-
|[https://www.visir.is/g/20262879317d/sjalf-staedis-flokkur-eykur-for-skotid-a-sam-fylkingu-i-reykja-vik Maskína]
|29. apríl–6. maí 2026
|
|style="background:#C6ECFB;"|27,9
|18,0
|5,7
|4,9
|5,1
|12,6
|2,8
|13,2
|6,7
|3,0
| style="background:{{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}};color:#FFFFFF;"| 9,9
|-
|[https://www.visir.is/g/20262870855d/meiri-hlutinn-fallinn-sam-kvaemt-nyrri-konnun Gallup]
|1.–15.apríl 2026
|857
|style="background:#C6ECFB;"|27,6
|23,2
|3,9
|3,5
|2,5
|10,0
|3,8
|13,5
|10,7
|1,5
| style="background:{{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}};color:#FFFFFF;"| 4,4
|-
|[https://web.archive.org/web/20260328130736/https://www.dv.is/frettir/2026/3/28/fylgid-flugi-nyrri-konnun-borginni-einn-flokkur-lykilstodu/ Maskína]
|12.–19. mars 2026
|1.442
|21,2
|style="background:#F6CDCF;"|21,7
|5,2
|5,4
|2,7
|12,6
|3,7
|12,4
|10,6
|4,4
| style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 0,5
|-
|[https://vb.is/frettir/-hnifjafnt-a-toppnum/ Gallup] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260307010332/https://vb.is/frettir/-hnifjafnt-a-toppnum/ |date=2026-03-07 }}
|4. mars 2026 (birting)
|
|style="background:#C6ECFB;"|26,4
|style="background:#F6CDCF;"|26,4
|4,6
|3,7
|3,1
|10,7
|4,0
|8,7
|11,3
|1,2
| 0
|-
|[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-02-27-samfylkingin-og-sjalfstaedisflokkur-gefa-eftir-i-borginni-468121 Maskína]
|1.–27. febrúar 2026
|1.015
|22,7
|style="background:#F6CDCF;"|24,0
|5,1
|5,5
|3,7
|13,5
|3,4
|9,1
|11,0
|1,2
| style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 1,3
|-
|[https://maskina.is/wp-content/uploads/2026/03/2026-02-Borgarstjorn-Borgarviti-Maskinu_v2.pdf Maskína]
|janúar 2026
|
|24,4
|style="background:#F6CDCF;"|26,1
|4,4
|3,0
|3,8
|14,6
|3,8
|8,7
|10,1
|1,0
| style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 1,7
|-
|[https://maskina.is/wp-content/uploads/2026/03/2026-02-Borgarstjorn-Borgarviti-Maskinu_v2.pdf Maskína]
|desember 2025
|
|24,1
|style="background:#F6CDCF;"|26,7
|4,5
|6,3
|5,5
|12,1
|4,8
|5,3
|10,0
|0,6
| style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 2,6
|-
|[https://maskina.is/wp-content/uploads/2026/03/2026-02-Borgarstjorn-Borgarviti-Maskinu_v2.pdf Maskína]
|nóvember 2025
|
|style="background:#C6ECFB;"|31,0
|25,5
|4,2
|6,4
|5,0
|11,9
|2,9
|4,2
|8,5
|0,3
| style="background:{{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}};color:#FFFFFF;"| 5,5
|-
|[https://maskina.is/wp-content/uploads/2026/03/2026-02-Borgarstjorn-Borgarviti-Maskinu_v2.pdf Maskína]
|október 2025
|
|25,4
|style="background:#F6CDCF;"|26,0
|3,9
|7,1
|6,1
|13,3
|5,2
|3,8
|8,5
|0,7
| style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 0,6
|-
|[https://maskina.is/wp-content/uploads/2026/03/2026-02-Borgarstjorn-Borgarviti-Maskinu_v2.pdf Maskína]
|september 2025
|
|24,8
|style="background:#F6CDCF;"|28,1
|3,4
|6,7
|3,9
|14,9
|4,6
|5,5
|7,1
|1,0
| style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 3,3
|- style="background:#E9E9E9;"
|[[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2022#Reykjavík|Kosningar 2022]]
|14. maí 2022
|–
|style="background:#C6ECFB;"|24,5
|20,3
|18,7
|11,6
|7,7
|5,2
|4,5
|4,0
|2,5
|1,0
| style="background:{{flokkslitur|Sjálfstæðis}};color:#FFFFFF;"| 4,2
|}
:{{note|a|a}} Dálkurinn sýnir fylgi Vinstrisins eftir að það kom til sögunnar en þar áður fylgi VG og Vors til vinstri.
==Niðurstöður==
{{Kosningaúrslit
|dsv=y
|candtitle=Oddviti
|party6=[[Framsóknarflokkurinn]] (B)
|cand6=[[Einar Þorsteinsson (f. 1978)|Einar Þorsteinsson]]
|votes6= 4805
|seats6=1
|sc6=-3
|party4=[[Viðreisn]] (C)
|cand4=[[Björg Magnúsdóttir]]
|votes4= 7436
|seats4=2
|sc4=+1
|party1=[[Sjálfstæðisflokkurinn]] (D)
|cand1=[[Hildur Björnsdóttir]]
|votes1=22930
|seats1=9
|sc1=+3
|party10=Góðan daginn (G)
|color10=
|cand10=Ingimar Þór Friðriksson
|votes10=361
|seats10=0
|sc10=
|party8=[[Flokkur fólksins]] (F)
|cand8=[[Guðmundur Ingi Þóroddsson]]
|votes8=2319
|seats8=0
|sc8=-1
|party7=[[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokkurinn]] (J)
|cand7=[[Silja Sóley Birgisdóttir]]
|votes7=2858
|seats7=1
|sc7=-1
|party3=[[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokkurinn]] (M)
|cand3=[[Ari Edwald]]
|votes3=7912
|seats3=3
|sc3=+3
|party9=[[Píratar]] (P)
|cand9=[[Kristinn Jón Ólafsson]]
|votes9=1348
|seats9=0
|sc9=-3
|party2=[[Samfylkingin]] (S)
|cand2=[[Pétur Marteinsson]]
|votes2=12737
|seats2=5
|sc2=
|party5=[[Vinstrið]] (A)
|color5=#023f38
|cand5=[[Sanna Magdalena Mörtudóttir]]
|votes5=6649
|seats5=2
|sc5=+2
|party11=Okkar borg (R)
|color11=
|cand11=Sigfús Aðalsteinsson
|votes11=306
|seats11=0
|sc11=
|invalid= 228
|blank= 1107
|electorate= 108545
}}
==Tilvísanir==
{{reflist}}
[[Flokkur:2026]]
[[Flokkur:Borgarstjórnarkosningar í Reykjavík]]
pkdcsgz4e11m9n1ujbibo9zr0as9wtn
Gennadíj Zjúganov
0
192915
1986827
1980079
2026-11-12T13:29:37Z
TKSnaevarr
53243
1986827
wikitext
text/x-wiki
{{Persóna
| nafn = Gennadíj Zjúganov
| nafn_á_frum = {{nobold|Геннадий Зюганов}}
| mynd = Gennady Zyuganov (18-09-2025) (3x4 cropped).jpg
| myndatexti = Gennadíj Zjúganov árið 2025.
| fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1944|6|26}}
| fæðingarstaður = [[Mymríno]], [[Orjolfylki]], [[Sovétlýðveldið Rússland|rússneska sovétlýðveldinu]], [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]]
| þjóðerni = [[Rússland|Rússneskur]]
| stjórnmálaflokkur = [[Kommúnistaflokkur rússneska sambandsríkisins]]
| maki = Nadezhda Vítaljevna
| börn = 2
| starf = Stjórnmálamaður
| undirskrift = Signature of Gennady Zyuganov.png
}}
'''Gennadíj Andrejevítsj Zjúganov''' ([[rússneska]]: Генна́дий Андре́евич Зюга́нов; f. 26. júní 1944) er rússneskur stjórnmálamaður sem hefur verið aðalritari [[Kommúnistaflokkur rússneska sambandsríkisins|Kommúnistaflokks rússneska sambandsríkisins]] og þingmaður á rússnesku ríkisdúmunni frá árinu 1993. Zjúganov hefur fjórum sinnum boðið sig fram til [[Forseti Rússlands|forseta Rússlands]]. Þekktasta atlaga hans að forsetaembættinu var árið 1996, þegar hann beið umdeildan ósigur í seinni kosningaumferð á móti [[Borís Jeltsín]].
==Æviágrip==
Gennadíj Zjúganov er stærðfræðikennari að mennt. Árið 1989 varð hann aðstoðarforstöðumaður áróðursdeildar miðstjórnar [[Kommúnistaflokkur Sovétríkjanna|sovéska kommúnistaflokksins]]. Á síðustu árunum fyrir [[Hrun Sovétríkjanna|endalok Sovétríkjanna]] var Zjúganov framarlega í röð íhaldssamra andstæðinga [[Míkhaíl Gorbatsjov|Míkhaíls Gorbatsjov]] sem fannst umbótastefna hans (''[[perestrojka]]'') ganga of langt. Þegar [[Sovéska valdaránstilraunin 1991|tilraun var gerð til valdaráns]] gegn Gorbatsjov í ágúst árið 1991 hélt Zjúganov sig á hressingarhæli nálægt [[Moskva|Moskvu]].<ref name=dþ>{{Tímarit.is|4085822|Lýðræðissinni og kommúnisti|blað=[[Tíminn]]|blaðsíða=15|útgáfudagsetning=28. júní 1996|höfundur=Dagur Þorleifsson}}</ref>
Þegar hinn nýi [[Kommúnistaflokkur rússneska sovétlýðveldisins]] var stofnaður árið 1990 var Zjúganov kjörinn í miðstjórn hans. Eftir hrun Sovétríkjanna var Zjúganov kjörinn formaður [[Kommúnistaflokkur rússneska sambandsríkisins|Kommúnistaflokks rússneska sambandsríkisins]] árið 1993. Á tíma stjórnarkreppunnar 1993, þegar [[Borís Jeltsín]] Rússlandsforseti sendi hermenn til að leysa upp rússnesku ríkisdúmuna með valdi, hafði Zjúganov sig á brott úr [[Hvíta húsið (Moskva)|Hvíta húsinu]] (aðsetri ríkisdúmunnar) rétt áður en hermennirnir gerðu árás á húsið.<ref name=dþ/>
Zjúganov bauð sig fram gegn Jeltsín í fyrstu forsetakosningunum sem haldnar voru eftir fall Sovétríkjanna árið 1996. Kommúnistar höfðu unnið sigur í þingkosningum í desember árið áður og því hafði Zjúganov mikinn meðbyr. Í flestum skoðanakönnunum mældist Zjúganov með afgerandi forskot á Jeltsín, enda var almenningur langþreyttur á sársaukafullum efnahagsumbótum stjórnar Jeltsíns. Zjúganov sagðist vilja endurreisa marga mikilvægustu þætti Sovétskipulagsins og stofna til „frjálsrar sameiningar“ [[Fyrrum sovétlýðveldi|fyrrum sovétlýðvelda]]. Þá boðaði hann miðstýrt efnahagskerfi, stórauknar hömlur á prentfrelsi og stöðvun á viðskipum með landareignir. Zjúganov boðaði jafnframt riftun ýmissa alþjóðasamninga sem hann sagði að hefðu verið „ólöglega undirritaðir“.<ref>{{Tímarit.is|2939561|Boðar ný Sovétríki undir hamar og sigð|blað=[[Dagblaðið Vísir]]|blaðsíða=44|útgáfudagsetning=20. apríl 1996}}</ref>
Í fyrri kosningaumferðinni tapaði Zjúganov naumlega fyrir Jeltsín með 32% atkvæða gegn 36%. Þar sem enginn hlaut meirihluta atkvæða var efnt til annarrar kosningaumferðar í fyrsta og eina skiptið í sögu Rússlands.<ref>{{Tímarit.is|1857315|Þátttaka talin ráða úrslitum|blað=[[Morgunblaðið]]|blaðsíða=15|útgáfudagsetning=3. júlí 1996|höfundur=Ásgeir Sverrisson}}</ref> Jeltsín naut aðstoðar bandarískra kosningaráðgjafa úr kosningateymi [[Bill Clinton|Bills Clinton]] Bandaríkjaforseta í baráttu sinni fyrir endurkjöri. Þeir beindu athygli kjósenda frá Jeltsín sjálfum og lögðu áherslu á að hann væri sá eini sem gæti komið í veg fyrir afturhvarf til kommúnisma. Að endingu fór svo að Jeltsín sigraði Zjúganov í seinni umferðinni með þrettán prósenta mun.<ref>{{Tímarit.is|1857848|Bandarískir ráðgjafar lykilmenn í kosningabaráttu Jeltsíns|blað=[[Morgunblaðið]]|blaðsíða=23|útgáfudagsetning=11. júlí 1996}}</ref>
Zjúganov hefur þrisvar til viðbótar boðið sig fram til forseta Rússlands fyrir Kommúnistaflokkinn, árin 2000, 2008 og 2012. Í öllum þremur kosningunum lenti Zjúganov í öðru sæti á eftir frambjóðanda sitjandi stjórnvalda ([[Vladímír Pútín]] árin 2000 og 2012 og [[Dmítríj Medvedev]] árið 2008). Árið 2012 hlaut Zjúganov aðeins 18 prósent atkvæða á móti 64 prósentum sem Pútín hlaut en sakaði stjórnina um að hafa beitt stórfelldum kosningasvikum til að tryggja sigur Pútíns.<ref>{{Vefheimild|titill= Viðurkennir að brögð hafi verið í tafli|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/vidurkennir-ad-brogd-hafi-verid-i-tafli|útgefandi=[[RÚV]]|dags= 6. mars 2012|skoðað=24. september 2026}}</ref>
Undir forystu Zjúganovs gaf Kommúnistaflokkurinn út yfirlýsingu til stuðnings [[innrás Rússlands í Úkraínu]] árið 2022.<ref>{{cite web |title=The People of Ukraine Must Not Be a Victim of World Capital and Oligarchic Clans. Statement of the CPRF CC Presidium – Communist Party of the Russian Federation |url=https://cprf.ru/2022/02/the-people-of-ukraine-must-not-be-a-victim-of-world-capital-and-oligarchic-clans-statement-of-the-cprf-cc-presidium%ef%bf%bc/ |access-date=2022-02-28 |language=en-US}}</ref> Í september 2022 kallaði Zjúganov eftir því að Rússland gæfi út formlega stríðsyfirlýsingu fremur en að kalla stríðið „sérstaka hernaðaraðgerð“ og hvatti til almennrar [[herkvaðning]]ar.<ref>{{Vefheimild|titill= Vilja fleiri vopn eftir vel heppnaða gagnsókn|url=https://www.visir.is/g/20222310673d/vilja-fleiri-vopn-eftir-vel-heppnada-gagnsokn|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags= 13. september 2022 |skoðað=24. september 2026|höfundur=Samúel Karl Ólason}}</ref>
==Tilvísanir==
<references/>
{{stubbur|æviágrip|stjórnmál|Rússland}}
{{DEFAULTSORT:Zjúganov, Gennadíj}}
{{f|1944}}
[[Flokkur:Frambjóðendur til embættis forseta Rússlands]]
[[Flokkur:Rússneskir stjórnmálamenn]]
3fytw4a4wwh4gvp42ehhijt6wjwf0rt
Enrico De Nicola
0
193063
1986995
1981599
2026-11-13T11:35:29Z
TKSnaevarr
53243
/* Æviágrip */
1986995
wikitext
text/x-wiki
{{Forseti
| nafn = Enrico De Nicola
| mynd = Enrico De Nicola (cropped).jpg
| titill= [[Forseti Ítalíu]]
| stjórnartíð_start = 1. janúar 1948
| stjórnartíð_end = 12. maí 1948
| forveri = ''Embætti stofnað''
| eftirmaður = [[Luigi Einaudi]]
| forsætisráðherra = [[Alcide De Gasperi]]
| titill2= Þjóðhöfðingi Ítalíu til bráðabirgða
| stjórnartíð_start2 = 28. júní 1946
| stjórnartíð_end2 = 1. janúar 1948
| forveri2 = [[Alcide De Gasperi]]
| eftirmaður2 = ''Embætti lagt niður''
| forsætisráðherra2 = [[Alcide De Gasperi]]
| myndatexti1 = De Nicola árið 1948.
| fæddur = {{Fæðingardagur|1877|11|9}}
| fæðingarstaður = [[Napólí]], [[Kampanía|Kampaníu]], [[Konungsríkið Ítalía|Ítalíu]]
| dánardagur = {{dánardagur og aldur|1959|10|1|1877|11|9}}
| dánarstaður = [[Torre del Greco]], [[Kampanía|Kampaníu]], [[Ítalía|Ítalíu]]
| þjóderni = [[Ítalía|Ítalskur]]
| stjórnmálaflokkur = [[Frjálslyndi flokkurinn (Ítalía)|Frjálslyndi flokkurinn]]
| háskóli = [[Università degli Studi di Napoli Federico II]]
| starf = Lögmaður
|undirskrift = Enrico De Nicola signature.svg
}}
'''Enrico De Nicola''' (9. nóvember 1877 – 1. október 1959)<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=D6HKAgAAQBAJ&pg=PA436 |title=Heads of States and Governments Since 1945 |editor-last=Lentz |editor-first=Harris M. |date=4 February 2014 |publisher=Routledge |isbn=9781134264902 |pages=436 }}</ref> var [[Ítalía|ítalskur]] lögmaður, blaðamaður og stjórnmálamaður sem var fyrsti [[forseti Ítalíu]] árið 1948 og þjóðhöfðingi Lýðveldisins Ítalíu til bráðabirgða frá 1946 til 1948.<ref>{{cite book |title=Italy: A Primary Source Cultural Guide |first=Lesli J. |last=Favor |publisher=The Rosen Publishing Group |year=2004 |ISBN=0-8239-3839-5 |pages=[https://archive.org/details/italyprimarysour0000favo/page/36 36] |url=https://archive.org/details/italyprimarysour0000favo/page/36 }}</ref>
==Æviágrip==
Enrico De Nicola fæddist í [[Napólí]] og varð frægur sem refsiréttarlögmaður. Hann nam lögfræði við [[Háskólinn í Napólí|Háskólann í Napólí]] og útskrifaðist árið 1896.<ref>{{Cite web|url=https://www.worldpresidentsdb.com/Enrico-De-Nicola/|title=Enrico De Nicola - Italian President|website=World Presidents Database}}</ref> Hann var kjörinn á fulltrúadeild ítalska þingsins fyrir [[Frjálslyndi flokkurinn (Ítalía)|Frjálslynda flokkinn]] í fyrsta sinn árið 1909 og gegndi minniháttar embættum í ríkisstjórnum landsins frá 1913 til 1921, fram að valdatöku [[Fasismi|fasista]]. Hann var aðstoðarnýlendumálaráðherra í ríkisstjórn [[Giovanni Giolitti|Giolitti]] (nóvember 1913 — mars 1914) og aðstoðarfjármálaráðherra í ríkisstjórn [[Vittorio Emanuele Orlando|Orlando]] (janúar–júní 1919). Þann 26. júní 1920 var hann kjörinn forseti fulltrúadeildar þingsins og gegndi því embætti fram í janúar 1924. [[Viktor Emmanúel 3.]] konungur skipaði hann öldungadeildarþingmann árið 1929 en De Nicola neitaði að taka við þingsætinu.<ref>{{cite web |url=http://videos.orange.es/video/iLyROoaftLOt.html |first=S. M. |last=Sergio |title=Elogio dell'Avvocato |publisher=Pironti |access-date=26 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720142958/http://videos.orange.es/video/iLyROoaftLOt.html |archive-date=20 July 2011 |language=it}}</ref>
[[File:President Enrico De Nicola sign the Italian Constitution 1947.jpg|left|thumb|230px|De Nicola undirritar [[stjórnarskrá Ítalíu]] þann 27. desember 1947.]]
De Nicola sneri sér aftur að lögmannsstörfum og hafði ekki frekari afskipti af stjórnmálum fyrr en eftir fall fasistastjórnarinnar. Þegar [[Benito Mussolini]] var steypt af stóli árið 1943 reyndi Viktor Emmanúel konungur að hreinsa konungdæmið af samstarfi þess við fasistastjórnina. De Nicola var eflaust áhrifamesti meðalgöngumaðurinn við valdatilfærsluna. [[Úmbertó 2.|Úmbertó]], sonur konungsins, var skipaður ríkisstjóri með titlinum ''Luogotenente'' og tók við flestum skyldum konungsembættisins. Viktor Emmanúel sagði síðar af sér og Úmbertó tók við krúnunni sem Úmbertó 2. Ítalíukonungur. Ítalir kusu hins vegar í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1946 að stofna lýðveldi og leggja niður konungdæmið. Kosið var til [[Stjórnlagaþing Ítalíu|stjórnlagaþings]] og Alcide De Gasperi forsætisráðherra varð starfandi þjóðhöfðingi í nokkrar vikur þegar Úmbertó 2. var gert að yfirgefa landið. Stjórnlagaþingið kaus De Nicola síðan þjóðhöfðingja til bráðabirgða þann 28. júní 1946 með 80% atkvæðanna í fyrstu kosningaumferð. [[Giulio Andreotti]] minntist þess síðar að De Nicola, sem var þekktur fyrir hógværð, hefði ekki verið viss um hvort hann ætti að þiggja tilnefninguna og að honum hefði mörgum sinnum snúist hugur þrátt fyrir mikinn þrýsting frá öllum helstu stjórnmálaleiðtogum landsins. Andreotti benti á að blaðamaðurinn Manlio Lupinacci hefði biðlað til De Nicola í blaðinu ''Il Giornale d'Italia'': „Hæstvirti þingmaður, vinsamlegast ákveddu að ákveða hvort þú getir samþykkt að samþykkja...“<ref>B. Vespa, ''Storia d'Italia da Mussolini a Berlusconi'', bls. 32.</ref>
De Nicola sagði af sér þann 25. júní 1947 og vísaði til heilsubrests en stjórnlagaþingið kaus hann umsvifalaust á ný daginn eftir. Eftir að ný stjórnarskrá Ítalíu tók gildi var hann formlega titlaður „forseti Lýðveldisins Ítalíu“ þann 1. janúar 1948. Hann neitaði loks að gefa kost á sér í fyrstu forsetakosningunum eftir gildistöku stjórnarskráarinnar næsta maí og því var [[Luigi Einaudi]] kjörinn forseti.<ref>Cristina Mascheroni, ''Enrico De Nicola'', Infobergamo (2006) [http://www.infobergamo.it/bergamo/articoli/2006/14denic4.htm] Skoðað 3. október 2026.</ref>
Árið 1948 varð De Nicola öldungadeildarþingmaður til lífstíðar sem fyrrverandi þjóðhöfðingi. Hann var síðar kjörinn forseti öldungadeildarinnar og stjórnlagadómstólsins. Hann lést í [[Torre del Greco]] í Napólí-héraði þann 1. október 1959.<ref name="DBDI">{{cite encyclopedia |url=https://www.treccani.it/enciclopedia/enrico-de-nicola_(Dizionario-Biografico) |title=DE NICOLA, Enrico |first=Piero |last=Craveri |encyclopedia=Dizionario Biografico degli Italiani |language=it |volume=38 |year=1990}}</ref> Hann var ókvæntur og átti engin börn.
==Pólitísk embætti==
De Nicola var meðal annars forseti fulltrúadeildar ítalska þingsins, þjóðhöfðingi Ítalíu til bráðabirgða og forseti öldungadeildar þingsins.<ref>{{Cite web|url=http://www.archontology.org/nations/italy/presidents_italy1/denicola.php|title=Biography of De Nicola, Enrico - Archontology.org|website=www.archontology.org}}</ref>
==Ítarefni==
* Andrea Jelardi, ''Enrico De Nicola. Il presidente galantuomo'', Kairòs, Napólí (2009).
==Tilvísanir==
<references/>
{{Töflubyrjun}}
{{Erfðatafla|
titill=[[Forseti Ítalíu]]|
frá=1. janúar 1948|
til=12. maí 1948|
fyrir=Fyrstur í embætti|
eftir=[[Luigi Einaudi]] |
}}
{{Töfluendir}}
{{Forsetar Ítalíu}}
{{DEFAULTSORT:De Nicola, Enrico}}
{{fd|1877|1959}}
[[Flokkur:Forsetar Ítalíu]]
[[Flokkur:Ítalskir lögfræðingar]]
3193c19za0b5gc2l7sghvxocj21c1lw
Austurlandabeyki
0
193335
1986894
1984758
2026-11-12T23:17:00Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986894
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name = ''Fagus orientalis''
| image = Bolu'nun doğa harikası Yedigöller Milli Parkı.jpg
| image_caption = Austurlandabeyki í NV-Tyrklandi
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = <ref name="iucn status 18 November 2021">{{cite iucn |author=Rivers, M.C. |author2=Barstow, M. |date=2017 |title=''Fagus orientalis'' |volume=2017 |article-number=e.T79914188A109616835 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T79914188A109616835.en |access-date=18 November 2021}}</ref>
| image2 = Fagus orientalis, Karacasu, Bolu, NW Turkey 1.jpg
| image2_caption = Blöð og aldin austurlandabeykis
| domain =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Beykibálkur]] (''Fagales'')
| familia = [[Beykiætt]] (''Fagaceae'')
| genus = [[Beyki]] (''Fagus'')
| species = '''''F. orientalis'''''
| binomial = ''Fagus orientalis''
| binomial_authority = [[Vladimir Ippolitovich Lipsky|Lipsky]]<ref name = "col43047673">Lipsky (1898) , In: Trudy Imp. S.-Peterburgsk. Bot. Sada 14: 300</ref>
| range_map = Fagus orientalis range.svg
| range_map_caption = Útbreiðsla austurlandabeykis
| synonyms = ''Fagus orientalis dentata'' <small>V.V.Byalt & Firsov</small><br>''Fagus sieboldii macrophylla'' <small>([[Rudolph Friedrich Hohenacker|Hohen.]] ex A.DC.) [[Emil Bernhard Koehne|Koehne]]</small><br>''Fagus sylvatica orientalis'' <small>([[Vladimir Ippolitovich Lipsky|Lipsky]]) [[Werner Rodolfo Greuter|Greuter]] & [[Hervé Maurice Burdet|Burdet]]</small><br>''Fagus sylvatica macrophylla'' <small>[[Rudolph Friedrich Hohenacker|Hohen.]] ex A.DC.</small><br>''Fagus sylvatica asiatica'' <small>A.DC.</small><br>''Fagus pyramidalis'' <small>[[Dimitri Ivanovich Litvinov|Litv.]]</small><br>''Fagus hohenackeriana'' <small>[[Ivan Vladimirovitj Palibin|Palib.]]</small><br>''Fagus hohenackeri'' <small>[[Ivan Vladimirovitj Palibin|Palib.]] ex [[Aleksandr Alfonsovitj Grossgejm|Grossh.]]</small><br>''Fagus macrophylla'' <small>([[Rudolph Friedrich Hohenacker|Hohen.]] ex A.DC.) Koidz., non Unger (1854), fossil name.</small><br>''Fagus sieboldii asiatica'' <small>(A.DC.) [[Emil Bernhard Koehne|Koehne]]</small><ref name = powo>{{cite web |title=''Fagus orientalis'' Lipsky |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:295615-1 |website=[[Plants of the World Online]] |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |access-date=6 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260422030206/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:295615-1 |archive-date=22 apríl 2026 |url-status=dead}}</ref>
}}
Austurlandabeyki (fræðiheiti: '''''Fagus orientalis'''''). er lauftré af beykiætt.<ref name = "COL">{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/3DSJN|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 43047613|accessdate= 2026-11-01}}</ref>
Það er ættað frá austurhluta Evrópu (Tyrkland, Búlgaría og Grikkland), austur til Krímskaga og Íran. Nýlegar erfðarannsóknir benda til að beykið í Kákasus og Krím séu sjálfstæðar tegundir (''[[Fagus hohenackeriana]]'' (Kákasusbeyki) og ''[[Fagus caspica]]'' (Kaspíabeyki).<ref name="Denk">{{Cite journal |last1=Denk |first1=Thomas |last2=Grimm |first2=Guido W. |last3=Cardoni |first3=Simone |last4=Csilléry |first4=Katalin |last5=Kurz |first5=Mirjam |last6=Schulze |first6=Ernst-Detlef |last7=Simeone |first7=Marco Cosimo |last8=Worth |first8=James R. P. |date=2024 |title=A subgeneric classification of Fagus (Fagaceae) and revised taxonomy of western Eurasian beeches |journal=Willdenowia |volume=54 |issue=2–3 |doi=10.3372/wi.54.54301 |issn=0511-9618|doi-access=free }}</ref>).
Þar sem austurlandabeyki og skógarbeyki vaxa saman, þá mynda þau auðveldlaega kynblendinga, enda náskyldar tegundir.
==Tilvísanir==
{{Reflist}}
{{commonscat|Fagus orientalis}}
{{wikilífverur|Fagus orientalis}}
{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Beykiætt| ]]
6teofyr7rxh06pnafmi9qc2rgtoal8c
Gljábeyki
0
193342
1986972
1984776
2026-11-13T02:31:44Z
InternetArchiveBot
75347
Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7)
1986972
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name = ''Fagus lucida''
| image = Fagus lucida Buk 2020-07-18 01.jpg
| image_caption = Blöð og aldin gljábeykis
| status =
| status_system =
| status_ref =
| image2 = Fagus lucida Buk 2020-07-18 06.jpg
| image2_caption = stofn á ungu gljábeyki
| domain =
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Beykibálkur]] (''Fagales'')
| familia = [[Beykiætt]] (''Fagaceae'')
| genus = [[Beyki]] (''Fagus'')
| species = '''''F. lucida'''''
| binomial = ''Fagus lucida''
| binomial_authority = [[Alfred Rehder|Rehder]] & [[Ernest Henry Wilson|E. H. Wilson]]<ref name = "col43047653">C.S.Sargent (1916) , In: Pl. Wilson. 3: 191</ref>
| range_map =
| range_map_caption = Útbreiðsla gljábeykis
| synonyms = ''Fagus nayonica'' <small>[[Yong Tian Chang|Y.T.Chang]]</small><br>''Fagus lucida opienica'' <small>[[Yong Tian Chang|Y.T.Chang]]</small>
}}
Gljábeyki (fræðiheiti: '''''Fagus lucida'''''). er lauftré af beykiætt.<ref name = "COL">{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/3DSJ7|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 43047613|accessdate= 2026-11-01}}</ref><ref name="POWO">{{cite web | title=''Fagus lucida'' Rehder & E.H.Wilson | website=Plants of the World Online | url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:358593-1 | access-date=2026-11-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20251209090431/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:358593-1 | archive-date=2025-12-09 | url-status=dead}}</ref>
Það er ættað frá suður og austur Kína.<ref>{{cite web|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200006256 |title=''Fagus lucida'' |author=Chengjiu Huang, Yongtian Zhang & Bruce Bartholomew |work=Flora of China |publisher=Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA |accessdate=11 September 2012}}</ref>
==Tilvísanir==
{{Reflist}}
{{commonscat|Fagus lucida}}
{{wikilífverur|Fagus lucida}}
{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Beykiætt| ]]
31v19wc3zvko8skuvcxqvn5s0wpkydn
Notandaspjall:Tyrrokk2016
3
193415
1986985
1986411
2026-11-13T07:47:40Z
Tyrrokk2016
116985
Nýr hluti: /* hvað er númerið hjá fm957 */
1986985
wikitext
text/x-wiki
== búa til grein um mig ==
hvernig á að búa til grein í wikipedia [[Notandi:Tyrrokk2016|Tyrrokk2016]] ([[Notandaspjall:Tyrrokk2016|spjall]]) 10. nóvember 2026 kl. 19:40 (UTC)
:berserkur [[Notandi:Tyrrokk2016|Tyrrokk2016]] ([[Notandaspjall:Tyrrokk2016|spjall]]) 10. nóvember 2026 kl. 19:50 (UTC)
: [[Wikipedia:Kynning]] -> hér eru tenglar.
Ath: ''Vinsamlegast ekki skrifa: Greinar um sjálfan þig... '' --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 10. nóvember 2026 kl. 19:44 (UTC)
== hræðilegar staðsetningar ==
getur einkver sagt mér staðsetnigar eða disturbing locasions [[Notandi:Tyrrokk2016|Tyrrokk2016]] ([[Notandaspjall:Tyrrokk2016|spjall]]) 10. nóvember 2026 kl. 20:31 (UTC)
:á íslensku eða ensku [[Notandi:Tyrrokk2016|Tyrrokk2016]] ([[Notandaspjall:Tyrrokk2016|spjall]]) 10. nóvember 2026 kl. 20:34 (UTC)
:: Hættu þessari vitleysu. --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 10. nóvember 2026 kl. 21:19 (UTC)
:::@[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] mig langar og ég get [[Notandi:Tyrrokk2016|Tyrrokk2016]] ([[Notandaspjall:Tyrrokk2016|spjall]]) 10. nóvember 2026 kl. 21:24 (UTC)
:::@[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] hvað ert þú gamall [[Notandi:Tyrrokk2016|Tyrrokk2016]] ([[Notandaspjall:Tyrrokk2016|spjall]]) 10. nóvember 2026 kl. 21:24 (UTC)
== uppahslds tövuleikir ==
uppahslds tövuleikir seiga [[Notandi:Tyrrokk2016|Tyrrokk2016]] ([[Notandaspjall:Tyrrokk2016|spjall]]) 11. nóvember 2026 kl. 07:42 (UTC)
== hvað er númerið hjá fm957 ==
hvað er númerið hjá fm957 [[Notandi:Tyrrokk2016|Tyrrokk2016]] ([[Notandaspjall:Tyrrokk2016|spjall]]) 13. nóvember 2026 kl. 07:47 (UTC)
70wxtuc0jvfx8l3miq40qbb2hbwhyy9
1986986
1986985
2026-11-13T07:48:52Z
Tyrrokk2016
116985
Nýr hluti: /* ég veit að þú ert hætur að tala við mig @berserkur */
1986986
wikitext
text/x-wiki
== búa til grein um mig ==
hvernig á að búa til grein í wikipedia [[Notandi:Tyrrokk2016|Tyrrokk2016]] ([[Notandaspjall:Tyrrokk2016|spjall]]) 10. nóvember 2026 kl. 19:40 (UTC)
:berserkur [[Notandi:Tyrrokk2016|Tyrrokk2016]] ([[Notandaspjall:Tyrrokk2016|spjall]]) 10. nóvember 2026 kl. 19:50 (UTC)
: [[Wikipedia:Kynning]] -> hér eru tenglar.
Ath: ''Vinsamlegast ekki skrifa: Greinar um sjálfan þig... '' --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 10. nóvember 2026 kl. 19:44 (UTC)
== hræðilegar staðsetningar ==
getur einkver sagt mér staðsetnigar eða disturbing locasions [[Notandi:Tyrrokk2016|Tyrrokk2016]] ([[Notandaspjall:Tyrrokk2016|spjall]]) 10. nóvember 2026 kl. 20:31 (UTC)
:á íslensku eða ensku [[Notandi:Tyrrokk2016|Tyrrokk2016]] ([[Notandaspjall:Tyrrokk2016|spjall]]) 10. nóvember 2026 kl. 20:34 (UTC)
:: Hættu þessari vitleysu. --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 10. nóvember 2026 kl. 21:19 (UTC)
:::@[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] mig langar og ég get [[Notandi:Tyrrokk2016|Tyrrokk2016]] ([[Notandaspjall:Tyrrokk2016|spjall]]) 10. nóvember 2026 kl. 21:24 (UTC)
:::@[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] hvað ert þú gamall [[Notandi:Tyrrokk2016|Tyrrokk2016]] ([[Notandaspjall:Tyrrokk2016|spjall]]) 10. nóvember 2026 kl. 21:24 (UTC)
== uppahslds tövuleikir ==
uppahslds tövuleikir seiga [[Notandi:Tyrrokk2016|Tyrrokk2016]] ([[Notandaspjall:Tyrrokk2016|spjall]]) 11. nóvember 2026 kl. 07:42 (UTC)
== hvað er númerið hjá fm957 ==
hvað er númerið hjá fm957 [[Notandi:Tyrrokk2016|Tyrrokk2016]] ([[Notandaspjall:Tyrrokk2016|spjall]]) 13. nóvember 2026 kl. 07:47 (UTC)
== ég veit að þú ert hætur að tala við mig @berserkur ==
ég veit að þú ert hætur að tala við mig @berserkur [[Notandi:Tyrrokk2016|Tyrrokk2016]] ([[Notandaspjall:Tyrrokk2016|spjall]]) 13. nóvember 2026 kl. 07:48 (UTC)
du3rcpwfthucpmzc2l7nx8ru4x1stt5
1986987
1986986
2026-11-13T07:50:48Z
Tyrrokk2016
116985
Nýr hluti: /* kvernig á maður að búa til notandasíðu */
1986987
wikitext
text/x-wiki
== búa til grein um mig ==
hvernig á að búa til grein í wikipedia [[Notandi:Tyrrokk2016|Tyrrokk2016]] ([[Notandaspjall:Tyrrokk2016|spjall]]) 10. nóvember 2026 kl. 19:40 (UTC)
:berserkur [[Notandi:Tyrrokk2016|Tyrrokk2016]] ([[Notandaspjall:Tyrrokk2016|spjall]]) 10. nóvember 2026 kl. 19:50 (UTC)
: [[Wikipedia:Kynning]] -> hér eru tenglar.
Ath: ''Vinsamlegast ekki skrifa: Greinar um sjálfan þig... '' --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 10. nóvember 2026 kl. 19:44 (UTC)
== hræðilegar staðsetningar ==
getur einkver sagt mér staðsetnigar eða disturbing locasions [[Notandi:Tyrrokk2016|Tyrrokk2016]] ([[Notandaspjall:Tyrrokk2016|spjall]]) 10. nóvember 2026 kl. 20:31 (UTC)
:á íslensku eða ensku [[Notandi:Tyrrokk2016|Tyrrokk2016]] ([[Notandaspjall:Tyrrokk2016|spjall]]) 10. nóvember 2026 kl. 20:34 (UTC)
:: Hættu þessari vitleysu. --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 10. nóvember 2026 kl. 21:19 (UTC)
:::@[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] mig langar og ég get [[Notandi:Tyrrokk2016|Tyrrokk2016]] ([[Notandaspjall:Tyrrokk2016|spjall]]) 10. nóvember 2026 kl. 21:24 (UTC)
:::@[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] hvað ert þú gamall [[Notandi:Tyrrokk2016|Tyrrokk2016]] ([[Notandaspjall:Tyrrokk2016|spjall]]) 10. nóvember 2026 kl. 21:24 (UTC)
== uppahslds tövuleikir ==
uppahslds tövuleikir seiga [[Notandi:Tyrrokk2016|Tyrrokk2016]] ([[Notandaspjall:Tyrrokk2016|spjall]]) 11. nóvember 2026 kl. 07:42 (UTC)
== hvað er númerið hjá fm957 ==
hvað er númerið hjá fm957 [[Notandi:Tyrrokk2016|Tyrrokk2016]] ([[Notandaspjall:Tyrrokk2016|spjall]]) 13. nóvember 2026 kl. 07:47 (UTC)
== ég veit að þú ert hætur að tala við mig @berserkur ==
ég veit að þú ert hætur að tala við mig @berserkur [[Notandi:Tyrrokk2016|Tyrrokk2016]] ([[Notandaspjall:Tyrrokk2016|spjall]]) 13. nóvember 2026 kl. 07:48 (UTC)
== kvernig á maður að búa til notandasíðu ==
ég veit að þú ert hætur að tala við mig @berserkur [[Notandi:Tyrrokk2016|Tyrrokk2016]] ([[Notandaspjall:Tyrrokk2016|spjall]]) 13. nóvember 2026 kl. 07:50 (UTC)
3ia8pdrb5m89847whj42bkmr8ce1x94
Notandi:Hoj27/sandkassi
2
193432
1986823
1986811
2026-11-12T13:13:03Z
~2026-59961-73
122759
1986823
wikitext
text/x-wiki
= Alfred D. Chandler Jr. =
{{Persóna
| nafn = Alfred D. Chandler Jr.
| fæðingardagur = 15. september 1918
| fæðingarstaður = Guyencourt, Delaware, Bandaríkjunum
| dánardagur = 9. maí 2007
| dánarstaður = Cambridge, Massachusetts, Bandaríkjunum
| starf = Viðskiptasögufræðingur
| ættingjar = Henry Varnum Poor (langafi)
}}
Dr. Alfred DuPont Chandler Jr. (15. september 1918 – 9. maí 2007) var [[Bandaríkin|bandarískur]] [[Viðskiptasögufræðingur]] (e. ''business-historian'') og prófessor. Hann var brautryðjandi á sviði bandarískar viðskipta- og hagsögu og hafa hugmyndir hans haft mótandi áhrif á fagið. Einna áhrifamest var hugmynd hans um hlutverk stjórnendabyltingar (e. ''managerial revolution'') í mótun nútímakapítalisma. Meðal þekktustu verka hans eru ''Strategy and Structure: Chapters in the History of American Industrial Enterprise'' (1962), ''The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business'' (1977) og ''Scale and Scope: The Dynamics of Modern Capitalism'' (1990). Hann skrifaði einnig bók um langafa sinn, fjármálagreinandann [[Henry Varnum Poor]] (8. desember 1812 – 4. janúar 1905), undir titlinum ''Henry Varnum Poor: Business Editor, Analyst and Reformer'' (1956).
Chandler starfaði m.a. við [[Massachusetts Institute of Technology|Massachusetts Institute of Technology (MIT)]], [[Johns Hopkins-háskóli|John Hopkins-háskóla]] og viðskiptadeild [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla.]] Hann hlaut fjölda verðlauna og viðurkenninga, m.a. [[Pulitzer-verðlaunin]] og [[Bancroft-verðlaunin]] fyrir ''The Visible Hand''.<ref name=":1">{{Cite news |last=Martin |first=Douglas |date=2007-05-12 |title=Alfred D. Chandler Jr., a Business Historian, Dies at 88 |url=https://www.nytimes.com/2007/05/12/business/12chandler.html |access-date=2026-11-11 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref>
== Ævi ==
=== Uppeldi og fjölskylda ===
Alfred DuPont Chandler Jr. var fæddur þann 15. september 1918 í [[Guyencourt]] í [[Delaware]] en foreldrar hans voru hjónin Alfred DuPont Chandler eldri og Caroline Johnston Ramsay. Stuttu eftir fæðingu hans fluttist fjölskyldan til [[Búenos Aíres|Buenos Aires]] í [[Argentína|Argentínu]] þar sem faðir hans starfaði fyrir járnbrautarfyrirtæki. Fjölskyldan fluttist þó aftur til Delaware þegar Chandler var fimm ára gamall. Chandler var sendur í einkaskólann [[Phillips Exeter Academy]] í [[Massachusetts]], meðal bekkjarfélaga hans þar var [[John F. Kennedy]] [[Forseti Bandaríkjanna|Bandaríkjaforseti.]] Við Phillips Exeter Academy hlaut Chandler menntun sem sæmdi manni af auðmannsættum og ólst upp í vernduðu umhverfi. Hann varð þar af leiðandi lítið var við [[Kreppan mikla|kreppuna miklu]] sem skall á þegar hann var ellefu ára að aldri.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://news.harvard.edu/gazette/story/2007/05/hbs-professor-alfred-chandler-jr-pre-eminent-business-historian-dead-at-88/|title=HBS Professor Alfred Chandler Jr., pre-eminent business historian, dead at 88|last=harvardgazette|date=2007-05-17|website=Harvard Gazette|access-date=2026-11-12}}</ref><ref name=":1" />[[Mynd:DuPont de Nemours logo.svg|thumb|Merki Dupont de Nemours, Inc. ]]Fjölskylda Chandler var efnuð og hafði sterk tengsl við bandarískt atvinnu- og viðskiptalíf. Þrátt fyrir að bera millinafnið „DuPont“ var Chandler ekki blóðskyldur hinni frægu [[DuPont|DuPont-fjölskyldu]] sem stórfyrirtækið [[DuPont Nemours, Inc.]] dregur nafn sitt af. Hins vegar voru sterk tengsl á milli fjölskyldnanna þar sem langamma Chandler hafði verið tekin í fóstur hjá DuPont-fjölskyldunni eftir að hún missti foreldra sína. Chandler ólst auk þess upp í mikilli nánd við verksmiðjur DuPont-fjölskyldunnar í Delaware og hafði því beina reynslu af starfsemi stórfyrirtækis. Fjölskyldan var að auki beintengd bandarísku efnahagslífi en langafi Chandler, Henry Varnum Poor, var áhrifamikill fjármálagreinandi á 19. öld og hefur verið kallaður „fyrsti nútímaiðnaðargreinandinn.“ Chandler átti síðar á ævinni eftir að komast yfir persónuleg rit langafa síns fyrir algjöra slysni. Chandler kallaði skrif langafa síns „''Wall Street Journal'' síns tíma“ og urðu þau grunnurinn að bókinni ''Henry Varnum Poor: Business Editor, Analyst and Reformer'' sem kom út árið 1956.<ref>{{Bókaheimild|titill=„Alfred Chandler: His Vision and Achievement.“ The Business History Review 82, nr 2|höfundur=Thomas McCraw|ár=2008|bls=216–217.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.strategy-business.com/article/18594|title=Professor Chandler’s Revolution|last=Kleiner|first=Art|website=Strategy+business|access-date=2026-11-12}}</ref>
Uppeldi og bakgrunnur Chandler höfðu mikil áhrif á fræðimennsku hans og hvernig hann leit á bandaríska viðskiptasögu. Í æsku hafði hann t.a.m. mikinn áhuga á útivist sem gæti útskýrt ítarlegum skilningi hans á kortum, vegalengdum, samgönguleiðum og mikilvægi hafnarborga og auðlinda.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=„Elaborations, Revisions, Dissents: Alfred D. Chandler, Jr.s', The Visible Hand after Twenty Years.“ The Business History Review 71, nr. 2.|ár=1997|bls=153, 155, 159, 161–162, 171, 176–178, 181–186 188–189, 192–193, 199|höfundur=Richard R. John}}</ref>
=== Menntun ===
Eftir að hafa útskrifast úr Phillips Exeter Academy með verðlaun fyrir framúrskarandi árangur í sögu lagði Chandler stund á nám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]], líkt og hafði tíðkast innan fjölskyldunnar frá því á 18. öld, og útskrifaðist þaðan árið 1940 með [[Baccalaureus Artium|B.A.-gráðu]] í [[sagnfræði]]. Eftir síðari heimsstyrjöld hóf hann framhaldsnám í sagnfræði við [[Háskóla Norður-Karólínu]] í [[Chappel Hill]]. Hann ætlaði sér þá að sérhæfa sig í sögu [[Suðurríkjasambandið|Suðurríkjanna]] en áhugi hans snerist brátt að félags- og viðskiptasögu. Hann var einkum litaður af tveimur félagsfræðiprófessorum við skólann sem kynntu hann fyrir hugmyndum manna eins og Max Weber og Emile Durkheim. Í kjölfarið beindi Chandler sér alfarið að félags- og viðskiptasögu og sneri því aftur til Harvard til að læra hjá félagsfræðingnum Talcott Parsons. Chandler lauk M.A.-gráðu árið 1947 og doktorsgráðu árið 1952 með fyrrnefndri rannsókn á langafa sínum, Henry Varnum Poor, og bandarískum járnbrautariðnaði.<ref name=":1" /><ref name=":2" />
=== Seinni heimsstyrjöld ===
Þegar [[seinni heimsstyrjöldin]] skall á gekk Chandler í bandaríska sjóherinn þar sem hann vann m.a. við að rannsaka ljósmyndir af sprengjuárásum á Þýskaland til að meta hagkvæmni þeirra og áhrif. Hann vann einnig að rannsóknum við leit að hugsanlegum innrásarstöðum í Japan og ritstýrði stríðsáraskjölum [[Dwight D. Eisenhower|Dwights D. Eisenhower]], sem þá var yfirmaður herafla [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|Bandamanna]]. Bein reynsla hans af hinni gríðarmiklu skipulagstækni sem stríðsvél Bandaríkjanna fól í sér hafði mikil áhrif á hvernig hann leit á viðskiptasögu og mótaði eflaust hugmynd hans um stjórnendabyltingu.<ref name=":2" /><ref name=":3" />
=== Starfsferill ===
Árið 1950 hóf Chandler störf við kennsu í [[Massachusetts Institute of Technology|MIT]]. Bókin ''Strategy and Structure'' kom út á meðan hann starfaði við skólann það gerði hann til ársins 1963. Chandler flutti sig þá yfir í [[Johns Hopkins-háskóli|John Hopkins-háskóla]] í [[Maryland]] þar sem hann kenndi næstu árin og var yfirmaður sagnfræðideildar skólans. Árið 1971 fékk hann stöðu sem prófessor í viðskiptasögu við viðskiptafræðideild Harvard-háskóla og starfaði þar til ársins 1989. Auk þess að stunda kennslu og rannsóknir við Harvard vann Chandler að ýmsum öðrum verkefnum og hann var t.a.m. ritstjóri tímaritsins ''Harvard Studies in Business History'' og annarra sagnfræðitímarita. Hann var einnig formaður Economic History Association og Buisness History Conference.
=== Einkalíf ===
Chandler giftist listakonunni [[Fay Martin]] árið 1944 og eignuðust þau fjögur börn saman, dæturnar Alpine Chandler Bird og Mary Chandler Watt, og synina Alfred og Howard Chandler. Chandler lést 9. maí á [[Youville-spítala]] í [[Cambridge, Massachusetts]], 88 ára að aldri.<ref name=":1" /><ref name=":2" />
== Þekktustu verk ==
=== The Visible Hand ===
''The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business'' kom út árið 1977 á meðan Chandler starfaði við Harvard. Bókin útskýrir hvernig stjórnunarstigveldi nútímafyrirtækja tók við af frjálsum markaði, eða ,,ósýnilegu hendinni” hjá Adam Smith, við að samstilla og stýra framleiðslu og dreifingu á vörum í bandarísku efnahagslífi á árunum 1840 til 1920.<ref name=":3" />
Chandler rökstuddi að tækniframfarir í samgöngum og samskiptum (einkum járnbrautir og ritsími) ásamt massaframleiðslu hefðu skapað tækifæri til að ná fram gríðarlegri hraðahagkvæmni ''(e. economies of speed).'' Til að nýta þessa tækni að fullu og tryggja stöðugt flæði hráefna og afurða varð til nú stétt launaðra millistjórnenda. Þetta stjórnunarstigveldi kom í stað sjálfstæðra markaðsviðskipta milli margra sakra eininga.<ref name=":3" />
Chandler leggur áherslu á að stórfyrirtæki hafi ekki komið í stað markaðarins sem frumkrafts í að skapa eftirspurn, heldur hafi þau leyst markaðinn af hólmi við innra skipulag á flæði varnings frá framleiðanda til neytanda. Þessi stjórnunarbylting mótaði nútímahagkerfið og leiddi til þess að stór, samþætt fyrirtæki fóru að ríkja í fjölmörgum iðngreinum.<ref name=":3" />
=== Scale and Scope ===
== Viðbrögð við kenningum Chandler ==
Hægt er að reyna að vega og meta raunveruleg áhrif kenningarinnar um “stjórnendabyltinguna,” en færa má rök fyrir því að öll viðskiptasöguritun sé viðbragð við henni á einn eða annan hátt. Sagnfræðingurinn Richard R. John vill meina að hægt sé að skipta fræðimönnum í þrjá hópa eftir því hvernig þeir hafa brugðist við kenningum Chandler, þ.e. í fyrsta lagi svokallaðir talsmenn sem tala fyrir kenningum hans, í öðru lagi gagnrýnendur sem benda á ýmiss konar ósamræmi milli kenninga Chandler og eigin rannsókna, og í þriðja lagi svokallaðir efasemdar- eða vantrúarmenn sem hafna alfarið mörgum af grundvallarhugmyndum hans.<ref name=":3" />
=== Talsmenn ===
Talsmennirnir eru hópur sagnfræðinga, oft fyrrum nemendur Alfred D. Chandler og samstarfsmenn hans við Harvard Business School. Sumir þeirra eru eða voru tæknisagnfræðingar ''(e. historians of technology)'' og tóku undir þá sannfæringu Chandlers að nútímafyrirtæki hefðu stuðlað að tækniframförum.
Talsmennirnir töldu tæknilega og skipulagslega þróun risafyrirtækja hafa gegnt lykilhlutverki í efnahagsmótun Bandaríkjanna og eflingu alþjóðlegrar samkeppnisstöðu þeirra. Meginmarkmið hópsins var ekki að hrekja líkan Chandlers, heldur að þróa það áfram með skapandi útfærslu ''(e.'' ''creative elaboration),'' þ.e. að beita greiningarramma hans á ný viðfangsefni sem Chandler hafði sjálfur skilið eftir á jaðrinum<ref name=":3" />
==== Louis Galambos ====
Louis Galambos er rannsóknarprófessor við sagnfræðideild Johns Hopkins-háskóla og mótaði hugtakið ,,skipulagssamþætting ''(e. organizational synthesis)'' í sagnaritun um sögu Bandaríkjanna. Hann hélt því fram að mikilvægasta fyrirbæri 20. aldar í sögu landsins hefði verið tilkoma stórra, flókinna stofnana og skrifræðis ''(e. bureaucracy).'' Með því að byggja á stjórnunarkenningum Chandlers tókst Galambos að draga upp skýran söguþráð um voxt stórra stofnana í nútímasögunni.<ref>{{Cite web|url=https://history.jhu.edu/directory/louis-galambos/|title=Louis Galambos|date=2014-02-24|website=History|access-date=2026-11-12}}</ref>
Síðar endurskoðaði Galambos afstöðu sína að hluta. Hann taldi að það hefðu verið mistök að líta á ''The Visible Hand'' sem alhliða samþættingaverk ''(e. synthetic work)'' og að réttara væri að líta á bókina sem ,,á hátindi sérhæfingar” ''(e. climax of specialization),'' enda hefði hún staðsett sögu nútímastórfyrirtækja í nokkurri einangrun frá félagslegu og stjórnmálalegu umhverfi þeirra. Galambos telst eigi að síður til talsmannanna, þar sem hann hafnaði ekki meginniðurstöðu Chandlers um stjórnunarbyltinguna, heldur beitti greiningarramma hans með skapandi útfærslu á nýjum og víðtækari vettvangi.<ref name=":3" />
==== Richard Tedlow ====
Á sama tíma og Galambos beitti líkaninu á skrifræði færði Richard S. Tedlow, sérfræðingur í viðskiptasögu, greiningarramma Chandlers yfir á sögu fjöldamarkaðssetningar ''(e. mass marketing).'' Tedlow sýndi fram á að nútímaleg fjöldamarkaðssetning ætti rætur að rekja til byltingar í samgöngum og samskiptum, einkum járnbrauta og ritsíma, um miðja 19. öld. Í anda Chandlers hélt hann því fram að stórfyrirtæki hefðu tekið virkt frumkvæði í að móta og skipuleggja markaðinn í stað þess að bíða eftir neytendum.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|url=https://www.hbs.edu/faculty/Pages/profile.aspx?facId=6564|title=Richard S. Tedlow - Faculty & Research - Harvard Business School|website=www.hbs.edu|access-date=2026-11-12}}</ref>
== Heimildir ==
o9aqotyda852wdlonyx9ft28s9jyjoj
1986854
1986823
2026-11-12T19:32:07Z
Hoj27
104209
1986854
wikitext
text/x-wiki
= Alfred D. Chandler Jr. =
{{Persóna
| nafn = Alfred D. Chandler Jr.
| fæðingardagur = 15. september 1918
| fæðingarstaður = Guyencourt, Delaware, Bandaríkjunum
| dánardagur = 9. maí 2007
| dánarstaður = Cambridge, Massachusetts, Bandaríkjunum
| starf = Viðskiptasögufræðingur
| ættingjar = Henry Varnum Poor (langafi)
}}
Dr. Alfred DuPont Chandler Jr. (15. september 1918 – 9. maí 2007) var [[Bandaríkin|bandarískur]] [[Viðskiptasögufræðingur]] (e. ''business-historian'') og prófessor. Hann var brautryðjandi á sviði bandarískar viðskipta- og hagsögu og hafa hugmyndir hans haft mótandi áhrif á fagið. Einna áhrifamest var hugmynd hans um hlutverk stjórnendabyltingar (e. ''managerial revolution'') í mótun nútímakapítalisma. Meðal þekktustu verka hans eru ''Strategy and Structure: Chapters in the History of American Industrial Enterprise'' (1962), ''The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business'' (1977) og ''Scale and Scope: The Dynamics of Modern Capitalism'' (1990). Hann skrifaði einnig bók um langafa sinn, fjármálagreinandann [[Henry Varnum Poor]] (8. desember 1812 – 4. janúar 1905), undir titlinum ''Henry Varnum Poor: Business Editor, Analyst and Reformer'' (1956).
Chandler starfaði m.a. við [[Massachusetts Institute of Technology|Massachusetts Institute of Technology (MIT)]], [[Johns Hopkins-háskóli|John Hopkins-háskóla]] og viðskiptadeild [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla.]] Hann hlaut fjölda verðlauna og viðurkenninga, m.a. [[Pulitzer-verðlaunin]] og [[Bancroft-verðlaunin]] fyrir ''The Visible Hand''.<ref name=":1">{{Cite news |last=Martin |first=Douglas |date=2007-05-12 |title=Alfred D. Chandler Jr., a Business Historian, Dies at 88 |url=https://www.nytimes.com/2007/05/12/business/12chandler.html |access-date=2026-11-11 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref>
== Ævi ==
=== Uppeldi og fjölskylda ===
Alfred DuPont Chandler Jr. var fæddur þann 15. september 1918 í [[Guyencourt]] í [[Delaware]] en foreldrar hans voru hjónin Alfred DuPont Chandler eldri og Caroline Johnston Ramsay. Stuttu eftir fæðingu hans fluttist fjölskyldan til [[Búenos Aíres|Buenos Aires]] í [[Argentína|Argentínu]] þar sem faðir hans starfaði fyrir járnbrautarfyrirtæki. Fjölskyldan fluttist þó aftur til Delaware þegar Chandler var fimm ára gamall. Chandler var sendur í einkaskólann [[Phillips Exeter Academy]] í [[Massachusetts]], meðal bekkjarfélaga hans þar var [[John F. Kennedy]] [[Forseti Bandaríkjanna|Bandaríkjaforseti.]] Við Phillips Exeter Academy hlaut Chandler menntun sem sæmdi manni af auðmannsættum og ólst upp í vernduðu umhverfi. Hann varð þar af leiðandi lítið var við [[Kreppan mikla|kreppuna miklu]] sem skall á þegar hann var ellefu ára að aldri.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://news.harvard.edu/gazette/story/2007/05/hbs-professor-alfred-chandler-jr-pre-eminent-business-historian-dead-at-88/|title=HBS Professor Alfred Chandler Jr., pre-eminent business historian, dead at 88|last=harvardgazette|date=2007-05-17|website=Harvard Gazette|access-date=2026-11-12}}</ref><ref name=":1" />[[Mynd:DuPont de Nemours logo.svg|thumb|Merki Dupont de Nemours, Inc. ]]Fjölskylda Chandler var efnuð og hafði sterk tengsl við bandarískt atvinnu- og viðskiptalíf. Þrátt fyrir að bera millinafnið „DuPont“ var Chandler ekki blóðskyldur hinni frægu [[DuPont|DuPont-fjölskyldu]] sem stórfyrirtækið [[DuPont Nemours, Inc.]] dregur nafn sitt af. Hins vegar voru sterk tengsl á milli fjölskyldnanna þar sem langamma Chandler hafði verið tekin í fóstur hjá DuPont-fjölskyldunni eftir að hún missti foreldra sína. Chandler ólst auk þess upp í mikilli nánd við verksmiðjur DuPont-fjölskyldunnar í Delaware og hafði því beina reynslu af starfsemi stórfyrirtækis. Fjölskyldan var að auki beintengd bandarísku efnahagslífi en langafi Chandler, Henry Varnum Poor, var áhrifamikill fjármálagreinandi á 19. öld og hefur verið kallaður „fyrsti nútímaiðnaðargreinandinn.“ Chandler átti síðar á ævinni eftir að komast yfir persónuleg rit langafa síns fyrir algjöra slysni. Chandler kallaði skrif langafa síns „''Wall Street Journal'' síns tíma“ og urðu þau grunnurinn að bókinni ''Henry Varnum Poor: Business Editor, Analyst and Reformer'' sem kom út árið 1956.<ref>{{Bókaheimild|titill=„Alfred Chandler: His Vision and Achievement.“ The Business History Review 82, nr 2|höfundur=Thomas McCraw|ár=2008|bls=216–217.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.strategy-business.com/article/18594|title=Professor Chandler’s Revolution|last=Kleiner|first=Art|website=Strategy+business|access-date=2026-11-12}}</ref>
Uppeldi og bakgrunnur Chandler höfðu mikil áhrif á fræðimennsku hans og hvernig hann leit á bandaríska viðskiptasögu. Í æsku hafði hann t.a.m. mikinn áhuga á útivist sem gæti útskýrt ítarlegum skilningi hans á kortum, vegalengdum, samgönguleiðum og mikilvægi hafnarborga og auðlinda.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=„Elaborations, Revisions, Dissents: Alfred D. Chandler, Jr.s', The Visible Hand after Twenty Years.“ The Business History Review 71, nr. 2.|ár=1997|bls=153, 155, 159, 161–162, 171, 176–178, 181–186 188–189, 192–193, 199|höfundur=Richard R. John}}</ref>
=== Menntun ===
Eftir að hafa útskrifast úr Phillips Exeter Academy með verðlaun fyrir framúrskarandi árangur í sögu lagði Chandler stund á nám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]], líkt og hafði tíðkast innan fjölskyldunnar frá því á 18. öld, og útskrifaðist þaðan árið 1940 með [[Baccalaureus Artium|B.A.-gráðu]] í [[sagnfræði]]. Eftir síðari heimsstyrjöld hóf hann framhaldsnám í sagnfræði við [[Háskóla Norður-Karólínu]] í [[Chappel Hill]]. Hann ætlaði sér þá að sérhæfa sig í sögu [[Suðurríkjasambandið|Suðurríkjanna]] en áhugi hans snerist brátt að félags- og viðskiptasögu. Hann var einkum litaður af tveimur félagsfræðiprófessorum við skólann sem kynntu hann fyrir hugmyndum manna eins og Max Weber og Emile Durkheim. Í kjölfarið beindi Chandler sér alfarið að félags- og viðskiptasögu og sneri því aftur til Harvard til að læra hjá félagsfræðingnum Talcott Parsons. Chandler lauk M.A.-gráðu árið 1947 og doktorsgráðu árið 1952 með fyrrnefndri rannsókn á langafa sínum, Henry Varnum Poor, og bandarískum járnbrautariðnaði.<ref name=":1" /><ref name=":2" />
=== Seinni heimsstyrjöld ===
Þegar [[seinni heimsstyrjöldin]] skall á gekk Chandler í bandaríska sjóherinn þar sem hann vann m.a. við að rannsaka ljósmyndir af sprengjuárásum á Þýskaland til að meta hagkvæmni þeirra og áhrif. Hann vann einnig að rannsóknum við leit að hugsanlegum innrásarstöðum í Japan og ritstýrði stríðsáraskjölum [[Dwight D. Eisenhower|Dwights D. Eisenhower]], sem þá var yfirmaður herafla [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|Bandamanna]]. Bein reynsla hans af hinni gríðarmiklu skipulagstækni sem stríðsvél Bandaríkjanna fól í sér hafði mikil áhrif á hvernig hann leit á viðskiptasögu og mótaði eflaust hugmynd hans um stjórnendabyltingu.<ref name=":2" /><ref name=":3" />
=== Starfsferill ===
Árið 1950 hóf Chandler störf við kennsu í [[Massachusetts Institute of Technology|MIT]]. Bókin ''Strategy and Structure'' kom út á meðan hann starfaði við skólann það gerði hann til ársins 1963. Chandler flutti sig þá yfir í [[Johns Hopkins-háskóli|John Hopkins-háskóla]] í [[Maryland]] þar sem hann kenndi næstu árin og var yfirmaður sagnfræðideildar skólans. Árið 1971 fékk hann stöðu sem prófessor í viðskiptasögu við viðskiptafræðideild Harvard-háskóla og starfaði þar til ársins 1989. Auk þess að stunda kennslu og rannsóknir við Harvard vann Chandler að ýmsum öðrum verkefnum og hann var t.a.m. ritstjóri tímaritsins ''Harvard Studies in Business History'' og annarra sagnfræðitímarita. Hann var einnig formaður Economic History Association og Buisness History Conference.
=== Einkalíf ===
Chandler giftist listakonunni [[Fay Martin]] árið 1944 og eignuðust þau fjögur börn saman, dæturnar Alpine Chandler Bird og Mary Chandler Watt, og synina Alfred og Howard Chandler. Chandler lést 9. maí á [[Youville-spítala]] í [[Cambridge, Massachusetts]], 88 ára að aldri.<ref name=":1" /><ref name=":2" />
== Þekktustu verk ==
=== The Visible Hand ===
''The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business'' kom út árið 1977 á meðan Chandler starfaði við Harvard. Bókin útskýrir hvernig stjórnunarstigveldi nútímafyrirtækja tók við af frjálsum markaði, eða ,,ósýnilegu hendinni” hjá Adam Smith, við að samstilla og stýra framleiðslu og dreifingu á vörum í bandarísku efnahagslífi á árunum 1840 til 1920.<ref name=":3" />
Chandler rökstuddi að tækniframfarir í samgöngum og samskiptum (einkum járnbrautir og ritsími) ásamt massaframleiðslu hefðu skapað tækifæri til að ná fram gríðarlegri hraðahagkvæmni ''(e. economies of speed).'' Til að nýta þessa tækni að fullu og tryggja stöðugt flæði hráefna og afurða varð til nú stétt launaðra millistjórnenda. Þetta stjórnunarstigveldi kom í stað sjálfstæðra markaðsviðskipta milli margra sakra eininga.<ref name=":3" />
Chandler leggur áherslu á að stórfyrirtæki hafi ekki komið í stað markaðarins sem frumkrafts í að skapa eftirspurn, heldur hafi þau leyst markaðinn af hólmi við innra skipulag á flæði varnings frá framleiðanda til neytanda. Þessi stjórnunarbylting mótaði nútímahagkerfið og leiddi til þess að stór, samþætt fyrirtæki fóru að ríkja í fjölmörgum iðngreinum.<ref name=":3" />
=== Scale and Scope ===
Árið 1990 gaf Chandler út bókin ''Scale and Scope: The Dynamics of Industrial Capitalism''. Þetta var hans fyrsta stóra verk eftir að hann gaf út ''The Visible Hand'' 1977. ''Scale and Scope'' endurspeglar 10 ára rannsóknarvinnu Chandlers um uppruna, vöxt og mótun stórfyrirtækisins (e. Modern industrial enterprise) og tilkomu nýs kapítalisma. Rannsóknin nær yfir stærstu iðnfyrirtæki þriggja landa: Bandaríkin, Bretland og Þýskaland, frá lok 19. aldar til miðja 20. öld.<ref>{{Bókaheimild|titill=Scale and Scope: The Dynamics of Industrial Capitalism.|útgefandi=Harvard University Press|ár=1990|höfundur=Alfred D. Chandler, Jr.}}</ref>
== Viðbrögð við kenningum Chandler ==
Hægt er að reyna að vega og meta raunveruleg áhrif kenningarinnar um “stjórnendabyltinguna,” en færa má rök fyrir því að öll viðskiptasöguritun sé viðbragð við henni á einn eða annan hátt. Sagnfræðingurinn Richard R. John vill meina að hægt sé að skipta fræðimönnum í þrjá hópa eftir því hvernig þeir hafa brugðist við kenningum Chandler, þ.e. í fyrsta lagi svokallaðir talsmenn sem tala fyrir kenningum hans, í öðru lagi gagnrýnendur sem benda á ýmiss konar ósamræmi milli kenninga Chandler og eigin rannsókna, og í þriðja lagi svokallaðir efasemdar- eða vantrúarmenn sem hafna alfarið mörgum af grundvallarhugmyndum hans.<ref name=":3" />
=== Talsmenn ===
Talsmennirnir eru hópur sagnfræðinga, oft fyrrum nemendur Alfred D. Chandler og samstarfsmenn hans við Harvard Business School. Sumir þeirra eru eða voru tæknisagnfræðingar ''(e. historians of technology)'' og tóku undir þá sannfæringu Chandlers að nútímafyrirtæki hefðu stuðlað að tækniframförum.
Talsmennirnir töldu tæknilega og skipulagslega þróun risafyrirtækja hafa gegnt lykilhlutverki í efnahagsmótun Bandaríkjanna og eflingu alþjóðlegrar samkeppnisstöðu þeirra. Meginmarkmið hópsins var ekki að hrekja líkan Chandlers, heldur að þróa það áfram með skapandi útfærslu ''(e.'' ''creative elaboration),'' þ.e. að beita greiningarramma hans á ný viðfangsefni sem Chandler hafði sjálfur skilið eftir á jaðrinum<ref name=":3" />
==== Louis Galambos ====
Louis Galambos er rannsóknarprófessor við sagnfræðideild Johns Hopkins-háskóla og mótaði hugtakið ,,skipulagssamþætting ''(e. organizational synthesis)'' í sagnaritun um sögu Bandaríkjanna. Hann hélt því fram að mikilvægasta fyrirbæri 20. aldar í sögu landsins hefði verið tilkoma stórra, flókinna stofnana og skrifræðis ''(e. bureaucracy).'' Með því að byggja á stjórnunarkenningum Chandlers tókst Galambos að draga upp skýran söguþráð um voxt stórra stofnana í nútímasögunni.<ref>{{Cite web|url=https://history.jhu.edu/directory/louis-galambos/|title=Louis Galambos|date=2014-02-24|website=History|access-date=2026-11-12}}</ref>
Síðar endurskoðaði Galambos afstöðu sína að hluta. Hann taldi að það hefðu verið mistök að líta á ''The Visible Hand'' sem alhliða samþættingaverk ''(e. synthetic work)'' og að réttara væri að líta á bókina sem ,,á hátindi sérhæfingar” ''(e. climax of specialization),'' enda hefði hún staðsett sögu nútímastórfyrirtækja í nokkurri einangrun frá félagslegu og stjórnmálalegu umhverfi þeirra. Galambos telst eigi að síður til talsmannanna, þar sem hann hafnaði ekki meginniðurstöðu Chandlers um stjórnunarbyltinguna, heldur beitti greiningarramma hans með skapandi útfærslu á nýjum og víðtækari vettvangi.<ref name=":3" />
==== Richard Tedlow ====
Á sama tíma og Galambos beitti líkaninu á skrifræði færði Richard S. Tedlow, sérfræðingur í viðskiptasögu, greiningarramma Chandlers yfir á sögu fjöldamarkaðssetningar ''(e. mass marketing).'' Tedlow sýndi fram á að nútímaleg fjöldamarkaðssetning ætti rætur að rekja til byltingar í samgöngum og samskiptum, einkum járnbrauta og ritsíma, um miðja 19. öld. Í anda Chandlers hélt hann því fram að stórfyrirtæki hefðu tekið virkt frumkvæði í að móta og skipuleggja markaðinn í stað þess að bíða eftir neytendum.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|url=https://www.hbs.edu/faculty/Pages/profile.aspx?facId=6564|title=Richard S. Tedlow - Faculty & Research - Harvard Business School|website=www.hbs.edu|access-date=2026-11-12}}</ref>
== Heimildir ==
2y9c2279wvdm873zpedz70ql5obvc75
1986855
1986854
2026-11-12T19:32:28Z
Hoj27
104209
dupont
1986855
wikitext
text/x-wiki
= Alfred D. Chandler Jr. =
{{Persóna
| nafn = Alfred D. Chandler Jr.
| fæðingardagur = 15. september 1918
| fæðingarstaður = Guyencourt, Delaware, Bandaríkjunum
| dánardagur = 9. maí 2007
| dánarstaður = Cambridge, Massachusetts, Bandaríkjunum
| starf = Viðskiptasögufræðingur
| ættingjar = Henry Varnum Poor (langafi)
}}
Dr. Alfred Dupont Chandler Jr. (15. september 1918 – 9. maí 2007) var [[Bandaríkin|bandarískur]] [[Viðskiptasögufræðingur]] (e. ''business-historian'') og prófessor. Hann var brautryðjandi á sviði bandarískar viðskipta- og hagsögu og hafa hugmyndir hans haft mótandi áhrif á fagið. Einna áhrifamest var hugmynd hans um hlutverk stjórnendabyltingar (e. ''managerial revolution'') í mótun nútímakapítalisma. Meðal þekktustu verka hans eru ''Strategy and Structure: Chapters in the History of American Industrial Enterprise'' (1962), ''The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business'' (1977) og ''Scale and Scope: The Dynamics of Modern Capitalism'' (1990). Hann skrifaði einnig bók um langafa sinn, fjármálagreinandann [[Henry Varnum Poor]] (8. desember 1812 – 4. janúar 1905), undir titlinum ''Henry Varnum Poor: Business Editor, Analyst and Reformer'' (1956).
Chandler starfaði m.a. við [[Massachusetts Institute of Technology|Massachusetts Institute of Technology (MIT)]], [[Johns Hopkins-háskóli|John Hopkins-háskóla]] og viðskiptadeild [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla.]] Hann hlaut fjölda verðlauna og viðurkenninga, m.a. [[Pulitzer-verðlaunin]] og [[Bancroft-verðlaunin]] fyrir ''The Visible Hand''.<ref name=":1">{{Cite news |last=Martin |first=Douglas |date=2007-05-12 |title=Alfred D. Chandler Jr., a Business Historian, Dies at 88 |url=https://www.nytimes.com/2007/05/12/business/12chandler.html |access-date=2026-11-11 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref>
== Ævi ==
=== Uppeldi og fjölskylda ===
Alfred DuPont Chandler Jr. var fæddur þann 15. september 1918 í [[Guyencourt]] í [[Delaware]] en foreldrar hans voru hjónin Alfred DuPont Chandler eldri og Caroline Johnston Ramsay. Stuttu eftir fæðingu hans fluttist fjölskyldan til [[Búenos Aíres|Buenos Aires]] í [[Argentína|Argentínu]] þar sem faðir hans starfaði fyrir járnbrautarfyrirtæki. Fjölskyldan fluttist þó aftur til Delaware þegar Chandler var fimm ára gamall. Chandler var sendur í einkaskólann [[Phillips Exeter Academy]] í [[Massachusetts]], meðal bekkjarfélaga hans þar var [[John F. Kennedy]] [[Forseti Bandaríkjanna|Bandaríkjaforseti.]] Við Phillips Exeter Academy hlaut Chandler menntun sem sæmdi manni af auðmannsættum og ólst upp í vernduðu umhverfi. Hann varð þar af leiðandi lítið var við [[Kreppan mikla|kreppuna miklu]] sem skall á þegar hann var ellefu ára að aldri.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://news.harvard.edu/gazette/story/2007/05/hbs-professor-alfred-chandler-jr-pre-eminent-business-historian-dead-at-88/|title=HBS Professor Alfred Chandler Jr., pre-eminent business historian, dead at 88|last=harvardgazette|date=2007-05-17|website=Harvard Gazette|access-date=2026-11-12}}</ref><ref name=":1" />[[Mynd:DuPont de Nemours logo.svg|thumb|Merki Dupont de Nemours, Inc. ]]Fjölskylda Chandler var efnuð og hafði sterk tengsl við bandarískt atvinnu- og viðskiptalíf. Þrátt fyrir að bera millinafnið „DuPont“ var Chandler ekki blóðskyldur hinni frægu [[DuPont|DuPont-fjölskyldu]] sem stórfyrirtækið [[DuPont Nemours, Inc.]] dregur nafn sitt af. Hins vegar voru sterk tengsl á milli fjölskyldnanna þar sem langamma Chandler hafði verið tekin í fóstur hjá DuPont-fjölskyldunni eftir að hún missti foreldra sína. Chandler ólst auk þess upp í mikilli nánd við verksmiðjur DuPont-fjölskyldunnar í Delaware og hafði því beina reynslu af starfsemi stórfyrirtækis. Fjölskyldan var að auki beintengd bandarísku efnahagslífi en langafi Chandler, Henry Varnum Poor, var áhrifamikill fjármálagreinandi á 19. öld og hefur verið kallaður „fyrsti nútímaiðnaðargreinandinn.“ Chandler átti síðar á ævinni eftir að komast yfir persónuleg rit langafa síns fyrir algjöra slysni. Chandler kallaði skrif langafa síns „''Wall Street Journal'' síns tíma“ og urðu þau grunnurinn að bókinni ''Henry Varnum Poor: Business Editor, Analyst and Reformer'' sem kom út árið 1956.<ref>{{Bókaheimild|titill=„Alfred Chandler: His Vision and Achievement.“ The Business History Review 82, nr 2|höfundur=Thomas McCraw|ár=2008|bls=216–217.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.strategy-business.com/article/18594|title=Professor Chandler’s Revolution|last=Kleiner|first=Art|website=Strategy+business|access-date=2026-11-12}}</ref>
Uppeldi og bakgrunnur Chandler höfðu mikil áhrif á fræðimennsku hans og hvernig hann leit á bandaríska viðskiptasögu. Í æsku hafði hann t.a.m. mikinn áhuga á útivist sem gæti útskýrt ítarlegum skilningi hans á kortum, vegalengdum, samgönguleiðum og mikilvægi hafnarborga og auðlinda.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=„Elaborations, Revisions, Dissents: Alfred D. Chandler, Jr.s', The Visible Hand after Twenty Years.“ The Business History Review 71, nr. 2.|ár=1997|bls=153, 155, 159, 161–162, 171, 176–178, 181–186 188–189, 192–193, 199|höfundur=Richard R. John}}</ref>
=== Menntun ===
Eftir að hafa útskrifast úr Phillips Exeter Academy með verðlaun fyrir framúrskarandi árangur í sögu lagði Chandler stund á nám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]], líkt og hafði tíðkast innan fjölskyldunnar frá því á 18. öld, og útskrifaðist þaðan árið 1940 með [[Baccalaureus Artium|B.A.-gráðu]] í [[sagnfræði]]. Eftir síðari heimsstyrjöld hóf hann framhaldsnám í sagnfræði við [[Háskóla Norður-Karólínu]] í [[Chappel Hill]]. Hann ætlaði sér þá að sérhæfa sig í sögu [[Suðurríkjasambandið|Suðurríkjanna]] en áhugi hans snerist brátt að félags- og viðskiptasögu. Hann var einkum litaður af tveimur félagsfræðiprófessorum við skólann sem kynntu hann fyrir hugmyndum manna eins og Max Weber og Emile Durkheim. Í kjölfarið beindi Chandler sér alfarið að félags- og viðskiptasögu og sneri því aftur til Harvard til að læra hjá félagsfræðingnum Talcott Parsons. Chandler lauk M.A.-gráðu árið 1947 og doktorsgráðu árið 1952 með fyrrnefndri rannsókn á langafa sínum, Henry Varnum Poor, og bandarískum járnbrautariðnaði.<ref name=":1" /><ref name=":2" />
=== Seinni heimsstyrjöld ===
Þegar [[seinni heimsstyrjöldin]] skall á gekk Chandler í bandaríska sjóherinn þar sem hann vann m.a. við að rannsaka ljósmyndir af sprengjuárásum á Þýskaland til að meta hagkvæmni þeirra og áhrif. Hann vann einnig að rannsóknum við leit að hugsanlegum innrásarstöðum í Japan og ritstýrði stríðsáraskjölum [[Dwight D. Eisenhower|Dwights D. Eisenhower]], sem þá var yfirmaður herafla [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|Bandamanna]]. Bein reynsla hans af hinni gríðarmiklu skipulagstækni sem stríðsvél Bandaríkjanna fól í sér hafði mikil áhrif á hvernig hann leit á viðskiptasögu og mótaði eflaust hugmynd hans um stjórnendabyltingu.<ref name=":2" /><ref name=":3" />
=== Starfsferill ===
Árið 1950 hóf Chandler störf við kennsu í [[Massachusetts Institute of Technology|MIT]]. Bókin ''Strategy and Structure'' kom út á meðan hann starfaði við skólann það gerði hann til ársins 1963. Chandler flutti sig þá yfir í [[Johns Hopkins-háskóli|John Hopkins-háskóla]] í [[Maryland]] þar sem hann kenndi næstu árin og var yfirmaður sagnfræðideildar skólans. Árið 1971 fékk hann stöðu sem prófessor í viðskiptasögu við viðskiptafræðideild Harvard-háskóla og starfaði þar til ársins 1989. Auk þess að stunda kennslu og rannsóknir við Harvard vann Chandler að ýmsum öðrum verkefnum og hann var t.a.m. ritstjóri tímaritsins ''Harvard Studies in Business History'' og annarra sagnfræðitímarita. Hann var einnig formaður Economic History Association og Buisness History Conference.
=== Einkalíf ===
Chandler giftist listakonunni [[Fay Martin]] árið 1944 og eignuðust þau fjögur börn saman, dæturnar Alpine Chandler Bird og Mary Chandler Watt, og synina Alfred og Howard Chandler. Chandler lést 9. maí á [[Youville-spítala]] í [[Cambridge, Massachusetts]], 88 ára að aldri.<ref name=":1" /><ref name=":2" />
== Þekktustu verk ==
=== The Visible Hand ===
''The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business'' kom út árið 1977 á meðan Chandler starfaði við Harvard. Bókin útskýrir hvernig stjórnunarstigveldi nútímafyrirtækja tók við af frjálsum markaði, eða ,,ósýnilegu hendinni” hjá Adam Smith, við að samstilla og stýra framleiðslu og dreifingu á vörum í bandarísku efnahagslífi á árunum 1840 til 1920.<ref name=":3" />
Chandler rökstuddi að tækniframfarir í samgöngum og samskiptum (einkum járnbrautir og ritsími) ásamt massaframleiðslu hefðu skapað tækifæri til að ná fram gríðarlegri hraðahagkvæmni ''(e. economies of speed).'' Til að nýta þessa tækni að fullu og tryggja stöðugt flæði hráefna og afurða varð til nú stétt launaðra millistjórnenda. Þetta stjórnunarstigveldi kom í stað sjálfstæðra markaðsviðskipta milli margra sakra eininga.<ref name=":3" />
Chandler leggur áherslu á að stórfyrirtæki hafi ekki komið í stað markaðarins sem frumkrafts í að skapa eftirspurn, heldur hafi þau leyst markaðinn af hólmi við innra skipulag á flæði varnings frá framleiðanda til neytanda. Þessi stjórnunarbylting mótaði nútímahagkerfið og leiddi til þess að stór, samþætt fyrirtæki fóru að ríkja í fjölmörgum iðngreinum.<ref name=":3" />
=== Scale and Scope ===
Árið 1990 gaf Chandler út bókin ''Scale and Scope: The Dynamics of Industrial Capitalism''. Þetta var hans fyrsta stóra verk eftir að hann gaf út ''The Visible Hand'' 1977. ''Scale and Scope'' endurspeglar 10 ára rannsóknarvinnu Chandlers um uppruna, vöxt og mótun stórfyrirtækisins (e. Modern industrial enterprise) og tilkomu nýs kapítalisma. Rannsóknin nær yfir stærstu iðnfyrirtæki þriggja landa: Bandaríkin, Bretland og Þýskaland, frá lok 19. aldar til miðja 20. öld.<ref>{{Bókaheimild|titill=Scale and Scope: The Dynamics of Industrial Capitalism.|útgefandi=Harvard University Press|ár=1990|höfundur=Alfred D. Chandler, Jr.}}</ref>
== Viðbrögð við kenningum Chandler ==
Hægt er að reyna að vega og meta raunveruleg áhrif kenningarinnar um “stjórnendabyltinguna,” en færa má rök fyrir því að öll viðskiptasöguritun sé viðbragð við henni á einn eða annan hátt. Sagnfræðingurinn Richard R. John vill meina að hægt sé að skipta fræðimönnum í þrjá hópa eftir því hvernig þeir hafa brugðist við kenningum Chandler, þ.e. í fyrsta lagi svokallaðir talsmenn sem tala fyrir kenningum hans, í öðru lagi gagnrýnendur sem benda á ýmiss konar ósamræmi milli kenninga Chandler og eigin rannsókna, og í þriðja lagi svokallaðir efasemdar- eða vantrúarmenn sem hafna alfarið mörgum af grundvallarhugmyndum hans.<ref name=":3" />
=== Talsmenn ===
Talsmennirnir eru hópur sagnfræðinga, oft fyrrum nemendur Alfred D. Chandler og samstarfsmenn hans við Harvard Business School. Sumir þeirra eru eða voru tæknisagnfræðingar ''(e. historians of technology)'' og tóku undir þá sannfæringu Chandlers að nútímafyrirtæki hefðu stuðlað að tækniframförum.
Talsmennirnir töldu tæknilega og skipulagslega þróun risafyrirtækja hafa gegnt lykilhlutverki í efnahagsmótun Bandaríkjanna og eflingu alþjóðlegrar samkeppnisstöðu þeirra. Meginmarkmið hópsins var ekki að hrekja líkan Chandlers, heldur að þróa það áfram með skapandi útfærslu ''(e.'' ''creative elaboration),'' þ.e. að beita greiningarramma hans á ný viðfangsefni sem Chandler hafði sjálfur skilið eftir á jaðrinum<ref name=":3" />
==== Louis Galambos ====
Louis Galambos er rannsóknarprófessor við sagnfræðideild Johns Hopkins-háskóla og mótaði hugtakið ,,skipulagssamþætting ''(e. organizational synthesis)'' í sagnaritun um sögu Bandaríkjanna. Hann hélt því fram að mikilvægasta fyrirbæri 20. aldar í sögu landsins hefði verið tilkoma stórra, flókinna stofnana og skrifræðis ''(e. bureaucracy).'' Með því að byggja á stjórnunarkenningum Chandlers tókst Galambos að draga upp skýran söguþráð um voxt stórra stofnana í nútímasögunni.<ref>{{Cite web|url=https://history.jhu.edu/directory/louis-galambos/|title=Louis Galambos|date=2014-02-24|website=History|access-date=2026-11-12}}</ref>
Síðar endurskoðaði Galambos afstöðu sína að hluta. Hann taldi að það hefðu verið mistök að líta á ''The Visible Hand'' sem alhliða samþættingaverk ''(e. synthetic work)'' og að réttara væri að líta á bókina sem ,,á hátindi sérhæfingar” ''(e. climax of specialization),'' enda hefði hún staðsett sögu nútímastórfyrirtækja í nokkurri einangrun frá félagslegu og stjórnmálalegu umhverfi þeirra. Galambos telst eigi að síður til talsmannanna, þar sem hann hafnaði ekki meginniðurstöðu Chandlers um stjórnunarbyltinguna, heldur beitti greiningarramma hans með skapandi útfærslu á nýjum og víðtækari vettvangi.<ref name=":3" />
==== Richard Tedlow ====
Á sama tíma og Galambos beitti líkaninu á skrifræði færði Richard S. Tedlow, sérfræðingur í viðskiptasögu, greiningarramma Chandlers yfir á sögu fjöldamarkaðssetningar ''(e. mass marketing).'' Tedlow sýndi fram á að nútímaleg fjöldamarkaðssetning ætti rætur að rekja til byltingar í samgöngum og samskiptum, einkum járnbrauta og ritsíma, um miðja 19. öld. Í anda Chandlers hélt hann því fram að stórfyrirtæki hefðu tekið virkt frumkvæði í að móta og skipuleggja markaðinn í stað þess að bíða eftir neytendum.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|url=https://www.hbs.edu/faculty/Pages/profile.aspx?facId=6564|title=Richard S. Tedlow - Faculty & Research - Harvard Business School|website=www.hbs.edu|access-date=2026-11-12}}</ref>
== Heimildir ==
oxvexbq6yybwm36l0w2301jqs78p6zd
1986856
1986855
2026-11-12T20:29:08Z
Hoj27
104209
scale and scope
1986856
wikitext
text/x-wiki
= Alfred D. Chandler Jr. =
{{Persóna
| nafn = Alfred D. Chandler Jr.
| fæðingardagur = 15. september 1918
| fæðingarstaður = Guyencourt, Delaware, Bandaríkjunum
| dánardagur = 9. maí 2007
| dánarstaður = Cambridge, Massachusetts, Bandaríkjunum
| starf = Viðskiptasögufræðingur
| ættingjar = Henry Varnum Poor (langafi)
}}
Dr. Alfred Dupont Chandler Jr. (15. september 1918 – 9. maí 2007) var [[Bandaríkin|bandarískur]] [[Viðskiptasögufræðingur]] (e. ''business-historian'') og prófessor. Hann var brautryðjandi á sviði bandarískar viðskipta- og hagsögu og hafa hugmyndir hans haft mótandi áhrif á fagið. Einna áhrifamest var hugmynd hans um hlutverk stjórnendabyltingar (e. ''managerial revolution'') í mótun nútímakapítalisma. Meðal þekktustu verka hans eru ''Strategy and Structure: Chapters in the History of American Industrial Enterprise'' (1962), ''The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business'' (1977) og ''Scale and Scope: The Dynamics of Modern Capitalism'' (1990). Hann skrifaði einnig bók um langafa sinn, fjármálagreinandann [[Henry Varnum Poor]] (8. desember 1812 – 4. janúar 1905), undir titlinum ''Henry Varnum Poor: Business Editor, Analyst and Reformer'' (1956).
Chandler starfaði m.a. við [[Massachusetts Institute of Technology|Massachusetts Institute of Technology (MIT)]], [[Johns Hopkins-háskóli|John Hopkins-háskóla]] og viðskiptadeild [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla.]] Hann hlaut fjölda verðlauna og viðurkenninga, m.a. [[Pulitzer-verðlaunin]] og [[Bancroft-verðlaunin]] fyrir ''The Visible Hand''.<ref name=":1">{{Cite news |last=Martin |first=Douglas |date=2007-05-12 |title=Alfred D. Chandler Jr., a Business Historian, Dies at 88 |url=https://www.nytimes.com/2007/05/12/business/12chandler.html |access-date=2026-11-11 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref>
== Ævi ==
=== Uppeldi og fjölskylda ===
Alfred DuPont Chandler Jr. var fæddur þann 15. september 1918 í [[Guyencourt]] í [[Delaware]] en foreldrar hans voru hjónin Alfred DuPont Chandler eldri og Caroline Johnston Ramsay. Stuttu eftir fæðingu hans fluttist fjölskyldan til [[Búenos Aíres|Buenos Aires]] í [[Argentína|Argentínu]] þar sem faðir hans starfaði fyrir járnbrautarfyrirtæki. Fjölskyldan fluttist þó aftur til Delaware þegar Chandler var fimm ára gamall. Chandler var sendur í einkaskólann [[Phillips Exeter Academy]] í [[Massachusetts]], meðal bekkjarfélaga hans þar var [[John F. Kennedy]] [[Forseti Bandaríkjanna|Bandaríkjaforseti.]] Við Phillips Exeter Academy hlaut Chandler menntun sem sæmdi manni af auðmannsættum og ólst upp í vernduðu umhverfi. Hann varð þar af leiðandi lítið var við [[Kreppan mikla|kreppuna miklu]] sem skall á þegar hann var ellefu ára að aldri.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://news.harvard.edu/gazette/story/2007/05/hbs-professor-alfred-chandler-jr-pre-eminent-business-historian-dead-at-88/|title=HBS Professor Alfred Chandler Jr., pre-eminent business historian, dead at 88|last=harvardgazette|date=2007-05-17|website=Harvard Gazette|access-date=2026-11-12}}</ref><ref name=":1" />[[Mynd:DuPont de Nemours logo.svg|thumb|Merki Dupont de Nemours, Inc. ]]Fjölskylda Chandler var efnuð og hafði sterk tengsl við bandarískt atvinnu- og viðskiptalíf. Þrátt fyrir að bera millinafnið „DuPont“ var Chandler ekki blóðskyldur hinni frægu [[DuPont|DuPont-fjölskyldu]] sem stórfyrirtækið [[DuPont Nemours, Inc.]] dregur nafn sitt af. Hins vegar voru sterk tengsl á milli fjölskyldnanna þar sem langamma Chandler hafði verið tekin í fóstur hjá DuPont-fjölskyldunni eftir að hún missti foreldra sína. Chandler ólst auk þess upp í mikilli nánd við verksmiðjur DuPont-fjölskyldunnar í Delaware og hafði því beina reynslu af starfsemi stórfyrirtækis. Fjölskyldan var að auki beintengd bandarísku efnahagslífi en langafi Chandler, Henry Varnum Poor, var áhrifamikill fjármálagreinandi á 19. öld og hefur verið kallaður „fyrsti nútímaiðnaðargreinandinn.“ Chandler átti síðar á ævinni eftir að komast yfir persónuleg rit langafa síns fyrir algjöra slysni. Chandler kallaði skrif langafa síns „''Wall Street Journal'' síns tíma“ og urðu þau grunnurinn að bókinni ''Henry Varnum Poor: Business Editor, Analyst and Reformer'' sem kom út árið 1956.<ref>{{Bókaheimild|titill=„Alfred Chandler: His Vision and Achievement.“ The Business History Review 82, nr 2|höfundur=Thomas McCraw|ár=2008|bls=216–217.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.strategy-business.com/article/18594|title=Professor Chandler’s Revolution|last=Kleiner|first=Art|website=Strategy+business|access-date=2026-11-12}}</ref>
Uppeldi og bakgrunnur Chandler höfðu mikil áhrif á fræðimennsku hans og hvernig hann leit á bandaríska viðskiptasögu. Í æsku hafði hann t.a.m. mikinn áhuga á útivist sem gæti útskýrt ítarlegum skilningi hans á kortum, vegalengdum, samgönguleiðum og mikilvægi hafnarborga og auðlinda.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=„Elaborations, Revisions, Dissents: Alfred D. Chandler, Jr.s', The Visible Hand after Twenty Years.“ The Business History Review 71, nr. 2.|ár=1997|bls=153, 155, 159, 161–162, 171, 176–178, 181–186 188–189, 192–193, 199|höfundur=Richard R. John}}</ref>
=== Menntun ===
Eftir að hafa útskrifast úr Phillips Exeter Academy með verðlaun fyrir framúrskarandi árangur í sögu lagði Chandler stund á nám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]], líkt og hafði tíðkast innan fjölskyldunnar frá því á 18. öld, og útskrifaðist þaðan árið 1940 með [[Baccalaureus Artium|B.A.-gráðu]] í [[sagnfræði]]. Eftir síðari heimsstyrjöld hóf hann framhaldsnám í sagnfræði við [[Háskóla Norður-Karólínu]] í [[Chappel Hill]]. Hann ætlaði sér þá að sérhæfa sig í sögu [[Suðurríkjasambandið|Suðurríkjanna]] en áhugi hans snerist brátt að félags- og viðskiptasögu. Hann var einkum litaður af tveimur félagsfræðiprófessorum við skólann sem kynntu hann fyrir hugmyndum manna eins og Max Weber og Emile Durkheim. Í kjölfarið beindi Chandler sér alfarið að félags- og viðskiptasögu og sneri því aftur til Harvard til að læra hjá félagsfræðingnum Talcott Parsons. Chandler lauk M.A.-gráðu árið 1947 og doktorsgráðu árið 1952 með fyrrnefndri rannsókn á langafa sínum, Henry Varnum Poor, og bandarískum járnbrautariðnaði.<ref name=":1" /><ref name=":2" />
=== Seinni heimsstyrjöld ===
Þegar [[seinni heimsstyrjöldin]] skall á gekk Chandler í bandaríska sjóherinn þar sem hann vann m.a. við að rannsaka ljósmyndir af sprengjuárásum á Þýskaland til að meta hagkvæmni þeirra og áhrif. Hann vann einnig að rannsóknum við leit að hugsanlegum innrásarstöðum í Japan og ritstýrði stríðsáraskjölum [[Dwight D. Eisenhower|Dwights D. Eisenhower]], sem þá var yfirmaður herafla [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|Bandamanna]]. Bein reynsla hans af hinni gríðarmiklu skipulagstækni sem stríðsvél Bandaríkjanna fól í sér hafði mikil áhrif á hvernig hann leit á viðskiptasögu og mótaði eflaust hugmynd hans um stjórnendabyltinguna svokölluðu (e. ''managerial revolution'').<ref name=":2" /><ref name=":3" />
=== Starfsferill ===
Árið 1950 hóf Chandler störf við kennsu í [[Massachusetts Institute of Technology|MIT]]. Bókin ''Strategy and Structure'' kom út á meðan hann starfaði við skólann það gerði hann til ársins 1963. Chandler flutti sig þá yfir í [[Johns Hopkins-háskóli|John Hopkins-háskóla]] í [[Maryland]] þar sem hann kenndi næstu árin og var yfirmaður sagnfræðideildar skólans. Árið 1971 fékk hann stöðu sem prófessor í viðskiptasögu við viðskiptafræðideild Harvard-háskóla og starfaði þar til ársins 1989. Auk þess að stunda kennslu og rannsóknir við Harvard vann Chandler að ýmsum öðrum verkefnum og hann var t.a.m. ritstjóri tímaritsins ''Harvard Studies in Business History'' og annarra sagnfræðitímarita. Hann var einnig formaður Economic History Association og Buisness History Conference.
=== Einkalíf ===
Chandler giftist listakonunni [[Fay Martin]] árið 1944 og eignuðust þau fjögur börn saman, dæturnar Alpine Chandler Bird og Mary Chandler Watt, og synina Alfred og Howard Chandler. Chandler lést 9. maí á [[Youville-spítala]] í [[Cambridge, Massachusetts]], 88 ára að aldri.<ref name=":1" /><ref name=":2" />
== Þekktustu verk ==
=== The Visible Hand ===
''The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business'' kom út árið 1977 á meðan Chandler starfaði við Harvard. Bókin útskýrir hvernig stjórnunarstigveldi nútímafyrirtækja tók við af frjálsum markaði, eða ,,ósýnilegu hendinni” hjá Adam Smith, við að samstilla og stýra framleiðslu og dreifingu á vörum í bandarísku efnahagslífi á árunum 1840 til 1920.<ref name=":3" />
Chandler rökstuddi að tækniframfarir í samgöngum og samskiptum (einkum járnbrautir og ritsími) ásamt massaframleiðslu hefðu skapað tækifæri til að ná fram gríðarlegri hraðahagkvæmni ''(e. economies of speed).'' Til að nýta þessa tækni að fullu og tryggja stöðugt flæði hráefna og afurða varð til nú stétt launaðra millistjórnenda. Þetta stjórnunarstigveldi kom í stað sjálfstæðra markaðsviðskipta milli margra sakra eininga.<ref name=":3" />
Chandler leggur áherslu á að stórfyrirtæki hafi ekki komið í stað markaðarins sem frumkrafts í að skapa eftirspurn, heldur hafi þau leyst markaðinn af hólmi við innra skipulag á flæði varnings frá framleiðanda til neytanda. Þessi stjórnunarbylting mótaði nútímahagkerfið og leiddi til þess að stór, samþætt fyrirtæki fóru að ríkja í fjölmörgum iðngreinum.<ref name=":3" />
=== Scale and Scope ===
Árið 1990 gaf Chandler út bókin ''Scale and Scope: The Dynamics of Industrial Capitalism'' sem var hans fyrsta stóra verk eftir að hann gaf út ''The Visible Hand'' árið 1977. Að baki ''Scale and Scope'' lá rúm tíu ára rannsóknarvinna Chandler á uppruna, vöxt og mótun nstórfyrirtækisins (e. modern industrial enterprise) og tilkomu nýs kapítalisma. Bókin rannsakar birtingarmyndir stórfyrirtækisins í þremur löndum, Bandaríkjunum, Bretlandi og Þýskalandi, frá lokum 19. aldar og fram á miðja 20. öld.<ref name=":4">{{Bókaheimild|titill=Scale and Scope: The Dynamics of Industrial Capitalism.|útgefandi=Harvard University Press|ár=1990|höfundur=Alfred D. Chandler, Jr.}}</ref>
Við skoðun sína á hagsögu Bandaríkjanna hélt Chandler því fram að þau hafi verið leiðandi í þróun nútímastórfyrirtækisins og einkennst af svokölluðum samkeppnisdrifnum stjórnunarkapítalisma (e. ''competitive managerial capitalism''). Ört vaxandi heimamarkaður og umbætur á samgöngum á 19. öld sagði hann hafa skapað kjöraðstæður fyrir magnframleiðslu og -dreifingu sem gerði það að verkum að stórfyrirtæki í Bandaríkjunum urðu margfalt fleiri en í öðrum löndum. Í bókinni benti hann einnig á það að bandarískir fyrirtækjaeigendur hafi fyrr en aðrir tileinkað sér það sem kallast þríþætt fjárfesting sem fól í sér 1. byggingu stórra verksmiðja til að ná fram stærðarhagkvæmni, 2. uppbyggingu innlendra og alþjóðlegra sölukerfa og 3. ráðningu á hæfum og tryggum einstaklingum í stjórn fyrirtækjanna. Stórfyrirtækjunum var stýrt af fagstjórnendum sem kepptust af hörku um markaðshlutdeild og hörku bæði heima fyrir og erlendis. Samkeppnin gerði það að verkum að fyrirtækin voru ekki lengur hlutlausir leikendur á markaðnum og leiddi umbóta á vinnuferlum, gæðum vara og markaðssetningu.<ref name=":4" />
== Viðbrögð við kenningum Chandler ==
Hægt er að reyna að vega og meta raunveruleg áhrif kenningarinnar um “stjórnendabyltinguna,” sem birtist í ''The Visible Hand'', en færa má rök fyrir því að öll viðskiptasöguritun sé viðbragð við henni á einn eða annan hátt. Sagnfræðingurinn Richard R. John vill meina að hægt sé að skipta fræðimönnum í þrjá hópa eftir því hvernig þeir hafa brugðist við kenningum Chandler, þ.e. í fyrsta lagi svokallaðir talsmenn sem tala fyrir kenningum hans, í öðru lagi gagnrýnendur sem benda á ýmiss konar ósamræmi milli kenninga Chandler og eigin rannsókna, og í þriðja lagi svokallaðir efasemdar- eða vantrúarmenn sem hafna alfarið mörgum af grundvallarhugmyndum hans.<ref name=":3" />
=== Talsmenn ===
Talsmennirnir eru hópur sagnfræðinga, oft fyrrum nemendur Alfred D. Chandler og samstarfsmenn hans við Harvard Business School. Sumir þeirra eru eða voru tæknisagnfræðingar ''(e. historians of technology)'' og tóku undir þá sannfæringu Chandlers að nútímafyrirtæki hefðu stuðlað að tækniframförum.
Talsmennirnir töldu tæknilega og skipulagslega þróun risafyrirtækja hafa gegnt lykilhlutverki í efnahagsmótun Bandaríkjanna og eflingu alþjóðlegrar samkeppnisstöðu þeirra. Meginmarkmið hópsins var ekki að hrekja líkan Chandlers, heldur að þróa það áfram með skapandi útfærslu ''(e.'' ''creative elaboration),'' þ.e. að beita greiningarramma hans á ný viðfangsefni sem Chandler hafði sjálfur skilið eftir á jaðrinum<ref name=":3" />
==== Louis Galambos ====
Louis Galambos er rannsóknarprófessor við sagnfræðideild Johns Hopkins-háskóla og mótaði hugtakið ,,skipulagssamþætting ''(e. organizational synthesis)'' í sagnaritun um sögu Bandaríkjanna. Hann hélt því fram að mikilvægasta fyrirbæri 20. aldar í sögu landsins hefði verið tilkoma stórra, flókinna stofnana og skrifræðis ''(e. bureaucracy).'' Með því að byggja á stjórnunarkenningum Chandlers tókst Galambos að draga upp skýran söguþráð um voxt stórra stofnana í nútímasögunni.<ref>{{Cite web|url=https://history.jhu.edu/directory/louis-galambos/|title=Louis Galambos|date=2014-02-24|website=History|access-date=2026-11-12}}</ref>
Síðar endurskoðaði Galambos afstöðu sína að hluta. Hann taldi að það hefðu verið mistök að líta á ''The Visible Hand'' sem alhliða samþættingaverk ''(e. synthetic work)'' og að réttara væri að líta á bókina sem ,,á hátindi sérhæfingar” ''(e. climax of specialization),'' enda hefði hún staðsett sögu nútímastórfyrirtækja í nokkurri einangrun frá félagslegu og stjórnmálalegu umhverfi þeirra. Galambos telst eigi að síður til talsmannanna, þar sem hann hafnaði ekki meginniðurstöðu Chandlers um stjórnunarbyltinguna, heldur beitti greiningarramma hans með skapandi útfærslu á nýjum og víðtækari vettvangi.<ref name=":3" />
==== Richard Tedlow ====
Á sama tíma og Galambos beitti líkaninu á skrifræði færði Richard S. Tedlow, sérfræðingur í viðskiptasögu, greiningarramma Chandlers yfir á sögu fjöldamarkaðssetningar ''(e. mass marketing).'' Tedlow sýndi fram á að nútímaleg fjöldamarkaðssetning ætti rætur að rekja til byltingar í samgöngum og samskiptum, einkum járnbrauta og ritsíma, um miðja 19. öld. Í anda Chandlers hélt hann því fram að stórfyrirtæki hefðu tekið virkt frumkvæði í að móta og skipuleggja markaðinn í stað þess að bíða eftir neytendum.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|url=https://www.hbs.edu/faculty/Pages/profile.aspx?facId=6564|title=Richard S. Tedlow - Faculty & Research - Harvard Business School|website=www.hbs.edu|access-date=2026-11-12}}</ref>
== Heimildir ==
2dwctg9mopdr10tq8vbfhm3h2m9d259
1986857
1986856
2026-11-12T20:50:20Z
Hoj27
104209
samanburður milli landa
1986857
wikitext
text/x-wiki
= Alfred D. Chandler Jr. =
{{Persóna
| nafn = Alfred D. Chandler Jr.
| fæðingardagur = 15. september 1918
| fæðingarstaður = Guyencourt, Delaware, Bandaríkjunum
| dánardagur = 9. maí 2007
| dánarstaður = Cambridge, Massachusetts, Bandaríkjunum
| starf = Viðskiptasögufræðingur
| ættingjar = Henry Varnum Poor (langafi)
}}
Dr. Alfred Dupont Chandler Jr. (15. september 1918 – 9. maí 2007) var [[Bandaríkin|bandarískur]] [[Viðskiptasögufræðingur]] (e. ''business-historian'') og prófessor. Hann var brautryðjandi á sviði bandarískar viðskipta- og hagsögu og hafa hugmyndir hans haft mótandi áhrif á fagið. Einna áhrifamest var hugmynd hans um hlutverk stjórnendabyltingar (e. ''managerial revolution'') í mótun nútímakapítalisma. Meðal þekktustu verka hans eru ''Strategy and Structure: Chapters in the History of American Industrial Enterprise'' (1962), ''The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business'' (1977) og ''Scale and Scope: The Dynamics of Modern Capitalism'' (1990). Hann skrifaði einnig bók um langafa sinn, fjármálagreinandann [[Henry Varnum Poor]] (8. desember 1812 – 4. janúar 1905), undir titlinum ''Henry Varnum Poor: Business Editor, Analyst and Reformer'' (1956).
Chandler starfaði m.a. við [[Massachusetts Institute of Technology|Massachusetts Institute of Technology (MIT)]], [[Johns Hopkins-háskóli|John Hopkins-háskóla]] og viðskiptadeild [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla.]] Hann hlaut fjölda verðlauna og viðurkenninga, m.a. [[Pulitzer-verðlaunin]] og [[Bancroft-verðlaunin]] fyrir ''The Visible Hand''.<ref name=":1">{{Cite news |last=Martin |first=Douglas |date=2007-05-12 |title=Alfred D. Chandler Jr., a Business Historian, Dies at 88 |url=https://www.nytimes.com/2007/05/12/business/12chandler.html |access-date=2026-11-11 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref>
== Ævi ==
=== Uppeldi og fjölskylda ===
Alfred DuPont Chandler Jr. var fæddur þann 15. september 1918 í [[Guyencourt]] í [[Delaware]] en foreldrar hans voru hjónin Alfred DuPont Chandler eldri og Caroline Johnston Ramsay. Stuttu eftir fæðingu hans fluttist fjölskyldan til [[Búenos Aíres|Buenos Aires]] í [[Argentína|Argentínu]] þar sem faðir hans starfaði fyrir járnbrautarfyrirtæki. Fjölskyldan fluttist þó aftur til Delaware þegar Chandler var fimm ára gamall. Chandler var sendur í einkaskólann [[Phillips Exeter Academy]] í [[Massachusetts]], meðal bekkjarfélaga hans þar var [[John F. Kennedy]] [[Forseti Bandaríkjanna|Bandaríkjaforseti.]] Við Phillips Exeter Academy hlaut Chandler menntun sem sæmdi manni af auðmannsættum og ólst upp í vernduðu umhverfi. Hann varð þar af leiðandi lítið var við [[Kreppan mikla|kreppuna miklu]] sem skall á þegar hann var ellefu ára að aldri.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://news.harvard.edu/gazette/story/2007/05/hbs-professor-alfred-chandler-jr-pre-eminent-business-historian-dead-at-88/|title=HBS Professor Alfred Chandler Jr., pre-eminent business historian, dead at 88|last=harvardgazette|date=2007-05-17|website=Harvard Gazette|access-date=2026-11-12}}</ref><ref name=":1" />[[Mynd:DuPont de Nemours logo.svg|thumb|Merki Dupont de Nemours, Inc. ]]Fjölskylda Chandler var efnuð og hafði sterk tengsl við bandarískt atvinnu- og viðskiptalíf. Þrátt fyrir að bera millinafnið „DuPont“ var Chandler ekki blóðskyldur hinni frægu [[DuPont|DuPont-fjölskyldu]] sem stórfyrirtækið [[DuPont Nemours, Inc.]] dregur nafn sitt af. Hins vegar voru sterk tengsl á milli fjölskyldnanna þar sem langamma Chandler hafði verið tekin í fóstur hjá DuPont-fjölskyldunni eftir að hún missti foreldra sína. Chandler ólst auk þess upp í mikilli nánd við verksmiðjur DuPont-fjölskyldunnar í Delaware og hafði því beina reynslu af starfsemi stórfyrirtækis. Fjölskyldan var að auki beintengd bandarísku efnahagslífi en langafi Chandler, Henry Varnum Poor, var áhrifamikill fjármálagreinandi á 19. öld og hefur verið kallaður „fyrsti nútímaiðnaðargreinandinn.“ Chandler átti síðar á ævinni eftir að komast yfir persónuleg rit langafa síns fyrir algjöra slysni. Chandler kallaði skrif langafa síns „''Wall Street Journal'' síns tíma“ og urðu þau grunnurinn að bókinni ''Henry Varnum Poor: Business Editor, Analyst and Reformer'' sem kom út árið 1956.<ref>{{Bókaheimild|titill=„Alfred Chandler: His Vision and Achievement.“ The Business History Review 82, nr 2|höfundur=Thomas McCraw|ár=2008|bls=216–217.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.strategy-business.com/article/18594|title=Professor Chandler’s Revolution|last=Kleiner|first=Art|website=Strategy+business|access-date=2026-11-12}}</ref>
Uppeldi og bakgrunnur Chandler höfðu mikil áhrif á fræðimennsku hans og hvernig hann leit á bandaríska viðskiptasögu. Í æsku hafði hann t.a.m. mikinn áhuga á útivist sem gæti útskýrt ítarlegum skilningi hans á kortum, vegalengdum, samgönguleiðum og mikilvægi hafnarborga og auðlinda.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=„Elaborations, Revisions, Dissents: Alfred D. Chandler, Jr.s', The Visible Hand after Twenty Years.“ The Business History Review 71, nr. 2.|ár=1997|bls=153, 155, 159, 161–162, 171, 176–178, 181–186 188–189, 192–193, 199|höfundur=Richard R. John}}</ref>
=== Menntun ===
Eftir að hafa útskrifast úr Phillips Exeter Academy með verðlaun fyrir framúrskarandi árangur í sögu lagði Chandler stund á nám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]], líkt og hafði tíðkast innan fjölskyldunnar frá því á 18. öld, og útskrifaðist þaðan árið 1940 með [[Baccalaureus Artium|B.A.-gráðu]] í [[sagnfræði]]. Eftir síðari heimsstyrjöld hóf hann framhaldsnám í sagnfræði við [[Háskóla Norður-Karólínu]] í [[Chappel Hill]]. Hann ætlaði sér þá að sérhæfa sig í sögu [[Suðurríkjasambandið|Suðurríkjanna]] en áhugi hans snerist brátt að félags- og viðskiptasögu. Hann var einkum litaður af tveimur félagsfræðiprófessorum við skólann sem kynntu hann fyrir hugmyndum manna eins og Max Weber og Emile Durkheim. Í kjölfarið beindi Chandler sér alfarið að félags- og viðskiptasögu og sneri því aftur til Harvard til að læra hjá félagsfræðingnum Talcott Parsons. Chandler lauk M.A.-gráðu árið 1947 og doktorsgráðu árið 1952 með fyrrnefndri rannsókn á langafa sínum, Henry Varnum Poor, og bandarískum járnbrautariðnaði.<ref name=":1" /><ref name=":2" />
=== Seinni heimsstyrjöld ===
Þegar [[seinni heimsstyrjöldin]] skall á gekk Chandler í bandaríska sjóherinn þar sem hann vann m.a. við að rannsaka ljósmyndir af sprengjuárásum á Þýskaland til að meta hagkvæmni þeirra og áhrif. Hann vann einnig að rannsóknum við leit að hugsanlegum innrásarstöðum í Japan og ritstýrði stríðsáraskjölum [[Dwight D. Eisenhower|Dwights D. Eisenhower]], sem þá var yfirmaður herafla [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|Bandamanna]]. Bein reynsla hans af hinni gríðarmiklu skipulagstækni sem stríðsvél Bandaríkjanna fól í sér hafði mikil áhrif á hvernig hann leit á viðskiptasögu og mótaði eflaust hugmynd hans um stjórnendabyltinguna svokölluðu (e. ''managerial revolution'').<ref name=":2" /><ref name=":3" />
=== Starfsferill ===
Árið 1950 hóf Chandler störf við kennsu í [[Massachusetts Institute of Technology|MIT]]. Bókin ''Strategy and Structure'' kom út á meðan hann starfaði við skólann það gerði hann til ársins 1963. Chandler flutti sig þá yfir í [[Johns Hopkins-háskóli|John Hopkins-háskóla]] í [[Maryland]] þar sem hann kenndi næstu árin og var yfirmaður sagnfræðideildar skólans. Árið 1971 fékk hann stöðu sem prófessor í viðskiptasögu við viðskiptafræðideild Harvard-háskóla og starfaði þar til ársins 1989. Auk þess að stunda kennslu og rannsóknir við Harvard vann Chandler að ýmsum öðrum verkefnum og hann var t.a.m. ritstjóri tímaritsins ''Harvard Studies in Business History'' og annarra sagnfræðitímarita. Hann var einnig formaður Economic History Association og Buisness History Conference.
=== Einkalíf ===
Chandler giftist listakonunni [[Fay Martin]] árið 1944 og eignuðust þau fjögur börn saman, dæturnar Alpine Chandler Bird og Mary Chandler Watt, og synina Alfred og Howard Chandler. Chandler lést 9. maí á [[Youville-spítala]] í [[Cambridge, Massachusetts]], 88 ára að aldri.<ref name=":1" /><ref name=":2" />
== Þekktustu verk ==
=== The Visible Hand ===
''The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business'' kom út árið 1977 á meðan Chandler starfaði við Harvard. Bókin útskýrir hvernig stjórnunarstigveldi nútímafyrirtækja tók við af frjálsum markaði, eða ,,ósýnilegu hendinni” hjá Adam Smith, við að samstilla og stýra framleiðslu og dreifingu á vörum í bandarísku efnahagslífi á árunum 1840 til 1920.<ref name=":3" />
Chandler rökstuddi að tækniframfarir í samgöngum og samskiptum (einkum járnbrautir og ritsími) ásamt massaframleiðslu hefðu skapað tækifæri til að ná fram gríðarlegri hraðahagkvæmni ''(e. economies of speed).'' Til að nýta þessa tækni að fullu og tryggja stöðugt flæði hráefna og afurða varð til nú stétt launaðra millistjórnenda. Þetta stjórnunarstigveldi kom í stað sjálfstæðra markaðsviðskipta milli margra sakra eininga.<ref name=":3" />
Chandler leggur áherslu á að stórfyrirtæki hafi ekki komið í stað markaðarins sem frumkrafts í að skapa eftirspurn, heldur hafi þau leyst markaðinn af hólmi við innra skipulag á flæði varnings frá framleiðanda til neytanda. Þessi stjórnunarbylting mótaði nútímahagkerfið og leiddi til þess að stór, samþætt fyrirtæki fóru að ríkja í fjölmörgum iðngreinum.<ref name=":3" />
=== Scale and Scope ===
Árið 1990 gaf Chandler út bókin ''Scale and Scope: The Dynamics of Industrial Capitalism'' sem var hans fyrsta stóra verk eftir að hann gaf út ''The Visible Hand'' árið 1977. Að baki ''Scale and Scope'' lá rúm tíu ára rannsóknarvinna Chandler á uppruna, vöxt og mótun stórfyrirtækisins (e. modern industrial enterprise) og tilkomu nýs kapítalisma. Bókin rannsakar birtingarmyndir stórfyrirtækisins í þremur löndum, Bandaríkjunum, [[Bretland|Bretlandi]] og [[Þýskaland|Þýskalandi]], frá lokum [[19. öldin|19. aldar]] og fram á miðja [[20. öldin|20. öld]].<ref name=":4">{{Bókaheimild|titill=Scale and Scope: The Dynamics of Industrial Capitalism.|útgefandi=Harvard University Press|ár=1990|höfundur=Alfred D. Chandler, Jr.}}</ref>
=== Samanburður milli landa ===
Við skoðun sína á hagsögu Bandaríkjanna hélt Chandler því fram að þau hafi verið leiðandi í þróun nútímastórfyrirtækisins og einkennst af svokölluðum samkeppnisdrifnum stjórnunarkapítalisma (e. ''competitive managerial capitalism''). Ört vaxandi heimamarkaður og umbætur á samgöngum á 19. öld sagði hann hafa skapað kjöraðstæður fyrir magnframleiðslu og -dreifingu sem gerði það að verkum að stórfyrirtæki í Bandaríkjunum urðu margfalt fleiri en í öðrum löndum. Í bókinni benti hann einnig á það að bandarískir fyrirtækjaeigendur hafi fyrr en aðrir tileinkað sér það sem kallast þríþætt fjárfesting sem fól í sér 1. byggingu stórra verksmiðja til að ná fram stærðarhagkvæmni, 2. uppbyggingu innlendra og alþjóðlegra sölukerfa og 3. ráðningu á hæfum og tryggum einstaklingum í stjórn fyrirtækjanna. Stórfyrirtækjunum var stýrt af fagstjórnendum sem kepptust af hörku um markaðshlutdeild og hörku bæði heima fyrir og erlendis. Samkeppnin gerði það að verkum að fyrirtækin voru ekki lengur hlutlausir leikendur á markaðnum og leiddi umbóta á vinnuferlum, gæðum vara og markaðssetningu.<ref name=":4" />
Bretland, öfugt við Bandaríkin, einkenndist af því sem Chandler kallaði „persónulegan“ kapítalisma. Þar héldu eigendur og fjölskyldur þeirra persónulega í stjórn fyrirtækjanna frekar en að framselja hana til fagstjórnenda og að byggja upp stjórnunartækni. Auk þess var minna um þríþætta fjárfestingu í Bretlandi. Chandler hélt því fram að breskur efnahagur hafi dregist aftur úr þar sem fyrirtækjunum neituðu að fjárfesta og gera nauðsynlegar breytingar á dreifingar- og stjórnunartækni og í stað þess haldið sig við hefðbundna sölumennsku og sjálfstæða heildsala. Í kjölfarið hafi bresk fyrirtæki verið illa undirbúin fyrir breytingarnar sem [[síðari iðnbyltingin]] hafði í för með sér og misst markaðshlutdeild sína til Bandaríkjanna og Þýskalands, á alþjóða- og heimamarkaði. <ref name=":4" />
Chandler sagði þýsk stórfyrirtæki hafa tileinkað sér viðeigandi stjórnunartækni líkt og í Bandaríkjunum en nálguðust hins vegar samkeppni á markaði á annan hátt. Í stað þess að láta samkeppni ráða för höfðu þýsk fyrirtæki tilhneigingu til að skipta með sér markaðnum með formlegum samningum. Þau gátu þannig tryggt markaðshlutdeild sína og komið í veg fyrir verðstríð heima fyrir og erlendis. Þessa tegund af [[Skipulagður kapítalismi|skipulögðum kapítalisma]] (e. ''organized capitalism'') nefndi Chandler „samvinnudrifinn stjórnunarkapítalisma“ (e. ''cooperative managerial capitalism'')''.''<ref name=":4" />
== Viðbrögð við kenningum Chandler ==
Hægt er að reyna að vega og meta raunveruleg áhrif kenningarinnar um “stjórnendabyltinguna,” sem birtist í ''The Visible Hand'', en færa má rök fyrir því að öll viðskiptasöguritun sé viðbragð við henni á einn eða annan hátt. Sagnfræðingurinn Richard R. John vill meina að hægt sé að skipta fræðimönnum í þrjá hópa eftir því hvernig þeir hafa brugðist við kenningum Chandler, þ.e. í fyrsta lagi svokallaðir talsmenn sem tala fyrir kenningum hans, í öðru lagi gagnrýnendur sem benda á ýmiss konar ósamræmi milli kenninga Chandler og eigin rannsókna, og í þriðja lagi svokallaðir efasemdar- eða vantrúarmenn sem hafna alfarið mörgum af grundvallarhugmyndum hans.<ref name=":3" />
=== Talsmenn ===
Talsmennirnir eru hópur sagnfræðinga, oft fyrrum nemendur Alfred D. Chandler og samstarfsmenn hans við Harvard Business School. Sumir þeirra eru eða voru tæknisagnfræðingar ''(e. historians of technology)'' og tóku undir þá sannfæringu Chandlers að nútímafyrirtæki hefðu stuðlað að tækniframförum.
Talsmennirnir töldu tæknilega og skipulagslega þróun risafyrirtækja hafa gegnt lykilhlutverki í efnahagsmótun Bandaríkjanna og eflingu alþjóðlegrar samkeppnisstöðu þeirra. Meginmarkmið hópsins var ekki að hrekja líkan Chandlers, heldur að þróa það áfram með skapandi útfærslu ''(e.'' ''creative elaboration),'' þ.e. að beita greiningarramma hans á ný viðfangsefni sem Chandler hafði sjálfur skilið eftir á jaðrinum<ref name=":3" />
==== Louis Galambos ====
Louis Galambos er rannsóknarprófessor við sagnfræðideild Johns Hopkins-háskóla og mótaði hugtakið ,,skipulagssamþætting ''(e. organizational synthesis)'' í sagnaritun um sögu Bandaríkjanna. Hann hélt því fram að mikilvægasta fyrirbæri 20. aldar í sögu landsins hefði verið tilkoma stórra, flókinna stofnana og skrifræðis ''(e. bureaucracy).'' Með því að byggja á stjórnunarkenningum Chandlers tókst Galambos að draga upp skýran söguþráð um voxt stórra stofnana í nútímasögunni.<ref>{{Cite web|url=https://history.jhu.edu/directory/louis-galambos/|title=Louis Galambos|date=2014-02-24|website=History|access-date=2026-11-12}}</ref>
Síðar endurskoðaði Galambos afstöðu sína að hluta. Hann taldi að það hefðu verið mistök að líta á ''The Visible Hand'' sem alhliða samþættingaverk ''(e. synthetic work)'' og að réttara væri að líta á bókina sem ,,á hátindi sérhæfingar” ''(e. climax of specialization),'' enda hefði hún staðsett sögu nútímastórfyrirtækja í nokkurri einangrun frá félagslegu og stjórnmálalegu umhverfi þeirra. Galambos telst eigi að síður til talsmannanna, þar sem hann hafnaði ekki meginniðurstöðu Chandlers um stjórnunarbyltinguna, heldur beitti greiningarramma hans með skapandi útfærslu á nýjum og víðtækari vettvangi.<ref name=":3" />
==== Richard Tedlow ====
Á sama tíma og Galambos beitti líkaninu á skrifræði færði Richard S. Tedlow, sérfræðingur í viðskiptasögu, greiningarramma Chandlers yfir á sögu fjöldamarkaðssetningar ''(e. mass marketing).'' Tedlow sýndi fram á að nútímaleg fjöldamarkaðssetning ætti rætur að rekja til byltingar í samgöngum og samskiptum, einkum járnbrauta og ritsíma, um miðja 19. öld. Í anda Chandlers hélt hann því fram að stórfyrirtæki hefðu tekið virkt frumkvæði í að móta og skipuleggja markaðinn í stað þess að bíða eftir neytendum.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|url=https://www.hbs.edu/faculty/Pages/profile.aspx?facId=6564|title=Richard S. Tedlow - Faculty & Research - Harvard Business School|website=www.hbs.edu|access-date=2026-11-12}}</ref>
== Heimildir ==
9wi0jb0w918831argsy9lerglzqn6a2
1986858
1986857
2026-11-12T22:09:29Z
Hoj27
104209
þríþætt fjárfesting, skipulagstækni
1986858
wikitext
text/x-wiki
= Alfred D. Chandler Jr. =
{{Persóna
| nafn = Alfred D. Chandler Jr.
| fæðingardagur = 15. september 1918
| fæðingarstaður = Guyencourt, Delaware, Bandaríkjunum
| dánardagur = 9. maí 2007
| dánarstaður = Cambridge, Massachusetts, Bandaríkjunum
| starf = Viðskiptasögufræðingur
| ættingjar = Henry Varnum Poor (langafi)
}}
Dr. Alfred Dupont Chandler Jr. (15. september 1918 – 9. maí 2007) var [[Bandaríkin|bandarískur]] [[Viðskiptasögufræðingur]] (e. ''business-historian'') og prófessor. Hann var brautryðjandi á sviði bandarískar viðskipta- og hagsögu og hafa hugmyndir hans haft mótandi áhrif á fagið. Einna áhrifamest var hugmynd hans um hlutverk stjórnendabyltingar (e. ''managerial revolution'') í mótun nútímakapítalisma. Meðal þekktustu verka hans eru ''Strategy and Structure: Chapters in the History of American Industrial Enterprise'' (1962), ''The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business'' (1977) og ''Scale and Scope: The Dynamics of Modern Capitalism'' (1990). Hann skrifaði einnig bók um langafa sinn, fjármálagreinandann [[Henry Varnum Poor]] (8. desember 1812 – 4. janúar 1905), undir titlinum ''Henry Varnum Poor: Business Editor, Analyst and Reformer'' (1956).
Chandler starfaði m.a. við [[Massachusetts Institute of Technology|Massachusetts Institute of Technology (MIT)]], [[Johns Hopkins-háskóli|John Hopkins-háskóla]] og viðskiptadeild [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla.]] Hann hlaut fjölda verðlauna og viðurkenninga, m.a. [[Pulitzer-verðlaunin]] og [[Bancroft-verðlaunin]] fyrir ''The Visible Hand''.<ref name=":1">{{Cite news |last=Martin |first=Douglas |date=2007-05-12 |title=Alfred D. Chandler Jr., a Business Historian, Dies at 88 |url=https://www.nytimes.com/2007/05/12/business/12chandler.html |access-date=2026-11-11 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref>
== Ævi ==
=== Uppeldi og fjölskylda ===
Alfred DuPont Chandler Jr. var fæddur þann 15. september 1918 í [[Guyencourt]] í [[Delaware]] en foreldrar hans voru hjónin Alfred DuPont Chandler eldri og Caroline Johnston Ramsay. Stuttu eftir fæðingu hans fluttist fjölskyldan til [[Búenos Aíres|Buenos Aires]] í [[Argentína|Argentínu]] þar sem faðir hans starfaði fyrir járnbrautarfyrirtæki. Fjölskyldan fluttist þó aftur til Delaware þegar Chandler var fimm ára gamall. Chandler var sendur í einkaskólann [[Phillips Exeter Academy]] í [[Massachusetts]], meðal bekkjarfélaga hans þar var [[John F. Kennedy]] [[Forseti Bandaríkjanna|Bandaríkjaforseti.]] Við Phillips Exeter Academy hlaut Chandler menntun sem sæmdi manni af auðmannsættum og ólst upp í vernduðu umhverfi. Hann varð þar af leiðandi lítið var við [[Kreppan mikla|kreppuna miklu]] sem skall á þegar hann var ellefu ára að aldri.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://news.harvard.edu/gazette/story/2007/05/hbs-professor-alfred-chandler-jr-pre-eminent-business-historian-dead-at-88/|title=HBS Professor Alfred Chandler Jr., pre-eminent business historian, dead at 88|last=harvardgazette|date=2007-05-17|website=Harvard Gazette|access-date=2026-11-12}}</ref><ref name=":1" />[[Mynd:DuPont de Nemours logo.svg|thumb|Merki Dupont de Nemours, Inc. ]]Fjölskylda Chandler var efnuð og hafði sterk tengsl við bandarískt atvinnu- og viðskiptalíf. Þrátt fyrir að bera millinafnið „DuPont“ var Chandler ekki blóðskyldur hinni frægu [[DuPont|DuPont-fjölskyldu]] sem stórfyrirtækið [[DuPont Nemours, Inc.]] dregur nafn sitt af. Hins vegar voru sterk tengsl á milli fjölskyldnanna þar sem langamma Chandler hafði verið tekin í fóstur hjá DuPont-fjölskyldunni eftir að hún missti foreldra sína. Chandler ólst auk þess upp í mikilli nánd við verksmiðjur DuPont-fjölskyldunnar í Delaware og hafði því beina reynslu af starfsemi stórfyrirtækis. Fjölskyldan var að auki beintengd bandarísku efnahagslífi en langafi Chandler, Henry Varnum Poor, var áhrifamikill fjármálagreinandi á 19. öld og hefur verið kallaður „fyrsti nútímaiðnaðargreinandinn.“ Chandler átti síðar á ævinni eftir að komast yfir persónuleg rit langafa síns fyrir algjöra slysni. Chandler kallaði skrif langafa síns „''Wall Street Journal'' síns tíma“ og urðu þau grunnurinn að bókinni ''Henry Varnum Poor: Business Editor, Analyst and Reformer'' sem kom út árið 1956.<ref>{{Bókaheimild|titill=„Alfred Chandler: His Vision and Achievement.“ The Business History Review 82, nr 2|höfundur=Thomas McCraw|ár=2008|bls=216–217.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.strategy-business.com/article/18594|title=Professor Chandler’s Revolution|last=Kleiner|first=Art|website=Strategy+business|access-date=2026-11-12}}</ref>
Uppeldi og bakgrunnur Chandler höfðu mikil áhrif á fræðimennsku hans og hvernig hann leit á bandaríska viðskiptasögu. Í æsku hafði hann t.a.m. mikinn áhuga á útivist sem gæti útskýrt ítarlegum skilningi hans á kortum, vegalengdum, samgönguleiðum og mikilvægi hafnarborga og auðlinda.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=„Elaborations, Revisions, Dissents: Alfred D. Chandler, Jr.s', The Visible Hand after Twenty Years.“ The Business History Review 71, nr. 2.|ár=1997|bls=153, 155, 159, 161–162, 171, 176–178, 181–186 188–189, 192–193, 199|höfundur=Richard R. John}}</ref>
=== Menntun ===
Eftir að hafa útskrifast úr Phillips Exeter Academy með verðlaun fyrir framúrskarandi árangur í sögu lagði Chandler stund á nám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]], líkt og hafði tíðkast innan fjölskyldunnar frá því á 18. öld, og útskrifaðist þaðan árið 1940 með [[Baccalaureus Artium|B.A.-gráðu]] í [[sagnfræði]]. Eftir síðari heimsstyrjöld hóf hann framhaldsnám í sagnfræði við [[Háskóla Norður-Karólínu]] í [[Chappel Hill]]. Hann ætlaði sér þá að sérhæfa sig í sögu [[Suðurríkjasambandið|Suðurríkjanna]] en áhugi hans snerist brátt að félags- og viðskiptasögu. Hann var einkum litaður af tveimur félagsfræðiprófessorum við skólann sem kynntu hann fyrir hugmyndum manna eins og Max Weber og Emile Durkheim. Í kjölfarið beindi Chandler sér alfarið að félags- og viðskiptasögu og sneri því aftur til Harvard til að læra hjá félagsfræðingnum Talcott Parsons. Chandler lauk M.A.-gráðu árið 1947 og doktorsgráðu árið 1952 með fyrrnefndri rannsókn á langafa sínum, Henry Varnum Poor, og bandarískum járnbrautariðnaði.<ref name=":1" /><ref name=":2" />
=== Seinni heimsstyrjöld ===
Þegar [[seinni heimsstyrjöldin]] skall á gekk Chandler í bandaríska sjóherinn þar sem hann vann m.a. við að rannsaka ljósmyndir af sprengjuárásum á Þýskaland til að meta hagkvæmni þeirra og áhrif. Hann vann einnig að rannsóknum við leit að hugsanlegum innrásarstöðum í Japan og ritstýrði stríðsáraskjölum [[Dwight D. Eisenhower|Dwights D. Eisenhower]], sem þá var yfirmaður herafla [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|Bandamanna]]. Bein reynsla hans af hinni gríðarmiklu skipulagstækni sem stríðsvél Bandaríkjanna fól í sér hafði mikil áhrif á hvernig hann leit á viðskiptasögu og mótaði eflaust hugmynd hans um stjórnendabyltinguna svokölluðu (e. ''managerial revolution'').<ref name=":2" /><ref name=":3" />
=== Starfsferill ===
Árið 1950 hóf Chandler störf við kennsu í [[Massachusetts Institute of Technology|MIT]]. Bókin ''Strategy and Structure'' kom út á meðan hann starfaði við skólann það gerði hann til ársins 1963. Chandler flutti sig þá yfir í [[Johns Hopkins-háskóli|John Hopkins-háskóla]] í [[Maryland]] þar sem hann kenndi næstu árin og var yfirmaður sagnfræðideildar skólans. Árið 1971 fékk hann stöðu sem prófessor í viðskiptasögu við viðskiptafræðideild Harvard-háskóla og starfaði þar til ársins 1989. Auk þess að stunda kennslu og rannsóknir við Harvard vann Chandler að ýmsum öðrum verkefnum og hann var t.a.m. ritstjóri tímaritsins ''Harvard Studies in Business History'' og annarra sagnfræðitímarita. Hann var einnig formaður Economic History Association og Buisness History Conference.
=== Einkalíf ===
Chandler giftist listakonunni [[Fay Martin]] árið 1944 og eignuðust þau fjögur börn saman, dæturnar Alpine Chandler Bird og Mary Chandler Watt, og synina Alfred og Howard Chandler. Chandler lést 9. maí á [[Youville-spítala]] í [[Cambridge, Massachusetts]], 88 ára að aldri.<ref name=":1" /><ref name=":2" />
== Þekktustu verk ==
=== The Visible Hand ===
''The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business'' kom út árið 1977 á meðan Chandler starfaði við Harvard. Bókin útskýrir hvernig stjórnunarstigveldi nútímafyrirtækja tók við af frjálsum markaði, eða ,,ósýnilegu hendinni” hjá Adam Smith, við að samstilla og stýra framleiðslu og dreifingu á vörum í bandarísku efnahagslífi á árunum 1840 til 1920.<ref name=":3" />
Chandler rökstuddi að tækniframfarir í samgöngum og samskiptum (einkum járnbrautir og ritsími) ásamt massaframleiðslu hefðu skapað tækifæri til að ná fram gríðarlegri hraðahagkvæmni ''(e. economies of speed).'' Til að nýta þessa tækni að fullu og tryggja stöðugt flæði hráefna og afurða varð til nú stétt launaðra millistjórnenda. Þetta stjórnunarstigveldi kom í stað sjálfstæðra markaðsviðskipta milli margra sakra eininga.<ref name=":3" />
Chandler leggur áherslu á að stórfyrirtæki hafi ekki komið í stað markaðarins sem frumkrafts í að skapa eftirspurn, heldur hafi þau leyst markaðinn af hólmi við innra skipulag á flæði varnings frá framleiðanda til neytanda. Þessi stjórnunarbylting mótaði nútímahagkerfið og leiddi til þess að stór, samþætt fyrirtæki fóru að ríkja í fjölmörgum iðngreinum.<ref name=":3" />
=== Scale and Scope ===
Árið 1990 gaf Chandler út bókin ''Scale and Scope: The Dynamics of Industrial Capitalism'' sem var hans fyrsta stóra verk eftir að hann gaf út ''The Visible Hand'' árið 1977. Að baki ''Scale and Scope'' lá rúm tíu ára rannsóknarvinna Chandler á uppruna, vöxt og mótun stórfyrirtækisins (e. modern industrial enterprise) og tilkomu nýs kapítalisma. Bókin rannsakar birtingarmyndir stórfyrirtækisins í þremur löndum, Bandaríkjunum, [[Bretland|Bretlandi]] og [[Þýskaland|Þýskalandi]], frá lokum [[19. öldin|19. aldar]] og fram á miðja [[20. öldin|20. öld]].<ref name=":4">{{Bókaheimild|titill=Scale and Scope: The Dynamics of Industrial Capitalism.|útgefandi=Harvard University Press|ár=1990|höfundur=Alfred D. Chandler, Jr.|bls=8, 20–32, 34–36}}</ref>
==== Samanburður milli landa ====
Við skoðun sína á hagsögu Bandaríkjanna hélt Chandler því fram að þau hafi verið leiðandi í þróun nútímastórfyrirtækisins og einkennst af svokölluðum samkeppnisdrifnum stjórnunarkapítalisma (e. ''competitive managerial capitalism''). Ört vaxandi heimamarkaður og umbætur á samgöngum á 19. öld sagði hann hafa skapað kjöraðstæður fyrir magnframleiðslu og -dreifingu sem gerði það að verkum að stórfyrirtæki í Bandaríkjunum urðu margfalt fleiri en í öðrum löndum. Í bókinni benti hann einnig á það að bandarískir fyrirtækjaeigendur hafi fyrr en aðrir tileinkað sér það sem kallast þríþætt fjárfesting sem fól í sér 1. byggingu stórra verksmiðja til að ná fram stærðarhagkvæmni, 2. uppbyggingu innlendra og alþjóðlegra sölukerfa og 3. ráðningu á hæfum og tryggum einstaklingum í stjórn fyrirtækjanna. Stórfyrirtækjunum var stýrt af fagstjórnendum sem kepptust af hörku um markaðshlutdeild og hörku bæði heima fyrir og erlendis. Samkeppnin gerði það að verkum að fyrirtækin voru ekki lengur hlutlausir leikendur á markaðnum og leiddi umbóta á vinnuferlum, gæðum vara og markaðssetningu.<ref name=":4" />
Bretland, öfugt við Bandaríkin, einkenndist af því sem Chandler kallaði „persónulegan“ kapítalisma. Þar héldu eigendur og fjölskyldur þeirra persónulega í stjórn fyrirtækjanna frekar en að framselja hana til fagstjórnenda og að byggja upp stjórnunartækni. Auk þess var minna um þríþætta fjárfestingu í Bretlandi. Chandler hélt því fram að breskur efnahagur hafi dregist aftur úr þar sem fyrirtækjunum neituðu að fjárfesta og gera nauðsynlegar breytingar á dreifingar- og stjórnunartækni og í stað þess haldið sig við hefðbundna sölumennsku og sjálfstæða heildsala. Í kjölfarið hafi bresk fyrirtæki verið illa undirbúin fyrir breytingarnar sem [[síðari iðnbyltingin]] hafði í för með sér og misst markaðshlutdeild sína til Bandaríkjanna og Þýskalands, á alþjóða- og heimamarkaði. <ref name=":4" />
Chandler sagði þýsk stórfyrirtæki hafa tileinkað sér viðeigandi stjórnunartækni líkt og í Bandaríkjunum en nálguðust hins vegar samkeppni á markaði á annan hátt. Í stað þess að láta samkeppni ráða för höfðu þýsk fyrirtæki tilhneigingu til að skipta með sér markaðnum með formlegum samningum. Þau gátu þannig tryggt markaðshlutdeild sína og komið í veg fyrir verðstríð heima fyrir og erlendis. Þessa tegund af [[Skipulagður kapítalismi|skipulögðum kapítalisma]] (e. ''organized capitalism'') nefndi Chandler „samvinnudrifinn stjórnunarkapítalisma“ (e. ''cooperative managerial capitalism'')''.''<ref name=":4" />
==== Þríþætt fjárfesting ====
Ein af megintesum Chandlers er þríþætt fjárfesting (e. ''three-pronged investment'') sem skiptist í þrennt: fjárfesting í framleiðslu, dreifingu og stjórnun. Chandler lýsir að fyrirtækin þurftu að leysa vandamál sem var að með tilkomu nýrrar framleiðslutæknar var orðið hægt að framleiða og flytja vörur í miklu magni og á miklum hraða. Ef það hægðist á framleiðslunni féll nýtingin og kostnaður á hverja staka vöru hækkaði. Til þess að leysa vandamálið þurftu fyrirtæki að sögn Chandlers að ráðast í þríþætta fjárfestingu.<ref name=":4" />
Fyrsta skrefið hjá fyrirtækinu var að fjárfesta í framleiðslunni: fjárfesta í nægilega stórri framleiðsluaðstöðu til að geta nýtt alla tæknilegu möguleikana á stærðarhagkvæmni (e. ''economies'' ''of'' ''scale'') og hagkvæmni umfangs (e. ''economies'' ''of'' ''scope''). Markmiðið var að lækka einingakostnað framleiðslunnar með því að verksmiðjurnar næðu ákveðinni lágmarksstærð. Annað skrefið hjá fyrirtækinu var að fjárfesta í eigin sölukerfi og dreifingarneti bæði innanlands og á alþjóðavettvangi. Þetta var gert til að tryggja að sölumagnið héldi í við aukna framleiðslu svo verksmiðjurnar gætu haldið stöðugri og hárri framleiðslu án afkastataps. Þriðja og síðasta skrefið hjá fyrirtækinu var að fjárfesta í stjórnun: ráða inn og þjálfa faglega stjórnendur. Í kjölfar þessarar fjárfestingar breyttist rekstur fyrirtækjana í skipulagðan stjórnunarstiga (e. ''managerial'' ''hierarchy''). Hlutverk þessara stjórnenda var að stýra stækkaðri aðstöðu og aukinni starfsemi í framleiðslu og sölu. Samhæfa vöruflæðið á milli framleiðslu og dreifingar, og skipuleggja og deila út fjármagni fyrir framtíðina.<ref name=":4" />
Chandler leggur áherslu á að allar þessar þrjár fjárfestingar þurfa að eiga sér stað saman og nánast á sama tíma til að skila fullum árangri. Auk þess virkar þríþætt fjárfesting best í fjármagns og tæknifrekum atvinnugreinum eins og t.d. olíu-, efna-, og vélaiðnaði.Samkvæmt Chandler fylgdu margar afleiðingar í kjölfar þríþættar fjárfestingar og þá sérstaklega að stórfyrirtæki urðu til. Þau fyrirtæku sem framkvæmdu fjárfestingarnar fyrst náðu afgerandi forskoti (e. ''first movers''), sem olli því að erfiðara, dýrara og áhættusamara var fyrir önnur fyrirtæki að stækka sig. Einnig urðu fákeppnismarkaðir (e. ''oligopoly'') til sem einkenndust af fáum og stórum fyrirtækjum.<ref name=":4" />
==== Skipulagstækni ====
Ein af meginþemum þessarar bókar er skipulagsgeta (e. ''organizational capabilities''). Það sem Chandler á við með því er geta fyrirtækja til að samþætta þekkingu, færni og reynslu stjórnenda og starfsfólks, ásamt tæknilegum innviðum og dreifikerfum. Þessi geta gerir fyrirtækjum kleift að samræma ólíkar rekstrareiningar þannig að heildarafköst verði meiri. Til að byggja upp skipulagsgetu þurftu fyrirtæki að ráðast í hina þríþættu fjárfestingu. Þetta lækkaði einingarkostnað hráefna, með því skilyrði að gegnumflæði hráefna og vöru væri stöðugt. Skipulagsgeta er það sem gerði bandarískum og þýskum fyrirtækjum kleift að vaxa hraðar en þeim bresku.<ref name=":4" />
== Viðbrögð við kenningum Chandler ==
Hægt er að reyna að vega og meta raunveruleg áhrif kenningarinnar um “stjórnendabyltinguna,” sem birtist í ''The Visible Hand'', en færa má rök fyrir því að öll viðskiptasöguritun sé viðbragð við henni á einn eða annan hátt. Sagnfræðingurinn Richard R. John vill meina að hægt sé að skipta fræðimönnum í þrjá hópa eftir því hvernig þeir hafa brugðist við kenningum Chandler, þ.e. í fyrsta lagi svokallaðir talsmenn sem tala fyrir kenningum hans, í öðru lagi gagnrýnendur sem benda á ýmiss konar ósamræmi milli kenninga Chandler og eigin rannsókna, og í þriðja lagi svokallaðir efasemdar- eða vantrúarmenn sem hafna alfarið mörgum af grundvallarhugmyndum hans.<ref name=":3" />
=== Talsmenn ===
Talsmennirnir eru hópur sagnfræðinga, oft fyrrum nemendur Alfred D. Chandler og samstarfsmenn hans við Harvard Business School. Sumir þeirra eru eða voru tæknisagnfræðingar ''(e. historians of technology)'' og tóku undir þá sannfæringu Chandlers að nútímafyrirtæki hefðu stuðlað að tækniframförum.
Talsmennirnir töldu tæknilega og skipulagslega þróun risafyrirtækja hafa gegnt lykilhlutverki í efnahagsmótun Bandaríkjanna og eflingu alþjóðlegrar samkeppnisstöðu þeirra. Meginmarkmið hópsins var ekki að hrekja líkan Chandlers, heldur að þróa það áfram með skapandi útfærslu ''(e.'' ''creative elaboration),'' þ.e. að beita greiningarramma hans á ný viðfangsefni sem Chandler hafði sjálfur skilið eftir á jaðrinum<ref name=":3" />
==== Louis Galambos ====
Louis Galambos er rannsóknarprófessor við sagnfræðideild Johns Hopkins-háskóla og mótaði hugtakið ,,skipulagssamþætting ''(e. organizational synthesis)'' í sagnaritun um sögu Bandaríkjanna. Hann hélt því fram að mikilvægasta fyrirbæri 20. aldar í sögu landsins hefði verið tilkoma stórra, flókinna stofnana og skrifræðis ''(e. bureaucracy).'' Með því að byggja á stjórnunarkenningum Chandlers tókst Galambos að draga upp skýran söguþráð um voxt stórra stofnana í nútímasögunni.<ref>{{Cite web|url=https://history.jhu.edu/directory/louis-galambos/|title=Louis Galambos|date=2014-02-24|website=History|access-date=2026-11-12}}</ref>
Síðar endurskoðaði Galambos afstöðu sína að hluta. Hann taldi að það hefðu verið mistök að líta á ''The Visible Hand'' sem alhliða samþættingaverk ''(e. synthetic work)'' og að réttara væri að líta á bókina sem ,,á hátindi sérhæfingar” ''(e. climax of specialization),'' enda hefði hún staðsett sögu nútímastórfyrirtækja í nokkurri einangrun frá félagslegu og stjórnmálalegu umhverfi þeirra. Galambos telst eigi að síður til talsmannanna, þar sem hann hafnaði ekki meginniðurstöðu Chandlers um stjórnunarbyltinguna, heldur beitti greiningarramma hans með skapandi útfærslu á nýjum og víðtækari vettvangi.<ref name=":3" />
==== Richard Tedlow ====
Á sama tíma og Galambos beitti líkaninu á skrifræði færði Richard S. Tedlow, sérfræðingur í viðskiptasögu, greiningarramma Chandlers yfir á sögu fjöldamarkaðssetningar ''(e. mass marketing).'' Tedlow sýndi fram á að nútímaleg fjöldamarkaðssetning ætti rætur að rekja til byltingar í samgöngum og samskiptum, einkum járnbrauta og ritsíma, um miðja 19. öld. Í anda Chandlers hélt hann því fram að stórfyrirtæki hefðu tekið virkt frumkvæði í að móta og skipuleggja markaðinn í stað þess að bíða eftir neytendum.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|url=https://www.hbs.edu/faculty/Pages/profile.aspx?facId=6564|title=Richard S. Tedlow - Faculty & Research - Harvard Business School|website=www.hbs.edu|access-date=2026-11-12}}</ref>
== Heimildir ==
qkbo1x39magtx1kq358zy7z132hfjyd
1986874
1986858
2026-11-12T22:31:00Z
Hoj27
104209
efasemdarmenn
1986874
wikitext
text/x-wiki
= Alfred D. Chandler Jr. =
{{Persóna
| nafn = Alfred D. Chandler Jr.
| fæðingardagur = 15. september 1918
| fæðingarstaður = Guyencourt, Delaware, Bandaríkjunum
| dánardagur = 9. maí 2007
| dánarstaður = Cambridge, Massachusetts, Bandaríkjunum
| starf = Viðskiptasögufræðingur
| ættingjar = Henry Varnum Poor (langafi)
}}
Dr. Alfred Dupont Chandler Jr. (15. september 1918 – 9. maí 2007) var [[Bandaríkin|bandarískur]] [[Viðskiptasögufræðingur]] (e. ''business-historian'') og prófessor. Hann var brautryðjandi á sviði bandarískar viðskipta- og hagsögu og hafa hugmyndir hans haft mótandi áhrif á fagið. Einna áhrifamest var hugmynd hans um hlutverk stjórnendabyltingar (e. ''managerial revolution'') í mótun nútímakapítalisma. Meðal þekktustu verka hans eru ''Strategy and Structure: Chapters in the History of American Industrial Enterprise'' (1962), ''The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business'' (1977) og ''Scale and Scope: The Dynamics of Modern Capitalism'' (1990). Hann skrifaði einnig bók um langafa sinn, fjármálagreinandann [[Henry Varnum Poor]] (8. desember 1812 – 4. janúar 1905), undir titlinum ''Henry Varnum Poor: Business Editor, Analyst and Reformer'' (1956).
Chandler starfaði m.a. við [[Massachusetts Institute of Technology|Massachusetts Institute of Technology (MIT)]], [[Johns Hopkins-háskóli|John Hopkins-háskóla]] og viðskiptadeild [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla.]] Hann hlaut fjölda verðlauna og viðurkenninga, m.a. [[Pulitzer-verðlaunin]] og [[Bancroft-verðlaunin]] fyrir ''The Visible Hand''.<ref name=":1">{{Cite news |last=Martin |first=Douglas |date=2007-05-12 |title=Alfred D. Chandler Jr., a Business Historian, Dies at 88 |url=https://www.nytimes.com/2007/05/12/business/12chandler.html |access-date=2026-11-11 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref>
== Ævi ==
=== Uppeldi og fjölskylda ===
Alfred DuPont Chandler Jr. var fæddur þann 15. september 1918 í [[Guyencourt]] í [[Delaware]] en foreldrar hans voru hjónin Alfred DuPont Chandler eldri og Caroline Johnston Ramsay. Stuttu eftir fæðingu hans fluttist fjölskyldan til [[Búenos Aíres|Buenos Aires]] í [[Argentína|Argentínu]] þar sem faðir hans starfaði fyrir járnbrautarfyrirtæki. Fjölskyldan fluttist þó aftur til Delaware þegar Chandler var fimm ára gamall. Chandler var sendur í einkaskólann [[Phillips Exeter Academy]] í [[Massachusetts]], meðal bekkjarfélaga hans þar var [[John F. Kennedy]] [[Forseti Bandaríkjanna|Bandaríkjaforseti.]] Við Phillips Exeter Academy hlaut Chandler menntun sem sæmdi manni af auðmannsættum og ólst upp í vernduðu umhverfi. Hann varð þar af leiðandi lítið var við [[Kreppan mikla|kreppuna miklu]] sem skall á þegar hann var ellefu ára að aldri.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://news.harvard.edu/gazette/story/2007/05/hbs-professor-alfred-chandler-jr-pre-eminent-business-historian-dead-at-88/|title=HBS Professor Alfred Chandler Jr., pre-eminent business historian, dead at 88|last=harvardgazette|date=2007-05-17|website=Harvard Gazette|access-date=2026-11-12}}</ref><ref name=":1" />[[Mynd:DuPont de Nemours logo.svg|thumb|Merki Dupont de Nemours, Inc. ]]Fjölskylda Chandler var efnuð og hafði sterk tengsl við bandarískt atvinnu- og viðskiptalíf. Þrátt fyrir að bera millinafnið „DuPont“ var Chandler ekki blóðskyldur hinni frægu [[DuPont|DuPont-fjölskyldu]] sem stórfyrirtækið [[DuPont Nemours, Inc.]] dregur nafn sitt af. Hins vegar voru sterk tengsl á milli fjölskyldnanna þar sem langamma Chandler hafði verið tekin í fóstur hjá DuPont-fjölskyldunni eftir að hún missti foreldra sína. Chandler ólst auk þess upp í mikilli nánd við verksmiðjur DuPont-fjölskyldunnar í Delaware og hafði því beina reynslu af starfsemi stórfyrirtækis. Fjölskyldan var að auki beintengd bandarísku efnahagslífi en langafi Chandler, Henry Varnum Poor, var áhrifamikill fjármálagreinandi á 19. öld og hefur verið kallaður „fyrsti nútímaiðnaðargreinandinn.“ Chandler átti síðar á ævinni eftir að komast yfir persónuleg rit langafa síns fyrir algjöra slysni. Chandler kallaði skrif langafa síns „''Wall Street Journal'' síns tíma“ og urðu þau grunnurinn að bókinni ''Henry Varnum Poor: Business Editor, Analyst and Reformer'' sem kom út árið 1956.<ref>{{Bókaheimild|titill=„Alfred Chandler: His Vision and Achievement.“ The Business History Review 82, nr 2|höfundur=Thomas McCraw|ár=2008|bls=216–217.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.strategy-business.com/article/18594|title=Professor Chandler’s Revolution|last=Kleiner|first=Art|website=Strategy+business|access-date=2026-11-12}}</ref>
Uppeldi og bakgrunnur Chandler höfðu mikil áhrif á fræðimennsku hans og hvernig hann leit á bandaríska viðskiptasögu. Í æsku hafði hann t.a.m. mikinn áhuga á útivist sem gæti útskýrt ítarlegum skilningi hans á kortum, vegalengdum, samgönguleiðum og mikilvægi hafnarborga og auðlinda.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=„Elaborations, Revisions, Dissents: Alfred D. Chandler, Jr.s', The Visible Hand after Twenty Years.“ The Business History Review 71, nr. 2.|ár=1997|bls=153, 155, 159, 161–162, 171, 176–178, 181–186 188–189, 192–199|höfundur=Richard R. John}}</ref>
=== Menntun ===
Eftir að hafa útskrifast úr Phillips Exeter Academy með verðlaun fyrir framúrskarandi árangur í sögu lagði Chandler stund á nám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]], líkt og hafði tíðkast innan fjölskyldunnar frá því á 18. öld, og útskrifaðist þaðan árið 1940 með [[Baccalaureus Artium|B.A.-gráðu]] í [[sagnfræði]]. Eftir síðari heimsstyrjöld hóf hann framhaldsnám í sagnfræði við [[Háskóla Norður-Karólínu]] í [[Chappel Hill]]. Hann ætlaði sér þá að sérhæfa sig í sögu [[Suðurríkjasambandið|Suðurríkjanna]] en áhugi hans snerist brátt að félags- og viðskiptasögu. Hann var einkum litaður af tveimur félagsfræðiprófessorum við skólann sem kynntu hann fyrir hugmyndum manna eins og Max Weber og Emile Durkheim. Í kjölfarið beindi Chandler sér alfarið að félags- og viðskiptasögu og sneri því aftur til Harvard til að læra hjá félagsfræðingnum Talcott Parsons. Chandler lauk M.A.-gráðu árið 1947 og doktorsgráðu árið 1952 með fyrrnefndri rannsókn á langafa sínum, Henry Varnum Poor, og bandarískum járnbrautariðnaði.<ref name=":1" /><ref name=":2" />
=== Seinni heimsstyrjöld ===
Þegar [[seinni heimsstyrjöldin]] skall á gekk Chandler í bandaríska sjóherinn þar sem hann vann m.a. við að rannsaka ljósmyndir af sprengjuárásum á Þýskaland til að meta hagkvæmni þeirra og áhrif. Hann vann einnig að rannsóknum við leit að hugsanlegum innrásarstöðum í Japan og ritstýrði stríðsáraskjölum [[Dwight D. Eisenhower|Dwights D. Eisenhower]], sem þá var yfirmaður herafla [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|Bandamanna]]. Bein reynsla hans af hinni gríðarmiklu skipulagstækni sem stríðsvél Bandaríkjanna fól í sér hafði mikil áhrif á hvernig hann leit á viðskiptasögu og mótaði eflaust hugmynd hans um stjórnendabyltinguna svokölluðu (e. ''managerial revolution'').<ref name=":2" /><ref name=":3" />
=== Starfsferill ===
Árið 1950 hóf Chandler störf við kennsu í [[Massachusetts Institute of Technology|MIT]]. Bókin ''Strategy and Structure'' kom út á meðan hann starfaði við skólann það gerði hann til ársins 1963. Chandler flutti sig þá yfir í [[Johns Hopkins-háskóli|John Hopkins-háskóla]] í [[Maryland]] þar sem hann kenndi næstu árin og var yfirmaður sagnfræðideildar skólans. Árið 1971 fékk hann stöðu sem prófessor í viðskiptasögu við viðskiptafræðideild Harvard-háskóla og starfaði þar til ársins 1989. Auk þess að stunda kennslu og rannsóknir við Harvard vann Chandler að ýmsum öðrum verkefnum og hann var t.a.m. ritstjóri tímaritsins ''Harvard Studies in Business History'' og annarra sagnfræðitímarita. Hann var einnig formaður Economic History Association og Buisness History Conference.
=== Einkalíf ===
Chandler giftist listakonunni [[Fay Martin]] árið 1944 og eignuðust þau fjögur börn saman, dæturnar Alpine Chandler Bird og Mary Chandler Watt, og synina Alfred og Howard Chandler. Chandler lést 9. maí á [[Youville-spítala]] í [[Cambridge, Massachusetts]], 88 ára að aldri.<ref name=":1" /><ref name=":2" />
== Þekktustu verk ==
=== The Visible Hand ===
''The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business'' kom út árið 1977 á meðan Chandler starfaði við Harvard. Bókin útskýrir hvernig stjórnunarstigveldi nútímafyrirtækja tók við af frjálsum markaði, eða ,,ósýnilegu hendinni” hjá Adam Smith, við að samstilla og stýra framleiðslu og dreifingu á vörum í bandarísku efnahagslífi á árunum 1840 til 1920.<ref name=":3" />
Chandler rökstuddi að tækniframfarir í samgöngum og samskiptum (einkum járnbrautir og ritsími) ásamt massaframleiðslu hefðu skapað tækifæri til að ná fram gríðarlegri hraðahagkvæmni ''(e. economies of speed).'' Til að nýta þessa tækni að fullu og tryggja stöðugt flæði hráefna og afurða varð til nú stétt launaðra millistjórnenda. Þetta stjórnunarstigveldi kom í stað sjálfstæðra markaðsviðskipta milli margra sakra eininga.<ref name=":3" />
Chandler leggur áherslu á að stórfyrirtæki hafi ekki komið í stað markaðarins sem frumkrafts í að skapa eftirspurn, heldur hafi þau leyst markaðinn af hólmi við innra skipulag á flæði varnings frá framleiðanda til neytanda. Þessi stjórnunarbylting mótaði nútímahagkerfið og leiddi til þess að stór, samþætt fyrirtæki fóru að ríkja í fjölmörgum iðngreinum.<ref name=":3" />
=== Scale and Scope ===
Árið 1990 gaf Chandler út bókin ''Scale and Scope: The Dynamics of Industrial Capitalism'' sem var hans fyrsta stóra verk eftir að hann gaf út ''The Visible Hand'' árið 1977. Að baki ''Scale and Scope'' lá rúm tíu ára rannsóknarvinna Chandler á uppruna, vöxt og mótun stórfyrirtækisins (e. modern industrial enterprise) og tilkomu nýs kapítalisma. Bókin rannsakar birtingarmyndir stórfyrirtækisins í þremur löndum, Bandaríkjunum, [[Bretland|Bretlandi]] og [[Þýskaland|Þýskalandi]], frá lokum [[19. öldin|19. aldar]] og fram á miðja [[20. öldin|20. öld]].<ref name=":4">{{Bókaheimild|titill=Scale and Scope: The Dynamics of Industrial Capitalism.|útgefandi=Harvard University Press|ár=1990|höfundur=Alfred D. Chandler, Jr.|bls=8, 20–32, 34–36}}</ref>
==== Samanburður milli landa ====
Við skoðun sína á hagsögu Bandaríkjanna hélt Chandler því fram að þau hafi verið leiðandi í þróun nútímastórfyrirtækisins og einkennst af svokölluðum samkeppnisdrifnum stjórnunarkapítalisma (e. ''competitive managerial capitalism''). Ört vaxandi heimamarkaður og umbætur á samgöngum á 19. öld sagði hann hafa skapað kjöraðstæður fyrir magnframleiðslu og -dreifingu sem gerði það að verkum að stórfyrirtæki í Bandaríkjunum urðu margfalt fleiri en í öðrum löndum. Í bókinni benti hann einnig á það að bandarískir fyrirtækjaeigendur hafi fyrr en aðrir tileinkað sér það sem kallast þríþætt fjárfesting sem fól í sér 1. byggingu stórra verksmiðja til að ná fram stærðarhagkvæmni, 2. uppbyggingu innlendra og alþjóðlegra sölukerfa og 3. ráðningu á hæfum og tryggum einstaklingum í stjórn fyrirtækjanna. Stórfyrirtækjunum var stýrt af fagstjórnendum sem kepptust af hörku um markaðshlutdeild og hörku bæði heima fyrir og erlendis. Samkeppnin gerði það að verkum að fyrirtækin voru ekki lengur hlutlausir leikendur á markaðnum og leiddi umbóta á vinnuferlum, gæðum vara og markaðssetningu.<ref name=":4" />
Bretland, öfugt við Bandaríkin, einkenndist af því sem Chandler kallaði „persónulegan“ kapítalisma. Þar héldu eigendur og fjölskyldur þeirra persónulega í stjórn fyrirtækjanna frekar en að framselja hana til fagstjórnenda og að byggja upp stjórnunartækni. Auk þess var minna um þríþætta fjárfestingu í Bretlandi. Chandler hélt því fram að breskur efnahagur hafi dregist aftur úr þar sem fyrirtækjunum neituðu að fjárfesta og gera nauðsynlegar breytingar á dreifingar- og stjórnunartækni og í stað þess haldið sig við hefðbundna sölumennsku og sjálfstæða heildsala. Í kjölfarið hafi bresk fyrirtæki verið illa undirbúin fyrir breytingarnar sem [[síðari iðnbyltingin]] hafði í för með sér og misst markaðshlutdeild sína til Bandaríkjanna og Þýskalands, á alþjóða- og heimamarkaði. <ref name=":4" />
Chandler sagði þýsk stórfyrirtæki hafa tileinkað sér viðeigandi stjórnunartækni líkt og í Bandaríkjunum en nálguðust hins vegar samkeppni á markaði á annan hátt. Í stað þess að láta samkeppni ráða för höfðu þýsk fyrirtæki tilhneigingu til að skipta með sér markaðnum með formlegum samningum. Þau gátu þannig tryggt markaðshlutdeild sína og komið í veg fyrir verðstríð heima fyrir og erlendis. Þessa tegund af [[Skipulagður kapítalismi|skipulögðum kapítalisma]] (e. ''organized capitalism'') nefndi Chandler „samvinnudrifinn stjórnunarkapítalisma“ (e. ''cooperative managerial capitalism'')''.''<ref name=":4" />
==== Þríþætt fjárfesting ====
Ein af megintesum Chandlers er þríþætt fjárfesting (e. ''three-pronged investment'') sem skiptist í þrennt: fjárfesting í framleiðslu, dreifingu og stjórnun. Chandler lýsir að fyrirtækin þurftu að leysa vandamál sem var að með tilkomu nýrrar framleiðslutæknar var orðið hægt að framleiða og flytja vörur í miklu magni og á miklum hraða. Ef það hægðist á framleiðslunni féll nýtingin og kostnaður á hverja staka vöru hækkaði. Til þess að leysa vandamálið þurftu fyrirtæki að sögn Chandlers að ráðast í þríþætta fjárfestingu.<ref name=":4" />
Fyrsta skrefið hjá fyrirtækinu var að fjárfesta í framleiðslunni: fjárfesta í nægilega stórri framleiðsluaðstöðu til að geta nýtt alla tæknilegu möguleikana á stærðarhagkvæmni (e. ''economies'' ''of'' ''scale'') og hagkvæmni umfangs (e. ''economies'' ''of'' ''scope''). Markmiðið var að lækka einingakostnað framleiðslunnar með því að verksmiðjurnar næðu ákveðinni lágmarksstærð. Annað skrefið hjá fyrirtækinu var að fjárfesta í eigin sölukerfi og dreifingarneti bæði innanlands og á alþjóðavettvangi. Þetta var gert til að tryggja að sölumagnið héldi í við aukna framleiðslu svo verksmiðjurnar gætu haldið stöðugri og hárri framleiðslu án afkastataps. Þriðja og síðasta skrefið hjá fyrirtækinu var að fjárfesta í stjórnun: ráða inn og þjálfa faglega stjórnendur. Í kjölfar þessarar fjárfestingar breyttist rekstur fyrirtækjana í skipulagðan stjórnunarstiga (e. ''managerial'' ''hierarchy''). Hlutverk þessara stjórnenda var að stýra stækkaðri aðstöðu og aukinni starfsemi í framleiðslu og sölu. Samhæfa vöruflæðið á milli framleiðslu og dreifingar, og skipuleggja og deila út fjármagni fyrir framtíðina.<ref name=":4" />
Chandler leggur áherslu á að allar þessar þrjár fjárfestingar þurfa að eiga sér stað saman og nánast á sama tíma til að skila fullum árangri. Auk þess virkar þríþætt fjárfesting best í fjármagns og tæknifrekum atvinnugreinum eins og t.d. olíu-, efna-, og vélaiðnaði.Samkvæmt Chandler fylgdu margar afleiðingar í kjölfar þríþættar fjárfestingar og þá sérstaklega að stórfyrirtæki urðu til. Þau fyrirtæku sem framkvæmdu fjárfestingarnar fyrst náðu afgerandi forskoti (e. ''first movers''), sem olli því að erfiðara, dýrara og áhættusamara var fyrir önnur fyrirtæki að stækka sig. Einnig urðu fákeppnismarkaðir (e. ''oligopoly'') til sem einkenndust af fáum og stórum fyrirtækjum.<ref name=":4" />
==== Skipulagstækni ====
Ein af meginþemum þessarar bókar er skipulagsgeta (e. ''organizational capabilities''). Það sem Chandler á við með því er geta fyrirtækja til að samþætta þekkingu, færni og reynslu stjórnenda og starfsfólks, ásamt tæknilegum innviðum og dreifikerfum. Þessi geta gerir fyrirtækjum kleift að samræma ólíkar rekstrareiningar þannig að heildarafköst verði meiri. Til að byggja upp skipulagsgetu þurftu fyrirtæki að ráðast í hina þríþættu fjárfestingu. Þetta lækkaði einingarkostnað hráefna, með því skilyrði að gegnumflæði hráefna og vöru væri stöðugt. Skipulagsgeta er það sem gerði bandarískum og þýskum fyrirtækjum kleift að vaxa hraðar en þeim bresku.<ref name=":4" />
== Viðbrögð við kenningum Chandler ==
Hægt er að reyna að vega og meta raunveruleg áhrif kenningarinnar um “stjórnendabyltinguna,” sem birtist í ''The Visible Hand'', en færa má rök fyrir því að öll viðskiptasöguritun sé viðbragð við henni á einn eða annan hátt. Sagnfræðingurinn Richard R. John vill meina að hægt sé að skipta fræðimönnum í þrjá hópa eftir því hvernig þeir hafa brugðist við kenningum Chandler, þ.e. í fyrsta lagi svokallaðir talsmenn sem tala fyrir kenningum hans, í öðru lagi gagnrýnendur sem benda á ýmiss konar ósamræmi milli kenninga Chandler og eigin rannsókna, og í þriðja lagi svokallaðir efasemdar- eða vantrúarmenn sem hafna alfarið mörgum af grundvallarhugmyndum hans.<ref name=":3" />
=== Talsmenn ===
Talsmennirnir eru hópur sagnfræðinga, oft fyrrum nemendur Alfred D. Chandler og samstarfsmenn hans við Harvard Business School. Sumir þeirra eru eða voru tæknisagnfræðingar ''(e. historians of technology)'' og tóku undir þá sannfæringu Chandlers að nútímafyrirtæki hefðu stuðlað að tækniframförum.
Talsmennirnir töldu tæknilega og skipulagslega þróun risafyrirtækja hafa gegnt lykilhlutverki í efnahagsmótun Bandaríkjanna og eflingu alþjóðlegrar samkeppnisstöðu þeirra. Meginmarkmið hópsins var ekki að hrekja líkan Chandlers, heldur að þróa það áfram með skapandi útfærslu ''(e.'' ''creative elaboration),'' þ.e. að beita greiningarramma hans á ný viðfangsefni sem Chandler hafði sjálfur skilið eftir á jaðrinum<ref name=":3" />
==== Louis Galambos ====
Louis Galambos er rannsóknarprófessor við sagnfræðideild Johns Hopkins-háskóla og mótaði hugtakið ,,skipulagssamþætting ''(e. organizational synthesis)'' í sagnaritun um sögu Bandaríkjanna. Hann hélt því fram að mikilvægasta fyrirbæri 20. aldar í sögu landsins hefði verið tilkoma stórra, flókinna stofnana og skrifræðis ''(e. bureaucracy).'' Með því að byggja á stjórnunarkenningum Chandlers tókst Galambos að draga upp skýran söguþráð um voxt stórra stofnana í nútímasögunni.<ref>{{Cite web|url=https://history.jhu.edu/directory/louis-galambos/|title=Louis Galambos|date=2014-02-24|website=History|access-date=2026-11-12}}</ref>
Síðar endurskoðaði Galambos afstöðu sína að hluta. Hann taldi að það hefðu verið mistök að líta á ''The Visible Hand'' sem alhliða samþættingaverk ''(e. synthetic work)'' og að réttara væri að líta á bókina sem ,,á hátindi sérhæfingar” ''(e. climax of specialization),'' enda hefði hún staðsett sögu nútímastórfyrirtækja í nokkurri einangrun frá félagslegu og stjórnmálalegu umhverfi þeirra. Galambos telst eigi að síður til talsmannanna, þar sem hann hafnaði ekki meginniðurstöðu Chandlers um stjórnunarbyltinguna, heldur beitti greiningarramma hans með skapandi útfærslu á nýjum og víðtækari vettvangi.<ref name=":3" />
==== Richard Tedlow ====
Á sama tíma og Galambos beitti líkaninu á skrifræði færði Richard S. Tedlow, sérfræðingur í viðskiptasögu, greiningarramma Chandlers yfir á sögu fjöldamarkaðssetningar ''(e. mass marketing).'' Tedlow sýndi fram á að nútímaleg fjöldamarkaðssetning ætti rætur að rekja til byltingar í samgöngum og samskiptum, einkum járnbrauta og ritsíma, um miðja 19. öld. Í anda Chandlers hélt hann því fram að stórfyrirtæki hefðu tekið virkt frumkvæði í að móta og skipuleggja markaðinn í stað þess að bíða eftir neytendum.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|url=https://www.hbs.edu/faculty/Pages/profile.aspx?facId=6564|title=Richard S. Tedlow - Faculty & Research - Harvard Business School|website=www.hbs.edu|access-date=2026-11-12}}</ref>
=== Gagnrýnendur ===
Marga fræðimenn má telja til svokallaðra gagnrýnenda (e. ''critics''). Þeir telja hvorki ''The Visible Hand'' né önnur verk Chandlers vera einhver heilög ritning og gagnrýna þau frávik frá kenningum hans, sem birtust úr eigin rannsóknum. Út frá þessu væri hægt að kalla þennan hóp endurskoðunarmenn, vegna þess að fræðifólkið innan hans áleit grunnkenningar hans að mestu leyti gildar sem slíkar, en oftar en ekki var eitthvað í þeim ábótavant.<ref name=":3" />
Aðalgagnrýni þeirra lá alls ekki í grunnkenningu Chandlers um það að stjórnendabyltingin hafi markað ákveðin þáttaskil í mótun “nútíma-Bandaríkjanna,” heldur frekar í þröngri nálgun hans hans í sögulegum útskýringum á byltingunni. Það var mismunandi hvað þar var ''nákvæmlega'' sem stóðst ekki að hverju sinni en, eins og John segir í grein sinni, voru allir endurskoðendurnir sammála um að Chandler eyddi ekki nægu plássi í - eða jafnvel vanrækti algjörlega - ýmis söguleg fyrirbæri, sem þeir töldu ómissandi fyrir sögu stórfyrirtækisins og iðnbyltingarinnar í Bandaríkjunum. Til dæmis, ofmat hann hlutverk „skynsamlegra“ ákvarðana viðskiptaleiðtoga í byltingunni, og var á sama tíma of einstrengingslegur í tæknilegum útskýringum, en vanrækti næstum gjörsamlega (meðvitað, eða ekki) félagslega og pólitíska þætti.<ref name=":3" />
Margir innan hópsins þekktu Chandler persónulega sem nemendur hans eða kollegar sem urðu þannig fyrir beinum áhrifum frá honum; en aðrir voru sagnfræðingar sem höfðu komið vel undir sig fótum í fræðigreininni og höfðu kynnst verkum Chandlers óbeint, en samt orðið hrifnir af kenningum hans. Til dæmis um endurskoðendur má taka Olivier Zunz, Thomas C. Cochran, Louis Galambos (sem var talsmaður, en skipti um skoðun síðar á ferlinum), Richard R. John sjálfur, o.fl.<ref name=":3" />
=== Efasemdarmenn ===
Enn annar hópur fræðimanna, sem stundum hafa verið kallaðir efasemdarmenn (e. ''skeptics''), ganga lengra en að gagnrýna einstaka og ósamræmi við eigin rannsóknir og hafna alfarið mörgum af grundvallarkenningum Chandler. Flestir þessir efasemdarmenn eiga það sameiginlegt að hafna stórsögu Chandler sem byggir <ref name=":3" /><ref>{{Bókaheimild|titill=„Classic Issues and Fresh Themes in Business History.“ OAH Magazine of History 24, nr. 1|ár=2010|bls=12|url=http://www.jstor.org/stable/40506021.|höfundur=Philip Scranton}}</ref>
== Heimildir ==
pdz0pyp69tsj7jzs2h19x6qvy5gdai2
1986903
1986874
2026-11-12T23:42:57Z
Hoj27
104209
/* Efasemdarmenn */
1986903
wikitext
text/x-wiki
= Alfred D. Chandler Jr. =
{{Persóna
| nafn = Alfred D. Chandler Jr.
| fæðingardagur = 15. september 1918
| fæðingarstaður = Guyencourt, Delaware, Bandaríkjunum
| dánardagur = 9. maí 2007
| dánarstaður = Cambridge, Massachusetts, Bandaríkjunum
| starf = Viðskiptasögufræðingur
| ættingjar = Henry Varnum Poor (langafi)
}}
Dr. Alfred Dupont Chandler Jr. (15. september 1918 – 9. maí 2007) var [[Bandaríkin|bandarískur]] [[Viðskiptasögufræðingur]] (e. ''business-historian'') og prófessor. Hann var brautryðjandi á sviði bandarískar viðskipta- og hagsögu og hafa hugmyndir hans haft mótandi áhrif á fagið. Einna áhrifamest var hugmynd hans um hlutverk stjórnendabyltingar (e. ''managerial revolution'') í mótun nútímakapítalisma. Meðal þekktustu verka hans eru ''Strategy and Structure: Chapters in the History of American Industrial Enterprise'' (1962), ''The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business'' (1977) og ''Scale and Scope: The Dynamics of Modern Capitalism'' (1990). Hann skrifaði einnig bók um langafa sinn, fjármálagreinandann [[Henry Varnum Poor]] (8. desember 1812 – 4. janúar 1905), undir titlinum ''Henry Varnum Poor: Business Editor, Analyst and Reformer'' (1956).
Chandler starfaði m.a. við [[Massachusetts Institute of Technology|Massachusetts Institute of Technology (MIT)]], [[Johns Hopkins-háskóli|John Hopkins-háskóla]] og viðskiptadeild [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla.]] Hann hlaut fjölda verðlauna og viðurkenninga, m.a. [[Pulitzer-verðlaunin]] og [[Bancroft-verðlaunin]] fyrir ''The Visible Hand''.<ref name=":1">{{Cite news |last=Martin |first=Douglas |date=2007-05-12 |title=Alfred D. Chandler Jr., a Business Historian, Dies at 88 |url=https://www.nytimes.com/2007/05/12/business/12chandler.html |access-date=2026-11-11 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref>
== Ævi ==
=== Uppeldi og fjölskylda ===
Alfred DuPont Chandler Jr. var fæddur þann 15. september 1918 í [[Guyencourt]] í [[Delaware]] en foreldrar hans voru hjónin Alfred DuPont Chandler eldri og Caroline Johnston Ramsay. Stuttu eftir fæðingu hans fluttist fjölskyldan til [[Búenos Aíres|Buenos Aires]] í [[Argentína|Argentínu]] þar sem faðir hans starfaði fyrir járnbrautarfyrirtæki. Fjölskyldan fluttist þó aftur til Delaware þegar Chandler var fimm ára gamall. Chandler var sendur í einkaskólann [[Phillips Exeter Academy]] í [[Massachusetts]], meðal bekkjarfélaga hans þar var [[John F. Kennedy]] [[Forseti Bandaríkjanna|Bandaríkjaforseti.]] Við Phillips Exeter Academy hlaut Chandler menntun sem sæmdi manni af auðmannsættum og ólst upp í vernduðu umhverfi. Hann varð þar af leiðandi lítið var við [[Kreppan mikla|kreppuna miklu]] sem skall á þegar hann var ellefu ára að aldri.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://news.harvard.edu/gazette/story/2007/05/hbs-professor-alfred-chandler-jr-pre-eminent-business-historian-dead-at-88/|title=HBS Professor Alfred Chandler Jr., pre-eminent business historian, dead at 88|last=harvardgazette|date=2007-05-17|website=Harvard Gazette|access-date=2026-11-12}}</ref><ref name=":1" />[[Mynd:DuPont de Nemours logo.svg|thumb|Merki Dupont de Nemours, Inc. ]]Fjölskylda Chandler var efnuð og hafði sterk tengsl við bandarískt atvinnu- og viðskiptalíf. Þrátt fyrir að bera millinafnið „DuPont“ var Chandler ekki blóðskyldur hinni frægu [[DuPont|DuPont-fjölskyldu]] sem stórfyrirtækið [[DuPont Nemours, Inc.]] dregur nafn sitt af. Hins vegar voru sterk tengsl á milli fjölskyldnanna þar sem langamma Chandler hafði verið tekin í fóstur hjá DuPont-fjölskyldunni eftir að hún missti foreldra sína. Chandler ólst auk þess upp í mikilli nánd við verksmiðjur DuPont-fjölskyldunnar í Delaware og hafði því beina reynslu af starfsemi stórfyrirtækis. Fjölskyldan var að auki beintengd bandarísku efnahagslífi en langafi Chandler, Henry Varnum Poor, var áhrifamikill fjármálagreinandi á 19. öld og hefur verið kallaður „fyrsti nútímaiðnaðargreinandinn.“ Chandler átti síðar á ævinni eftir að komast yfir persónuleg rit langafa síns fyrir algjöra slysni. Chandler kallaði skrif langafa síns „''Wall Street Journal'' síns tíma“ og urðu þau grunnurinn að bókinni ''Henry Varnum Poor: Business Editor, Analyst and Reformer'' sem kom út árið 1956.<ref>{{Bókaheimild|titill=„Alfred Chandler: His Vision and Achievement.“ The Business History Review 82, nr 2|höfundur=Thomas McCraw|ár=2008|bls=216–217.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.strategy-business.com/article/18594|title=Professor Chandler’s Revolution|last=Kleiner|first=Art|website=Strategy+business|access-date=2026-11-12}}</ref>
Uppeldi og bakgrunnur Chandler höfðu mikil áhrif á fræðimennsku hans og hvernig hann leit á bandaríska viðskiptasögu. Í æsku hafði hann t.a.m. mikinn áhuga á útivist sem gæti útskýrt ítarlegum skilningi hans á kortum, vegalengdum, samgönguleiðum og mikilvægi hafnarborga og auðlinda.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=„Elaborations, Revisions, Dissents: Alfred D. Chandler, Jr.s', The Visible Hand after Twenty Years.“ The Business History Review 71, nr. 2.|ár=1997|bls=153, 155, 159, 161–162, 171, 176–178, 181–186 188–189, 192–199|höfundur=Richard R. John}}</ref>
=== Menntun ===
Eftir að hafa útskrifast úr Phillips Exeter Academy með verðlaun fyrir framúrskarandi árangur í sögu lagði Chandler stund á nám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]], líkt og hafði tíðkast innan fjölskyldunnar frá því á 18. öld, og útskrifaðist þaðan árið 1940 með [[Baccalaureus Artium|B.A.-gráðu]] í [[sagnfræði]]. Eftir síðari heimsstyrjöld hóf hann framhaldsnám í sagnfræði við [[Háskóla Norður-Karólínu]] í [[Chappel Hill]]. Hann ætlaði sér þá að sérhæfa sig í sögu [[Suðurríkjasambandið|Suðurríkjanna]] en áhugi hans snerist brátt að félags- og viðskiptasögu. Hann var einkum litaður af tveimur félagsfræðiprófessorum við skólann sem kynntu hann fyrir hugmyndum manna eins og Max Weber og Emile Durkheim. Í kjölfarið beindi Chandler sér alfarið að félags- og viðskiptasögu og sneri því aftur til Harvard til að læra hjá félagsfræðingnum Talcott Parsons. Chandler lauk M.A.-gráðu árið 1947 og doktorsgráðu árið 1952 með fyrrnefndri rannsókn á langafa sínum, Henry Varnum Poor, og bandarískum járnbrautariðnaði.<ref name=":1" /><ref name=":2" />
=== Seinni heimsstyrjöld ===
Þegar [[seinni heimsstyrjöldin]] skall á gekk Chandler í bandaríska sjóherinn þar sem hann vann m.a. við að rannsaka ljósmyndir af sprengjuárásum á Þýskaland til að meta hagkvæmni þeirra og áhrif. Hann vann einnig að rannsóknum við leit að hugsanlegum innrásarstöðum í Japan og ritstýrði stríðsáraskjölum [[Dwight D. Eisenhower|Dwights D. Eisenhower]], sem þá var yfirmaður herafla [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|Bandamanna]]. Bein reynsla hans af hinni gríðarmiklu skipulagstækni sem stríðsvél Bandaríkjanna fól í sér hafði mikil áhrif á hvernig hann leit á viðskiptasögu og mótaði eflaust hugmynd hans um stjórnendabyltinguna svokölluðu (e. ''managerial revolution'').<ref name=":2" /><ref name=":3" />
=== Starfsferill ===
Árið 1950 hóf Chandler störf við kennsu í [[Massachusetts Institute of Technology|MIT]]. Bókin ''Strategy and Structure'' kom út á meðan hann starfaði við skólann það gerði hann til ársins 1963. Chandler flutti sig þá yfir í [[Johns Hopkins-háskóli|John Hopkins-háskóla]] í [[Maryland]] þar sem hann kenndi næstu árin og var yfirmaður sagnfræðideildar skólans. Árið 1971 fékk hann stöðu sem prófessor í viðskiptasögu við viðskiptafræðideild Harvard-háskóla og starfaði þar til ársins 1989. Auk þess að stunda kennslu og rannsóknir við Harvard vann Chandler að ýmsum öðrum verkefnum og hann var t.a.m. ritstjóri tímaritsins ''Harvard Studies in Business History'' og annarra sagnfræðitímarita. Hann var einnig formaður Economic History Association og Buisness History Conference.
=== Einkalíf ===
Chandler giftist listakonunni [[Fay Martin]] árið 1944 og eignuðust þau fjögur börn saman, dæturnar Alpine Chandler Bird og Mary Chandler Watt, og synina Alfred og Howard Chandler. Chandler lést 9. maí á [[Youville-spítala]] í [[Cambridge, Massachusetts]], 88 ára að aldri.<ref name=":1" /><ref name=":2" />
== Þekktustu verk ==
=== The Visible Hand ===
''The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business'' kom út árið 1977 á meðan Chandler starfaði við Harvard. Bókin útskýrir hvernig stjórnunarstigveldi nútímafyrirtækja tók við af frjálsum markaði, eða ,,ósýnilegu hendinni” hjá Adam Smith, við að samstilla og stýra framleiðslu og dreifingu á vörum í bandarísku efnahagslífi á árunum 1840 til 1920.<ref name=":3" />
Chandler rökstuddi að tækniframfarir í samgöngum og samskiptum (einkum járnbrautir og ritsími) ásamt massaframleiðslu hefðu skapað tækifæri til að ná fram gríðarlegri hraðahagkvæmni ''(e. economies of speed).'' Til að nýta þessa tækni að fullu og tryggja stöðugt flæði hráefna og afurða varð til nú stétt launaðra millistjórnenda. Þetta stjórnunarstigveldi kom í stað sjálfstæðra markaðsviðskipta milli margra sakra eininga.<ref name=":3" />
Chandler leggur áherslu á að stórfyrirtæki hafi ekki komið í stað markaðarins sem frumkrafts í að skapa eftirspurn, heldur hafi þau leyst markaðinn af hólmi við innra skipulag á flæði varnings frá framleiðanda til neytanda. Þessi stjórnunarbylting mótaði nútímahagkerfið og leiddi til þess að stór, samþætt fyrirtæki fóru að ríkja í fjölmörgum iðngreinum.<ref name=":3" />
=== Scale and Scope ===
Árið 1990 gaf Chandler út bókin ''Scale and Scope: The Dynamics of Industrial Capitalism'' sem var hans fyrsta stóra verk eftir að hann gaf út ''The Visible Hand'' árið 1977. Að baki ''Scale and Scope'' lá rúm tíu ára rannsóknarvinna Chandler á uppruna, vöxt og mótun stórfyrirtækisins (e. modern industrial enterprise) og tilkomu nýs kapítalisma. Bókin rannsakar birtingarmyndir stórfyrirtækisins í þremur löndum, Bandaríkjunum, [[Bretland|Bretlandi]] og [[Þýskaland|Þýskalandi]], frá lokum [[19. öldin|19. aldar]] og fram á miðja [[20. öldin|20. öld]].<ref name=":4">{{Bókaheimild|titill=Scale and Scope: The Dynamics of Industrial Capitalism.|útgefandi=Harvard University Press|ár=1990|höfundur=Alfred D. Chandler, Jr.|bls=8, 20–32, 34–36}}</ref>
==== Samanburður milli landa ====
Við skoðun sína á hagsögu Bandaríkjanna hélt Chandler því fram að þau hafi verið leiðandi í þróun nútímastórfyrirtækisins og einkennst af svokölluðum samkeppnisdrifnum stjórnunarkapítalisma (e. ''competitive managerial capitalism''). Ört vaxandi heimamarkaður og umbætur á samgöngum á 19. öld sagði hann hafa skapað kjöraðstæður fyrir magnframleiðslu og -dreifingu sem gerði það að verkum að stórfyrirtæki í Bandaríkjunum urðu margfalt fleiri en í öðrum löndum. Í bókinni benti hann einnig á það að bandarískir fyrirtækjaeigendur hafi fyrr en aðrir tileinkað sér það sem kallast þríþætt fjárfesting sem fól í sér 1. byggingu stórra verksmiðja til að ná fram stærðarhagkvæmni, 2. uppbyggingu innlendra og alþjóðlegra sölukerfa og 3. ráðningu á hæfum og tryggum einstaklingum í stjórn fyrirtækjanna. Stórfyrirtækjunum var stýrt af fagstjórnendum sem kepptust af hörku um markaðshlutdeild og hörku bæði heima fyrir og erlendis. Samkeppnin gerði það að verkum að fyrirtækin voru ekki lengur hlutlausir leikendur á markaðnum og leiddi umbóta á vinnuferlum, gæðum vara og markaðssetningu.<ref name=":4" />
Bretland, öfugt við Bandaríkin, einkenndist af því sem Chandler kallaði „persónulegan“ kapítalisma. Þar héldu eigendur og fjölskyldur þeirra persónulega í stjórn fyrirtækjanna frekar en að framselja hana til fagstjórnenda og að byggja upp stjórnunartækni. Auk þess var minna um þríþætta fjárfestingu í Bretlandi. Chandler hélt því fram að breskur efnahagur hafi dregist aftur úr þar sem fyrirtækjunum neituðu að fjárfesta og gera nauðsynlegar breytingar á dreifingar- og stjórnunartækni og í stað þess haldið sig við hefðbundna sölumennsku og sjálfstæða heildsala. Í kjölfarið hafi bresk fyrirtæki verið illa undirbúin fyrir breytingarnar sem [[síðari iðnbyltingin]] hafði í för með sér og misst markaðshlutdeild sína til Bandaríkjanna og Þýskalands, á alþjóða- og heimamarkaði. <ref name=":4" />
Chandler sagði þýsk stórfyrirtæki hafa tileinkað sér viðeigandi stjórnunartækni líkt og í Bandaríkjunum en nálguðust hins vegar samkeppni á markaði á annan hátt. Í stað þess að láta samkeppni ráða för höfðu þýsk fyrirtæki tilhneigingu til að skipta með sér markaðnum með formlegum samningum. Þau gátu þannig tryggt markaðshlutdeild sína og komið í veg fyrir verðstríð heima fyrir og erlendis. Þessa tegund af [[Skipulagður kapítalismi|skipulögðum kapítalisma]] (e. ''organized capitalism'') nefndi Chandler „samvinnudrifinn stjórnunarkapítalisma“ (e. ''cooperative managerial capitalism'')''.''<ref name=":4" />
==== Þríþætt fjárfesting ====
Ein af megintesum Chandlers er þríþætt fjárfesting (e. ''three-pronged investment'') sem skiptist í þrennt: fjárfesting í framleiðslu, dreifingu og stjórnun. Chandler lýsir að fyrirtækin þurftu að leysa vandamál sem var að með tilkomu nýrrar framleiðslutæknar var orðið hægt að framleiða og flytja vörur í miklu magni og á miklum hraða. Ef það hægðist á framleiðslunni féll nýtingin og kostnaður á hverja staka vöru hækkaði. Til þess að leysa vandamálið þurftu fyrirtæki að sögn Chandlers að ráðast í þríþætta fjárfestingu.<ref name=":4" />
Fyrsta skrefið hjá fyrirtækinu var að fjárfesta í framleiðslunni: fjárfesta í nægilega stórri framleiðsluaðstöðu til að geta nýtt alla tæknilegu möguleikana á stærðarhagkvæmni (e. ''economies'' ''of'' ''scale'') og hagkvæmni umfangs (e. ''economies'' ''of'' ''scope''). Markmiðið var að lækka einingakostnað framleiðslunnar með því að verksmiðjurnar næðu ákveðinni lágmarksstærð. Annað skrefið hjá fyrirtækinu var að fjárfesta í eigin sölukerfi og dreifingarneti bæði innanlands og á alþjóðavettvangi. Þetta var gert til að tryggja að sölumagnið héldi í við aukna framleiðslu svo verksmiðjurnar gætu haldið stöðugri og hárri framleiðslu án afkastataps. Þriðja og síðasta skrefið hjá fyrirtækinu var að fjárfesta í stjórnun: ráða inn og þjálfa faglega stjórnendur. Í kjölfar þessarar fjárfestingar breyttist rekstur fyrirtækjana í skipulagðan stjórnunarstiga (e. ''managerial'' ''hierarchy''). Hlutverk þessara stjórnenda var að stýra stækkaðri aðstöðu og aukinni starfsemi í framleiðslu og sölu. Samhæfa vöruflæðið á milli framleiðslu og dreifingar, og skipuleggja og deila út fjármagni fyrir framtíðina.<ref name=":4" />
Chandler leggur áherslu á að allar þessar þrjár fjárfestingar þurfa að eiga sér stað saman og nánast á sama tíma til að skila fullum árangri. Auk þess virkar þríþætt fjárfesting best í fjármagns og tæknifrekum atvinnugreinum eins og t.d. olíu-, efna-, og vélaiðnaði.Samkvæmt Chandler fylgdu margar afleiðingar í kjölfar þríþættar fjárfestingar og þá sérstaklega að stórfyrirtæki urðu til. Þau fyrirtæku sem framkvæmdu fjárfestingarnar fyrst náðu afgerandi forskoti (e. ''first movers''), sem olli því að erfiðara, dýrara og áhættusamara var fyrir önnur fyrirtæki að stækka sig. Einnig urðu fákeppnismarkaðir (e. ''oligopoly'') til sem einkenndust af fáum og stórum fyrirtækjum.<ref name=":4" />
==== Skipulagstækni ====
Ein af meginþemum þessarar bókar er skipulagsgeta (e. ''organizational capabilities''). Það sem Chandler á við með því er geta fyrirtækja til að samþætta þekkingu, færni og reynslu stjórnenda og starfsfólks, ásamt tæknilegum innviðum og dreifikerfum. Þessi geta gerir fyrirtækjum kleift að samræma ólíkar rekstrareiningar þannig að heildarafköst verði meiri. Til að byggja upp skipulagsgetu þurftu fyrirtæki að ráðast í hina þríþættu fjárfestingu. Þetta lækkaði einingarkostnað hráefna, með því skilyrði að gegnumflæði hráefna og vöru væri stöðugt. Skipulagsgeta er það sem gerði bandarískum og þýskum fyrirtækjum kleift að vaxa hraðar en þeim bresku.<ref name=":4" />
== Viðbrögð við kenningum Chandler ==
Hægt er að reyna að vega og meta raunveruleg áhrif kenningarinnar um “stjórnendabyltinguna,” sem birtist í ''The Visible Hand'', en færa má rök fyrir því að öll viðskiptasöguritun sé viðbragð við henni á einn eða annan hátt. Sagnfræðingurinn Richard R. John vill meina að hægt sé að skipta fræðimönnum í þrjá hópa eftir því hvernig þeir hafa brugðist við kenningum Chandler, þ.e. í fyrsta lagi svokallaðir talsmenn sem tala fyrir kenningum hans, í öðru lagi gagnrýnendur sem benda á ýmiss konar ósamræmi milli kenninga Chandler og eigin rannsókna, og í þriðja lagi svokallaðir efasemdar- eða vantrúarmenn sem hafna alfarið mörgum af grundvallarhugmyndum hans.<ref name=":3" />
=== Talsmenn ===
Talsmennirnir eru hópur sagnfræðinga, oft fyrrum nemendur Alfred D. Chandler og samstarfsmenn hans við Harvard Business School. Sumir þeirra eru eða voru tæknisagnfræðingar ''(e. historians of technology)'' og tóku undir þá sannfæringu Chandlers að nútímafyrirtæki hefðu stuðlað að tækniframförum.
Talsmennirnir töldu tæknilega og skipulagslega þróun risafyrirtækja hafa gegnt lykilhlutverki í efnahagsmótun Bandaríkjanna og eflingu alþjóðlegrar samkeppnisstöðu þeirra. Meginmarkmið hópsins var ekki að hrekja líkan Chandlers, heldur að þróa það áfram með skapandi útfærslu ''(e.'' ''creative elaboration),'' þ.e. að beita greiningarramma hans á ný viðfangsefni sem Chandler hafði sjálfur skilið eftir á jaðrinum<ref name=":3" />
==== Louis Galambos ====
Louis Galambos er rannsóknarprófessor við sagnfræðideild Johns Hopkins-háskóla og mótaði hugtakið ,,skipulagssamþætting ''(e. organizational synthesis)'' í sagnaritun um sögu Bandaríkjanna. Hann hélt því fram að mikilvægasta fyrirbæri 20. aldar í sögu landsins hefði verið tilkoma stórra, flókinna stofnana og skrifræðis ''(e. bureaucracy).'' Með því að byggja á stjórnunarkenningum Chandlers tókst Galambos að draga upp skýran söguþráð um voxt stórra stofnana í nútímasögunni.<ref>{{Cite web|url=https://history.jhu.edu/directory/louis-galambos/|title=Louis Galambos|date=2014-02-24|website=History|access-date=2026-11-12}}</ref>
Síðar endurskoðaði Galambos afstöðu sína að hluta. Hann taldi að það hefðu verið mistök að líta á ''The Visible Hand'' sem alhliða samþættingaverk ''(e. synthetic work)'' og að réttara væri að líta á bókina sem ,,á hátindi sérhæfingar” ''(e. climax of specialization),'' enda hefði hún staðsett sögu nútímastórfyrirtækja í nokkurri einangrun frá félagslegu og stjórnmálalegu umhverfi þeirra. Galambos telst eigi að síður til talsmannanna, þar sem hann hafnaði ekki meginniðurstöðu Chandlers um stjórnunarbyltinguna, heldur beitti greiningarramma hans með skapandi útfærslu á nýjum og víðtækari vettvangi.<ref name=":3" />
==== Richard Tedlow ====
Á sama tíma og Galambos beitti líkaninu á skrifræði færði Richard S. Tedlow, sérfræðingur í viðskiptasögu, greiningarramma Chandlers yfir á sögu fjöldamarkaðssetningar ''(e. mass marketing).'' Tedlow sýndi fram á að nútímaleg fjöldamarkaðssetning ætti rætur að rekja til byltingar í samgöngum og samskiptum, einkum járnbrauta og ritsíma, um miðja 19. öld. Í anda Chandlers hélt hann því fram að stórfyrirtæki hefðu tekið virkt frumkvæði í að móta og skipuleggja markaðinn í stað þess að bíða eftir neytendum.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|url=https://www.hbs.edu/faculty/Pages/profile.aspx?facId=6564|title=Richard S. Tedlow - Faculty & Research - Harvard Business School|website=www.hbs.edu|access-date=2026-11-12}}</ref>
=== Gagnrýnendur ===
Marga fræðimenn má telja til svokallaðra gagnrýnenda (e. ''critics''). Þeir telja hvorki ''The Visible Hand'' né önnur verk Chandlers vera einhver heilög ritning og gagnrýna þau frávik frá kenningum hans, sem birtust úr eigin rannsóknum. Út frá þessu væri hægt að kalla þennan hóp endurskoðunarmenn, vegna þess að fræðifólkið innan hans áleit grunnkenningar hans að mestu leyti gildar sem slíkar, en oftar en ekki var eitthvað í þeim ábótavant.<ref name=":3" />
Aðalgagnrýni þeirra lá alls ekki í grunnkenningu Chandlers um það að stjórnendabyltingin hafi markað ákveðin þáttaskil í mótun “nútíma-Bandaríkjanna,” heldur frekar í þröngri nálgun hans hans í sögulegum útskýringum á byltingunni. Það var mismunandi hvað þar var ''nákvæmlega'' sem stóðst ekki að hverju sinni en, eins og John segir í grein sinni, voru allir endurskoðendurnir sammála um að Chandler eyddi ekki nægu plássi í - eða jafnvel vanrækti algjörlega - ýmis söguleg fyrirbæri, sem þeir töldu ómissandi fyrir sögu stórfyrirtækisins og iðnbyltingarinnar í Bandaríkjunum. Til dæmis, ofmat hann hlutverk „skynsamlegra“ ákvarðana viðskiptaleiðtoga í byltingunni, og var á sama tíma of einstrengingslegur í tæknilegum útskýringum, en vanrækti næstum gjörsamlega (meðvitað, eða ekki) félagslega og pólitíska þætti.<ref name=":3" />
Margir innan hópsins þekktu Chandler persónulega sem nemendur hans eða kollegar sem urðu þannig fyrir beinum áhrifum frá honum; en aðrir voru sagnfræðingar sem höfðu komið vel undir sig fótum í fræðigreininni og höfðu kynnst verkum Chandlers óbeint, en samt orðið hrifnir af kenningum hans. Til dæmis um endurskoðendur má taka Olivier Zunz, Thomas C. Cochran, Louis Galambos (sem var talsmaður, en skipti um skoðun síðar á ferlinum), Richard R. John sjálfur, o.fl.<ref name=":3" />
=== Efasemdarmenn ===
Enn annar hópur fræðimanna, sem stundum hafa verið kallaðir efasemdarmenn (e. ''skeptics''), ganga lengra en að gagnrýna einstaka og ósamræmi við eigin rannsóknir og hafna alfarið mörgum af grundvallarkenningum Chandler. Til þessa hóps teljast m.a. fræðimenn eins og [[Michael J. Piore]], [[Charles F. Sabel]], [[John N. Ingham]] og [[Philip Scranton]]. Efasemdarmenn eiga það flestir sameiginlegt að hafna stórsögu Chandler, sem gerir ráð fyrir að hægt sé að útskýra viðskiptasögu með e.k. formúlu og alhæfingum, og telja hana varhugaverða. Í kenningum sínum setja þeir fram flóknari söguskoðun og taka mið af menningar- og félagslegum þáttum en Chandler leit algjörlega fram hjá slíkum atriðum í sínum kenningum. Evrópskir fræðimenn hafa einnig gagnrýnt greiningu hans á evrópskum stórfyrirtækjum og telja hann reiða sig um of á alhæfingar. Chandler hefur auk þess verið gagnrýndur fyrir [[Nauðhyggja|nauðhyggju]] (e. ''determinism'') en hann gerir ráð fyrir að tilurð stórfyrirtækisins eins og það birtist í Bandaríkjunum hafi verið óumflýjanleg. Enn fremur hafa efasemdarmenn sett út á það að Chandler einblíni á stórfyrirtækið í rannsóknum sínum og benda á að fleiri gerðir af fyrirtækjum hafi skipt máli í viðskiptasögunni.<ref name=":3" /><ref>{{Bókaheimild|titill=„Classic Issues and Fresh Themes in Business History.“ OAH Magazine of History 24, nr. 1|ár=2010|bls=12|url=http://www.jstor.org/stable/40506021.|höfundur=Philip Scranton}}</ref>
== Heimildir ==
9pm1p2v1rc8m3v0czmw4wj3xvqbr5xn
Síðkrít
0
193435
1986839
2026-11-12T14:09:59Z
Akigka
183
Tilvísun á [[Síðkrítartímabilið]]
1986839
wikitext
text/x-wiki
#TILVÍSUN[[Síðkrítartímabilið]]
dr6v8yhdd8tos316e53vuxnog5b2ysv
Legkökuspendýr
0
193436
1986840
2026-11-12T14:11:53Z
Akigka
183
Tilvísun á [[Legkökudýr]]
1986840
wikitext
text/x-wiki
#TILVÍSUN[[Legkökudýr]]
paeye8x3kvshap9u39ssce6fabevgtl
Sérstakt krúnuráð Kambódíu
0
193437
1986948
2026-11-13T01:16:03Z
Ow! That Hurts!
106527
skapað
1986948
wikitext
text/x-wiki
[[Mynd:Royal arms of Cambodia.svg|thumb|Konungsskjaldarmerki Kambódíu]]
'''Sérstakt krúnuráð Kambódíu'''<ref group="aths.">[[Kambódíska]]: ក្រុមប្រឹក្សារាជបល្ល័ង្ក /krom prəksaː riəceaʔɓallaŋ/; bókstaflega ''Konunglegt ráð krúnunnar''.</ref> er níu manna ráð sem velur konung [[Kambódía|Konungsríkisins Kambódíu]] innan níu daga frá láti eða afsögn fyrirrennara hans.
== Saga ==
Stjórnarskrá Kambódíu frá 1993 skilgreinir hlutverk Krúnuráðsins á eftirfarandi hátt:<ref>Athugaðu að þessi þýðing byggir á enskri þýðingu á frumtextanum (sem er á khmer) og endurspeglar því hugsanlega ekki textann nákvæmlega.</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://policehumanrightsresources.org/content/uploads/dlm_uploads/2017/03/Constitution.pdf?x80005|titill=The Constitution of the Kingdom of Cambodia|höfundur=Constitutional Council|útgefandi=Police and Human Rights Resources|mánuður=mars|ár=2010|mánuðurskoðað=nóvember|árskoðað=2026|tungumál=en|bls=5–6}}</ref>
{{Tilvitnun|'''13. grein'''
Innan tímabils sem fer ekki fram úr sjö dögum skal nýr konungur Kambódíu kjörinn af Krúnuráðinu.
<br>Í skipan Krúnuráðsins skulu eiga sæti:
* Forseti öldungadeildarinnar
* Forseti þjóðþingsins
* Forsætisráðherrann
* Æðstu leiðtogarnir trúarreglanna tveggja, Mahanikaya og Dhammayutikanikaya
* Fyrsti og annar varaforseti öldungadeildarinnar
* Fyrsti og annar varaforseti þjóðþingsins
Skipulag og starfsemi Krúnuráðsins skal ákveðin með lögum.
'''14. grein'''
Konungur Kambódíu skal vera meðlimur konungsfjölskyldunnar, að minnsta kosti 30 ára gamall og afkomandi Ang Duong konungs eða Norodom konungs eða líka Sisowath konungs.<br>Áður en konungur tekur við völdum skall hann vinna eið í samræmi við ákvæði í 4. viðauka.|Stjórnskipunarráð Kambódíu}}
Þann [[24. september]] [[1993]] endurkjörði Krúnuráðið fyrrverandi konunginn [[Norodom Sihanouk]].<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/1792609?iabr=on|titill=Sihanouk prins tekur að nýju við konungdómi|útgefandi=Morgunblaðið|mánuður=september|ár=1993|mánuðurskoðað=nóvember|árskoðað=2026|ritstjóri=Reuters|bls=19|vefsíða=tímarit.is}}</ref> Þann [[14. október]] [[2004]], í kjölfar afsagnar Sihanouks, kaus Krúnuráðið [[Norodom Sihamoni]].<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/3611612?iabr=on|titill=Stjórnaði áður dansflokki í París|útgefandi=Morgunblaðið|mánuður=október|ár=2004|mánuðurskoðað=nóvember|árskoðað=2026|ritstjóri=Agence France-Presse|bls=18|vefsíða=tímarit.is}}</ref>
== Neðanmálsgreinar ==
<references group="aths." />
== Tilvísanir ==
<references />
bjnk8tcmxtcrzqdt9l64xaff4t1artx
1986949
1986948
2026-11-13T01:17:42Z
Ow! That Hurts!
106527
flokkar
1986949
wikitext
text/x-wiki
[[Mynd:Royal arms of Cambodia.svg|thumb|Konungsskjaldarmerki Kambódíu]]
'''Sérstakt krúnuráð Kambódíu'''<ref group="aths.">[[Kambódíska]]: ក្រុមប្រឹក្សារាជបល្ល័ង្ក /krom prəksaː riəceaʔɓallaŋ/; bókstaflega ''Konunglegt ráð krúnunnar''.</ref> er níu manna ráð sem velur konung [[Kambódía|Konungsríkisins Kambódíu]] innan níu daga frá láti eða afsögn fyrirrennara hans.
== Saga ==
Stjórnarskrá Kambódíu frá 1993 skilgreinir hlutverk Krúnuráðsins á eftirfarandi hátt:<ref>Athugaðu að þessi þýðing byggir á enskri þýðingu á frumtextanum (sem er á khmer) og endurspeglar því hugsanlega ekki textann nákvæmlega.</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://policehumanrightsresources.org/content/uploads/dlm_uploads/2017/03/Constitution.pdf?x80005|titill=The Constitution of the Kingdom of Cambodia|höfundur=Constitutional Council|útgefandi=Police and Human Rights Resources|mánuður=mars|ár=2010|mánuðurskoðað=nóvember|árskoðað=2026|tungumál=en|bls=5–6}}</ref>
{{Tilvitnun|'''13. grein'''
Innan tímabils sem fer ekki fram úr sjö dögum skal nýr konungur Kambódíu kjörinn af Krúnuráðinu.
<br>Í skipan Krúnuráðsins skulu eiga sæti:
* Forseti öldungadeildarinnar
* Forseti þjóðþingsins
* Forsætisráðherrann
* Æðstu leiðtogarnir trúarreglanna tveggja, Mahanikaya og Dhammayutikanikaya
* Fyrsti og annar varaforseti öldungadeildarinnar
* Fyrsti og annar varaforseti þjóðþingsins
Skipulag og starfsemi Krúnuráðsins skal ákveðin með lögum.
'''14. grein'''
Konungur Kambódíu skal vera meðlimur konungsfjölskyldunnar, að minnsta kosti 30 ára gamall og afkomandi Ang Duong konungs eða Norodom konungs eða líka Sisowath konungs.<br>Áður en konungur tekur við völdum skall hann vinna eið í samræmi við ákvæði í 4. viðauka.|Stjórnskipunarráð Kambódíu}}
Þann [[24. september]] [[1993]] endurkjörði Krúnuráðið fyrrverandi konunginn [[Norodom Sihanouk]].<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/1792609?iabr=on|titill=Sihanouk prins tekur að nýju við konungdómi|útgefandi=Morgunblaðið|mánuður=september|ár=1993|mánuðurskoðað=nóvember|árskoðað=2026|ritstjóri=Reuters|bls=19|vefsíða=tímarit.is}}</ref> Þann [[14. október]] [[2004]], í kjölfar afsagnar Sihanouks, kaus Krúnuráðið [[Norodom Sihamoni]].<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/3611612?iabr=on|titill=Stjórnaði áður dansflokki í París|útgefandi=Morgunblaðið|mánuður=október|ár=2004|mánuðurskoðað=nóvember|árskoðað=2026|ritstjóri=Agence France-Presse|bls=18|vefsíða=tímarit.is}}</ref>
== Neðanmálsgreinar ==
<references group="aths." />
== Tilvísanir ==
<references />
[[Flokkur:Kambódía]]
[[Flokkur:Konungar Kambódíu]]
n9h4xqtd4bvodwtuvj9uqku9535c1cp
1986954
1986949
2026-11-13T01:31:19Z
Ow! That Hurts!
106527
aths.
1986954
wikitext
text/x-wiki
[[Mynd:Royal arms of Cambodia.svg|thumb|Konungsskjaldarmerki Kambódíu]]
'''Sérstakt krúnuráð Kambódíu'''<ref group="aths.">[[Kambódíska]]: ក្រុមប្រឹក្សារាជបល្ល័ង្ក /krom prəksaː riəceaʔɓallaŋ/; bókstaflega ''Konunglegt ráð krúnunnar''.</ref> er níu manna ráð sem velur konung [[Kambódía|Konungsríkisins Kambódíu]] innan níu daga frá láti eða afsögn fyrirrennara hans.
== Saga ==
Stjórnarskrá Kambódíu frá 1993 skilgreinir hlutverk Krúnuráðsins á eftirfarandi hátt:<ref group="aths.">Athugaðu að þessi þýðing byggir á enskri þýðingu á frumtextanum (sem er á khmer) og endurspeglar því hugsanlega ekki textann nákvæmlega.</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://policehumanrightsresources.org/content/uploads/dlm_uploads/2017/03/Constitution.pdf?x80005|titill=The Constitution of the Kingdom of Cambodia|höfundur=Constitutional Council|útgefandi=Police and Human Rights Resources|mánuður=mars|ár=2010|mánuðurskoðað=nóvember|árskoðað=2026|tungumál=en|bls=5–6}}</ref>
{{Tilvitnun|'''13. grein'''
Innan tímabils sem fer ekki fram úr sjö dögum skal nýr konungur Kambódíu kjörinn af Krúnuráðinu.
<br>Í skipan Krúnuráðsins skulu eiga sæti:
* Forseti öldungadeildarinnar
* Forseti þjóðþingsins
* Forsætisráðherrann
* Æðstu leiðtogarnir trúarreglanna tveggja, Mahanikaya og Dhammayutikanikaya
* Fyrsti og annar varaforseti öldungadeildarinnar
* Fyrsti og annar varaforseti þjóðþingsins
Skipulag og starfsemi Krúnuráðsins skal ákveðin með lögum.
'''14. grein'''
Konungur Kambódíu skal vera meðlimur konungsfjölskyldunnar, að minnsta kosti 30 ára gamall og afkomandi Ang Duong konungs eða Norodom konungs eða líka Sisowath konungs.<br>Áður en konungur tekur við völdum skall hann vinna eið í samræmi við ákvæði í 4. viðauka.|Stjórnskipunarráð Kambódíu}}
Þann [[24. september]] [[1993]] endurkjörði Krúnuráðið fyrrverandi konunginn [[Norodom Sihanouk]].<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/1792609?iabr=on|titill=Sihanouk prins tekur að nýju við konungdómi|útgefandi=Morgunblaðið|mánuður=september|ár=1993|mánuðurskoðað=nóvember|árskoðað=2026|ritstjóri=Reuters|bls=19|vefsíða=tímarit.is}}</ref> Þann [[14. október]] [[2004]], í kjölfar afsagnar Sihanouks, kaus Krúnuráðið [[Norodom Sihamoni]].<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/3611612?iabr=on|titill=Stjórnaði áður dansflokki í París|útgefandi=Morgunblaðið|mánuður=október|ár=2004|mánuðurskoðað=nóvember|árskoðað=2026|ritstjóri=Agence France-Presse|bls=18|vefsíða=tímarit.is}}</ref>
== Neðanmálsgreinar ==
<references group="aths." />
== Tilvísanir ==
<references />
[[Flokkur:Kambódía]]
[[Flokkur:Konungar Kambódíu]]
fm667yqtlpolqdyhazm1njui3je43gq
1986956
1986954
2026-11-13T01:33:17Z
Ow! That Hurts!
106527
1986956
wikitext
text/x-wiki
[[Mynd:Royal arms of Cambodia.svg|thumb|Konungsskjaldarmerki Kambódíu]]
'''Sérstakt krúnuráð Kambódíu'''<ref group="aths.">[[Kambódíska]]: ក្រុមប្រឹក្សារាជបល្ល័ង្ក /krom prəksaː riəceaʔɓallaŋ/; bókstaflega ''Konunglegt ráð krúnunnar''.</ref> er níu manna ráð sem velur konung [[Kambódía|Konungsríkisins Kambódíu]] innan níu daga frá láti eða afsögn fyrirrennara hans.
== Saga ==
Stjórnarskrá Kambódíu frá 1993 skilgreinir hlutverk Krúnuráðsins á eftirfarandi hátt:<ref group="aths.">Athugaðu að þessi þýðing byggir á enskri þýðingu á frumtextanum (sem er á khmer) og endurspeglar því hugsanlega ekki textann nákvæmlega.</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://policehumanrightsresources.org/content/uploads/dlm_uploads/2017/03/Constitution.pdf?x80005|titill=The Constitution of the Kingdom of Cambodia|höfundur=Constitutional Council|útgefandi=Police and Human Rights Resources|mánuður=mars|ár=2010|mánuðurskoðað=nóvember|árskoðað=2026|tungumál=en|bls=5–6}}</ref>
{{Tilvitnun|'''13. grein'''<br>Innan tímabils sem fer ekki fram úr sjö dögum skal nýr konungur Kambódíu kjörinn af Krúnuráðinu.<br>Í skipan Krúnuráðsins skulu eiga sæti:
* Forseti öldungadeildarinnar
* Forseti þjóðþingsins
* Forsætisráðherrann
* Æðstu leiðtogarnir trúarreglanna tveggja, Mahanikaya og Dhammayutikanikaya
* Fyrsti og annar varaforseti öldungadeildarinnar
* Fyrsti og annar varaforseti þjóðþingsins
Skipulag og starfsemi Krúnuráðsins skal ákveðin með lögum.
<br>'''14. grein'''<br>Konungur Kambódíu skal vera meðlimur konungsfjölskyldunnar, að minnsta kosti 30 ára gamall og afkomandi Ang Duong konungs eða Norodom konungs eða líka Sisowath konungs.<br>Áður en konungur tekur við völdum skall hann vinna eið í samræmi við ákvæði í 4. viðauka.|Stjórnskipunarráð Kambódíu}}
Þann [[24. september]] [[1993]] endurkjörði Krúnuráðið fyrrverandi konunginn [[Norodom Sihanouk]].<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/1792609?iabr=on|titill=Sihanouk prins tekur að nýju við konungdómi|útgefandi=Morgunblaðið|mánuður=september|ár=1993|mánuðurskoðað=nóvember|árskoðað=2026|ritstjóri=Reuters|bls=19|vefsíða=tímarit.is}}</ref> Þann [[14. október]] [[2004]], í kjölfar afsagnar Sihanouks, kaus Krúnuráðið [[Norodom Sihamoni]].<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/3611612?iabr=on|titill=Stjórnaði áður dansflokki í París|útgefandi=Morgunblaðið|mánuður=október|ár=2004|mánuðurskoðað=nóvember|árskoðað=2026|ritstjóri=Agence France-Presse|bls=18|vefsíða=tímarit.is}}</ref>
== Neðanmálsgreinar ==
<references group="aths." />
== Tilvísanir ==
<references />
[[Flokkur:Kambódía]]
[[Flokkur:Konungar Kambódíu]]
czk3qw222vbxn2s4nt9vsr0pangfxqr
1986957
1986956
2026-11-13T01:33:37Z
Ow! That Hurts!
106527
1986957
wikitext
text/x-wiki
[[Mynd:Royal arms of Cambodia.svg|thumb|Konungsskjaldarmerki Kambódíu]]
'''Sérstakt krúnuráð Kambódíu'''<ref group="aths.">[[Kambódíska]]: ក្រុមប្រឹក្សារាជបល្ល័ង្ក /krom prəksaː riəceaʔɓallaŋ/; bókstaflega ''Konunglegt ráð krúnunnar''.</ref> er níu manna ráð sem velur konung [[Kambódía|Konungsríkisins Kambódíu]] innan níu daga frá láti eða afsögn fyrirrennara hans.
== Saga ==
Stjórnarskrá Kambódíu frá 1993 skilgreinir hlutverk Krúnuráðsins á eftirfarandi hátt:<ref group="aths.">Athugaðu að þessi þýðing byggir á enskri þýðingu á frumtextanum (sem er á khmer) og endurspeglar því hugsanlega ekki textann nákvæmlega.</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://policehumanrightsresources.org/content/uploads/dlm_uploads/2017/03/Constitution.pdf?x80005|titill=The Constitution of the Kingdom of Cambodia|höfundur=Constitutional Council|útgefandi=Police and Human Rights Resources|mánuður=mars|ár=2010|mánuðurskoðað=nóvember|árskoðað=2026|tungumál=en|bls=5–6}}</ref>
{{Tilvitnun|'''13. grein'''<br>Innan tímabils sem fer ekki fram úr sjö dögum skal nýr konungur Kambódíu kjörinn af Krúnuráðinu.<br>Í skipan Krúnuráðsins skulu eiga sæti:
* Forseti öldungadeildarinnar
* Forseti þjóðþingsins
* Forsætisráðherrann
* Æðstu leiðtogarnir trúarreglanna tveggja, Mahanikaya og Dhammayutikanikaya
* Fyrsti og annar varaforseti öldungadeildarinnar
* Fyrsti og annar varaforseti þjóðþingsins
Skipulag og starfsemi Krúnuráðsins skal ákveðin með lögum.
'''14. grein'''<br>Konungur Kambódíu skal vera meðlimur konungsfjölskyldunnar, að minnsta kosti 30 ára gamall og afkomandi Ang Duong konungs eða Norodom konungs eða líka Sisowath konungs.<br>Áður en konungur tekur við völdum skall hann vinna eið í samræmi við ákvæði í 4. viðauka.|Stjórnskipunarráð Kambódíu}}
Þann [[24. september]] [[1993]] endurkjörði Krúnuráðið fyrrverandi konunginn [[Norodom Sihanouk]].<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/1792609?iabr=on|titill=Sihanouk prins tekur að nýju við konungdómi|útgefandi=Morgunblaðið|mánuður=september|ár=1993|mánuðurskoðað=nóvember|árskoðað=2026|ritstjóri=Reuters|bls=19|vefsíða=tímarit.is}}</ref> Þann [[14. október]] [[2004]], í kjölfar afsagnar Sihanouks, kaus Krúnuráðið [[Norodom Sihamoni]].<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/3611612?iabr=on|titill=Stjórnaði áður dansflokki í París|útgefandi=Morgunblaðið|mánuður=október|ár=2004|mánuðurskoðað=nóvember|árskoðað=2026|ritstjóri=Agence France-Presse|bls=18|vefsíða=tímarit.is}}</ref>
== Neðanmálsgreinar ==
<references group="aths." />
== Tilvísanir ==
<references />
[[Flokkur:Kambódía]]
[[Flokkur:Konungar Kambódíu]]
bfsd3hei58fwn3r6aj26pvufa2nd6xs
Spjall:FM 957
1
193438
1986983
2026-11-13T07:38:14Z
Tyrrokk2016
116985
Nýr hluti: /* hvað er númerið hjá fm957 */
1986983
wikitext
text/x-wiki
== hvað er númerið hjá fm957 ==
hvað er númerið hjá fm957 [[Notandi:Tyrrokk2016|Tyrrokk2016]] ([[Notandaspjall:Tyrrokk2016|spjall]]) 13. nóvember 2026 kl. 07:38 (UTC)
3crbah2ffslmfhe21tct1x86zcndz68
Spjall:K100
1
193439
1986984
2026-11-13T07:39:41Z
Tyrrokk2016
116985
Nýr hluti: /* hvað er númerið hjá k100 */
1986984
wikitext
text/x-wiki
== hvað er númerið hjá k100 ==
hvað er númerið hjá k100 [[Notandi:Tyrrokk2016|Tyrrokk2016]] ([[Notandaspjall:Tyrrokk2016|spjall]]) 13. nóvember 2026 kl. 07:39 (UTC)
sjwb9t5cclwi7la5rzju1b29cvsv7cm
Enrico de Nicola
0
193440
1986996
2026-11-13T11:38:52Z
TKSnaevarr
53243
Tilvísun á [[Enrico De Nicola]]
1986996
wikitext
text/x-wiki
#TILVÍSUN[[Enrico De Nicola]]
6rks8tvsbutrip3gjasgs5oxeh72enf