Wikipidia
jamwiki
https://jam.wikipedia.org/wiki/Mien_Piej
MediaWiki 1.47.0-wmf.21
first-letter
Media
Special
Talk
User
User talk
Wikipidia
Wikipidia diskoshan
File
File talk
MediaWiki
MediaWiki talk
Template
Template talk
Help
Help talk
Category
Category talk
Puotal
Puotal diskoshan
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Fikshan
0
427
22895
21224
2026-09-25T23:59:25Z
InternetArchiveBot
6065
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
22895
wikitext
text/x-wiki
{{Nesiseri aatikl}}
[[File:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|right|Iloschrieshan frah [[Luuwis Kiaral]] ''[[Alis Advencha ina Wandalan]]'', a-dipik di fikshanal [[pruotaganis]], [[Alis (Alis Advencha ina Wandalan)|Alis]], a-plie wah [[Fantasi|fantastikal]] giem a [[kruoke]].]]
'''Fikshan''' a di klasifikieshan fi ''h''eni tuori we kriet bai di imajinieshan,<ref>"[http://www.merriam-webster.com/dictionary/fiction fiction]." Merriam-Webster.com. Merriam-Webster, Incorporated. 2015.</ref><ref>Sageng, Fossheim, & Larsen (eds.) (2012). ''[https://books.google.com/books?id=q_AVJXKbE4wC&pg=PA187&dq=events+places The Philosophy of Computer Games]''. Springer Science & Business Media. pp. 186-187.</ref> reda dah wa bies schrikli pah ischri ar fak.<ref name="C. Hugh Holman 1990, p. 212">William Harmon and C. Hugh Holman ''A Handbook to Literature'' (7th edition). New York: Prentice Hall, 1990, p. 212.</ref> Braadli spiikin, ''fikshan'' maita diskraib no jos wah klaas a naritiv, bot azwel eni piipl, plies, ivent, ar midia kantent diraiv frah imajinieshan.</ref> Fikshan kiah expres ina varayati a faamat, ingkluudn raitn, laiv pofaamans, flim, telivijan pruogram, vidio giem, ah ruol-plieyn giem, duo di toerm arijinali ah muos kamanli refa tu di mieja naritiv faam a lichicha,<ref>"[http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/fiction Definition of 'fiction'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220827205032/https://www.dictionary.com/ |date=2022-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220827205032/https://www.dictionary.com/ |date=2022-08-27 }}." ''Oxford English Dictionaries'' (online). Oxford University Press. 2015.</ref> ingkluudn di [[navl]], novela, [[shaat tuori]], ah plie. Fikshan kanstityuut wah ak a krietiv invenshan, so dat fietfulnis tu rialiti no kiah tipikali asyuum;<ref name ="litfiction"> Farner, Geir, [https://books.google.com/books?id=qXXHAgAAQBAJ&pg/ Literary Fiction: The Ways We Read Narrative Literature], Bloomsbury Publishing. (2014)</ref> put wah nex wie, fikshan kiah no expek fi prizent onggl kiarakta uu a akchual piipl ar diskripshan we fakchuali chuu. Di kantex a fikshan jinarali opm fi intoerpritieshan, juu tu fikshan friidom frah ''h''eni nesiseri kanekshan ina rialiti;<ref>Culler, Jonathan. ''Literary Theory: A Very Short Introduction''.2000. Oxford University Press. "Non-fictional discourse is usually embedded in a context that tells you how to take it: an instruction manual, a newspaper report, a letter from a charity. The context of fiction, though, explicitly leaves open the question of what the fiction is really about. Reference to the world is not so much a property of literary [i.e. fictional] works as a function they are given by interpretation."</ref> ousomeba, som fikshanal wok a-kliem fi bi, ar maakit az, istarikali ar fakchuali akiuret, so kamplikietop di chradishanal distingshan bitwiin fikshan ah nan-fikshan.<ref>Iftekharuddin, Frahat (ed.). (2003). ''[https://books.google.com/books?id=61w4hxtXnFUC&dq The Postmodern Short Story: Forms and Issues]''. Greenwood Publishing Group. p. 23.</ref> Fikshan a klasifikieshan ar kiatigari, reda dah wah spisifik muod ar jaahra, anles iyuuz ina narawa sens az sinonim fi wah potikiula litareri fikshan faam.
==Refrans==
<references/>
[[Category:Lichicha]]
hk17eihkxjebz7ooy9dbsn6fjn39dfq
Wiit
0
1517
22897
21854
2026-09-26T00:05:50Z
InternetArchiveBot
6065
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
22897
wikitext
text/x-wiki
{{Nesiseri aatikl}}
[[File:Wheat close-up.JPG|right|thumb|Wiit kluosop]]
'''Wiit''' (''Triticum'' spp.)<ref name = Belderok> Robert Belderok, Hans Mesdag, Dingena A Donner (2000) ''Bread-Making Quality of Wheat'' Springer. p. 3 ISBN 0-7923-6383-3</ref><ref name = Shewry>Peter R Shewry (2009) "Wheat", Journal of Experimental Botany, Vol. 60, issue 6, pp 1537–1553 </ref> a [[Siirial|siirial grien]], (botanikali, a taip a [[fruut]] kaal a [[W/jam/Kiariapsis|kiariapsis]])<ref name="Mauseth2014">James D. Mauseth. ''Botany'' [http://books.google.com/books?id=0BGEs95p5EsC&pg=PA223] 2014. Jones & Bartlett Publishers. ISBN 978-1-4496-4884-8 p. 223 Quote: "Perhaps the simplest of fruits are those of grasses (all cereals such as corn and wheat)... These fruits are caryopses."</ref> arijinali frah di [[Levant]] riijan a di [[Nier Iis]] bot nou koltiviet wolwaid. Ina 2013, wol prodokshan a wiit ena 713 milian ton, meki di tod muos-projjuus [[siirial]] afta [[kaan]] (1,016 milian ton) ah [[rais]] (745 milian ton).<ref>[http://faostat.fao.org/site/567/DesktopDefault.aspx?PageID=567#ancor/ FAOStat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120619130038/http://faostat.fao.org/site/567/DesktopDefault.aspx?PageID=567#ancor/ |date=2012-06-19 }} axes 27 January 2015</ref> Wiit ena di sekan muos-projuus siirial ina 2009; wol prodokshan in dat ier ena 682 milian ton, afta kaan (817 milian ton), ah wid rais az kluos tod (679 milian ton).<ref name=OSU2009>[http://nue.okstate.edu/crop_information/world_wheat_production.htm World Wheat, Corn and Rice] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610121002/http://www.nue.okstate.edu/Crop_Information/World_Wheat_Production.htm |date=2015-06-10 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610121002/http://www.nue.okstate.edu/Crop_Information/World_Wheat_Production.htm |date=2015-06-10 }} Oklahoma State University, FAO Stat</ref>
Dis grien gruo pah muo lan ieria dah ''h''eni adaels kamoershal fuud. Wol chried ina wiit grieta dah fi aal ada krap kombain.<ref name=WheatBread>Curtis, Rajaraman, and MacPherson (2002) [http://www.fao.org/docrep/006/y4011e/y4011e00.htm Bread Wheat] Food and Agriculture Organization of the United Nations </ref> Gluobali wiit a di liidn suos a vejitebl pruotiin ina yuuman fuud, sens iab aya pruotiin kantent dah ada mieja siirial, kaan, ar rais.<ref>"[http://www.ars.usda.gov/main/site_main.htm?modecode=12-35-45-00 Nutrient data laboratory]". United States Department of Agriculture.</ref> In toermz a tuotal prodokshan tonij yuuz fi fuud, a korantli sekan tu rais az di mien yuuman fuud krap ah bifuo kaan, afta lou fi kaan muo ''h''extensiv yuus ina animal fiidn. Di aakialajikal rekaad sojes se dis eh fos okor ina di riijan nuo az di [[Foertail Krisent]].
==Refrans==
<references />
[[Category:Niamin ahn jingx]]
mdw4761blx2isjk4f9rdj9pjtl1f6uz
Yunaitid Stiet
0
1543
22898
22239
2026-09-26T00:05:58Z
InternetArchiveBot
6065
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
22898
wikitext
text/x-wiki
{{Nesiseri aatikl}}
{{Konchri3|
| Niem = Yunaitid Stiet a Amoerka<br>''United States of America''
| Flag = [[File:Flag of the United States.svg|90px]]
| Kuot a Aamz = [[File:US-GreatSeal-Obverse.svg|90px]]
| nashinal antem = The Star-Spangled Banner
| Map = [[File:United States (orthographic projection).svg|270px]]
| Ofishal langwij = Non a di fedaral lebl
| Nashinal langwij = [[Ingglish]]
| Etnik gruup = {72.41% [[Wait Piipl|Wait]]}
12.61% [[Blak Piipl|Blak]]
9.11% Adaels/[[Moltirieshal]]
4.75% [[Ieja]]n
1.12% [[Nietiv Amoerkan]]
| Kiapital = [[Washintan D.C.]]
| Laajis Siti = [[Nyuu Yaak Siti]]
| Govament = Fedaral prezidenshal kanstityuushanal ripoblik
| taikl1 = Prezident
| taikl_1 = [[:en:Donald Trump|Donald Trump]]
| taikl2 = Vais Prezident
| taikl_2 = [[:en:JDVance|JD Vance]]
| Ieria = 9 371 174 km²
| Papiulieshan = 316 017 000
| Densiti = 34.2
| koransi = [[Yunaitid Stiet dala]] ($) (USD)
| kaalin kuod = +1
| ISO 3166 kuod = 840 / USA / US
| intanet TLD = [[.us]], [[.gov]], [[.mil]] ahn [[.edu]]
}}
Di '''Yunaitid Stiet a Amoerka''' (kamanli refa tu az di '''Yunaitid Stiet''', di '''U.S.''', di '''USA''', ar '''Moerka''') a wah fedaral kanstitiushanal ripoblik kampraiz a fifti stiet, wahn fedaral dischrik ahn 16 terichries. Di konchri sitiet muosli ina senchral [[Naat Amoerka]], we i faati-iet kantigyuos stiet ahn [[Washintan D.C.]] di kiapital distrik, de bitwiin di [[Pasifik Uoshan|Pasifik]] ahn ''h''[[Atlantik Uoshan]], buoda bai [[Kianada]] tu di naat ahn [[Mexiko]] tu di sout. Di stiet a ''h''Alaska de ina di naatwes a di kantinent, wid Kianada tui ''h''iis ahn [[Rosha]] tu di wes kraas di Bierin Schriet. Di stiet a Awayi a wahn ''h''aachipelago ina di migl-Pasifik. Di konchri ''h''aalso pozes sebral teritori, ar insiula yeria, kyata-kyata roun di [[Kyaribiyan]] ahn Pasifik. Di U.S. a di toerd-laajis konchri baka Rosha ah Kianada wid a ieria a 9,826,675 skwier kilamita, ah av di toerd aies papilieshan ina di woerl.<ref name=CIA>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html "United States", The CIA World Factbook.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612213256/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |date=2007-06-12 }}</ref> Dem a wahn a di muos rieshali, etnikali ahn kolchrali daivers konchri dem ina di woerl kaazn seh uol iip a piipl maigriet frah difran-difran konchri go liv de.<ref>[https://books.google.co.jp/books?id=hTS-AQAAQBAJ&pg=PT55&lpg=PT55&dq=multicultural+multiracial+multiethnic+america&source=bl&ots=SfahJrksFM&sig=Qv1NDiPcxeaSLjH0xqw6Cc-a60Q&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwipr5nHqbXLAhUGGqYKHUxxBnUQ6AEINjAF#v=onepage&q=multicultural%20multiracial%20multiethnic%20america&f=false All Roads Lead to the American City]</ref> Di jaagrafi ah klaimit a di Yunaitid Stiet wel-daivers tu so di konchri av nof-nof viraiati a wail-laif.
Di Pielo-Indian dem weh maigriet frah Yuurieja tu di mienlan Yunaitid Stiet rong 15,000 yier nong ah Yuropian kolonaizieshan staat ina di 16t senchri. Di Yunaitid Stiet staat out wid 13 British koloni pah di iis kuos. Deh weh av soh ranglinz wid di British ahn a dat weh caaz di [[Amoerkan Rivaluushan]]. Pah Julai 4, 1776, wen di koloni deh weh a fait ina di [[Amoerkan Rivaluushineri Waar]], di deliget deh frah di 13 koloni dem yuunanimosli adap di deklarieshan a indipendens. Di waar weh don ina 1783 ah di British dem rekagnaiz di indipendens a di Yunaitid Stiet, di fos soksesful waar fi indipendens gens wah Yuuropian koluonial empaya. Di Yunaitid Stiet adap di kanstitiushan pah Setemba 7, 1787 ah di stiet deh ratifai ih ina 1788. Di fos ten amenment dem, nuon tugeda az di [[Bil a Raits]], weh ratifai ina 1791 ah weh dizain fi gyarantii nof a di fondamental sivl raits ah libati dem.
Di Yunaitid Stiet weh biliiv ina di dakchrin a Manifes Destini, wah biliif se di sekla dem weh destin fi pred-out aal uova Naat Amoerka, so ina di 19t senchri deh shub-out nof-nof a di Amoerkan Indian chraib dem so deh kuda kliem nyuu terichri ah tek iin nyuu stiet. Bai 1948 deh weh pred-out aal uova di kantinent.<ref name="Carlisle Rodney P.">[https://books.google.co.jp/books?id=ka6LxulZaEwC&vq=annexation&dq=territorial+expansion+United+States+%22manifest+destiny%22&redir_esc=y&hl=en "Manifest Destiny and the Expansion of America"]</ref> Rung di sekan aaf a di 19t senchri, di [[Amoerkan Sivl Waar]] caaz slievri fi don ina di konchri<ref name=PBS.org>[http://pbs.org/wgbh/aia/part4/4p2967.html "The Civil War and Emancipation", PBS Website.]</ref> ah bai di 19t senchri fi don, deh weh pred-out az faar az di Pasifik Uoshan.<ref name="nytimes.com/books">[http://www.nytimes.com/books/first/w/white-century.html "The American Century"]</ref> Deh taim ya di ikanami weh a gwaan gud mienli bikaaz a di [[Indoschrial Rivaluushan]]. Di Panish-Amoerkan Waar ah [[Woerl Waar I]] put di Yunaitid Stiet pah tap az wa gluobal militeri powa ah afta [[Woerl War II|Woerl Waar II]] di wuol woerl rakagnaiz dem az a suupapowa. Dis a weh caaz deh weh a di ongl konchri fi divilop nyuklier wepan ah yuuz dem fi fait war, ah deh weh a poermanent memba a di [[Yunaitid Nieshan Sikioriti Kounsl]]. Wen di [[Kuol Waar]] weh don ah di [[Suoviet Yunian]] weh mash-op ina 1991, di Yunaitid Stiet kum out az di ongl suupapowa ina di woerl.<ref name="Samuels Richard J.">[https://books.google.co.jp/books?id=K751AwAAQBAJ&pg=PT666&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false "Encyclopedia of United States National Security", Google Books.]</ref>
Di Yunaitid Stiet a we deh kaal [[divelop konchri]] so dat miin tu se dem a wa ai ''h''inkom konchri. Dem av di laajis nashinal ikanami ina di woerl bies aafa naminal ah riil GDP - 23% a woerl GDP. Disya diraiv frah di wol iip a nachral risuos we deh gat, ah deh ai lieba prodoktiviti.<ref name=CBSnews.com>[http://www.cbsnews.com/news/us-workers-worlds-most-productive/ "U.S. Workers World's Most Productive", CBS News.]</ref> Iivn duo deh kansida az puos-indoschrial, deh stil du nof-nof manifakcharin ahn a wan a di laajis manifakchara ina di woerl. Dem alsuo a di laajis militeri powa ina di woerl, siin az deh akount fi wola 34% a gluobal militeri spending. So, deh av di biges militeri ah ikanami, deh lob pred deh palitix aal bout, deh kolcha laaj aal uova di woerl, ah deh elp divelop nof-nof sayantifik ah teknalajikal inavieshan.<ref name=BBC.co.uk>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1217752.stm "United States of America country profile", BBC News.]</ref>
== Etimalaji ==
Ina 1507 wah [[Joermani|Joerman]] kaatagrafa niem ''Martin Waldseemuller'' weh mek wah woerl map ah pah dat de map, im weh kaal aal a di lan dem ina di [[Westoern Emisfier]] [[Amoerkaz|Amoerka]] aafa wah [[Itali]]yan kaatagrafa niem ''Amerigo Vespucci''. Di fos dakiment we shuo evidens a di friez ''Yunaitid Stiet a Merika'' a wah leta we diet Janiweri 2, 1776 we [[Jaaj Washintan]] sekitri ah ''Muster-Master'' Jinaral a di Kantinental Aami, ''Stephen Moylan'', weh rait tu ''Joseph Reed'', ah wena aks im fi "kyar ih ful ah ampl powaz a di Yunaitid Stiet a Moerka" go [[Spien]] go elp dem ina di rivaluushineri waar.<ref name=csmonitor.com>[http://www.csmonitor.com/USA/Politics/2013/0704/Who-coined-United-States-of-America-Mystery-might-have-intriguing-answer "Who coined 'United States of America'? Mystery might have intriguing answer.", The Christian Science Monitor.]</ref>
Di fos nuon poblikieshan a ''Yunaitid Stiet a Merika'' a wehn ina wahn ananimos ese we diet Iepril 6, 1776 ina ''The Virginia Gazette'' nyuuzpiepa ina ''Williamsburg'', [[Voerjinia]]. Afta dat, di sekan draaf a di [[Aatikl a Kanfedarieshan|''h''Aatikl a Kanfedarieshan]] we wehn finish rait bai Juun 17, 1776, stiet se "Dis kanfedarieshan a go niem ''Yunaitid Stiet a Merika''".<ref name=nytimes.com>[http://www.nytimes.com/1998/07/05/magazine/on-language-name-that-nation.html "On Language; Name That Nation".]</ref> Di fainal voerjan a di ''h''Artikl dem we wehn sen fi aal a di stiet dem ratifai ih ina 1777 av wahn sentans we seh "Di stail a dis kanfedaresi a go bi ''Di Yunaitid Stiet a Merika''".<ref name=books.google.co.jp>[https://books.google.co.jp/books?id=jntSQ-yn66AC&pg=PA18&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false "The Threat of Anarchy Leads to the Constitution of the United States", Mostert, M.]</ref> Ina Juun 1776, [[Tamas Jefasn]] wehn rait di friez "YUNAITID STIET A MERIKA" ina kyapital leta ina di edlain a im orijinal draaf a di [[Deklarieshan a Indipendans]].<ref name =web.archive.org>[https://web.archive.org/web/20040805235246/http://www.princeton.edu/~tjpapers/declaration/declaration.html "Jefferson’s “original Rough draught” of the Declaration of Independence", Archives.]</ref> Ina di fainal ''Fourt a Julai'' voerjan a di Deklarieshan, di taikl weh chienj tu, "Di yuunanimos Deklarieshan a di toertiin yuniatid Stiet a Merika"<ref name=archives.gov>[http://www.archives.gov/exhibits/charters/charters.html "The Charters of Freedom: A New World is at Hand", Archives.gov.]</ref> ahn di priambl a di Kanstityuushan stiet se "...establish disya Kanstityuushan fi di Yunaitid Stiet a Merika".
Di shaat friez "Yunaitid Stiet" a wah nex standaad we yuuz. Deh av kopl adaels wie fi kaal dem inkluudn "U.S.", "USA" ah "Moerka". Deh aalsuo av soh koluokwial wie fi rifa tu dem, laik "U.S. av A" ah "di Stiets". Ina di liet 1700z, ''Kolombia'' a weh wa papila niem fi rifa to dem ina puoichri ah sang. Dis weh arijiniet frah [[Krixtifa Kolombos|Kristifa Kolombos]]; a so it koh fi ina "[[Washintan D.C.|Dischrik a Kolombia]]".<ref>[https://books.google.co.jp/books?id=7XI52I8zI_AC&pg=PA49&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false "Washington State Place Names", Google Books.]</ref>
Di friez "Yunaitid Stiet" weh arijinali pluural siin az a so deh yuuz tu diskraib di kalekshan a indipendant stiet dem, inkuudn di Toertiint Aminment a di Yunaitid Stiet Kanstityuushan we weh ratifai ina 1865. Di singila faam weh bikom papila afta di [[Amoerkan Sivl Waar]] ahn ih stil a di standaad tu tide die.
Wah sitizvn a di Yunaitid Stiet rifa tu az Moerkan aar Amoerkan. Wen piipl yuuz di toerm "Moerkan" it almuos aalwiez yuuz fi rifa to di Yunaitid Stiet - weda di konchri, di piipl aar di kolcha.
== Ischri ==
=== Indijinos Piipl ah Yuuropiyan Kantak ===
[[File:Indians_giving_a_talk_to_Bouquet.jpg|thumb|220px|Nietiv Amerikan piipl a miit wid di [[Yuurop]]iyan dem]]
Aal evidens weh sojes se di fos piipl dem we weh liv ina di U.S. weh maigriet frah Saibiira chruu di Biering lan brij rong 15,000 yier abak, bot dat kaina doutful ya nong. Nyuu evidens sojes se piipl weh liv de lang bifuor dat.<ref name=LATimes.com>[http://articles.latimes.com/2012/jul/12/science/la-sci-sn-paisley-caves-20120712 "Who was first? New info on North America's earliest residents", LA Times.]</ref> Som a dem, laik di prii-Kolombiyan Misisipiyan kolcha, weh divelop advaans agrikolcha, aakitekcha ah stiet-levl sosaiati. Demya piipl we di Yuuropiyan dem weh koh si a di [[Nietiv Amoerkanz]]. Dem laif weh chienj nof-nof afta di [[Panish]] Kangkuistaduor dem mek fos kantak. Afta dat, di British dem dih kom ah di indijinos papilieshan staat fi diklain, mienli frah diziiz laik [[smaalpax]] ah [[miizl]], ah frah vailens bitwiin dem ah ada traib az wel az frah di sekla dem.<ref name=phys.org>[http://phys.org/news/2012-01-european-conquest-affected-native-americans.html "How the European conquest affected Native Americans", Phys.Org.]</ref> Az fi di diziiz dem we elp kilaaf nof a di indijinos piipl dem, som istuorian biliiv se di British dem weh wilfuli elp mek spred smaalpax mongks di indijinos piipl dem dyuurin wana di opraizin dem (nuon az Pontiak upraizin a 1763) we di Nietiv Amoerkan dem staat gens di British.<ref name=history.org>[https://www.history.org/Foundation/journal/Spring04/warfare.cfm "Colonial Germ Warfare", Gill Jr., Harold B.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200305151404/https://www.history.org/foundation/journal/spring04/warfare.cfm |date=2020-03-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200305151404/https://www.history.org/foundation/journal/spring04/warfare.cfm |date=2020-03-05 }}</ref> Az fi di stiet a [[Awayi]], sayantis biliiv di indijinos piipl dem riich de roun 1AD frah Paliniija. Afta Kyaptin Jiems Kuk riich Awayi ina 1778, kantak weh mek ina 1790.<ref name="Marsella Anthony J. Ed.">[https://books.google.co.jp/books?id=m7LWZPWmf30C&pg=PA276&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false "Ethnocultural Perspectives on Disaster and Trauma: Foundations, Issues, and Applications", Google Books.]</ref> Di fos ship we dak weh araiv ina ''Oahu''.
Ina di oerli diez a kolonaizieshan di Yuuropiyan sekla dem weh fies nof fuud shaatij, diziiz ah atak frah di Nietiv dem. Di Nietiv dem yuuz to waar wid difrah-difrah Nietiv chraib ah som a dem weh faam alaians wid di Yuuropiyan sekla dem ina deh koluonial waar.<ref>[https://books.google.co.jp/books?id=0q2GwESzhUwC&vq=slave&source=gbs_navlinks_s&redir_esc=y "Wicked Puritans of Essex County", Juergens, T.]</ref> Som istuoriyan kliem se dispait aal a dat, di Nietiv ah di sekla dem weh koh fi dipen pah deh wananeda. Di sekla deh chried fuud ah animal pelt wid di Nietiv dem fi gon, aminishan ah adaels Yuuropiyan sinting.<ref>[https://books.google.co.jp/books?id=vX-fYvoAeHwC&source=gbs_navlinks_s&redir_esc=y "American Stories: To 1877", Ripper, J.]</ref> Di Nietiv dem weh tiich di sekla dem wich paat, wen ah ow fi koltiviet kaan, biin ah skuash. Di Yuuropiyan mishineri dem (ah di sekla dem in jinaral) weh fiil se di Nietiv dem weh ansivilaiz so deh weh fiil tu se deh fi "sivilaiz" dem so dem weh chrai fuos dem fi adap Yuuropiyan agrikolchral tekniik ah laifstail.<ref>[https://books.google.co.jp/books?id=edYbAZ7ECEoC&source=gbs_navlinks_s&redir_esc=y "New Worlds for All: Indians, Europeans, and the Remaking of Early America", Calloway, Colin G.]</ref>
=== Di Yuuropiyan Sekla-dem ===
Wen [[Krixtifa Kolombos|Kristifa Kolombos]] fos siel out fi fain di [[Nyuu Wol|Niuu Wol]] ina 1492, soh ada ekspluora did fala ahn sekl ina [[Flarida]] ahn di sout-wes paat a di U.S. Di [[French]] dem did chrai fi kolonaiz di iis kuos fos, ahn dehn di [[Misisipi Riva]]. Di [[British Empaya|British]] dem did av muor sokses dan di French pon di iis kuos ahn kolonaiz Voerjinia Koloni fos ina 1607, ahn den di Pilgrimz Plimot Koloni ina 1620. Nof a di sekla-dem a wehn [[Kristianiti|Kristian]] piipl oo wehn brok we frah di [[Choch a Ingglan]] ahn wehna luk somwe fi liv we dem kuda praktis-dem [[rilijan]] az dem laik widout afi a wori bout di stiet a chrai poersikyuut dem. Disya gruup a piipl ya kamanli nuon as di [[Pilgrimz]] ahn a dem wehn sain di ''Mayflower Compact'' - di fos govanin dakiment we elp establish di patan a govament we lieta divilop ina aal a di koloni-dem. Disya taip a govament bies aaafa riprizentitiv self-govanans ahn kanstityuushanalizim,<ref name="Remini V. Robert">[https://books.google.co.jp/books/about/The_House.html?id=CAM6J6IoQFQC&redir_esc=y "The House: The History of the House of Represantitives", Google Books.]</ref>
Muos a di sekla-dem a wehn smaal faama uu gruo kyash krap laik [[tubako]], [[rais]] ahn [[wiit]]. Ada indoschri wehn divilop lietaraan, laik ''for'', ''fishn'', ''lomba'', ''rom'', ''ship'' ahn ''aian''. Nof siti dih staat spring op pah di kuoslain-dem fi sopuot di luokal ikanimi-dem ahn promuot chried. Afta dat, nof ada Yuuropian gruup wehn kom, muosly frah [[Skatlan]] ahn [[Airlian|Airilan]] oo wehn kom as [[indencha soervant]] fi koltiviet di kyash krap-dem. Dat wehn mek di kuostal lan-dem staat get dier, so wen di indencha soervant dem get dem friidom-dem weh afi muuv furda west fi bi iebl fi afuord ih. Wid di indencha soervant-dem frii, di Brtitish kolonis-dem wehn niid muor lieba fi du di woerk. A so dem wehn staat fi bring iin di [[Afrika]]-dem fi du sliev lieba, we wi nou kaal di [[Atlantik sliev chried|Atlantik Sliev Chried]].<ref name=Unesco.org>[http://www.unesco.org/new/en/social-and-human-sciences/themes/slave-route/transatlantic-slave-trade/ "Transatlantic Slave Trade", UNESCO.]</ref>
=== Indipendans ===
Di Amoerkan Revaluushaneri Waar a wehn di fos soksesful koluonial waar fi indipendans gens wahn Yuuropiyan powa. Di Amoerkan piipl dem wehn divilop di biliif a ''Ripoblikanizim'' we miin seh govament fi kyari out di wil a di piipl bies aafa deh expreshan ina di luokal lejisliecha dem. Dem wena dimaanz se "nuo taxieshan widoutn riprizentieshan". Di British dem weh waa uol aan tu powa an a so di waar weh staat.<ref name="Humphrey Carol S.">[https://books.google.co.jp/books?id=19NWMZ6Ec_sC&pg=PA8&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false "The Revolutionary Era: Documents on Events from 1776 to 1800", Google Books.]</ref> Deh Vuot pa wah rezaluushan fi diklier di koloni dem indipendant a di British dem. Disya rezaluushan niem di ''Lii Rezaluushan'' (aafa di man we propuoz ih tu kangres, ''Richaad Enri Lii'') ahn ih paas pah Julai 2, 1776. Kangres adap di deklarieshan a indipendans pah Julai 4, 1776 wid wah langeva priambl we se ou yuumaniti weh mek iikual wid raits we nobadi kyaa tek frah dem, ah ow di British dem neenda protek demde raits. Di priambl en wid dem a diklier se di toertiin koloni dem a weh nou indipendant stiets ah no av no aliijans to di British kroun ina di Yunaitid Stiet. Di ''h''aartikl a kanfedarieshan establish wah piisa govament ina 1777 an ih apariet til 1789. Op tu tide die ya deh selibriet Julai 4 az indipendans die.
=== Sivl Waar ah Riikanschrokshan Iira ===
=== Indoschrialaizieshan ===
=== Woerl Waar I, Di Griet Dipreshan ah Woerl Waar II ===
=== Kuol Waar ah Sivl Raits Iira ===
=== Kantempareri Ischri ===
== Jaagrafi ==
=== Klaimit ===
=== Invairament ===
== Demagrafi ==
[[File:Ellis_island_1902.jpg|thumb|250px|Elis Ailan, [[Nyuu Yaak Siti]] a wehn wahn mieja enchri paint fi Yuuropiyan imigrieshan]]
=== Papilieshan ===
=== Languij ===
[[Ingglish]], [[Panish]]
=== Rilijan ===
=== Fambili Schroksha ===
== Govament ah Palitix ==
=== Palitikal Divijan ===
=== Paati ah Ilekshan ===
=== Farin Rilieshan ===
=== Govament Finans ===
=== Militeri ===
== Laa Infuosment ah Kraim ==
== Ikanami ==
=== Inkom, Pavati ah Welt ===
== Edikieshan ==
== Kolcha ==
=== Fuud ===
=== Lichicha, Filasafi ahn di Aats ===
=== Myuuzik ===
=== Muuvi ===
=== Spuots ===
=== Miidia ===
== Infaschroksha ==
=== Chanspotieshan ===
=== Enaji ===
=== Waata ah Sanitieshan ===
== Sayans ah Teknalaji ==
== Elt ==
== Adaels Sitn ==
== Refrans ==
<references/>
{{Di Konchri ahn Terichri a di Kyaribiyan}}
[[Category:Naat Amoerka]]
[[Category:Yunaitid Stiet]]
db642d9n4fzwa86b5c03yy46k8ta3mc
Sivl raits
0
1849
22896
21243
2026-09-26T00:05:05Z
InternetArchiveBot
6065
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
22896
wikitext
text/x-wiki
{{Nesiseri aatikl}}
'''Sivl ah palitikal raits''' a wah klaas a [[raits]] we protek [[indivijual]] [[Friidom (palitikal)|friidom]] frah infrinjment bai [[gobament]], [[suoshal aaganizieshan]], ah praivit indivijual. Deh inshuor smadi abiliti fi patisipiet ina di sivl ah palitikal laif a di sasayati ah [[Stiet (paliti)|stiet]] widoutn [[diskriminieshan]] ar [[Palitikal ripreshan|ripreshan]].
Sivl raits ingkluud fi inshuor piipl fizikal ah mental [[integriti]], [[rait tu laif|laif]] ah [[siefiti]]; protekshan frah diskriminieshan pah grounz laka [[Ries (yuuman klasifikieshan)|ries]], [[jenda]], [[nashinal arijin]], [[yuuman kin kola|kola]], [[iej]], [[Palitikal paat|palitikal afilieshan]], [[sexyual orientieshan]], [[etnisiti]], [[rilijan]], ar [[disabiliti]];<ref>The Civil Rights act of 1964, [http://www.ourdocuments.gov/doc.php?flash=true&doc=97 ourdocuments.gov]</ref><ref>Americans with Disabilities Act of 1990, [http://www.access-board.gov/about/laws/ada.htm accessboard.gov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130720042309/http://access-board.gov/about/laws/ADA.htm |date=2013-07-20 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130720042309/http://access-board.gov/about/laws/ADA.htm |date=2013-07-20 }}</ref><ref>Summary of LGBT civil rights protections, by state, at Lambda Legal, [http://www.lambdalegal.org/states-regions/ lambdalegal.org]</ref> ah [[indivijual raits]] laka [[praivisi]], di friidom a [[friidom a taat|taat]] ah kanshans, [[friidom a spiich|spiich]] ah [[friidom a expreshan|expreshan]], [[friidom a rilijan|rilijan]], [[friidom a di pres|di pres]], [[friidom a asembli|asembli]] ah [[friidom a muuvment|muuvment]].
Palitikal raits ingkluud [[nachral jostis]] (prosiijral fiernis) ina [[laa]], laka di [[raits a di akyuuz]], ingkluudn di [[rait tu fier chrayal]]; [[juu pruoses]]; di rait fi siik rijres ar [[liigal remidi]]; ah raits a [[Patisipieshan (disijan mekin)|patisipieshan]] ina [[sivl sasayati]] ah [[palitix]] laka [[friidom a asosieshan]], di [[rait fi asembl]], di [[rait fi pitishan]], di [[rait a self-difens]], ah di [[Sofrij|rait fi vuot]].
Sivl ah palitikal raits faam di arijinal ah mien paat a intanashinal [[yuuman raits]].<ref>Wah yuusful soervie a Paul Sieghart, ''The Lawful Rights of Mankind: An Introduction to the International Legal Code of Human Rights'', Oxford University Press, 1985.</ref> Deh kompraiz di fos puoshan a di 1948 [[Yunivoersal Diklarieshan a Yuuman Raits]] (wid [[ikanamik, suoshal ah kolchral raits]] kompraiz di sekan puoshan). Di tiori a [[chrii jinarieshan a yuuman raits]] kansida dis gruup a raits fi bi "fos-jinarieshan raits", ah di tiori a [[negitiv ah pazitiv raits]] kansida dem fi bi jinarali [[negitiv raits]].
== Refrans ==
<references/>
[[Category:Laa]]
pim32c4riwzn2cqxcs5o36rdpuicsov