Wikibækur iswikibooks https://is.wikibooks.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikibækur Wikibækurspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 8035 35153 2026-05-25T12:49:25Z Salvor 35 Bjó til síðu með „[http://Shttps://timarit.is/page/2319138?iabr=onjóvíti%20og%20sjóskrímsl.%20Eptir%20Benedikt%20Grondal.%20Tímarit%20Hins%20íslenzka%20bókmentafélags%201893 Sjóvíti og sjóskrímsl. Eptir Benedikt Grondal. Tímarit Hins íslenzka bókmentafélags 1893] (Í smíðum - Salvör maí 2026) Vér þekkjum allir sjóinn, þessa undursamlegu blæju, sem náttúra sveipar jörðina í, þennan guðlega töfradúk, sem enginn veit hvernig til er orðinn, sem ýmis...“ 35153 wikitext text/x-wiki [http://Shttps://timarit.is/page/2319138?iabr=onjóvíti%20og%20sjóskrímsl.%20Eptir%20Benedikt%20Grondal.%20Tímarit%20Hins%20íslenzka%20bókmentafélags%201893 Sjóvíti og sjóskrímsl. Eptir Benedikt Grondal. Tímarit Hins íslenzka bókmentafélags 1893] (Í smíðum - Salvör maí 2026) Vér þekkjum allir sjóinn, þessa undursamlegu blæju, sem náttúra sveipar jörðina í, þennan guðlega töfradúk, sem enginn veit hvernig til er orðinn, sem ýmist gengur í ógurlegum hvítfextum öldum, eða hann er eins og útþaninn og spegilsléttur flötur, þar sem náttúran lætur sólina draga á gullroðna purpuralinda og gljáandi silfurrákir — vér höfum séð hann rísa fyrir hamförum útsynníngsins, og vér höfum séð hann á kyrru sumarkveldi — það er kraptaverk, sem vér höfum alltaf fyrir augunum. Kvæði Byrons lávarðar um sjóinn, sem hann endar »Childe Harold« með, er eitt hið frægasta kvæði og hefir vakið undrun allra sem það hafa lesið. Grímur Thomsen hefir snúið því þannig á vort mál: Aflmikill stormur yfir hafið skríður, og rótar upp þeim aldna, gráa sjá; hvert eitt er fet hans dalur, djúpur, víður, en draungótt rísa milli fjöllin há, hann ryður veg, hvar enginn annar má, ósýnilegur meðan fram hann líður. Þó sýnilegur fótur sjóinn troði sitt í hið gamla horfið óðar fer, skapstórum og af bylgjum hráður voði búinn dauðlegu holdi sífellt er; en, ódauðlegi stormur, undan þér ólmt gnötrar baf, og hlýðir þínu boði. Það kvíðir fyrir komu hans og stynur, og kveinkar sér í dimmu sorgarhljóði; er bylur vex, þá brýzt það um og drynur, og beljar hvitu fram í ölduflóði, og eptir hann í ekkaþrungnum móði upp þrúngið, harmsogandi lengi dynur. En hvort þú æðir fram í ógnar veldi, eða þú bærist ekki, kyrr og rór, ertu þó ætíð eins, hinn mikilfeldi, almáttugs drottins spegill, blái sjór, sem sjálfur ert svo djúpur og svo stór, en umgjörðin þín grams og keisara veldi. Vér þurfum ekki að minna á það sem sjórinn hefir gleypt; hann er djúp dauðans, en hann er líka lífið og lífsins vegur: hann felur í sér björgina sem sjómaðurinn dregur, og hann er sá vegur fyrir samgaungurnar, sem ekki var lagður af manna höndum, og aldrei þarf að endurbæta. A hverju ári finnast ný dýr og nýjar jurtir, sem hvergi geta lifað nema í sjávardjúpinu, og er sjórinn þannig ótæmanleg uppspretta vísindanna, og eins mikill leikvöllur þjóðanna eins og þurlendið. En hið hvikula, bylgjandi eðli sjóarins hefir að ýmsu leyti gert öðruvísi áhrif á anda mannsins en landið. Af því hann er opt svo geigvænlegur, af því menn finna ósjálfrátt, að menn standa þar gagnvart óviðráðanlegum náttúrukrapti, sem menn geta notið þegar hann er ljúfur og vær, en getur færst í þann ham sem enginn fær móti staðið: þá hefir sjórinn frá aldaöðli vakið geig og hvumleiðar tilfinníngar hjá sjómönnum og æst ímyndunaraflið svo að það hefir framleitt ýmsar furðusjónir, sem hvergi eiga sér stað í rauninni. Því þó að vér vitum, að sjórinn er fullur af lífi, þó að vér vitum, að hann er ómælilegt leiksvið fyrir óteljandi tegundir dýra, þá er hafið opt og tíðum óttalegt, þegar svo ber undir, eins og allir vita; það er eins og ógurleg og bylgjandi eyðimörk, storm-æstur undrahjúpur, þar sem dauðinn rís og ríður á hverri báru, og æsir ímyndunaraflið, sem raunar er sterkara hjá ómenntuðum mönnum en þeim, sem hin svo nefnda »menntun« hefir kúgað allt þess konar úr, en ekki getað bætt upp með neinu öðru en peníngum og óhófi. Þess vegna eru líka til svo margar sögur um sjódrauga og ýms undur, sem sjómenn hafa trúað og trúa enn í dag. Í útlöndum er er ekki minna en hér um slíkar sögur. Meðal annars má minna á eina sögu, sem lengi hefir gengið milli manna og jafnvel orðið stórskáldum að yrkisefni, hún heitir »náskipið« eða »sá fljúgandi Hollendíngur«, og er raunar farið með hana á ýmsan hátt. Svo er sagt, að skipherra nokkur í Hollandi, Vanderdecken að nafni, hafi ætlað suður fyrir Affríku til Indlands; hann átti heima í Amsterdam og laglegan búgarð fyrir utan borgina; áður en hann hélt af stað, hét kona hans að allt skyldi vera prýtt og málað er hann kæmi aptur. Skipstjórinn hélt af stað, en er hann var kom inn suður á móts við Góðrarvonarhöfða, þá hreppti hann ofsaveður og komst ekki fyrir höfðann, en vildi með engu móti leggja skipinu inn i neina vík og bíða þar byrjar. Þarna var hann um hríð að sigla fram og aptur, til þess að hrekjast ekki lángt úr leið; þá kom eitt skip svo nærri honum að kalla mátti til hans, og var hann spurður, því hann héldi ekki inn í víkina; en hann svaraði því, að fjandinn skyldi eiga sig ef hann nokkurntíma legði inn á víkina, þótt hann ætti að svamla hér til dómsdags. Síðan hefir hann alltaf verið þar á flakki með skipið, og þóttust margir hafa séð hann, en aldrei nema í myrkviðris roki; þá lætur hann setja út bát og ná í skip, ef það fer þar fram hjá; fölur maður og sjóvotur klifrar upp á skipið, og hefir bréf í hendinni, og biður um að koma þeim til Amsterdam, en enginn þorir að taka við þeim; þá spyr sjódraugurinn um ýmsar götur i borginni og um fólkið sem þar eigi heima, en honum er svarað, að fólkið sé dáið og búið að rifa götuna fyrir meir en hundrað árum; þá fer maðurinn að gráta og kveina, að þeir skuli aldrei geta fengið að sjá fósturjörðu sína; en þegar enginn vill taka við bréfunum, þá leggur hann þau á þilfarið og lætur járnstykki ofan á til þess að þau ekki fjúki — síðan fer hann í bátinn; en allir á skipinu sjá náskipið álengdar, þegar leiptrin ljóma snöggvast í þrumuveðrinu og ósköpunum. Enginn þorði að snerta bréfin, en þá vildi svo til að járnstykkið rann af bréfunum, þegar skipið hjó fram í sjóinn, en bréfin fuku víðsvegar út í loptið. Skömmu eptir slotaði veðrinu og birti upp, og kváðu hásetar það því að þakka að bréfin hefði farið, en í það skipti sást ekki tramar til náskipsins. Þetta er aðal-gángurinn í sögunni; en annars er hún sögð með ýmsu móti. — Trúin á sjóskrímsl var orsök til dauða Þorleifs Bjarnarsonar Jórsalafara; svo segir um þetta í Hirðstjóra-annál :* »Barna Bjarnar og Solveigar er tveggja sérdeilis getið, nefnilega Þorleifs júngkæra og áður nefndrar Kristínar. Kristín var lengi vanheil og lá í rekkju. Þorleifur bróðir hennar vildi gipta sig norður í Eyjafirði. Um veturinn hugðist Þorleifur að ríða norður og hafði hesta sína í eldi á Melgraseyri og Hamri, en ætlaði að fara þángað á skipi með sveinum sínum. Sama dag sem hann skyldi reisa, gekk hann til hvílu systur sinnar að kveðja hana; var hún þá mjög þúnglega haldin. Hann sagði þá til hennar: »Yiltu nú trúa draumum þínum, systir, að þú munir lifa mig?« »Ætlað hef eg það, bróðir minn, inn til þessa, en nú má guð ráða, hvort við sjáumst meir«. Hér við arð hann glaður, bauð henni góðar nætur og gekk til skips með förunauta sína; en þann sama dag drukknaði Þorleifur og þeir allir. Hinum megin fjarðarins bar svo við, að förukona nokkur fór með sjónum frá Hamri út að Melgraseyri. Hún sá einhverja nýbreytni á steini eður skeri skamt frá landi, og þagði þar yfir allt til kvelds; þá kom upp fyrir henni: »Hvað mun skrímslið fagra hafa gert af sér,sem ég sá steininum í dag? Það var fagurrautt með vænumannsáliti og gullbaug á hverjum fíngri. Það benti með hendinni, en eg skildi ekki, hvað það sagði, fyrir hræðslu sakir«. Sem fólkið þetta heyrði, brá því mjög við, grunaði um júngkæran, fór til og fann hann dauðan. Þessi gamla kerlíng hefir þá verið í hinu sama hugarástandi sem menn voru í fyrir mörgum öldum, meðan þjóðirnar voru á æskuskeiði og engin menntuð hugsan náði til að stjórna ímyndunaraflinu. Vér vitum at mörgum fornum ritum, að menn þegar í elztu fornöld ímynduðu sér alla náttúruna fulla af goðmögnum og kynjaverum, ekki einúngis í manns mynd, heldur í ótal öðrum forynjumyndum og það ekki sízt í sjávardjúpinu. Samt vissu sumir menntaðir menn að þetta var ímyndun ein; Plínius segir að ruglaðir menn (confusi) trúi á þessar skrípamyndir (monstrificae effigies) í sjónum. Eptir því sem Grikkir trúðu, voru til ótal sjávardísir, og þekkjum vér nöfn margra þeirra; allar þessar fögru dísir voru undir yfirráðum Poseidóns (Neptúnusar,) sem átti heima í dýrðlegum sal í sjávardjúpinu, skínandi af gulli og gliti eins og Glitnir (II. XIII. 20—22. Hesiod. Theog. 933). í fornum kveðskap vorum er kvennmaðurinn kenndur við sjó, sjálfsagt beinlínis, þó að í Laufáseddu standi: »En því er rétt að kenna konu við sjó eðr hönd, at þat á heiti saman ok eign konunnar, svo sem hönd heitir mund, ok svo heimanfylgiu hennar. Sær heitir mar ok svo ver; mar heitir ok hestr, og því má kenna til sjóar karla ok konur;« enda kemur þetta opt fyrir, að kona er kend til sjóar eingaungu, hvernig sem þeir nú hafa hugsað sér þetta samband. Í norrænni goðafræði er eiginlega enginn verulegur sjávarguð í líkíngu við Poseidón Grikkja, því að Ægir, Njörður og Mlmir eru allir sjóarguðir,en Njörður einn talinn með Ásum. Ægir var raunar sjóar- guð og átti Rán fyrir konu, en þau áttu níu dætur, sjóardísir, sem eru öldurnar, eins og hér segir: ''Dröfn'' skylr stál þar er stafni straumfylgin þvær ''Bylgja'', ''Hefring'' brestr, en hristir ''Himinglæva'' mar sævar. ''Hrönn'' dregr grönn úr grunni. gadd svelr ''Blóðughadda'', elg venr ''Uðr'' ok ''Kólga'' egghúfs við glym ''Dúfu''. Miðgarðsormur er hin mikilfengasta forynja í sjávardjúpinu: eptir því sem edda segir, þá var hann eitt af börnum þeim er Loki gat við Angurboðu, en guðirnir köstuðu honum í hinn djúpa sjá; hann heitir og Jórmungandur og liggur um lönd öll; en Miðgarðsormur er í rauninni sjálfur sjórinn, og virðist þetta benda til þess að menn hér á Norðurlöndum hafi haft áþekka ímyndun og Grikkir, að jörðin væri krínglóttur flötur, sem ormurinn (o:sjórinn) lægi í kríngum. Að Miðgarðsormur hafi átt að tákna sjóinn, virðist auðsætt at því, að í Ragnarökkri á hann einmitt í höggi við Þór, en Þórr var þrumuguð og þess vegna eldguð, og eru hér tvær gagnstæðar höfuðskepnur, eldurinn og vatnið, látnar eigast við. Það er auðséð á kvæðum fornskálda, að menn hafa trúað að Miðgarðsormurinn væri til, svo það er ekki tilbúníngur Snorra eða seinni manna, en annars imynduðu menn sér ýmsar voðalegar skepnur í hafinu, og kemur það fram í sögum. Til eru ýmsar sögur um »hinn mikla sjóorm«, eitthvert ógurlegt ormvaxið kvikindi, sem sjómenn þykjast stundum hafa séð, en hvort þetta er á einhverjum huldum brautum komið frá hugmyndinni um Miðgarðsorm eða ekki, verður ekki séð, eða þá frá »Leviathan«, sem ritníngiu getur um. Þessi hugmynd um sjóorminn hefur gengið meðal sjómanna um lángan tíma, og hámenntaðir menn hafa verið svo sannfærðir um þessar sjónir, að þeir hafa gert myndir þeirra eptir eigin augnasjón. Sagnirnar um sjóorminn frá seinni öldum eru ekki mjög úngar. Hans Egede, sem var trúboði á Grænlandi og merkasti maður, segist hafa séð sjóskrímsl eða sjóorm fyrir sunnan Grænland 6. júlí 1734, og hefir hann látið mynda þetta eins og orm að aptan, en með lángri trjónu og nokkurs konar kraga eða eins og stórum eyruggum. Svo hafa sögurnar allt til skamms tíma gengið viðstöðulaust meðal sjómanna af öllum þjóðum. Árið 1808 rak einhver ófreskja upp á Orkneyjum, 56 fet á lengd og 12 fet að ummáli, og var makki eða kambur á bakinu. í Ameriku hefir mikið gengið á með þessar sögur eins og annað; svo var 1817 í höfninni viðGlocester íMassachusetts; þótti svo mikið bera á þessu, að náttúrufræðisfélagið í Boston safnaði vitnisburðum frá 40 manns, sem allir þóttust hafa séð sjóskrímslíð ekki lengra á burtu en í skotmáli, og var sagt um 80—90 feta að lengd. Skömmu síðar kom þar upp beinagrind, sem sögð var úr úngum sjóormi, og var þá þessu gefið vfsindalegt nafn og kallað »Scoliophis Atlantica« — allt saman tómt rugl, og stendur ekki í nokkurri vísindalegri bók. En menn láta ekki svo fljótt undan. Árið 1848 var M’Ouhac yfirforíngi á herskipi því, er Dædalus hét, á sjónum milli Elínareyjar og Góðrarvonarhöfða, og þá sá hann sjóorminn í tuttugu mínútur ásamt öllum undirforíngjum á skipinu. Þeim virtist höfuðið ná tvær álnir upp úr sjó, en skrokkurinn liggja endilángur á sjónum, og ætluðu hann um 30 álnir að lengd; þegar ormurinn gapti, þá mupaj8omj98t3d9rareh1ncba6cqq6d 35154 35153 2026-05-25T12:57:07Z Salvor 35 35154 wikitext text/x-wiki [http://Shttps://timarit.is/page/2319138?iabr=onjóvíti%20og%20sjóskrímsl.%20Eptir%20Benedikt%20Grondal.%20Tímarit%20Hins%20íslenzka%20bókmentafélags%201893 Sjóvíti og sjóskrímsl. Eptir Benedikt Grondal. Tímarit Hins íslenzka bókmentafélags 1893] (Í smíðum - Salvör maí 2026) Vér þekkjum allir sjóinn, þessa undursamlegu blæju, sem náttúra sveipar jörðina í, þennan guðlega töfradúk, sem enginn veit hvernig til er orðinn, sem ýmist gengur í ógurlegum hvítfextum öldum, eða hann er eins og útþaninn og spegilsléttur flötur, þar sem náttúran lætur sólina draga á gullroðna purpuralinda og gljáandi silfurrákir — vér höfum séð hann rísa fyrir hamförum útsynníngsins, og vér höfum séð hann á kyrru sumarkveldi — það er kraptaverk, sem vér höfum alltaf fyrir augunum. Kvæði Byrons lávarðar um sjóinn, sem hann endar »Childe Harold« með, er eitt hið frægasta kvæði og hefir vakið undrun allra sem það hafa lesið. Grímur Thomsen hefir snúið því þannig á vort mál: Aflmikill stormur yfir hafið skríður, og rótar upp þeim aldna, gráa sjá; hvert eitt er fet hans dalur, djúpur, víður, en draungótt rísa milli fjöllin há, hann ryður veg, hvar enginn annar má, ósýnilegur meðan fram hann líður. Þó sýnilegur fótur sjóinn troði sitt í hið gamla horfið óðar fer, skapstórum og af bylgjum hráður voði búinn dauðlegu holdi sífellt er; en, ódauðlegi stormur, undan þér ólmt gnötrar baf, og hlýðir þínu boði. Það kvíðir fyrir komu hans og stynur, og kveinkar sér í dimmu sorgarhljóði; er bylur vex, þá brýzt það um og drynur, og beljar hvitu fram í ölduflóði, og eptir hann í ekkaþrungnum móði upp þrúngið, harmsogandi lengi dynur. En hvort þú æðir fram í ógnar veldi, eða þú bærist ekki, kyrr og rór, ertu þó ætíð eins, hinn mikilfeldi, almáttugs drottins spegill, blái sjór, sem sjálfur ert svo djúpur og svo stór, en umgjörðin þín grams og keisara veldi. Vér þurfum ekki að minna á það sem sjórinn hefir gleypt; hann er djúp dauðans, en hann er líka lífið og lífsins vegur: hann felur í sér björgina sem sjómaðurinn dregur, og hann er sá vegur fyrir samgaungurnar, sem ekki var lagður af manna höndum, og aldrei þarf að endurbæta. A hverju ári finnast ný dýr og nýjar jurtir, sem hvergi geta lifað nema í sjávardjúpinu, og er sjórinn þannig ótæmanleg uppspretta vísindanna, og eins mikill leikvöllur þjóðanna eins og þurlendið. En hið hvikula, bylgjandi eðli sjóarins hefir að ýmsu leyti gert öðruvísi áhrif á anda mannsins en landið. Af því hann er opt svo geigvænlegur, af því menn finna ósjálfrátt, að menn standa þar gagnvart óviðráðanlegum náttúrukrapti, sem menn geta notið þegar hann er ljúfur og vær, en getur færst í þann ham sem enginn fær móti staðið: þá hefir sjórinn frá aldaöðli vakið geig og hvumleiðar tilfinníngar hjá sjómönnum og æst ímyndunaraflið svo að það hefir framleitt ýmsar furðusjónir, sem hvergi eiga sér stað í rauninni. Því þó að vér vitum, að sjórinn er fullur af lífi, þó að vér vitum, að hann er ómælilegt leiksvið fyrir óteljandi tegundir dýra, þá er hafið opt og tíðum óttalegt, þegar svo ber undir, eins og allir vita; það er eins og ógurleg og bylgjandi eyðimörk, storm-æstur undrahjúpur, þar sem dauðinn rís og ríður á hverri báru, og æsir ímyndunaraflið, sem raunar er sterkara hjá ómenntuðum mönnum en þeim, sem hin svo nefnda »menntun« hefir kúgað allt þess konar úr, en ekki getað bætt upp með neinu öðru en peníngum og óhófi. Þess vegna eru líka til svo margar sögur um sjódrauga og ýms undur, sem sjómenn hafa trúað og trúa enn í dag. Í útlöndum er er ekki minna en hér um slíkar sögur. Meðal annars má minna á eina sögu, sem lengi hefir gengið milli manna og jafnvel orðið stórskáldum að yrkisefni, hún heitir »náskipið« eða »sá fljúgandi Hollendíngur«, og er raunar farið með hana á ýmsan hátt. Svo er sagt, að skipherra nokkur í Hollandi, Vanderdecken að nafni, hafi ætlað suður fyrir Affríku til Indlands; hann átti heima í Amsterdam og laglegan búgarð fyrir utan borgina; áður en hann hélt af stað, hét kona hans að allt skyldi vera prýtt og málað er hann kæmi aptur. Skipstjórinn hélt af stað, en er hann var kom inn suður á móts við Góðrarvonarhöfða, þá hreppti hann ofsaveður og komst ekki fyrir höfðann, en vildi með engu móti leggja skipinu inn i neina vík og bíða þar byrjar. Þarna var hann um hríð að sigla fram og aptur, til þess að hrekjast ekki lángt úr leið; þá kom eitt skip svo nærri honum að kalla mátti til hans, og var hann spurður, því hann héldi ekki inn í víkina; en hann svaraði því, að fjandinn skyldi eiga sig ef hann nokkurntíma legði inn á víkina, þótt hann ætti að svamla hér til dómsdags. Síðan hefir hann alltaf verið þar á flakki með skipið, og þóttust margir hafa séð hann, en aldrei nema í myrkviðris roki; þá lætur hann setja út bát og ná í skip, ef það fer þar fram hjá; fölur maður og sjóvotur klifrar upp á skipið, og hefir bréf í hendinni, og biður um að koma þeim til Amsterdam, en enginn þorir að taka við þeim; þá spyr sjódraugurinn um ýmsar götur i borginni og um fólkið sem þar eigi heima, en honum er svarað, að fólkið sé dáið og búið að rifa götuna fyrir meir en hundrað árum; þá fer maðurinn að gráta og kveina, að þeir skuli aldrei geta fengið að sjá fósturjörðu sína; en þegar enginn vill taka við bréfunum, þá leggur hann þau á þilfarið og lætur járnstykki ofan á til þess að þau ekki fjúki — síðan fer hann í bátinn; en allir á skipinu sjá náskipið álengdar, þegar leiptrin ljóma snöggvast í þrumuveðrinu og ósköpunum. Enginn þorði að snerta bréfin, en þá vildi svo til að járnstykkið rann af bréfunum, þegar skipið hjó fram í sjóinn, en bréfin fuku víðsvegar út í loptið. Skömmu eptir slotaði veðrinu og birti upp, og kváðu hásetar það því að þakka að bréfin hefði farið, en í það skipti sást ekki tramar til náskipsins. Þetta er aðal-gángurinn í sögunni; en annars er hún sögð með ýmsu móti. — Trúin á sjóskrímsl var orsök til dauða Þorleifs Bjarnarsonar Jórsalafara; svo segir um þetta í Hirðstjóra-annál :* »Barna Bjarnar og Solveigar er tveggja sérdeilis getið, nefnilega Þorleifs júngkæra og áður nefndrar Kristínar. Kristín var lengi vanheil og lá í rekkju. Þorleifur bróðir hennar vildi gipta sig norður í Eyjafirði. Um veturinn hugðist Þorleifur að ríða norður og hafði hesta sína í eldi á Melgraseyri og Hamri, en ætlaði að fara þángað á skipi með sveinum sínum. Sama dag sem hann skyldi reisa, gekk hann til hvílu systur sinnar að kveðja hana; var hún þá mjög þúnglega haldin. Hann sagði þá til hennar: »Yiltu nú trúa draumum þínum, systir, að þú munir lifa mig?« »Ætlað hef eg það, bróðir minn, inn til þessa, en nú má guð ráða, hvort við sjáumst meir«. Hér við arð hann glaður, bauð henni góðar nætur og gekk til skips með förunauta sína; en þann sama dag drukknaði Þorleifur og þeir allir. Hinum megin fjarðarins bar svo við, að förukona nokkur fór með sjónum frá Hamri út að Melgraseyri. Hún sá einhverja nýbreytni á steini eður skeri skamt frá landi, og þagði þar yfir allt til kvelds; þá kom upp fyrir henni: »Hvað mun skrímslið fagra hafa gert af sér,sem ég sá steininum í dag? Það var fagurrautt með vænumannsáliti og gullbaug á hverjum fíngri. Það benti með hendinni, en eg skildi ekki, hvað það sagði, fyrir hræðslu sakir«. Sem fólkið þetta heyrði, brá því mjög við, grunaði um júngkæran, fór til og fann hann dauðan. Þessi gamla kerlíng hefir þá verið í hinu sama hugarástandi sem menn voru í fyrir mörgum öldum, meðan þjóðirnar voru á æskuskeiði og engin menntuð hugsan náði til að stjórna ímyndunaraflinu. Vér vitum at mörgum fornum ritum, að menn þegar í elztu fornöld ímynduðu sér alla náttúruna fulla af goðmögnum og kynjaverum, ekki einúngis í manns mynd, heldur í ótal öðrum forynjumyndum og það ekki sízt í sjávardjúpinu. Samt vissu sumir menntaðir menn að þetta var ímyndun ein; Plínius segir að ruglaðir menn (confusi) trúi á þessar skrípamyndir (monstrificae effigies) í sjónum. Eptir því sem Grikkir trúðu, voru til ótal sjávardísir, og þekkjum vér nöfn margra þeirra; allar þessar fögru dísir voru undir yfirráðum Poseidóns (Neptúnusar,) sem átti heima í dýrðlegum sal í sjávardjúpinu, skínandi af gulli og gliti eins og Glitnir (II. XIII. 20—22. Hesiod. Theog. 933). í fornum kveðskap vorum er kvennmaðurinn kenndur við sjó, sjálfsagt beinlínis, þó að í Laufáseddu standi: »En því er rétt að kenna konu við sjó eðr hönd, at þat á heiti saman ok eign konunnar, svo sem hönd heitir mund, ok svo heimanfylgiu hennar. Sær heitir mar ok svo ver; mar heitir ok hestr, og því má kenna til sjóar karla ok konur;« enda kemur þetta opt fyrir, að kona er kend til sjóar eingaungu, hvernig sem þeir nú hafa hugsað sér þetta samband. Í norrænni goðafræði er eiginlega enginn verulegur sjávarguð í líkíngu við Poseidón Grikkja, því að Ægir, Njörður og Mlmir eru allir sjóarguðir,en Njörður einn talinn með Ásum. Ægir var raunar sjóar- guð og átti Rán fyrir konu, en þau áttu níu dætur, sjóardísir, sem eru öldurnar, eins og hér segir: ''Dröfn'' skylr stál þar er stafni straumfylgin þvær ''Bylgja'', ''Hefring'' brestr, en hristir ''Himinglæva'' mar sævar. ''Hrönn'' dregr grönn úr grunni. gadd svelr ''Blóðughadda'', elg venr ''Uðr'' ok ''Kólga'' egghúfs við glym ''Dúfu''. Miðgarðsormur er hin mikilfengasta forynja í sjávardjúpinu: eptir því sem edda segir, þá var hann eitt af börnum þeim er Loki gat við Angurboðu, en guðirnir köstuðu honum í hinn djúpa sjá; hann heitir og Jórmungandur og liggur um lönd öll; en Miðgarðsormur er í rauninni sjálfur sjórinn, og virðist þetta benda til þess að menn hér á Norðurlöndum hafi haft áþekka ímyndun og Grikkir, að jörðin væri krínglóttur flötur, sem ormurinn (o:sjórinn) lægi í kríngum. Að Miðgarðsormur hafi átt að tákna sjóinn, virðist auðsætt at því, að í Ragnarökkri á hann einmitt í höggi við Þór, en Þórr var þrumuguð og þess vegna eldguð, og eru hér tvær gagnstæðar höfuðskepnur, eldurinn og vatnið, látnar eigast við. Það er auðséð á kvæðum fornskálda, að menn hafa trúað að Miðgarðsormurinn væri til, svo það er ekki tilbúníngur Snorra eða seinni manna, en annars imynduðu menn sér ýmsar voðalegar skepnur í hafinu, og kemur það fram í sögum. Til eru ýmsar sögur um »hinn mikla sjóorm«, eitthvert ógurlegt ormvaxið kvikindi, sem sjómenn þykjast stundum hafa séð, en hvort þetta er á einhverjum huldum brautum komið frá hugmyndinni um Miðgarðsorm eða ekki, verður ekki séð, eða þá frá »Leviathan«, sem ritníngiu getur um. Þessi hugmynd um sjóorminn hefur gengið meðal sjómanna um lángan tíma, og hámenntaðir menn hafa verið svo sannfærðir um þessar sjónir, að þeir hafa gert myndir þeirra eptir eigin augnasjón. Sagnirnar um sjóorminn frá seinni öldum eru ekki mjög úngar. Hans Egede, sem var trúboði á Grænlandi og merkasti maður, segist hafa séð sjóskrímsl eða sjóorm fyrir sunnan Grænland 6. júlí 1734, og hefir hann látið mynda þetta eins og orm að aptan, en með lángri trjónu og nokkurs konar kraga eða eins og stórum eyruggum. Svo hafa sögurnar allt til skamms tíma gengið viðstöðulaust meðal sjómanna af öllum þjóðum. Árið 1808 rak einhver ófreskja upp á Orkneyjum, 56 fet á lengd og 12 fet að ummáli, og var makki eða kambur á bakinu. í Ameriku hefir mikið gengið á með þessar sögur eins og annað; svo var 1817 í höfninni viðGlocester íMassachusetts; þótti svo mikið bera á þessu, að náttúrufræðisfélagið í Boston safnaði vitnisburðum frá 40 manns, sem allir þóttust hafa séð sjóskrímslíð ekki lengra á burtu en í skotmáli, og var sagt um 80—90 feta að lengd. Skömmu síðar kom þar upp beinagrind, sem sögð var úr úngum sjóormi, og var þá þessu gefið vfsindalegt nafn og kallað »Scoliophis Atlantica« — allt saman tómt rugl, og stendur ekki í nokkurri vísindalegri bók. En menn láta ekki svo fljótt undan. Árið 1848 var M’Ouhac yfirforíngi á herskipi því, er Dædalus hét, á sjónum milli Elínareyjar og Góðrarvonarhöfða, og þá sá hann sjóorminn í tuttugu mínútur ásamt öllum undirforíngjum á skipinu. Þeim virtist höfuðið ná tvær álnir upp úr sjó, en skrokkurinn liggja endilángur á sjónum, og ætluðu hann um 30 álnir að lengd; þegar ormurinn gapti, þá hefði maður getað staðið upp réttur í gininu. Ormurinn var dökkbrúnn, að lit gulhvítur áhálsinum, og með eitthvað eins og makka. Yfirforínginn sendi ensku herflotastjórninni skýrslu um þetta, og sagðist ábyrgjast að hún værí sönn. — Sama ár sá Henderson, skipstjóri á amerísku skipi, Daphne, einnig sjóorm nokkuð fyrir sunnan miðjarðarlínuna, og var skotið á hann með járnarusli, en þá flýði hann. Árið 1856, hinn 6. Júlí, sá Tremearne, skipstjóri á »Princess«, eitthvað á sjónum nokkuð undan Góðrarvonarhöfða, og var svipað tré, en þeir héldu það sjóorminn og skutu á hann; þeir þóttust sjá eins og sex upprétta ugga á bakinu á honum. Enn fremur þóttust menn sjá sjóorminn i Tafelbai við Góðrarvonarhöfða í Febrúar 1857; Dr. Biccard og margt annað fólk sá þá orminn og var skotið á hann, en hann stakk sér undan skotinu. Menn ætluðu hann mundi vera um hundrað álnir á lengd. Líklega heflr þetta ekki verið annað en risavaxin sæjurt, þvi í suðurhöfum vex sú þangtegund, er Macrocystis heitir hjá vísindamönnum; hún er með stórum blöðrum eins og belgjaþang, svo stórum, að otrar liggja opt á blöðrunum og hvíla sig; þessi sjóplanta verður meir en þrjú eða fjögur hundruð álna að lengd, og leggirnir flækjast og snúast saman af hreifingu sjávarins og verða eins og feiknadigrir og lángir kaðlar sem bylgja upp og niður og til frá eptir kvikunni; má því hæglega ímynda sér að þetta sé risavaxinn ormur; en sú mynd, sem Dr. Biccard gerði af þessum »sjóormi«, líkist miklu fremur laungum þara en nokkru dýri. Árið 1846 var einhver «doctor» Koch í Ameríku og sýndi þar beinagrind, sem átti að vera af sjóormi; þessu var einnig gefið vísindalegt nafn og kallað »Hydrarchos« eða sækóngur; beinagrindin var 140 fet eða 70 álnir að lengd, og var hún keypt í Berlín fyrir margar þúsundir króna til sýníngar »fyrir fólkið«; en er hinir þýzku náttúrufræðíngar rannsökuðu þetta, þá komst það upp að »doctorinn« hafði safnað sér saman hryggjarliðarusli úr alls konar dýrum og fest allt saman, svo þetta var tómt »humbug». En þetta er nú enn ekki nóg. Hinn 8. Júlí 1875 var Drevar, skipstjóri á barkskipinu »Pauline« frá Englandi, á sjó við norðausturströnd Brasilíu. Það var um kl. 11 fyrir miðjan dag í fögru og heiðskíru veðri, og sjólítið. Þá segir skipstjórinn í skýrslu sinni: »Um þetta leyti tókum við eptir einhverjum svörtum blettum á sjónum,og einhverjum hvítleitum strók þar uppi yfir, svo sem 15 faðma á hæð. Ég hélt fyrst það væri klettur, sem væri þannig litur, «g var ég hræddur um að við værum nálægt einhverri grynningu. En allt í einu hrundi strókurinn niður með braki og skellum, og annar strókur kom upp. Þetta gekk nokkra stund hvað eptir annað. Ég sá í kíkir að þetta var ógurlegur ormur, sem hafði tvívafið sig utan um hval. Þeir bröltu þarna í sjónum og ormurinn sneri hvalnum í kring eins og kefli með því að beita hausnum og halanum. •en tveir hvalir voru þar rétt hjá og börðu sjóinn með bægslunum og sporðunum, og varð af þessu allmikil ólga í sjónum. Þetta undur varaði eitthvað 15 mínútur, og lauk svo að hvalurinn sýndist steypast beint á höfuðið og sporðurinn upp í loptið; síðan hvarf allt, og við héldum að ormurinn hefði farið með hvalinn niður að grunni. Drevar skipstjóri ætlaði lengd ormsins allt að 90 álnum, þar sem hann var tvívafinn utan um hvalinn; hann gapti ávallt, og hausinn var ákafiega mikill. 00bczk9snw52862xqqg2y58clqkl3i1 35155 35154 2026-05-25T13:01:53Z Salvor 35 35155 wikitext text/x-wiki [http://Shttps://timarit.is/page/2319138?iabr=onjóvíti%20og%20sjóskrímsl.%20Eptir%20Benedikt%20Grondal.%20Tímarit%20Hins%20íslenzka%20bókmentafélags%201893 Sjóvíti og sjóskrímsl. Eptir Benedikt Grondal. Tímarit Hins íslenzka bókmentafélags 1893] (Í smíðum - Salvör maí 2026) Vér þekkjum allir sjóinn, þessa undursamlegu blæju, sem náttúra sveipar jörðina í, þennan guðlega töfradúk, sem enginn veit hvernig til er orðinn, sem ýmist gengur í ógurlegum hvítfextum öldum, eða hann er eins og útþaninn og spegilsléttur flötur, þar sem náttúran lætur sólina draga á gullroðna purpuralinda og gljáandi silfurrákir — vér höfum séð hann rísa fyrir hamförum útsynníngsins, og vér höfum séð hann á kyrru sumarkveldi — það er kraptaverk, sem vér höfum alltaf fyrir augunum. Kvæði Byrons lávarðar um sjóinn, sem hann endar »Childe Harold« með, er eitt hið frægasta kvæði og hefir vakið undrun allra sem það hafa lesið. Grímur Thomsen hefir snúið því þannig á vort mál: :Aflmikill stormur yfir hafið skríður, :og rótar upp þeim aldna, gráa sjá; :hvert eitt er fet hans dalur, djúpur, víður, :en draungótt rísa milli fjöllin há, :hann ryður veg, hvar enginn annar má, :ósýnilegur meðan fram hann líður. : :Þó sýnilegur fótur sjóinn troði :sitt í hið gamla horfið óðar fer, :skapstórum og af bylgjum hráður voði :búinn dauðlegu holdi sífellt er; :en, ódauðlegi stormur, undan þér :ólmt gnötrar baf, og hlýðir þínu boði. : :Það kvíðir fyrir komu hans og stynur, :og kveinkar sér í dimmu sorgarhljóði; :er bylur vex, þá brýzt það um og drynur, :og beljar hvitu fram í ölduflóði, :og eptir hann í ekkaþrungnum móði :upp þrúngið, harmsogandi lengi dynur. : :En hvort þú æðir fram í ógnar veldi, :eða þú bærist ekki, kyrr og rór, :ertu þó ætíð eins, hinn mikilfeldi, :almáttugs drottins spegill, blái sjór, :sem sjálfur ert svo djúpur og svo stór, :en umgjörðin þín grams og keisara veldi. Vér þurfum ekki að minna á það sem sjórinn hefir gleypt; hann er djúp dauðans, en hann er líka lífið og lífsins vegur: hann felur í sér björgina sem sjómaðurinn dregur, og hann er sá vegur fyrir samgaungurnar, sem ekki var lagður af manna höndum, og aldrei þarf að endurbæta. A hverju ári finnast ný dýr og nýjar jurtir, sem hvergi geta lifað nema í sjávardjúpinu, og er sjórinn þannig ótæmanleg uppspretta vísindanna, og eins mikill leikvöllur þjóðanna eins og þurlendið. En hið hvikula, bylgjandi eðli sjóarins hefir að ýmsu leyti gert öðruvísi áhrif á anda mannsins en landið. Af því hann er opt svo geigvænlegur, af því menn finna ósjálfrátt, að menn standa þar gagnvart óviðráðanlegum náttúrukrapti, sem menn geta notið þegar hann er ljúfur og vær, en getur færst í þann ham sem enginn fær móti staðið: þá hefir sjórinn frá aldaöðli vakið geig og hvumleiðar tilfinníngar hjá sjómönnum og æst ímyndunaraflið svo að það hefir framleitt ýmsar furðusjónir, sem hvergi eiga sér stað í rauninni. Því þó að vér vitum, að sjórinn er fullur af lífi, þó að vér vitum, að hann er ómælilegt leiksvið fyrir óteljandi tegundir dýra, þá er hafið opt og tíðum óttalegt, þegar svo ber undir, eins og allir vita; það er eins og ógurleg og bylgjandi eyðimörk, storm-æstur undrahjúpur, þar sem dauðinn rís og ríður á hverri báru, og æsir ímyndunaraflið, sem raunar er sterkara hjá ómenntuðum mönnum en þeim, sem hin svo nefnda »menntun« hefir kúgað allt þess konar úr, en ekki getað bætt upp með neinu öðru en peníngum og óhófi. Þess vegna eru líka til svo margar sögur um sjódrauga og ýms undur, sem sjómenn hafa trúað og trúa enn í dag. Í útlöndum er er ekki minna en hér um slíkar sögur. Meðal annars má minna á eina sögu, sem lengi hefir gengið milli manna og jafnvel orðið stórskáldum að yrkisefni, hún heitir »náskipið« eða »sá fljúgandi Hollendíngur«, og er raunar farið með hana á ýmsan hátt. Svo er sagt, að skipherra nokkur í Hollandi, Vanderdecken að nafni, hafi ætlað suður fyrir Affríku til Indlands; hann átti heima í Amsterdam og laglegan búgarð fyrir utan borgina; áður en hann hélt af stað, hét kona hans að allt skyldi vera prýtt og málað er hann kæmi aptur. Skipstjórinn hélt af stað, en er hann var kom inn suður á móts við Góðrarvonarhöfða, þá hreppti hann ofsaveður og komst ekki fyrir höfðann, en vildi með engu móti leggja skipinu inn i neina vík og bíða þar byrjar. Þarna var hann um hríð að sigla fram og aptur, til þess að hrekjast ekki lángt úr leið; þá kom eitt skip svo nærri honum að kalla mátti til hans, og var hann spurður, því hann héldi ekki inn í víkina; en hann svaraði því, að fjandinn skyldi eiga sig ef hann nokkurntíma legði inn á víkina, þótt hann ætti að svamla hér til dómsdags. Síðan hefir hann alltaf verið þar á flakki með skipið, og þóttust margir hafa séð hann, en aldrei nema í myrkviðris roki; þá lætur hann setja út bát og ná í skip, ef það fer þar fram hjá; fölur maður og sjóvotur klifrar upp á skipið, og hefir bréf í hendinni, og biður um að koma þeim til Amsterdam, en enginn þorir að taka við þeim; þá spyr sjódraugurinn um ýmsar götur i borginni og um fólkið sem þar eigi heima, en honum er svarað, að fólkið sé dáið og búið að rifa götuna fyrir meir en hundrað árum; þá fer maðurinn að gráta og kveina, að þeir skuli aldrei geta fengið að sjá fósturjörðu sína; en þegar enginn vill taka við bréfunum, þá leggur hann þau á þilfarið og lætur járnstykki ofan á til þess að þau ekki fjúki — síðan fer hann í bátinn; en allir á skipinu sjá náskipið álengdar, þegar leiptrin ljóma snöggvast í þrumuveðrinu og ósköpunum. Enginn þorði að snerta bréfin, en þá vildi svo til að járnstykkið rann af bréfunum, þegar skipið hjó fram í sjóinn, en bréfin fuku víðsvegar út í loptið. Skömmu eptir slotaði veðrinu og birti upp, og kváðu hásetar það því að þakka að bréfin hefði farið, en í það skipti sást ekki tramar til náskipsins. Þetta er aðal-gángurinn í sögunni; en annars er hún sögð með ýmsu móti. — Trúin á sjóskrímsl var orsök til dauða Þorleifs Bjarnarsonar Jórsalafara; svo segir um þetta í Hirðstjóra-annál :* »Barna Bjarnar og Solveigar er tveggja sérdeilis getið, nefnilega Þorleifs júngkæra og áður nefndrar Kristínar. Kristín var lengi vanheil og lá í rekkju. Þorleifur bróðir hennar vildi gipta sig norður í Eyjafirði. Um veturinn hugðist Þorleifur að ríða norður og hafði hesta sína í eldi á Melgraseyri og Hamri, en ætlaði að fara þángað á skipi með sveinum sínum. Sama dag sem hann skyldi reisa, gekk hann til hvílu systur sinnar að kveðja hana; var hún þá mjög þúnglega haldin. Hann sagði þá til hennar: »Yiltu nú trúa draumum þínum, systir, að þú munir lifa mig?« »Ætlað hef eg það, bróðir minn, inn til þessa, en nú má guð ráða, hvort við sjáumst meir«. Hér við arð hann glaður, bauð henni góðar nætur og gekk til skips með förunauta sína; en þann sama dag drukknaði Þorleifur og þeir allir. Hinum megin fjarðarins bar svo við, að förukona nokkur fór með sjónum frá Hamri út að Melgraseyri. Hún sá einhverja nýbreytni á steini eður skeri skamt frá landi, og þagði þar yfir allt til kvelds; þá kom upp fyrir henni: »Hvað mun skrímslið fagra hafa gert af sér,sem ég sá steininum í dag? Það var fagurrautt með vænumannsáliti og gullbaug á hverjum fíngri. Það benti með hendinni, en eg skildi ekki, hvað það sagði, fyrir hræðslu sakir«. Sem fólkið þetta heyrði, brá því mjög við, grunaði um júngkæran, fór til og fann hann dauðan. Þessi gamla kerlíng hefir þá verið í hinu sama hugarástandi sem menn voru í fyrir mörgum öldum, meðan þjóðirnar voru á æskuskeiði og engin menntuð hugsan náði til að stjórna ímyndunaraflinu. Vér vitum at mörgum fornum ritum, að menn þegar í elztu fornöld ímynduðu sér alla náttúruna fulla af goðmögnum og kynjaverum, ekki einúngis í manns mynd, heldur í ótal öðrum forynjumyndum og það ekki sízt í sjávardjúpinu. Samt vissu sumir menntaðir menn að þetta var ímyndun ein; Plínius segir að ruglaðir menn (confusi) trúi á þessar skrípamyndir (monstrificae effigies) í sjónum. Eptir því sem Grikkir trúðu, voru til ótal sjávardísir, og þekkjum vér nöfn margra þeirra; allar þessar fögru dísir voru undir yfirráðum Poseidóns (Neptúnusar,) sem átti heima í dýrðlegum sal í sjávardjúpinu, skínandi af gulli og gliti eins og Glitnir (II. XIII. 20—22. Hesiod. Theog. 933). í fornum kveðskap vorum er kvennmaðurinn kenndur við sjó, sjálfsagt beinlínis, þó að í Laufáseddu standi: »En því er rétt að kenna konu við sjó eðr hönd, at þat á heiti saman ok eign konunnar, svo sem hönd heitir mund, ok svo heimanfylgiu hennar. Sær heitir mar ok svo ver; mar heitir ok hestr, og því má kenna til sjóar karla ok konur;« enda kemur þetta opt fyrir, að kona er kend til sjóar eingaungu, hvernig sem þeir nú hafa hugsað sér þetta samband. Í norrænni goðafræði er eiginlega enginn verulegur sjávarguð í líkíngu við Poseidón Grikkja, því að Ægir, Njörður og Mlmir eru allir sjóarguðir,en Njörður einn talinn með Ásum. Ægir var raunar sjóarguð og átti Rán fyrir konu, en þau áttu níu dætur, sjóardísir, sem eru öldurnar, eins og hér segir: :''Dröfn'' skylr stál þar er stafni :straumfylgin þvær ''Bylgja'', :''Hefring'' brestr, en hristir :''Himinglæva'' mar sævar. :''Hrönn'' dregr grönn úr grunni. :gadd svelr ''Blóðughadda'', :elg venr ''Uðr'' ok ''Kólga'' :egghúfs við glym ''Dúfu''. Miðgarðsormur er hin mikilfengasta forynja í sjávardjúpinu: eptir því sem edda segir, þá var hann eitt af börnum þeim er Loki gat við Angurboðu, en guðirnir köstuðu honum í hinn djúpa sjá; hann heitir og Jórmungandur og liggur um lönd öll; en Miðgarðsormur er í rauninni sjálfur sjórinn, og virðist þetta benda til þess að menn hér á Norðurlöndum hafi haft áþekka ímyndun og Grikkir, að jörðin væri krínglóttur flötur, sem ormurinn (o:sjórinn) lægi í kríngum. Að Miðgarðsormur hafi átt að tákna sjóinn, virðist auðsætt at því, að í Ragnarökkri á hann einmitt í höggi við Þór, en Þórr var þrumuguð og þess vegna eldguð, og eru hér tvær gagnstæðar höfuðskepnur, eldurinn og vatnið, látnar eigast við. Það er auðséð á kvæðum fornskálda, að menn hafa trúað að Miðgarðsormurinn væri til, svo það er ekki tilbúníngur Snorra eða seinni manna, en annars imynduðu menn sér ýmsar voðalegar skepnur í hafinu, og kemur það fram í sögum. Til eru ýmsar sögur um »hinn mikla sjóorm«, eitthvert ógurlegt ormvaxið kvikindi, sem sjómenn þykjast stundum hafa séð, en hvort þetta er á einhverjum huldum brautum komið frá hugmyndinni um Miðgarðsorm eða ekki, verður ekki séð, eða þá frá »Leviathan«, sem ritníngiu getur um. Þessi hugmynd um sjóorminn hefur gengið meðal sjómanna um lángan tíma, og hámenntaðir menn hafa verið svo sannfærðir um þessar sjónir, að þeir hafa gert myndir þeirra eptir eigin augnasjón. Sagnirnar um sjóorminn frá seinni öldum eru ekki mjög úngar. Hans Egede, sem var trúboði á Grænlandi og merkasti maður, segist hafa séð sjóskrímsl eða sjóorm fyrir sunnan Grænland 6. júlí 1734, og hefir hann látið mynda þetta eins og orm að aptan, en með lángri trjónu og nokkurs konar kraga eða eins og stórum eyruggum. Svo hafa sögurnar allt til skamms tíma gengið viðstöðulaust meðal sjómanna af öllum þjóðum. Árið 1808 rak einhver ófreskja upp á Orkneyjum, 56 fet á lengd og 12 fet að ummáli, og var makki eða kambur á bakinu. í Ameriku hefir mikið gengið á með þessar sögur eins og annað; svo var 1817 í höfninni viðGlocester íMassachusetts; þótti svo mikið bera á þessu, að náttúrufræðisfélagið í Boston safnaði vitnisburðum frá 40 manns, sem allir þóttust hafa séð sjóskrímslíð ekki lengra á burtu en í skotmáli, og var sagt um 80—90 feta að lengd. Skömmu síðar kom þar upp beinagrind, sem sögð var úr úngum sjóormi, og var þá þessu gefið vfsindalegt nafn og kallað »Scoliophis Atlantica« — allt saman tómt rugl, og stendur ekki í nokkurri vísindalegri bók. En menn láta ekki svo fljótt undan. Árið 1848 var M’Ouhac yfirforíngi á herskipi því, er Dædalus hét, á sjónum milli Elínareyjar og Góðrarvonarhöfða, og þá sá hann sjóorminn í tuttugu mínútur ásamt öllum undirforíngjum á skipinu. Þeim virtist höfuðið ná tvær álnir upp úr sjó, en skrokkurinn liggja endilángur á sjónum, og ætluðu hann um 30 álnir að lengd; þegar ormurinn gapti, þá hefði maður getað staðið upp réttur í gininu. Ormurinn var dökkbrúnn, að lit gulhvítur áhálsinum, og með eitthvað eins og makka. Yfirforínginn sendi ensku herflotastjórninni skýrslu um þetta, og sagðist ábyrgjast að hún værí sönn. — Sama ár sá Henderson, skipstjóri á amerísku skipi, Daphne, einnig sjóorm nokkuð fyrir sunnan miðjarðarlínuna, og var skotið á hann með járnarusli, en þá flýði hann. Árið 1856, hinn 6. Júlí, sá Tremearne, skipstjóri á »Princess«, eitthvað á sjónum nokkuð undan Góðrarvonarhöfða, og var svipað tré, en þeir héldu það sjóorminn og skutu á hann; þeir þóttust sjá eins og sex upprétta ugga á bakinu á honum. Enn fremur þóttust menn sjá sjóorminn i Tafelbai við Góðrarvonarhöfða í Febrúar 1857; Dr. Biccard og margt annað fólk sá þá orminn og var skotið á hann, en hann stakk sér undan skotinu. Menn ætluðu hann mundi vera um hundrað álnir á lengd. Líklega heflr þetta ekki verið annað en risavaxin sæjurt, þvi í suðurhöfum vex sú þangtegund, er Macrocystis heitir hjá vísindamönnum; hún er með stórum blöðrum eins og belgjaþang, svo stórum, að otrar liggja opt á blöðrunum og hvíla sig; þessi sjóplanta verður meir en þrjú eða fjögur hundruð álna að lengd, og leggirnir flækjast og snúast saman af hreifingu sjávarins og verða eins og feiknadigrir og lángir kaðlar sem bylgja upp og niður og til frá eptir kvikunni; má því hæglega ímynda sér að þetta sé risavaxinn ormur; en sú mynd, sem Dr. Biccard gerði af þessum »sjóormi«, líkist miklu fremur laungum þara en nokkru dýri. Árið 1846 var einhver «doctor» Koch í Ameríku og sýndi þar beinagrind, sem átti að vera af sjóormi; þessu var einnig gefið vísindalegt nafn og kallað »Hydrarchos« eða sækóngur; beinagrindin var 140 fet eða 70 álnir að lengd, og var hún keypt í Berlín fyrir margar þúsundir króna til sýníngar »fyrir fólkið«; en er hinir þýzku náttúrufræðíngar rannsökuðu þetta, þá komst það upp að »doctorinn« hafði safnað sér saman hryggjarliðarusli úr alls konar dýrum og fest allt saman, svo þetta var tómt »humbug». En þetta er nú enn ekki nóg. Hinn 8. Júlí 1875 var Drevar, skipstjóri á barkskipinu »Pauline« frá Englandi, á sjó við norðausturströnd Brasilíu. Það var um kl. 11 fyrir miðjan dag í fögru og heiðskíru veðri, og sjólítið. Þá segir skipstjórinn í skýrslu sinni: »Um þetta leyti tókum við eptir einhverjum svörtum blettum á sjónum,og einhverjum hvítleitum strók þar uppi yfir, svo sem 15 faðma á hæð. Ég hélt fyrst það væri klettur, sem væri þannig litur, «g var ég hræddur um að við værum nálægt einhverri grynningu. En allt í einu hrundi strókurinn niður með braki og skellum, og annar strókur kom upp. Þetta gekk nokkra stund hvað eptir annað. Ég sá í kíkir að þetta var ógurlegur ormur, sem hafði tvívafið sig utan um hval. Þeir bröltu þarna í sjónum og ormurinn sneri hvalnum í kring eins og kefli með því að beita hausnum og halanum. •en tveir hvalir voru þar rétt hjá og börðu sjóinn með bægslunum og sporðunum, og varð af þessu allmikil ólga í sjónum. Þetta undur varaði eitthvað 15 mínútur, og lauk svo að hvalurinn sýndist steypast beint á höfuðið og sporðurinn upp í loptið; síðan hvarf allt, og við héldum að ormurinn hefði farið með hvalinn niður að grunni. Drevar skipstjóri ætlaði lengd ormsins allt að 90 álnum, þar sem hann var tvívafinn utan um hvalinn; hann gapti ávallt, og hausinn var ákafiega mikill. qkit0mqo8w5qyv46t2uwma8nk3n373z 35156 35155 2026-05-25T16:59:37Z Salvor 35 35156 wikitext text/x-wiki [http://Shttps://timarit.is/page/2319138?iabr=onjóvíti%20og%20sjóskrímsl.%20Eptir%20Benedikt%20Grondal.%20Tímarit%20Hins%20íslenzka%20bókmentafélags%201893 Sjóvíti og sjóskrímsl. Eptir Benedikt Grondal. Tímarit Hins íslenzka bókmentafélags 1893] (Í smíðum - Salvör maí 2026) Vér þekkjum allir sjóinn, þessa undursamlegu blæju, sem náttúra sveipar jörðina í, þennan guðlega töfradúk, sem enginn veit hvernig til er orðinn, sem ýmist gengur í ógurlegum hvítfextum öldum, eða hann er eins og útþaninn og spegilsléttur flötur, þar sem náttúran lætur sólina draga á gullroðna purpuralinda og gljáandi silfurrákir — vér höfum séð hann rísa fyrir hamförum útsynníngsins, og vér höfum séð hann á kyrru sumarkveldi — það er kraptaverk, sem vér höfum alltaf fyrir augunum. Kvæði Byrons lávarðar um sjóinn, sem hann endar »Childe Harold« með, er eitt hið frægasta kvæði og hefir vakið undrun allra sem það hafa lesið. Grímur Thomsen hefir snúið því þannig á vort mál: :Aflmikill stormur yfir hafið skríður, :og rótar upp þeim aldna, gráa sjá; :hvert eitt er fet hans dalur, djúpur, víður, :en draungótt rísa milli fjöllin há, :hann ryður veg, hvar enginn annar má, :ósýnilegur meðan fram hann líður. : :Þó sýnilegur fótur sjóinn troði :sitt í hið gamla horfið óðar fer, :skapstórum og af bylgjum hráður voði :búinn dauðlegu holdi sífellt er; :en, ódauðlegi stormur, undan þér :ólmt gnötrar baf, og hlýðir þínu boði. : :Það kvíðir fyrir komu hans og stynur, :og kveinkar sér í dimmu sorgarhljóði; :er bylur vex, þá brýzt það um og drynur, :og beljar hvitu fram í ölduflóði, :og eptir hann í ekkaþrungnum móði :upp þrúngið, harmsogandi lengi dynur. : :En hvort þú æðir fram í ógnar veldi, :eða þú bærist ekki, kyrr og rór, :ertu þó ætíð eins, hinn mikilfeldi, :almáttugs drottins spegill, blái sjór, :sem sjálfur ert svo djúpur og svo stór, :en umgjörðin þín grams og keisara veldi. Vér þurfum ekki að minna á það sem sjórinn hefir gleypt; hann er djúp dauðans, en hann er líka lífið og lífsins vegur: hann felur í sér björgina sem sjómaðurinn dregur, og hann er sá vegur fyrir samgaungurnar, sem ekki var lagður af manna höndum, og aldrei þarf að endurbæta. A hverju ári finnast ný dýr og nýjar jurtir, sem hvergi geta lifað nema í sjávardjúpinu, og er sjórinn þannig ótæmanleg uppspretta vísindanna, og eins mikill leikvöllur þjóðanna eins og þurlendið. En hið hvikula, bylgjandi eðli sjóarins hefir að ýmsu leyti gert öðruvísi áhrif á anda mannsins en landið. Af því hann er opt svo geigvænlegur, af því menn finna ósjálfrátt, að menn standa þar gagnvart óviðráðanlegum náttúrukrapti, sem menn geta notið þegar hann er ljúfur og vær, en getur færst í þann ham sem enginn fær móti staðið: þá hefir sjórinn frá aldaöðli vakið geig og hvumleiðar tilfinníngar hjá sjómönnum og æst ímyndunaraflið svo að það hefir framleitt ýmsar furðusjónir, sem hvergi eiga sér stað í rauninni. Því þó að vér vitum, að sjórinn er fullur af lífi, þó að vér vitum, að hann er ómælilegt leiksvið fyrir óteljandi tegundir dýra, þá er hafið opt og tíðum óttalegt, þegar svo ber undir, eins og allir vita; það er eins og ógurleg og bylgjandi eyðimörk, storm-æstur undrahjúpur, þar sem dauðinn rís og ríður á hverri báru, og æsir ímyndunaraflið, sem raunar er sterkara hjá ómenntuðum mönnum en þeim, sem hin svo nefnda »menntun« hefir kúgað allt þess konar úr, en ekki getað bætt upp með neinu öðru en peníngum og óhófi. Þess vegna eru líka til svo margar sögur um sjódrauga og ýms undur, sem sjómenn hafa trúað og trúa enn í dag. Í útlöndum er er ekki minna en hér um slíkar sögur. Meðal annars má minna á eina sögu, sem lengi hefir gengið milli manna og jafnvel orðið stórskáldum að yrkisefni, hún heitir »náskipið« eða »sá fljúgandi Hollendíngur«, og er raunar farið með hana á ýmsan hátt. Svo er sagt, að skipherra nokkur í Hollandi, Vanderdecken að nafni, hafi ætlað suður fyrir Affríku til Indlands; hann átti heima í Amsterdam og laglegan búgarð fyrir utan borgina; áður en hann hélt af stað, hét kona hans að allt skyldi vera prýtt og málað er hann kæmi aptur. Skipstjórinn hélt af stað, en er hann var kom inn suður á móts við Góðrarvonarhöfða, þá hreppti hann ofsaveður og komst ekki fyrir höfðann, en vildi með engu móti leggja skipinu inn i neina vík og bíða þar byrjar. Þarna var hann um hríð að sigla fram og aptur, til þess að hrekjast ekki lángt úr leið; þá kom eitt skip svo nærri honum að kalla mátti til hans, og var hann spurður, því hann héldi ekki inn í víkina; en hann svaraði því, að fjandinn skyldi eiga sig ef hann nokkurntíma legði inn á víkina, þótt hann ætti að svamla hér til dómsdags. Síðan hefir hann alltaf verið þar á flakki með skipið, og þóttust margir hafa séð hann, en aldrei nema í myrkviðris roki; þá lætur hann setja út bát og ná í skip, ef það fer þar fram hjá; fölur maður og sjóvotur klifrar upp á skipið, og hefir bréf í hendinni, og biður um að koma þeim til Amsterdam, en enginn þorir að taka við þeim; þá spyr sjódraugurinn um ýmsar götur i borginni og um fólkið sem þar eigi heima, en honum er svarað, að fólkið sé dáið og búið að rifa götuna fyrir meir en hundrað árum; þá fer maðurinn að gráta og kveina, að þeir skuli aldrei geta fengið að sjá fósturjörðu sína; en þegar enginn vill taka við bréfunum, þá leggur hann þau á þilfarið og lætur járnstykki ofan á til þess að þau ekki fjúki — síðan fer hann í bátinn; en allir á skipinu sjá náskipið álengdar, þegar leiptrin ljóma snöggvast í þrumuveðrinu og ósköpunum. Enginn þorði að snerta bréfin, en þá vildi svo til að járnstykkið rann af bréfunum, þegar skipið hjó fram í sjóinn, en bréfin fuku víðsvegar út í loptið. Skömmu eptir slotaði veðrinu og birti upp, og kváðu hásetar það því að þakka að bréfin hefði farið, en í það skipti sást ekki tramar til náskipsins. Þetta er aðal-gángurinn í sögunni; en annars er hún sögð með ýmsu móti. — Trúin á sjóskrímsl var orsök til dauða Þorleifs Bjarnarsonar Jórsalafara; svo segir um þetta í Hirðstjóra-annál :* »Barna Bjarnar og Solveigar er tveggja sérdeilis getið, nefnilega Þorleifs júngkæra og áður nefndrar Kristínar. Kristín var lengi vanheil og lá í rekkju. Þorleifur bróðir hennar vildi gipta sig norður í Eyjafirði. Um veturinn hugðist Þorleifur að ríða norður og hafði hesta sína í eldi á Melgraseyri og Hamri, en ætlaði að fara þángað á skipi með sveinum sínum. Sama dag sem hann skyldi reisa, gekk hann til hvílu systur sinnar að kveðja hana; var hún þá mjög þúnglega haldin. Hann sagði þá til hennar: »Yiltu nú trúa draumum þínum, systir, að þú munir lifa mig?« »Ætlað hef eg það, bróðir minn, inn til þessa, en nú má guð ráða, hvort við sjáumst meir«. Hér við arð hann glaður, bauð henni góðar nætur og gekk til skips með förunauta sína; en þann sama dag drukknaði Þorleifur og þeir allir. Hinum megin fjarðarins bar svo við, að förukona nokkur fór með sjónum frá Hamri út að Melgraseyri. Hún sá einhverja nýbreytni á steini eður skeri skamt frá landi, og þagði þar yfir allt til kvelds; þá kom upp fyrir henni: »Hvað mun skrímslið fagra hafa gert af sér,sem ég sá steininum í dag? Það var fagurrautt með vænumannsáliti og gullbaug á hverjum fíngri. Það benti með hendinni, en eg skildi ekki, hvað það sagði, fyrir hræðslu sakir«. Sem fólkið þetta heyrði, brá því mjög við, grunaði um júngkæran, fór til og fann hann dauðan. Þessi gamla kerlíng hefir þá verið í hinu sama hugarástandi sem menn voru í fyrir mörgum öldum, meðan þjóðirnar voru á æskuskeiði og engin menntuð hugsan náði til að stjórna ímyndunaraflinu. Vér vitum at mörgum fornum ritum, að menn þegar í elztu fornöld ímynduðu sér alla náttúruna fulla af goðmögnum og kynjaverum, ekki einúngis í manns mynd, heldur í ótal öðrum forynjumyndum og það ekki sízt í sjávardjúpinu. Samt vissu sumir menntaðir menn að þetta var ímyndun ein; Plínius segir að ruglaðir menn (confusi) trúi á þessar skrípamyndir (monstrificae effigies) í sjónum. Eptir því sem Grikkir trúðu, voru til ótal sjávardísir, og þekkjum vér nöfn margra þeirra; allar þessar fögru dísir voru undir yfirráðum Poseidóns (Neptúnusar,) sem átti heima í dýrðlegum sal í sjávardjúpinu, skínandi af gulli og gliti eins og Glitnir (II. XIII. 20—22. Hesiod. Theog. 933). í fornum kveðskap vorum er kvennmaðurinn kenndur við sjó, sjálfsagt beinlínis, þó að í Laufáseddu standi: »En því er rétt að kenna konu við sjó eðr hönd, at þat á heiti saman ok eign konunnar, svo sem hönd heitir mund, ok svo heimanfylgiu hennar. Sær heitir mar ok svo ver; mar heitir ok hestr, og því má kenna til sjóar karla ok konur;« enda kemur þetta opt fyrir, að kona er kend til sjóar eingaungu, hvernig sem þeir nú hafa hugsað sér þetta samband. Í norrænni goðafræði er eiginlega enginn verulegur sjávarguð í líkíngu við Poseidón Grikkja, því að Ægir, Njörður og Mlmir eru allir sjóarguðir,en Njörður einn talinn með Ásum. Ægir var raunar sjóarguð og átti Rán fyrir konu, en þau áttu níu dætur, sjóardísir, sem eru öldurnar, eins og hér segir: :''Dröfn'' skylr stál þar er stafni :straumfylgin þvær ''Bylgja'', :''Hefring'' brestr, en hristir :''Himinglæva'' mar sævar. :''Hrönn'' dregr grönn úr grunni. :gadd svelr ''Blóðughadda'', :elg venr ''Uðr'' ok ''Kólga'' :egghúfs við glym ''Dúfu''. Miðgarðsormur er hin mikilfengasta forynja í sjávardjúpinu: eptir því sem edda segir, þá var hann eitt af börnum þeim er Loki gat við Angurboðu, en guðirnir köstuðu honum í hinn djúpa sjá; hann heitir og Jórmungandur og liggur um lönd öll; en Miðgarðsormur er í rauninni sjálfur sjórinn, og virðist þetta benda til þess að menn hér á Norðurlöndum hafi haft áþekka ímyndun og Grikkir, að jörðin væri krínglóttur flötur, sem ormurinn (o:sjórinn) lægi í kríngum. Að Miðgarðsormur hafi átt að tákna sjóinn, virðist auðsætt at því, að í Ragnarökkri á hann einmitt í höggi við Þór, en Þórr var þrumuguð og þess vegna eldguð, og eru hér tvær gagnstæðar höfuðskepnur, eldurinn og vatnið, látnar eigast við. Það er auðséð á kvæðum fornskálda, að menn hafa trúað að Miðgarðsormurinn væri til, svo það er ekki tilbúníngur Snorra eða seinni manna, en annars imynduðu menn sér ýmsar voðalegar skepnur í hafinu, og kemur það fram í sögum. Til eru ýmsar sögur um »hinn mikla sjóorm«, eitthvert ógurlegt ormvaxið kvikindi, sem sjómenn þykjast stundum hafa séð, en hvort þetta er á einhverjum huldum brautum komið frá hugmyndinni um Miðgarðsorm eða ekki, verður ekki séð, eða þá frá »Leviathan«, sem ritníngiu getur um. Þessi hugmynd um sjóorminn hefur gengið meðal sjómanna um lángan tíma, og hámenntaðir menn hafa verið svo sannfærðir um þessar sjónir, að þeir hafa gert myndir þeirra eptir eigin augnasjón. Sagnirnar um sjóorminn frá seinni öldum eru ekki mjög úngar. Hans Egede, sem var trúboði á Grænlandi og merkasti maður, segist hafa séð sjóskrímsl eða sjóorm fyrir sunnan Grænland 6. júlí 1734, og hefir hann látið mynda þetta eins og orm að aptan, en með lángri trjónu og nokkurs konar kraga eða eins og stórum eyruggum. Svo hafa sögurnar allt til skamms tíma gengið viðstöðulaust meðal sjómanna af öllum þjóðum. Árið 1808 rak einhver ófreskja upp á Orkneyjum, 56 fet á lengd og 12 fet að ummáli, og var makki eða kambur á bakinu. í Ameriku hefir mikið gengið á með þessar sögur eins og annað; svo var 1817 í höfninni viðGlocester íMassachusetts; þótti svo mikið bera á þessu, að náttúrufræðisfélagið í Boston safnaði vitnisburðum frá 40 manns, sem allir þóttust hafa séð sjóskrímslíð ekki lengra á burtu en í skotmáli, og var sagt um 80—90 feta að lengd. Skömmu síðar kom þar upp beinagrind, sem sögð var úr úngum sjóormi, og var þá þessu gefið vfsindalegt nafn og kallað »Scoliophis Atlantica« — allt saman tómt rugl, og stendur ekki í nokkurri vísindalegri bók. En menn láta ekki svo fljótt undan. Árið 1848 var M’Ouhac yfirforíngi á herskipi því, er Dædalus hét, á sjónum milli Elínareyjar og Góðrarvonarhöfða, og þá sá hann sjóorminn í tuttugu mínútur ásamt öllum undirforíngjum á skipinu. Þeim virtist höfuðið ná tvær álnir upp úr sjó, en skrokkurinn liggja endilángur á sjónum, og ætluðu hann um 30 álnir að lengd; þegar ormurinn gapti, þá hefði maður getað staðið upp réttur í gininu. Ormurinn var dökkbrúnn, að lit gulhvítur áhálsinum, og með eitthvað eins og makka. Yfirforínginn sendi ensku herflotastjórninni skýrslu um þetta, og sagðist ábyrgjast að hún værí sönn. — Sama ár sá Henderson, skipstjóri á amerísku skipi, Daphne, einnig sjóorm nokkuð fyrir sunnan miðjarðarlínuna, og var skotið á hann með járnarusli, en þá flýði hann. Árið 1856, hinn 6. Júlí, sá Tremearne, skipstjóri á »Princess«, eitthvað á sjónum nokkuð undan Góðrarvonarhöfða, og var svipað tré, en þeir héldu það sjóorminn og skutu á hann; þeir þóttust sjá eins og sex upprétta ugga á bakinu á honum. Enn fremur þóttust menn sjá sjóorminn i Tafelbai við Góðrarvonarhöfða í Febrúar 1857; Dr. Biccard og margt annað fólk sá þá orminn og var skotið á hann, en hann stakk sér undan skotinu. Menn ætluðu hann mundi vera um hundrað álnir á lengd. Líklega heflr þetta ekki verið annað en risavaxin sæjurt, þvi í suðurhöfum vex sú þangtegund, er Macrocystis heitir hjá vísindamönnum; hún er með stórum blöðrum eins og belgjaþang, svo stórum, að otrar liggja opt á blöðrunum og hvíla sig; þessi sjóplanta verður meir en þrjú eða fjögur hundruð álna að lengd, og leggirnir flækjast og snúast saman af hreifingu sjávarins og verða eins og feiknadigrir og lángir kaðlar sem bylgja upp og niður og til frá eptir kvikunni; má því hæglega ímynda sér að þetta sé risavaxinn ormur; en sú mynd, sem Dr. Biccard gerði af þessum »sjóormi«, líkist miklu fremur laungum þara en nokkru dýri. Árið 1846 var einhver «doctor» Koch í Ameríku og sýndi þar beinagrind, sem átti að vera af sjóormi; þessu var einnig gefið vísindalegt nafn og kallað »Hydrarchos« eða sækóngur; beinagrindin var 140 fet eða 70 álnir að lengd, og var hún keypt í Berlín fyrir margar þúsundir króna til sýníngar »fyrir fólkið«; en er hinir þýzku náttúrufræðíngar rannsökuðu þetta, þá komst það upp að »doctorinn« hafði safnað sér saman hryggjarliðarusli úr alls konar dýrum og fest allt saman, svo þetta var tómt »humbug». En þetta er nú enn ekki nóg. Hinn 8. Júlí 1875 var Drevar, skipstjóri á barkskipinu »Pauline« frá Englandi, á sjó við norðausturströnd Brasilíu. Það var um kl. 11 fyrir miðjan dag í fögru og heiðskíru veðri, og sjólítið. Þá segir skipstjórinn í skýrslu sinni: »Um þetta leyti tókum við eptir einhverjum svörtum blettum á sjónum,og einhverjum hvítleitum strók þar uppi yfir, svo sem 15 faðma á hæð. Ég hélt fyrst það væri klettur, sem væri þannig litur, «g var ég hræddur um að við værum nálægt einhverri grynningu. En allt í einu hrundi strókurinn niður með braki og skellum, og annar strókur kom upp. Þetta gekk nokkra stund hvað eptir annað. Ég sá í kíkir að þetta var ógurlegur ormur, sem hafði tvívafið sig utan um hval. Þeir bröltu þarna í sjónum og ormurinn sneri hvalnum í kring eins og kefli með því að beita hausnum og halanum. •en tveir hvalir voru þar rétt hjá og börðu sjóinn með bægslunum og sporðunum, og varð af þessu allmikil ólga í sjónum. Þetta undur varaði eitthvað 15 mínútur, og lauk svo að hvalurinn sýndist steypast beint á höfuðið og sporðurinn upp í loptið; síðan hvarf allt, og við héldum að ormurinn hefði farið með hvalinn niður að grunni. Drevar skipstjóri ætlaði lengd ormsins allt að 90 álnum, þar sem hann var tvívafinn utan um hvalinn; hann gapti ávallt, og hausinn var ákaflega mikill. Fám dögum seinna, eður hinn 13. Júlí kl. 7 um morguninn var skipið enn nálægt sama stað; þá kom aptur sama skrímslið eða annað áþekkt upp úr sjónum.. Það slengdi hausnum og svo sem tuttugu álna lengd af skrokknum lárétt í hafsbrúninni og synti rétt fyrir aptan skutinn. Svo segir skipstjórinn: »Meðan ég var að hugsa um, hvað það mundi vera, sem þessari skepnu þætti svo nýstárlegt að hún elti okkur, hvort það mundi vera hvíta röndin á skipinu fyrir ofan eirplöturnar sem skipið var klætt með, þá var kallað: þarna er það aptur! Eg sá þá skrímslið skamt frá skipinu, hossandi sér 60 feta hátt upp i loptið með ógurlegu augnaráði; við höfðum allir exar til reiðu til að taka á móti, ef það kynni að ráðast á skipið, en þá hvarf það«. Þessi skýrsla var eiðfest í Liverpool af skipstjóranum og allri skipshöfninni 30. Janúar 1876. Það er ekki hægt að segja, hvort allt þetta muni vera sjónhverfingar eða ekki. Reyndar eru sjóormar til í Indíahöfum, og eru eitraðir; en þeir eru ekki lengri en 4 eða 5 álnir, og vel kunnir náttúrufræðíngum. Og undarlegt er það, að enginn náttúrufróður maður skuli nokkurn tíma hafa orðið var við þetta á öllum þeim vísindalegu rannsóknarferðum,. sem gerðar hafa verið út eingaungu til að kanna sjóinn. == Ormurinn í Lagarfljóti == Ormurinn í Lagarfljóti er hið frægasta skrímsli hér á landi Vér vitum ekki hvenær menn fóru fyrst að sjá hann; í fornritunum er ekkert getið um þess konar; sögurnar um hann byrja um 1600 (ég fylgi hér ferðabók Eggerts bls. 794—5). Annálar segja að ormurinn hafi sést 1607, og hafi verið f þrem bugðum, og mundi maður með spjót hafa getað gengið undir bugðunum. Svo hefir ormurinn sést.optar með nokkurra ára millibili, 1612, 1618, 1641 •og 1672, og er ekki lýst frekar. En árið 1749 og ;þar eptir mögnuðust þessar sögur svo, að ekki einlúngis almúgafólkið, heldur einnig prestar og menntamenn þóttust sjá þetta, stundum einir, stundum margir saman, en þá var það ekki ormur, heldur eins og selur, eða þá eins og strókur eða ólögulegt flikki; stundum eins og stórvaxinn hestur kolsvartur með hendur á bakinu, eða skepna með tveim trjónum, eða eins og eitthvað stórt sem hús. En allar þessar sögusagnir eru mjög óáreiðanlegar og sanna ekkert nema að »eitthvað« hafi sést, og þetta »eitthvað« hefir án efa verið missýningar og ofsjónir. Því það er auðsætt að slíkar skepnur, ef þær væri til, mundu þurfa meira rúm en eitt vatn eða fljót, og það ekki stærra en Lagarfljót, þó að það þyki stórt hér á landi. Raunar er hér ekki um sjóskrímsli að ræða, en þó er þetta nokkuð skylt; þessi skrímslatrú er einnig á vötnum og ám, og gengur víða um lönd, bæði um nykra og aðrar sjónir — þarf ekki annað en minna á Kataness-dýrið —; þetta kemur stundum upp allt i einu. == Hvalanöfn í Konungs-skuggsjá == í Konungs-skuggsjá eru talin mörg hvalanöfn, en skrímsl eru þeir hvalir ekki kallaðir. Hvalaheitin eru þessi: hnýðíngar, vognhvalir (vagna, vögn), svínhvalir, andhvalir, skjaldhvalir, geirhvalir, barðhvalir, fiskreki, sléttibaka, hafurkitti, hrosshvalur, rauðkembingur, náhvalur, skeljungur, norðhvalir, reyður og hafgufa. Af þessum nöfnum eru nú algengust þessi: hnýðingur, andarnefja (andhvalur?), náhveli (náhvalur) og reyður eða reyðarfiskur (steypireyður, hrafnreyður). Hrosshvalur eða hrosshveli og rauðkembingur eru og alþekt nöfn, en talin með illhvelum eða forynjum sjóarins. Hafgufa heyrist nú aldrei, og óvíst hvort það hefir nokkurn tíma, verið algengt, þó það sé einu sinni nefnt í ÖrvarOdds Sögu fyrir utan í Skuggsjá. Illhveli eru nú þessi helzt nefnd: nauthveli, búrhveli eða búri, hrosshveli og rauðkembingur; stökkull er varla talinn með illhvelum; katthveli og hundhveli munu sjaldnar vera nefnd. Jón Arnason hefir ritað greínilega um þetta í Isl. Þjóðsögum 1. Bd. 628—632 bls. Sem skrímsl nefnir Skuggsjá einungis hafstramb og margýgi. Ekki er ólíklegt, að »hafstrambur« sé svipuð hugmynd og sú skepna sem Egede þóttist sjá og gerði mynd af, eins og áður er á vikið. == Hafstramba == Lýsingin i Skuggsjá er þannig: Svo er sagt um þat skrímsl er menn kalla hafstramba, at þat sé í Grænlandshafi; þat skrímsl er mikit vexti ok at hæð, ok hefir staðit upprétt úr hafinu; þat hefir svo sýnzt sem þat hafi manns herðar, háls ok höfuð, augu ok munn ok nef ok höku. En upp í frá augum ok brúnum þá hefir verit því líkast sem maðr hafi haft á höfði hvassan hjálm. Axlir hefir þat haft svo sem maðr, en engar hendr, ok svo hefir þat sýnzt sem þegar hafi þat svengst (o: mjókkað) frá öxlum ofan, ok æ því mjórra er þat hefir neðar meirr verit séð. En þat hefir engi séð, hversu hinn neðri endir er skapaðr á því, hvort heldr er at sporðr hefir á verit sem á fiski, eða hefir hvast niðr verit sem hæll. En líkamr þess hefir því líkr verit at ásýn sem jökull; engi hefir þat svo glöggt séð, hvort heldr hefir á verit hreistr sem á fiski, eða húð sem á manni. Þat hafa menn ok markat, hversu þat hefir horft eða fallit síðan á sjó, þá er þat hefir steypzt; en ef þat hefir horft at skipi ok þángat steypzt, þá hafa menn víst vitað sér manntjón á því skipi; en ef þat hefir horft frá skipi ok þángat steypzt, þá hafa menn verit í góðri vilnan, at þeir mundi halda mönnum, þó at þeir hitti í stóran sæ ok storma mikla. == Margýgur == Um margýgi segir Skuggsjá: Þat hefir ok enn séð verit þar eitt skrímsl, er menn kalla margýgi; þess vöxtr hefir svo sýnzt, sem þat hafi kvenmanni líkt verit upp frá linda stað, því at þat skrírnsl hefir haft á brjósti sér stóra spena svo sem kona, lángar hendr ok sítt hár, ok vaxit svo at öllum lutum um háls ok höfuð sem maðr; hendr hafa mönnum sýnzt miklar á því skrímsli, ok eigi með sundr slitnum fíngrum, heldr með þvílíkri fit sem tengjast saman á fitfuglum. Niðr í frá linda stað hefir þat skrímsl sýnzt líkt fiski, bæði með hreistri ok með sporði ok sundfjöðrum. Þetta skrímsl hefir svo verit sem hið fyrra, at sjaldan hefir þat sýnzt nema fyri stórum stormum. Þetta hefir verit athæfi þessa skrímslis, at þat hefir opt kafat, ok jafnan svo upp komit, at þat hefir haft fiska i höndum sér, ok ef þat hefir horft at skipi ok leikit sér við fiska eða kastað fiskum at skipinu, þá hafa menn verit hræddir um þat, at þeir mundu fá stór manntjón. Þat skrímsl hefir ok sýnzt mikit ok hræðiligt í andliti, með hvössu enni ok breiðum augum, mjök mynnt ok með hrokknum kinnum. En ef skrímsl þat etr sjálft fiska, eða kastar á haf frá skipi, þá hafa menn verit í góðri von um at þeir mundi halda mönnum, þó at þeir fengi stóra storma«. Þó að ýngri rithöfundar hafi ætlað það víst, að þessi lýsíng komi heim við »haffrúr« eða »hafmeyjar«, þá er það ekki alveg rétt. Hafmeyjar hafa menn hugsað sér sem fríðar og töfrandi kvennamyndir, en þetta er lýsing á trölli eða forynju, og minnir fremur á Hrímgerði í Helgakviðu Hjörvarðssonar, eða skessurnar í Ketils sögu hængs og Hjálmtýs sögu og Ölvers, því allar slíkar verur voru sjóskrímsli, þó þar sé ekki sagt að þær hafi allt af búið í sjónum. Margýgur er einnig nefnd í Ólafs sögu helga, og er lýsíngin þar blendnari og ber vott um að böfundurinn hefir heyrt getið um Sírenur. Frá þessu er ítarlega sagt í sögunni þannig: »Svo er sagt, at heiðingjar þeir, er réðu fur í Karlsám, blótuðu tvær undarligar skepnur til fulltingis sér, þær er styrkvar urðu þeirra mótstöðumönnum; þat annat var margýgr, hún liggr i Karlsám, en stundum í sjá; hún svæfir skipshafnir með fögrum saung, en drekkir þeim síðan, en stundum æpir hún svo hátt, at menn verða nær at gjalti, ok hverfa af því aptr. Margýgrin lá þá í Karlsám; þat kvikendi er svo skapat, at þat er fiskr niðr frá beltisstað ok fjöðr á, en kona upp þaðan; þat er hennar náttúra, þá er hún er í vatni, at hún leikr sér at fiskum, ok ef hún steypir sér at skipi, þá þykir þeim ráðinn manntapi; en ef hún steypir sér frá skipi, þá farnast vel. Þetta skrímsl var svo magnat, at þat hafði mörgum at skaða vorðit þar í ósinum. Þá er Ólafr konungr skyldi út leggja, þá sá þeir, þar sem mættist sjárinn ok vatnið, þetta skrímsl, er í bókum kallast súrna eða hýrenus, ok lék sér í ósinum; ósinn var bæði lángr ok breiðr; hún örglaðist upp úr sjónum hátt ok allt at grunni neðan. Ok er skip Ólafs, þat er furst fór, rendi at þessu skrímsli, þá tók hún i stafninn ok hvelfdi, ok furfór allri skipshöfninni; þeir vurðu hræddir, er síðarr fóru á öðrum skipunum, ok mæltu: bíðum vér Ólafs, ok vitum, hvat ráða hann vill taka. Síðan viku þeir aptr skipunum, ok kölluðu Ólaf, þegar kall mátti heyra, ok sögðu, at úhreint var í ósinum ok þar með þenna atburð. Ólafr biðr þegar róa fram sínu skipi, ok var svo gert. Síðan kom upp margýgrin, ok fór gapandi at skipinu; en Ólafr brá saxi, at sumra manna sögn, ok hjó af henni höndina við stafninum; sumir menn segja, at hann tæki eitt spjót ok skyti í brjóst henni, ok fengi henni með því bana . . . En svo kvað margýgrin við hátt, er Ólafr veitti henni skaða, at eigi þóttist slíkt heyrt hafa«. Frásögnin í Flateyjarbók nefnir ekki »súrna« né »hýrenus« (o: Sirena), en hugmyndin finnst í orðunum: »heyrðu þeir at upp kom svá fögur raust með saunghljóðum at alldri heyrðu þeir á sína daga þessháttar hljóð fyr með svá sætum són ok undarligum ym at innan lítils tíma fellr svefn at þeim...« En útlitið svarar ekki til þessarar fegurðar, því svo segir sagan: »hón er svá sköpuð at á henni er höfuð svá skapat sem á hrossi með standandi eyrum ok opnum nösum, hón hefir græn augu ákafliga stór ok kjapta "gryfuiliga" stóra, hón hefir bógu sem hross ok fram skapat sem hendr en aptr sköpuð at öllu sem ormr með lykkju ákafliga mikilli ok breiðum sporði, drekkir hón svá mönnum ok skipum at hón setr hendrnar upp á annat borðit en bregðr sporðinum niðr undir skipit ok upp á borðit öðrum megum ok hvelfir svá skipinu at hón ríðr um þveran kjölinn ok steypisk svá í kaf, hón er loðin sem selr ok grá at lit«. Bók nokkur islenzk heitir »Physiologus« eða »Bestiarius«, og er rituð á skinn snemma á 13du öld, að því er Verner Dahlerup segir, sem hefir gefið út rit þetta með ágætum skýringum í árbók fornfræðafélagsins 1889. »Bestíaríus« er nokkurs konar siðfræðisleg eða guðfræðisleg náttúrusaga, þýdd eða til búin upp úr öðrum þess kyns ritum, og eru myndir dregnar við sérhvern kafla eða grein. Hinn íslenzki höfundur hefir gert myndirnar flestar eða allar sjálfsagt af eigin hugviti, og ein af þessum myndum virðist einmitt eiga við þenna. atburð sem saga Ólafs helga segir frá, eða annan í sams konar: það er margýgur með sporði, höndum og tveimur mannsfótum (sem raunar ekki kemur heim við lýsínguna, og enn síður kemur myndin heim við lýsínguna í Flateyjarbók); hún stendur við skip, og eru menn á, er tveir hafa árar úti, þrír hafa exar; allir hafa þeir hjálma á höfðum eða húfur, og allir stara óttaslegnir á skrímslið; einn hefir lagt það með spjóti í gegn um brjóstið, en margýgurinn hefir þá slept skipinu og baðar út höndunum. Myndin er raunar ekki gerð af mikilli list, en það er auðséð hvað hún á að tákna, sem er þessi eða svipaður atburður sem sagan greinir frá; þar á móti á myndin ekkert við orðin í ritinu sjálfu, sem eru þessi: »Sirena jarteinir í fegrð raddar sinnar (oc) sæte krása þeirra, er menn hafa til sælu í heimi hér, ok gá þess eins ok sofna svo frá góðum verkum, en dýrit tekr menn ok fyr fer þeim, þá er þeir sofna af fagri röddu. Svo farast margir af sællífi sínu, ef þat eitt vilja gera í heimi hér«. Árin 1305. 8s8h3btfkz9r7wy8nvx4bx8z2oqxwzf 35157 35156 2026-05-25T17:09:04Z Salvor 35 35157 wikitext text/x-wiki [http://Shttps://timarit.is/page/2319138?iabr=onjóvíti%20og%20sjóskrímsl.%20Eptir%20Benedikt%20Grondal.%20Tímarit%20Hins%20íslenzka%20bókmentafélags%201893 Sjóvíti og sjóskrímsl. Eptir Benedikt Grondal. Tímarit Hins íslenzka bókmentafélags 1893] (Í smíðum - Salvör maí 2026) Vér þekkjum allir sjóinn, þessa undursamlegu blæju, sem náttúra sveipar jörðina í, þennan guðlega töfradúk, sem enginn veit hvernig til er orðinn, sem ýmist gengur í ógurlegum hvítfextum öldum, eða hann er eins og útþaninn og spegilsléttur flötur, þar sem náttúran lætur sólina draga á gullroðna purpuralinda og gljáandi silfurrákir — vér höfum séð hann rísa fyrir hamförum útsynníngsins, og vér höfum séð hann á kyrru sumarkveldi — það er kraptaverk, sem vér höfum alltaf fyrir augunum. Kvæði Byrons lávarðar um sjóinn, sem hann endar »Childe Harold« með, er eitt hið frægasta kvæði og hefir vakið undrun allra sem það hafa lesið. Grímur Thomsen hefir snúið því þannig á vort mál: :Aflmikill stormur yfir hafið skríður, :og rótar upp þeim aldna, gráa sjá; :hvert eitt er fet hans dalur, djúpur, víður, :en draungótt rísa milli fjöllin há, :hann ryður veg, hvar enginn annar má, :ósýnilegur meðan fram hann líður. : :Þó sýnilegur fótur sjóinn troði :sitt í hið gamla horfið óðar fer, :skapstórum og af bylgjum hráður voði :búinn dauðlegu holdi sífellt er; :en, ódauðlegi stormur, undan þér :ólmt gnötrar baf, og hlýðir þínu boði. : :Það kvíðir fyrir komu hans og stynur, :og kveinkar sér í dimmu sorgarhljóði; :er bylur vex, þá brýzt það um og drynur, :og beljar hvitu fram í ölduflóði, :og eptir hann í ekkaþrungnum móði :upp þrúngið, harmsogandi lengi dynur. : :En hvort þú æðir fram í ógnar veldi, :eða þú bærist ekki, kyrr og rór, :ertu þó ætíð eins, hinn mikilfeldi, :almáttugs drottins spegill, blái sjór, :sem sjálfur ert svo djúpur og svo stór, :en umgjörðin þín grams og keisara veldi. Vér þurfum ekki að minna á það sem sjórinn hefir gleypt; hann er djúp dauðans, en hann er líka lífið og lífsins vegur: hann felur í sér björgina sem sjómaðurinn dregur, og hann er sá vegur fyrir samgaungurnar, sem ekki var lagður af manna höndum, og aldrei þarf að endurbæta. A hverju ári finnast ný dýr og nýjar jurtir, sem hvergi geta lifað nema í sjávardjúpinu, og er sjórinn þannig ótæmanleg uppspretta vísindanna, og eins mikill leikvöllur þjóðanna eins og þurlendið. En hið hvikula, bylgjandi eðli sjóarins hefir að ýmsu leyti gert öðruvísi áhrif á anda mannsins en landið. Af því hann er opt svo geigvænlegur, af því menn finna ósjálfrátt, að menn standa þar gagnvart óviðráðanlegum náttúrukrapti, sem menn geta notið þegar hann er ljúfur og vær, en getur færst í þann ham sem enginn fær móti staðið: þá hefir sjórinn frá aldaöðli vakið geig og hvumleiðar tilfinníngar hjá sjómönnum og æst ímyndunaraflið svo að það hefir framleitt ýmsar furðusjónir, sem hvergi eiga sér stað í rauninni. Því þó að vér vitum, að sjórinn er fullur af lífi, þó að vér vitum, að hann er ómælilegt leiksvið fyrir óteljandi tegundir dýra, þá er hafið opt og tíðum óttalegt, þegar svo ber undir, eins og allir vita; það er eins og ógurleg og bylgjandi eyðimörk, storm-æstur undrahjúpur, þar sem dauðinn rís og ríður á hverri báru, og æsir ímyndunaraflið, sem raunar er sterkara hjá ómenntuðum mönnum en þeim, sem hin svo nefnda »menntun« hefir kúgað allt þess konar úr, en ekki getað bætt upp með neinu öðru en peníngum og óhófi. Þess vegna eru líka til svo margar sögur um sjódrauga og ýms undur, sem sjómenn hafa trúað og trúa enn í dag. Í útlöndum er er ekki minna en hér um slíkar sögur. Meðal annars má minna á eina sögu, sem lengi hefir gengið milli manna og jafnvel orðið stórskáldum að yrkisefni, hún heitir »náskipið« eða »sá fljúgandi Hollendíngur«, og er raunar farið með hana á ýmsan hátt. Svo er sagt, að skipherra nokkur í Hollandi, Vanderdecken að nafni, hafi ætlað suður fyrir Affríku til Indlands; hann átti heima í Amsterdam og laglegan búgarð fyrir utan borgina; áður en hann hélt af stað, hét kona hans að allt skyldi vera prýtt og málað er hann kæmi aptur. Skipstjórinn hélt af stað, en er hann var kom inn suður á móts við Góðrarvonarhöfða, þá hreppti hann ofsaveður og komst ekki fyrir höfðann, en vildi með engu móti leggja skipinu inn i neina vík og bíða þar byrjar. Þarna var hann um hríð að sigla fram og aptur, til þess að hrekjast ekki lángt úr leið; þá kom eitt skip svo nærri honum að kalla mátti til hans, og var hann spurður, því hann héldi ekki inn í víkina; en hann svaraði því, að fjandinn skyldi eiga sig ef hann nokkurntíma legði inn á víkina, þótt hann ætti að svamla hér til dómsdags. Síðan hefir hann alltaf verið þar á flakki með skipið, og þóttust margir hafa séð hann, en aldrei nema í myrkviðris roki; þá lætur hann setja út bát og ná í skip, ef það fer þar fram hjá; fölur maður og sjóvotur klifrar upp á skipið, og hefir bréf í hendinni, og biður um að koma þeim til Amsterdam, en enginn þorir að taka við þeim; þá spyr sjódraugurinn um ýmsar götur i borginni og um fólkið sem þar eigi heima, en honum er svarað, að fólkið sé dáið og búið að rifa götuna fyrir meir en hundrað árum; þá fer maðurinn að gráta og kveina, að þeir skuli aldrei geta fengið að sjá fósturjörðu sína; en þegar enginn vill taka við bréfunum, þá leggur hann þau á þilfarið og lætur járnstykki ofan á til þess að þau ekki fjúki — síðan fer hann í bátinn; en allir á skipinu sjá náskipið álengdar, þegar leiptrin ljóma snöggvast í þrumuveðrinu og ósköpunum. Enginn þorði að snerta bréfin, en þá vildi svo til að járnstykkið rann af bréfunum, þegar skipið hjó fram í sjóinn, en bréfin fuku víðsvegar út í loptið. Skömmu eptir slotaði veðrinu og birti upp, og kváðu hásetar það því að þakka að bréfin hefði farið, en í það skipti sást ekki tramar til náskipsins. Þetta er aðal-gángurinn í sögunni; en annars er hún sögð með ýmsu móti. == Hvað mun skrímslið fagra hafa gert af sér? == Trúin á sjóskrímsl var orsök til dauða Þorleifs Bjarnarsonar Jórsalafara; svo segir um þetta í Hirðstjóra-annál : »Barna Bjarnar og Sólveigar er tveggja sérdeilis getið, nefnilega Þorleifs júngkæra og áður nefndrar Kristínar. Kristín var lengi vanheil og lá í rekkju. Þorleifur bróðir hennar vildi gipta sig norður í Eyjafirði. Um veturinn hugðist Þorleifur að ríða norður og hafði hesta sína í eldi á Melgraseyri og Hamri, en ætlaði að fara þángað á skipi með sveinum sínum. Sama dag sem hann skyldi reisa, gekk hann til hvílu systur sinnar að kveðja hana; var hún þá mjög þúnglega haldin. Hann sagði þá til hennar: »Viltu nú trúa draumum þínum, systir, að þú munir lifa mig?« »Ætlað hef eg það, bróðir minn, inn til þessa, en nú má guð ráða, hvort við sjáumst meir«. Hér við arð hann glaður, bauð henni góðar nætur og gekk til skips með förunauta sína; en þann sama dag drukknaði Þorleifur og þeir allir. Hinum megin fjarðarins bar svo við, að förukona nokkur fór með sjónum frá Hamri út að Melgraseyri. Hún sá einhverja nýbreytni á steini eður skeri skamt frá landi, og þagði þar yfir allt til kvelds; þá kom upp fyrir henni: »Hvað mun skrímslið fagra hafa gert af sér,sem ég sá steininum í dag? Það var fagurrautt með vænumannsáliti og gullbaug á hverjum fíngri. Það benti með hendinni, en eg skildi ekki, hvað það sagði, fyrir hræðslu sakir«. Sem fólkið þetta heyrði, brá því mjög við, grunaði um júngkæran, fór til og fann hann dauðan. Þessi gamla kerlíng hefir þá verið í hinu sama hugarástandi sem menn voru í fyrir mörgum öldum, meðan þjóðirnar voru á æskuskeiði og engin menntuð hugsan náði til að stjórna ímyndunaraflinu. Vér vitum at mörgum fornum ritum, að menn þegar í elztu fornöld ímynduðu sér alla náttúruna fulla af goðmögnum og kynjaverum, ekki einúngis í manns mynd, heldur í ótal öðrum forynjumyndum og það ekki sízt í sjávardjúpinu. Samt vissu sumir menntaðir menn að þetta var ímyndun ein; Plínius segir að ruglaðir menn (confusi) trúi á þessar skrípamyndir (monstrificae effigies) í sjónum. Eptir því sem Grikkir trúðu, voru til ótal sjávardísir, og þekkjum vér nöfn margra þeirra; allar þessar fögru dísir voru undir yfirráðum Poseidóns (Neptúnusar,) sem átti heima í dýrðlegum sal í sjávardjúpinu, skínandi af gulli og gliti eins og Glitnir (II. XIII. 20—22. Hesiod. Theog. 933). í fornum kveðskap vorum er kvennmaðurinn kenndur við sjó, sjálfsagt beinlínis, þó að í Laufáseddu standi: »En því er rétt að kenna konu við sjó eðr hönd, at þat á heiti saman ok eign konunnar, svo sem hönd heitir mund, ok svo heimanfylgiu hennar. Sær heitir mar ok svo ver; mar heitir ok hestr, og því má kenna til sjóar karla ok konur;« enda kemur þetta opt fyrir, að kona er kend til sjóar eingaungu, hvernig sem þeir nú hafa hugsað sér þetta samband. Í norrænni goðafræði er eiginlega enginn verulegur sjávarguð í líkíngu við Poseidón Grikkja, því að Ægir, Njörður og Mlmir eru allir sjóarguðir,en Njörður einn talinn með Ásum. Ægir var raunar sjóarguð og átti Rán fyrir konu, en þau áttu níu dætur, sjóardísir, sem eru öldurnar, eins og hér segir: :''Dröfn'' skylr stál þar er stafni :straumfylgin þvær ''Bylgja'', :''Hefring'' brestr, en hristir :''Himinglæva'' mar sævar. :''Hrönn'' dregr grönn úr grunni. :gadd svelr ''Blóðughadda'', :elg venr ''Uðr'' ok ''Kólga'' :egghúfs við glym ''Dúfu''. Miðgarðsormur er hin mikilfengasta forynja í sjávardjúpinu: eptir því sem edda segir, þá var hann eitt af börnum þeim er Loki gat við Angurboðu, en guðirnir köstuðu honum í hinn djúpa sjá; hann heitir og Jórmungandur og liggur um lönd öll; en Miðgarðsormur er í rauninni sjálfur sjórinn, og virðist þetta benda til þess að menn hér á Norðurlöndum hafi haft áþekka ímyndun og Grikkir, að jörðin væri krínglóttur flötur, sem ormurinn (o:sjórinn) lægi í kríngum. Að Miðgarðsormur hafi átt að tákna sjóinn, virðist auðsætt at því, að í Ragnarökkri á hann einmitt í höggi við Þór, en Þórr var þrumuguð og þess vegna eldguð, og eru hér tvær gagnstæðar höfuðskepnur, eldurinn og vatnið, látnar eigast við. Það er auðséð á kvæðum fornskálda, að menn hafa trúað að Miðgarðsormurinn væri til, svo það er ekki tilbúníngur Snorra eða seinni manna, en annars imynduðu menn sér ýmsar voðalegar skepnur í hafinu, og kemur það fram í sögum. Til eru ýmsar sögur um »hinn mikla sjóorm«, eitthvert ógurlegt ormvaxið kvikindi, sem sjómenn þykjast stundum hafa séð, en hvort þetta er á einhverjum huldum brautum komið frá hugmyndinni um Miðgarðsorm eða ekki, verður ekki séð, eða þá frá »Leviathan«, sem ritníngiu getur um. Þessi hugmynd um sjóorminn hefur gengið meðal sjómanna um lángan tíma, og hámenntaðir menn hafa verið svo sannfærðir um þessar sjónir, að þeir hafa gert myndir þeirra eptir eigin augnasjón. Sagnirnar um sjóorminn frá seinni öldum eru ekki mjög úngar. Hans Egede, sem var trúboði á Grænlandi og merkasti maður, segist hafa séð sjóskrímsl eða sjóorm fyrir sunnan Grænland 6. júlí 1734, og hefir hann látið mynda þetta eins og orm að aptan, en með lángri trjónu og nokkurs konar kraga eða eins og stórum eyruggum. Svo hafa sögurnar allt til skamms tíma gengið viðstöðulaust meðal sjómanna af öllum þjóðum. Árið 1808 rak einhver ófreskja upp á Orkneyjum, 56 fet á lengd og 12 fet að ummáli, og var makki eða kambur á bakinu. í Ameriku hefir mikið gengið á með þessar sögur eins og annað; svo var 1817 í höfninni viðGlocester íMassachusetts; þótti svo mikið bera á þessu, að náttúrufræðisfélagið í Boston safnaði vitnisburðum frá 40 manns, sem allir þóttust hafa séð sjóskrímslíð ekki lengra á burtu en í skotmáli, og var sagt um 80—90 feta að lengd. Skömmu síðar kom þar upp beinagrind, sem sögð var úr úngum sjóormi, og var þá þessu gefið vfsindalegt nafn og kallað »Scoliophis Atlantica« — allt saman tómt rugl, og stendur ekki í nokkurri vísindalegri bók. En menn láta ekki svo fljótt undan. Árið 1848 var M’Ouhac yfirforíngi á herskipi því, er Dædalus hét, á sjónum milli Elínareyjar og Góðrarvonarhöfða, og þá sá hann sjóorminn í tuttugu mínútur ásamt öllum undirforíngjum á skipinu. Þeim virtist höfuðið ná tvær álnir upp úr sjó, en skrokkurinn liggja endilángur á sjónum, og ætluðu hann um 30 álnir að lengd; þegar ormurinn gapti, þá hefði maður getað staðið upp réttur í gininu. Ormurinn var dökkbrúnn, að lit gulhvítur áhálsinum, og með eitthvað eins og makka. Yfirforínginn sendi ensku herflotastjórninni skýrslu um þetta, og sagðist ábyrgjast að hún værí sönn. — Sama ár sá Henderson, skipstjóri á amerísku skipi, Daphne, einnig sjóorm nokkuð fyrir sunnan miðjarðarlínuna, og var skotið á hann með járnarusli, en þá flýði hann. Árið 1856, hinn 6. Júlí, sá Tremearne, skipstjóri á »Princess«, eitthvað á sjónum nokkuð undan Góðrarvonarhöfða, og var svipað tré, en þeir héldu það sjóorminn og skutu á hann; þeir þóttust sjá eins og sex upprétta ugga á bakinu á honum. Enn fremur þóttust menn sjá sjóorminn i Tafelbai við Góðrarvonarhöfða í Febrúar 1857; Dr. Biccard og margt annað fólk sá þá orminn og var skotið á hann, en hann stakk sér undan skotinu. Menn ætluðu hann mundi vera um hundrað álnir á lengd. Líklega heflr þetta ekki verið annað en risavaxin sæjurt, þvi í suðurhöfum vex sú þangtegund, er Macrocystis heitir hjá vísindamönnum; hún er með stórum blöðrum eins og belgjaþang, svo stórum, að otrar liggja opt á blöðrunum og hvíla sig; þessi sjóplanta verður meir en þrjú eða fjögur hundruð álna að lengd, og leggirnir flækjast og snúast saman af hreifingu sjávarins og verða eins og feiknadigrir og lángir kaðlar sem bylgja upp og niður og til frá eptir kvikunni; má því hæglega ímynda sér að þetta sé risavaxinn ormur; en sú mynd, sem Dr. Biccard gerði af þessum »sjóormi«, líkist miklu fremur laungum þara en nokkru dýri. Árið 1846 var einhver «doctor» Koch í Ameríku og sýndi þar beinagrind, sem átti að vera af sjóormi; þessu var einnig gefið vísindalegt nafn og kallað »Hydrarchos« eða sækóngur; beinagrindin var 140 fet eða 70 álnir að lengd, og var hún keypt í Berlín fyrir margar þúsundir króna til sýníngar »fyrir fólkið«; en er hinir þýzku náttúrufræðíngar rannsökuðu þetta, þá komst það upp að »doctorinn« hafði safnað sér saman hryggjarliðarusli úr alls konar dýrum og fest allt saman, svo þetta var tómt »humbug». En þetta er nú enn ekki nóg. Hinn 8. Júlí 1875 var Drevar, skipstjóri á barkskipinu »Pauline« frá Englandi, á sjó við norðausturströnd Brasilíu. Það var um kl. 11 fyrir miðjan dag í fögru og heiðskíru veðri, og sjólítið. Þá segir skipstjórinn í skýrslu sinni: »Um þetta leyti tókum við eptir einhverjum svörtum blettum á sjónum,og einhverjum hvítleitum strók þar uppi yfir, svo sem 15 faðma á hæð. Ég hélt fyrst það væri klettur, sem væri þannig litur, «g var ég hræddur um að við værum nálægt einhverri grynningu. En allt í einu hrundi strókurinn niður með braki og skellum, og annar strókur kom upp. Þetta gekk nokkra stund hvað eptir annað. Ég sá í kíkir að þetta var ógurlegur ormur, sem hafði tvívafið sig utan um hval. Þeir bröltu þarna í sjónum og ormurinn sneri hvalnum í kring eins og kefli með því að beita hausnum og halanum. •en tveir hvalir voru þar rétt hjá og börðu sjóinn með bægslunum og sporðunum, og varð af þessu allmikil ólga í sjónum. Þetta undur varaði eitthvað 15 mínútur, og lauk svo að hvalurinn sýndist steypast beint á höfuðið og sporðurinn upp í loptið; síðan hvarf allt, og við héldum að ormurinn hefði farið með hvalinn niður að grunni. Drevar skipstjóri ætlaði lengd ormsins allt að 90 álnum, þar sem hann var tvívafinn utan um hvalinn; hann gapti ávallt, og hausinn var ákaflega mikill. Fám dögum seinna, eður hinn 13. Júlí kl. 7 um morguninn var skipið enn nálægt sama stað; þá kom aptur sama skrímslið eða annað áþekkt upp úr sjónum.. Það slengdi hausnum og svo sem tuttugu álna lengd af skrokknum lárétt í hafsbrúninni og synti rétt fyrir aptan skutinn. Svo segir skipstjórinn: »Meðan ég var að hugsa um, hvað það mundi vera, sem þessari skepnu þætti svo nýstárlegt að hún elti okkur, hvort það mundi vera hvíta röndin á skipinu fyrir ofan eirplöturnar sem skipið var klætt með, þá var kallað: þarna er það aptur! Eg sá þá skrímslið skamt frá skipinu, hossandi sér 60 feta hátt upp i loptið með ógurlegu augnaráði; við höfðum allir exar til reiðu til að taka á móti, ef það kynni að ráðast á skipið, en þá hvarf það«. Þessi skýrsla var eiðfest í Liverpool af skipstjóranum og allri skipshöfninni 30. Janúar 1876. Það er ekki hægt að segja, hvort allt þetta muni vera sjónhverfingar eða ekki. Reyndar eru sjóormar til í Indíahöfum, og eru eitraðir; en þeir eru ekki lengri en 4 eða 5 álnir, og vel kunnir náttúrufræðíngum. Og undarlegt er það, að enginn náttúrufróður maður skuli nokkurn tíma hafa orðið var við þetta á öllum þeim vísindalegu rannsóknarferðum,. sem gerðar hafa verið út eingaungu til að kanna sjóinn. == Ormurinn í Lagarfljóti == Ormurinn í Lagarfljóti er hið frægasta skrímsli hér á landi Vér vitum ekki hvenær menn fóru fyrst að sjá hann; í fornritunum er ekkert getið um þess konar; sögurnar um hann byrja um 1600 (ég fylgi hér ferðabók Eggerts bls. 794—5). Annálar segja að ormurinn hafi sést 1607, og hafi verið f þrem bugðum, og mundi maður með spjót hafa getað gengið undir bugðunum. Svo hefir ormurinn sést.optar með nokkurra ára millibili, 1612, 1618, 1641 •og 1672, og er ekki lýst frekar. En árið 1749 og ;þar eptir mögnuðust þessar sögur svo, að ekki einlúngis almúgafólkið, heldur einnig prestar og menntamenn þóttust sjá þetta, stundum einir, stundum margir saman, en þá var það ekki ormur, heldur eins og selur, eða þá eins og strókur eða ólögulegt flikki; stundum eins og stórvaxinn hestur kolsvartur með hendur á bakinu, eða skepna með tveim trjónum, eða eins og eitthvað stórt sem hús. En allar þessar sögusagnir eru mjög óáreiðanlegar og sanna ekkert nema að »eitthvað« hafi sést, og þetta »eitthvað« hefir án efa verið missýningar og ofsjónir. Því það er auðsætt að slíkar skepnur, ef þær væri til, mundu þurfa meira rúm en eitt vatn eða fljót, og það ekki stærra en Lagarfljót, þó að það þyki stórt hér á landi. Raunar er hér ekki um sjóskrímsli að ræða, en þó er þetta nokkuð skylt; þessi skrímslatrú er einnig á vötnum og ám, og gengur víða um lönd, bæði um nykra og aðrar sjónir — þarf ekki annað en minna á Kataness-dýrið —; þetta kemur stundum upp allt i einu. == Hvalanöfn í Konungs-skuggsjá == í Konungs-skuggsjá eru talin mörg hvalanöfn, en skrímsl eru þeir hvalir ekki kallaðir. Hvalaheitin eru þessi: hnýðíngar, vognhvalir (vagna, vögn), svínhvalir, andhvalir, skjaldhvalir, geirhvalir, barðhvalir, fiskreki, sléttibaka, hafurkitti, hrosshvalur, rauðkembingur, náhvalur, skeljungur, norðhvalir, reyður og hafgufa. Af þessum nöfnum eru nú algengust þessi: hnýðingur, andarnefja (andhvalur?), náhveli (náhvalur) og reyður eða reyðarfiskur (steypireyður, hrafnreyður). Hrosshvalur eða hrosshveli og rauðkembingur eru og alþekt nöfn, en talin með illhvelum eða forynjum sjóarins. Hafgufa heyrist nú aldrei, og óvíst hvort það hefir nokkurn tíma, verið algengt, þó það sé einu sinni nefnt í ÖrvarOdds Sögu fyrir utan í Skuggsjá. Illhveli eru nú þessi helzt nefnd: nauthveli, búrhveli eða búri, hrosshveli og rauðkembingur; stökkull er varla talinn með illhvelum; katthveli og hundhveli munu sjaldnar vera nefnd. Jón Arnason hefir ritað greínilega um þetta í Isl. Þjóðsögum 1. Bd. 628—632 bls. Sem skrímsl nefnir Skuggsjá einungis hafstramb og margýgi. Ekki er ólíklegt, að »hafstrambur« sé svipuð hugmynd og sú skepna sem Egede þóttist sjá og gerði mynd af, eins og áður er á vikið. == Hafstramba == Lýsingin i Skuggsjá er þannig: Svo er sagt um þat skrímsl er menn kalla hafstramba, at þat sé í Grænlandshafi; þat skrímsl er mikit vexti ok at hæð, ok hefir staðit upprétt úr hafinu; þat hefir svo sýnzt sem þat hafi manns herðar, háls ok höfuð, augu ok munn ok nef ok höku. En upp í frá augum ok brúnum þá hefir verit því líkast sem maðr hafi haft á höfði hvassan hjálm. Axlir hefir þat haft svo sem maðr, en engar hendr, ok svo hefir þat sýnzt sem þegar hafi þat svengst (o: mjókkað) frá öxlum ofan, ok æ því mjórra er þat hefir neðar meirr verit séð. En þat hefir engi séð, hversu hinn neðri endir er skapaðr á því, hvort heldr er at sporðr hefir á verit sem á fiski, eða hefir hvast niðr verit sem hæll. En líkamr þess hefir því líkr verit at ásýn sem jökull; engi hefir þat svo glöggt séð, hvort heldr hefir á verit hreistr sem á fiski, eða húð sem á manni. Þat hafa menn ok markat, hversu þat hefir horft eða fallit síðan á sjó, þá er þat hefir steypzt; en ef þat hefir horft at skipi ok þángat steypzt, þá hafa menn víst vitað sér manntjón á því skipi; en ef þat hefir horft frá skipi ok þángat steypzt, þá hafa menn verit í góðri vilnan, at þeir mundi halda mönnum, þó at þeir hitti í stóran sæ ok storma mikla. == Margýgur == Um margýgi segir Skuggsjá: Þat hefir ok enn séð verit þar eitt skrímsl, er menn kalla margýgi; þess vöxtr hefir svo sýnzt, sem þat hafi kvenmanni líkt verit upp frá linda stað, því at þat skrírnsl hefir haft á brjósti sér stóra spena svo sem kona, lángar hendr ok sítt hár, ok vaxit svo at öllum lutum um háls ok höfuð sem maðr; hendr hafa mönnum sýnzt miklar á því skrímsli, ok eigi með sundr slitnum fíngrum, heldr með þvílíkri fit sem tengjast saman á fitfuglum. Niðr í frá linda stað hefir þat skrímsl sýnzt líkt fiski, bæði með hreistri ok með sporði ok sundfjöðrum. Þetta skrímsl hefir svo verit sem hið fyrra, at sjaldan hefir þat sýnzt nema fyri stórum stormum. Þetta hefir verit athæfi þessa skrímslis, at þat hefir opt kafat, ok jafnan svo upp komit, at þat hefir haft fiska i höndum sér, ok ef þat hefir horft at skipi ok leikit sér við fiska eða kastað fiskum at skipinu, þá hafa menn verit hræddir um þat, at þeir mundu fá stór manntjón. Þat skrímsl hefir ok sýnzt mikit ok hræðiligt í andliti, með hvössu enni ok breiðum augum, mjök mynnt ok með hrokknum kinnum. En ef skrímsl þat etr sjálft fiska, eða kastar á haf frá skipi, þá hafa menn verit í góðri von um at þeir mundi halda mönnum, þó at þeir fengi stóra storma«. Þó að ýngri rithöfundar hafi ætlað það víst, að þessi lýsíng komi heim við »haffrúr« eða »hafmeyjar«, þá er það ekki alveg rétt. Hafmeyjar hafa menn hugsað sér sem fríðar og töfrandi kvennamyndir, en þetta er lýsing á trölli eða forynju, og minnir fremur á Hrímgerði í Helgakviðu Hjörvarðssonar, eða skessurnar í Ketils sögu hængs og Hjálmtýs sögu og Ölvers, því allar slíkar verur voru sjóskrímsli, þó þar sé ekki sagt að þær hafi allt af búið í sjónum. Margýgur er einnig nefnd í Ólafs sögu helga, og er lýsíngin þar blendnari og ber vott um að böfundurinn hefir heyrt getið um Sírenur. Frá þessu er ítarlega sagt í sögunni þannig: »Svo er sagt, at heiðingjar þeir, er réðu fur í Karlsám, blótuðu tvær undarligar skepnur til fulltingis sér, þær er styrkvar urðu þeirra mótstöðumönnum; þat annat var margýgr, hún liggr i Karlsám, en stundum í sjá; hún svæfir skipshafnir með fögrum saung, en drekkir þeim síðan, en stundum æpir hún svo hátt, at menn verða nær at gjalti, ok hverfa af því aptr. Margýgrin lá þá í Karlsám; þat kvikendi er svo skapat, at þat er fiskr niðr frá beltisstað ok fjöðr á, en kona upp þaðan; þat er hennar náttúra, þá er hún er í vatni, at hún leikr sér at fiskum, ok ef hún steypir sér at skipi, þá þykir þeim ráðinn manntapi; en ef hún steypir sér frá skipi, þá farnast vel. Þetta skrímsl var svo magnat, at þat hafði mörgum at skaða vorðit þar í ósinum. Þá er Ólafr konungr skyldi út leggja, þá sá þeir, þar sem mættist sjárinn ok vatnið, þetta skrímsl, er í bókum kallast súrna eða hýrenus, ok lék sér í ósinum; ósinn var bæði lángr ok breiðr; hún örglaðist upp úr sjónum hátt ok allt at grunni neðan. Ok er skip Ólafs, þat er furst fór, rendi at þessu skrímsli, þá tók hún i stafninn ok hvelfdi, ok furfór allri skipshöfninni; þeir vurðu hræddir, er síðarr fóru á öðrum skipunum, ok mæltu: bíðum vér Ólafs, ok vitum, hvat ráða hann vill taka. Síðan viku þeir aptr skipunum, ok kölluðu Ólaf, þegar kall mátti heyra, ok sögðu, at úhreint var í ósinum ok þar með þenna atburð. Ólafr biðr þegar róa fram sínu skipi, ok var svo gert. Síðan kom upp margýgrin, ok fór gapandi at skipinu; en Ólafr brá saxi, at sumra manna sögn, ok hjó af henni höndina við stafninum; sumir menn segja, at hann tæki eitt spjót ok skyti í brjóst henni, ok fengi henni með því bana . . . En svo kvað margýgrin við hátt, er Ólafr veitti henni skaða, at eigi þóttist slíkt heyrt hafa«. Frásögnin í Flateyjarbók nefnir ekki »súrna« né »hýrenus« (o: Sirena), en hugmyndin finnst í orðunum: »heyrðu þeir at upp kom svá fögur raust með saunghljóðum at alldri heyrðu þeir á sína daga þessháttar hljóð fyr með svá sætum són ok undarligum ym at innan lítils tíma fellr svefn at þeim...« En útlitið svarar ekki til þessarar fegurðar, því svo segir sagan: »hón er svá sköpuð at á henni er höfuð svá skapat sem á hrossi með standandi eyrum ok opnum nösum, hón hefir græn augu ákafliga stór ok kjapta "gryfuiliga" stóra, hón hefir bógu sem hross ok fram skapat sem hendr en aptr sköpuð at öllu sem ormr með lykkju ákafliga mikilli ok breiðum sporði, drekkir hón svá mönnum ok skipum at hón setr hendrnar upp á annat borðit en bregðr sporðinum niðr undir skipit ok upp á borðit öðrum megum ok hvelfir svá skipinu at hón ríðr um þveran kjölinn ok steypisk svá í kaf, hón er loðin sem selr ok grá at lit«. Bók nokkur islenzk heitir »Physiologus« eða »Bestiarius«, og er rituð á skinn snemma á 13du öld, að því er Verner Dahlerup segir, sem hefir gefið út rit þetta með ágætum skýringum í árbók fornfræðafélagsins 1889. »Bestíaríus« er nokkurs konar siðfræðisleg eða guðfræðisleg náttúrusaga, þýdd eða til búin upp úr öðrum þess kyns ritum, og eru myndir dregnar við sérhvern kafla eða grein. Hinn íslenzki höfundur hefir gert myndirnar flestar eða allar sjálfsagt af eigin hugviti, og ein af þessum myndum virðist einmitt eiga við þenna. atburð sem saga Ólafs helga segir frá, eða annan í sams konar: það er margýgur með sporði, höndum og tveimur mannsfótum (sem raunar ekki kemur heim við lýsínguna, og enn síður kemur myndin heim við lýsínguna í Flateyjarbók); hún stendur við skip, og eru menn á, er tveir hafa árar úti, þrír hafa exar; allir hafa þeir hjálma á höfðum eða húfur, og allir stara óttaslegnir á skrímslið; einn hefir lagt það með spjóti í gegn um brjóstið, en margýgurinn hefir þá slept skipinu og baðar út höndunum. Myndin er raunar ekki gerð af mikilli list, en það er auðséð hvað hún á að tákna, sem er þessi eða svipaður atburður sem sagan greinir frá; þar á móti á myndin ekkert við orðin í ritinu sjálfu, sem eru þessi: »Sirena jarteinir í fegrð raddar sinnar (oc) sæte krása þeirra, er menn hafa til sælu í heimi hér, ok gá þess eins ok sofna svo frá góðum verkum, en dýrit tekr menn ok fyr fer þeim, þá er þeir sofna af fagri röddu. Svo farast margir af sællífi sínu, ef þat eitt vilja gera í heimi hér«. Árin 1305. a8wjp9jdvvkjcy899sxv5wgc1xhxqu0 35158 35157 2026-05-25T17:19:34Z Salvor 35 setti inn mynd af skipi og sjóskrímsli 35158 wikitext text/x-wiki [http://Shttps://timarit.is/page/2319138?iabr=onjóvíti%20og%20sjóskrímsl.%20Eptir%20Benedikt%20Grondal.%20Tímarit%20Hins%20íslenzka%20bókmentafélags%201893 Sjóvíti og sjóskrímsl. Eptir Benedikt Grondal. Tímarit Hins íslenzka bókmentafélags 1893] (Í smíðum - Salvör maí 2026) [[Mynd:Sea monster and ship art detail, from-Münster Thier 2 (cropped).jpg|thumb|Teikning af sjóskrímsli úr bók kortagerðamannsins Sebastian Münster . Frá um 1544]] Vér þekkjum allir sjóinn, þessa undursamlegu blæju, sem náttúra sveipar jörðina í, þennan guðlega töfradúk, sem enginn veit hvernig til er orðinn, sem ýmist gengur í ógurlegum hvítfextum öldum, eða hann er eins og útþaninn og spegilsléttur flötur, þar sem náttúran lætur sólina draga á gullroðna purpuralinda og gljáandi silfurrákir — vér höfum séð hann rísa fyrir hamförum útsynníngsins, og vér höfum séð hann á kyrru sumarkveldi — það er kraptaverk, sem vér höfum alltaf fyrir augunum. Kvæði Byrons lávarðar um sjóinn, sem hann endar »Childe Harold« með, er eitt hið frægasta kvæði og hefir vakið undrun allra sem það hafa lesið. Grímur Thomsen hefir snúið því þannig á vort mál: :Aflmikill stormur yfir hafið skríður, :og rótar upp þeim aldna, gráa sjá; :hvert eitt er fet hans dalur, djúpur, víður, :en draungótt rísa milli fjöllin há, :hann ryður veg, hvar enginn annar má, :ósýnilegur meðan fram hann líður. : :Þó sýnilegur fótur sjóinn troði :sitt í hið gamla horfið óðar fer, :skapstórum og af bylgjum hráður voði :búinn dauðlegu holdi sífellt er; :en, ódauðlegi stormur, undan þér :ólmt gnötrar baf, og hlýðir þínu boði. : :Það kvíðir fyrir komu hans og stynur, :og kveinkar sér í dimmu sorgarhljóði; :er bylur vex, þá brýzt það um og drynur, :og beljar hvitu fram í ölduflóði, :og eptir hann í ekkaþrungnum móði :upp þrúngið, harmsogandi lengi dynur. : :En hvort þú æðir fram í ógnar veldi, :eða þú bærist ekki, kyrr og rór, :ertu þó ætíð eins, hinn mikilfeldi, :almáttugs drottins spegill, blái sjór, :sem sjálfur ert svo djúpur og svo stór, :en umgjörðin þín grams og keisara veldi. Vér þurfum ekki að minna á það sem sjórinn hefir gleypt; hann er djúp dauðans, en hann er líka lífið og lífsins vegur: hann felur í sér björgina sem sjómaðurinn dregur, og hann er sá vegur fyrir samgaungurnar, sem ekki var lagður af manna höndum, og aldrei þarf að endurbæta. A hverju ári finnast ný dýr og nýjar jurtir, sem hvergi geta lifað nema í sjávardjúpinu, og er sjórinn þannig ótæmanleg uppspretta vísindanna, og eins mikill leikvöllur þjóðanna eins og þurlendið. En hið hvikula, bylgjandi eðli sjóarins hefir að ýmsu leyti gert öðruvísi áhrif á anda mannsins en landið. Af því hann er opt svo geigvænlegur, af því menn finna ósjálfrátt, að menn standa þar gagnvart óviðráðanlegum náttúrukrapti, sem menn geta notið þegar hann er ljúfur og vær, en getur færst í þann ham sem enginn fær móti staðið: þá hefir sjórinn frá aldaöðli vakið geig og hvumleiðar tilfinníngar hjá sjómönnum og æst ímyndunaraflið svo að það hefir framleitt ýmsar furðusjónir, sem hvergi eiga sér stað í rauninni. Því þó að vér vitum, að sjórinn er fullur af lífi, þó að vér vitum, að hann er ómælilegt leiksvið fyrir óteljandi tegundir dýra, þá er hafið opt og tíðum óttalegt, þegar svo ber undir, eins og allir vita; það er eins og ógurleg og bylgjandi eyðimörk, storm-æstur undrahjúpur, þar sem dauðinn rís og ríður á hverri báru, og æsir ímyndunaraflið, sem raunar er sterkara hjá ómenntuðum mönnum en þeim, sem hin svo nefnda »menntun« hefir kúgað allt þess konar úr, en ekki getað bætt upp með neinu öðru en peníngum og óhófi. Þess vegna eru líka til svo margar sögur um sjódrauga og ýms undur, sem sjómenn hafa trúað og trúa enn í dag. Í útlöndum er er ekki minna en hér um slíkar sögur. Meðal annars má minna á eina sögu, sem lengi hefir gengið milli manna og jafnvel orðið stórskáldum að yrkisefni, hún heitir »náskipið« eða »sá fljúgandi Hollendíngur«, og er raunar farið með hana á ýmsan hátt. Svo er sagt, að skipherra nokkur í Hollandi, Vanderdecken að nafni, hafi ætlað suður fyrir Affríku til Indlands; hann átti heima í Amsterdam og laglegan búgarð fyrir utan borgina; áður en hann hélt af stað, hét kona hans að allt skyldi vera prýtt og málað er hann kæmi aptur. Skipstjórinn hélt af stað, en er hann var kom inn suður á móts við Góðrarvonarhöfða, þá hreppti hann ofsaveður og komst ekki fyrir höfðann, en vildi með engu móti leggja skipinu inn i neina vík og bíða þar byrjar. Þarna var hann um hríð að sigla fram og aptur, til þess að hrekjast ekki lángt úr leið; þá kom eitt skip svo nærri honum að kalla mátti til hans, og var hann spurður, því hann héldi ekki inn í víkina; en hann svaraði því, að fjandinn skyldi eiga sig ef hann nokkurntíma legði inn á víkina, þótt hann ætti að svamla hér til dómsdags. Síðan hefir hann alltaf verið þar á flakki með skipið, og þóttust margir hafa séð hann, en aldrei nema í myrkviðris roki; þá lætur hann setja út bát og ná í skip, ef það fer þar fram hjá; fölur maður og sjóvotur klifrar upp á skipið, og hefir bréf í hendinni, og biður um að koma þeim til Amsterdam, en enginn þorir að taka við þeim; þá spyr sjódraugurinn um ýmsar götur i borginni og um fólkið sem þar eigi heima, en honum er svarað, að fólkið sé dáið og búið að rifa götuna fyrir meir en hundrað árum; þá fer maðurinn að gráta og kveina, að þeir skuli aldrei geta fengið að sjá fósturjörðu sína; en þegar enginn vill taka við bréfunum, þá leggur hann þau á þilfarið og lætur járnstykki ofan á til þess að þau ekki fjúki — síðan fer hann í bátinn; en allir á skipinu sjá náskipið álengdar, þegar leiptrin ljóma snöggvast í þrumuveðrinu og ósköpunum. Enginn þorði að snerta bréfin, en þá vildi svo til að járnstykkið rann af bréfunum, þegar skipið hjó fram í sjóinn, en bréfin fuku víðsvegar út í loptið. Skömmu eptir slotaði veðrinu og birti upp, og kváðu hásetar það því að þakka að bréfin hefði farið, en í það skipti sást ekki tramar til náskipsins. Þetta er aðal-gángurinn í sögunni; en annars er hún sögð með ýmsu móti. == Hvað mun skrímslið fagra hafa gert af sér? == Trúin á sjóskrímsl var orsök til dauða Þorleifs Bjarnarsonar Jórsalafara; svo segir um þetta í Hirðstjóra-annál : »Barna Bjarnar og Sólveigar er tveggja sérdeilis getið, nefnilega Þorleifs júngkæra og áður nefndrar Kristínar. Kristín var lengi vanheil og lá í rekkju. Þorleifur bróðir hennar vildi gipta sig norður í Eyjafirði. Um veturinn hugðist Þorleifur að ríða norður og hafði hesta sína í eldi á Melgraseyri og Hamri, en ætlaði að fara þángað á skipi með sveinum sínum. Sama dag sem hann skyldi reisa, gekk hann til hvílu systur sinnar að kveðja hana; var hún þá mjög þúnglega haldin. Hann sagði þá til hennar: »Viltu nú trúa draumum þínum, systir, að þú munir lifa mig?« »Ætlað hef eg það, bróðir minn, inn til þessa, en nú má guð ráða, hvort við sjáumst meir«. Hér við arð hann glaður, bauð henni góðar nætur og gekk til skips með förunauta sína; en þann sama dag drukknaði Þorleifur og þeir allir. Hinum megin fjarðarins bar svo við, að förukona nokkur fór með sjónum frá Hamri út að Melgraseyri. Hún sá einhverja nýbreytni á steini eður skeri skamt frá landi, og þagði þar yfir allt til kvelds; þá kom upp fyrir henni: »Hvað mun skrímslið fagra hafa gert af sér,sem ég sá steininum í dag? Það var fagurrautt með vænumannsáliti og gullbaug á hverjum fíngri. Það benti með hendinni, en eg skildi ekki, hvað það sagði, fyrir hræðslu sakir«. Sem fólkið þetta heyrði, brá því mjög við, grunaði um júngkæran, fór til og fann hann dauðan. Þessi gamla kerlíng hefir þá verið í hinu sama hugarástandi sem menn voru í fyrir mörgum öldum, meðan þjóðirnar voru á æskuskeiði og engin menntuð hugsan náði til að stjórna ímyndunaraflinu. Vér vitum at mörgum fornum ritum, að menn þegar í elztu fornöld ímynduðu sér alla náttúruna fulla af goðmögnum og kynjaverum, ekki einúngis í manns mynd, heldur í ótal öðrum forynjumyndum og það ekki sízt í sjávardjúpinu. Samt vissu sumir menntaðir menn að þetta var ímyndun ein; Plínius segir að ruglaðir menn (confusi) trúi á þessar skrípamyndir (monstrificae effigies) í sjónum. Eptir því sem Grikkir trúðu, voru til ótal sjávardísir, og þekkjum vér nöfn margra þeirra; allar þessar fögru dísir voru undir yfirráðum Poseidóns (Neptúnusar,) sem átti heima í dýrðlegum sal í sjávardjúpinu, skínandi af gulli og gliti eins og Glitnir (II. XIII. 20—22. Hesiod. Theog. 933). í fornum kveðskap vorum er kvennmaðurinn kenndur við sjó, sjálfsagt beinlínis, þó að í Laufáseddu standi: »En því er rétt að kenna konu við sjó eðr hönd, at þat á heiti saman ok eign konunnar, svo sem hönd heitir mund, ok svo heimanfylgiu hennar. Sær heitir mar ok svo ver; mar heitir ok hestr, og því má kenna til sjóar karla ok konur;« enda kemur þetta opt fyrir, að kona er kend til sjóar eingaungu, hvernig sem þeir nú hafa hugsað sér þetta samband. Í norrænni goðafræði er eiginlega enginn verulegur sjávarguð í líkíngu við Poseidón Grikkja, því að Ægir, Njörður og Mlmir eru allir sjóarguðir,en Njörður einn talinn með Ásum. Ægir var raunar sjóarguð og átti Rán fyrir konu, en þau áttu níu dætur, sjóardísir, sem eru öldurnar, eins og hér segir: :''Dröfn'' skylr stál þar er stafni :straumfylgin þvær ''Bylgja'', :''Hefring'' brestr, en hristir :''Himinglæva'' mar sævar. :''Hrönn'' dregr grönn úr grunni. :gadd svelr ''Blóðughadda'', :elg venr ''Uðr'' ok ''Kólga'' :egghúfs við glym ''Dúfu''. Miðgarðsormur er hin mikilfengasta forynja í sjávardjúpinu: eptir því sem edda segir, þá var hann eitt af börnum þeim er Loki gat við Angurboðu, en guðirnir köstuðu honum í hinn djúpa sjá; hann heitir og Jórmungandur og liggur um lönd öll; en Miðgarðsormur er í rauninni sjálfur sjórinn, og virðist þetta benda til þess að menn hér á Norðurlöndum hafi haft áþekka ímyndun og Grikkir, að jörðin væri krínglóttur flötur, sem ormurinn (o:sjórinn) lægi í kríngum. Að Miðgarðsormur hafi átt að tákna sjóinn, virðist auðsætt at því, að í Ragnarökkri á hann einmitt í höggi við Þór, en Þórr var þrumuguð og þess vegna eldguð, og eru hér tvær gagnstæðar höfuðskepnur, eldurinn og vatnið, látnar eigast við. Það er auðséð á kvæðum fornskálda, að menn hafa trúað að Miðgarðsormurinn væri til, svo það er ekki tilbúníngur Snorra eða seinni manna, en annars imynduðu menn sér ýmsar voðalegar skepnur í hafinu, og kemur það fram í sögum. Til eru ýmsar sögur um »hinn mikla sjóorm«, eitthvert ógurlegt ormvaxið kvikindi, sem sjómenn þykjast stundum hafa séð, en hvort þetta er á einhverjum huldum brautum komið frá hugmyndinni um Miðgarðsorm eða ekki, verður ekki séð, eða þá frá »Leviathan«, sem ritníngiu getur um. Þessi hugmynd um sjóorminn hefur gengið meðal sjómanna um lángan tíma, og hámenntaðir menn hafa verið svo sannfærðir um þessar sjónir, að þeir hafa gert myndir þeirra eptir eigin augnasjón. Sagnirnar um sjóorminn frá seinni öldum eru ekki mjög úngar. Hans Egede, sem var trúboði á Grænlandi og merkasti maður, segist hafa séð sjóskrímsl eða sjóorm fyrir sunnan Grænland 6. júlí 1734, og hefir hann látið mynda þetta eins og orm að aptan, en með lángri trjónu og nokkurs konar kraga eða eins og stórum eyruggum. Svo hafa sögurnar allt til skamms tíma gengið viðstöðulaust meðal sjómanna af öllum þjóðum. Árið 1808 rak einhver ófreskja upp á Orkneyjum, 56 fet á lengd og 12 fet að ummáli, og var makki eða kambur á bakinu. í Ameriku hefir mikið gengið á með þessar sögur eins og annað; svo var 1817 í höfninni viðGlocester íMassachusetts; þótti svo mikið bera á þessu, að náttúrufræðisfélagið í Boston safnaði vitnisburðum frá 40 manns, sem allir þóttust hafa séð sjóskrímslíð ekki lengra á burtu en í skotmáli, og var sagt um 80—90 feta að lengd. Skömmu síðar kom þar upp beinagrind, sem sögð var úr úngum sjóormi, og var þá þessu gefið vfsindalegt nafn og kallað »Scoliophis Atlantica« — allt saman tómt rugl, og stendur ekki í nokkurri vísindalegri bók. En menn láta ekki svo fljótt undan. Árið 1848 var M’Ouhac yfirforíngi á herskipi því, er Dædalus hét, á sjónum milli Elínareyjar og Góðrarvonarhöfða, og þá sá hann sjóorminn í tuttugu mínútur ásamt öllum undirforíngjum á skipinu. Þeim virtist höfuðið ná tvær álnir upp úr sjó, en skrokkurinn liggja endilángur á sjónum, og ætluðu hann um 30 álnir að lengd; þegar ormurinn gapti, þá hefði maður getað staðið upp réttur í gininu. Ormurinn var dökkbrúnn, að lit gulhvítur áhálsinum, og með eitthvað eins og makka. Yfirforínginn sendi ensku herflotastjórninni skýrslu um þetta, og sagðist ábyrgjast að hún værí sönn. — Sama ár sá Henderson, skipstjóri á amerísku skipi, Daphne, einnig sjóorm nokkuð fyrir sunnan miðjarðarlínuna, og var skotið á hann með járnarusli, en þá flýði hann. Árið 1856, hinn 6. Júlí, sá Tremearne, skipstjóri á »Princess«, eitthvað á sjónum nokkuð undan Góðrarvonarhöfða, og var svipað tré, en þeir héldu það sjóorminn og skutu á hann; þeir þóttust sjá eins og sex upprétta ugga á bakinu á honum. Enn fremur þóttust menn sjá sjóorminn i Tafelbai við Góðrarvonarhöfða í Febrúar 1857; Dr. Biccard og margt annað fólk sá þá orminn og var skotið á hann, en hann stakk sér undan skotinu. Menn ætluðu hann mundi vera um hundrað álnir á lengd. Líklega heflr þetta ekki verið annað en risavaxin sæjurt, þvi í suðurhöfum vex sú þangtegund, er Macrocystis heitir hjá vísindamönnum; hún er með stórum blöðrum eins og belgjaþang, svo stórum, að otrar liggja opt á blöðrunum og hvíla sig; þessi sjóplanta verður meir en þrjú eða fjögur hundruð álna að lengd, og leggirnir flækjast og snúast saman af hreifingu sjávarins og verða eins og feiknadigrir og lángir kaðlar sem bylgja upp og niður og til frá eptir kvikunni; má því hæglega ímynda sér að þetta sé risavaxinn ormur; en sú mynd, sem Dr. Biccard gerði af þessum »sjóormi«, líkist miklu fremur laungum þara en nokkru dýri. Árið 1846 var einhver «doctor» Koch í Ameríku og sýndi þar beinagrind, sem átti að vera af sjóormi; þessu var einnig gefið vísindalegt nafn og kallað »Hydrarchos« eða sækóngur; beinagrindin var 140 fet eða 70 álnir að lengd, og var hún keypt í Berlín fyrir margar þúsundir króna til sýníngar »fyrir fólkið«; en er hinir þýzku náttúrufræðíngar rannsökuðu þetta, þá komst það upp að »doctorinn« hafði safnað sér saman hryggjarliðarusli úr alls konar dýrum og fest allt saman, svo þetta var tómt »humbug». En þetta er nú enn ekki nóg. Hinn 8. Júlí 1875 var Drevar, skipstjóri á barkskipinu »Pauline« frá Englandi, á sjó við norðausturströnd Brasilíu. Það var um kl. 11 fyrir miðjan dag í fögru og heiðskíru veðri, og sjólítið. Þá segir skipstjórinn í skýrslu sinni: »Um þetta leyti tókum við eptir einhverjum svörtum blettum á sjónum,og einhverjum hvítleitum strók þar uppi yfir, svo sem 15 faðma á hæð. Ég hélt fyrst það væri klettur, sem væri þannig litur, «g var ég hræddur um að við værum nálægt einhverri grynningu. En allt í einu hrundi strókurinn niður með braki og skellum, og annar strókur kom upp. Þetta gekk nokkra stund hvað eptir annað. Ég sá í kíkir að þetta var ógurlegur ormur, sem hafði tvívafið sig utan um hval. Þeir bröltu þarna í sjónum og ormurinn sneri hvalnum í kring eins og kefli með því að beita hausnum og halanum. •en tveir hvalir voru þar rétt hjá og börðu sjóinn með bægslunum og sporðunum, og varð af þessu allmikil ólga í sjónum. Þetta undur varaði eitthvað 15 mínútur, og lauk svo að hvalurinn sýndist steypast beint á höfuðið og sporðurinn upp í loptið; síðan hvarf allt, og við héldum að ormurinn hefði farið með hvalinn niður að grunni. Drevar skipstjóri ætlaði lengd ormsins allt að 90 álnum, þar sem hann var tvívafinn utan um hvalinn; hann gapti ávallt, og hausinn var ákaflega mikill. Fám dögum seinna, eður hinn 13. Júlí kl. 7 um morguninn var skipið enn nálægt sama stað; þá kom aptur sama skrímslið eða annað áþekkt upp úr sjónum.. Það slengdi hausnum og svo sem tuttugu álna lengd af skrokknum lárétt í hafsbrúninni og synti rétt fyrir aptan skutinn. Svo segir skipstjórinn: »Meðan ég var að hugsa um, hvað það mundi vera, sem þessari skepnu þætti svo nýstárlegt að hún elti okkur, hvort það mundi vera hvíta röndin á skipinu fyrir ofan eirplöturnar sem skipið var klætt með, þá var kallað: þarna er það aptur! Eg sá þá skrímslið skamt frá skipinu, hossandi sér 60 feta hátt upp i loptið með ógurlegu augnaráði; við höfðum allir exar til reiðu til að taka á móti, ef það kynni að ráðast á skipið, en þá hvarf það«. Þessi skýrsla var eiðfest í Liverpool af skipstjóranum og allri skipshöfninni 30. Janúar 1876. Það er ekki hægt að segja, hvort allt þetta muni vera sjónhverfingar eða ekki. Reyndar eru sjóormar til í Indíahöfum, og eru eitraðir; en þeir eru ekki lengri en 4 eða 5 álnir, og vel kunnir náttúrufræðíngum. Og undarlegt er það, að enginn náttúrufróður maður skuli nokkurn tíma hafa orðið var við þetta á öllum þeim vísindalegu rannsóknarferðum,. sem gerðar hafa verið út eingaungu til að kanna sjóinn. == Ormurinn í Lagarfljóti == Ormurinn í Lagarfljóti er hið frægasta skrímsli hér á landi Vér vitum ekki hvenær menn fóru fyrst að sjá hann; í fornritunum er ekkert getið um þess konar; sögurnar um hann byrja um 1600 (ég fylgi hér ferðabók Eggerts bls. 794—5). Annálar segja að ormurinn hafi sést 1607, og hafi verið f þrem bugðum, og mundi maður með spjót hafa getað gengið undir bugðunum. Svo hefir ormurinn sést.optar með nokkurra ára millibili, 1612, 1618, 1641 •og 1672, og er ekki lýst frekar. En árið 1749 og ;þar eptir mögnuðust þessar sögur svo, að ekki einlúngis almúgafólkið, heldur einnig prestar og menntamenn þóttust sjá þetta, stundum einir, stundum margir saman, en þá var það ekki ormur, heldur eins og selur, eða þá eins og strókur eða ólögulegt flikki; stundum eins og stórvaxinn hestur kolsvartur með hendur á bakinu, eða skepna með tveim trjónum, eða eins og eitthvað stórt sem hús. En allar þessar sögusagnir eru mjög óáreiðanlegar og sanna ekkert nema að »eitthvað« hafi sést, og þetta »eitthvað« hefir án efa verið missýningar og ofsjónir. Því það er auðsætt að slíkar skepnur, ef þær væri til, mundu þurfa meira rúm en eitt vatn eða fljót, og það ekki stærra en Lagarfljót, þó að það þyki stórt hér á landi. Raunar er hér ekki um sjóskrímsli að ræða, en þó er þetta nokkuð skylt; þessi skrímslatrú er einnig á vötnum og ám, og gengur víða um lönd, bæði um nykra og aðrar sjónir — þarf ekki annað en minna á Kataness-dýrið —; þetta kemur stundum upp allt i einu. == Hvalanöfn í Konungs-skuggsjá == í Konungs-skuggsjá eru talin mörg hvalanöfn, en skrímsl eru þeir hvalir ekki kallaðir. Hvalaheitin eru þessi: hnýðíngar, vognhvalir (vagna, vögn), svínhvalir, andhvalir, skjaldhvalir, geirhvalir, barðhvalir, fiskreki, sléttibaka, hafurkitti, hrosshvalur, rauðkembingur, náhvalur, skeljungur, norðhvalir, reyður og hafgufa. Af þessum nöfnum eru nú algengust þessi: hnýðingur, andarnefja (andhvalur?), náhveli (náhvalur) og reyður eða reyðarfiskur (steypireyður, hrafnreyður). Hrosshvalur eða hrosshveli og rauðkembingur eru og alþekt nöfn, en talin með illhvelum eða forynjum sjóarins. Hafgufa heyrist nú aldrei, og óvíst hvort það hefir nokkurn tíma, verið algengt, þó það sé einu sinni nefnt í ÖrvarOdds Sögu fyrir utan í Skuggsjá. Illhveli eru nú þessi helzt nefnd: nauthveli, búrhveli eða búri, hrosshveli og rauðkembingur; stökkull er varla talinn með illhvelum; katthveli og hundhveli munu sjaldnar vera nefnd. Jón Arnason hefir ritað greínilega um þetta í Isl. Þjóðsögum 1. Bd. 628—632 bls. Sem skrímsl nefnir Skuggsjá einungis hafstramb og margýgi. Ekki er ólíklegt, að »hafstrambur« sé svipuð hugmynd og sú skepna sem Egede þóttist sjá og gerði mynd af, eins og áður er á vikið. == Hafstramba == Lýsingin i Skuggsjá er þannig: Svo er sagt um þat skrímsl er menn kalla hafstramba, at þat sé í Grænlandshafi; þat skrímsl er mikit vexti ok at hæð, ok hefir staðit upprétt úr hafinu; þat hefir svo sýnzt sem þat hafi manns herðar, háls ok höfuð, augu ok munn ok nef ok höku. En upp í frá augum ok brúnum þá hefir verit því líkast sem maðr hafi haft á höfði hvassan hjálm. Axlir hefir þat haft svo sem maðr, en engar hendr, ok svo hefir þat sýnzt sem þegar hafi þat svengst (o: mjókkað) frá öxlum ofan, ok æ því mjórra er þat hefir neðar meirr verit séð. En þat hefir engi séð, hversu hinn neðri endir er skapaðr á því, hvort heldr er at sporðr hefir á verit sem á fiski, eða hefir hvast niðr verit sem hæll. En líkamr þess hefir því líkr verit at ásýn sem jökull; engi hefir þat svo glöggt séð, hvort heldr hefir á verit hreistr sem á fiski, eða húð sem á manni. Þat hafa menn ok markat, hversu þat hefir horft eða fallit síðan á sjó, þá er þat hefir steypzt; en ef þat hefir horft at skipi ok þángat steypzt, þá hafa menn víst vitað sér manntjón á því skipi; en ef þat hefir horft frá skipi ok þángat steypzt, þá hafa menn verit í góðri vilnan, at þeir mundi halda mönnum, þó at þeir hitti í stóran sæ ok storma mikla. == Margýgur == Um margýgi segir Skuggsjá: Þat hefir ok enn séð verit þar eitt skrímsl, er menn kalla margýgi; þess vöxtr hefir svo sýnzt, sem þat hafi kvenmanni líkt verit upp frá linda stað, því at þat skrírnsl hefir haft á brjósti sér stóra spena svo sem kona, lángar hendr ok sítt hár, ok vaxit svo at öllum lutum um háls ok höfuð sem maðr; hendr hafa mönnum sýnzt miklar á því skrímsli, ok eigi með sundr slitnum fíngrum, heldr með þvílíkri fit sem tengjast saman á fitfuglum. Niðr í frá linda stað hefir þat skrímsl sýnzt líkt fiski, bæði með hreistri ok með sporði ok sundfjöðrum. Þetta skrímsl hefir svo verit sem hið fyrra, at sjaldan hefir þat sýnzt nema fyri stórum stormum. Þetta hefir verit athæfi þessa skrímslis, at þat hefir opt kafat, ok jafnan svo upp komit, at þat hefir haft fiska i höndum sér, ok ef þat hefir horft at skipi ok leikit sér við fiska eða kastað fiskum at skipinu, þá hafa menn verit hræddir um þat, at þeir mundu fá stór manntjón. Þat skrímsl hefir ok sýnzt mikit ok hræðiligt í andliti, með hvössu enni ok breiðum augum, mjök mynnt ok með hrokknum kinnum. En ef skrímsl þat etr sjálft fiska, eða kastar á haf frá skipi, þá hafa menn verit í góðri von um at þeir mundi halda mönnum, þó at þeir fengi stóra storma«. Þó að ýngri rithöfundar hafi ætlað það víst, að þessi lýsíng komi heim við »haffrúr« eða »hafmeyjar«, þá er það ekki alveg rétt. Hafmeyjar hafa menn hugsað sér sem fríðar og töfrandi kvennamyndir, en þetta er lýsing á trölli eða forynju, og minnir fremur á Hrímgerði í Helgakviðu Hjörvarðssonar, eða skessurnar í Ketils sögu hængs og Hjálmtýs sögu og Ölvers, því allar slíkar verur voru sjóskrímsli, þó þar sé ekki sagt að þær hafi allt af búið í sjónum. Margýgur er einnig nefnd í Ólafs sögu helga, og er lýsíngin þar blendnari og ber vott um að böfundurinn hefir heyrt getið um Sírenur. Frá þessu er ítarlega sagt í sögunni þannig: »Svo er sagt, at heiðingjar þeir, er réðu fur í Karlsám, blótuðu tvær undarligar skepnur til fulltingis sér, þær er styrkvar urðu þeirra mótstöðumönnum; þat annat var margýgr, hún liggr i Karlsám, en stundum í sjá; hún svæfir skipshafnir með fögrum saung, en drekkir þeim síðan, en stundum æpir hún svo hátt, at menn verða nær at gjalti, ok hverfa af því aptr. Margýgrin lá þá í Karlsám; þat kvikendi er svo skapat, at þat er fiskr niðr frá beltisstað ok fjöðr á, en kona upp þaðan; þat er hennar náttúra, þá er hún er í vatni, at hún leikr sér at fiskum, ok ef hún steypir sér at skipi, þá þykir þeim ráðinn manntapi; en ef hún steypir sér frá skipi, þá farnast vel. Þetta skrímsl var svo magnat, at þat hafði mörgum at skaða vorðit þar í ósinum. Þá er Ólafr konungr skyldi út leggja, þá sá þeir, þar sem mættist sjárinn ok vatnið, þetta skrímsl, er í bókum kallast súrna eða hýrenus, ok lék sér í ósinum; ósinn var bæði lángr ok breiðr; hún örglaðist upp úr sjónum hátt ok allt at grunni neðan. Ok er skip Ólafs, þat er furst fór, rendi at þessu skrímsli, þá tók hún i stafninn ok hvelfdi, ok furfór allri skipshöfninni; þeir vurðu hræddir, er síðarr fóru á öðrum skipunum, ok mæltu: bíðum vér Ólafs, ok vitum, hvat ráða hann vill taka. Síðan viku þeir aptr skipunum, ok kölluðu Ólaf, þegar kall mátti heyra, ok sögðu, at úhreint var í ósinum ok þar með þenna atburð. Ólafr biðr þegar róa fram sínu skipi, ok var svo gert. Síðan kom upp margýgrin, ok fór gapandi at skipinu; en Ólafr brá saxi, at sumra manna sögn, ok hjó af henni höndina við stafninum; sumir menn segja, at hann tæki eitt spjót ok skyti í brjóst henni, ok fengi henni með því bana . . . En svo kvað margýgrin við hátt, er Ólafr veitti henni skaða, at eigi þóttist slíkt heyrt hafa«. Frásögnin í Flateyjarbók nefnir ekki »súrna« né »hýrenus« (o: Sirena), en hugmyndin finnst í orðunum: »heyrðu þeir at upp kom svá fögur raust með saunghljóðum at alldri heyrðu þeir á sína daga þessháttar hljóð fyr með svá sætum són ok undarligum ym at innan lítils tíma fellr svefn at þeim...« En útlitið svarar ekki til þessarar fegurðar, því svo segir sagan: »hón er svá sköpuð at á henni er höfuð svá skapat sem á hrossi með standandi eyrum ok opnum nösum, hón hefir græn augu ákafliga stór ok kjapta "gryfuiliga" stóra, hón hefir bógu sem hross ok fram skapat sem hendr en aptr sköpuð at öllu sem ormr með lykkju ákafliga mikilli ok breiðum sporði, drekkir hón svá mönnum ok skipum at hón setr hendrnar upp á annat borðit en bregðr sporðinum niðr undir skipit ok upp á borðit öðrum megum ok hvelfir svá skipinu at hón ríðr um þveran kjölinn ok steypisk svá í kaf, hón er loðin sem selr ok grá at lit«. Bók nokkur islenzk heitir »Physiologus« eða »Bestiarius«, og er rituð á skinn snemma á 13du öld, að því er Verner Dahlerup segir, sem hefir gefið út rit þetta með ágætum skýringum í árbók fornfræðafélagsins 1889. »Bestíaríus« er nokkurs konar siðfræðisleg eða guðfræðisleg náttúrusaga, þýdd eða til búin upp úr öðrum þess kyns ritum, og eru myndir dregnar við sérhvern kafla eða grein. Hinn íslenzki höfundur hefir gert myndirnar flestar eða allar sjálfsagt af eigin hugviti, og ein af þessum myndum virðist einmitt eiga við þenna. atburð sem saga Ólafs helga segir frá, eða annan í sams konar: það er margýgur með sporði, höndum og tveimur mannsfótum (sem raunar ekki kemur heim við lýsínguna, og enn síður kemur myndin heim við lýsínguna í Flateyjarbók); hún stendur við skip, og eru menn á, er tveir hafa árar úti, þrír hafa exar; allir hafa þeir hjálma á höfðum eða húfur, og allir stara óttaslegnir á skrímslið; einn hefir lagt það með spjóti í gegn um brjóstið, en margýgurinn hefir þá slept skipinu og baðar út höndunum. Myndin er raunar ekki gerð af mikilli list, en það er auðséð hvað hún á að tákna, sem er þessi eða svipaður atburður sem sagan greinir frá; þar á móti á myndin ekkert við orðin í ritinu sjálfu, sem eru þessi: »Sirena jarteinir í fegrð raddar sinnar (oc) sæte krása þeirra, er menn hafa til sælu í heimi hér, ok gá þess eins ok sofna svo frá góðum verkum, en dýrit tekr menn ok fyr fer þeim, þá er þeir sofna af fagri röddu. Svo farast margir af sællífi sínu, ef þat eitt vilja gera í heimi hér«. Árin 1305. oqocit8v7syfh8hfa18bqg4k8r8t1az 35159 35158 2026-05-25T17:24:29Z Salvor 35 35159 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Sea monster art in 1585 - Boazio-Sir Francis Drake in Cartagena (cropped).jpg|thumb|Teikning af sjóskrímsli frá 1585. Hluti af korti Sir Francis Drake af Cartagena 1585]] [http://Shttps://timarit.is/page/2319138?iabr=onjóvíti%20og%20sjóskrímsl.%20Eptir%20Benedikt%20Grondal.%20Tímarit%20Hins%20íslenzka%20bókmentafélags%201893 Sjóvíti og sjóskrímsl. Eptir Benedikt Grondal. Tímarit Hins íslenzka bókmentafélags 1893] (Í smíðum - Salvör maí 2026) [[Mynd:Sea monster and ship art detail, from-Münster Thier 2 (cropped).jpg|thumb|Teikning af sjóskrímsli úr bók kortagerðamannsins Sebastian Münster . Frá um 1544]] Vér þekkjum allir sjóinn, þessa undursamlegu blæju, sem náttúra sveipar jörðina í, þennan guðlega töfradúk, sem enginn veit hvernig til er orðinn, sem ýmist gengur í ógurlegum hvítfextum öldum, eða hann er eins og útþaninn og spegilsléttur flötur, þar sem náttúran lætur sólina draga á gullroðna purpuralinda og gljáandi silfurrákir — vér höfum séð hann rísa fyrir hamförum útsynníngsins, og vér höfum séð hann á kyrru sumarkveldi — það er kraptaverk, sem vér höfum alltaf fyrir augunum. Kvæði Byrons lávarðar um sjóinn, sem hann endar »Childe Harold« með, er eitt hið frægasta kvæði og hefir vakið undrun allra sem það hafa lesið. Grímur Thomsen hefir snúið því þannig á vort mál: :Aflmikill stormur yfir hafið skríður, :og rótar upp þeim aldna, gráa sjá; :hvert eitt er fet hans dalur, djúpur, víður, :en draungótt rísa milli fjöllin há, :hann ryður veg, hvar enginn annar má, :ósýnilegur meðan fram hann líður. : :Þó sýnilegur fótur sjóinn troði :sitt í hið gamla horfið óðar fer, :skapstórum og af bylgjum hráður voði :búinn dauðlegu holdi sífellt er; :en, ódauðlegi stormur, undan þér :ólmt gnötrar baf, og hlýðir þínu boði. : :Það kvíðir fyrir komu hans og stynur, :og kveinkar sér í dimmu sorgarhljóði; :er bylur vex, þá brýzt það um og drynur, :og beljar hvitu fram í ölduflóði, :og eptir hann í ekkaþrungnum móði :upp þrúngið, harmsogandi lengi dynur. : :En hvort þú æðir fram í ógnar veldi, :eða þú bærist ekki, kyrr og rór, :ertu þó ætíð eins, hinn mikilfeldi, :almáttugs drottins spegill, blái sjór, :sem sjálfur ert svo djúpur og svo stór, :en umgjörðin þín grams og keisara veldi. Vér þurfum ekki að minna á það sem sjórinn hefir gleypt; hann er djúp dauðans, en hann er líka lífið og lífsins vegur: hann felur í sér björgina sem sjómaðurinn dregur, og hann er sá vegur fyrir samgaungurnar, sem ekki var lagður af manna höndum, og aldrei þarf að endurbæta. A hverju ári finnast ný dýr og nýjar jurtir, sem hvergi geta lifað nema í sjávardjúpinu, og er sjórinn þannig ótæmanleg uppspretta vísindanna, og eins mikill leikvöllur þjóðanna eins og þurlendið. En hið hvikula, bylgjandi eðli sjóarins hefir að ýmsu leyti gert öðruvísi áhrif á anda mannsins en landið. Af því hann er opt svo geigvænlegur, af því menn finna ósjálfrátt, að menn standa þar gagnvart óviðráðanlegum náttúrukrapti, sem menn geta notið þegar hann er ljúfur og vær, en getur færst í þann ham sem enginn fær móti staðið: þá hefir sjórinn frá aldaöðli vakið geig og hvumleiðar tilfinníngar hjá sjómönnum og æst ímyndunaraflið svo að það hefir framleitt ýmsar furðusjónir, sem hvergi eiga sér stað í rauninni. Því þó að vér vitum, að sjórinn er fullur af lífi, þó að vér vitum, að hann er ómælilegt leiksvið fyrir óteljandi tegundir dýra, þá er hafið opt og tíðum óttalegt, þegar svo ber undir, eins og allir vita; það er eins og ógurleg og bylgjandi eyðimörk, storm-æstur undrahjúpur, þar sem dauðinn rís og ríður á hverri báru, og æsir ímyndunaraflið, sem raunar er sterkara hjá ómenntuðum mönnum en þeim, sem hin svo nefnda »menntun« hefir kúgað allt þess konar úr, en ekki getað bætt upp með neinu öðru en peníngum og óhófi. Þess vegna eru líka til svo margar sögur um sjódrauga og ýms undur, sem sjómenn hafa trúað og trúa enn í dag. Í útlöndum er er ekki minna en hér um slíkar sögur. Meðal annars má minna á eina sögu, sem lengi hefir gengið milli manna og jafnvel orðið stórskáldum að yrkisefni, hún heitir »náskipið« eða »sá fljúgandi Hollendíngur«, og er raunar farið með hana á ýmsan hátt. Svo er sagt, að skipherra nokkur í Hollandi, Vanderdecken að nafni, hafi ætlað suður fyrir Affríku til Indlands; hann átti heima í Amsterdam og laglegan búgarð fyrir utan borgina; áður en hann hélt af stað, hét kona hans að allt skyldi vera prýtt og málað er hann kæmi aptur. Skipstjórinn hélt af stað, en er hann var kom inn suður á móts við Góðrarvonarhöfða, þá hreppti hann ofsaveður og komst ekki fyrir höfðann, en vildi með engu móti leggja skipinu inn i neina vík og bíða þar byrjar. Þarna var hann um hríð að sigla fram og aptur, til þess að hrekjast ekki lángt úr leið; þá kom eitt skip svo nærri honum að kalla mátti til hans, og var hann spurður, því hann héldi ekki inn í víkina; en hann svaraði því, að fjandinn skyldi eiga sig ef hann nokkurntíma legði inn á víkina, þótt hann ætti að svamla hér til dómsdags. Síðan hefir hann alltaf verið þar á flakki með skipið, og þóttust margir hafa séð hann, en aldrei nema í myrkviðris roki; þá lætur hann setja út bát og ná í skip, ef það fer þar fram hjá; fölur maður og sjóvotur klifrar upp á skipið, og hefir bréf í hendinni, og biður um að koma þeim til Amsterdam, en enginn þorir að taka við þeim; þá spyr sjódraugurinn um ýmsar götur i borginni og um fólkið sem þar eigi heima, en honum er svarað, að fólkið sé dáið og búið að rifa götuna fyrir meir en hundrað árum; þá fer maðurinn að gráta og kveina, að þeir skuli aldrei geta fengið að sjá fósturjörðu sína; en þegar enginn vill taka við bréfunum, þá leggur hann þau á þilfarið og lætur járnstykki ofan á til þess að þau ekki fjúki — síðan fer hann í bátinn; en allir á skipinu sjá náskipið álengdar, þegar leiptrin ljóma snöggvast í þrumuveðrinu og ósköpunum. Enginn þorði að snerta bréfin, en þá vildi svo til að járnstykkið rann af bréfunum, þegar skipið hjó fram í sjóinn, en bréfin fuku víðsvegar út í loptið. Skömmu eptir slotaði veðrinu og birti upp, og kváðu hásetar það því að þakka að bréfin hefði farið, en í það skipti sást ekki tramar til náskipsins. Þetta er aðal-gángurinn í sögunni; en annars er hún sögð með ýmsu móti. == Hvað mun skrímslið fagra hafa gert af sér? == Trúin á sjóskrímsl var orsök til dauða Þorleifs Bjarnarsonar Jórsalafara; svo segir um þetta í Hirðstjóra-annál : »Barna Bjarnar og Sólveigar er tveggja sérdeilis getið, nefnilega Þorleifs júngkæra og áður nefndrar Kristínar. Kristín var lengi vanheil og lá í rekkju. Þorleifur bróðir hennar vildi gipta sig norður í Eyjafirði. Um veturinn hugðist Þorleifur að ríða norður og hafði hesta sína í eldi á Melgraseyri og Hamri, en ætlaði að fara þángað á skipi með sveinum sínum. Sama dag sem hann skyldi reisa, gekk hann til hvílu systur sinnar að kveðja hana; var hún þá mjög þúnglega haldin. Hann sagði þá til hennar: »Viltu nú trúa draumum þínum, systir, að þú munir lifa mig?« »Ætlað hef eg það, bróðir minn, inn til þessa, en nú má guð ráða, hvort við sjáumst meir«. Hér við arð hann glaður, bauð henni góðar nætur og gekk til skips með förunauta sína; en þann sama dag drukknaði Þorleifur og þeir allir. Hinum megin fjarðarins bar svo við, að förukona nokkur fór með sjónum frá Hamri út að Melgraseyri. Hún sá einhverja nýbreytni á steini eður skeri skamt frá landi, og þagði þar yfir allt til kvelds; þá kom upp fyrir henni: »Hvað mun skrímslið fagra hafa gert af sér,sem ég sá steininum í dag? Það var fagurrautt með vænumannsáliti og gullbaug á hverjum fíngri. Það benti með hendinni, en eg skildi ekki, hvað það sagði, fyrir hræðslu sakir«. Sem fólkið þetta heyrði, brá því mjög við, grunaði um júngkæran, fór til og fann hann dauðan. Þessi gamla kerlíng hefir þá verið í hinu sama hugarástandi sem menn voru í fyrir mörgum öldum, meðan þjóðirnar voru á æskuskeiði og engin menntuð hugsan náði til að stjórna ímyndunaraflinu. Vér vitum at mörgum fornum ritum, að menn þegar í elztu fornöld ímynduðu sér alla náttúruna fulla af goðmögnum og kynjaverum, ekki einúngis í manns mynd, heldur í ótal öðrum forynjumyndum og það ekki sízt í sjávardjúpinu. Samt vissu sumir menntaðir menn að þetta var ímyndun ein; Plínius segir að ruglaðir menn (confusi) trúi á þessar skrípamyndir (monstrificae effigies) í sjónum. Eptir því sem Grikkir trúðu, voru til ótal sjávardísir, og þekkjum vér nöfn margra þeirra; allar þessar fögru dísir voru undir yfirráðum Poseidóns (Neptúnusar,) sem átti heima í dýrðlegum sal í sjávardjúpinu, skínandi af gulli og gliti eins og Glitnir (II. XIII. 20—22. Hesiod. Theog. 933). í fornum kveðskap vorum er kvennmaðurinn kenndur við sjó, sjálfsagt beinlínis, þó að í Laufáseddu standi: »En því er rétt að kenna konu við sjó eðr hönd, at þat á heiti saman ok eign konunnar, svo sem hönd heitir mund, ok svo heimanfylgiu hennar. Sær heitir mar ok svo ver; mar heitir ok hestr, og því má kenna til sjóar karla ok konur;« enda kemur þetta opt fyrir, að kona er kend til sjóar eingaungu, hvernig sem þeir nú hafa hugsað sér þetta samband. Í norrænni goðafræði er eiginlega enginn verulegur sjávarguð í líkíngu við Poseidón Grikkja, því að Ægir, Njörður og Mlmir eru allir sjóarguðir,en Njörður einn talinn með Ásum. Ægir var raunar sjóarguð og átti Rán fyrir konu, en þau áttu níu dætur, sjóardísir, sem eru öldurnar, eins og hér segir: :''Dröfn'' skylr stál þar er stafni :straumfylgin þvær ''Bylgja'', :''Hefring'' brestr, en hristir :''Himinglæva'' mar sævar. :''Hrönn'' dregr grönn úr grunni. :gadd svelr ''Blóðughadda'', :elg venr ''Uðr'' ok ''Kólga'' :egghúfs við glym ''Dúfu''. Miðgarðsormur er hin mikilfengasta forynja í sjávardjúpinu: eptir því sem edda segir, þá var hann eitt af börnum þeim er Loki gat við Angurboðu, en guðirnir köstuðu honum í hinn djúpa sjá; hann heitir og Jórmungandur og liggur um lönd öll; en Miðgarðsormur er í rauninni sjálfur sjórinn, og virðist þetta benda til þess að menn hér á Norðurlöndum hafi haft áþekka ímyndun og Grikkir, að jörðin væri krínglóttur flötur, sem ormurinn (o:sjórinn) lægi í kríngum. Að Miðgarðsormur hafi átt að tákna sjóinn, virðist auðsætt at því, að í Ragnarökkri á hann einmitt í höggi við Þór, en Þórr var þrumuguð og þess vegna eldguð, og eru hér tvær gagnstæðar höfuðskepnur, eldurinn og vatnið, látnar eigast við. Það er auðséð á kvæðum fornskálda, að menn hafa trúað að Miðgarðsormurinn væri til, svo það er ekki tilbúníngur Snorra eða seinni manna, en annars imynduðu menn sér ýmsar voðalegar skepnur í hafinu, og kemur það fram í sögum. Til eru ýmsar sögur um »hinn mikla sjóorm«, eitthvert ógurlegt ormvaxið kvikindi, sem sjómenn þykjast stundum hafa séð, en hvort þetta er á einhverjum huldum brautum komið frá hugmyndinni um Miðgarðsorm eða ekki, verður ekki séð, eða þá frá »Leviathan«, sem ritníngiu getur um. Þessi hugmynd um sjóorminn hefur gengið meðal sjómanna um lángan tíma, og hámenntaðir menn hafa verið svo sannfærðir um þessar sjónir, að þeir hafa gert myndir þeirra eptir eigin augnasjón. Sagnirnar um sjóorminn frá seinni öldum eru ekki mjög úngar. Hans Egede, sem var trúboði á Grænlandi og merkasti maður, segist hafa séð sjóskrímsl eða sjóorm fyrir sunnan Grænland 6. júlí 1734, og hefir hann látið mynda þetta eins og orm að aptan, en með lángri trjónu og nokkurs konar kraga eða eins og stórum eyruggum. Svo hafa sögurnar allt til skamms tíma gengið viðstöðulaust meðal sjómanna af öllum þjóðum. Árið 1808 rak einhver ófreskja upp á Orkneyjum, 56 fet á lengd og 12 fet að ummáli, og var makki eða kambur á bakinu. í Ameriku hefir mikið gengið á með þessar sögur eins og annað; svo var 1817 í höfninni viðGlocester íMassachusetts; þótti svo mikið bera á þessu, að náttúrufræðisfélagið í Boston safnaði vitnisburðum frá 40 manns, sem allir þóttust hafa séð sjóskrímslíð ekki lengra á burtu en í skotmáli, og var sagt um 80—90 feta að lengd. Skömmu síðar kom þar upp beinagrind, sem sögð var úr úngum sjóormi, og var þá þessu gefið vfsindalegt nafn og kallað »Scoliophis Atlantica« — allt saman tómt rugl, og stendur ekki í nokkurri vísindalegri bók. En menn láta ekki svo fljótt undan. Árið 1848 var M’Ouhac yfirforíngi á herskipi því, er Dædalus hét, á sjónum milli Elínareyjar og Góðrarvonarhöfða, og þá sá hann sjóorminn í tuttugu mínútur ásamt öllum undirforíngjum á skipinu. Þeim virtist höfuðið ná tvær álnir upp úr sjó, en skrokkurinn liggja endilángur á sjónum, og ætluðu hann um 30 álnir að lengd; þegar ormurinn gapti, þá hefði maður getað staðið upp réttur í gininu. Ormurinn var dökkbrúnn, að lit gulhvítur áhálsinum, og með eitthvað eins og makka. Yfirforínginn sendi ensku herflotastjórninni skýrslu um þetta, og sagðist ábyrgjast að hún værí sönn. — Sama ár sá Henderson, skipstjóri á amerísku skipi, Daphne, einnig sjóorm nokkuð fyrir sunnan miðjarðarlínuna, og var skotið á hann með járnarusli, en þá flýði hann. Árið 1856, hinn 6. Júlí, sá Tremearne, skipstjóri á »Princess«, eitthvað á sjónum nokkuð undan Góðrarvonarhöfða, og var svipað tré, en þeir héldu það sjóorminn og skutu á hann; þeir þóttust sjá eins og sex upprétta ugga á bakinu á honum. Enn fremur þóttust menn sjá sjóorminn i Tafelbai við Góðrarvonarhöfða í Febrúar 1857; Dr. Biccard og margt annað fólk sá þá orminn og var skotið á hann, en hann stakk sér undan skotinu. Menn ætluðu hann mundi vera um hundrað álnir á lengd. Líklega heflr þetta ekki verið annað en risavaxin sæjurt, þvi í suðurhöfum vex sú þangtegund, er Macrocystis heitir hjá vísindamönnum; hún er með stórum blöðrum eins og belgjaþang, svo stórum, að otrar liggja opt á blöðrunum og hvíla sig; þessi sjóplanta verður meir en þrjú eða fjögur hundruð álna að lengd, og leggirnir flækjast og snúast saman af hreifingu sjávarins og verða eins og feiknadigrir og lángir kaðlar sem bylgja upp og niður og til frá eptir kvikunni; má því hæglega ímynda sér að þetta sé risavaxinn ormur; en sú mynd, sem Dr. Biccard gerði af þessum »sjóormi«, líkist miklu fremur laungum þara en nokkru dýri. Árið 1846 var einhver «doctor» Koch í Ameríku og sýndi þar beinagrind, sem átti að vera af sjóormi; þessu var einnig gefið vísindalegt nafn og kallað »Hydrarchos« eða sækóngur; beinagrindin var 140 fet eða 70 álnir að lengd, og var hún keypt í Berlín fyrir margar þúsundir króna til sýníngar »fyrir fólkið«; en er hinir þýzku náttúrufræðíngar rannsökuðu þetta, þá komst það upp að »doctorinn« hafði safnað sér saman hryggjarliðarusli úr alls konar dýrum og fest allt saman, svo þetta var tómt »humbug». En þetta er nú enn ekki nóg. Hinn 8. Júlí 1875 var Drevar, skipstjóri á barkskipinu »Pauline« frá Englandi, á sjó við norðausturströnd Brasilíu. Það var um kl. 11 fyrir miðjan dag í fögru og heiðskíru veðri, og sjólítið. Þá segir skipstjórinn í skýrslu sinni: »Um þetta leyti tókum við eptir einhverjum svörtum blettum á sjónum,og einhverjum hvítleitum strók þar uppi yfir, svo sem 15 faðma á hæð. Ég hélt fyrst það væri klettur, sem væri þannig litur, «g var ég hræddur um að við værum nálægt einhverri grynningu. En allt í einu hrundi strókurinn niður með braki og skellum, og annar strókur kom upp. Þetta gekk nokkra stund hvað eptir annað. Ég sá í kíkir að þetta var ógurlegur ormur, sem hafði tvívafið sig utan um hval. Þeir bröltu þarna í sjónum og ormurinn sneri hvalnum í kring eins og kefli með því að beita hausnum og halanum. •en tveir hvalir voru þar rétt hjá og börðu sjóinn með bægslunum og sporðunum, og varð af þessu allmikil ólga í sjónum. Þetta undur varaði eitthvað 15 mínútur, og lauk svo að hvalurinn sýndist steypast beint á höfuðið og sporðurinn upp í loptið; síðan hvarf allt, og við héldum að ormurinn hefði farið með hvalinn niður að grunni. Drevar skipstjóri ætlaði lengd ormsins allt að 90 álnum, þar sem hann var tvívafinn utan um hvalinn; hann gapti ávallt, og hausinn var ákaflega mikill. Fám dögum seinna, eður hinn 13. Júlí kl. 7 um morguninn var skipið enn nálægt sama stað; þá kom aptur sama skrímslið eða annað áþekkt upp úr sjónum.. Það slengdi hausnum og svo sem tuttugu álna lengd af skrokknum lárétt í hafsbrúninni og synti rétt fyrir aptan skutinn. Svo segir skipstjórinn: »Meðan ég var að hugsa um, hvað það mundi vera, sem þessari skepnu þætti svo nýstárlegt að hún elti okkur, hvort það mundi vera hvíta röndin á skipinu fyrir ofan eirplöturnar sem skipið var klætt með, þá var kallað: þarna er það aptur! Eg sá þá skrímslið skamt frá skipinu, hossandi sér 60 feta hátt upp i loptið með ógurlegu augnaráði; við höfðum allir exar til reiðu til að taka á móti, ef það kynni að ráðast á skipið, en þá hvarf það«. Þessi skýrsla var eiðfest í Liverpool af skipstjóranum og allri skipshöfninni 30. Janúar 1876. Það er ekki hægt að segja, hvort allt þetta muni vera sjónhverfingar eða ekki. Reyndar eru sjóormar til í Indíahöfum, og eru eitraðir; en þeir eru ekki lengri en 4 eða 5 álnir, og vel kunnir náttúrufræðíngum. Og undarlegt er það, að enginn náttúrufróður maður skuli nokkurn tíma hafa orðið var við þetta á öllum þeim vísindalegu rannsóknarferðum,. sem gerðar hafa verið út eingaungu til að kanna sjóinn. == Ormurinn í Lagarfljóti == Ormurinn í Lagarfljóti er hið frægasta skrímsli hér á landi Vér vitum ekki hvenær menn fóru fyrst að sjá hann; í fornritunum er ekkert getið um þess konar; sögurnar um hann byrja um 1600 (ég fylgi hér ferðabók Eggerts bls. 794—5). Annálar segja að ormurinn hafi sést 1607, og hafi verið f þrem bugðum, og mundi maður með spjót hafa getað gengið undir bugðunum. Svo hefir ormurinn sést.optar með nokkurra ára millibili, 1612, 1618, 1641 •og 1672, og er ekki lýst frekar. En árið 1749 og ;þar eptir mögnuðust þessar sögur svo, að ekki einlúngis almúgafólkið, heldur einnig prestar og menntamenn þóttust sjá þetta, stundum einir, stundum margir saman, en þá var það ekki ormur, heldur eins og selur, eða þá eins og strókur eða ólögulegt flikki; stundum eins og stórvaxinn hestur kolsvartur með hendur á bakinu, eða skepna með tveim trjónum, eða eins og eitthvað stórt sem hús. En allar þessar sögusagnir eru mjög óáreiðanlegar og sanna ekkert nema að »eitthvað« hafi sést, og þetta »eitthvað« hefir án efa verið missýningar og ofsjónir. Því það er auðsætt að slíkar skepnur, ef þær væri til, mundu þurfa meira rúm en eitt vatn eða fljót, og það ekki stærra en Lagarfljót, þó að það þyki stórt hér á landi. Raunar er hér ekki um sjóskrímsli að ræða, en þó er þetta nokkuð skylt; þessi skrímslatrú er einnig á vötnum og ám, og gengur víða um lönd, bæði um nykra og aðrar sjónir — þarf ekki annað en minna á Kataness-dýrið —; þetta kemur stundum upp allt i einu. == Hvalanöfn í Konungs-skuggsjá == í Konungs-skuggsjá eru talin mörg hvalanöfn, en skrímsl eru þeir hvalir ekki kallaðir. Hvalaheitin eru þessi: hnýðíngar, vognhvalir (vagna, vögn), svínhvalir, andhvalir, skjaldhvalir, geirhvalir, barðhvalir, fiskreki, sléttibaka, hafurkitti, hrosshvalur, rauðkembingur, náhvalur, skeljungur, norðhvalir, reyður og hafgufa. Af þessum nöfnum eru nú algengust þessi: hnýðingur, andarnefja (andhvalur?), náhveli (náhvalur) og reyður eða reyðarfiskur (steypireyður, hrafnreyður). Hrosshvalur eða hrosshveli og rauðkembingur eru og alþekt nöfn, en talin með illhvelum eða forynjum sjóarins. Hafgufa heyrist nú aldrei, og óvíst hvort það hefir nokkurn tíma, verið algengt, þó það sé einu sinni nefnt í ÖrvarOdds Sögu fyrir utan í Skuggsjá. Illhveli eru nú þessi helzt nefnd: nauthveli, búrhveli eða búri, hrosshveli og rauðkembingur; stökkull er varla talinn með illhvelum; katthveli og hundhveli munu sjaldnar vera nefnd. Jón Arnason hefir ritað greínilega um þetta í Isl. Þjóðsögum 1. Bd. 628—632 bls. Sem skrímsl nefnir Skuggsjá einungis hafstramb og margýgi. Ekki er ólíklegt, að »hafstrambur« sé svipuð hugmynd og sú skepna sem Egede þóttist sjá og gerði mynd af, eins og áður er á vikið. == Hafstramba == Lýsingin i Skuggsjá er þannig: Svo er sagt um þat skrímsl er menn kalla hafstramba, at þat sé í Grænlandshafi; þat skrímsl er mikit vexti ok at hæð, ok hefir staðit upprétt úr hafinu; þat hefir svo sýnzt sem þat hafi manns herðar, háls ok höfuð, augu ok munn ok nef ok höku. En upp í frá augum ok brúnum þá hefir verit því líkast sem maðr hafi haft á höfði hvassan hjálm. Axlir hefir þat haft svo sem maðr, en engar hendr, ok svo hefir þat sýnzt sem þegar hafi þat svengst (o: mjókkað) frá öxlum ofan, ok æ því mjórra er þat hefir neðar meirr verit séð. En þat hefir engi séð, hversu hinn neðri endir er skapaðr á því, hvort heldr er at sporðr hefir á verit sem á fiski, eða hefir hvast niðr verit sem hæll. En líkamr þess hefir því líkr verit at ásýn sem jökull; engi hefir þat svo glöggt séð, hvort heldr hefir á verit hreistr sem á fiski, eða húð sem á manni. Þat hafa menn ok markat, hversu þat hefir horft eða fallit síðan á sjó, þá er þat hefir steypzt; en ef þat hefir horft at skipi ok þángat steypzt, þá hafa menn víst vitað sér manntjón á því skipi; en ef þat hefir horft frá skipi ok þángat steypzt, þá hafa menn verit í góðri vilnan, at þeir mundi halda mönnum, þó at þeir hitti í stóran sæ ok storma mikla. == Margýgur == Um margýgi segir Skuggsjá: Þat hefir ok enn séð verit þar eitt skrímsl, er menn kalla margýgi; þess vöxtr hefir svo sýnzt, sem þat hafi kvenmanni líkt verit upp frá linda stað, því at þat skrírnsl hefir haft á brjósti sér stóra spena svo sem kona, lángar hendr ok sítt hár, ok vaxit svo at öllum lutum um háls ok höfuð sem maðr; hendr hafa mönnum sýnzt miklar á því skrímsli, ok eigi með sundr slitnum fíngrum, heldr með þvílíkri fit sem tengjast saman á fitfuglum. Niðr í frá linda stað hefir þat skrímsl sýnzt líkt fiski, bæði með hreistri ok með sporði ok sundfjöðrum. Þetta skrímsl hefir svo verit sem hið fyrra, at sjaldan hefir þat sýnzt nema fyri stórum stormum. Þetta hefir verit athæfi þessa skrímslis, at þat hefir opt kafat, ok jafnan svo upp komit, at þat hefir haft fiska i höndum sér, ok ef þat hefir horft at skipi ok leikit sér við fiska eða kastað fiskum at skipinu, þá hafa menn verit hræddir um þat, at þeir mundu fá stór manntjón. Þat skrímsl hefir ok sýnzt mikit ok hræðiligt í andliti, með hvössu enni ok breiðum augum, mjök mynnt ok með hrokknum kinnum. En ef skrímsl þat etr sjálft fiska, eða kastar á haf frá skipi, þá hafa menn verit í góðri von um at þeir mundi halda mönnum, þó at þeir fengi stóra storma«. Þó að ýngri rithöfundar hafi ætlað það víst, að þessi lýsíng komi heim við »haffrúr« eða »hafmeyjar«, þá er það ekki alveg rétt. Hafmeyjar hafa menn hugsað sér sem fríðar og töfrandi kvennamyndir, en þetta er lýsing á trölli eða forynju, og minnir fremur á Hrímgerði í Helgakviðu Hjörvarðssonar, eða skessurnar í Ketils sögu hængs og Hjálmtýs sögu og Ölvers, því allar slíkar verur voru sjóskrímsli, þó þar sé ekki sagt að þær hafi allt af búið í sjónum. Margýgur er einnig nefnd í Ólafs sögu helga, og er lýsíngin þar blendnari og ber vott um að böfundurinn hefir heyrt getið um Sírenur. Frá þessu er ítarlega sagt í sögunni þannig: »Svo er sagt, at heiðingjar þeir, er réðu fur í Karlsám, blótuðu tvær undarligar skepnur til fulltingis sér, þær er styrkvar urðu þeirra mótstöðumönnum; þat annat var margýgr, hún liggr i Karlsám, en stundum í sjá; hún svæfir skipshafnir með fögrum saung, en drekkir þeim síðan, en stundum æpir hún svo hátt, at menn verða nær at gjalti, ok hverfa af því aptr. Margýgrin lá þá í Karlsám; þat kvikendi er svo skapat, at þat er fiskr niðr frá beltisstað ok fjöðr á, en kona upp þaðan; þat er hennar náttúra, þá er hún er í vatni, at hún leikr sér at fiskum, ok ef hún steypir sér at skipi, þá þykir þeim ráðinn manntapi; en ef hún steypir sér frá skipi, þá farnast vel. Þetta skrímsl var svo magnat, at þat hafði mörgum at skaða vorðit þar í ósinum. Þá er Ólafr konungr skyldi út leggja, þá sá þeir, þar sem mættist sjárinn ok vatnið, þetta skrímsl, er í bókum kallast súrna eða hýrenus, ok lék sér í ósinum; ósinn var bæði lángr ok breiðr; hún örglaðist upp úr sjónum hátt ok allt at grunni neðan. Ok er skip Ólafs, þat er furst fór, rendi at þessu skrímsli, þá tók hún i stafninn ok hvelfdi, ok furfór allri skipshöfninni; þeir vurðu hræddir, er síðarr fóru á öðrum skipunum, ok mæltu: bíðum vér Ólafs, ok vitum, hvat ráða hann vill taka. Síðan viku þeir aptr skipunum, ok kölluðu Ólaf, þegar kall mátti heyra, ok sögðu, at úhreint var í ósinum ok þar með þenna atburð. Ólafr biðr þegar róa fram sínu skipi, ok var svo gert. Síðan kom upp margýgrin, ok fór gapandi at skipinu; en Ólafr brá saxi, at sumra manna sögn, ok hjó af henni höndina við stafninum; sumir menn segja, at hann tæki eitt spjót ok skyti í brjóst henni, ok fengi henni með því bana . . . En svo kvað margýgrin við hátt, er Ólafr veitti henni skaða, at eigi þóttist slíkt heyrt hafa«. Frásögnin í Flateyjarbók nefnir ekki »súrna« né »hýrenus« (o: Sirena), en hugmyndin finnst í orðunum: »heyrðu þeir at upp kom svá fögur raust með saunghljóðum at alldri heyrðu þeir á sína daga þessháttar hljóð fyr með svá sætum són ok undarligum ym at innan lítils tíma fellr svefn at þeim...« En útlitið svarar ekki til þessarar fegurðar, því svo segir sagan: »hón er svá sköpuð at á henni er höfuð svá skapat sem á hrossi með standandi eyrum ok opnum nösum, hón hefir græn augu ákafliga stór ok kjapta "gryfuiliga" stóra, hón hefir bógu sem hross ok fram skapat sem hendr en aptr sköpuð at öllu sem ormr með lykkju ákafliga mikilli ok breiðum sporði, drekkir hón svá mönnum ok skipum at hón setr hendrnar upp á annat borðit en bregðr sporðinum niðr undir skipit ok upp á borðit öðrum megum ok hvelfir svá skipinu at hón ríðr um þveran kjölinn ok steypisk svá í kaf, hón er loðin sem selr ok grá at lit«. Bók nokkur islenzk heitir »Physiologus« eða »Bestiarius«, og er rituð á skinn snemma á 13du öld, að því er Verner Dahlerup segir, sem hefir gefið út rit þetta með ágætum skýringum í árbók fornfræðafélagsins 1889. »Bestíaríus« er nokkurs konar siðfræðisleg eða guðfræðisleg náttúrusaga, þýdd eða til búin upp úr öðrum þess kyns ritum, og eru myndir dregnar við sérhvern kafla eða grein. Hinn íslenzki höfundur hefir gert myndirnar flestar eða allar sjálfsagt af eigin hugviti, og ein af þessum myndum virðist einmitt eiga við þenna. atburð sem saga Ólafs helga segir frá, eða annan í sams konar: það er margýgur með sporði, höndum og tveimur mannsfótum (sem raunar ekki kemur heim við lýsínguna, og enn síður kemur myndin heim við lýsínguna í Flateyjarbók); hún stendur við skip, og eru menn á, er tveir hafa árar úti, þrír hafa exar; allir hafa þeir hjálma á höfðum eða húfur, og allir stara óttaslegnir á skrímslið; einn hefir lagt það með spjóti í gegn um brjóstið, en margýgurinn hefir þá slept skipinu og baðar út höndunum. Myndin er raunar ekki gerð af mikilli list, en það er auðséð hvað hún á að tákna, sem er þessi eða svipaður atburður sem sagan greinir frá; þar á móti á myndin ekkert við orðin í ritinu sjálfu, sem eru þessi: »Sirena jarteinir í fegrð raddar sinnar (oc) sæte krása þeirra, er menn hafa til sælu í heimi hér, ok gá þess eins ok sofna svo frá góðum verkum, en dýrit tekr menn ok fyr fer þeim, þá er þeir sofna af fagri röddu. Svo farast margir af sællífi sínu, ef þat eitt vilja gera í heimi hér«. Árin 1305. 4j49wqxqqj5whm1vcdp0ca7pxeufkn1 35160 35159 2026-05-25T17:37:49Z Salvor 35 35160 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Sea monster art in 1585 - Boazio-Sir Francis Drake in Cartagena (cropped).jpg|thumb|Teikning af sjóskrímsli frá 1585. Hluti af korti Sir Francis Drake af Cartagena 1585]] [http://Shttps://timarit.is/page/2319138?iabr=onjóvíti%20og%20sjóskrímsl.%20Eptir%20Benedikt%20Grondal.%20Tímarit%20Hins%20íslenzka%20bókmentafélags%201893 Sjóvíti og sjóskrímsl. Eptir Benedikt Grondal. Tímarit Hins íslenzka bókmentafélags 1893] (Í smíðum - Salvör maí 2026) [[Mynd:Sea monster and ship art detail, from-Münster Thier 2 (cropped).jpg|thumb|Teikning af sjóskrímsli úr bók kortagerðamannsins Sebastian Münster . Frá um 1544]] Vér þekkjum allir sjóinn, þessa undursamlegu blæju, sem náttúra sveipar jörðina í, þennan guðlega töfradúk, sem enginn veit hvernig til er orðinn, sem ýmist gengur í ógurlegum hvítfextum öldum, eða hann er eins og útþaninn og spegilsléttur flötur, þar sem náttúran lætur sólina draga á gullroðna purpuralinda og gljáandi silfurrákir — vér höfum séð hann rísa fyrir hamförum útsynníngsins, og vér höfum séð hann á kyrru sumarkveldi — það er kraptaverk, sem vér höfum alltaf fyrir augunum. Kvæði Byrons lávarðar um sjóinn, sem hann endar »Childe Harold« með, er eitt hið frægasta kvæði og hefir vakið undrun allra sem það hafa lesið. Grímur Thomsen hefir snúið því þannig á vort mál: :Aflmikill stormur yfir hafið skríður, :og rótar upp þeim aldna, gráa sjá; :hvert eitt er fet hans dalur, djúpur, víður, :en draungótt rísa milli fjöllin há, :hann ryður veg, hvar enginn annar má, :ósýnilegur meðan fram hann líður. : :Þó sýnilegur fótur sjóinn troði :sitt í hið gamla horfið óðar fer, :skapstórum og af bylgjum bráður voðoi :búinn dauðlegu holdi sífellt er; :en, ódauðlegi stormur, undan þér :ólmt gnötrar baf, og hlýðir þínu boði. : :Það kvíðir fyrir komu hans og stynur, :og kveinkar sér í dimmu sorgarhljóði; :er bylur vex, þá brýzt það um og drynur, :og beljar hvítu fram í ölduflóði, :og eptir hann í ekkaþrungnum móði :upp þrúngið, harmsogandi lengi dynur. : :En hvort þú æðir fram í ógnar veldi, :eða þú bærist ekki, kyrr og rór, :ertu þó ætíð eins, hinn mikilfeldi, :almáttugs drottins spegill, blái sjór, :sem sjálfur ert svo djúpur og svo stór, :en umgjörðin þín grams og keisara veldi. Vér þurfum ekki að minna á það sem sjórinn hefir gleypt; hann er djúp dauðans, en hann er líka lífið og lífsins vegur: hann felur í sér björgina sem sjómaðurinn dregur, og hann er sá vegur fyrir samgaungurnar, sem ekki var lagður af manna höndum, og aldrei þarf að endurbæta. A hverju ári finnast ný dýr og nýjar jurtir, sem hvergi geta lifað nema í sjávardjúpinu, og er sjórinn þannig ótæmanleg uppspretta vísindanna, og eins mikill leikvöllur þjóðanna eins og þurlendið. En hið hvikula, bylgjandi eðli sjóarins hefir að ýmsu leyti gert öðruvísi áhrif á anda mannsins en landið. Af því hann er opt svo geigvænlegur, af því menn finna ósjálfrátt, að menn standa þar gagnvart óviðráðanlegum náttúrukrapti, sem menn geta notið þegar hann er ljúfur og vær, en getur færst í þann ham sem enginn fær móti staðið: þá hefir sjórinn frá aldaöðli vakið geig og hvumleiðar tilfinníngar hjá sjómönnum og æst ímyndunaraflið svo að það hefir framleitt ýmsar furðusjónir, sem hvergi eiga sér stað í rauninni. Því þó að vér vitum, að sjórinn er fullur af lífi, þó að vér vitum, að hann er ómælilegt leiksvið fyrir óteljandi tegundir dýra, þá er hafið opt og tíðum óttalegt, þegar svo ber undir, eins og allir vita; það er eins og ógurleg og bylgjandi eyðimörk, storm-æstur undrahjúpur, þar sem dauðinn rís og ríður á hverri báru, og æsir ímyndunaraflið, sem raunar er sterkara hjá ómenntuðum mönnum en þeim, sem hin svo nefnda »menntun« hefir kúgað allt þess konar úr, en ekki getað bætt upp með neinu öðru en peníngum og óhófi. Þess vegna eru líka til svo margar sögur um sjódrauga og ýms undur, sem sjómenn hafa trúað og trúa enn í dag. Í útlöndum er er ekki minna en hér um slíkar sögur. Meðal annars má minna á eina sögu, sem lengi hefir gengið milli manna og jafnvel orðið stórskáldum að yrkisefni, hún heitir »náskipið« eða »sá fljúgandi Hollendíngur«, og er raunar farið með hana á ýmsan hátt. Svo er sagt, að skipherra nokkur í Hollandi, Vanderdecken að nafni, hafi ætlað suður fyrir Affríku til Indlands; hann átti heima í Amsterdam og laglegan búgarð fyrir utan borgina; áður en hann hélt af stað, hét kona hans að allt skyldi vera prýtt og málað er hann kæmi aptur. Skipstjórinn hélt af stað, en er hann var kom inn suður á móts við Góðrarvonarhöfða, þá hreppti hann ofsaveður og komst ekki fyrir höfðann, en vildi með engu móti leggja skipinu inn i neina vík og bíða þar byrjar. Þarna var hann um hríð að sigla fram og aptur, til þess að hrekjast ekki lángt úr leið; þá kom eitt skip svo nærri honum að kalla mátti til hans, og var hann spurður, því hann héldi ekki inn í víkina; en hann svaraði því, að fjandinn skyldi eiga sig ef hann nokkurntíma legði inn á víkina, þótt hann ætti að svamla hér til dómsdags. Síðan hefir hann alltaf verið þar á flakki með skipið, og þóttust margir hafa séð hann, en aldrei nema í myrkviðris roki; þá lætur hann setja út bát og ná í skip, ef það fer þar fram hjá; fölur maður og sjóvotur klifrar upp á skipið, og hefir bréf í hendinni, og biður um að koma þeim til Amsterdam, en enginn þorir að taka við þeim; þá spyr sjódraugurinn um ýmsar götur i borginni og um fólkið sem þar eigi heima, en honum er svarað, að fólkið sé dáið og búið að rifa götuna fyrir meir en hundrað árum; þá fer maðurinn að gráta og kveina, að þeir skuli aldrei geta fengið að sjá fósturjörðu sína; en þegar enginn vill taka við bréfunum, þá leggur hann þau á þilfarið og lætur járnstykki ofan á til þess að þau ekki fjúki — síðan fer hann í bátinn; en allir á skipinu sjá náskipið álengdar, þegar leiptrin ljóma snöggvast í þrumuveðrinu og ósköpunum. Enginn þorði að snerta bréfin, en þá vildi svo til að járnstykkið rann af bréfunum, þegar skipið hjó fram í sjóinn, en bréfin fuku víðsvegar út í loptið. Skömmu eptir slotaði veðrinu og birti upp, og kváðu hásetar það því að þakka að bréfin hefði farið, en í það skipti sást ekki tramar til náskipsins. Þetta er aðal-gángurinn í sögunni; en annars er hún sögð með ýmsu móti. == Hvað mun skrímslið fagra hafa gert af sér? == Trúin á sjóskrímsl var orsök til dauða Þorleifs Bjarnarsonar Jórsalafara; svo segir um þetta í Hirðstjóra-annál : »Barna Bjarnar og Sólveigar er tveggja sérdeilis getið, nefnilega Þorleifs júngkæra og áður nefndrar Kristínar. Kristín var lengi vanheil og lá í rekkju. Þorleifur bróðir hennar vildi gipta sig norður í Eyjafirði. Um veturinn hugðist Þorleifur að ríða norður og hafði hesta sína í eldi á Melgraseyri og Hamri, en ætlaði að fara þángað á skipi með sveinum sínum. Sama dag sem hann skyldi reisa, gekk hann til hvílu systur sinnar að kveðja hana; var hún þá mjög þúnglega haldin. Hann sagði þá til hennar: »Viltu nú trúa draumum þínum, systir, að þú munir lifa mig?« »Ætlað hef eg það, bróðir minn, inn til þessa, en nú má guð ráða, hvort við sjáumst meir«. Hér við arð hann glaður, bauð henni góðar nætur og gekk til skips með förunauta sína; en þann sama dag drukknaði Þorleifur og þeir allir. Hinum megin fjarðarins bar svo við, að förukona nokkur fór með sjónum frá Hamri út að Melgraseyri. Hún sá einhverja nýbreytni á steini eður skeri skamt frá landi, og þagði þar yfir allt til kvelds; þá kom upp fyrir henni: »Hvað mun skrímslið fagra hafa gert af sér,sem ég sá steininum í dag? Það var fagurrautt með vænumannsáliti og gullbaug á hverjum fíngri. Það benti með hendinni, en eg skildi ekki, hvað það sagði, fyrir hræðslu sakir«. Sem fólkið þetta heyrði, brá því mjög við, grunaði um júngkæran, fór til og fann hann dauðan. Þessi gamla kerlíng hefir þá verið í hinu sama hugarástandi sem menn voru í fyrir mörgum öldum, meðan þjóðirnar voru á æskuskeiði og engin menntuð hugsan náði til að stjórna ímyndunaraflinu. Vér vitum at mörgum fornum ritum, að menn þegar í elztu fornöld ímynduðu sér alla náttúruna fulla af goðmögnum og kynjaverum, ekki einúngis í manns mynd, heldur í ótal öðrum forynjumyndum og það ekki sízt í sjávardjúpinu. Samt vissu sumir menntaðir menn að þetta var ímyndun ein; Plínius segir að ruglaðir menn (confusi) trúi á þessar skrípamyndir (monstrificae effigies) í sjónum. Eptir því sem Grikkir trúðu, voru til ótal sjávardísir, og þekkjum vér nöfn margra þeirra; allar þessar fögru dísir voru undir yfirráðum Poseidóns (Neptúnusar,) sem átti heima í dýrðlegum sal í sjávardjúpinu, skínandi af gulli og gliti eins og Glitnir (II. XIII. 20—22. Hesiod. Theog. 933). í fornum kveðskap vorum er kvennmaðurinn kenndur við sjó, sjálfsagt beinlínis, þó að í Laufáseddu standi: »En því er rétt að kenna konu við sjó eðr hönd, at þat á heiti saman ok eign konunnar, svo sem hönd heitir mund, ok svo heimanfylgiu hennar. Sær heitir mar ok svo ver; mar heitir ok hestr, og því má kenna til sjóar karla ok konur;« enda kemur þetta opt fyrir, að kona er kend til sjóar eingaungu, hvernig sem þeir nú hafa hugsað sér þetta samband. Í norrænni goðafræði er eiginlega enginn verulegur sjávarguð í líkíngu við Poseidón Grikkja, því að Ægir, Njörður og Mlmir eru allir sjóarguðir,en Njörður einn talinn með Ásum. Ægir var raunar sjóarguð og átti Rán fyrir konu, en þau áttu níu dætur, sjóardísir, sem eru öldurnar, eins og hér segir: :''Dröfn'' skylr stál þar er stafni :straumfylgin þvær ''Bylgja'', :''Hefring'' brestr, en hristir :''Himinglæva'' mar sævar. :''Hrönn'' dregr grönn úr grunni. :gadd svelr ''Blóðughadda'', :elg venr ''Uðr'' ok ''Kólga'' :egghúfs við glym ''Dúfu''. Miðgarðsormur er hin mikilfengasta forynja í sjávardjúpinu: eptir því sem edda segir, þá var hann eitt af börnum þeim er Loki gat við Angurboðu, en guðirnir köstuðu honum í hinn djúpa sjá; hann heitir og Jórmungandur og liggur um lönd öll; en Miðgarðsormur er í rauninni sjálfur sjórinn, og virðist þetta benda til þess að menn hér á Norðurlöndum hafi haft áþekka ímyndun og Grikkir, að jörðin væri krínglóttur flötur, sem ormurinn (o:sjórinn) lægi í kríngum. Að Miðgarðsormur hafi átt að tákna sjóinn, virðist auðsætt at því, að í Ragnarökkri á hann einmitt í höggi við Þór, en Þórr var þrumuguð og þess vegna eldguð, og eru hér tvær gagnstæðar höfuðskepnur, eldurinn og vatnið, látnar eigast við. Það er auðséð á kvæðum fornskálda, að menn hafa trúað að Miðgarðsormurinn væri til, svo það er ekki tilbúníngur Snorra eða seinni manna, en annars imynduðu menn sér ýmsar voðalegar skepnur í hafinu, og kemur það fram í sögum. Til eru ýmsar sögur um »hinn mikla sjóorm«, eitthvert ógurlegt ormvaxið kvikindi, sem sjómenn þykjast stundum hafa séð, en hvort þetta er á einhverjum huldum brautum komið frá hugmyndinni um Miðgarðsorm eða ekki, verður ekki séð, eða þá frá »Leviathan«, sem ritníngiu getur um. Þessi hugmynd um sjóorminn hefur gengið meðal sjómanna um lángan tíma, og hámenntaðir menn hafa verið svo sannfærðir um þessar sjónir, að þeir hafa gert myndir þeirra eptir eigin augnasjón. Sagnirnar um sjóorminn frá seinni öldum eru ekki mjög úngar. Hans Egede, sem var trúboði á Grænlandi og merkasti maður, segist hafa séð sjóskrímsl eða sjóorm fyrir sunnan Grænland 6. júlí 1734, og hefir hann látið mynda þetta eins og orm að aptan, en með lángri trjónu og nokkurs konar kraga eða eins og stórum eyruggum. Svo hafa sögurnar allt til skamms tíma gengið viðstöðulaust meðal sjómanna af öllum þjóðum. Árið 1808 rak einhver ófreskja upp á Orkneyjum, 56 fet á lengd og 12 fet að ummáli, og var makki eða kambur á bakinu. í Ameriku hefir mikið gengið á með þessar sögur eins og annað; svo var 1817 í höfninni viðGlocester íMassachusetts; þótti svo mikið bera á þessu, að náttúrufræðisfélagið í Boston safnaði vitnisburðum frá 40 manns, sem allir þóttust hafa séð sjóskrímslíð ekki lengra á burtu en í skotmáli, og var sagt um 80—90 feta að lengd. Skömmu síðar kom þar upp beinagrind, sem sögð var úr úngum sjóormi, og var þá þessu gefið vfsindalegt nafn og kallað »Scoliophis Atlantica« — allt saman tómt rugl, og stendur ekki í nokkurri vísindalegri bók. En menn láta ekki svo fljótt undan. Árið 1848 var M’Ouhac yfirforíngi á herskipi því, er Dædalus hét, á sjónum milli Elínareyjar og Góðrarvonarhöfða, og þá sá hann sjóorminn í tuttugu mínútur ásamt öllum undirforíngjum á skipinu. Þeim virtist höfuðið ná tvær álnir upp úr sjó, en skrokkurinn liggja endilángur á sjónum, og ætluðu hann um 30 álnir að lengd; þegar ormurinn gapti, þá hefði maður getað staðið upp réttur í gininu. Ormurinn var dökkbrúnn, að lit gulhvítur áhálsinum, og með eitthvað eins og makka. Yfirforínginn sendi ensku herflotastjórninni skýrslu um þetta, og sagðist ábyrgjast að hún værí sönn. — Sama ár sá Henderson, skipstjóri á amerísku skipi, Daphne, einnig sjóorm nokkuð fyrir sunnan miðjarðarlínuna, og var skotið á hann með járnarusli, en þá flýði hann. Árið 1856, hinn 6. Júlí, sá Tremearne, skipstjóri á »Princess«, eitthvað á sjónum nokkuð undan Góðrarvonarhöfða, og var svipað tré, en þeir héldu það sjóorminn og skutu á hann; þeir þóttust sjá eins og sex upprétta ugga á bakinu á honum. Enn fremur þóttust menn sjá sjóorminn i Tafelbai við Góðrarvonarhöfða í Febrúar 1857; Dr. Biccard og margt annað fólk sá þá orminn og var skotið á hann, en hann stakk sér undan skotinu. Menn ætluðu hann mundi vera um hundrað álnir á lengd. Líklega heflr þetta ekki verið annað en risavaxin sæjurt, þvi í suðurhöfum vex sú þangtegund, er Macrocystis heitir hjá vísindamönnum; hún er með stórum blöðrum eins og belgjaþang, svo stórum, að otrar liggja opt á blöðrunum og hvíla sig; þessi sjóplanta verður meir en þrjú eða fjögur hundruð álna að lengd, og leggirnir flækjast og snúast saman af hreifingu sjávarins og verða eins og feiknadigrir og lángir kaðlar sem bylgja upp og niður og til frá eptir kvikunni; má því hæglega ímynda sér að þetta sé risavaxinn ormur; en sú mynd, sem Dr. Biccard gerði af þessum »sjóormi«, líkist miklu fremur laungum þara en nokkru dýri. Árið 1846 var einhver «doctor» Koch í Ameríku og sýndi þar beinagrind, sem átti að vera af sjóormi; þessu var einnig gefið vísindalegt nafn og kallað »Hydrarchos« eða sækóngur; beinagrindin var 140 fet eða 70 álnir að lengd, og var hún keypt í Berlín fyrir margar þúsundir króna til sýníngar »fyrir fólkið«; en er hinir þýzku náttúrufræðíngar rannsökuðu þetta, þá komst það upp að »doctorinn« hafði safnað sér saman hryggjarliðarusli úr alls konar dýrum og fest allt saman, svo þetta var tómt »humbug». En þetta er nú enn ekki nóg. Hinn 8. Júlí 1875 var Drevar, skipstjóri á barkskipinu »Pauline« frá Englandi, á sjó við norðausturströnd Brasilíu. Það var um kl. 11 fyrir miðjan dag í fögru og heiðskíru veðri, og sjólítið. Þá segir skipstjórinn í skýrslu sinni: »Um þetta leyti tókum við eptir einhverjum svörtum blettum á sjónum,og einhverjum hvítleitum strók þar uppi yfir, svo sem 15 faðma á hæð. Ég hélt fyrst það væri klettur, sem væri þannig litur, «g var ég hræddur um að við værum nálægt einhverri grynningu. En allt í einu hrundi strókurinn niður með braki og skellum, og annar strókur kom upp. Þetta gekk nokkra stund hvað eptir annað. Ég sá í kíkir að þetta var ógurlegur ormur, sem hafði tvívafið sig utan um hval. Þeir bröltu þarna í sjónum og ormurinn sneri hvalnum í kring eins og kefli með því að beita hausnum og halanum. •en tveir hvalir voru þar rétt hjá og börðu sjóinn með bægslunum og sporðunum, og varð af þessu allmikil ólga í sjónum. Þetta undur varaði eitthvað 15 mínútur, og lauk svo að hvalurinn sýndist steypast beint á höfuðið og sporðurinn upp í loptið; síðan hvarf allt, og við héldum að ormurinn hefði farið með hvalinn niður að grunni. Drevar skipstjóri ætlaði lengd ormsins allt að 90 álnum, þar sem hann var tvívafinn utan um hvalinn; hann gapti ávallt, og hausinn var ákaflega mikill. Fám dögum seinna, eður hinn 13. Júlí kl. 7 um morguninn var skipið enn nálægt sama stað; þá kom aptur sama skrímslið eða annað áþekkt upp úr sjónum.. Það slengdi hausnum og svo sem tuttugu álna lengd af skrokknum lárétt í hafsbrúninni og synti rétt fyrir aptan skutinn. Svo segir skipstjórinn: »Meðan ég var að hugsa um, hvað það mundi vera, sem þessari skepnu þætti svo nýstárlegt að hún elti okkur, hvort það mundi vera hvíta röndin á skipinu fyrir ofan eirplöturnar sem skipið var klætt með, þá var kallað: þarna er það aptur! Eg sá þá skrímslið skamt frá skipinu, hossandi sér 60 feta hátt upp i loptið með ógurlegu augnaráði; við höfðum allir exar til reiðu til að taka á móti, ef það kynni að ráðast á skipið, en þá hvarf það«. Þessi skýrsla var eiðfest í Liverpool af skipstjóranum og allri skipshöfninni 30. Janúar 1876. Það er ekki hægt að segja, hvort allt þetta muni vera sjónhverfingar eða ekki. Reyndar eru sjóormar til í Indíahöfum, og eru eitraðir; en þeir eru ekki lengri en 4 eða 5 álnir, og vel kunnir náttúrufræðíngum. Og undarlegt er það, að enginn náttúrufróður maður skuli nokkurn tíma hafa orðið var við þetta á öllum þeim vísindalegu rannsóknarferðum,. sem gerðar hafa verið út eingaungu til að kanna sjóinn. == Ormurinn í Lagarfljóti == Ormurinn í Lagarfljóti er hið frægasta skrímsli hér á landi Vér vitum ekki hvenær menn fóru fyrst að sjá hann; í fornritunum er ekkert getið um þess konar; sögurnar um hann byrja um 1600 (ég fylgi hér ferðabók Eggerts bls. 794—5). Annálar segja að ormurinn hafi sést 1607, og hafi verið f þrem bugðum, og mundi maður með spjót hafa getað gengið undir bugðunum. Svo hefir ormurinn sést.optar með nokkurra ára millibili, 1612, 1618, 1641 •og 1672, og er ekki lýst frekar. En árið 1749 og ;þar eptir mögnuðust þessar sögur svo, að ekki einlúngis almúgafólkið, heldur einnig prestar og menntamenn þóttust sjá þetta, stundum einir, stundum margir saman, en þá var það ekki ormur, heldur eins og selur, eða þá eins og strókur eða ólögulegt flikki; stundum eins og stórvaxinn hestur kolsvartur með hendur á bakinu, eða skepna með tveim trjónum, eða eins og eitthvað stórt sem hús. En allar þessar sögusagnir eru mjög óáreiðanlegar og sanna ekkert nema að »eitthvað« hafi sést, og þetta »eitthvað« hefir án efa verið missýningar og ofsjónir. Því það er auðsætt að slíkar skepnur, ef þær væri til, mundu þurfa meira rúm en eitt vatn eða fljót, og það ekki stærra en Lagarfljót, þó að það þyki stórt hér á landi. Raunar er hér ekki um sjóskrímsli að ræða, en þó er þetta nokkuð skylt; þessi skrímslatrú er einnig á vötnum og ám, og gengur víða um lönd, bæði um nykra og aðrar sjónir — þarf ekki annað en minna á Kataness-dýrið —; þetta kemur stundum upp allt i einu. == Hvalanöfn í Konungs-skuggsjá == í Konungs-skuggsjá eru talin mörg hvalanöfn, en skrímsl eru þeir hvalir ekki kallaðir. Hvalaheitin eru þessi: hnýðíngar, vognhvalir (vagna, vögn), svínhvalir, andhvalir, skjaldhvalir, geirhvalir, barðhvalir, fiskreki, sléttibaka, hafurkitti, hrosshvalur, rauðkembingur, náhvalur, skeljungur, norðhvalir, reyður og hafgufa. Af þessum nöfnum eru nú algengust þessi: hnýðingur, andarnefja (andhvalur?), náhveli (náhvalur) og reyður eða reyðarfiskur (steypireyður, hrafnreyður). Hrosshvalur eða hrosshveli og rauðkembingur eru og alþekt nöfn, en talin með illhvelum eða forynjum sjóarins. Hafgufa heyrist nú aldrei, og óvíst hvort það hefir nokkurn tíma, verið algengt, þó það sé einu sinni nefnt í ÖrvarOdds Sögu fyrir utan í Skuggsjá. Illhveli eru nú þessi helzt nefnd: nauthveli, búrhveli eða búri, hrosshveli og rauðkembingur; stökkull er varla talinn með illhvelum; katthveli og hundhveli munu sjaldnar vera nefnd. Jón Arnason hefir ritað greínilega um þetta í Isl. Þjóðsögum 1. Bd. 628—632 bls. Sem skrímsl nefnir Skuggsjá einungis hafstramb og margýgi. Ekki er ólíklegt, að »hafstrambur« sé svipuð hugmynd og sú skepna sem Egede þóttist sjá og gerði mynd af, eins og áður er á vikið. == Hafstramba == Lýsingin i Skuggsjá er þannig: Svo er sagt um þat skrímsl er menn kalla hafstramba, at þat sé í Grænlandshafi; þat skrímsl er mikit vexti ok at hæð, ok hefir staðit upprétt úr hafinu; þat hefir svo sýnzt sem þat hafi manns herðar, háls ok höfuð, augu ok munn ok nef ok höku. En upp í frá augum ok brúnum þá hefir verit því líkast sem maðr hafi haft á höfði hvassan hjálm. Axlir hefir þat haft svo sem maðr, en engar hendr, ok svo hefir þat sýnzt sem þegar hafi þat svengst (o: mjókkað) frá öxlum ofan, ok æ því mjórra er þat hefir neðar meirr verit séð. En þat hefir engi séð, hversu hinn neðri endir er skapaðr á því, hvort heldr er at sporðr hefir á verit sem á fiski, eða hefir hvast niðr verit sem hæll. En líkamr þess hefir því líkr verit at ásýn sem jökull; engi hefir þat svo glöggt séð, hvort heldr hefir á verit hreistr sem á fiski, eða húð sem á manni. Þat hafa menn ok markat, hversu þat hefir horft eða fallit síðan á sjó, þá er þat hefir steypzt; en ef þat hefir horft at skipi ok þángat steypzt, þá hafa menn víst vitað sér manntjón á því skipi; en ef þat hefir horft frá skipi ok þángat steypzt, þá hafa menn verit í góðri vilnan, at þeir mundi halda mönnum, þó at þeir hitti í stóran sæ ok storma mikla. == Margýgur == Um margýgi segir Skuggsjá: Þat hefir ok enn séð verit þar eitt skrímsl, er menn kalla margýgi; þess vöxtr hefir svo sýnzt, sem þat hafi kvenmanni líkt verit upp frá linda stað, því at þat skrírnsl hefir haft á brjósti sér stóra spena svo sem kona, lángar hendr ok sítt hár, ok vaxit svo at öllum lutum um háls ok höfuð sem maðr; hendr hafa mönnum sýnzt miklar á því skrímsli, ok eigi með sundr slitnum fíngrum, heldr með þvílíkri fit sem tengjast saman á fitfuglum. Niðr í frá linda stað hefir þat skrímsl sýnzt líkt fiski, bæði með hreistri ok með sporði ok sundfjöðrum. Þetta skrímsl hefir svo verit sem hið fyrra, at sjaldan hefir þat sýnzt nema fyri stórum stormum. Þetta hefir verit athæfi þessa skrímslis, at þat hefir opt kafat, ok jafnan svo upp komit, at þat hefir haft fiska i höndum sér, ok ef þat hefir horft at skipi ok leikit sér við fiska eða kastað fiskum at skipinu, þá hafa menn verit hræddir um þat, at þeir mundu fá stór manntjón. Þat skrímsl hefir ok sýnzt mikit ok hræðiligt í andliti, með hvössu enni ok breiðum augum, mjök mynnt ok með hrokknum kinnum. En ef skrímsl þat etr sjálft fiska, eða kastar á haf frá skipi, þá hafa menn verit í góðri von um at þeir mundi halda mönnum, þó at þeir fengi stóra storma«. Þó að ýngri rithöfundar hafi ætlað það víst, að þessi lýsíng komi heim við »haffrúr« eða »hafmeyjar«, þá er það ekki alveg rétt. Hafmeyjar hafa menn hugsað sér sem fríðar og töfrandi kvennamyndir, en þetta er lýsing á trölli eða forynju, og minnir fremur á Hrímgerði í Helgakviðu Hjörvarðssonar, eða skessurnar í Ketils sögu hængs og Hjálmtýs sögu og Ölvers, því allar slíkar verur voru sjóskrímsli, þó þar sé ekki sagt að þær hafi allt af búið í sjónum. Margýgur er einnig nefnd í Ólafs sögu helga, og er lýsíngin þar blendnari og ber vott um að böfundurinn hefir heyrt getið um Sírenur. Frá þessu er ítarlega sagt í sögunni þannig: »Svo er sagt, at heiðingjar þeir, er réðu fur í Karlsám, blótuðu tvær undarligar skepnur til fulltingis sér, þær er styrkvar urðu þeirra mótstöðumönnum; þat annat var margýgr, hún liggr i Karlsám, en stundum í sjá; hún svæfir skipshafnir með fögrum saung, en drekkir þeim síðan, en stundum æpir hún svo hátt, at menn verða nær at gjalti, ok hverfa af því aptr. Margýgrin lá þá í Karlsám; þat kvikendi er svo skapat, at þat er fiskr niðr frá beltisstað ok fjöðr á, en kona upp þaðan; þat er hennar náttúra, þá er hún er í vatni, at hún leikr sér at fiskum, ok ef hún steypir sér at skipi, þá þykir þeim ráðinn manntapi; en ef hún steypir sér frá skipi, þá farnast vel. Þetta skrímsl var svo magnat, at þat hafði mörgum at skaða vorðit þar í ósinum. Þá er Ólafr konungr skyldi út leggja, þá sá þeir, þar sem mættist sjárinn ok vatnið, þetta skrímsl, er í bókum kallast súrna eða hýrenus, ok lék sér í ósinum; ósinn var bæði lángr ok breiðr; hún örglaðist upp úr sjónum hátt ok allt at grunni neðan. Ok er skip Ólafs, þat er furst fór, rendi at þessu skrímsli, þá tók hún i stafninn ok hvelfdi, ok furfór allri skipshöfninni; þeir vurðu hræddir, er síðarr fóru á öðrum skipunum, ok mæltu: bíðum vér Ólafs, ok vitum, hvat ráða hann vill taka. Síðan viku þeir aptr skipunum, ok kölluðu Ólaf, þegar kall mátti heyra, ok sögðu, at úhreint var í ósinum ok þar með þenna atburð. Ólafr biðr þegar róa fram sínu skipi, ok var svo gert. Síðan kom upp margýgrin, ok fór gapandi at skipinu; en Ólafr brá saxi, at sumra manna sögn, ok hjó af henni höndina við stafninum; sumir menn segja, at hann tæki eitt spjót ok skyti í brjóst henni, ok fengi henni með því bana . . . En svo kvað margýgrin við hátt, er Ólafr veitti henni skaða, at eigi þóttist slíkt heyrt hafa«. Frásögnin í Flateyjarbók nefnir ekki »súrna« né »hýrenus« (o: Sirena), en hugmyndin finnst í orðunum: »heyrðu þeir at upp kom svá fögur raust með saunghljóðum at alldri heyrðu þeir á sína daga þessháttar hljóð fyr með svá sætum són ok undarligum ym at innan lítils tíma fellr svefn at þeim...« En útlitið svarar ekki til þessarar fegurðar, því svo segir sagan: »hón er svá sköpuð at á henni er höfuð svá skapat sem á hrossi með standandi eyrum ok opnum nösum, hón hefir græn augu ákafliga stór ok kjapta "gryfuiliga" stóra, hón hefir bógu sem hross ok fram skapat sem hendr en aptr sköpuð at öllu sem ormr með lykkju ákafliga mikilli ok breiðum sporði, drekkir hón svá mönnum ok skipum at hón setr hendrnar upp á annat borðit en bregðr sporðinum niðr undir skipit ok upp á borðit öðrum megum ok hvelfir svá skipinu at hón ríðr um þveran kjölinn ok steypisk svá í kaf, hón er loðin sem selr ok grá at lit«. Bók nokkur islenzk heitir »Physiologus« eða »Bestiarius«, og er rituð á skinn snemma á 13du öld, að því er Verner Dahlerup segir, sem hefir gefið út rit þetta með ágætum skýringum í árbók fornfræðafélagsins 1889. »Bestíaríus« er nokkurs konar siðfræðisleg eða guðfræðisleg náttúrusaga, þýdd eða til búin upp úr öðrum þess kyns ritum, og eru myndir dregnar við sérhvern kafla eða grein. Hinn íslenzki höfundur hefir gert myndirnar flestar eða allar sjálfsagt af eigin hugviti, og ein af þessum myndum virðist einmitt eiga við þenna. atburð sem saga Ólafs helga segir frá, eða annan í sams konar: það er margýgur með sporði, höndum og tveimur mannsfótum (sem raunar ekki kemur heim við lýsínguna, og enn síður kemur myndin heim við lýsínguna í Flateyjarbók); hún stendur við skip, og eru menn á, er tveir hafa árar úti, þrír hafa exar; allir hafa þeir hjálma á höfðum eða húfur, og allir stara óttaslegnir á skrímslið; einn hefir lagt það með spjóti í gegn um brjóstið, en margýgurinn hefir þá slept skipinu og baðar út höndunum. Myndin er raunar ekki gerð af mikilli list, en það er auðséð hvað hún á að tákna, sem er þessi eða svipaður atburður sem sagan greinir frá; þar á móti á myndin ekkert við orðin í ritinu sjálfu, sem eru þessi: »Sirena jarteinir í fegrð raddar sinnar (oc) sæte krása þeirra, er menn hafa til sælu í heimi hér, ok gá þess eins ok sofna svo frá góðum verkum, en dýrit tekr menn ok fyr fer þeim, þá er þeir sofna af fagri röddu. Svo farast margir af sællífi sínu, ef þat eitt vilja gera í heimi hér«. Árin 1305. btj7uwf8d6asf51tvtuohqik5rffxc9 35161 35160 2026-05-25T17:38:41Z Salvor 35 35161 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Sea monster art in 1585 - Boazio-Sir Francis Drake in Cartagena (cropped).jpg|thumb|Teikning af sjóskrímsli frá 1585. Hluti af korti Sir Francis Drake af Cartagena 1585]] [http://Shttps://timarit.is/page/2319138?iabr=onjóvíti%20og%20sjóskrímsl.%20Eptir%20Benedikt%20Grondal.%20Tímarit%20Hins%20íslenzka%20bókmentafélags%201893 Sjóvíti og sjóskrímsl. Eptir Benedikt Grondal. Tímarit Hins íslenzka bókmentafélags 1893] (Í smíðum - Salvör maí 2026) [[Mynd:Sea monster and ship art detail, from-Münster Thier 2 (cropped).jpg|thumb|Teikning af sjóskrímsli úr bók kortagerðamannsins Sebastian Münster . Frá um 1544]] Vér þekkjum allir sjóinn, þessa undursamlegu blæju, sem náttúra sveipar jörðina í, þennan guðlega töfradúk, sem enginn veit hvernig til er orðinn, sem ýmist gengur í ógurlegum hvítfextum öldum, eða hann er eins og útþaninn og spegilsléttur flötur, þar sem náttúran lætur sólina draga á gullroðna purpuralinda og gljáandi silfurrákir — vér höfum séð hann rísa fyrir hamförum útsynníngsins, og vér höfum séð hann á kyrru sumarkveldi — það er kraptaverk, sem vér höfum alltaf fyrir augunum. Kvæði Byrons lávarðar um sjóinn, sem hann endar »Childe Harold« með, er eitt hið frægasta kvæði og hefir vakið undrun allra sem það hafa lesið. [[w:is:Grímur_Thomsen|Grímur Thomsen]] hefir snúið því þannig á vort mál: :Aflmikill stormur yfir hafið skríður, :og rótar upp þeim aldna, gráa sjá; :hvert eitt er fet hans dalur, djúpur, víður, :en draungótt rísa milli fjöllin há, :hann ryður veg, hvar enginn annar má, :ósýnilegur meðan fram hann líður. : :Þó sýnilegur fótur sjóinn troði :sitt í hið gamla horfið óðar fer, :skapstórum og af bylgjum bráður voðoi :búinn dauðlegu holdi sífellt er; :en, ódauðlegi stormur, undan þér :ólmt gnötrar baf, og hlýðir þínu boði. : :Það kvíðir fyrir komu hans og stynur, :og kveinkar sér í dimmu sorgarhljóði; :er bylur vex, þá brýzt það um og drynur, :og beljar hvítu fram í ölduflóði, :og eptir hann í ekkaþrungnum móði :upp þrúngið, harmsogandi lengi dynur. : :En hvort þú æðir fram í ógnar veldi, :eða þú bærist ekki, kyrr og rór, :ertu þó ætíð eins, hinn mikilfeldi, :almáttugs drottins spegill, blái sjór, :sem sjálfur ert svo djúpur og svo stór, :en umgjörðin þín grams og keisara veldi. Vér þurfum ekki að minna á það sem sjórinn hefir gleypt; hann er djúp dauðans, en hann er líka lífið og lífsins vegur: hann felur í sér björgina sem sjómaðurinn dregur, og hann er sá vegur fyrir samgaungurnar, sem ekki var lagður af manna höndum, og aldrei þarf að endurbæta. A hverju ári finnast ný dýr og nýjar jurtir, sem hvergi geta lifað nema í sjávardjúpinu, og er sjórinn þannig ótæmanleg uppspretta vísindanna, og eins mikill leikvöllur þjóðanna eins og þurlendið. En hið hvikula, bylgjandi eðli sjóarins hefir að ýmsu leyti gert öðruvísi áhrif á anda mannsins en landið. Af því hann er opt svo geigvænlegur, af því menn finna ósjálfrátt, að menn standa þar gagnvart óviðráðanlegum náttúrukrapti, sem menn geta notið þegar hann er ljúfur og vær, en getur færst í þann ham sem enginn fær móti staðið: þá hefir sjórinn frá aldaöðli vakið geig og hvumleiðar tilfinníngar hjá sjómönnum og æst ímyndunaraflið svo að það hefir framleitt ýmsar furðusjónir, sem hvergi eiga sér stað í rauninni. Því þó að vér vitum, að sjórinn er fullur af lífi, þó að vér vitum, að hann er ómælilegt leiksvið fyrir óteljandi tegundir dýra, þá er hafið opt og tíðum óttalegt, þegar svo ber undir, eins og allir vita; það er eins og ógurleg og bylgjandi eyðimörk, storm-æstur undrahjúpur, þar sem dauðinn rís og ríður á hverri báru, og æsir ímyndunaraflið, sem raunar er sterkara hjá ómenntuðum mönnum en þeim, sem hin svo nefnda »menntun« hefir kúgað allt þess konar úr, en ekki getað bætt upp með neinu öðru en peníngum og óhófi. Þess vegna eru líka til svo margar sögur um sjódrauga og ýms undur, sem sjómenn hafa trúað og trúa enn í dag. Í útlöndum er er ekki minna en hér um slíkar sögur. Meðal annars má minna á eina sögu, sem lengi hefir gengið milli manna og jafnvel orðið stórskáldum að yrkisefni, hún heitir »náskipið« eða »sá fljúgandi Hollendíngur«, og er raunar farið með hana á ýmsan hátt. Svo er sagt, að skipherra nokkur í Hollandi, Vanderdecken að nafni, hafi ætlað suður fyrir Affríku til Indlands; hann átti heima í Amsterdam og laglegan búgarð fyrir utan borgina; áður en hann hélt af stað, hét kona hans að allt skyldi vera prýtt og málað er hann kæmi aptur. Skipstjórinn hélt af stað, en er hann var kom inn suður á móts við Góðrarvonarhöfða, þá hreppti hann ofsaveður og komst ekki fyrir höfðann, en vildi með engu móti leggja skipinu inn i neina vík og bíða þar byrjar. Þarna var hann um hríð að sigla fram og aptur, til þess að hrekjast ekki lángt úr leið; þá kom eitt skip svo nærri honum að kalla mátti til hans, og var hann spurður, því hann héldi ekki inn í víkina; en hann svaraði því, að fjandinn skyldi eiga sig ef hann nokkurntíma legði inn á víkina, þótt hann ætti að svamla hér til dómsdags. Síðan hefir hann alltaf verið þar á flakki með skipið, og þóttust margir hafa séð hann, en aldrei nema í myrkviðris roki; þá lætur hann setja út bát og ná í skip, ef það fer þar fram hjá; fölur maður og sjóvotur klifrar upp á skipið, og hefir bréf í hendinni, og biður um að koma þeim til Amsterdam, en enginn þorir að taka við þeim; þá spyr sjódraugurinn um ýmsar götur i borginni og um fólkið sem þar eigi heima, en honum er svarað, að fólkið sé dáið og búið að rifa götuna fyrir meir en hundrað árum; þá fer maðurinn að gráta og kveina, að þeir skuli aldrei geta fengið að sjá fósturjörðu sína; en þegar enginn vill taka við bréfunum, þá leggur hann þau á þilfarið og lætur járnstykki ofan á til þess að þau ekki fjúki — síðan fer hann í bátinn; en allir á skipinu sjá náskipið álengdar, þegar leiptrin ljóma snöggvast í þrumuveðrinu og ósköpunum. Enginn þorði að snerta bréfin, en þá vildi svo til að járnstykkið rann af bréfunum, þegar skipið hjó fram í sjóinn, en bréfin fuku víðsvegar út í loptið. Skömmu eptir slotaði veðrinu og birti upp, og kváðu hásetar það því að þakka að bréfin hefði farið, en í það skipti sást ekki tramar til náskipsins. Þetta er aðal-gángurinn í sögunni; en annars er hún sögð með ýmsu móti. == Hvað mun skrímslið fagra hafa gert af sér? == Trúin á sjóskrímsl var orsök til dauða Þorleifs Bjarnarsonar Jórsalafara; svo segir um þetta í Hirðstjóra-annál : »Barna Bjarnar og Sólveigar er tveggja sérdeilis getið, nefnilega Þorleifs júngkæra og áður nefndrar Kristínar. Kristín var lengi vanheil og lá í rekkju. Þorleifur bróðir hennar vildi gipta sig norður í Eyjafirði. Um veturinn hugðist Þorleifur að ríða norður og hafði hesta sína í eldi á Melgraseyri og Hamri, en ætlaði að fara þángað á skipi með sveinum sínum. Sama dag sem hann skyldi reisa, gekk hann til hvílu systur sinnar að kveðja hana; var hún þá mjög þúnglega haldin. Hann sagði þá til hennar: »Viltu nú trúa draumum þínum, systir, að þú munir lifa mig?« »Ætlað hef eg það, bróðir minn, inn til þessa, en nú má guð ráða, hvort við sjáumst meir«. Hér við arð hann glaður, bauð henni góðar nætur og gekk til skips með förunauta sína; en þann sama dag drukknaði Þorleifur og þeir allir. Hinum megin fjarðarins bar svo við, að förukona nokkur fór með sjónum frá Hamri út að Melgraseyri. Hún sá einhverja nýbreytni á steini eður skeri skamt frá landi, og þagði þar yfir allt til kvelds; þá kom upp fyrir henni: »Hvað mun skrímslið fagra hafa gert af sér,sem ég sá steininum í dag? Það var fagurrautt með vænumannsáliti og gullbaug á hverjum fíngri. Það benti með hendinni, en eg skildi ekki, hvað það sagði, fyrir hræðslu sakir«. Sem fólkið þetta heyrði, brá því mjög við, grunaði um júngkæran, fór til og fann hann dauðan. Þessi gamla kerlíng hefir þá verið í hinu sama hugarástandi sem menn voru í fyrir mörgum öldum, meðan þjóðirnar voru á æskuskeiði og engin menntuð hugsan náði til að stjórna ímyndunaraflinu. Vér vitum at mörgum fornum ritum, að menn þegar í elztu fornöld ímynduðu sér alla náttúruna fulla af goðmögnum og kynjaverum, ekki einúngis í manns mynd, heldur í ótal öðrum forynjumyndum og það ekki sízt í sjávardjúpinu. Samt vissu sumir menntaðir menn að þetta var ímyndun ein; Plínius segir að ruglaðir menn (confusi) trúi á þessar skrípamyndir (monstrificae effigies) í sjónum. Eptir því sem Grikkir trúðu, voru til ótal sjávardísir, og þekkjum vér nöfn margra þeirra; allar þessar fögru dísir voru undir yfirráðum Poseidóns (Neptúnusar,) sem átti heima í dýrðlegum sal í sjávardjúpinu, skínandi af gulli og gliti eins og Glitnir (II. XIII. 20—22. Hesiod. Theog. 933). í fornum kveðskap vorum er kvennmaðurinn kenndur við sjó, sjálfsagt beinlínis, þó að í Laufáseddu standi: »En því er rétt að kenna konu við sjó eðr hönd, at þat á heiti saman ok eign konunnar, svo sem hönd heitir mund, ok svo heimanfylgiu hennar. Sær heitir mar ok svo ver; mar heitir ok hestr, og því má kenna til sjóar karla ok konur;« enda kemur þetta opt fyrir, að kona er kend til sjóar eingaungu, hvernig sem þeir nú hafa hugsað sér þetta samband. Í norrænni goðafræði er eiginlega enginn verulegur sjávarguð í líkíngu við Poseidón Grikkja, því að Ægir, Njörður og Mlmir eru allir sjóarguðir,en Njörður einn talinn með Ásum. Ægir var raunar sjóarguð og átti Rán fyrir konu, en þau áttu níu dætur, sjóardísir, sem eru öldurnar, eins og hér segir: :''Dröfn'' skylr stál þar er stafni :straumfylgin þvær ''Bylgja'', :''Hefring'' brestr, en hristir :''Himinglæva'' mar sævar. :''Hrönn'' dregr grönn úr grunni. :gadd svelr ''Blóðughadda'', :elg venr ''Uðr'' ok ''Kólga'' :egghúfs við glym ''Dúfu''. Miðgarðsormur er hin mikilfengasta forynja í sjávardjúpinu: eptir því sem edda segir, þá var hann eitt af börnum þeim er Loki gat við Angurboðu, en guðirnir köstuðu honum í hinn djúpa sjá; hann heitir og Jórmungandur og liggur um lönd öll; en Miðgarðsormur er í rauninni sjálfur sjórinn, og virðist þetta benda til þess að menn hér á Norðurlöndum hafi haft áþekka ímyndun og Grikkir, að jörðin væri krínglóttur flötur, sem ormurinn (o:sjórinn) lægi í kríngum. Að Miðgarðsormur hafi átt að tákna sjóinn, virðist auðsætt at því, að í Ragnarökkri á hann einmitt í höggi við Þór, en Þórr var þrumuguð og þess vegna eldguð, og eru hér tvær gagnstæðar höfuðskepnur, eldurinn og vatnið, látnar eigast við. Það er auðséð á kvæðum fornskálda, að menn hafa trúað að Miðgarðsormurinn væri til, svo það er ekki tilbúníngur Snorra eða seinni manna, en annars imynduðu menn sér ýmsar voðalegar skepnur í hafinu, og kemur það fram í sögum. Til eru ýmsar sögur um »hinn mikla sjóorm«, eitthvert ógurlegt ormvaxið kvikindi, sem sjómenn þykjast stundum hafa séð, en hvort þetta er á einhverjum huldum brautum komið frá hugmyndinni um Miðgarðsorm eða ekki, verður ekki séð, eða þá frá »Leviathan«, sem ritníngiu getur um. Þessi hugmynd um sjóorminn hefur gengið meðal sjómanna um lángan tíma, og hámenntaðir menn hafa verið svo sannfærðir um þessar sjónir, að þeir hafa gert myndir þeirra eptir eigin augnasjón. Sagnirnar um sjóorminn frá seinni öldum eru ekki mjög úngar. Hans Egede, sem var trúboði á Grænlandi og merkasti maður, segist hafa séð sjóskrímsl eða sjóorm fyrir sunnan Grænland 6. júlí 1734, og hefir hann látið mynda þetta eins og orm að aptan, en með lángri trjónu og nokkurs konar kraga eða eins og stórum eyruggum. Svo hafa sögurnar allt til skamms tíma gengið viðstöðulaust meðal sjómanna af öllum þjóðum. Árið 1808 rak einhver ófreskja upp á Orkneyjum, 56 fet á lengd og 12 fet að ummáli, og var makki eða kambur á bakinu. í Ameriku hefir mikið gengið á með þessar sögur eins og annað; svo var 1817 í höfninni viðGlocester íMassachusetts; þótti svo mikið bera á þessu, að náttúrufræðisfélagið í Boston safnaði vitnisburðum frá 40 manns, sem allir þóttust hafa séð sjóskrímslíð ekki lengra á burtu en í skotmáli, og var sagt um 80—90 feta að lengd. Skömmu síðar kom þar upp beinagrind, sem sögð var úr úngum sjóormi, og var þá þessu gefið vfsindalegt nafn og kallað »Scoliophis Atlantica« — allt saman tómt rugl, og stendur ekki í nokkurri vísindalegri bók. En menn láta ekki svo fljótt undan. Árið 1848 var M’Ouhac yfirforíngi á herskipi því, er Dædalus hét, á sjónum milli Elínareyjar og Góðrarvonarhöfða, og þá sá hann sjóorminn í tuttugu mínútur ásamt öllum undirforíngjum á skipinu. Þeim virtist höfuðið ná tvær álnir upp úr sjó, en skrokkurinn liggja endilángur á sjónum, og ætluðu hann um 30 álnir að lengd; þegar ormurinn gapti, þá hefði maður getað staðið upp réttur í gininu. Ormurinn var dökkbrúnn, að lit gulhvítur áhálsinum, og með eitthvað eins og makka. Yfirforínginn sendi ensku herflotastjórninni skýrslu um þetta, og sagðist ábyrgjast að hún værí sönn. — Sama ár sá Henderson, skipstjóri á amerísku skipi, Daphne, einnig sjóorm nokkuð fyrir sunnan miðjarðarlínuna, og var skotið á hann með járnarusli, en þá flýði hann. Árið 1856, hinn 6. Júlí, sá Tremearne, skipstjóri á »Princess«, eitthvað á sjónum nokkuð undan Góðrarvonarhöfða, og var svipað tré, en þeir héldu það sjóorminn og skutu á hann; þeir þóttust sjá eins og sex upprétta ugga á bakinu á honum. Enn fremur þóttust menn sjá sjóorminn i Tafelbai við Góðrarvonarhöfða í Febrúar 1857; Dr. Biccard og margt annað fólk sá þá orminn og var skotið á hann, en hann stakk sér undan skotinu. Menn ætluðu hann mundi vera um hundrað álnir á lengd. Líklega heflr þetta ekki verið annað en risavaxin sæjurt, þvi í suðurhöfum vex sú þangtegund, er Macrocystis heitir hjá vísindamönnum; hún er með stórum blöðrum eins og belgjaþang, svo stórum, að otrar liggja opt á blöðrunum og hvíla sig; þessi sjóplanta verður meir en þrjú eða fjögur hundruð álna að lengd, og leggirnir flækjast og snúast saman af hreifingu sjávarins og verða eins og feiknadigrir og lángir kaðlar sem bylgja upp og niður og til frá eptir kvikunni; má því hæglega ímynda sér að þetta sé risavaxinn ormur; en sú mynd, sem Dr. Biccard gerði af þessum »sjóormi«, líkist miklu fremur laungum þara en nokkru dýri. Árið 1846 var einhver «doctor» Koch í Ameríku og sýndi þar beinagrind, sem átti að vera af sjóormi; þessu var einnig gefið vísindalegt nafn og kallað »Hydrarchos« eða sækóngur; beinagrindin var 140 fet eða 70 álnir að lengd, og var hún keypt í Berlín fyrir margar þúsundir króna til sýníngar »fyrir fólkið«; en er hinir þýzku náttúrufræðíngar rannsökuðu þetta, þá komst það upp að »doctorinn« hafði safnað sér saman hryggjarliðarusli úr alls konar dýrum og fest allt saman, svo þetta var tómt »humbug». En þetta er nú enn ekki nóg. Hinn 8. Júlí 1875 var Drevar, skipstjóri á barkskipinu »Pauline« frá Englandi, á sjó við norðausturströnd Brasilíu. Það var um kl. 11 fyrir miðjan dag í fögru og heiðskíru veðri, og sjólítið. Þá segir skipstjórinn í skýrslu sinni: »Um þetta leyti tókum við eptir einhverjum svörtum blettum á sjónum,og einhverjum hvítleitum strók þar uppi yfir, svo sem 15 faðma á hæð. Ég hélt fyrst það væri klettur, sem væri þannig litur, «g var ég hræddur um að við værum nálægt einhverri grynningu. En allt í einu hrundi strókurinn niður með braki og skellum, og annar strókur kom upp. Þetta gekk nokkra stund hvað eptir annað. Ég sá í kíkir að þetta var ógurlegur ormur, sem hafði tvívafið sig utan um hval. Þeir bröltu þarna í sjónum og ormurinn sneri hvalnum í kring eins og kefli með því að beita hausnum og halanum. •en tveir hvalir voru þar rétt hjá og börðu sjóinn með bægslunum og sporðunum, og varð af þessu allmikil ólga í sjónum. Þetta undur varaði eitthvað 15 mínútur, og lauk svo að hvalurinn sýndist steypast beint á höfuðið og sporðurinn upp í loptið; síðan hvarf allt, og við héldum að ormurinn hefði farið með hvalinn niður að grunni. Drevar skipstjóri ætlaði lengd ormsins allt að 90 álnum, þar sem hann var tvívafinn utan um hvalinn; hann gapti ávallt, og hausinn var ákaflega mikill. Fám dögum seinna, eður hinn 13. Júlí kl. 7 um morguninn var skipið enn nálægt sama stað; þá kom aptur sama skrímslið eða annað áþekkt upp úr sjónum.. Það slengdi hausnum og svo sem tuttugu álna lengd af skrokknum lárétt í hafsbrúninni og synti rétt fyrir aptan skutinn. Svo segir skipstjórinn: »Meðan ég var að hugsa um, hvað það mundi vera, sem þessari skepnu þætti svo nýstárlegt að hún elti okkur, hvort það mundi vera hvíta röndin á skipinu fyrir ofan eirplöturnar sem skipið var klætt með, þá var kallað: þarna er það aptur! Eg sá þá skrímslið skamt frá skipinu, hossandi sér 60 feta hátt upp i loptið með ógurlegu augnaráði; við höfðum allir exar til reiðu til að taka á móti, ef það kynni að ráðast á skipið, en þá hvarf það«. Þessi skýrsla var eiðfest í Liverpool af skipstjóranum og allri skipshöfninni 30. Janúar 1876. Það er ekki hægt að segja, hvort allt þetta muni vera sjónhverfingar eða ekki. Reyndar eru sjóormar til í Indíahöfum, og eru eitraðir; en þeir eru ekki lengri en 4 eða 5 álnir, og vel kunnir náttúrufræðíngum. Og undarlegt er það, að enginn náttúrufróður maður skuli nokkurn tíma hafa orðið var við þetta á öllum þeim vísindalegu rannsóknarferðum,. sem gerðar hafa verið út eingaungu til að kanna sjóinn. == Ormurinn í Lagarfljóti == Ormurinn í Lagarfljóti er hið frægasta skrímsli hér á landi Vér vitum ekki hvenær menn fóru fyrst að sjá hann; í fornritunum er ekkert getið um þess konar; sögurnar um hann byrja um 1600 (ég fylgi hér ferðabók Eggerts bls. 794—5). Annálar segja að ormurinn hafi sést 1607, og hafi verið f þrem bugðum, og mundi maður með spjót hafa getað gengið undir bugðunum. Svo hefir ormurinn sést.optar með nokkurra ára millibili, 1612, 1618, 1641 •og 1672, og er ekki lýst frekar. En árið 1749 og ;þar eptir mögnuðust þessar sögur svo, að ekki einlúngis almúgafólkið, heldur einnig prestar og menntamenn þóttust sjá þetta, stundum einir, stundum margir saman, en þá var það ekki ormur, heldur eins og selur, eða þá eins og strókur eða ólögulegt flikki; stundum eins og stórvaxinn hestur kolsvartur með hendur á bakinu, eða skepna með tveim trjónum, eða eins og eitthvað stórt sem hús. En allar þessar sögusagnir eru mjög óáreiðanlegar og sanna ekkert nema að »eitthvað« hafi sést, og þetta »eitthvað« hefir án efa verið missýningar og ofsjónir. Því það er auðsætt að slíkar skepnur, ef þær væri til, mundu þurfa meira rúm en eitt vatn eða fljót, og það ekki stærra en Lagarfljót, þó að það þyki stórt hér á landi. Raunar er hér ekki um sjóskrímsli að ræða, en þó er þetta nokkuð skylt; þessi skrímslatrú er einnig á vötnum og ám, og gengur víða um lönd, bæði um nykra og aðrar sjónir — þarf ekki annað en minna á Kataness-dýrið —; þetta kemur stundum upp allt i einu. == Hvalanöfn í Konungs-skuggsjá == í Konungs-skuggsjá eru talin mörg hvalanöfn, en skrímsl eru þeir hvalir ekki kallaðir. Hvalaheitin eru þessi: hnýðíngar, vognhvalir (vagna, vögn), svínhvalir, andhvalir, skjaldhvalir, geirhvalir, barðhvalir, fiskreki, sléttibaka, hafurkitti, hrosshvalur, rauðkembingur, náhvalur, skeljungur, norðhvalir, reyður og hafgufa. Af þessum nöfnum eru nú algengust þessi: hnýðingur, andarnefja (andhvalur?), náhveli (náhvalur) og reyður eða reyðarfiskur (steypireyður, hrafnreyður). Hrosshvalur eða hrosshveli og rauðkembingur eru og alþekt nöfn, en talin með illhvelum eða forynjum sjóarins. Hafgufa heyrist nú aldrei, og óvíst hvort það hefir nokkurn tíma, verið algengt, þó það sé einu sinni nefnt í ÖrvarOdds Sögu fyrir utan í Skuggsjá. Illhveli eru nú þessi helzt nefnd: nauthveli, búrhveli eða búri, hrosshveli og rauðkembingur; stökkull er varla talinn með illhvelum; katthveli og hundhveli munu sjaldnar vera nefnd. Jón Arnason hefir ritað greínilega um þetta í Isl. Þjóðsögum 1. Bd. 628—632 bls. Sem skrímsl nefnir Skuggsjá einungis hafstramb og margýgi. Ekki er ólíklegt, að »hafstrambur« sé svipuð hugmynd og sú skepna sem Egede þóttist sjá og gerði mynd af, eins og áður er á vikið. == Hafstramba == Lýsingin i Skuggsjá er þannig: Svo er sagt um þat skrímsl er menn kalla hafstramba, at þat sé í Grænlandshafi; þat skrímsl er mikit vexti ok at hæð, ok hefir staðit upprétt úr hafinu; þat hefir svo sýnzt sem þat hafi manns herðar, háls ok höfuð, augu ok munn ok nef ok höku. En upp í frá augum ok brúnum þá hefir verit því líkast sem maðr hafi haft á höfði hvassan hjálm. Axlir hefir þat haft svo sem maðr, en engar hendr, ok svo hefir þat sýnzt sem þegar hafi þat svengst (o: mjókkað) frá öxlum ofan, ok æ því mjórra er þat hefir neðar meirr verit séð. En þat hefir engi séð, hversu hinn neðri endir er skapaðr á því, hvort heldr er at sporðr hefir á verit sem á fiski, eða hefir hvast niðr verit sem hæll. En líkamr þess hefir því líkr verit at ásýn sem jökull; engi hefir þat svo glöggt séð, hvort heldr hefir á verit hreistr sem á fiski, eða húð sem á manni. Þat hafa menn ok markat, hversu þat hefir horft eða fallit síðan á sjó, þá er þat hefir steypzt; en ef þat hefir horft at skipi ok þángat steypzt, þá hafa menn víst vitað sér manntjón á því skipi; en ef þat hefir horft frá skipi ok þángat steypzt, þá hafa menn verit í góðri vilnan, at þeir mundi halda mönnum, þó at þeir hitti í stóran sæ ok storma mikla. == Margýgur == Um margýgi segir Skuggsjá: Þat hefir ok enn séð verit þar eitt skrímsl, er menn kalla margýgi; þess vöxtr hefir svo sýnzt, sem þat hafi kvenmanni líkt verit upp frá linda stað, því at þat skrírnsl hefir haft á brjósti sér stóra spena svo sem kona, lángar hendr ok sítt hár, ok vaxit svo at öllum lutum um háls ok höfuð sem maðr; hendr hafa mönnum sýnzt miklar á því skrímsli, ok eigi með sundr slitnum fíngrum, heldr með þvílíkri fit sem tengjast saman á fitfuglum. Niðr í frá linda stað hefir þat skrímsl sýnzt líkt fiski, bæði með hreistri ok með sporði ok sundfjöðrum. Þetta skrímsl hefir svo verit sem hið fyrra, at sjaldan hefir þat sýnzt nema fyri stórum stormum. Þetta hefir verit athæfi þessa skrímslis, at þat hefir opt kafat, ok jafnan svo upp komit, at þat hefir haft fiska i höndum sér, ok ef þat hefir horft at skipi ok leikit sér við fiska eða kastað fiskum at skipinu, þá hafa menn verit hræddir um þat, at þeir mundu fá stór manntjón. Þat skrímsl hefir ok sýnzt mikit ok hræðiligt í andliti, með hvössu enni ok breiðum augum, mjök mynnt ok með hrokknum kinnum. En ef skrímsl þat etr sjálft fiska, eða kastar á haf frá skipi, þá hafa menn verit í góðri von um at þeir mundi halda mönnum, þó at þeir fengi stóra storma«. Þó að ýngri rithöfundar hafi ætlað það víst, að þessi lýsíng komi heim við »haffrúr« eða »hafmeyjar«, þá er það ekki alveg rétt. Hafmeyjar hafa menn hugsað sér sem fríðar og töfrandi kvennamyndir, en þetta er lýsing á trölli eða forynju, og minnir fremur á Hrímgerði í Helgakviðu Hjörvarðssonar, eða skessurnar í Ketils sögu hængs og Hjálmtýs sögu og Ölvers, því allar slíkar verur voru sjóskrímsli, þó þar sé ekki sagt að þær hafi allt af búið í sjónum. Margýgur er einnig nefnd í Ólafs sögu helga, og er lýsíngin þar blendnari og ber vott um að böfundurinn hefir heyrt getið um Sírenur. Frá þessu er ítarlega sagt í sögunni þannig: »Svo er sagt, at heiðingjar þeir, er réðu fur í Karlsám, blótuðu tvær undarligar skepnur til fulltingis sér, þær er styrkvar urðu þeirra mótstöðumönnum; þat annat var margýgr, hún liggr i Karlsám, en stundum í sjá; hún svæfir skipshafnir með fögrum saung, en drekkir þeim síðan, en stundum æpir hún svo hátt, at menn verða nær at gjalti, ok hverfa af því aptr. Margýgrin lá þá í Karlsám; þat kvikendi er svo skapat, at þat er fiskr niðr frá beltisstað ok fjöðr á, en kona upp þaðan; þat er hennar náttúra, þá er hún er í vatni, at hún leikr sér at fiskum, ok ef hún steypir sér at skipi, þá þykir þeim ráðinn manntapi; en ef hún steypir sér frá skipi, þá farnast vel. Þetta skrímsl var svo magnat, at þat hafði mörgum at skaða vorðit þar í ósinum. Þá er Ólafr konungr skyldi út leggja, þá sá þeir, þar sem mættist sjárinn ok vatnið, þetta skrímsl, er í bókum kallast súrna eða hýrenus, ok lék sér í ósinum; ósinn var bæði lángr ok breiðr; hún örglaðist upp úr sjónum hátt ok allt at grunni neðan. Ok er skip Ólafs, þat er furst fór, rendi at þessu skrímsli, þá tók hún i stafninn ok hvelfdi, ok furfór allri skipshöfninni; þeir vurðu hræddir, er síðarr fóru á öðrum skipunum, ok mæltu: bíðum vér Ólafs, ok vitum, hvat ráða hann vill taka. Síðan viku þeir aptr skipunum, ok kölluðu Ólaf, þegar kall mátti heyra, ok sögðu, at úhreint var í ósinum ok þar með þenna atburð. Ólafr biðr þegar róa fram sínu skipi, ok var svo gert. Síðan kom upp margýgrin, ok fór gapandi at skipinu; en Ólafr brá saxi, at sumra manna sögn, ok hjó af henni höndina við stafninum; sumir menn segja, at hann tæki eitt spjót ok skyti í brjóst henni, ok fengi henni með því bana . . . En svo kvað margýgrin við hátt, er Ólafr veitti henni skaða, at eigi þóttist slíkt heyrt hafa«. Frásögnin í Flateyjarbók nefnir ekki »súrna« né »hýrenus« (o: Sirena), en hugmyndin finnst í orðunum: »heyrðu þeir at upp kom svá fögur raust með saunghljóðum at alldri heyrðu þeir á sína daga þessháttar hljóð fyr með svá sætum són ok undarligum ym at innan lítils tíma fellr svefn at þeim...« En útlitið svarar ekki til þessarar fegurðar, því svo segir sagan: »hón er svá sköpuð at á henni er höfuð svá skapat sem á hrossi með standandi eyrum ok opnum nösum, hón hefir græn augu ákafliga stór ok kjapta "gryfuiliga" stóra, hón hefir bógu sem hross ok fram skapat sem hendr en aptr sköpuð at öllu sem ormr með lykkju ákafliga mikilli ok breiðum sporði, drekkir hón svá mönnum ok skipum at hón setr hendrnar upp á annat borðit en bregðr sporðinum niðr undir skipit ok upp á borðit öðrum megum ok hvelfir svá skipinu at hón ríðr um þveran kjölinn ok steypisk svá í kaf, hón er loðin sem selr ok grá at lit«. Bók nokkur islenzk heitir »Physiologus« eða »Bestiarius«, og er rituð á skinn snemma á 13du öld, að því er Verner Dahlerup segir, sem hefir gefið út rit þetta með ágætum skýringum í árbók fornfræðafélagsins 1889. »Bestíaríus« er nokkurs konar siðfræðisleg eða guðfræðisleg náttúrusaga, þýdd eða til búin upp úr öðrum þess kyns ritum, og eru myndir dregnar við sérhvern kafla eða grein. Hinn íslenzki höfundur hefir gert myndirnar flestar eða allar sjálfsagt af eigin hugviti, og ein af þessum myndum virðist einmitt eiga við þenna. atburð sem saga Ólafs helga segir frá, eða annan í sams konar: það er margýgur með sporði, höndum og tveimur mannsfótum (sem raunar ekki kemur heim við lýsínguna, og enn síður kemur myndin heim við lýsínguna í Flateyjarbók); hún stendur við skip, og eru menn á, er tveir hafa árar úti, þrír hafa exar; allir hafa þeir hjálma á höfðum eða húfur, og allir stara óttaslegnir á skrímslið; einn hefir lagt það með spjóti í gegn um brjóstið, en margýgurinn hefir þá slept skipinu og baðar út höndunum. Myndin er raunar ekki gerð af mikilli list, en það er auðséð hvað hún á að tákna, sem er þessi eða svipaður atburður sem sagan greinir frá; þar á móti á myndin ekkert við orðin í ritinu sjálfu, sem eru þessi: »Sirena jarteinir í fegrð raddar sinnar (oc) sæte krása þeirra, er menn hafa til sælu í heimi hér, ok gá þess eins ok sofna svo frá góðum verkum, en dýrit tekr menn ok fyr fer þeim, þá er þeir sofna af fagri röddu. Svo farast margir af sællífi sínu, ef þat eitt vilja gera í heimi hér«. Árin 1305. rh6ucjr1nwtxeq6kqj1l9c6b9qec6yz 35162 35161 2026-05-25T18:23:58Z Salvor 35 35162 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Sea monster art in 1585 - Boazio-Sir Francis Drake in Cartagena (cropped).jpg|thumb|Teikning af sjóskrímsli frá 1585. Hluti af korti Sir Francis Drake af Cartagena 1585]] [http://Shttps://timarit.is/page/2319138?iabr=onjóvíti%20og%20sjóskrímsl.%20Eptir%20Benedikt%20Grondal.%20Tímarit%20Hins%20íslenzka%20bókmentafélags%201893 Sjóvíti og sjóskrímsl. Eptir Benedikt Grondal. Tímarit Hins íslenzka bókmentafélags 1893] (Í smíðum - Salvör maí 2026) [[Mynd:Sea monster and ship art detail, from-Münster Thier 2 (cropped).jpg|thumb|Teikning af sjóskrímsli úr bók kortagerðamannsins Sebastian Münster . Frá um 1544]] Vér þekkjum allir sjóinn, þessa undursamlegu blæju, sem náttúra sveipar jörðina í, þennan guðlega töfradúk, sem enginn veit hvernig til er orðinn, sem ýmist gengur í ógurlegum hvítfextum öldum, eða hann er eins og útþaninn og spegilsléttur flötur, þar sem náttúran lætur sólina draga á gullroðna purpuralinda og gljáandi silfurrákir — vér höfum séð hann rísa fyrir hamförum útsynníngsins, og vér höfum séð hann á kyrru sumarkveldi — það er kraptaverk, sem vér höfum alltaf fyrir augunum. Kvæði [[w:Byron_lávarður|Byrons lávarðar]] um sjóinn, sem hann endar »[[w:en:Childe_Harold's_Pilgrimage|Childe Harold]]« með, er eitt hið frægasta kvæði og hefir vakið undrun allra sem það hafa lesið. [[w:is:Grímur_Thomsen|Grímur Thomsen]] hefir snúið því þannig á vort mál: :Aflmikill stormur yfir hafið skríður, :og rótar upp þeim aldna, gráa sjá; :hvert eitt er fet hans dalur, djúpur, víður, :en draungótt rísa milli fjöllin há, :hann ryður veg, hvar enginn annar má, :ósýnilegur meðan fram hann líður. : :Þó sýnilegur fótur sjóinn troði :sitt í hið gamla horfið óðar fer, :skapstórum og af bylgjum bráður voði :búinn dauðlegu holdi sífellt er; :en, ódauðlegi stormur, undan þér :ólmt gnötrar baf, og hlýðir þínu boði. : :Það kvíðir fyrir komu hans og stynur, :og kveinkar sér í dimmu sorgarhljóði; :er bylur vex, þá brýzt það um og drynur, :og beljar hvítu fram í ölduflóði, :og eptir hann í ekkaþrungnum móði :upp þrúngið, harmsogandi lengi dynur. : :En hvort þú æðir fram í ógnar veldi, :eða þú bærist ekki, kyrr og rór, :ertu þó ætíð eins, hinn mikilfeldi, :almáttugs drottins spegill, blái sjór, :sem sjálfur ert svo djúpur og svo stór, :en umgjörðin þín grams og keisara veldi. Vér þurfum ekki að minna á það sem sjórinn hefir gleypt; hann er djúp dauðans, en hann er líka lífið og lífsins vegur: hann felur í sér björgina sem sjómaðurinn dregur, og hann er sá vegur fyrir samgaungurnar, sem ekki var lagður af manna höndum, og aldrei þarf að endurbæta. Á hverju ári finnast ný dýr og nýjar jurtir, sem hvergi geta lifað nema í sjávardjúpinu, og er sjórinn þannig ótæmanleg uppspretta vísindanna, og eins mikill leikvöllur þjóðanna eins og þurlendið. En hið hvikula, bylgjandi eðli sjóarins hefir að ýmsu leyti gert öðruvísi áhrif á anda mannsins en landið. Af því hann er opt svo geigvænlegur, af því menn finna ósjálfrátt, að menn standa þar gagnvart óviðráðanlegum náttúrukrapti, sem menn geta notið þegar hann er ljúfur og vær, en getur færst í þann ham sem enginn fær móti staðið: þá hefir sjórinn frá aldaöðli vakið geig og hvumleiðar tilfinníngar hjá sjómönnum og æst ímyndunaraflið svo að það hefir framleitt ýmsar furðusjónir, sem hvergi eiga sér stað í rauninni. Því þó að vér vitum, að sjórinn er fullur af lífi, þó að vér vitum, að hann er ómælilegt leiksvið fyrir óteljandi tegundir dýra, þá er hafið opt og tíðum óttalegt, þegar svo ber undir, eins og allir vita; það er eins og ógurleg og bylgjandi eyðimörk, storm-æstur undrahjúpur, þar sem dauðinn rís og ríður á hverri báru, og æsir ímyndunaraflið, sem raunar er sterkara hjá ómenntuðum mönnum en þeim, sem hin svo nefnda »menntun« hefir kúgað allt þess konar úr, en ekki getað bætt upp með neinu öðru en peníngum og óhófi. [[Mynd:The Flying Dutchman by Charles Temple Dix.jpg|vinstri|thumb|Hollendingurinn fljúgandi, Olíumálverk eftir Charles Temple Dix. 186]] Þess vegna eru líka til svo margar sögur um sjódrauga og ýms undur, sem sjómenn hafa trúað og trúa enn í dag. Í útlöndum er er ekki minna en hér um slíkar sögur. Meðal annars má minna á eina sögu, sem lengi hefir gengið milli manna og jafnvel orðið stórskáldum að yrkisefni, hún heitir »náskipið« eða »sá fljúgandi Hollendingur«, og er raunar farið með hana á ýmsan hátt. Svo er sagt, að skipherra nokkur í Hollandi, Vanderdecken að nafni, hafi ætlað suður fyrir Affríku til Indlands; hann átti heima í Amsterdam og laglegan búgarð fyrir utan borgina; áður en hann hélt af stað, hét kona hans að allt skyldi vera prýtt og málað er hann kæmi aptur. Skipstjórinn hélt af stað, en er hann var kom inn suður á móts við Góðrarvonarhöfða, þá hreppti hann ofsaveður og komst ekki fyrir höfðann, en vildi með engu móti leggja skipinu inn i neina vík og bíða þar byrjar. Þarna var hann um hríð að sigla fram og aptur, til þess að hrekjast ekki lángt úr leið; þá kom eitt skip svo nærri honum að kalla mátti til hans, og var hann spurður, því hann héldi ekki inn í víkina; en hann svaraði því, að fjandinn skyldi eiga sig ef hann nokkurntíma legði inn á víkina, þótt hann ætti að svamla hér til dómsdags. [[Mynd:The Phantom Ship - 1847 frontispiece.jpeg|thumb|Draugaskipið teikning eftir Frederick Marryat frá 1847]] Síðan hefir hann alltaf verið þar á flakki með skipið, og þóttust margir hafa séð hann, en aldrei nema í myrkviðris roki; þá lætur hann setja út bát og ná í skip, ef það fer þar fram hjá; fölur maður og sjóvotur klifrar upp á skipið, og hefir bréf í hendinni, og biður um að koma þeim til Amsterdam, en enginn þorir að taka við þeim; þá spyr sjódraugurinn um ýmsar götur i borginni og um fólkið sem þar eigi heima, en honum er svarað, að fólkið sé dáið og búið að rifa götuna fyrir meir en hundrað árum; þá fer maðurinn að gráta og kveina, að þeir skuli aldrei geta fengið að sjá fósturjörðu sína; en þegar enginn vill taka við bréfunum, þá leggur hann þau á þilfarið og lætur járnstykki ofan á til þess að þau ekki fjúki — síðan fer hann í bátinn; en allir á skipinu sjá náskipið álengdar, þegar leiptrin ljóma snöggvast í þrumuveðrinu og ósköpunum. Enginn þorði að snerta bréfin, en þá vildi svo til að járnstykkið rann af bréfunum, þegar skipið hjó fram í sjóinn, en bréfin fuku víðsvegar út í loptið. Skömmu eptir slotaði veðrinu og birti upp, og kváðu hásetar það því að þakka að bréfin hefði farið, en í það skipti sást ekki tramar til náskipsins. Þetta er aðal-gángurinn í sögunni; en annars er hún sögð með ýmsu móti. == Hvað mun skrímslið fagra hafa gert af sér? == Trúin á sjóskrímsl var orsök til dauða Þorleifs [[w:Björn_Einarsson_Jórsalafari|Bjarnarsonar Jórsalafara]]; svo segir um þetta í Hirðstjóra-annál: »Barna Bjarnar og Sólveigar er tveggja sérdeilis getið, nefnilega Þorleifs júngkæra og áður nefndrar Kristínar. Kristín var lengi vanheil og lá í rekkju. Þorleifur bróðir hennar vildi gipta sig norður í Eyjafirði. Um veturinn hugðist Þorleifur að ríða norður og hafði hesta sína í eldi á Melgraseyri og Hamri, en ætlaði að fara þángað á skipi með sveinum sínum. Sama dag sem hann skyldi reisa, gekk hann til hvílu systur sinnar að kveðja hana; var hún þá mjög þúnglega haldin. Hann sagði þá til hennar: »Viltu nú trúa draumum þínum, systir, að þú munir lifa mig?« »Ætlað hef eg það, bróðir minn, inn til þessa, en nú má guð ráða, hvort við sjáumst meir«. Hér við arð hann glaður, bauð henni góðar nætur og gekk til skips með förunauta sína; en þann sama dag drukknaði Þorleifur og þeir allir. Hinum megin fjarðarins bar svo við, að förukona nokkur fór með sjónum frá Hamri út að Melgraseyri. Hún sá einhverja nýbreytni á steini eður skeri skamt frá landi, og þagði þar yfir allt til kvelds; þá kom upp fyrir henni: »Hvað mun skrímslið fagra hafa gert af sér,sem ég sá steininum í dag? Það var fagurrautt með vænumannsáliti og gullbaug á hverjum fíngri. Það benti með hendinni, en ég skildi ekki, hvað það sagði, fyrir hræðslu sakir«. Sem fólkið þetta heyrði, brá því mjög við, grunaði um júngkæran, fór til og fann hann dauðan. Þessi gamla kerlíng hefir þá verið í hinu sama hugarástandi sem menn voru í fyrir mörgum öldum, meðan þjóðirnar voru á æskuskeiði og engin menntuð hugsan náði til að stjórna ímyndunaraflinu. Vér vitum at mörgum fornum ritum, að menn þegar í elztu fornöld ímynduðu sér alla náttúruna fulla af goðmögnum og kynjaverum, ekki einúngis í manns mynd, heldur í ótal öðrum forynjumyndum og það ekki sízt í sjávardjúpinu. == Sjóarguðir og sjóardísir == Samt vissu sumir menntaðir menn að þetta var ímyndun ein; [[w:Plinius|Plínius]] segir að ruglaðir menn (confusi) trúi á þessar skrípamyndir (monstrificae effigies) í sjónum. Eptir því sem Grikkir trúðu, voru til ótal sjávardísir, og þekkjum vér nöfn margra þeirra; allar þessar fögru dísir voru undir yfirráðum [[w:is:Póseidon|Poseidón]]<nowiki/>s ([[w:Neptúnus_(guð)|Neptúnusar]],) sem átti heima í dýrðlegum sal í sjávardjúpinu, skínandi af gulli og gliti eins og Glitnir (II. XIII. 20—22. Hesiod. Theog. 933). Í fornum kveðskap vorum er kvennmaðurinn kenndur við sjó,sjálfsagt beinlínis, þó að í Laufáseddu standi: »En því er rétt að kenna konu við sjó eðr hönd, at þat á heiti saman ok eign konunnar, svo sem hönd heitir mund, ok svo heimanfylgiu hennar. Sær heitir mar ok svo ver; mar heitir ok hestr, og því má kenna til sjóar karla ok konur;«enda kemur þetta opt fyrir, að kona er kend til sjóar eingaungu, hvernig sem þeir nú hafa hugsað sér þetta samband. Í norrænni goðafræði er eiginlega enginn verulegur sjávarguð í líkingu við Poseidón Grikkja, því að [[w:Ægir|Ægir]], [[w:Njörður|Njörður]] og [[w:Mímir|Mímir]] eru allir sjóarguðir,en Njörður einn talinn með [[w:Æsir|Ásum]]. Ægir var raunar sjóarguð og átti Rán fyrir konu, en þau áttu níu dætur, sjóardísir, sem eru öldurnar, eins og hér segir: :''Dröfn'' skylr stál þar er stafni :straumfylgin þvær ''Bylgja'', :''Hefring'' brestr, en hristir :''Himinglæva'' mar sævar. :''Hrönn'' dregr grönn úr grunni. :gadd svelr ''Blóðughadda'', :elg venr ''Uðr'' ok ''Kólga'' :egghúfs við glym ''Dúfu''. == Miðgarðsormur == [[w:Miðgarðsormur|Miðgarðsormur]] er hin mikilfengasta forynja í sjávardjúpinu: eptir því sem [[w:Snorra-Edda|Edda]] segir, þá var hann eitt af börnum þeim er [[w:Loki|Loki]] gat við [[w:Angurboða|Angurboðu]], en guðirnir köstuðu honum í hinn djúpa sjá; hann heitir og Jórmungandur og liggur um lönd öll; en Miðgarðsormur er í rauninni sjálfur sjórinn, og virðist þetta benda til þess að menn hér á Norðurlöndum hafi haft áþekka ímyndun og Grikkir, að jörðin væri krínglóttur flötur, sem ormurinn (o:sjórinn) lægi í kríngum. Að Miðgarðsormur hafi átt að tákna sjóinn, virðist auðsætt at því, að í [[w:Ragnarök|Ragnarökkri]] á hann einmitt í höggi við [[w:Þór_(norræn_goðafræði)|Þór]], en Þórr var þrumuguð og þess vegna eldguð, og eru hér tvær gagnstæðar höfuðskepnur, eldurinn og vatnið, látnar eigast við. Það er auðséð á kvæðum fornskálda, að menn hafa trúað að Miðgarðsormurinn væri til, svo það er ekki tilbúníngur Snorra eða seinni manna, en annars ímynduðu menn sér ýmsar voðalegar skepnur í hafinu, og kemur það fram í sögum. Til eru ýmsar sögur um »hinn mikla sjóorm«, eitthvert ógurlegt ormvaxið kvikindi, sem sjómenn þykjast stundum hafa séð, en hvort þetta er á einhverjum huldum brautum komið frá hugmyndinni um Miðgarðsorm eða ekki, verður ekki séð, eða þá frá »Leviathan«, sem ritningin getur um. Þessi hugmynd um sjóorminn hefur gengið meðal sjómanna um lángan tíma, og hámenntaðir menn hafa verið svo sannfærðir um þessar sjónir, að þeir hafa gert myndir þeirra eptir eigin augnasjón. Sagnirnar um sjóorminn frá seinni öldum eru ekki mjög úngar. Hans Egede, sem var trúboði á Grænlandi og merkasti maður, segist hafa séð sjóskrímsl eða sjóorm fyrir sunnan Grænland 6. júlí 1734, og hefir hann látið mynda þetta eins og orm að aptan, en með lángri trjónu og nokkurs konar kraga eða eins og stórum eyruggum. Svo hafa sögurnar allt til skamms tíma gengið viðstöðulaust meðal sjómanna af öllum þjóðum. Árið 1808 rak einhver ófreskja upp á Orkneyjum, 56 fet á lengd og 12 fet að ummáli, og var makki eða kambur á bakinu. í Ameriku hefir mikið gengið á með þessar sögur eins og annað; svo var 1817 í höfninni viðGlocester íMassachusetts; þótti svo mikið bera á þessu, að náttúrufræðisfélagið í Boston safnaði vitnisburðum frá 40 manns, sem allir þóttust hafa séð sjóskrímslíð ekki lengra á burtu en í skotmáli, og var sagt um 80—90 feta að lengd. Skömmu síðar kom þar upp beinagrind, sem sögð var úr úngum sjóormi, og var þá þessu gefið vfsindalegt nafn og kallað »Scoliophis Atlantica« — allt saman tómt rugl, og stendur ekki í nokkurri vísindalegri bók. En menn láta ekki svo fljótt undan. Árið 1848 var M’Ouhac yfirforíngi á herskipi því, er Dædalus hét, á sjónum milli Elínareyjar og Góðrarvonarhöfða, og þá sá hann sjóorminn í tuttugu mínútur ásamt öllum undirforíngjum á skipinu. Þeim virtist höfuðið ná tvær álnir upp úr sjó, en skrokkurinn liggja endilángur á sjónum, og ætluðu hann um 30 álnir að lengd; þegar ormurinn gapti, þá hefði maður getað staðið upp réttur í gininu. Ormurinn var dökkbrúnn, að lit gulhvítur áhálsinum, og með eitthvað eins og makka. Yfirforínginn sendi ensku herflotastjórninni skýrslu um þetta, og sagðist ábyrgjast að hún værí sönn. — Sama ár sá Henderson, skipstjóri á amerísku skipi, Daphne, einnig sjóorm nokkuð fyrir sunnan miðjarðarlínuna, og var skotið á hann með járnarusli, en þá flýði hann. Árið 1856, hinn 6. Júlí, sá Tremearne, skipstjóri á »Princess«, eitthvað á sjónum nokkuð undan Góðrarvonarhöfða, og var svipað tré, en þeir héldu það sjóorminn og skutu á hann; þeir þóttust sjá eins og sex upprétta ugga á bakinu á honum. Enn fremur þóttust menn sjá sjóorminn i Tafelbai við Góðrarvonarhöfða í Febrúar 1857; Dr. Biccard og margt annað fólk sá þá orminn og var skotið á hann, en hann stakk sér undan skotinu. Menn ætluðu hann mundi vera um hundrað álnir á lengd. Líklega heflr þetta ekki verið annað en risavaxin sæjurt, þvi í suðurhöfum vex sú þangtegund, er Macrocystis heitir hjá vísindamönnum; hún er með stórum blöðrum eins og belgjaþang, svo stórum, að otrar liggja opt á blöðrunum og hvíla sig; þessi sjóplanta verður meir en þrjú eða fjögur hundruð álna að lengd, og leggirnir flækjast og snúast saman af hreifingu sjávarins og verða eins og feiknadigrir og lángir kaðlar sem bylgja upp og niður og til frá eptir kvikunni; má því hæglega ímynda sér að þetta sé risavaxinn ormur; en sú mynd, sem Dr. Biccard gerði af þessum »sjóormi«, líkist miklu fremur laungum þara en nokkru dýri. Árið 1846 var einhver «doctor» Koch í Ameríku og sýndi þar beinagrind, sem átti að vera af sjóormi; þessu var einnig gefið vísindalegt nafn og kallað »Hydrarchos« eða sækóngur; beinagrindin var 140 fet eða 70 álnir að lengd, og var hún keypt í Berlín fyrir margar þúsundir króna til sýníngar »fyrir fólkið«; en er hinir þýzku náttúrufræðíngar rannsökuðu þetta, þá komst það upp að »doctorinn« hafði safnað sér saman hryggjarliðarusli úr alls konar dýrum og fest allt saman, svo þetta var tómt »humbug». En þetta er nú enn ekki nóg. Hinn 8. Júlí 1875 var Drevar, skipstjóri á barkskipinu »Pauline« frá Englandi, á sjó við norðausturströnd Brasilíu. Það var um kl. 11 fyrir miðjan dag í fögru og heiðskíru veðri, og sjólítið. Þá segir skipstjórinn í skýrslu sinni: »Um þetta leyti tókum við eptir einhverjum svörtum blettum á sjónum,og einhverjum hvítleitum strók þar uppi yfir, svo sem 15 faðma á hæð. Ég hélt fyrst það væri klettur, sem væri þannig litur, «g var ég hræddur um að við værum nálægt einhverri grynningu. En allt í einu hrundi strókurinn niður með braki og skellum, og annar strókur kom upp. Þetta gekk nokkra stund hvað eptir annað. Ég sá í kíkir að þetta var ógurlegur ormur, sem hafði tvívafið sig utan um hval. Þeir bröltu þarna í sjónum og ormurinn sneri hvalnum í kring eins og kefli með því að beita hausnum og halanum. •en tveir hvalir voru þar rétt hjá og börðu sjóinn með bægslunum og sporðunum, og varð af þessu allmikil ólga í sjónum. Þetta undur varaði eitthvað 15 mínútur, og lauk svo að hvalurinn sýndist steypast beint á höfuðið og sporðurinn upp í loptið; síðan hvarf allt, og við héldum að ormurinn hefði farið með hvalinn niður að grunni. Drevar skipstjóri ætlaði lengd ormsins allt að 90 álnum, þar sem hann var tvívafinn utan um hvalinn; hann gapti ávallt, og hausinn var ákaflega mikill. Fám dögum seinna, eður hinn 13. Júlí kl. 7 um morguninn var skipið enn nálægt sama stað; þá kom aptur sama skrímslið eða annað áþekkt upp úr sjónum.. Það slengdi hausnum og svo sem tuttugu álna lengd af skrokknum lárétt í hafsbrúninni og synti rétt fyrir aptan skutinn. Svo segir skipstjórinn: »Meðan ég var að hugsa um, hvað það mundi vera, sem þessari skepnu þætti svo nýstárlegt að hún elti okkur, hvort það mundi vera hvíta röndin á skipinu fyrir ofan eirplöturnar sem skipið var klætt með, þá var kallað: þarna er það aptur! Eg sá þá skrímslið skamt frá skipinu, hossandi sér 60 feta hátt upp i loptið með ógurlegu augnaráði; við höfðum allir exar til reiðu til að taka á móti, ef það kynni að ráðast á skipið, en þá hvarf það«. Þessi skýrsla var eiðfest í Liverpool af skipstjóranum og allri skipshöfninni 30. Janúar 1876. Það er ekki hægt að segja, hvort allt þetta muni vera sjónhverfingar eða ekki. Reyndar eru sjóormar til í Indíahöfum, og eru eitraðir; en þeir eru ekki lengri en 4 eða 5 álnir, og vel kunnir náttúrufræðíngum. Og undarlegt er það, að enginn náttúrufróður maður skuli nokkurn tíma hafa orðið var við þetta á öllum þeim vísindalegu rannsóknarferðum,. sem gerðar hafa verið út eingaungu til að kanna sjóinn. == Ormurinn í Lagarfljóti == Ormurinn í Lagarfljóti er hið frægasta skrímsli hér á landi Vér vitum ekki hvenær menn fóru fyrst að sjá hann; í fornritunum er ekkert getið um þess konar; sögurnar um hann byrja um 1600 (ég fylgi hér ferðabók Eggerts bls. 794—5). Annálar segja að ormurinn hafi sést 1607, og hafi verið f þrem bugðum, og mundi maður með spjót hafa getað gengið undir bugðunum. Svo hefir ormurinn sést.optar með nokkurra ára millibili, 1612, 1618, 1641 •og 1672, og er ekki lýst frekar. En árið 1749 og ;þar eptir mögnuðust þessar sögur svo, að ekki einlúngis almúgafólkið, heldur einnig prestar og menntamenn þóttust sjá þetta, stundum einir, stundum margir saman, en þá var það ekki ormur, heldur eins og selur, eða þá eins og strókur eða ólögulegt flikki; stundum eins og stórvaxinn hestur kolsvartur með hendur á bakinu, eða skepna með tveim trjónum, eða eins og eitthvað stórt sem hús. En allar þessar sögusagnir eru mjög óáreiðanlegar og sanna ekkert nema að »eitthvað« hafi sést, og þetta »eitthvað« hefir án efa verið missýningar og ofsjónir. Því það er auðsætt að slíkar skepnur, ef þær væri til, mundu þurfa meira rúm en eitt vatn eða fljót, og það ekki stærra en Lagarfljót, þó að það þyki stórt hér á landi. Raunar er hér ekki um sjóskrímsli að ræða, en þó er þetta nokkuð skylt; þessi skrímslatrú er einnig á vötnum og ám, og gengur víða um lönd, bæði um nykra og aðrar sjónir — þarf ekki annað en minna á Kataness-dýrið —; þetta kemur stundum upp allt i einu. == Hvalanöfn í Konungs-skuggsjá == í Konungs-skuggsjá eru talin mörg hvalanöfn, en skrímsl eru þeir hvalir ekki kallaðir. Hvalaheitin eru þessi: hnýðíngar, vognhvalir (vagna, vögn), svínhvalir, andhvalir, skjaldhvalir, geirhvalir, barðhvalir, fiskreki, sléttibaka, hafurkitti, hrosshvalur, rauðkembingur, náhvalur, skeljungur, norðhvalir, reyður og hafgufa. Af þessum nöfnum eru nú algengust þessi: hnýðingur, andarnefja (andhvalur?), náhveli (náhvalur) og reyður eða reyðarfiskur (steypireyður, hrafnreyður). Hrosshvalur eða hrosshveli og rauðkembingur eru og alþekt nöfn, en talin með illhvelum eða forynjum sjóarins. Hafgufa heyrist nú aldrei, og óvíst hvort það hefir nokkurn tíma, verið algengt, þó það sé einu sinni nefnt í ÖrvarOdds Sögu fyrir utan í Skuggsjá. Illhveli eru nú þessi helzt nefnd: nauthveli, búrhveli eða búri, hrosshveli og rauðkembingur; stökkull er varla talinn með illhvelum; katthveli og hundhveli munu sjaldnar vera nefnd. Jón Arnason hefir ritað greínilega um þetta í Isl. Þjóðsögum 1. Bd. 628—632 bls. Sem skrímsl nefnir Skuggsjá einungis hafstramb og margýgi. Ekki er ólíklegt, að »hafstrambur« sé svipuð hugmynd og sú skepna sem Egede þóttist sjá og gerði mynd af, eins og áður er á vikið. == Hafstramba == Lýsingin i Skuggsjá er þannig: Svo er sagt um þat skrímsl er menn kalla hafstramba, at þat sé í Grænlandshafi; þat skrímsl er mikit vexti ok at hæð, ok hefir staðit upprétt úr hafinu; þat hefir svo sýnzt sem þat hafi manns herðar, háls ok höfuð, augu ok munn ok nef ok höku. En upp í frá augum ok brúnum þá hefir verit því líkast sem maðr hafi haft á höfði hvassan hjálm. Axlir hefir þat haft svo sem maðr, en engar hendr, ok svo hefir þat sýnzt sem þegar hafi þat svengst (o: mjókkað) frá öxlum ofan, ok æ því mjórra er þat hefir neðar meirr verit séð. En þat hefir engi séð, hversu hinn neðri endir er skapaðr á því, hvort heldr er at sporðr hefir á verit sem á fiski, eða hefir hvast niðr verit sem hæll. En líkamr þess hefir því líkr verit at ásýn sem jökull; engi hefir þat svo glöggt séð, hvort heldr hefir á verit hreistr sem á fiski, eða húð sem á manni. Þat hafa menn ok markat, hversu þat hefir horft eða fallit síðan á sjó, þá er þat hefir steypzt; en ef þat hefir horft at skipi ok þángat steypzt, þá hafa menn víst vitað sér manntjón á því skipi; en ef þat hefir horft frá skipi ok þángat steypzt, þá hafa menn verit í góðri vilnan, at þeir mundi halda mönnum, þó at þeir hitti í stóran sæ ok storma mikla. == Margýgur == Um margýgi segir Skuggsjá: Þat hefir ok enn séð verit þar eitt skrímsl, er menn kalla margýgi; þess vöxtr hefir svo sýnzt, sem þat hafi kvenmanni líkt verit upp frá linda stað, því at þat skrírnsl hefir haft á brjósti sér stóra spena svo sem kona, lángar hendr ok sítt hár, ok vaxit svo at öllum lutum um háls ok höfuð sem maðr; hendr hafa mönnum sýnzt miklar á því skrímsli, ok eigi með sundr slitnum fíngrum, heldr með þvílíkri fit sem tengjast saman á fitfuglum. Niðr í frá linda stað hefir þat skrímsl sýnzt líkt fiski, bæði með hreistri ok með sporði ok sundfjöðrum. Þetta skrímsl hefir svo verit sem hið fyrra, at sjaldan hefir þat sýnzt nema fyri stórum stormum. Þetta hefir verit athæfi þessa skrímslis, at þat hefir opt kafat, ok jafnan svo upp komit, at þat hefir haft fiska i höndum sér, ok ef þat hefir horft at skipi ok leikit sér við fiska eða kastað fiskum at skipinu, þá hafa menn verit hræddir um þat, at þeir mundu fá stór manntjón. Þat skrímsl hefir ok sýnzt mikit ok hræðiligt í andliti, með hvössu enni ok breiðum augum, mjök mynnt ok með hrokknum kinnum. En ef skrímsl þat etr sjálft fiska, eða kastar á haf frá skipi, þá hafa menn verit í góðri von um at þeir mundi halda mönnum, þó at þeir fengi stóra storma«. Þó að ýngri rithöfundar hafi ætlað það víst, að þessi lýsíng komi heim við »haffrúr« eða »hafmeyjar«, þá er það ekki alveg rétt. Hafmeyjar hafa menn hugsað sér sem fríðar og töfrandi kvennamyndir, en þetta er lýsing á trölli eða forynju, og minnir fremur á Hrímgerði í Helgakviðu Hjörvarðssonar, eða skessurnar í Ketils sögu hængs og Hjálmtýs sögu og Ölvers, því allar slíkar verur voru sjóskrímsli, þó þar sé ekki sagt að þær hafi allt af búið í sjónum. Margýgur er einnig nefnd í Ólafs sögu helga, og er lýsíngin þar blendnari og ber vott um að böfundurinn hefir heyrt getið um Sírenur. Frá þessu er ítarlega sagt í sögunni þannig: »Svo er sagt, at heiðingjar þeir, er réðu fur í Karlsám, blótuðu tvær undarligar skepnur til fulltingis sér, þær er styrkvar urðu þeirra mótstöðumönnum; þat annat var margýgr, hún liggr i Karlsám, en stundum í sjá; hún svæfir skipshafnir með fögrum saung, en drekkir þeim síðan, en stundum æpir hún svo hátt, at menn verða nær at gjalti, ok hverfa af því aptr. Margýgrin lá þá í Karlsám; þat kvikendi er svo skapat, at þat er fiskr niðr frá beltisstað ok fjöðr á, en kona upp þaðan; þat er hennar náttúra, þá er hún er í vatni, at hún leikr sér at fiskum, ok ef hún steypir sér at skipi, þá þykir þeim ráðinn manntapi; en ef hún steypir sér frá skipi, þá farnast vel. Þetta skrímsl var svo magnat, at þat hafði mörgum at skaða vorðit þar í ósinum. Þá er Ólafr konungr skyldi út leggja, þá sá þeir, þar sem mættist sjárinn ok vatnið, þetta skrímsl, er í bókum kallast súrna eða hýrenus, ok lék sér í ósinum; ósinn var bæði lángr ok breiðr; hún örglaðist upp úr sjónum hátt ok allt at grunni neðan. Ok er skip Ólafs, þat er furst fór, rendi at þessu skrímsli, þá tók hún i stafninn ok hvelfdi, ok furfór allri skipshöfninni; þeir vurðu hræddir, er síðarr fóru á öðrum skipunum, ok mæltu: bíðum vér Ólafs, ok vitum, hvat ráða hann vill taka. Síðan viku þeir aptr skipunum, ok kölluðu Ólaf, þegar kall mátti heyra, ok sögðu, at úhreint var í ósinum ok þar með þenna atburð. Ólafr biðr þegar róa fram sínu skipi, ok var svo gert. Síðan kom upp margýgrin, ok fór gapandi at skipinu; en Ólafr brá saxi, at sumra manna sögn, ok hjó af henni höndina við stafninum; sumir menn segja, at hann tæki eitt spjót ok skyti í brjóst henni, ok fengi henni með því bana . . . En svo kvað margýgrin við hátt, er Ólafr veitti henni skaða, at eigi þóttist slíkt heyrt hafa«. Frásögnin í Flateyjarbók nefnir ekki »súrna« né »hýrenus« (o: Sirena), en hugmyndin finnst í orðunum: »heyrðu þeir at upp kom svá fögur raust með saunghljóðum at alldri heyrðu þeir á sína daga þessháttar hljóð fyr með svá sætum són ok undarligum ym at innan lítils tíma fellr svefn at þeim...« En útlitið svarar ekki til þessarar fegurðar, því svo segir sagan: »hón er svá sköpuð at á henni er höfuð svá skapat sem á hrossi með standandi eyrum ok opnum nösum, hón hefir græn augu ákafliga stór ok kjapta "gryfuiliga" stóra, hón hefir bógu sem hross ok fram skapat sem hendr en aptr sköpuð at öllu sem ormr með lykkju ákafliga mikilli ok breiðum sporði, drekkir hón svá mönnum ok skipum at hón setr hendrnar upp á annat borðit en bregðr sporðinum niðr undir skipit ok upp á borðit öðrum megum ok hvelfir svá skipinu at hón ríðr um þveran kjölinn ok steypisk svá í kaf, hón er loðin sem selr ok grá at lit«. Bók nokkur islenzk heitir »Physiologus« eða »Bestiarius«, og er rituð á skinn snemma á 13du öld, að því er Verner Dahlerup segir, sem hefir gefið út rit þetta með ágætum skýringum í árbók fornfræðafélagsins 1889. »Bestíaríus« er nokkurs konar siðfræðisleg eða guðfræðisleg náttúrusaga, þýdd eða til búin upp úr öðrum þess kyns ritum, og eru myndir dregnar við sérhvern kafla eða grein. Hinn íslenzki höfundur hefir gert myndirnar flestar eða allar sjálfsagt af eigin hugviti, og ein af þessum myndum virðist einmitt eiga við þenna. atburð sem saga Ólafs helga segir frá, eða annan í sams konar: það er margýgur með sporði, höndum og tveimur mannsfótum (sem raunar ekki kemur heim við lýsínguna, og enn síður kemur myndin heim við lýsínguna í Flateyjarbók); hún stendur við skip, og eru menn á, er tveir hafa árar úti, þrír hafa exar; allir hafa þeir hjálma á höfðum eða húfur, og allir stara óttaslegnir á skrímslið; einn hefir lagt það með spjóti í gegn um brjóstið, en margýgurinn hefir þá slept skipinu og baðar út höndunum. Myndin er raunar ekki gerð af mikilli list, en það er auðséð hvað hún á að tákna, sem er þessi eða svipaður atburður sem sagan greinir frá; þar á móti á myndin ekkert við orðin í ritinu sjálfu, sem eru þessi: »Sirena jarteinir í fegrð raddar sinnar (oc) sæte krása þeirra, er menn hafa til sælu í heimi hér, ok gá þess eins ok sofna svo frá góðum verkum, en dýrit tekr menn ok fyr fer þeim, þá er þeir sofna af fagri röddu. Svo farast margir af sællífi sínu, ef þat eitt vilja gera í heimi hér«. Árin 1305. sbw6dcvoxs0tzn5vb4oogq6hyx6lxxk