Rama

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="jv">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipédia</sitename>
    <dbname>jvwiki</dbname>
    <base>https://jv.wikipedia.org/wiki/Wikip%C3%A9dia:Pendhapa</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Médhia</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Mirunggan</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Parembugan</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Naraguna</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Parembugan Naraguna</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipédia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Parembugan Wikipédia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Barkas</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Parembugan Barkas</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MédhiaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Parembugan MédhiaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Cithakan</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Parembugan Cithakan</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Pitulung</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Parembugan Pitulung</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategori</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Parembugan Kategori</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Gapura</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Parembugan Gapura</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modhul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Parembugan Modhul</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Acara</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Pembicaraan Acara</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Rama</title>
    <ns>0</ns>
    <id>855</id>
    <revision>
      <id>1758911</id>
      <parentid>1734611</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T20:55:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rotondus</username>
        <id>15316</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Pranala njaba */ Cithakan, Kategori</comment>
      <origin>1758911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6940" sha1="rkbfs7zct0opkp4085at0lto4fulg6d" xml:space="preserve">{{Hindu Déwa Infobox
| Image                    = COLLECTIE TROPENMUSEUM Wajangpop voorstellende Rama TMnr 3582-5.jpg
| Caption                  = Prabu Ramawijaya
| Nama                     = Rama
| Devanagari               = राम
| Ejaan_Sansekerta         = Rāma
| Ejaan_Pali               =
| Golongan                 = [[Awatara|Titisan]] [[Wisnu|Bathara Wisnu]] 
| Tempat                   = [[Ayodhya|Praja Ayodhyapala]], banjur jumeneng nata ing [[Pancawati]]
| Alias                    = Raden Ramacandra; Raden Ragawa;&lt;br /&gt;Prabu Ramawijaya; Ramabhadra;&lt;br /&gt;Prabu Sri Batara Rama; lan liya-liyané
| Senjata                  = Busur Kokanda, Senjata Kanjeng Kyai Guwawijaya
| Pasangan                 = [[Sita|Dewi Sinta]]
|name=Prabu Ramawijaya|father=[[Dasarata|Prabu Dasarata]]|mother=[[Kosalya|Dewi Sukasalya]]|siblings=[[Barata|Raden Barata]]&lt;br&gt;[[Laksmana|Raden Laksmana]]&lt;br&gt;[[Satrugna|Raden Satrugna]]}}
'''Rama''' uga bisa diarani '''Prabu Ramawijaya''' yaiku ratu ing Pancawati. Prabu Ramawijaya putrané [[Prabu Dasarata]]&lt;ref name=&quot;menon_10-11&quot;&gt;Ramesh Menon, ''The Ramayana: A Modern Retelling of the Great Indian Epic'', ISBN 0-86547-660-8, pp. 10–11&lt;/ref&gt; ing Ayodya saka garwa Dèwi Reghu utawa Sukasalya. Prabu Ramawijaya iku tokoh mligi [[Ramayana]], salah siji wiracarita saka tanah [[Indhia]] kang uga misuwur ing tanah [[tanah Jawa|Jawa]].

== Dasanama ==
Dasanamané (jeneng liya): Prabu Sri Bathara Rama (titah titising Bathara Wisnu), Prabu Ramawijaya (tansah jaya/unggul ing payudhan), Rama Reghawa (putrané Dèwi Reghu/Sukasalya), Ramabadra (sumunar lir purnamasidhi), Ramacandra,&lt;ref name=Gupta1993&gt;{{cite book  | author = Gupta, S.M.  | year = 1993
 | title = Vishnu and His Incarnations  | publisher = South Asia Books  | isbn = }}&lt;/ref&gt; lan Ramayana.

== Rama ing Ayodya ==
Prabu Dastharastha duwe garwa cacah telu: Dèwi Reghu, [[Dèwi Kekayi]] lan Dèwi Sumitra. Dèwi Reghu peputra Raden Rama Reghawa, Dèwi Kekayi peputra [[Barata|Radèn Barata]], lan Dèwi Sumitra peputra [[Laksmana|Radèn Laksmana]] lan [[Satrugna|Radèn Satrugna]] (Tugena).

Sadurungé kagarwa Prabu Dasarata, Kekayi duwé panuwun, yèn samengko patutan kakung, kudu kalilanana jumeneng nata ing Ayodya. Tanpa menggalih kang wening, Prabu Dasarata nyaguhi, nadyan wis patutan pembarep kakung Radèn Rama. Kabèh putrané Prabu Dastharastha digulawenthah déning Begawan Wasistha, saéngga bisa dadi satriya utama turta sekti mandraguna.&lt;ref&gt;R. Menon, ''The Ramayana'', pp. 14&lt;/ref&gt;

Sawijining dina Rama ngleboni sayembara ing nagara Matilidirja, lan klakon mboyong Dèwi Sinta, putriné Prabu Janaka.

== Ditundhung saka praja ==
[[Gambar:Rama-Sita coronation.jpg|thumb|200px|Sri Ramacandra, miturut mitologi Hindhu]]
Satekané ing Ayodya, Rama nedya dijumenengaké ratu, nanging Dèwi Kekayi (garwané Prabu Dasarata) ngucik janjiné Prabu Dastharasttha kang naté kawiyon, ya iku bakal njumenengaké ratu putrané kang patutan karo Kekayi.&lt;ref&gt;R. Menon, ''The Ramayana'', pp. 77&lt;/ref&gt; Kejaba iku, Sang Dèwi Kekayi nyuwun supaya Prabu Dastharattha nundhung Rama saka praja supaya ora ngrégoni Barata anggoné mangreh praja Ayodya.&lt;ref name = &quot;Griffith1963&quot;&gt;{{cite book
 | author = Griffith, R.T.H.
 | authorlink = Ralph T. H. Griffith
 | year = 1870–1874
 | title = The Rámáyan of Válmíki
 | url = http://www.sacred-texts.com/hin/rama/index.htm
 | publisher = London: Trübner &amp; Co.; Benares: E. J. Lazarus and Co.
}}&lt;/ref&gt;

Rama kelakon ditundhung. Bebarengan karo Dèwi Sinta lan didherekaké Radèn Laksmana, sigra manjing sajeroning alas.&lt;ref name=&quot;Menon_91&quot;&gt;R. Menon, ''The Ramayana'', pp. 91&lt;/ref&gt; Nalika manjing telenging alas Dhandaka, Dèwi Sinta ilang didhustha Prabu [[Rahwana|Dasamuka]], ratu buta saka Ngalengka. Wektu iku Rama lagi mbedhag kidang kencana kang dipingini Dèwi Sinta.

== Wadyabala kethèk ==
Rama duwé bala wujud kethèk pirang-pirang. Mula, dudu duwé bala kethèk iku, amarga biyèn wis tau mitulungi kasangsayané Narpati [[Sugriwa]] kang kejepit ana wit asem dhampit amarga pancakara mungsuh kadangé tuwa, [[Subali]]. Sabanjuré Subali klakon dipatèni Rama, saéngga Sugriwa bisa dadi ratu ing Guwa Kiskendha lan nggarwa [[Dèwi Tara]]. Minangka piwalesing budi, Sugriwa banjur dhawuh marang wadyabalané (para kethèk) supaya mbiyantu marang Rama  anggoné ngupadi garwané, [[Sita|Dèwi Sinta]], kang didhustha Dasamuka ratu buta ing Ngalengka.&lt;ref name = &quot;Griffith1963&quot;/&gt; Ramawijaya dalah para kethèk banjur padha yasa pasanggrahan ing gunung Malyawan (sok dikocapaké gunung Mangliawan). Pasanggrahan dadi wewangunané ora béda kaya kedhaton (kraton), mula banjur katelah Kraton Pancawati. Raden Rama banjur jumenang nata kanthi jejuluk Prabu Ramawijaya. Kejaba iku, Narpati Sugriwa sabalané banjur suwita marang Prabu Rama.

== Nglurug menyang Ngalengka ==
Rama kang dibiyantu déning Narpati Sugriwa sawadyabalané lan Radèn [[Wibisana]] (rayiné Prabu Dasamuka kang mbaléla ngiloni Prabu Rama) klakon nglurug menyang nagara Ngalengka. Gelaré ngrebut baliné Sinta, nanging ing batin kang baku mbrasta tumindhak dur angkara budi candala kang sinandhang déning Dasamuka. Prabu Rama kang nglungguhi kautaman wusanané bisa unggul yudané. Dasamuka sirna kataman jemparing pusaka aran &quot;Guhyawijaya&quot; (Guhya iku mengku teges &quot;ghaib&quot;, déné &quot;wijaya&quot; tegesé kamenangan. Dadi tegesé kamenangan kang sinadhi /gaib). Ragané Dasamuka banjur ditableg gunung Pangungrungan iya Somawana déning Senggana/[[Anoman]].

Sawisé brubuh Ngalengka, sapatiné Dasamuka, Prabu Rama banjur ngangkat Wibisana jumenang nata ing Ngalengka. Nanging ora let suwé, Wibisana banjur lereh keprabon saperlu madeg pandhita. Dhampar Ngalengka banjur dilintiraké marang putrané sesilih Radèn Denthawilukrama kang sawisé jumeneng nata jejuluk Prabu Bisawarna.

== Titisan Prabu Rama ==
Ing carita-carita Padhalangan, yuswané Prabu Ramawijaya kalebu dawa banget, ya iku wiwit jaman Ramayana (perang Giriantara) nganti bablas tekan jaman Mahabharata (Pandhawa). Ing pungkasan sugengé, Prabu Rama manitis ana ragané Prabu [[Kresna]], nata ing Dwarawati, Radèn Laksmana manitis ana ragané Radèn [[Arjuna]] lan banjur pindhah ana ragané Prabu [[Baladewa]]. Déné para wadyabala wanara uga banjur padha ilang musna saragané, kejaba [[Anoman]] kang tumeka pati ing jamané Prabu Sri Aji Jayabaya ing Mamenang utawa Kedhiri (lumebu carita Wayang Madya).

== Uga delengen ==
* [[Wayang]]
* [[Ramayana]]

== Cathetan suku ==
{{reflist}}

== Pranala njaba ==
{{commons|Category:Rama|Rama}}
* [http://srimadbhagavatam.com/9/10/en1 Masa pamréntahan Prabu Ramachandra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926235103/http://srimadbhagavatam.com/9/10/en1 |date=2007-09-26 }}
* [http://moralstories.wordpress.com/list-of-great-people/ Crita-carita perjuwangané Sri Rama]

{{ramayana}}
{{Déwa Hindhu}}
{{Tokoh wayang}}

[[Kategori:Paraga wayang]]
[[Kategori:Tokoh Ramayana]]</text>
      <sha1>rkbfs7zct0opkp4085at0lto4fulg6d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pratélan lukisan Vincent van Gogh</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25223</id>
    <revision>
      <id>1758914</id>
      <parentid>1749763</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T02:42:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>65204</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Vincent Willem van Gogh 076.jpg]] → [[File:Van Gogh - The Night Café (1888).jpg]] Crit 2: More precise</comment>
      <origin>1758914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14985" sha1="o7zzuk6o461xx93ki6iquembnud8684" xml:space="preserve">[[Vincent van Gogh]] iku pelukis [[pasca-impresionis]] [[Walanda]] sing dadi salah siji pelukis paling misuwur sajeroning sajarah kagunan [[Éropah]].

Ing ngisor iki kapacak lukisan-lukisan sing digawé déning Vincent van Gogh kanthi irah-irahan ing basa Jawa.

== Lukisan ==
&lt;gallery&gt;
Gambar:Vincent Willem van Gogh 001.jpg|&lt;center&gt;Dalan setapak ing taman
Gambar:Vincent Willem van Gogh 002.jpg|&lt;center&gt;Wong tuwa nlangsa (Ing gapuraning ngakhérat) (''Zittende man op de drempel van de eeuwigheid'')
Gambar:Vincent Willem van Gogh 003.jpg|&lt;center&gt;Augustine Roulin lan bayiné
Gambar:Vincent Willem van Gogh 004.jpg|&lt;center&gt;Petani lan pegawéyané
Gambar:Gogh,_Vincent_van_-_Cottages.jpg|&lt;center&gt;Gubug wong tani ing Auvers
Gambar:Vincent Willem van Gogh 006.jpg|&lt;center&gt;Wit
Gambar:Vincent Willem van Gogh 007.jpg|&lt;center&gt;Sesawangan désa wektu subuh
Gambar:Vincent Willem van Gogh 008.jpg|&lt;center&gt;Sesawangan Arles
Gambar:Vincent Willem van Gogh 009.jpg|&lt;center&gt;Sesawangan Arles kanthi kembang lili
Gambar:Vincent Willem van Gogh 010.jpg|&lt;center&gt;Sesawangan Montmartre
Gambar:Vincent Willem van Gogh 011.jpg|&lt;center&gt;Wit sing ngembang
Gambar:Vincent Willem van Gogh 012.jpg|&lt;center&gt;Wit sing ngembang
Gambar:Vincent Willem van Gogh 013.jpg|&lt;center&gt;Wit sing ngembang
Gambar:Vincent Willem van Gogh 014.jpg|&lt;center&gt;Wit sing ngembang
Gambar:Vincent Willem van Gogh - Cafe Terrace at Night (Yorck).jpg|&lt;center&gt;Tèras kafé ing wayah wengi
Gambar:Vincent Willem van Gogh 016.jpg|&lt;center&gt;Sesawangan saka payon omah van Gogh
Gambar:Vincent Willem van Gogh 017.jpg|&lt;center&gt;Pusat komunitas ing Auvers
Gambar:Vincent Willem van Gogh 018.jpg|&lt;center&gt;Sagara lan ''Saintes-Maries''
Gambar:Vincent van Gogh - Field with Poppies (1889).jpg|&lt;center&gt;Tegalan kebak kembang madat
Gambar:Vincent Willem van Gogh 020.jpg|&lt;center&gt;Restoran Sirene ing Asnières
Gambar:Vincent Willem van Gogh 021.jpg|&lt;center&gt;Taman Daubigny
Gambar:Vincent Willem van Gogh 022.jpg|&lt;center&gt;[[Wong Samaria sing apikan]] (miturut [[Delacroix]])
Gambar:Vincent Willem van Gogh 023.jpg|&lt;center&gt;Taman ing Rumah Sakit Saint-Paul ing Saint-Rémy
Gambar:Vincent Willem van Gogh 024.jpg|&lt;center&gt;Wong tani nyebar wiji
Gambar:Vincent Willem van Gogh 025.jpg|&lt;center&gt;Wong tani nyebar wiji
Gambar:Vincent Willem van Gogh 026.jpg|&lt;center&gt;Sang bala Zuave &lt;!--[[:en:Zouave]]--&gt;
Gambar:Vincent Willem van Gogh 027.jpg|&lt;center&gt;Kreteg Inggris ing Arles
Gambar:Vincent Willem van Gogh 028.jpg|&lt;center&gt;Arena ing Arles
Gambar:Vincent Willem van Gogh 029.jpg|&lt;center&gt;Kreteg Inggris
Gambar:Vincent Willem van Gogh 030.jpg|&lt;center&gt;Kreteg Trinquetaille
Gambar:Vincent Willem van Gogh 031.jpg|&lt;center&gt;Grumbul
Gambar:Vincent Willem van Gogh 032.jpg|&lt;center&gt;Sang Hirtin
Gambar:Van-willem-vincent-gogh-die-kartoffelesser-03850.jpg|&lt;center&gt;Pamangsa kenthang
Gambar:Vincent Willem van Gogh 034.jpg|&lt;center&gt;Gréja ing Auvers
Gambar:Vincent Willem van Gogh 035.jpg|&lt;center&gt;Pamaca novèl
Gambar:Vincent Willem van Gogh 036.jpg|&lt;center&gt;Taman anggur abang
Gambar:Vincent Willem van Gogh 037.jpg|&lt;center&gt;Bunderan para tahanan
Gambar:Vincent Willem van Gogh 038.jpg|&lt;center&gt;Sesawangan Auvers
Gambar:Vincent Willem van Gogh 039.jpg|&lt;center&gt;Kreteg sepur ing sadhuwuring dalan Tarascon
Gambar:Vincent Willem van Gogh 040.jpg|&lt;center&gt;Kutha indhustri
Gambar:Vincent Willem van Gogh 041.jpg|&lt;center&gt;Tegal ing sangisoring méga mendhung
Gambar:Vincent Willem van Gogh 042.jpg|&lt;center&gt;Prahu warigaluh ing pasisir Saintes-Maries
Gambar:Vincent Willem van Gogh 043.jpg|&lt;center&gt;Kedai lokal &quot;La Guinguette&quot; ing Montmartre
Gambar:Vincent Willem van Gogh 044.jpg|&lt;center&gt;Grumbul ing Arles
Gambar:Vincent Willem van Gogh 045.jpg|&lt;center&gt;Kebun sayuran ing Montmartre
Gambar:Vincent Willem van Gogh 046.jpg|&lt;center&gt;Kebun sayuran ing Montmartre
Gambar:Vincent Willem van Gogh 047.jpg|&lt;center&gt;Tegal lan manuk gagak
Gambar:Vincent Willem van Gogh 048.jpg|&lt;center&gt;Tegal kembang madat lan manuk ''lark''
Gambar:Vincent Willem van Gogh 049.jpg|&lt;center&gt;Tegal lan wit cemara
Gambar:Vincent Willem van Gogh 050.jpg|&lt;center&gt;Reca gips
Gambar:Vincent Willem van Gogh 051.jpg|&lt;center&gt;Lembah Saint-Rémy
Gambar:Vincent Willem van Gogh 052.jpg|&lt;center&gt;Gubuk Cordeville (Omah ing Auvers, utawa: Omah apayon damèn ing Cordeville)
Gambar:Vincent Willem van Gogh 053.jpg|&lt;center&gt;Kebun rumah sakit jiwa ing Saint-Rémy
Gambar:Vincent Willem van Gogh Der Gärtner.jpg|&lt;center&gt;Petani anom
Gambar:Vincent Willem van Gogh 055.jpg|&lt;center&gt;Wong anom lan topi
Gambar:Vincent Willem van Gogh 056.jpg|&lt;center&gt;Dok ing [[Antwerpen]] lan kapal-kapal
Gambar:Vincent Willem van Gogh 057.jpg|&lt;center&gt;Gréja ing Auvers (versi lain)
Gambar:Vincent Willem van Gogh 058.jpg|&lt;center&gt;Tegal lan manuk gagak (versi liya)
Gambar:Vincent Willem van Gogh 059.jpg|&lt;center&gt;Potrèt Ny. Ginoux
Gambar:Vangogh mousme.jpg|&lt;center&gt;[http://www.nga.gov/collection/gallery/gg84/gg84-46343.0.html La Mousmé] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070715170353/http://www.nga.gov/collection/gallery/gg84/gg84-46343.0.html |date=2007-07-15 }}
Gambar:Vincent Willem van Gogh 061.jpg|&lt;center&gt;Lansekap Auvers
Gambar:Vincent Willem van Gogh 062.jpg|&lt;center&gt;Lansekap Auvers ing wektu udan
Gambar:Vincent Willem van Gogh 063.jpg|&lt;center&gt;Lansekap lemah sing duwaluku
Gambar:Vincent Willem van Gogh 064.jpg|&lt;center&gt;Lansekap kebun zaitun
Gambar:Vincent van Gogh - Road with Cypress and Star - c. 12-15 May 1890.jpg|&lt;center&gt;Dalan gedhé lan wit cemara
Gambar:Vincent Willem van Gogh 066.jpg|&lt;center&gt;''Le Moulin de La Galette'' (Panggilingan Kuwé Wafel)
Gambar:Vincent Willem van Gogh 067.jpg|&lt;center&gt;(versi liya)
Gambar:Vincent Willem van Gogh 068.jpg|&lt;center&gt;Panggilingan kuwé wafel
Gambar:Vincent Willem van Gogh 069.jpg|&lt;center&gt;Kreteg Inggris
Gambar:Vincent Willem van Gogh 070.jpg|&lt;center&gt;Kreteg Inggris (versi liya saka 029)
Gambar:Vincent Willem van Gogh 071.jpg|&lt;center&gt;Sapi sing teturon
Gambar:Van Gogh - Meisje in het bos (Girl in a Wood) 1882.jpg|&lt;center&gt;Gadis klambi putih ing alas
Gambar:Vincent Willem van Gogh 073.jpg|&lt;center&gt;Ny. Gachet ing piano
Gambar:Vincent Willem van Gogh 074.jpg|&lt;center&gt;Cabang almond sing ngembang
Gambar:Vincent Willem van Gogh 075.jpg|&lt;center&gt;Montmartre
Gambar:Van Gogh - The Night Café (1888).jpg|&lt;center&gt;Kafe wengi
Gambar:Vincent Willem van Gogh 077.jpg|&lt;center&gt;Kebun lan wit cemara
Gambar:Vincent Willem van Gogh 078.jpg|&lt;center&gt;Wit zaitun
Gambar:Vincent Willem van Gogh 079.jpg|&lt;center&gt;Wit zaitun
Gambar:Vincent Willem van Gogh 080.jpg|&lt;center&gt;Pasangan sing lumaku ing tengah alas
Gambar:Vincent Willem van Gogh 081.jpg|&lt;center&gt;Taman ing Arles
Gambar:Vincent Willem van Gogh 082.jpg|&lt;center&gt;Kursi Paul Gauguins (Kursi kothong)
Gambar:Vincent Willem van Gogh 083.jpg|&lt;center&gt;Pieta (miturut [[Eugène Delacroix]])
Gambar:Vincent Willem van Gogh 084.jpg|&lt;center&gt;Potret Augustine Roulin (Nina Bobo)
Gambar:Vincent Willem van Gogh 085.jpg|&lt;center&gt;Potret Ny. Ravoux
Gambar:Vincent Willem van Gogh 086.jpg|&lt;center&gt;Potret Bauers Patience Escalier tuwa
Gambar:Vincent Willem van Gogh 087.jpg|&lt;center&gt;Potret Armand Roulin
Gambar:Vincent Willem van Gogh 088.jpg|&lt;center&gt;Potret Armand Roulin
Gambar:Vincent van Gogh - Portret van de postbode Joseph Roulin.jpg|&lt;center&gt;Potret Briefträgers Joseph Roulin
Gambar:Vincent Willem van Gogh 090.jpg|&lt;center&gt;Potret Dr. Rey
Gambar:Vincent van Gogh - Dr Paul Gachet - Google Art Project.jpg|&lt;center&gt;Potret Dr. Gachet
Gambar:Vincent Willem van Gogh 093.jpg|&lt;center&gt;Potret sirah RSJ Saint-Paul, Trabuc
Gambar:Vincent Willem van Gogh 094.jpg|&lt;center&gt;Potret Paul-Eugène Milliet
Gambar:Vincent Willem van Gogh 095.jpg|&lt;center&gt;Potret Père Tanguy
Gambar:Vincent Willem van Gogh 096.jpg|&lt;center&gt;Potret istri wong tani lan tudhung putih
Gambar:Vincent Willem van Gogh 097.jpg|&lt;center&gt;Potret istri wong tani sing anom
Gambar:Vincent Willem van Gogh 098.jpg|&lt;center&gt;Dalan setapak ing Arles
Gambar:Vincent Willem van Gogh 099.jpg|&lt;center&gt;Salju nutupi Arles
Gambar:Vincent Willem van Gogh 100.jpg|&lt;center&gt;Bocah sekolahan
Gambar:Vincent Willem van Gogh 101.jpg|&lt;center&gt;Potret dhiri
Gambar:Vincent Willem van Gogh 102.jpg|&lt;center&gt;Potret dhiri
Gambar:Vincent Willem van Gogh 103.jpg|&lt;center&gt;Potret dhiri
Gambar:Vincent Willem van Gogh 104.jpg|&lt;center&gt;Potret dhiri
Gambar:Vincent Willem van Gogh 105.jpg|&lt;center&gt;Potret dhiri kanthi kuping kapotong
Gambar:Vincent Willem van Gogh 106.jpg|&lt;center&gt;Potret dhiri kanthi kuping kapotong
Gambar:Vincent Willem van Gogh 107.jpg|&lt;center&gt;Potret dhiri lan topi
Gambar:Vincent Willem van Gogh 108.jpg|&lt;center&gt;Potret dhiri lan topi
Gambar:Vincent van Gogh - National Gallery of Art.JPG|&lt;center&gt;Potret dhiri lan palet
Gambar:Vincent Willem van Gogh 110.jpg|&lt;center&gt;Potret dhiri lan topi damèn
Gambar:Vincent Willem van Gogh 111.jpg|&lt;center&gt;Potret dhiri lan ''Staffelei''
Gambar:Vincent Willem van Gogh 112.jpg|&lt;center&gt;Mangsa panas ing Arles (tegal gandum lan srengéngé angslup)
Gambar:Vincent Willem van Gogh 113.jpg|&lt;center&gt;''Souvenir de Mauve''
Gambar:Vincent_Willem_van_Gogh_098.jpg|&lt;center&gt;Lumaku-lumaku ing Arles (kenangan ing taman ing Etten)
Gambar:Vincent Willem van Gogh 115.jpg|
Gambar:Vincent Willem van Gogh 116.jpg|&lt;center&gt;Katon meneng
Gambar:Vincent Willem van Gogh 117.jpg|&lt;center&gt;Katon meneng, sepasang sepatu
Gambar:Vincent Willem van Gogh 118.jpg|&lt;center&gt;Katon meneng, sepasang sepatu
Gambar:Vincent Willem van Gogh 119.jpg|&lt;center&gt;Katon meneng, sawijining vas lan kembang ''daisy'' lan ''anemon''
Gambar:Vincent Willem van Gogh 120.jpg|
Gambar:Vincent Willem van Gogh 121.jpg|&lt;center&gt;Katon meneng, kembang 'makutha kaisar' ing dalam vas perunggu
Gambar:Vincent Willem van Gogh 122.jpg|&lt;center&gt;Katon meneng, kembang ''oleander''
Gambar:Vincent Willem van Gogh 123.jpg|&lt;center&gt;Katon meneng, kembang mawar lan kembang srengéngé
Gambar:Vincent Willem van Gogh 124.jpg|&lt;center&gt;Katon meneng, kembang ''gladiolen''
Gambar:Vincent Willem van Gogh 125.jpg|&lt;center&gt;Katon meneng, kembang lili
Gambar:Vincent Willem van Gogh 126.jpg|&lt;center&gt;Katon meneng, kembang lili
Gambar:Vincent Willem van Gogh 127.jpg|&lt;center&gt;Katon meneng, bkembang srengéngé
Gambar:Vincent Willem van Gogh 128.jpg|&lt;center&gt;Katon meneng, kembang srengéngé
Gambar:Vincent Willem van Gogh 129.jpg|&lt;center&gt;Katon meneng, topi damèn lan pipa tembako
Gambar:Vincent Willem van Gogh 130.jpg|&lt;center&gt;Dalan ing Auvers
Gambar:Vincent Willem van Gogh 131.jpg|&lt;center&gt;Dalan ing Auvers
Gambar:Vincent Willem van Gogh 132.jpg|&lt;center&gt;Buruh dalanan
Gambar:Vincent Willem van Gogh 133.jpg|&lt;center&gt;Sesawangan dalan ing Montmartre, Pabrik dluwang
Gambar:Farmhouse in Provence, 1888, Vincent van Gogh, NGA.jpg|&lt;center&gt;Gerbang menyang sawah
Gambar:Vincent Willem van Gogh 135.jpg|&lt;center&gt;Kamar turu Van Gogh
Gambar:Vincent Willem van Gogh 136.jpg|&lt;center&gt;Prau lan wedhi
Gambar:Vincent Willem van Gogh 137.jpg|&lt;center&gt;Kamar tidur Vincent
Gambar:Vincent Willem van Gogh 138.jpg|&lt;center&gt;Kursi Vincent lan pipa tembako
Gambar:Vincent Willem van Gogh 139.jpg|&lt;center&gt;Weber ing pamintalan
Gambar:Vincent Willem van Gogh 140.jpg|&lt;center&gt;Tegal gandum lan wit cemara
&lt;/gallery&gt;

&lt;gallery&gt;
Gambar:Vincent Van Gogh 0010.jpg|&lt;center&gt;
Gambar:Vincent Van Gogh 0011.jpg|&lt;center&gt;
Gambar:Vincent Van Gogh 0012.jpg|&lt;center&gt;
Gambar:Vincent Van Gogh 0013.jpg|&lt;center&gt;
Gambar:Vincent Van Gogh 0014.jpg|&lt;center&gt;
Gambar:Vincent Van Gogh 0015.jpg|&lt;center&gt;
Gambar:Vincent Van Gogh 0016.jpg|&lt;center&gt;
Gambar:Vincent Van Gogh 0017.jpg|&lt;center&gt;
Gambar:Vincent Van Gogh 0018.jpg|&lt;center&gt;
Gambar:Vincent Van Gogh 0019.jpg|&lt;center&gt;
Gambar:Vincent Van Gogh 0020.jpg|&lt;center&gt;
Gambar:Vincent Van Gogh 0021.jpg|&lt;center&gt;
Gambar:Vincent Van Gogh 0022.jpg|&lt;center&gt;
Gambar:Vincent Van Gogh 0023.jpg|&lt;center&gt;
Gambar:Vincent Van Gogh 0024.jpg|&lt;center&gt;
Gambar:Vincent Van Gogh 0025.jpg|&lt;center&gt;

Gambar:Vincent Van Gogh 0027.jpg|&lt;center&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Wong tani kenthang ==
&lt;gallery&gt;
Gambar:Still Life with an Earthen Bowl and Potatoes by Vincent van Gogh.jpg|Gambar meneng, panci lan kenthang
Gambar:Basket of Potatoes by Vincent Van Gogh.jpg|Sakranjang kenthang
Gambar:Still life with a basket of vegetables by Vincent Van Gogh.jpg|Gambar meneng, kranjang sayuran
Gambar:Van Gogh - Potato planters - KM.jpg|Wong nandur kenthang
Gambar:Peasant and peasant woman planting potatoes by Vincent Van Gogh.jpg|Wong tani lan wong wadon nandur kenthang
Gambar:Woman lifting Potatoes by Vincent Van Gogh.jpg|Wong wadon nyabut kenthang
Gambar:Peasant woman peeling potatoes by Vincent Van Gogh.jpg|Wong wadon ngoncèki kenthang
Gambar:Van-willem-vincent-gogh-die-kartoffelesser-03850.jpg|Wong-wong mangan kenthang
Gambar:The Potato Eaters - Vincent van Gogh - .jpg|(vèrsi liya)
Gambar:The Potato Eaters - Lithography by Vincent van Gogh.jpg|(vèrsi liya)
Gambar:Vincent Van Gogh - The Potato Eaters.png|(vèrsi liya)
Gambar:Van-willem-vincent-gogh-die-kartoffelesser-03850.jpg|(vèrsi liya)
&lt;/gallery&gt;

== Versi liya ==
&lt;gallery&gt;
Gambar:Portrait of Dr. Gachet.jpg|Potret Dr. Gachet sing kadol 82.5 milyar
Gambar:Vincent van Gogh - Dr Paul Gachet - Google Art Project.jpg|versi kaloro Potret Dr. Gachet
Gambar:VanGogh-self-portrait-with bandaged ear.jpg|Potret dhiri lan kuping kapotong
Gambar:Van_Gogh_self_portrait_as_an_artist.jpg|Potret dhiri minangka artis
Gambar:Van Gogh self-portrait dedicated to Gauguin.jpg|Potret dhiri kanggo Gaugin
Gambar:SelbstPortrait VG2.jpg|Potret dhiri
Gambar:Van Gogh - Portrait of Pere Tanguy 1887-8.JPG|Potret Pere Tanguy
Gambar:VincentVanGoghArmandRoulin1888.jpg|Potret Armand Roulin
Gambar:Vincent van Gogh (1853-1890) - The Olive Trees (1889).jpg|Lansekap kebun zaitun
Gambar:Vincent van Gogh (1853-1890) - Wheat Field with Crows (1890).jpg|Tegal gandum lan manuk gagak
Gambar:Gogh4.jpg|Teras kafe ing wayah wengi
&lt;/gallery&gt;

=== Foto van Gogh déning pelukis liya ===
&lt;gallery&gt;
Gambar:Paul Gauguin 104.jpg|van Gogh nggambar kembang srengéngé, déning [[Paul Gauguin]]
Gambar:Henri de Toulouse-Lautrec 056.jpg|Potret Vincent van Gogh déning [[Henri de Toulouse-Lautrec]]
&lt;/gallery&gt;

=== Téma liya-liya ===
&lt;gallery&gt;
Gambar:VanGogh-starry night.jpg|Wengi mawa lintang
Gambar:Van Gogh Starry Night Drawing.jpg|Wengi mawa lintang, gambaran
Gambar:Starry Night Over the Rhone.jpg|Wengi mawa lintang ing dhuwur Rhone
Gambar:Partial First Steps after Millet 1890.JPG|
Gambar:VanGogh-Houses Seen from the Back.jpg|Omah van Gogh dideleng saka mburi
Gambar:VanGogh-Irises 1.jpg|[[Kembang-kembang Iris]]
Gambar:VanGogh-Irises 2.jpg|Kembang Iris
Gambar:VanGogh-Irises 3.jpg|Kembang Iris
Gambar:VanGogh-View of Arles with Irises.jpg|Sesawangan Arles lan kebun kembang Iris
Gambar:Vincent van Gogh (1853-1890) - The Old Mill (1888).jpg|Templat panggilingan tuwa
Gambar:VanGogh-still-life-four sunflowers.jpg|Katon meneng, kembang srengéngé
Gambar:Vier uitgebloeide zonnebloemen.jpg|(versi lain)
Gambar:VanGogh.jpg|
Gambar:VincentVanGoghDieArlesierin1890.jpg|Potret Ny. Ginoux
Gambar:Van Gogh Nude Woman on a Bed.jpg|Wanita wuda ing ranjang
Gambar:Vincent van Gogh- The Caravans - Gypsy Camp near Arles.JPG|Karavan Gypsy ing cedhak Arles
&lt;/gallery&gt;

[[Kategori:Kagunan]]
[[Kategori:Lukisan|van Gogh]]</text>
      <sha1>o7zzuk6o461xx93ki6iquembnud8684</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cuneiform</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74062</id>
    <revision>
      <id>1758924</id>
      <parentid>1435676</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T10:56:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JackyM59</username>
        <id>69900</id>
      </contributor>
      <comment>Photograh updated</comment>
      <origin>1758924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="874" sha1="9zm8vy37vnfz2okbsv1qefa16v3rwfh" xml:space="preserve">[[Gambar:Cuneiform sumer dingir.svg|thumb|250px|Seratan paku (abasa Sumeria)kanggé déwa An (ugi dados pananda kanggé déwa DINGIR)..]]
[[Barkas:Tablette en sumérien - Uruk (Louvre AO 6457).jpg|jmpl|Tablet Sumeria, aksara paku. Teks ramalan sing nggambarake carane ngramal masa depan kanthi mirsani organ kewan, Museum Louvre]]
'''Cuneiform''' ya iku wujud utawa ''karakter'' huruf paku kang mula-mula digawé ing [[bangsa sumeria]] (Assiria) ing [[kidul]] [[Kali Eufrat]] lan tragis [[Irak]].Awiwit 3000 [[taun]] biyèn lan tumuju pisanan bibit kawit anané tulisan kang ana lan ngembang ana ing sakiteré [[donya]].Cuneifrom uga duwé biji kang ngelanjutake tata cara komunikasi/wicara kang sadurungé migunakaké [[gambar]] (Piktograf) kang arubah wujud dadi tulisan kanthi simbol [[abstrak]]

[[Kategori:Peradaban Mesopotamia]]
[[Kategori:Sajarah]]


{{sajarah-stub}}</text>
      <sha1>9zm8vy37vnfz2okbsv1qefa16v3rwfh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dayak Benuaq</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77855</id>
    <revision>
      <id>1758908</id>
      <parentid>1402793</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T13:22:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pengedit X</username>
        <id>73007</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1758908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3503" sha1="irxntvvz8xozjbdawteeuizhdion8k8" xml:space="preserve">{{ethnic group|
|group=Suku Bawanaq/Dayak Bawanaq
|image=[[Gambar:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een Bawana Dajak kamponghoofd (petinggi) van Tanjongjan Borneo TMnr 10001683.jpg|200px|Kepala kampung Tanjongjan]]
|poptime=kurang luwih '''116.000'''
|popplace=[[Kabupatèn Kutai Kulon]], [[Kabupatèn Kutai Kartanagara]], [[Kabupatèn Paser]], [[Kabupatèn Penajam Paser Lor]], [[Kutha Samarinda]], [[Kalimantan Wétan]]; [[Kabupatèn Barito Lor]], [[Kabupatèn Barito Wétan]], [[Kabupatèn Barito Kidul]], [[Kalimantan Tengah]]: '''116.000'''  
|langs= [[basa Bawanaq|Bawanaq]],  [[basa Indonésia|Indonésia]]
|rels=[[Kristen]], [[Kaharingan]]
|related=[[Suku Dayak]] ([[Rumpun Ot Danum]]), [[Wong Dayak Tunjung]]}}
'''Dayak Bawanaq''' ya iku salah siji anak suku [[Dayak]] ing [[Kutai Kulon]] (19,9%) [[Kalimantan Wétan]].&lt;ref name=&quot;b&quot;&gt;Michaela Haug, Poverty and Decentralisation in East Kalimantan, Centaurus Verlag &amp; Media KG, ISBN 3-8255-0770-X, 9783825507701.&lt;/ref&gt;

Miturut para ahli, kapercaya asalé saka [[Dayak Lawangan]] sub suku Ot Danum saka [[Kalimantan Tengah]]. Lewangan iku indhuk saka suku [[Tunjung]] ing [[Kalimantan Wétan]]. Bawanaq asalé saka tembung ''Bawana'' kang tegesé panggonan tèritori tartamtu, kaya ta [[nagara]]. Teges liyané ya iku panggonan urip komunitas utawa golongan. Miturut carita, tembung Bawanaq iku sebutan tumrap wong Kutai, kang mbédakaké karo kelompok Dayak liyané kang isih urip [[nomaden]]. Wong Bawanaq wis ninggal budaya nomaden. Dhèwèké iku wong kang uripé ing &quot;Bawana&quot;, saya suwé dadi Bawanaq. Déné tembung dayak Dayak miturut aksèn basa Bawanaq asalé saka tembung ''Dayaq'' utawa ''Dayeuq'' kang tegesé hulu.&lt;ref name=&quot;e&quot;&gt;[http://openlibrary.org/books/OL2174583M/Fungsi_patung-patung_tradisional_suku_Dayak_Bawanaq openlibrary.org] Fungsi patung-patung tradhisional suku Dayak Bawanaq (kaundhuh tanggal 5 Agustus 2011)&lt;/ref&gt;

Miturut simbah-simbahané wong Bawanaq lan miturut golongan [[dhialèk]] basa sajeroning basa Bawanaq, dipitaya yèn wong Bawanaq asalé ora saka Kalimantan Tengah, kajaba saka golongan Seniang Jatu. Kabèh iku duwé carita utawa sajarah dhéwé-dhéwé yèn panggonan simbah-simbahé ana ing bumi, ora tau pindhah-pindhah.

== Tokoh Dayak Bawanaq ==
# [[Korrie Layun Rampan]], [[Sastrawan]].
# [[Yurnalis Ngayoh]], Wakil [[Gubernur]] Kalimantan Wétan [[1998]]-[[2003]], [[2003]]-[[2006]], Gubernur Kalimantan Wétan [[2006]]-[[2008]]

== Basa Bawanaq ==
Basa Bawanaq kalebu sajeroning Basa Lawangan kanthi kodhe basa ''lbx''.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Dayak Bawanaq !! Dayak Paser !! Indonesia !!
|-
| aro/aruh || aroh || itu || iku
|-
| awat || awat || bantu/membantu || ngrewangi
|-
| eso || aso || lagi || nembé
|-
| balo || balo || rambut || rikma
|-
| bayuq || bayu || baru || anyar
|-
| bawe || bawe || cewek/perempuan || wadon
|-
|  belay || belay || rumah || [[omah]]
|-
| bejagur || bejagur || berkelahi || gelut
|-
| boliq || boli || beli || tuku
|-
| boyas || bias || beras || wos
|-
| bolupm || bolum || hidup || urip
|-
| boruk || boruk || kera/beruk || [[kethèk]]
|-
| botikng || boting || kenyang || wareg
|-
| oyat || boyat || berat || abot
|-
| butukng || buntung || perut || [[weteng]]
|-
| bura || bura || putih || putih
|-
| danum || danum || air || [[banyu]]
|-
| dawetn || daon || daun || [[godhong]]
|-
| dotuq || dotu || siyang || awan
|-
| lola || dola || lidah || [[ilat]]
|}

== Cathetan sikil ==
{{reflist}}

[[Kategori:Budaya]]
[[Kategori:Suku]]
[[Kategori:Indonésia]]</text>
      <sha1>irxntvvz8xozjbdawteeuizhdion8k8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wong Dayak Tunjung</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95645</id>
    <revision>
      <id>1758907</id>
      <parentid>1750461</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T13:21:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pengedit X</username>
        <id>73007</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1758907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7728" sha1="o1kmi4oy2t9kkzd3u80tzomc2eet32h" xml:space="preserve">{{rapèkaké}}
[[Gambar:Suku Dayak Tunjung.jpg|thumb|Suku Dayak Tunjung]]
{{ethnic group|
|group=Suku Tunjung/Dayak Tunjung
|image=
|poptime=kurang lebih '''76.000''',.
|popplace=[[Kabupatèn Kutai Kartanagara]] lan [[Kabupatèn Kutai Kulon]], [[Kalimantan Timur]]: '''76.000'''  
|langs= [[Basa Tunjung|Tunjung]] ('''tjg'''),  [[basa Indonésia|Indonésia]]
|rels=[[Kristen Protèstan]],[[Katulik]],[[Islam]],[[Kaharingan]].
|related=[[suku Dayak]]([[Rumpun Ot Danum]]) ,[[Dayak Benuaq]])}}

'''Suku Tunjung''' utawi '''Dayak Tunjung''' inggih punika bebrayan ingkang dumunung ing [[Kabupatèn Kutai Kartanagara]] lan [[Kabupatèn Kutai Kulon]] (24,2%), [[Kalimantan Timur]].&lt;ref&gt;[http://books.google.co.id/books?id=fcOQX8cJtxUC&amp;lpg=PA50&amp;dq=dayak%20banjar&amp;pg=PA50#v=onepage&amp;q=dayak%20banjar&amp;f=true Michaela Haug, Poverty and Decentralisation in East Kalimantan, Centaurus Verlag &amp; Media KG, ISBN 3-8255-0770-X, 9783825507701].&lt;/ref&gt;
Suku Tunjung mapan ing laladan [[kacamatan]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://kutaihulu.blogspot.com/2010/08/sejarah-dayak-tunjung-tonyooi.html |title=Archive copy |access-date=2012-07-09 |archive-date=2011-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718055152/http://kutaihulu.blogspot.com/2010/08/sejarah-dayak-tunjung-tonyooi.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;:
# Long Iram, [[Kabupatèn Kutai Kulon]]
# Tering, [[Kabupatèn Kutai Kulon]]
# Linggang Bigung, [[Kabupatèn Kutai Kulon]]
# Barong Tongkok, [[Kabupatèn Kutai Kulon]]
# Melak, [[Kabupatèn Kutai Kulon]]
# Sekolaq Darat, [[Kabupatèn Kutai Kulon]]
# Muara Pahu, [[Kabupatèn Kutai Kulon]]
# [[Kacamatan]] Mook Manor Bulatn, [[Kabupatèn Kutai Kulon]]
# [[Désa]] Enggelam, Muara Wis, [[Kabupatèn Kutai Kartanagara]]
# [[Désa]] Kelekat, Kembang Janggut, [[Kabupatèn Kutai Kartanagara]]
# [[Désa]] Bukit Layang, Kembang Janggut, [[Kabupatèn Kutai Kartanagara]]
# [[Désa]] Pulau Pinang, Kembang Janggut, [[Kabupatèn Kutai Kartanagara]]]
# [[Désa]] Lamin Telihan, Kenohan, [[Kabupatèn Kutai Kartanagara]]
# [[Désa]] Teluk Bingkai, Kenohan, [[Kabupatèn Kutai Kartanagara]]
# [[Désa]] Lamin Pulut, Kenohan, [[Kabupatèn Kutai Kartanagara]]

Tonyoy-Bawanaq minangka nama sanès sakingi Tunjung-Bawanaq. Kekalih Suku Dayak punika ngraos boten saged crah saking segi sosial lan budaya. Nanging, asring ugi dipunsebutaken kanthi kapisah, inggih punika Suku Dayak Tunjung lan [[Suku Dayak Bawanaq]].

== Sajarah lan Asal-usul Nama Dayak Tunjung ==

Boten wonten data kaserat babagan asal usul Suku Dayak Tunjung punika. Kita saged mangertosi asal usulipun naming saking cariyos-cariyos rakyat saking tiyang-tiyang sepuh ingkang dipunwarisaken kanthi turun-temurun.&lt;ref name=&quot;internet 3&quot;&gt;[http://juhan-asa.blogspot.com/2010/10/sejarah-dayak-tunjung-tonyooi.html]&lt;/ref&gt;

Konon miturut cariyos Suku Dayak Tunjung punika asalipun saking déwa-déwa ingkang njalma dados manungsa saperlu ndandani dunya ingkang sampun risak ingkang kawentar kanthi sebutan “Jaruk’ng Tempuq”. Jaruk’ng minangka nama déwa ingkang dados manungsa lan Nempuuq utawiTempuuq ateges miber. Nama suku Dayak Tunjung punika miturut rakyat minangka Tonyooi Risitn Tunjung Bangkaas Malikng Panguruu Ulak Alas ingkang tegesipun Suku Tunjung minangka pahlawan ingkang fungsinipun minangka déwa pelindung.&lt;ref name=&quot;internet 3&quot;/&gt;

Nama asli suku Tunjung punika inggih Tonyooi. Déné tembung Tunjung piyambak ing basa dayak Tunjung inggih punika “Mudik” utawi nuju ing arah kali. Cariyosipun makaten. Ing sawijining dinten sawijining Tonyooi Mudik lan kepanggih kaliyan tiyang Haloq (Sebutan Suku Dayak dhumateng sawijining tiyang ingkang nilaraken adat dayak) lajeng Haloq mau pirsa kaliyan Tonyooi badhé tindak pundi, lajeng Tonyooi mangsuli “Tuncuuk’ng”, tegesipun mudik. Tiyang Haloq lajeng biyasa ningali tiyang ingkang kados dipunpanggihi wau dipunsebut “Tunjung” lan dumugi sapunika namanipun taksih dipun-ginakaken.&lt;ref name=&quot;internet 3&quot;/&gt;

== Paguyuban ==

Wekdal punika wonten paguyuban/ormas kanggé manungalaken kekalih sub-ètnis punika, inggih Sempekat Tonyoi Bawanaq. STB ugi minangka anggota Persekuthuan Dayak Kalimantan Timur (PDKT).
STA (Sempekat Tonyoi ASA), gabungan sedasa kampung kanthi nama pungkasan asa kados ta:

# Balok Asa
# Juhan Asa
# Ngenyan Asa
# Muara Asa
# Pepas AsA
# Asa
# Ombau Asa
# Geleo Asa
# Gemuhan Asa.

== Dialék ==

Éwadéné Dayak Tunjung minangka sawijining sub saking Dayak, nanging ing Dayak Tunjung piyambak wonten bedanipun logat basa lan wujud kabudayan, nanging boten saking dhasar. Akibat penyebaran punika saéngga kadadosana manéka jinis, inggih punika:&lt;ref name=&quot;internet 4&quot;&gt;[https://id-id.facebook.com/Gahan.Tonyoi/info]&lt;/ref&gt;
# Tunjung Bubut,dumunung ing laladan Asa, Juhan Asa, baloq Asa, Pepas Asa, Juaq Asa, Muara Asa, Ongko Asa, Ombau Asa, Ngenyan Asa, Gemuhan Asa, Kelumpang lan sakanan kiringipun.
# Tunjung Asli, dumunung ing laladan Geleo (énggal lan dangu)
# Tunjung Bahau, dumunung ing Barong Tongkok, Sekolaq Darat, Sekolaq Muliaq, Sekolaq Oday, Sekolaq Joleq lan sakanan kiringipun.
# Tunjung Hilir, dumunung ing wewengkon Empas, Empakuq, Bunyut, Kuangan lan sakanan kiringipun.
# Tunjung Lonokng, dumunung ing laladan seberang Mahakam inggih punika Gemuruh, Sekong Rotoq, Sakaq Tada, Gadur lan sakanan kiringipun.
# Tunjung Linggang, dumunung ing laladan dataran Linggang kados ta Linggang Bigung, Linggang Melapeh, Linggang Amer, Linggang Mapan, Linggang Kebut, Linggang Marimun, Muara Leban, Muara Mujan, Tering, Jelemuq, lakan bilem, into lingau, muara batuq lan wewengkon sakanan kiringipun.
# Tunjung Berambai, dumunung ing Wewengkon hilir [[kali Mahakam]] kados Muara Pahu, Abit, Selais, Muara Jawaq, Kota Bangun, Enggelam, Lamin Telihan, Kemabgn janggut, Kelkat, lan Pulau Pinang.

== Tokoh-tokoh Suku Dayak Tunjung ==

* DR. Yurnalis Ngayoh MM, Mantan [[Gubernur]] [[Kalimantan Timur]].
* Ismail Thomas SH,M.Si Bupati [[Kabupatèn Kutai Barat]] [[2006]] – [[2011]], [[2011]] – [[2016]].
* Y. Dullah, Ketua Presidium Dewan Adat, [[Kutai Barat]].
* Drs Thomas Edison M.Si Dirjen Bimas Kristen Protèstan Depag RI [[Jakarta]].
* Prof DR Louren Edison Dosen Pasca Sarjana [[UNAIR]] [[Surabaya]].
* Kolonel Yohanes Ubad Mantan Mawil hansip Bankalan [[Madura]] (swargi).
* DR.Elyas Malat Dekan Fakultas Ékonomi Universitas Pelita harapan [[Jakarta]].
* Samsudin Saudagar/Pengusaha diJakarta (swargi).
* Yahya Ibung SH tokoh dayak tunjung ing [[Balikpapan]].
* Dr. Melki Kamuntik, M.Pdk Kepala Bimas Kriten Protèstan [[Kalimantan Timur]].
* DR.Samson Dosen Fakultas Perikanan Unmul [[Samarinda]].
* DR.Theresia Malat Dosen unmul [[Samarinda]].
* Maria Margareta Puspa Rini SE Anggota DPRD [[Kalimantan Timur]].
* Drs. Thamus Bodjer MM Wakil Ketua STB [[Kalimantan Timur]].

== Cathetan suku ==
{{Reflist}}

== Pranala njaba ==
* [http://language.psy.auckland.ac.nz/austronesian/language.php?id=189 Kamus Basa Tunjung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080219074746/http://language.psy.auckland.ac.nz/austronesian/language.php?id=189 |date=2008-02-19 }}
* [http://www.ohio.edu/pli/Tunjung/LIBTunjung.htm Tunjung]{{Pranala mati|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://julis-suryadi.com/wiki/dayak-tunjung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211214003709/http://julis-suryadi.com/wiki/dayak-tunjung |date=2021-12-14 }}
* http://ceritarakyatnusantara.com/id/folklore/240-Asal-Usul-Raja-Raja-Suku-Tunjung {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120718172326/http://ceritarakyatnusantara.com/id/folklore/240-Asal-Usul-Raja-Raja-Suku-Tunjung |date=2012-07-18 }}

{{Suku bangsa ing Indonésia}}

[[Kategori:Dayak|Tunjung, Suku]]
[[Kategori:Penduduk asli]]
[[Kategori:Golongan ètnik ing Indonésia]]</text>
      <sha1>o1kmi4oy2t9kkzd3u80tzomc2eet32h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Christian Pelras</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99173</id>
    <revision>
      <id>1758922</id>
      <parentid>1449590</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T09:50:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>48188</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1758922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5936" sha1="tj422sx9pbytiznxzod7u1pcj72etk7" xml:space="preserve">[[Gambar:Christian Pelras.jpg|thumb|Buku The Bugis karya Christian Pelras]]

'''Christian Pelras''' ({{lahirmati||17|8|1934}}) inggih punika satunggaling [[etnolog]] [[Perancis]] ingkang ahli babagan [[Indonésia]], mliginipun [[pulo]] [[Sulawesi]]. Sapunika piyambakipun nyepeng kalungguhan minangka dirèktur panaliti kehormatan.

== Pendidikan ==

Sasampuning mungkasaken pendidikan kasusastran klasik, Pelras sinau bab Sosiologi lan Etnologi wonten ing [[Paris]]. Piyambakipun langkung rumiyin sinau bab [[Basa Indonésia]] wonten ing [[INALCO|Sekolah Basa lan Kabudayan Timur]], lajeng wonten ing Indonésia, amargi béasiswa saking pamarèntah [[Indonésia]]. Piyambakipun nguwaosi basa [[Inggis]], [[Walanda]], [[Occitan]], [[Jerman]], [[Breton]], [[Bugis]], [[Italia]] lan [[Portugis]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://cip.cornell.edu/DPubS?service=UI&amp;version=1.0&amp;verb=Display&amp;handle=seap.indo/1106969443 |title=Archive copy |access-date=2013-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120616230839/http://cip.cornell.edu/DPubS?service=UI&amp;version=1.0&amp;verb=Display&amp;handle=seap.indo/1106969443 |archive-date=2012-06-16 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Karièr ==
Christian Pelras miwiti karièripun minangka panaliti wonten ing taun [[1962]] nalika piyambakipun kagabung wonten ing Pusat Panalitèn Antropologi [[Musée de l’Homme]]. Piyambakipun mimpn sawijining panalitèn babab sawijining komunitas [[Galia]] wonten ing Finistère pérangan kidul. Panalitèn punika maringi piyambakipun sawijining gelar [[Doktorat (France)|thèse de troisième cycle]].

Wonten ing taun [[1964]], piyambakipun kagabung kaliyan [[CNRS]], ing pundi piyambakipun megawé wonten ing sangandhaping pimpinan [[André Leroi-Gourhan]]. Wonten ing CNRS piyambakipun dipundhawuhi ing Pusat Dokumentasi lan Panalitèn Asia Tenggara lan Nagara-Nagara Kapuloan ([[Centre de documentation et de recherche sur l'Asie du Sud-Est et le monde insulindien|CEDRASEMI]]), ingkang dipunpimpin déning [[Georges Condominas]]. Pelras nyambut damel ing mrika dumugi Pusat mau dipuntutup wonten ing taun [[1984]].

Christian Pelras lajeng dipuntunjuk minangka pimpinan unit panalitèn, amargi panalitènipun, piyambakipun lajeng dipunpromosikaken dados Direktur Panalitèn. Wonten ing taun [[1991]], piyambakipun dipuntunjuk dados salah satunggaling Direktur [[LASEMA]]. Piyambakipun njabat dumugi taun [[1994]], lajeng kapilih dados Anggota Penasihat pusat panalitèn mau.

Christian Pelras miwit masa pénsiunipun nalika taun [[1999]].

== Panalitèn ==

Taun [[1959]] Pelras iwiti panlitèn-panalitènipun bab tenunan nagara-nagara kapuloanwewengkon mau. Panalitèn-panalitèn lapangan kanthi urut-urutan mbekta piyambakipun dhateng [[Jawa]], [[Bali]], [[Malaysia]], dhateng [[Sulawesi Selatan]], [[Lombok]], [[Acèh]], lan ugi ndhèrèkaken piyambakipun manggihaken suku [[Batak]], [[Minangkabau]] lan [[Melayu|Suku Melayu]]. Piyambakipun ugi naté ngunjungi [[Ternate]], [[Timor]] lan [[Flores]].

Christian Pelras dugi wonten ing nagari Suku [[Bugis]] ingkang kapisanan nalika taun [[1967]], panalitèn bab diaspora suku punika wonten ing Malaysia lan [[Singapura]] nyamektakaken piyambakipun dhateng mrika. Piyambakipun nyerat kathah cathetan panalitèn bab suku Sulawesi Selatan punika. Wonten ing taun [[1996]], piyambakipun nerbitaken buku 'Manusia Bugis'', ingkang wonten ing versi basa Inggrisipun kanthi irah-irahan ''The Bugis'' '.&lt;ref&gt;http://www.goodreads.com/author/show/824199.Christian_Pelras&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/DiasPradadimara.pdf&lt;/ref&gt;

Pelras ugi nindakaken panalitèn tumrap suku-suku Sulawesi sanèsipun, kados ta: [[Bajau]], [[Makassar]], [[Ammatoa|Kajang]], [[Mandar]] lan [[Toraja]]. Piyambakipun nindakaken panalitèn saking [[Tiyang Kuala]] ing Malaysia, sur les («Tiyang Kuala») lan [[Tiyang Seletar]] (« suku bakau »).

Sadanguning nliti, piyambakipun ngunjungi méh sedaya wewengkon Indonésia, Malaysia lan pérangan kidul [[Thailand]], saking lelampahan - lelampahan mau, piyambakipun gadhah pemahaman ingkang wiyar bab kaanan wewengkon nagara-nagara kepulauan.

== Pratélan Pustaka ==
* 1967, « Lamak et tissus sacrés de Bali, leur signification et leur place dans le rituel », ''Objets et Mondes''
* 1971, « Hiérarchie et pouvoir traditionnels en pays Wadjo’ (Célèbes) », ''[[Archipel (revue)|Archipel]]’’, 1
* 1972, « Notes sur quelques populations aquatiques de l’Archipel nusantarien », ''Archipel'', 3
* 1972, « Contribution à la géographie et à l’ethnologie du métier à tisser en Indonésie », in J. Thomas et L. Bernot (éds.), ''Langues et techniques, Nature et Société''
* 1975, « Introduction à la littérature bugis », ''Archipel'', 10
* 1979, « L’oral et l’écrit dans la tradition bugis », ASEMI, 10
* 1982, « Les Sciences Sociales en Indonésie », CEDUST
* 1984 (en collaboration avec H. Balfet), « Recherche d’une méthode d’analyse ethnologique de la cuisine », in ''Technique et Culture'', 1
* 1987, « Le ciel et les jours. Constellations et calendriers agraires chez les Bugis (Célèbes, Indonésie) » in B. Koechlin et al. (éds), ''De la voûte céleste au terroir, du jardin au foyer'', Éditions de l’EHESS
* 1992, « Les voyages de Sawérigading au monde des morts et la représentation bugis de l’au-delà », ''Eurasie'', 2
* 1996, ''The Bugis'', Blackwell Publishers, Oxford
* 2001, &quot;Religion, tradition, and the dynamics of Islamization in South Sulawesi&quot;, in Alijah Gordon (Ed), ''The propagation of Islam in the Indonésian- Malay Archipelago'', Malaysian Sociological Research Institute, Kuala Lumpur
* 2001, ''Goulien, commune bretonne du Cap-Sizun. Entre XIXe siècle et IIIe millénaire'', Presses Universitaires de Rennes

==Cathetan suku==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Pelras,Christian}}
[[Kategori:Lair 1934]]
[[Kategori:Wong urip]]
[[Kategori:Bugis]]
[[Kategori:Indonésianis]]
[[Kategori:Ahli antropologi Prancis]]</text>
      <sha1>tj422sx9pbytiznxzod7u1pcj72etk7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Monster Spagèti Mabur</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133090</id>
    <revision>
      <id>1758909</id>
      <parentid>1746188</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T14:03:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>319</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing FSM_Logo.svg with [[File:Flying_Spaghetti_Monster_icon_(black).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: this is not the logo of Film Score Monthly).</comment>
      <origin>1758909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8220" sha1="cpey2p1dilevezbv0kg70gv286otgoy" xml:space="preserve">[[Gambar:Touched by His Noodly Appendage HD.jpg|right|thumb|400px|''Didemok déning Hyang Èmbèl-Èmbèl'', gambar parodhi saka lukisaning [[Michelangelo]] ''[[Ciptaning Adam]]'', minangka gambar ikonik saka Monstèr Spagèti Mabur&lt;ref name=&quot;Touched&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.androidarts.com/fsm/index.htm |title = Touched by His Noodly Appendage |author = Jansson, Arne Niklas | work = Android Arts | accessdate = 2012-11-25 }}&lt;/ref&gt; karyané Arne Niklas Jansson.&lt;ref name=&quot;JanssonProfile&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.androidarts.com/ProfileFAQ.htm |title = Profile of Arne Niklas Jansson | work = Android Arts | accessdate = 2012-11-25 }}&lt;/ref&gt;]]
[[Gambar:Flying Spaghetti Monster icon (black).svg|al=Drawing of the Flying Spaghetti Monster; crudely drawn with thick lines. Image shows a plain oval for the body, six noodles for the arms and two eye stalks.|jmpl|Lambang &quot;iwak&quot; FSM, simboling Gréja Monster Spagèti Mabur, dicipta déning para maca sana jaringan Boing Boing.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.boingboing.net/2005/08/22/diy_flying_spaghetti.html|title=DIY Flying Spaghetti Monster bumper sticker|publisher=|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/20051126022611/http://www.boingboing.net:80/2005/08/22/diy_flying_spaghetti.html|archivedate=November 26, 2005}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.boingboing.net/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050822233322/http://www.boingboing.net/|archivedate=2005-08-22|title=Flying Spaghetti Monster bumper sticker, Version 1.1|publisher=}}&lt;/ref&gt; Simbul iki parodi saka simbul Iktus ing agama Kristen.]]
'''Monster Spagèti Mabur''' (cara Inggris: '''''Flying Spaghetti Monster''''', dicekak '''FSM''') iku bathara ing '''Gréja Monster Spagèti Mabur''' utawa '''Pastafarianisme''' (tembung koper saka tembung [[pasta]] lan Rastafari) minangka obahan sosial sing ngangkat cara pandeleng agama sing lalaluya lan mbantah wulangan rancangan dyaksa sarta kréasionisme ing pamulangan-pamulangan nagara. Miturut para nggiluté, Pastafarianisme iku &quot;agama sing tenan lan resmi, kaya agama liyané.&quot;&lt;ref name=&quot;About&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.venganza.org/?page_id=2|title=About|last=Henderson|first=Bobby|work=The Church of the Flying Spaghetti Monster|accessdate=2012-08-10|archive-date=2021-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210211045609/https://www.spaghettimonster.org/about/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Pastafarianisme iku agama sing resmi diakoni ing nagara Walanda&lt;ref name=&quot;metro.co.uk&quot;&gt;[http://metro.co.uk/2016/01/28/the-netherlands-has-recognised-the-church-of-the-flying-spaghetti-monster-as-a-religion-5649017/]&lt;/ref&gt; lan Selandhia Anyar. Ing kana, para nggilut Pastafarianisme éntuk kawenangan mbara gawé wikrama. Acara wikrama kapisan sing diakoni resmi digelar ing wulan April 2016.&lt;ref name=&quot;NZcelebrant&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&amp;objectid=11595894|title=First Pastafarian celebrant can help couples get noodley knotted|first=Nicholas|last=Jones|authorlink=|website=[[New Zealand Herald]]|date=February 26, 2016|accessdate=2016-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NZPirateWedding&quot;&gt;[http://www.bbc.com/news/blogs-news-from-elsewhere-35112484 New Zealand: Pastafarian marriage ceremonies approved]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-36062126|title=New Zealand stages first Pastafarian wedding on pirate boat|publisher=BBC|date=2016-04-16|accessdate=2016-04-16}}&lt;/ref&gt; Ing Amérika, ing wulan sing padha, pangadilan fédheral ngetokaké aturan yèn &quot;Gréja Monster Spagèti Mabur&quot; iku dudu agama sing tenan.&lt;ref&gt;[https://www.rt.com/usa/339519-judge-flying-spaghetti-god/]&lt;/ref&gt;

Monster Spagèti Mabur kapisan katélakaké ing surat tinarbuka sing ditulis Bobby Henderson ing taun 2005 nedya mrotès putusaning Paheman Wiyata Praja Kansas sing ngidinaké wulangan rancangan dyaksa kanggo nggantèni wulangan bab évolusi ing kelas-kelas kawruh alam ing pamulangan-pamulangan nagara.&lt;ref name=&quot;Telegraph&quot;&gt;{{Cite news|title=In the beginning there was the Flying Spaghetti Monster|date=September 11, 2005|work=[[The Daily Telegraph]]|accessdate=2009-12-19|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/northamerica/usa/1498162/In-the-beginning-there-was-the-Flying-Spaghetti-Monster.html|location=London}}&lt;/ref&gt; Sawisé Henderson mbabar suraté ing sana jaringané, Monster Spagèti Mabur nuli dadi fénoména Internèt lan simbul bantahan tumrap wulangan rancangan dyaksa ing pamulangan-pamulangan nagara.&lt;ref name=&quot;nytimes&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2005/08/29/arts/design/29mons.html?ex=1178251200|title=But Is There Intelligent Spaghetti Out There?|accessdate=2007-02-05|work=[[The New York Times]] Arts article|first=Sarah|last=Boxer|date=2005-08-29}}&lt;/ref&gt;

Awit kondhangé, Monster Spagèti Mabur asring diarani vèrsi kontèmporèr saka téko Russel, pratélan manawa sangganing bebuktèn filosofis satemené kadunung ing péhak-péhak sing nggawé pratélan sing ora kena disesalah (rumangsa paling bener), dudu ing péhak-péhak sing nentang pratélan iku. Pastafarianisme nampa pangalem saka paguyuban ngèlmiah lan panyacad saka para nyengkuyung rancangan dyaksa. Para nggilut Pastafari kaloka padha bengkrèhan karo para nggilut kréasionisme. Ing Polk County, Florida, para nggilut kréasionisme iki ngajaki paheman pamulangan lokal murih ora ngakoni aturan anyar bab wulangan évolusi.&lt;ref name=&quot;Polk&quot;&gt;{{cite web|url=http://www2.tbo.com/content/2007/dec/22/na-polk-needled-noodled-in-evolution-flap/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100822170123/http://www2.tbo.com/content/2007/dec/22/na-polk-needled-noodled-in-evolution-flap/|archivedate=2010-08-22|title=Polk Needled, Noodled In Evolution Flap|accessdate=2007-12-23|author=Billy Townsend|date=2007-12-22|work=|publisher=The Tampa Tribune}}&lt;/ref&gt;

Ajaran Pastafari (minangka satir tumrap kréasionisme) kapratélakaké ing sana jaringané Handerson ''Church of the Flying Spaghetti Monster'', ing kono dhèwèké ngaku &quot;nabi&quot;, lan ing ''The Gospel of the Flying Spaghetti Monster'', anggitané Henderson ing taun 2006. Piandel pokok ajarané ya iku manawa Monster Spagèti Mabur sing gaib mono sing nyipta jagad iki. Para bajag iku dianggep para nggilut Pastafari asli.&lt;ref name=&quot;alarabiya&quot;&gt;{{Cite web|url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/07/13/157427.html|title=Austrian Pastafarian dons colander as religious headgear for drivers license|first=|last=|work=english.alarabiya.net|year=2011|access-date=22 Juli 2011}}&lt;/ref&gt; Henderson ngandharaké yèn sudaning para bajag wis taunan iki kasabab [[pamanasan global]].&lt;ref name=&quot;openletter&quot;&gt;{{Cite web|author=Henderson, Bobby|year=2005|title=Open Letter To Kansas School Board|url=http://www.venganza.org/about/open-letter/|publisher=Venganza.org|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070407182624/http://www.venganza.org/about/open-letter/|archivedate=2007-04-07}}&lt;/ref&gt; Paguyuban FSM nglumpuk ing sana jaringané Handerson saperlu andum kawruh bab Monster Spagèti Mabur lan nggawé karya sing nggambaraké Monster Spagèti Mabur, sarta ngrebug &quot;weweruhan&quot; Monster Spagèti Mabur.&lt;ref name=&quot;About&quot;/&gt;

== Pratélan tetembungan ==
Ana ing ngisor iki tembung-tembung Jawa sing dianggo ing artikel iki, dikanthèni jarwané ing basa Inggris.
{{columns-list|2|
# andum kawruh - ''to share ideas''
# bajag - ''pirates''
# bantahan - ''opposition''
# bathara - ''deity''
# bengkrèhan - ''to engage in dispute''
# kawruh alam - ''science''
# lalaluya - ''light-hearted''
# mbara gawé - ''to hold a feast''
# obahan sosial - ''social movement''
# paguyuban ngèlmiah - ''scientific community''
# paheman wiyata - ''board of education''
# pamulangan nagara - ''public school''
# pandeleng - ''view''
# pangalem - ''praise''
# panyacad - ''criticism''
# para nggilut - ''adherents''
# para nyengkuyung - ''supporters''
# piandel pokok - ''central belief''
# rancangan dyaksa - ''intelligent design''
# sana jaringan - ''website''
# sangganing bebuktèn - ''burden of proof''
# surat tinarbuka - ''open letter''
# tembung koper - ''portmanteau word''
# weweruhan - ''sighting''
# wikrama - ''wedding ceremony''
# wulangan - ''teaching''
}}

== Cathetan sikil ==
{{Reflist|30em}}

[[Kategori:Internet meme]]</text>
      <sha1>cpey2p1dilevezbv0kg70gv286otgoy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wong Melayu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164824</id>
    <revision>
      <id>1758910</id>
      <parentid>1758906</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T14:12:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55037-88</username>
        <id>75055</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1758910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51839" sha1="imefuhgpxksq5ihnhy1qou1l56q05qk" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
| group = &lt;br/&gt;Wong Melayu&lt;br/&gt;''Orang Melayu''&lt;br/&gt;أورڠ ملايو
| image = [[Gambar:Siti Nurhaliza - KLIFF 08.jpg|57px|Siti Nurhaliza]] [[Gambar:Mahathir 2007.jpg|57px|Mahathir Mohammad]] [[Gambar:Muszaphar shukor.jpg|57px|Sheikh Muszaphar Shukor]]&lt;br/&gt;[[Gambar:Amir Hamzah portrait edit.jpg|51px|Amir Hamzah]] [[Gambar:Raja Ali Haji.jpg|57px|Raja Ali Haji]] [[Gambar:Hamzah Haz.jpg|57px|Hamzah Haz]]&lt;br/&gt;[[Gambar:Siti Nordiana interviewed by MeleTOP.jpg|70px|Siti Nordiana]]
| caption = Sakarepe: [[Siti Nurhaliza]] • [[Mahathir Mohammad]] • [[Sheikh Muszaphar Shukor]]&lt;br/&gt;
Kaloro: [[Amir Hamzah]] • [[Raja Ali Haji]] • [[Hamzah Haz]]&lt;br/&gt;
Katelu: [[Siti Nordiana]]
| poptime = {{circa}} '''40.000.000 jiwane''' &lt;!-- sum of numbers from each region below --&gt;
| region1 = &lt;span style=&quot;font-size:105%;&quot;&gt;'''Pedunung mayoritas'''&lt;/span&gt;
| region6 = '''{{flagicon|Malaysia}} [[Malaysia]]'''
| pop6 = 20.749.378 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref6 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|Economic Planning Unit (Malaysia)|2010}}&lt;/ref&gt;}}
| region7 = '''{{flagicon|Brunei}} [[Brunéi Darussalam]]'''
| pop7 = 501.902 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref7 = {{lower|&lt;ref name=&quot;CIA (B)&gt;&quot;{{harvnb|CIA World Factbook|t=Brunei|2012}}&lt;/ref&gt;}}
| region8 = &lt;span style=&quot;font-size:105%;&quot;&gt;'''Pedunung minoritas'''&lt;/span&gt;
| pop8 = 
| ref8 = 
| region9 = '''{{flagicon|Indonesia}} [[Indonésia]]'''
| pop9 = 8.789.585 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref9 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|Badan Pusat Statistika Indonesia|2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Figure obtained based on the percentage of Malays in 2000 census and the total Indonesian population in 2010 census&lt;/ref&gt;}}
| region10 = '''{{flagicon|Thailand}} [[Thailand]]'''
| pop10 = 5.354.475 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref10 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|CIA World Factbook|t=Thailand|2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|World Directory of Minorities and Indigenous Peoples|2005}}&lt;/ref&gt;}}
| region11 = '''{{flagicon|Singapura}} [[Singapura]]'''
| pop11 = 1.003.449 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref11 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|CIA World Factbook|t=Singapore|2012}}&lt;/ref&gt;}}
| region12 = '''{{flagicon|Philippines}} [[Pilipina]]'''
| pop12 = 2.000.000
| ref12 = 
| region13         = '''{{flagicon|Liga Arab}} [[Nagara-nagara Arab]]'''
| pop13            = ~50.000
| ref13            = &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.utusan.com.my/rencana/agama/jejak-melayu-di-bumi-anbiya-1.437075|title=Jejak Melayu di bumi anbiya|work=Utusan Online |access-date=2 Juli 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915002357/http://www.utusan.com.my/rencana/agama/jejak-melayu-di-bumi-anbiya-1.437075|archive-date=15 Sèptèmber 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ww1.kosmo.com.my/kosmo/content.asp?y=2017&amp;dt=0126&amp;pub=Kosmo&amp;sec=Rencana_Utama&amp;pg=ru_02.htm|title=Jabal Ajyad perkampungan komuniti Melayu di Mekah|work=Kosmo Online |access-date=2 Juli 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915001838/http://ww1.kosmo.com.my/kosmo/content.asp?y=2017&amp;dt=0126&amp;pub=Kosmo&amp;sec=Rencana_Utama&amp;pg=ru_02.htm|archive-date=15 Sèptèmber 2018}}&lt;/ref&gt;
| languages = [[Basa Malayu]], [[Basa Indhonésia]], [[Basa Thai]], [[Basa Arab]], [[Basa Inggris]], lan [[Basa Tamil]]
| religions = [[Islam]]
| related = [[Wong Acèh|Acèh]], [[Wong Banjar|Banjar]], [[Wong Minangkêbo|Minang]], [[Wong Kerinci|Kerinci]], [[Wong Tidung|Tidung]], [[Wong Laut|Laut]], [[Wong Betawi|Betawi]]
}}

[[Gambar:Malay couple.jpg|thumb|300px|Pasangan Melayu nganggo sandhangan tradhisional sawisé upacara ''akad nikah''. Penganten kakung nganggo ''baju melayu'' nganggo ''songkok'' lan ''[[songkèt]]'', dene penganten putri nganggo ''baju kurung'' nganggo ''tudong''.]]
[[Gambar:COLLECTIE TROPENMUSEUM Kleurenlitho getiteld Jong gehuwde Maleische vrouw TMnr 5795-34.jpg|thumb|300px|Wadon Melayu ing Kutai diidentifikasi kanthi bentuk bun sing khas (litografi dening C. F. Kelley adhedhasar gambar dening Carl Book, [[1887]])]]
'''Wong Melayu''' ({{lang-ms|'''Orang Melayu'''}}; [[Aksara Jawi|Jawi]]: {{Script/Arabic|أورڠ ملايو}}) minangka klompok suku bangsa [[Austronésia]] utamané ing Semenanjung Malaya, ing saindenging [[Sumatra]], kidul [[Thailand]], pesisir kidul [[Burma]], pulo [[Singapura]], [[Borneo]] pesisir kalebu [[Brunei]], [[Kalimantan Kulon]], [[Kalimantan Wétan]] lan [[Sarawak]] lan [[Sabah]] pesisir, [[Pilipina]] sisih kulon lan sisih kidul, lan pulo-pulo cilik sing ana ing antarané lokasi kasebut — sacara koléktif dikenal minangka &quot;Dunia Melayu&quot;. Lokasi iki saiki dadi bagéan saka negara-negara modern [[Malaysia]], [[Indhonésia]], [[Singapura]], [[Brunei]], [[Burma]], [[Thailand]], lan [[Filipina]].

Malah, akéh komunitas [[Minangkabau]], [[Mandailing]], lan [[Dayak]] sing pindhah menyang pesisir wétan [[Sumatra]] lan pesisir kulon [[Kalimantan]], ngaku wong Melayu. Saliyané ing Nusantara, wong Melayu uga ang ing [[Sri Lanka]], [[Kapuloan Cocos (Keeling)]] ''(Cocos Malays)'', lan [[Afrika Kidul]] ''(Cape Malays)''.

Ana maneka warna basa, budaya, seni, lan sosial sing cukup akeh ing antarane akeh subkelompok Melayu, utamane amarga atusan taun imigrasi lan asimilasi macem-macem etnis lan suku regional ing Asia Tenggara Maritim. Sacara historis, populasi Melayu utamane keturunan saka suku [[kulawarga basa Austronésia|Austronésia]] lan [[kulawarga basa Austroasiatika|Austroasia]] sing nganggo [[basa Malayu]] sadurunge sing ngedegake sawetara negara lan kerajaan dagang maritim kuna, utamane [[Brunéi Darussalam|Brunéi]], [[Kedah]], Langkasuka, Gangga Negara, Chi Tu, Nakhon Si Thammarat, Pahang, [[Kerajaan Melayu|Melayu]], lan [[Praja Sriwijaya|Sriwijaya]].{{sfn|Milner|2010|pp=24, 33}}{{sfn|Barnard|2004|pp=7 &amp; 60}}

Tekane Kesultanan Malaka ing abad kaping 15 micu revolusi gedhe ing sejarah Melayu, sing penting banget dumunung ing warisan politik lan budaya sing jembar. Tandha-tandha definitif umum saka kemelayuan — agama Islam, basa lan tradhisi Melayu — dianggep wis diproklamasikake ing jaman iki, sing ndadékaké etnogenesis wong Melayu minangka klompok etnoreligius utama ing wilayah kasebut. Ing sastra, arsitektur, tradhisi kuliner, sandhangan tradisional, seni pertunjukan, seni bela diri, lan tradhisi kraton, Malaka netepake standar sing ditiru dening kesultanan Melayu sabanjure. Jaman keemasan kesultanan Melayu ing Semenanjung Malaya, Sumatra Wétan, lan Pesisir Kalimantan nyumurupi akèh pedunungé, mliginé saka manéka warna komunitas suku kaya ta [[Wong Batak|Batak]], [[Dayak]], Wong Asli, lan [[Wong Laut]], sing tundhuk marang Islamisasi lan Invasi Melayu. Sajrone sejarah, istilah &quot;Melayu&quot; wis ditambahi menyang klompok etnis liyane ing &quot;[[Donya Melayu]]&quot;; panggunaan iki saiki umume diwatesi ing Malaysia lan Singapura, ing ngendi keturunan liyane saka klompok etnis iki diarani Anak Dagang (&quot;pedagang&quot;) lan umume asale saka [[Indhonésia]] kayata [[wong Acèh]], [[Wong Banjar|Banjar]], [[Wong Bugis|Bugis]], [[Wong Mandailing|Mandailing]], [[Wong Minangkêbo|Minangkêbo]] lan [[Wong Jawa|Jawa]].

== Etimologi ==
[[Barkas:Candi Muaro Jambi dengan langit biru.jpg|thumb|[[Kompleks Candhi Muaro Jambi]] ing [[Jambi]], sacara historis ana hubungane karo [[Kerajaan Melayu]] pra-Islam. Wong Melayu-Sriwijaya dikenal mbangun sistem bangunan sing rumit ing ibukutha, kutha-kutha gedhe, lan pusat kutha sing penting.]]
[[Barkas:Bukit Seguntang Tombs.jpg|thumb|Bukit Seguntang ing [[Kutha Palémbang|Palémbang]]. Miturut ''[[Sejarah Melayu]]'', bukit iki nyathet munculé Sang Sapurba, leluhur legendaris kanggo macem-macem kulawarga kerajaan Melayu ing [[Sumatra]], [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]], lan [[Kalimantan]].]]
Literatur epik ''[[Sulalatus Salatin|Sajarah Melayu]]'' nggandhengake asal-usul etimologis &quot;Melayu&quot; karo kali cilik sing jenenge Sungai Melayu ('kali Melayu') ing [[Sumatra]], [[Indhonésia]]. Epik kasebut salah nyebutake yen kali kasebut mili menyang [[Kali Musi]] ing [[Kutha Palémbang|Palémbang]], dene sejatine mili menyang Kali Batang Hari ing [[Jambi]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Reid |first=Anthony |date=Oktober 2001 |title=Understanding Melayu (Malay) as a Source of Diverse Modern Identities |journal=Journal of Southeast Asian Studies |volume=32 |issue=3 |pages=295–313|doi=10.1017/S0022463401000157 |pmid=19192500 }}&lt;/ref&gt;{{rp|298}} Istilah iki dianggep asale saka tembung Melayu ''melaju'', gabungan saka awalan verbal 'me' lan tembung oyot 'laju', sing tegese &quot;nyepetake&quot;, digunakake kanggo njlentrehake arus kali sing deres lan cepet.{{sfn|Melebek|Moain|2006|pp=9–10}}

=== Minangka jeneng panggonan (toponim) ===
Sadurungé abad kaping 15, istilah &quot;Melayu&quot; lan varian sing mèmper katon ditrapaké minangka toponim lawas kanggo wilayah [[Selat Malaka]] sacara umum.{{sfn|Barnard|2004|p=3}}
* '''''Malaya Dwipa''''', &quot;Malaya Dvipa&quot;, diterangake ing bab 48, Vayu Purana minangka salah sawijining provinsi ing segara wétan sing kebak emas lan perak. Sawetara sarjana nyamakake istilah iki karo [[Sumatra]],{{sfn|Deka|2007|p=57}} nanging sawetara sarjana India percaya yen istilah kasebut kudune nuduhake Semenanjung Melayu sing pagunungan, dene Sumatra luwih tepat digandhengake karo Suvarnadvipa.{{sfn|Pande|2006|p=266}}{{sfn|Gopal|2000|p=139}}{{sfn|Ahir|1995|p=612}}{{sfn|Mukerjee|1984|p=212}}{{sfn|Sarkar|1970|p=8}}
* '''''Maleu-kolon''''' – lokasi ing Semenanjung Emas, saka karya [[Claudius Ptolemaeus|Ptolemy]], Geographia.{{sfn|Gerini|1974|p=101}}
* '''''Mo-lo-yu''''' – kasebut déning Yijing, sawijining biksu Buddha Tionghoa saka [[Wangsa Tang|Dinasti Tang]] sing ngunjungi Asia Tenggara ing taun 688–695. Miturut Yijing, karajan ''Mo-Lo-Yu'' dumunung ing jarak 15 dina lelayaran saka Bogha (Palembang), ibukutha Sribhoga ([[Praja Sriwijaya|Sriwijaya]]). Butuh layar 15 dina kanggo tekan Ka-Cha ([[Kedah]]) saka Mo-lo-yu; mula, bisa diarani yen Mo-Lo-Yu bakal dumunung ing tengah-tengah antarane rong panggonan kasebut.{{sfn|I Ching|2005|p=xl–xli}} Ana téori populer sing nggandhèngaké ''Mo-Lo-Yu'' karo [[Kompleks Candhi Muaro Jambi|Jambi]] ing Sumatra,{{sfn|Melayu Online|2005}} nanging lokasi geografis Jambi kontradiksi karo katrangané Yi Jing babagan &quot;layar setengah dalan antara ''Ka-Cha'' (Kedah) lan ''Bogha'' (Palembang)&quot;. Ing jaman [[Wangsa Yuan|Dinasti Yuan]] (1271–1368) lan [[Wangsa Ming|Dinasti Ming]] (1368–1644), tembung ''Ma-La-Yu'' kerep disebut ing teks-teks sejarah Tiongkok – kanthi owah-owahan ejaan amarga rentang wektu antarane dinasti – kanggo nyebutake sawijining bangsa ing cedhak segara kidul. Antarane istilah-istilah sing digunakake yaiku &quot;Bôk-lá-yù&quot;, &quot;Mók-là-yū&quot; (木剌由), Má-lì-yù-er (麻里予兒), Oō-laì-yu (巫来由) — dilacak saka sumber tinulis saka bhikkhu [[Xuanzang]]) lan Wú-laī-yû (無来由).
* '''''Malaiyur''''' – kasebut ing prasasti Tanjore. Iki digambarake minangka kerajaan sing nduweni &quot;gunung sing kuwat minangka benteng&quot; sing tiba menyang penjajah Chola nalika kampanye Rajendra Chola I ing abad kaping 11. Bisa uga ana ing Sumatra, antarane Pannai lan Sriwijaya ([[Kutha Palémbang|Palémbang]]),&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Nagapattinam to suvarnadwipa: Reflections on the chola naval expeditions to Southeast Asia |publisher=Institute of Southeast Asian Studies |year=2009 |editor-last1=Kulke |editor-first1=Hermann |location=Singapore |editor-last2=Kesavapany |editor-first2=K. |editor-last3=Sakhuja |editor-first3=Vijay}}&lt;/ref&gt;{{rp|77–78, 170}} bisa uga ana ing situs arkeologi [[Kabupatèn Muaro Jambi|Muaro Jambi]].&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite book|last=Miksic|first=John M.|year=2013|title=Singapore and the Silk Road of the Sea, 1300–1800|publisher=NUS Press|isbn=978-9971-69-558-3|author1-link=John N. Miksic}}&lt;/ref&gt;{{rp|405}}
* '''''Malai''''' – sing kasebut déning ahli géografi Arab abad kaping 12 [[Al-Idrisi|Muhammad al-Idrisi]] ing Tabula Rogeriana, pulo iki njlèntrèhaké semenanjung Malaya minangka pulo sing dawa lan nyebut Malai, wewatesan karo Qmer (Khmer) lan dunungé 12 dina layar saka Sanf (Champa).&lt;ref&gt;[https://www.sg/sgbicentennial/the-bicentennial-experience/map/al-idrisis-a-guide-to-pleasant-journeys-into-faraway-lands/ al-Idrisi's A guide to Pleasant Journeys into Faraway Lands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250508045322/https://www.sg/sgbicentennial/the-bicentennial-experience/map/al-idrisis-a-guide-to-pleasant-journeys-into-faraway-lands/ |date=2025-05-08 }}. Singapore Bicentennial Office. November 2019.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gerini, G. E., &amp; Royal Geographical Society (Great Britain). (1909). [https://books.google.com.my/books?id=FKYcAAAAMAAJ&amp;vq=malai&amp;pg=PA535#v=onepage&amp;q=malai&amp;f=false Researches on Ptolemy's Geography of Eastern Asia (further India and Indo-Malay Archipelago) (Asiatic Society monographs)]. Royal Asiatic society, Royal geographical society. p. 535.&lt;/ref&gt;
* '''''Bhūmi Mālayu''''' – (secara harfiah &quot;Tanah Malayu&quot;), transkripsi saka [[Prasasti Padang Roco]] taun 1286 M dening Slamet Muljana.{{sfn|Muljana|1981|p=223}} Istilah iki ana gandheng cenenge karo kerajaan Dharmasraya.
* '''''Ma-li-yu-er''''' – kasebut ing babad [[Wangsa Yuan]], nuduhake sawijining bangsa ing Semenanjung Melayu sing ngadhepi ekspansi Kerajaan Sukhothai menyang kidul, nalika jaman pamrentahan Ram Khamhaeng.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chronicle of Mongol Yuan |website=guoxue.com |language=zh |url=http://www.guoxue.com/shibu/24shi/yuanshi/yuas_210.htm |access-date=5 Fèbruari 2026 |archive-date=27 Agustus 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827214255/http://www.guoxue.com/shibu/24shi/yuanshi/yuas_210.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Kronik kasebut nyatakake: &quot;''..Ana rasa sengit antarane Siam lan Ma-li-yu-er nganti loro-lorone padha mateni siji lan sijine ...''&quot;. Kanggo nanggepi tumindake Sukhothai, utusan Tiongkok menyang kraton Ram Khamhaeng ing taun 1295 nggawa dekrit kekaisaran: &quot;Tetepna janjimu lan aja nindakake piala marang Ma-li-yu-er&quot;.{{sfn|Hall|1981|p=190}}
* '''''Malauir''''' – kasebut ing cathetan [[Marco Polo]] minangka kerajaan sing dumunung ing Semenanjung Melayu,{{sfn|Cordier|2009|p=105}}{{sfn|Wright|2004|pp=364–365}} bisa uga padha karo sing kasebut ing kronik Yuan.
* '''''Malayapura''''' – (sacara harfiah &quot;kutha Malaya&quot; utawa &quot;bètèng Malaya&quot;), sing ditulis ing [[prasasti Amoghapasa]] sing ditulis taun 1347 Masehi. Istilah iki digunakake dening [[Adityawarman]] kanggo nyebut Dharmasraya.

Saran liyané kalebu tembung [[basa Jawa|Jawa]] ''mlayu'' (minangka kriya: mlayu, partisip: buronan), utawa istilah Melayu ''melaju'' (nyepetake kanthi ajeg), sing nuduhake mobilitas dhuwur lan sifat migrasi wong-wongé. De Barros (1552) nyebutake yen [[Paraméswara|Iskandar Shah]] menehi jeneng ''Malaios'' (wong Melayu) kaya ngono amarga bapakne diusir saka negarane. Albuquerque nerangake yen [[Paraméswara|Parameswara]] mlayu (''malayo'') saka kerajaan Palembang menyang Malaka.{{sfn|Crawfurd|1856|p=[https://archive.org/details/adescriptivedic00crawgoog/page/n254/mode/2up 244]}}

=== Minangka jeneng ètnis (etnonim) ===
{{multiple image
| align = right
| total_width = 420
| image1 = Malays from the Malacca Sultanate Codice Casanatense.jpg
| alt1 = Wong Melayu ing Malaka
| caption1 = Cat banyu Portugis wong Malaya ing Malaka, kira-kira taun 1540, ditampilake ing Códice Casanatense
| image2 = A Malay couple RBSeite93.jpg
| alt2 = Pasangan Melayu
| caption2 = Ilustrasi pasangan Melayu, saka ''Reise nach Batavia'', antarane taun 1669 lan 1682
| image3 = JogetUNISEL.jpg
| alt3 = Tari Joget
| caption3 = Tari Joget saka Kesultanan Malaka; akeh aspek budaya Melayu sing asale saka kraton Malaka
}}

Tembung &quot;Melayu&quot; minangka etnonim, kanggo ngrujuk marang kluster etnologis sing béda banget, dianggep wis dadi populer sajrone integrasi Kesultanan Malaka minangka kakuwatan regional ing abad kaping 15. Iki digunakake kanggo nglaporake babagan keberpihakan sosial wong Malaka tinimbang wong manca ing wilayah sing padha, utamane [[wong Jawa]] lan [[Thai]].{{sfn|Barnard|2004|p=4}} Iki dibuktèkaké saka dhaptar tembung Melayu awal abad kaping 16 déning Antonio Pigafetta sing gabung karo pelayaran Magellan, sing ngrujuk babagan kepriyé frasa ''chiara Malaiu'' ('cara Melayu') digunakaké ing maritim [[Asia Kidul-wétan]], kanggo nyebut ''al parlare de Malaea'' ([[basa Italia]] kanggo &quot;ngomong babagan Malaka&quot;).{{sfn|Milner|2010|pp=22}}

Sastra Melayu klasik nggambarake wong Melayu kanthi makna sing luwih sempit tinimbang interpretasi modern. ''Hikayat Hang Tuah'' (kira-kira taun 1700, manuskrip kira-kira taun 1849) mung nyebutake wong Melayu minangka subjek Kesultanan Malaka; [[Brunéi Darussalam|Brunéi]], nalika semana, ora dianggep minangka wong Melayu. ''Hikayat Patani'' (manuskrip: 1876) contoné, ora nyebut Patani lan Brunéi minangka [[basa Malayu]], istilah kuwi mung digunakaké kanggo [[Johor]]. Kedah boten kalebet basa Melayu ing babad Kedah/Hikayat Merong Mahawangsa (kira-kira 1821). ''Hikayat Aceh'' (kira-kira taun 1625, manuskrip kira-kira taun 1675) nggandhengake etnis Melayu karo Johor, nanging mesthi ora karo Aceh utawa Deli.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Milner |first=Anthony |url=https://books.google.com/books?id=sACaolB0FpkC&amp;q=liberally |title=The Malays |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2011 |isbn=978-1-4443-9166-4 |pages=91–92 |access-date=5 Fèbruari 2026|archive-date=31 Maret 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331160702/https://books.google.com/books?id=sACaolB0FpkC&amp;q=liberally |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;For the dating of the manuscripts, see [https://mcp.anu.edu.au/Q/texts.html Malay Concordance Project]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220809133732/https://mcp.anu.edu.au/Q/texts.html|date=9 Agustus 2022}}.&lt;/ref&gt;

== Asal-usul ==
[[Barkas:Baju Melayu.jpg|thumb|Sekelompok wong lanang saka [[Brunéi Darussalam]] nganggo sandhangan jinis ''Cekak Musang'', dienggo bareng karo [[songkèt]] (kiwa paling adoh) lan ''[[sarung|kain sarung]]''.]]

=== Modhél Proto-Melayu ===
Uga dikenal minangka ''Melayu asli'' (wong Melayu asli) utawa ''Melayu purba'' (wong Melayu kuna), wong Proto-Melayu asale saka Austronésia lan dipercaya wis migrasi menyang Kapuloan Melayu sajrone serangkaian migrasi dawa antarane 2500 lan 1500 SM.{{sfn|Ryan|1976|pp=4–5}} Proto-Melayu sing misuwur saiki yaiku Moken, Jakun, Orang Kuala, Temuan lan Orang Kanaq.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Orang Asli Population Statistics |publisher=Center for Orang Asli Concerns |url= http://www.coac.org.my/codenavia/portals/coacv2/code/main/main_art.php?parentID=11374494101180&amp;artID=11432750280711 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110722233738/http://www.coac.org.my/codenavia/portals/coacv2/code/main/main_art.php?parentID=11374494101180&amp;artID=11432750280711 |archive-date=22 Juli 2011}}&lt;/ref&gt; ''The Encyclopedia of Malaysia: Early History'' ({{lang|id|Ensiklopedia Malaysia: Sejarah Awal}}), wis nudingake total telung teori babagan asal-usul wong Melayu:
* Teori Yunnan (diterbitake ing taun 1889) – Teori Proto-Melayu sing asale saka Yunnan kira-kira 4.000 nganti 6.000 taun kepungkur. Téori iki didhukung déning R.H Geldern lan timé sing nduwé téori yèn migrasi wong-wong mau kedadeyan saka Kali Mekong menyang [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]]. Bukti liyané sing ndhukung téori iki kalebu piranti watu sing ditemokaké ing Kepulauan Melayu sing analog karo piranti Asia Tengah, sing nuduhaké kamiripan adat istiadat Melayu lan Assam.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Parthipan |first1=Shalini |last2=Mirianti Ishar |first2=Seri |date=2022 |title=Perspective on Ancestral Lineages and Genetic Markers of Malay Population in Peninsular Malaysia |url=http://journalarticle.ukm.my/19571/1/49021-177065-2-PB.pdf |journal=Journal Sains Kesihatan Malaysia |volume=20 |issue=1 |page=86 |via=Journalarticle.ukm.my |access-date=24 Maret 2026 |archive-date=16 Oktober 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016080144/http://journalarticle.ukm.my/19571/1/49021-177065-2-PB.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* Teori New Guinea/Pelaut (diterbitake ing taun 1965) – Migrasi pelaut kanthi katrampilan oseanografi sing kuwat sing lelungan saka pulo siji menyang pulo liyane antarane [[Niu Sélan]] lan [[Madhagaskar]]. Teori kasebut ngaku yen morfologi wong Melayu nalika semana padha karo Negroid.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* Teori [[Républik Cina|Taiwan]] (diterbitake ing taun 1997) – Migrasi sekelompok wong saka Tiongkok Kidul kedadeyan 6.000 taun kepungkur, sawetara pindhah menyang [[Taiwan]] ([[wong pribumi Taiwan|pribumi Taiwan]] saiki minangka keturunane), banjur menyang [[Filipina]] lan mengko menyang [[Kalimantan]] (kurang luwih 4.500 taun kepungkur) ([[Dayak]] saiki lan kelompok liyane). Wong-wong kuna iki uga pisah, ana sing menyang [[Sulawesi]] lan ana sing menyang [[Jawa]], lan [[Sumatra]], sing saiki kabeh nganggo basa-basa sing kalebu kulawarga Basa Austronesia. Migrasi pungkasan kedadeyan ing Semenanjung Malaya kira-kira 3.000 taun kepungkur. Sawijining sub-kelompok saka Kalimantan pindhah menyang Champa ing jaman saiki sing diarani Vietnam Tengah lan Kidul kira-kira 4.500 taun kepungkur. Ana uga jejak migrasi Dong Son lan Hoabinhian saka [[Viètnam]] lan [[Kamboja]]. Kabeh klompok iki nduweni DNA lan asal-usul linguistik sing bisa ditelusuri saka pulo sing saiki diarani Taiwan, lan leluhure wong-wong kuna iki bisa ditelusuri saka Tiongkok kidul.{{sfn|Barnard|2004}}

==== Deutero-Melayu ====
[[Barkas:Women from Palembang in Ikat weave, Wanita di Indonesia p29 (Ministry of Information).jpg|thumb|Wanita saka [[Kutha Palémbang|Palémbang]] nganggo busana tradhisional, sing diarani Baju Kurung sing digawe saka [[Songkèt]]. Klambi iki umume digandhengake karo wanita keturunan Melayu.]]

Wong Deutero-Melayu iku wong [[jaman wesi|Jaman Wesi]] sing sebagian turunan saka wong Austronésia sabanjure sing dilengkapi teknik pertanian sing luwih maju lan kawruh anyar babagan logam.{{sfn|Murdock|1969|p=278}}{{sfn|Ooi|2004|p=[https://books.google.com/books?id=QKgraWbb7yoC&amp;pg=PA495 495]}}{{sfn|Anderbeck|2002}} Para pemukim Deutero-Melayu ora nomaden kaya para leluhure: nanging dheweke manggon lan ngadegake kampung-kampung sing dadi unit utama ing masyarakat. Kampung-kampung iki biasane dumunung ing pinggir kali utawa pesisir lan umume bisa nyukupi pangan lan kabutuhan liyane. Ing pungkasan abad kaping 1 SM, kampung-kampung iki wiwit nindakake perdagangan karo jagad njaba.{{sfn|Jamil Abu Bakar|2002|p=39}} Wong Deutero-Melayu dianggep minangka leluhur langsung saka wong Melayu saiki.{{sfn|TED|1999}}

==== Ekspansi saka modhél Sundaland ====
Téori sing luwih anyar nyatakaké yèn tinimbang dipanggoni déning ekspansi saka daratan, populasi Jaman És ing Semenanjung Malaya, Kapuloan Indhonésia sing cedhak, lan landas kontinèntal sing nalika iku katon (Sundaland) malah berkembang sacara lokal saka pemukim manungsa pisanan lan ngembang menyang daratan. Para pendukung téori iki percaya yèn ekspansi iki mènèhi panjelasan sing luwih irit babagan bukti linguistik, arkeologi, lan antropologis tinimbang modhèl sadurungé, mliginé model Taiwan.{{sfn|Oppenheimer|2006}} Téori iki uga nduwèni dhukungan saka bukti genetik anyar saka Human Genome Organisation sing nuduhaké yèn pedunung utama Asia kedadeyan ing siji migrasi liwat [[Asia Kidul-wétan]]; rute iki dianggep minangka wilayah Melayu modern lan keragaman ing wilayah kasebut berkembang utamane ing panggonan kasebut tanpa mbutuhake migrasi utama saka daratan. Ekspansi kasebut dhewe bisa uga disebabake dening kenaikan permukaan laut ing pungkasan Jaman Es.{{sfn|Abdulla et al.|2009}}{{sfn|Soares, et al.|2008}}

Stephen Oppenheimer, pendukung paham iki, luwih lanjut ngajokake teori yen ekspansi bangsa kedadeyan kanthi telung gelombang cepet amarga kenaikan permukaan laut ing pungkasan Jaman Es, lan diaspora iki nyebarake bangsa-bangsa kasebut lan budaya, mitos, lan teknologi sing ana gandhengane ora mung menyang daratan Asia Tenggara, nanging uga nganti India, Timur Tengah, lan Mediterania. Para pengulas nemokake usulan-usulane kanggo pemukiman lan panyebaran asli pantes ditliti luwih lanjut, nanging isih skeptis karo klaim difusionis dheweke.{{sfn|Razak|2012}}{{sfn|Terrell|1999}}{{sfn|Baer|1999}}

=== Bukti genetik ===
Wong Melayu iku sawijining klompok ètnis sing manggon ing Asia Kidul-wétan lan Semenanjung Malaya sing nganggo basa Austronésia. Miturut panliten ing taun 2015, wong Melayu saka Semenanjung Malaysia, [[Singapura]], [[Indhonésia]], lan [[Sri Lanka]] nduweni 4 komponen leluhur utama, kalebu Austronésia (17%–62%), Proto-Melayu (15%–31%), Asia Timur (4%–16%) lan Asia Selatan (3%–34%). Nanging komponen pribumi Austronésia lan Asia Tenggara luwih penting kanggo wong Melayu saka Semenanjung Malaysia, Singapura lan Indhonésia tinimbang Asia Wétan lan Asia Kidul. Kosok baline, wong Melayu saka Sri Lanka nduweni udakara 34% keturunan Asia Kidul ing susunan genetik, sing ndadekake dheweke relatif béda.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Deng |first1=Lian |last2=Hoh |first2=Boon-Peng |last3=Lu |first3=Dongsheng |last4=Saw |first4=Woei-Yuh |display-authors=3 |date=2015 |title=Dissecting the genetic structure and admixture of four geographical Malay populations |journal=Scientific Reports |volume=5 |doi=10.1038/srep14375 |pmid=26395220 |pmc=4585825 |bibcode=2015NatSR...514375D }}&lt;/ref&gt;

Panliten ing taun 2021 nyimpulake yen garis keturunan Basal-Asia Timur sing khas (kadhangkala diarani '''East- and Southeast Asian lineage''&lt;nowiki/&gt;' (ESEA)), sing minangka leluhure wong Asia Timur lan Tenggara modern, wong Polinesia, lan wong Siberia, asale saka Daratan Asia Tenggara ing ~50.000 SM, lan berkembang liwat pirang-pirang gelombang migrasi menyang kidul lan lor. Leluhur basal-Asia Wétan, uga leluhur sing ana gandhèngané karo [[kulawarga basa Austroasiatika|Austroasia]], nyebar menyang Asia Kidul-wétan Maritim sadurungé ekspansi Austronésia. Wong-wong sing nganggo basa Austronésia dhewe dikira wis tekan ing [[Taiwan]] lan [[Filipina]] sisih lor antarane 10.000 lan 7.000 SM saka pesisir kidul Tiongkok, lan nyebar saka kana menyang saindenging Asia Tenggara. Para penulis nyimpulake yen ekspansi Austronésia menyang Insular Asia Tenggara lan [[Polinésia]] metu saka Filipina tinimbang Taiwan, lan wong-wong sing nganggo basa Austronesia modern, kayata wong Melayu, umume duwe leluhur saka Basal-Asia Timur paling awal, migran Austroasia saka Asia Tenggara Daratan, lan pelaut sing nganggo basa Austronésia saka Filipina, tanpa akeh campuran saka klompok sadurunge.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Larena |first1=Maximilian |last2=Sanchez-Quinto |first2=Federico |last3=Sjödin |first3=Per |last4=McKenna |first4=James |last5=Ebeo |first5=Carlo |last6=Reyes |first6=Rebecca |last7=Casel |first7=Ophelia |last8=Huang |first8=Jin-Yuan |last9=Hagada |first9=Kim Pullupul |last10=Guilay |first10=Dennis |last11=Reyes |first11=Jennelyn |date=30 Maret 2021 |title=Multiple migrations to the Philippines during the last 50,000 years |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=118 |issue=13 |doi=10.1073/pnas.2026132118 |issn=0027-8424 |pmc=8020671 |pmid=33753512|bibcode=2021PNAS..11826132L |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Yang |first=Melinda A. |date=6 Januari 2022 |title=A genetic history of migration, diversification, and admixture in Asia |url=http://www.pivotscipub.com/hpgg/2/1/0001/html |journal=Human Population Genetics and Genomics |language=en |volume=2 |issue=1 |pages=1–32 |doi=10.47248/hpgg2202010001 |issn=2770-5005 |doi-access=free |access-date=25 Maret 2026 |archive-date=16 Mèi 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516110501/http://www.pivotscipub.com/hpgg/2/1/0001/html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==Budaya==
=== Agama ===
[[Barkas:Sultan Omar Ali Saifuddin Mosque 02.jpg|thumb|Masjid Sultan Omar Ali Saifuddien ing [[Brunéi Darussalam]] ing wayah wengi [[Ramadhan]]. Karajan sugih iki nganut Melayu Islam Beraja (''Monarki Islam Melayu'') minangka filosofi nasional wiwit kamardikane ing taun 1984.]]
Komunitas Melayu wiwitan umumé [[animisme|animis]], percaya marang anané ''semangat'' (roh) ing saben bab.&lt;ref name=&quot;zaki1&quot;&gt;{{harvnb|Zaki Ragman|2003|pp=1–6}}&lt;/ref&gt; Kira-kira nalika wiwitan jaman umum, agama [[Hindhu]] lan [[Buda]] dikenalake dening para pedagang Asia Kidul menyang Kepulauan Melayu, ing ngendi agama kasebut berkembang nganti abad kaping 13, sadurunge tekane Islam sing digawa dening para pedagang Muslim Arab, Asia Kidul, lan Tiongkok.

Ing abad kaping 15, Islam saka sekte [[Sunni]] ortodoks ngrembaka ing jagad Melayu ing jaman Kesultanan Malaka. Beda karo agama [[Hindhu|Hindu]], sing mung ngowahi masyarakat Melayu awal kanthi dangkal, [[Islam]] bisa diarani wis terintegrasi kanthi lengkap menyang urip saben dinane penduduk.&lt;ref name=&quot;Syed&quot;&gt;{{harvnb|Syed Husin Ali|2008|p=57}}&lt;/ref&gt; Wiwit jaman iki, wong Melayu dianggep minangka kelompok etnoreligius lan sacara tradhisional nduweni identifikasi sing cedhak karo Islam{{sfn|Johns|Lahoud|2005|p=157}} lan wiwit kuwi dheweke ora ngganti agama.&lt;ref name=&quot;Syed&quot; /&gt; Identitas iki kuwat banget nganti diarani dadi Muslim yaiku ''masuk Melayu'' (mlebu keMelayuan).{{sfn|Andaya|Andaya|1984|p=55}}

Sanajan mangkono, kapercayan-kapercayan sadurungé sing duwé oyot sing luwih jero, tetep nglawan kutukan Islam - lan pancen mistisisme [[Sufisme]] wis gegandhèngan ing antarane wong Melayu, karo roh-roh saka jagad animisme sadurungé lan sawetara unsur Hindhu.{{sfn|Winstedt|1925|p=125}} Sawisé taun 1970-an, kebangkitan Islam (uga diarani re-Islamisasi{{sfn|Burgat|2003|p=54}}) ing saindenging jagad Muslim, akèh tradhisi sing dianggep nglanggar ajaran Islam lan ngandhut unsur syirik ditinggalaké déning wong Melayu ing Malaysia, déné ing antarane wong Melayu ing Indhonésia, tradhisi kasebut ora dianggep takhayul lan ngandhut unsur syirik. Ing antarane tradhisi kasebut yaiku festival ''mandi'' safar (adus [[Safar]]), festival [[adus]] kanggo nggayuh kasucian spiritual, sing bisa dideleng fitur-fitur sing padha karo sawetara ing Durga Puja ing India.{{sfn|Bolton|Hutton|2000|p=184}}

Akèh-akèhé saka ètnis Melayu modern sing penganut Islam [[Sunni]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Malay of Malaysia |publisher=Bethany World Prayer Center |url=http://kcm.co.kr/bethany_eng/p_code3/1892.html |access-date=2 Juli 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010191042/http://kcm.co.kr/bethany_eng/p_code3/1892.html |archive-date=10 Oktober 2012}}&lt;/ref&gt; lan riyaya Melayu sing paling penting yaiku sing asalé saka Islam - ''[[Idul Fitri|Hari Raya Aidilfitri]]'', ''[[Idul Adha|Hari Raya Aidiladha]]'', ''[[Muharram|Awal Muharram]]'', lan ''[[Mulud (pahargyan)|Maulidur Rasul]]''. Wong Melayu sing metu saka Islam ing Malaysia lan Brunéi dianggep murtad. Nanging, ana sawetara etnis Melayu sing manggon ing njaba negara-negara kasebut uga wis nganut agama liya kanthi sah miturut hukum.

=== Arsitèktur ===
{{See also|Omah Melayu}}
[[Gambar:Rumah kedah.gif|thumb|350px|Omah tradhisional Melayu ing [[Kedah]], dihias nganggo panel ukiran khas [[Jasirah Malaka|Semenanjung Melayu]] sisih lor.]]

[[Omah Melayu]] nuduhake papan panggonan vernakular wong Melayu, sawijining klompok etno-linguistik sing manggon ing [[Sumatra]], pesisir [[Kalimantan]], lan [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]].

Wangun arsitèktur tradhisional, kaya ta atap sing cocog karo gaya tropis lan proporsi sing harmonis kanthi unsur dekoratif dianggep isih nduweni nilai budaya sing gedhe dening akeh wong ing wilayah kasebut. Nanging, bangunan-bangunan iki mbutuhake perawatan sing signifikan dibandhingake karo konstruksi modern; kayata tantangan kanggo njaga bahan utama, kayu, saka efek bosok cuaca tropis uga serangan [[rayap]]. Katrampilan konstruksi vernakular iki saya ilang amarga [[Malaysia]] nerusake proses industrialisasi, dene ing [[Indhonésia]] omah-omah tradhisional kaya ngono isih lestari ing wilayah pedesaan. Senajan transformasi urban ing [[Singapura]] wis ngilangi meh kabeh wilayah urban Melayu, sawetara omah sing nampilake arsitèktur vernakular iki isih lestari, utamane ana ing pulo lepas pantai Pulau Ubin.{{Citation needed|date=Dhésèmber 2022}} Upaya kanggo [[arsitèktur Indonésia|nglestarikake gaya arsitektur asli]] [[Pratélan pulo ing Indonésia|kepulauan Indonesia]] wis ditindakake liwat dokumentasi lan replika kreasi ing paviliun [[panagaraning Indhonésiyah|provinsi]] ing [[Taman Mini Indonésia Indah]], [[Jakarta]].

===Basa===
[[Barkas:Prasasti Kedukan Bukit 3.jpg|thumb|[[Prasasti Kedukan Bukit]] ditulis nganggo [[aksara Pallawa]]. Wis ana wiwit taun 683, iki minangka salah sawijining artefak tulisan Melayu paling tuwa sing isih ana.]]
{{Main|Basa Malayu}}
{{See also|Aksara Gundhil}}
[[Basa Malayu]] iku salah siji basa sing paling misuwur ing donya, mligine saka kulawarga basa Austronésia. Varian lan dialek [[basa Melayu]] digunakake minangka basa resmi ing [[Brunéi Darussalam]], [[Indhonésia]], [[Malaysia]], lan [[Singapura]]. Basa iki uga dicaturaké ing [[Thai]]land kidul, [[Kapuloan Cocos (Keeling)|Kapuloan Cocos]], [[Pulo Natal]], lan [[Sri Lanka]]. Basa iki dicaturaké déning kurang luwih 33 yuta wong ing sakubengé Kapuloan Melayu lan digunakaké minangka basa kapindho déning kurang luwih 220 yuta wong.{{sfn|Wright|2007|p=492}}

Wangun basa Malayu paling tuwa asale saka basa Proto-Malayu-Polinésia sing dituturake dening para pemukim Austronésia paling awal ing [[Asia Kidul-wétan]]. Wangun iki banjur berkembang dadi basa Malayu Kuna nalika budaya lan agama India wiwit nembus wilayah kasebut. Basa Melayu Kuna ngandhut sawetara istilah sing isih ana nganti saiki, nanging tetep ora bisa dimangerteni dening penutur modern, dene basa modern wis umume bisa dikenali ing basa Melayu Klasik tulisan, sing bentuk paling tuwa wiwit taun 1303 Masehi.{{sfn|Teeuw|1959|p=149}} Basa Melayu berkembang dadi basa Malayu Klasik liwat mlebune akeh kosakata [[basa Arab|Arab]] lan [[basa Pèrsi|Pèrsi]] kanthi bertahap nalika Islam mlebu ing wilayah kasebut, lan sajrone proses kasebut ana owah-owahan sing signifikan. Wiwitane, basa Melayu Klasik minangka klompok dialek sing maneka warna, sing nggambarake asal-usul kerajaan-kerajaan Melayu ing Asia Kidul-wétan. Salah sawijining dialek iki, sing dikembangake ing tradhisi sastra Kesultanan Malaka ing abad kaping 15, pungkasane dadi dominan.

Jaman Malaka ditandhani karo owah-owahan basa Melayu dadi basa Islam, kaya dene basa Arab, Persia, Urdu, lan Swahili. [[Aksara Arab]] sing diadaptasi sing diarani [[aksara Jawi|Jawi]] digunakake kanggo ngganti [[aksara Kawi]], terminologi agama lan budaya Islam diasimilasi kanthi akeh, mbuwang akeh tembung Hindu-Buddha, lan basa Malayu dadi basa pengantar lan panyebaran Islam ing saindenging wilayah [[Asia Kidul-wétan]]. Ing puncak kekuasaan Malaka ing abad kaping 15, basa Malayu Klasik nyebar ngluwihi jagad penutur basa Melayu tradhisional&lt;ref name=&quot;Sneddon 2003 59&quot;&gt;{{harvnb|Sneddon|2003|p=59}}&lt;/ref&gt; lan ngasilake ''[[basantara|lingua franca]]'' sing diarani ''Bahasa Melayu pasar'' (&quot;Bazaar Melayu&quot;) utawa ''Bahasa Melayu rendah'' (&quot;Melayu Endhek&quot;), beda karo ''Bahasa Melayu Tinggi'' (&quot;Melayu Luhur&quot;) ing Malaka.{{sfn|Sneddon|2003|p=84}} Lumrahé, basa Melayu Bazaar iku basa pidgin lan perkembangan sing paling penting yaiku basa pidgin dikreolisasi, sing nggawé sawetara basa anyar kaya ta [[basa Malayu Ambon]], [[basa Malayu Manado|Malayu Manado]], lan [[basa Batawi]].{{sfn|Sneddon|2003|p=60}}

Para panulis [[Éropa]] ing abad kaping 17 lan 18, kaya ta Tavernier, Thomassin lan Werndly nggambarake basa Malayu minangka &quot;''basa para wong pinter ing kabeh Hindia, kaya [[basa Latin]] ing Eropa''&quot;.{{sfn|Sweeney|1987}} Iki uga sing paling akeh digunakake nalika jaman penjajahan Inggris lan Walanda ing Kepulauan Melayu.{{sfn|Van der Putten|Cody|2009|p=55}} Kosok baline katon ing Hindia Timur Spanyol, ing ngendi latinisasi massal ing kepulauan kasebut sajrone taun-taun kolonial nyebabake kudeta historis basa Malayu ing Filipina.

Dialek Kesultanan Johor, penerus langsung Malaka, dadi basa standar ing antarane wong Melayu ing [[Singapura]] lan [[Malaysia]], lan iki dadi dhasar asli kanggo [[basa Indhonésia]] sing wis distandardisasi.&lt;ref name=&quot;Sneddon 2003 59&quot;/&gt;{{sfn|Wong|1973|p=126}}{{sfn|Clyne|1992|p=413}}{{sfn|Brown|Ogilvie|2009|p=678}}

Saliyané basa Malayu standar, sing dikembangaké ing lingkungan Malaka-Johor, ana uga manéka dialek Melayu lokal. Contone, wong [[basa Bangka|Bangka]], Brunéi, [[basa Melayu Jambi|Jambi]], [[basa Malayu Kelantan-Petani|Kelantan]], Kedah, Negeri Sembilan, [[basa Palémbang|Palémbang]], [[Basa Malayu Kelantan-Petani|Pattan]], Sarawak, [[Basa Malayu Trengganu|Terengganu]], lan liya-liyane.

Basa Malayu sacara historis ditulis nganggo [[aksara Pallawa]], [[aksara Kawi|Kawi]], lan [[aksara Réncong|Réncong]]. Sawisé tekané Islam, [[aksara Jawi]] sing adhedhasar basa Arab diadopsi lan isih digunakaké nganti saiki minangka salah siji saka rong aksara resmi ing [[Brunéi Darussalam]] lan minangka aksara alternatif ing [[Malaysia]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kedah MB defends use of Jawi on signboards |work=The Star |year=2008 |url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2008/8/26/nation/22168989&amp;sec=nation |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029105406/http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2008%2F8%2F26%2Fnation%2F22168989&amp;sec=nation |archive-date=29 Oktober 2012 }}&lt;/ref&gt; Wiwit abad kaping 17, minangka akibat saka penjajahan Inggris lan Walanda, aksara Jawi mboko sithik diganti karo aksara Rumi&lt;ref&gt;{{cite web |title=Malay (Bahasa Melayu / بهاس ملايو) |website=Omniglot |url=http://www.omniglot.com/writing/malay.htm |access-date=2 Juli 2026 |archive-date=26 Juni 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626115200/http://www.omniglot.com/writing/malay.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; sing adhedhasar Latin sing pungkasane dadi aksara modern resmi kanggo [[basa Malayu]] ing [[Malaysia]], [[Singapura]], lan [[Indhonésia]], lan aksara resmi ing [[Brunéi Darussalam]].

=== Musik ===
{{Main|Musik Melayu}}
[[Musik Melayu]] iku sawijining [[genre musik]] [[lagu dhaèrah|tradhisional]] sing asale lan berkembang ing pesisir wétan [[Sumatra]], [[Kalimantan]], lan [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]].&lt;ref&gt;Sahputra, T. W. H., Martarosa, &amp; Warhat, Z. (2019). ''[https://media.neliti.com/media/publications/408383-musik-jazz-melayu-dalam-kajian-kreativit-7b989836.pdf Musik jazz Melayu dalam kajian kreativitas]''. ''Melayu Arts and Performance Journal'', 2(2), 191–200. &lt;/ref&gt; [[Musik]] iki biasane dinyanyekake dening wong-wong saka etnis Melayu lan asring diiringi tarian khas Melayu lokal, contone nawakake tarian ing acara utawa pesta tradhisional, nampani tamu kehormatan, lan ing kegiatan keagamaan.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Purba|first=Junaidi|last2=Putri|first2=Sabrina Maulidia|last3=Nelson|first3=Ricky|last4=Silaban|first4=Cahyani Yesika br|last5=Ridho|first5=Muhammad Habibur|last6=Andika|first6=Riki|last7=Sitorus|first7=Christina Harianti|last8=Sa|first8=Maulidha|last9=Dardanila|url=https://www.google.co.id/books/edition/TRANSFORMATION_OF_TRADITIONAL_ARTS_RESPO/mtaeEQAAQBAJ?hl=id&amp;gbpv=0|title=TRANSFORMATION OF TRADITIONAL ARTS: RESPONDING TO THE CHALLENGES OF THE TIMES|publisher=Mawadra Lestari Enterprise|isbn=978-629-95611-1-8|pages=62|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Asbullah|first=Habib|last2=Rizkia|first2=Ayu|last3=Batrisya|last4=Julianto|first4=Deldi|last5=Pangestu|first5=Dimas|last6=Rania|first6=Dinda Safira|last7=Miranti|first7=Dwi|last8=Afrillia|first8=Ega|last9=Irianto|first9=Ega Deni|url=https://www.google.co.id/books/edition/Mengabadikan_Riau_Buku_I/WXsgEAAAQBAJ?hl=id&amp;gbpv=0|title=Mengabadikan Riau: Buku I: Antologi Esai Kebudayaan|publisher=Penerbit Pustaka Rumah C1nta|isbn=978-623-7961-67-3|pages=95|language=id|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Sing menarik saka [[genre musik]] iki yaiku komposisine sing kasusun saka lirik lagu sing ngemot puisi sing diadaptasi karo urip saben dina, katresnan (kaya Dondang Sayang) lan kebak piwulang (pesen moral), kebak swara utawa vokal cengkok khas [[Melayu]], lan aransemen musik sing disusun kanthi rapi.

Bebarengan karo perkembangan jaman, musik Melayu uga ngalami owah-owahan gaya musik, contone, musik iki uga ngalami fusi karo [[musik pop]], [[musik rock|rock]], lan [[dangdut]]. Aliran iki bisa ditemokaké ing negara-negara sing ana gandhèngané karo Melayu, kaya ta [[Indhonésia]], [[Malaysia]], [[Singapura]], lan [[Brunéi Darussalam]].

Ing wiwitan perkembangane, instrumen musik sing digunakake didominasi dening aksi [[rebana]] sing diarani Kompang saka [[Kabupatèn Panaraga|Ponorogo]], petik gambus, gesekan [[piyul]], nabuh akordeon, swara [[gong]], lan tiupan [[serunai]]. Iki dipengaruhi dening [[budaya]] tanah Arab lan [[Éropa]] tradisional. Bebarengan karo perkembangan teknologi, kabeh iki wis diganti karo instrumen musik elektronik awujud keyboard. Nanging, ing kegiatan tartamtu, instrumen musik tradisional isih digunakake kanggo nglestarikake warisan budaya.

Ing perkembangane, gerakan iki populer ing taun 80-an lan malah mlebu era &quot;puncak kejayaan&quot; ing taun 90-an. Iki ditandhani karo tambah akeh penyanyi lan [[marchingband|band]] Melayu, lan pendatang anyar sing muncul kanthi lagu-lagu andalan dhewe.

=== Seni pertunjukan ===
[[Barkas:Joget Gamelan 1937.jpg|thumb|Pagelaran Joget Gamelan, 1937]]

Wong Melayu duwé maneka warna musik lan tari sing minangka gabungan saka macem-macem pengaruh budaya. Genre-genre sing khas wiwit saka tari rakyat Melayu tradhisional kaya ta Mak Yong nganti tari Zapin sing dipengaruhi Arab. Gerakan koreografi uga maneka warna, saka langkah lan melodi sing prasaja ing Dikir barat nganti gerakan sing rumit ing Joget Gamelan.

Musik tradhisional Melayu umumé musik perkusi. Maneka warna [[gong]] nyedhiyakake irama kanggo akeh tarian. Ana uga [[drum]] kanthi maneka warna ukuran, wiwit saka ''rebana ubi'' gedhe sing digunakake kanggo nandhani acara penting nganti ''rebana cilik'' (kendhang pigura) sing digunakake minangka iringan kanggo pengajian vokal ing upacara keagamaan.{{sfn|Moore|1998|p=48}}

[[Barkas:KITLV - 3676 - Lambert &amp; Co., G.R. - Singapore - Mahjong dance and drama at Penang Island - circa 1903.tif|thumb|left|Sakumpulan penari Melayu Siam sing nampilake Mak Yong (kira-kira abad kaping 19). Ing taun 2005, iki diakoni minangka salah sawijining karya agung warisan lisan lan ora nyata manungsa dening [[UNESCO]].]]

Musik nobat dadi bagéan saka Regalia Kraton Melayu wiwit tekané Islam ing abad kaping 12 lan mung ditampilaké ing upacara-upacara penting kraton. Orkestrane kalebu instrumen suci lan dihormati banget yaiku ''nehara'' ([[kendang]]), ''gendang'' (kendang sirah loro), ''nafiri'' (trompet), ''[[serunai]]'' (oboe), lan kadhangkala gong kenop lan sepasang simbal.{{sfn|Marshall Cavendish|2007|p=1220}}

Pengaruh India kuwat banget ing drama bayangan tradisional sing dikenal minangka [[wayang kulit|Wayang Kulit]], ing ngendi crita-crita saka epik [[Hindhu]]; [[Ramayana]] &amp; [[Mahabharata]] dadi repertoar utama. Ana papat jinis teater wayang sing khas sing bisa ditemokake ing Semenanjung Malaya; ''Wayang Gedek'', ''Wayang Purwa'', ''Wayang Melayu'' lan ''Wayang Siam''.{{sfn|Srinivasa|2003|p=296}}{{sfn|Ghulam Sarwar Yousof|1997|p=3}}{{sfn|Matusky|1993|pp=8–11}} Sanajan mangkono, seni lan crita ''Wayang Purwa'' lan ''Wayang Siam'' nuduhake pengaruh regional sing nyawiji karo wong Jawa lan Siam, dene ''Wayang Melayu'' lan ''Wayang Gedek'' nyritakake bentuk lan busana Melayu sing luwih asli.

Seni pertunjukan Melayu liyane sing kondhang yaiku; Teater ''[[Bangsawan]]'', ''Dondang Sayang'' seneng balada lan tari ''Mak Inang'' saka Kasultanan Malaka, ''Jikey'' lan ''Mek Mulung'' saka [[Kedah]], tari ''Asyik'' lan drama tari ''Menora'' saka Patani lan [[Kelantan]], Tari ''Ulek mayang'' lan ''Rodat'' saka [[Trengganu]], Teater ''Boria'' saka [[pulo Pinang|Penang]], Tari ''Canggung'' saka Perlis, Lagu-lagu narasi ''Mukun'' saka [[Brunéi Darussalam]] lan [[Sarawak]],{{sfn|Marzuki bin Haji Mohd Seruddin|2009}}&lt;ref name=&quot;Ahmad Salehuddin 2009&quot;&gt;{{harvnb|Ahmad Salehuddin|2009}}&lt;/ref&gt; lan [[Gending Sriwijaya]] saka [[Kutha Palémbang|Palémbang]], lan ''Serampang Dua Belas'' saka Serdang.&lt;ref name=&quot;Ahmad Salehuddin 2009&quot;/&gt; Zapin Api firedance saka [[Riau]] lan Dikir barat Singapura saka [[Singapura]].

=== Seni rupa ===
[[Barkas:Burung Petala Indera I.png|thumb|Burung Petala Indra, manuk mitos raksasa sing digawe kanggo parade [[tetak|sunat]] agung pangeran [[Kelantan]].]]

Seni ukir kayu minangka bagéyan saka [[seni rupa|seni visual]] Melayu klasik. Wong Melayu sacara tradhisional nghias monumen, prau, senjata, makam, alat musik, lan piranti-piranti kuna kanthi motif flora, kaligrafi, geometri, lan fitur kosmik. Seni iki ditindakake kanthi mbusak sebagian kayu nganggo piranti sing landhep lan ngetutake pola, komposisi, lan urutan tartamtu. Bentuk seni iki, sing dikenal minangka ''ukir'', dianggep minangka tumindak pengabdian para pengrajin marang sing nitahake lan hadiah kanggo sesamane.{{sfn|Said|2005}}

Bentuk seni iki utamane disebabake dening akehe kayu ing Kepulauan Melayu lan uga dening katrampilan para pengukir kayu sing ngidini wong Melayu praktik ngukir kayu minangka kerajinan. Latar tropis alami ing ngendi flora lan fauna akeh wis menehi inspirasi kanggo motif kanggo digambarake kanthi bentuk abstrak utawa bergaya ing papan kayu. Kanthi rawuhe Islam, bentuk geometris lan kaligrafi Islam dikenalake ing ukiran kayu. Kayu sing digunakake biasane saka spesies kayu atos tropis sing dikenal awet lan bisa tahan serangan jamur, kumbang sepatu bot listrik, lan rayap.{{sfn|Said|2002}}

Omah-omah tradhisional Melayu utawa masjid biasane dihiasi nganggo luwih saka 20 ukiran. Ukiran ing tembok lan panel ngidini angin sirkulasi kanthi efektif mlebu lan metu saka bangunan lan bisa ngidini sinar srengenge madhangi njero struktur kasebut. Ing wektu sing padha, bayangan sing digawe dening panel uga bakal nggawe bayangan adhedhasar motif sing nambah kaendahan ing lantai. Dadi, komponen sing diukir nduweni fungsi fungsional lan estetika.

=== Sandhangan tradhisional ===
[[Barkas:Busana Melayu.jpg|thumb|Wong lanang Melayu ing ''busana Melayu'', gaya tradhisional busana Melayu]]

Sandhangan lan tekstil tradhisional Melayu wis terus owah wiwit jaman kuna. Sacara historis, wong Melayu kuna dicathet nggabungake maneka warna bahan alami minangka sumber penting kanggo kain, sandhangan, lan sandhangan. Nanging ing jaman biyen, nalika para pedagang awal teka saka wetan lan kulon menyang pelabuhan Kepulauan Melayu, padha bebarengan tuku barang-barang mewah anyar, kalebu katun lan sutra sing apik. Sandhangan kasebut banjur dadi sumber mode Melayu sing dhuwur lan nduweni peran budaya minangka identitas sing ngiket ing Nusantara, utamane ing semenanjung, Sumatra lan wilayah pesisir Kalimantan.{{sfn|Hassan|2016}}

Ing budaya Melayu, sandhangan lan tekstil dianggep minangka simbol kaendahan, kekuasaan, lan status. Akeh cathetan ing hikayat Melayu nandheske papan khusus sing dikuwasani tekstil.{{sfn|Maznah Mohammad|1996|p=2}} Industri tenun tangan Melayu bisa dilacak asal-usule wiwit abad kaping 13 nalika jalur perdagangan wétan berkembang ing jaman Dinasti Song. Sebutan babagan tekstil gawean lokal uga dominasi tenunan ing [[Jasirah Malaka]] digawe ing macem-macem cathetan Tiongkok lan Arab.{{sfn|Maznah Mohammad|1996|p=19}} Antarane tekstil Melayu sing kondhang yaiku [[Songkèt]], [[Bathik]], ''Telepok'', ''Limar'', ''Tenun'', ''Kelingkam'', ''Cindai'', ''Pelangi'' lan ''Tekad''.

Sandhangan Melayu klasik maneka warna ing saben wilayah, nanging sandhangan tradisional sing paling jero ing jaman saiki yaiku Baju Kurung (kanggo wanita) lan Baju Melayu (kanggo pria), sing loro-lorone diakoni minangka sandhangan nasional kanggo [[Malaysia]] lan [[Brunéi Darussalam]], lan uga dienggo dening komunitas Melayu ing [[Indhonésia]], [[Singapura]], [[Filipina]], [[Myanmar]] lan [[Thai]]land.

[[Barkas:HariRayaMalaykids.jpg|thumb|left|Bocah-bocah Melayu nganggo klambi adat nalika [[Idul Fitri]]]]

Tembung ''Baju Kurung'', sing sacara sastra ditegesi minangka &quot;mbunteli awak&quot; sing nganggo, dirancang adhedhasar prinsip-prinsip Islam babagan kesopanan, wicaksana, lan andhap asor. Praktek iki padha karo doktrin agama Yahudi-Kristen, amarga memamerkan bagian awak sing intim dianggep dilarang ing Islam. Interpretasi kasebut banjur diserap menyang cara berpakaian lan perspektif budaya Melayu, iki bisa dideleng kanthi cetha nalika pamrentahan Mansur Shah saka Malaka ing abad kaping 15, sultan nglarang rakyat Muslim wanita ing ngarep umum supaya ora mung nganggo sarung saka dhadha mudhun. Sajrone jaman biyen, Baju Kurung Melayu ngalami sawetara reinkarnasi sadurunge njupuk wujud kaya saiki. Amarga jembare maneka warna karajan Melayu ing Nuswantara, pola desain Baju Kurung uga bisa dideleng ing wilayah kasebut, kalebu [[Bengkulu]], [[Kedah]], [[Jambi]], Johor-Riau, Pahang lan [[Kutha Palémbang|Palémbang]].{{sfn|Hassan|2016}}

Mode Baju Kurung sing cocog kanggo wong lanang diarani &quot;Baju Melayu&quot;. Bagean ndhuwur sandhangan digawe kanthi desain geometris sing meh padha karo Baju Kurung lan umume dipasangake karo kain tenun sing dikenal minangka sarung. Pola sarung bisa uga kalebu simbol status perkawinan wong kasebut utawa pangkate ing masyarakat Melayu tradhisional.{{sfn|Hassan|2016}}

Sandhangan Melayu klasik umum liyané kanggo wong lanang kalebu ''baju'' (klambi) utawa ''tekua'' (jinis klambi lengen dawa), ''baju rompi'' (rompi), ''kancing'', ''celana'' pendek (celana sikil cilik), [[sarung]] sing dienggo ing pinggul, ''capal'' (sandal), lan ''tanjak'' utawa ''tengkolok'' (tutup sirah); kanggo para bangsawan, ''baju sikap'' utawa ''baju layang'' (jinis jas) lan ''pending'' (gesper sabuk hias) uga sinonim kanggo dienggo minangka sandhangan resmi. Uga lumrah yen ''Pendekar'' (prajurit Melayu) nduweni [[keris]] sing diselipake ing lipatan ngarep sarung.

Beda karo Baju Melayu sing isih dienggo mung minangka sandhangan upacara, Baju Kurung dienggo saben dina sajrone setaun dening mayoritas wanita Melayu. Katon pegawai negeri sipil wanita, pekerja profesional, lan mahasiswa nganggo Baju Kurung iku lumrah ing [[Malaysia]] lan [[Brunéi Darussalam]].

==Sub-ètnis==
{{Uga deleng|Wong Melayu Malaysia|Wong Melayu Indhonésia}}

==Deleng uga==
* [[Donya Melayu]]
* [[Omah Melayu]]

==Cathetan suku==
{{Reflist}}

==Pranala njaba==
* {{ms}} [http://iyco0.tripod.com/usmanawang.html Puisi Usman Awang mengenai Melayu.]{{Pranala mati|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{en icon}} [http://www.asiafinest.com/forum/index.php?showtopic=29765 Melayu]
* {{id}} [http://209.85.175.104/search?q=cache:lYcg2r-ziWYJ:ccm.um.edu.my/umweb/fsss/images/persidangan/Kertas%2520Kerja/Pak%2520Witrianto.doc+Rumpun+Banjar&amp;hl=id&amp;ct=clnk&amp;cd=139&amp;gl=id&amp;client=firefox-a Modal Sosial dan Pembangunan Manusia Melayu oleh Witrianto, S.S., M.Hum., M.Si dari Universitas Andalas]{{Pranala mati|date=April 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{id}} [http://www.indonesiamedia.com/2004/05/early/budaya/budaya-0504-bhinneka.htm Bhinneka Tunggal Ika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100126030352/http://www.indonesiamedia.com/2004/05/early/budaya/budaya-0504-bhinneka.htm |date=26 Januari 2010 }}
* {{id}} [http://melayuonline.com/article/?a=aW1QL3FMZVZBUkU4Ng%3D%3D= Gerakan Bangsa Melayu Besar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408223826/http://melayuonline.com/article/?a=aw1ql3fmzvzbuku4ng=== |date=8 April 2016 }}

{{stub}}

{{DEFAULTSORT:Melayu}}
[[Kategori:Melayu|*]]
[[Kategori:Suku bangsa ing Malaysia]]
[[Kategori:Suku bangsa ing Indonesia]]
[[Kategori:Golongan ètnik ing Indonésia]]
[[Kategori:Golongan ètnik ing Malaysia]]

{{Featured article}}
{{Authority control}}</text>
      <sha1>imefuhgpxksq5ihnhy1qou1l56q05qk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1758912</id>
      <parentid>1758910</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T23:59:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55037-88</username>
        <id>75055</id>
      </contributor>
      <comment>/* Musik */</comment>
      <origin>1758912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56387" sha1="ro8sfz2h68qzkmc1j7j9zzmufav309i" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
| group = &lt;br/&gt;Wong Melayu&lt;br/&gt;''Orang Melayu''&lt;br/&gt;أورڠ ملايو
| image = [[Gambar:Siti Nurhaliza - KLIFF 08.jpg|57px|Siti Nurhaliza]] [[Gambar:Mahathir 2007.jpg|57px|Mahathir Mohammad]] [[Gambar:Muszaphar shukor.jpg|57px|Sheikh Muszaphar Shukor]]&lt;br/&gt;[[Gambar:Amir Hamzah portrait edit.jpg|51px|Amir Hamzah]] [[Gambar:Raja Ali Haji.jpg|57px|Raja Ali Haji]] [[Gambar:Hamzah Haz.jpg|57px|Hamzah Haz]]&lt;br/&gt;[[Gambar:Siti Nordiana interviewed by MeleTOP.jpg|70px|Siti Nordiana]]
| caption = Sakarepe: [[Siti Nurhaliza]] • [[Mahathir Mohammad]] • [[Sheikh Muszaphar Shukor]]&lt;br/&gt;
Kaloro: [[Amir Hamzah]] • [[Raja Ali Haji]] • [[Hamzah Haz]]&lt;br/&gt;
Katelu: [[Siti Nordiana]]
| poptime = {{circa}} '''40.000.000 jiwane''' &lt;!-- sum of numbers from each region below --&gt;
| region1 = &lt;span style=&quot;font-size:105%;&quot;&gt;'''Pedunung mayoritas'''&lt;/span&gt;
| region6 = '''{{flagicon|Malaysia}} [[Malaysia]]'''
| pop6 = 20.749.378 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref6 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|Economic Planning Unit (Malaysia)|2010}}&lt;/ref&gt;}}
| region7 = '''{{flagicon|Brunei}} [[Brunéi Darussalam]]'''
| pop7 = 501.902 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref7 = {{lower|&lt;ref name=&quot;CIA (B)&gt;&quot;{{harvnb|CIA World Factbook|t=Brunei|2012}}&lt;/ref&gt;}}
| region8 = &lt;span style=&quot;font-size:105%;&quot;&gt;'''Pedunung minoritas'''&lt;/span&gt;
| pop8 = 
| ref8 = 
| region9 = '''{{flagicon|Indonesia}} [[Indonésia]]'''
| pop9 = 8.789.585 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref9 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|Badan Pusat Statistika Indonesia|2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Figure obtained based on the percentage of Malays in 2000 census and the total Indonesian population in 2010 census&lt;/ref&gt;}}
| region10 = '''{{flagicon|Thailand}} [[Thailand]]'''
| pop10 = 5.354.475 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref10 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|CIA World Factbook|t=Thailand|2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|World Directory of Minorities and Indigenous Peoples|2005}}&lt;/ref&gt;}}
| region11 = '''{{flagicon|Singapura}} [[Singapura]]'''
| pop11 = 1.003.449 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref11 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|CIA World Factbook|t=Singapore|2012}}&lt;/ref&gt;}}
| region12 = '''{{flagicon|Philippines}} [[Pilipina]]'''
| pop12 = 2.000.000
| ref12 = 
| region13         = '''{{flagicon|Liga Arab}} [[Nagara-nagara Arab]]'''
| pop13            = ~50.000
| ref13            = &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.utusan.com.my/rencana/agama/jejak-melayu-di-bumi-anbiya-1.437075|title=Jejak Melayu di bumi anbiya|work=Utusan Online |access-date=2 Juli 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915002357/http://www.utusan.com.my/rencana/agama/jejak-melayu-di-bumi-anbiya-1.437075|archive-date=15 Sèptèmber 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ww1.kosmo.com.my/kosmo/content.asp?y=2017&amp;dt=0126&amp;pub=Kosmo&amp;sec=Rencana_Utama&amp;pg=ru_02.htm|title=Jabal Ajyad perkampungan komuniti Melayu di Mekah|work=Kosmo Online |access-date=2 Juli 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915001838/http://ww1.kosmo.com.my/kosmo/content.asp?y=2017&amp;dt=0126&amp;pub=Kosmo&amp;sec=Rencana_Utama&amp;pg=ru_02.htm|archive-date=15 Sèptèmber 2018}}&lt;/ref&gt;
| languages = [[Basa Malayu]], [[Basa Indhonésia]], [[Basa Thai]], [[Basa Arab]], [[Basa Inggris]], lan [[Basa Tamil]]
| religions = [[Islam]]
| related = [[Wong Acèh|Acèh]], [[Wong Banjar|Banjar]], [[Wong Minangkêbo|Minang]], [[Wong Kerinci|Kerinci]], [[Wong Tidung|Tidung]], [[Wong Laut|Laut]], [[Wong Betawi|Betawi]]
}}

[[Gambar:Malay couple.jpg|thumb|300px|Pasangan Melayu nganggo sandhangan tradhisional sawisé upacara ''akad nikah''. Penganten kakung nganggo ''baju melayu'' nganggo ''songkok'' lan ''[[songkèt]]'', dene penganten putri nganggo ''baju kurung'' nganggo ''tudong''.]]
[[Gambar:COLLECTIE TROPENMUSEUM Kleurenlitho getiteld Jong gehuwde Maleische vrouw TMnr 5795-34.jpg|thumb|300px|Wadon Melayu ing Kutai diidentifikasi kanthi bentuk bun sing khas (litografi dening C. F. Kelley adhedhasar gambar dening Carl Book, [[1887]])]]
'''Wong Melayu''' ({{lang-ms|'''Orang Melayu'''}}; [[Aksara Jawi|Jawi]]: {{Script/Arabic|أورڠ ملايو}}) minangka klompok suku bangsa [[Austronésia]] utamané ing Semenanjung Malaya, ing saindenging [[Sumatra]], kidul [[Thailand]], pesisir kidul [[Burma]], pulo [[Singapura]], [[Borneo]] pesisir kalebu [[Brunei]], [[Kalimantan Kulon]], [[Kalimantan Wétan]] lan [[Sarawak]] lan [[Sabah]] pesisir, [[Pilipina]] sisih kulon lan sisih kidul, lan pulo-pulo cilik sing ana ing antarané lokasi kasebut — sacara koléktif dikenal minangka &quot;Dunia Melayu&quot;. Lokasi iki saiki dadi bagéan saka negara-negara modern [[Malaysia]], [[Indhonésia]], [[Singapura]], [[Brunei]], [[Burma]], [[Thailand]], lan [[Filipina]].

Malah, akéh komunitas [[Minangkabau]], [[Mandailing]], lan [[Dayak]] sing pindhah menyang pesisir wétan [[Sumatra]] lan pesisir kulon [[Kalimantan]], ngaku wong Melayu. Saliyané ing Nusantara, wong Melayu uga ang ing [[Sri Lanka]], [[Kapuloan Cocos (Keeling)]] ''(Cocos Malays)'', lan [[Afrika Kidul]] ''(Cape Malays)''.

Ana maneka warna basa, budaya, seni, lan sosial sing cukup akeh ing antarane akeh subkelompok Melayu, utamane amarga atusan taun imigrasi lan asimilasi macem-macem etnis lan suku regional ing Asia Tenggara Maritim. Sacara historis, populasi Melayu utamane keturunan saka suku [[kulawarga basa Austronésia|Austronésia]] lan [[kulawarga basa Austroasiatika|Austroasia]] sing nganggo [[basa Malayu]] sadurunge sing ngedegake sawetara negara lan kerajaan dagang maritim kuna, utamane [[Brunéi Darussalam|Brunéi]], [[Kedah]], Langkasuka, Gangga Negara, Chi Tu, Nakhon Si Thammarat, Pahang, [[Kerajaan Melayu|Melayu]], lan [[Praja Sriwijaya|Sriwijaya]].{{sfn|Milner|2010|pp=24, 33}}{{sfn|Barnard|2004|pp=7 &amp; 60}}

Tekane Kesultanan Malaka ing abad kaping 15 micu revolusi gedhe ing sejarah Melayu, sing penting banget dumunung ing warisan politik lan budaya sing jembar. Tandha-tandha definitif umum saka kemelayuan — agama Islam, basa lan tradhisi Melayu — dianggep wis diproklamasikake ing jaman iki, sing ndadékaké etnogenesis wong Melayu minangka klompok etnoreligius utama ing wilayah kasebut. Ing sastra, arsitektur, tradhisi kuliner, sandhangan tradisional, seni pertunjukan, seni bela diri, lan tradhisi kraton, Malaka netepake standar sing ditiru dening kesultanan Melayu sabanjure. Jaman keemasan kesultanan Melayu ing Semenanjung Malaya, Sumatra Wétan, lan Pesisir Kalimantan nyumurupi akèh pedunungé, mliginé saka manéka warna komunitas suku kaya ta [[Wong Batak|Batak]], [[Dayak]], Wong Asli, lan [[Wong Laut]], sing tundhuk marang Islamisasi lan Invasi Melayu. Sajrone sejarah, istilah &quot;Melayu&quot; wis ditambahi menyang klompok etnis liyane ing &quot;[[Donya Melayu]]&quot;; panggunaan iki saiki umume diwatesi ing Malaysia lan Singapura, ing ngendi keturunan liyane saka klompok etnis iki diarani Anak Dagang (&quot;pedagang&quot;) lan umume asale saka [[Indhonésia]] kayata [[wong Acèh]], [[Wong Banjar|Banjar]], [[Wong Bugis|Bugis]], [[Wong Mandailing|Mandailing]], [[Wong Minangkêbo|Minangkêbo]] lan [[Wong Jawa|Jawa]].

== Etimologi ==
[[Barkas:Candi Muaro Jambi dengan langit biru.jpg|thumb|[[Kompleks Candhi Muaro Jambi]] ing [[Jambi]], sacara historis ana hubungane karo [[Kerajaan Melayu]] pra-Islam. Wong Melayu-Sriwijaya dikenal mbangun sistem bangunan sing rumit ing ibukutha, kutha-kutha gedhe, lan pusat kutha sing penting.]]
[[Barkas:Bukit Seguntang Tombs.jpg|thumb|Bukit Seguntang ing [[Kutha Palémbang|Palémbang]]. Miturut ''[[Sejarah Melayu]]'', bukit iki nyathet munculé Sang Sapurba, leluhur legendaris kanggo macem-macem kulawarga kerajaan Melayu ing [[Sumatra]], [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]], lan [[Kalimantan]].]]
Literatur epik ''[[Sulalatus Salatin|Sajarah Melayu]]'' nggandhengake asal-usul etimologis &quot;Melayu&quot; karo kali cilik sing jenenge Sungai Melayu ('kali Melayu') ing [[Sumatra]], [[Indhonésia]]. Epik kasebut salah nyebutake yen kali kasebut mili menyang [[Kali Musi]] ing [[Kutha Palémbang|Palémbang]], dene sejatine mili menyang Kali Batang Hari ing [[Jambi]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Reid |first=Anthony |date=Oktober 2001 |title=Understanding Melayu (Malay) as a Source of Diverse Modern Identities |journal=Journal of Southeast Asian Studies |volume=32 |issue=3 |pages=295–313|doi=10.1017/S0022463401000157 |pmid=19192500 }}&lt;/ref&gt;{{rp|298}} Istilah iki dianggep asale saka tembung Melayu ''melaju'', gabungan saka awalan verbal 'me' lan tembung oyot 'laju', sing tegese &quot;nyepetake&quot;, digunakake kanggo njlentrehake arus kali sing deres lan cepet.{{sfn|Melebek|Moain|2006|pp=9–10}}

=== Minangka jeneng panggonan (toponim) ===
Sadurungé abad kaping 15, istilah &quot;Melayu&quot; lan varian sing mèmper katon ditrapaké minangka toponim lawas kanggo wilayah [[Selat Malaka]] sacara umum.{{sfn|Barnard|2004|p=3}}
* '''''Malaya Dwipa''''', &quot;Malaya Dvipa&quot;, diterangake ing bab 48, Vayu Purana minangka salah sawijining provinsi ing segara wétan sing kebak emas lan perak. Sawetara sarjana nyamakake istilah iki karo [[Sumatra]],{{sfn|Deka|2007|p=57}} nanging sawetara sarjana India percaya yen istilah kasebut kudune nuduhake Semenanjung Melayu sing pagunungan, dene Sumatra luwih tepat digandhengake karo Suvarnadvipa.{{sfn|Pande|2006|p=266}}{{sfn|Gopal|2000|p=139}}{{sfn|Ahir|1995|p=612}}{{sfn|Mukerjee|1984|p=212}}{{sfn|Sarkar|1970|p=8}}
* '''''Maleu-kolon''''' – lokasi ing Semenanjung Emas, saka karya [[Claudius Ptolemaeus|Ptolemy]], Geographia.{{sfn|Gerini|1974|p=101}}
* '''''Mo-lo-yu''''' – kasebut déning Yijing, sawijining biksu Buddha Tionghoa saka [[Wangsa Tang|Dinasti Tang]] sing ngunjungi Asia Tenggara ing taun 688–695. Miturut Yijing, karajan ''Mo-Lo-Yu'' dumunung ing jarak 15 dina lelayaran saka Bogha (Palembang), ibukutha Sribhoga ([[Praja Sriwijaya|Sriwijaya]]). Butuh layar 15 dina kanggo tekan Ka-Cha ([[Kedah]]) saka Mo-lo-yu; mula, bisa diarani yen Mo-Lo-Yu bakal dumunung ing tengah-tengah antarane rong panggonan kasebut.{{sfn|I Ching|2005|p=xl–xli}} Ana téori populer sing nggandhèngaké ''Mo-Lo-Yu'' karo [[Kompleks Candhi Muaro Jambi|Jambi]] ing Sumatra,{{sfn|Melayu Online|2005}} nanging lokasi geografis Jambi kontradiksi karo katrangané Yi Jing babagan &quot;layar setengah dalan antara ''Ka-Cha'' (Kedah) lan ''Bogha'' (Palembang)&quot;. Ing jaman [[Wangsa Yuan|Dinasti Yuan]] (1271–1368) lan [[Wangsa Ming|Dinasti Ming]] (1368–1644), tembung ''Ma-La-Yu'' kerep disebut ing teks-teks sejarah Tiongkok – kanthi owah-owahan ejaan amarga rentang wektu antarane dinasti – kanggo nyebutake sawijining bangsa ing cedhak segara kidul. Antarane istilah-istilah sing digunakake yaiku &quot;Bôk-lá-yù&quot;, &quot;Mók-là-yū&quot; (木剌由), Má-lì-yù-er (麻里予兒), Oō-laì-yu (巫来由) — dilacak saka sumber tinulis saka bhikkhu [[Xuanzang]]) lan Wú-laī-yû (無来由).
* '''''Malaiyur''''' – kasebut ing prasasti Tanjore. Iki digambarake minangka kerajaan sing nduweni &quot;gunung sing kuwat minangka benteng&quot; sing tiba menyang penjajah Chola nalika kampanye Rajendra Chola I ing abad kaping 11. Bisa uga ana ing Sumatra, antarane Pannai lan Sriwijaya ([[Kutha Palémbang|Palémbang]]),&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Nagapattinam to suvarnadwipa: Reflections on the chola naval expeditions to Southeast Asia |publisher=Institute of Southeast Asian Studies |year=2009 |editor-last1=Kulke |editor-first1=Hermann |location=Singapore |editor-last2=Kesavapany |editor-first2=K. |editor-last3=Sakhuja |editor-first3=Vijay}}&lt;/ref&gt;{{rp|77–78, 170}} bisa uga ana ing situs arkeologi [[Kabupatèn Muaro Jambi|Muaro Jambi]].&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite book|last=Miksic|first=John M.|year=2013|title=Singapore and the Silk Road of the Sea, 1300–1800|publisher=NUS Press|isbn=978-9971-69-558-3|author1-link=John N. Miksic}}&lt;/ref&gt;{{rp|405}}
* '''''Malai''''' – sing kasebut déning ahli géografi Arab abad kaping 12 [[Al-Idrisi|Muhammad al-Idrisi]] ing Tabula Rogeriana, pulo iki njlèntrèhaké semenanjung Malaya minangka pulo sing dawa lan nyebut Malai, wewatesan karo Qmer (Khmer) lan dunungé 12 dina layar saka Sanf (Champa).&lt;ref&gt;[https://www.sg/sgbicentennial/the-bicentennial-experience/map/al-idrisis-a-guide-to-pleasant-journeys-into-faraway-lands/ al-Idrisi's A guide to Pleasant Journeys into Faraway Lands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250508045322/https://www.sg/sgbicentennial/the-bicentennial-experience/map/al-idrisis-a-guide-to-pleasant-journeys-into-faraway-lands/ |date=2025-05-08 }}. Singapore Bicentennial Office. November 2019.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gerini, G. E., &amp; Royal Geographical Society (Great Britain). (1909). [https://books.google.com.my/books?id=FKYcAAAAMAAJ&amp;vq=malai&amp;pg=PA535#v=onepage&amp;q=malai&amp;f=false Researches on Ptolemy's Geography of Eastern Asia (further India and Indo-Malay Archipelago) (Asiatic Society monographs)]. Royal Asiatic society, Royal geographical society. p. 535.&lt;/ref&gt;
* '''''Bhūmi Mālayu''''' – (secara harfiah &quot;Tanah Malayu&quot;), transkripsi saka [[Prasasti Padang Roco]] taun 1286 M dening Slamet Muljana.{{sfn|Muljana|1981|p=223}} Istilah iki ana gandheng cenenge karo kerajaan Dharmasraya.
* '''''Ma-li-yu-er''''' – kasebut ing babad [[Wangsa Yuan]], nuduhake sawijining bangsa ing Semenanjung Melayu sing ngadhepi ekspansi Kerajaan Sukhothai menyang kidul, nalika jaman pamrentahan Ram Khamhaeng.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chronicle of Mongol Yuan |website=guoxue.com |language=zh |url=http://www.guoxue.com/shibu/24shi/yuanshi/yuas_210.htm |access-date=5 Fèbruari 2026 |archive-date=27 Agustus 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827214255/http://www.guoxue.com/shibu/24shi/yuanshi/yuas_210.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Kronik kasebut nyatakake: &quot;''..Ana rasa sengit antarane Siam lan Ma-li-yu-er nganti loro-lorone padha mateni siji lan sijine ...''&quot;. Kanggo nanggepi tumindake Sukhothai, utusan Tiongkok menyang kraton Ram Khamhaeng ing taun 1295 nggawa dekrit kekaisaran: &quot;Tetepna janjimu lan aja nindakake piala marang Ma-li-yu-er&quot;.{{sfn|Hall|1981|p=190}}
* '''''Malauir''''' – kasebut ing cathetan [[Marco Polo]] minangka kerajaan sing dumunung ing Semenanjung Melayu,{{sfn|Cordier|2009|p=105}}{{sfn|Wright|2004|pp=364–365}} bisa uga padha karo sing kasebut ing kronik Yuan.
* '''''Malayapura''''' – (sacara harfiah &quot;kutha Malaya&quot; utawa &quot;bètèng Malaya&quot;), sing ditulis ing [[prasasti Amoghapasa]] sing ditulis taun 1347 Masehi. Istilah iki digunakake dening [[Adityawarman]] kanggo nyebut Dharmasraya.

Saran liyané kalebu tembung [[basa Jawa|Jawa]] ''mlayu'' (minangka kriya: mlayu, partisip: buronan), utawa istilah Melayu ''melaju'' (nyepetake kanthi ajeg), sing nuduhake mobilitas dhuwur lan sifat migrasi wong-wongé. De Barros (1552) nyebutake yen [[Paraméswara|Iskandar Shah]] menehi jeneng ''Malaios'' (wong Melayu) kaya ngono amarga bapakne diusir saka negarane. Albuquerque nerangake yen [[Paraméswara|Parameswara]] mlayu (''malayo'') saka kerajaan Palembang menyang Malaka.{{sfn|Crawfurd|1856|p=[https://archive.org/details/adescriptivedic00crawgoog/page/n254/mode/2up 244]}}

=== Minangka jeneng ètnis (etnonim) ===
{{multiple image
| align = right
| total_width = 420
| image1 = Malays from the Malacca Sultanate Codice Casanatense.jpg
| alt1 = Wong Melayu ing Malaka
| caption1 = Cat banyu Portugis wong Malaya ing Malaka, kira-kira taun 1540, ditampilake ing Códice Casanatense
| image2 = A Malay couple RBSeite93.jpg
| alt2 = Pasangan Melayu
| caption2 = Ilustrasi pasangan Melayu, saka ''Reise nach Batavia'', antarane taun 1669 lan 1682
| image3 = JogetUNISEL.jpg
| alt3 = Tari Joget
| caption3 = Tari Joget saka Kesultanan Malaka; akeh aspek budaya Melayu sing asale saka kraton Malaka
}}

Tembung &quot;Melayu&quot; minangka etnonim, kanggo ngrujuk marang kluster etnologis sing béda banget, dianggep wis dadi populer sajrone integrasi Kesultanan Malaka minangka kakuwatan regional ing abad kaping 15. Iki digunakake kanggo nglaporake babagan keberpihakan sosial wong Malaka tinimbang wong manca ing wilayah sing padha, utamane [[wong Jawa]] lan [[Thai]].{{sfn|Barnard|2004|p=4}} Iki dibuktèkaké saka dhaptar tembung Melayu awal abad kaping 16 déning Antonio Pigafetta sing gabung karo pelayaran Magellan, sing ngrujuk babagan kepriyé frasa ''chiara Malaiu'' ('cara Melayu') digunakaké ing maritim [[Asia Kidul-wétan]], kanggo nyebut ''al parlare de Malaea'' ([[basa Italia]] kanggo &quot;ngomong babagan Malaka&quot;).{{sfn|Milner|2010|pp=22}}

Sastra Melayu klasik nggambarake wong Melayu kanthi makna sing luwih sempit tinimbang interpretasi modern. ''Hikayat Hang Tuah'' (kira-kira taun 1700, manuskrip kira-kira taun 1849) mung nyebutake wong Melayu minangka subjek Kesultanan Malaka; [[Brunéi Darussalam|Brunéi]], nalika semana, ora dianggep minangka wong Melayu. ''Hikayat Patani'' (manuskrip: 1876) contoné, ora nyebut Patani lan Brunéi minangka [[basa Malayu]], istilah kuwi mung digunakaké kanggo [[Johor]]. Kedah boten kalebet basa Melayu ing babad Kedah/Hikayat Merong Mahawangsa (kira-kira 1821). ''Hikayat Aceh'' (kira-kira taun 1625, manuskrip kira-kira taun 1675) nggandhengake etnis Melayu karo Johor, nanging mesthi ora karo Aceh utawa Deli.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Milner |first=Anthony |url=https://books.google.com/books?id=sACaolB0FpkC&amp;q=liberally |title=The Malays |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2011 |isbn=978-1-4443-9166-4 |pages=91–92 |access-date=5 Fèbruari 2026|archive-date=31 Maret 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331160702/https://books.google.com/books?id=sACaolB0FpkC&amp;q=liberally |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;For the dating of the manuscripts, see [https://mcp.anu.edu.au/Q/texts.html Malay Concordance Project]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220809133732/https://mcp.anu.edu.au/Q/texts.html|date=9 Agustus 2022}}.&lt;/ref&gt;

== Asal-usul ==
[[Barkas:Baju Melayu.jpg|thumb|Sekelompok wong lanang saka [[Brunéi Darussalam]] nganggo sandhangan jinis ''Cekak Musang'', dienggo bareng karo [[songkèt]] (kiwa paling adoh) lan ''[[sarung|kain sarung]]''.]]

=== Modhél Proto-Melayu ===
Uga dikenal minangka ''Melayu asli'' (wong Melayu asli) utawa ''Melayu purba'' (wong Melayu kuna), wong Proto-Melayu asale saka Austronésia lan dipercaya wis migrasi menyang Kapuloan Melayu sajrone serangkaian migrasi dawa antarane 2500 lan 1500 SM.{{sfn|Ryan|1976|pp=4–5}} Proto-Melayu sing misuwur saiki yaiku Moken, Jakun, Orang Kuala, Temuan lan Orang Kanaq.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Orang Asli Population Statistics |publisher=Center for Orang Asli Concerns |url= http://www.coac.org.my/codenavia/portals/coacv2/code/main/main_art.php?parentID=11374494101180&amp;artID=11432750280711 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110722233738/http://www.coac.org.my/codenavia/portals/coacv2/code/main/main_art.php?parentID=11374494101180&amp;artID=11432750280711 |archive-date=22 Juli 2011}}&lt;/ref&gt; ''The Encyclopedia of Malaysia: Early History'' ({{lang|id|Ensiklopedia Malaysia: Sejarah Awal}}), wis nudingake total telung teori babagan asal-usul wong Melayu:
* Teori Yunnan (diterbitake ing taun 1889) – Teori Proto-Melayu sing asale saka Yunnan kira-kira 4.000 nganti 6.000 taun kepungkur. Téori iki didhukung déning R.H Geldern lan timé sing nduwé téori yèn migrasi wong-wong mau kedadeyan saka Kali Mekong menyang [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]]. Bukti liyané sing ndhukung téori iki kalebu piranti watu sing ditemokaké ing Kepulauan Melayu sing analog karo piranti Asia Tengah, sing nuduhaké kamiripan adat istiadat Melayu lan Assam.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Parthipan |first1=Shalini |last2=Mirianti Ishar |first2=Seri |date=2022 |title=Perspective on Ancestral Lineages and Genetic Markers of Malay Population in Peninsular Malaysia |url=http://journalarticle.ukm.my/19571/1/49021-177065-2-PB.pdf |journal=Journal Sains Kesihatan Malaysia |volume=20 |issue=1 |page=86 |via=Journalarticle.ukm.my |access-date=24 Maret 2026 |archive-date=16 Oktober 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016080144/http://journalarticle.ukm.my/19571/1/49021-177065-2-PB.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* Teori New Guinea/Pelaut (diterbitake ing taun 1965) – Migrasi pelaut kanthi katrampilan oseanografi sing kuwat sing lelungan saka pulo siji menyang pulo liyane antarane [[Niu Sélan]] lan [[Madhagaskar]]. Teori kasebut ngaku yen morfologi wong Melayu nalika semana padha karo Negroid.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* Teori [[Républik Cina|Taiwan]] (diterbitake ing taun 1997) – Migrasi sekelompok wong saka Tiongkok Kidul kedadeyan 6.000 taun kepungkur, sawetara pindhah menyang [[Taiwan]] ([[wong pribumi Taiwan|pribumi Taiwan]] saiki minangka keturunane), banjur menyang [[Filipina]] lan mengko menyang [[Kalimantan]] (kurang luwih 4.500 taun kepungkur) ([[Dayak]] saiki lan kelompok liyane). Wong-wong kuna iki uga pisah, ana sing menyang [[Sulawesi]] lan ana sing menyang [[Jawa]], lan [[Sumatra]], sing saiki kabeh nganggo basa-basa sing kalebu kulawarga Basa Austronesia. Migrasi pungkasan kedadeyan ing Semenanjung Malaya kira-kira 3.000 taun kepungkur. Sawijining sub-kelompok saka Kalimantan pindhah menyang Champa ing jaman saiki sing diarani Vietnam Tengah lan Kidul kira-kira 4.500 taun kepungkur. Ana uga jejak migrasi Dong Son lan Hoabinhian saka [[Viètnam]] lan [[Kamboja]]. Kabeh klompok iki nduweni DNA lan asal-usul linguistik sing bisa ditelusuri saka pulo sing saiki diarani Taiwan, lan leluhure wong-wong kuna iki bisa ditelusuri saka Tiongkok kidul.{{sfn|Barnard|2004}}

==== Deutero-Melayu ====
[[Barkas:Women from Palembang in Ikat weave, Wanita di Indonesia p29 (Ministry of Information).jpg|thumb|Wanita saka [[Kutha Palémbang|Palémbang]] nganggo busana tradhisional, sing diarani Baju Kurung sing digawe saka [[Songkèt]]. Klambi iki umume digandhengake karo wanita keturunan Melayu.]]

Wong Deutero-Melayu iku wong [[jaman wesi|Jaman Wesi]] sing sebagian turunan saka wong Austronésia sabanjure sing dilengkapi teknik pertanian sing luwih maju lan kawruh anyar babagan logam.{{sfn|Murdock|1969|p=278}}{{sfn|Ooi|2004|p=[https://books.google.com/books?id=QKgraWbb7yoC&amp;pg=PA495 495]}}{{sfn|Anderbeck|2002}} Para pemukim Deutero-Melayu ora nomaden kaya para leluhure: nanging dheweke manggon lan ngadegake kampung-kampung sing dadi unit utama ing masyarakat. Kampung-kampung iki biasane dumunung ing pinggir kali utawa pesisir lan umume bisa nyukupi pangan lan kabutuhan liyane. Ing pungkasan abad kaping 1 SM, kampung-kampung iki wiwit nindakake perdagangan karo jagad njaba.{{sfn|Jamil Abu Bakar|2002|p=39}} Wong Deutero-Melayu dianggep minangka leluhur langsung saka wong Melayu saiki.{{sfn|TED|1999}}

==== Ekspansi saka modhél Sundaland ====
Téori sing luwih anyar nyatakaké yèn tinimbang dipanggoni déning ekspansi saka daratan, populasi Jaman És ing Semenanjung Malaya, Kapuloan Indhonésia sing cedhak, lan landas kontinèntal sing nalika iku katon (Sundaland) malah berkembang sacara lokal saka pemukim manungsa pisanan lan ngembang menyang daratan. Para pendukung téori iki percaya yèn ekspansi iki mènèhi panjelasan sing luwih irit babagan bukti linguistik, arkeologi, lan antropologis tinimbang modhèl sadurungé, mliginé model Taiwan.{{sfn|Oppenheimer|2006}} Téori iki uga nduwèni dhukungan saka bukti genetik anyar saka Human Genome Organisation sing nuduhaké yèn pedunung utama Asia kedadeyan ing siji migrasi liwat [[Asia Kidul-wétan]]; rute iki dianggep minangka wilayah Melayu modern lan keragaman ing wilayah kasebut berkembang utamane ing panggonan kasebut tanpa mbutuhake migrasi utama saka daratan. Ekspansi kasebut dhewe bisa uga disebabake dening kenaikan permukaan laut ing pungkasan Jaman Es.{{sfn|Abdulla et al.|2009}}{{sfn|Soares, et al.|2008}}

Stephen Oppenheimer, pendukung paham iki, luwih lanjut ngajokake teori yen ekspansi bangsa kedadeyan kanthi telung gelombang cepet amarga kenaikan permukaan laut ing pungkasan Jaman Es, lan diaspora iki nyebarake bangsa-bangsa kasebut lan budaya, mitos, lan teknologi sing ana gandhengane ora mung menyang daratan Asia Tenggara, nanging uga nganti India, Timur Tengah, lan Mediterania. Para pengulas nemokake usulan-usulane kanggo pemukiman lan panyebaran asli pantes ditliti luwih lanjut, nanging isih skeptis karo klaim difusionis dheweke.{{sfn|Razak|2012}}{{sfn|Terrell|1999}}{{sfn|Baer|1999}}

=== Bukti genetik ===
Wong Melayu iku sawijining klompok ètnis sing manggon ing Asia Kidul-wétan lan Semenanjung Malaya sing nganggo basa Austronésia. Miturut panliten ing taun 2015, wong Melayu saka Semenanjung Malaysia, [[Singapura]], [[Indhonésia]], lan [[Sri Lanka]] nduweni 4 komponen leluhur utama, kalebu Austronésia (17%–62%), Proto-Melayu (15%–31%), Asia Timur (4%–16%) lan Asia Selatan (3%–34%). Nanging komponen pribumi Austronésia lan Asia Tenggara luwih penting kanggo wong Melayu saka Semenanjung Malaysia, Singapura lan Indhonésia tinimbang Asia Wétan lan Asia Kidul. Kosok baline, wong Melayu saka Sri Lanka nduweni udakara 34% keturunan Asia Kidul ing susunan genetik, sing ndadekake dheweke relatif béda.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Deng |first1=Lian |last2=Hoh |first2=Boon-Peng |last3=Lu |first3=Dongsheng |last4=Saw |first4=Woei-Yuh |display-authors=3 |date=2015 |title=Dissecting the genetic structure and admixture of four geographical Malay populations |journal=Scientific Reports |volume=5 |doi=10.1038/srep14375 |pmid=26395220 |pmc=4585825 |bibcode=2015NatSR...514375D }}&lt;/ref&gt;

Panliten ing taun 2021 nyimpulake yen garis keturunan Basal-Asia Timur sing khas (kadhangkala diarani '''East- and Southeast Asian lineage''&lt;nowiki/&gt;' (ESEA)), sing minangka leluhure wong Asia Timur lan Tenggara modern, wong Polinesia, lan wong Siberia, asale saka Daratan Asia Tenggara ing ~50.000 SM, lan berkembang liwat pirang-pirang gelombang migrasi menyang kidul lan lor. Leluhur basal-Asia Wétan, uga leluhur sing ana gandhèngané karo [[kulawarga basa Austroasiatika|Austroasia]], nyebar menyang Asia Kidul-wétan Maritim sadurungé ekspansi Austronésia. Wong-wong sing nganggo basa Austronésia dhewe dikira wis tekan ing [[Taiwan]] lan [[Filipina]] sisih lor antarane 10.000 lan 7.000 SM saka pesisir kidul Tiongkok, lan nyebar saka kana menyang saindenging Asia Tenggara. Para penulis nyimpulake yen ekspansi Austronésia menyang Insular Asia Tenggara lan [[Polinésia]] metu saka Filipina tinimbang Taiwan, lan wong-wong sing nganggo basa Austronesia modern, kayata wong Melayu, umume duwe leluhur saka Basal-Asia Timur paling awal, migran Austroasia saka Asia Tenggara Daratan, lan pelaut sing nganggo basa Austronésia saka Filipina, tanpa akeh campuran saka klompok sadurunge.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Larena |first1=Maximilian |last2=Sanchez-Quinto |first2=Federico |last3=Sjödin |first3=Per |last4=McKenna |first4=James |last5=Ebeo |first5=Carlo |last6=Reyes |first6=Rebecca |last7=Casel |first7=Ophelia |last8=Huang |first8=Jin-Yuan |last9=Hagada |first9=Kim Pullupul |last10=Guilay |first10=Dennis |last11=Reyes |first11=Jennelyn |date=30 Maret 2021 |title=Multiple migrations to the Philippines during the last 50,000 years |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=118 |issue=13 |doi=10.1073/pnas.2026132118 |issn=0027-8424 |pmc=8020671 |pmid=33753512|bibcode=2021PNAS..11826132L |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Yang |first=Melinda A. |date=6 Januari 2022 |title=A genetic history of migration, diversification, and admixture in Asia |url=http://www.pivotscipub.com/hpgg/2/1/0001/html |journal=Human Population Genetics and Genomics |language=en |volume=2 |issue=1 |pages=1–32 |doi=10.47248/hpgg2202010001 |issn=2770-5005 |doi-access=free |access-date=25 Maret 2026 |archive-date=16 Mèi 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516110501/http://www.pivotscipub.com/hpgg/2/1/0001/html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==Budaya==
=== Agama ===
[[Barkas:Sultan Omar Ali Saifuddin Mosque 02.jpg|thumb|Masjid Sultan Omar Ali Saifuddien ing [[Brunéi Darussalam]] ing wayah wengi [[Ramadhan]]. Karajan sugih iki nganut Melayu Islam Beraja (''Monarki Islam Melayu'') minangka filosofi nasional wiwit kamardikane ing taun 1984.]]
Komunitas Melayu wiwitan umumé [[animisme|animis]], percaya marang anané ''semangat'' (roh) ing saben bab.&lt;ref name=&quot;zaki1&quot;&gt;{{harvnb|Zaki Ragman|2003|pp=1–6}}&lt;/ref&gt; Kira-kira nalika wiwitan jaman umum, agama [[Hindhu]] lan [[Buda]] dikenalake dening para pedagang Asia Kidul menyang Kepulauan Melayu, ing ngendi agama kasebut berkembang nganti abad kaping 13, sadurunge tekane Islam sing digawa dening para pedagang Muslim Arab, Asia Kidul, lan Tiongkok.

Ing abad kaping 15, Islam saka sekte [[Sunni]] ortodoks ngrembaka ing jagad Melayu ing jaman Kesultanan Malaka. Beda karo agama [[Hindhu|Hindu]], sing mung ngowahi masyarakat Melayu awal kanthi dangkal, [[Islam]] bisa diarani wis terintegrasi kanthi lengkap menyang urip saben dinane penduduk.&lt;ref name=&quot;Syed&quot;&gt;{{harvnb|Syed Husin Ali|2008|p=57}}&lt;/ref&gt; Wiwit jaman iki, wong Melayu dianggep minangka kelompok etnoreligius lan sacara tradhisional nduweni identifikasi sing cedhak karo Islam{{sfn|Johns|Lahoud|2005|p=157}} lan wiwit kuwi dheweke ora ngganti agama.&lt;ref name=&quot;Syed&quot; /&gt; Identitas iki kuwat banget nganti diarani dadi Muslim yaiku ''masuk Melayu'' (mlebu keMelayuan).{{sfn|Andaya|Andaya|1984|p=55}}

Sanajan mangkono, kapercayan-kapercayan sadurungé sing duwé oyot sing luwih jero, tetep nglawan kutukan Islam - lan pancen mistisisme [[Sufisme]] wis gegandhèngan ing antarane wong Melayu, karo roh-roh saka jagad animisme sadurungé lan sawetara unsur Hindhu.{{sfn|Winstedt|1925|p=125}} Sawisé taun 1970-an, kebangkitan Islam (uga diarani re-Islamisasi{{sfn|Burgat|2003|p=54}}) ing saindenging jagad Muslim, akèh tradhisi sing dianggep nglanggar ajaran Islam lan ngandhut unsur syirik ditinggalaké déning wong Melayu ing Malaysia, déné ing antarane wong Melayu ing Indhonésia, tradhisi kasebut ora dianggep takhayul lan ngandhut unsur syirik. Ing antarane tradhisi kasebut yaiku festival ''mandi'' safar (adus [[Safar]]), festival [[adus]] kanggo nggayuh kasucian spiritual, sing bisa dideleng fitur-fitur sing padha karo sawetara ing Durga Puja ing India.{{sfn|Bolton|Hutton|2000|p=184}}

Akèh-akèhé saka ètnis Melayu modern sing penganut Islam [[Sunni]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Malay of Malaysia |publisher=Bethany World Prayer Center |url=http://kcm.co.kr/bethany_eng/p_code3/1892.html |access-date=2 Juli 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010191042/http://kcm.co.kr/bethany_eng/p_code3/1892.html |archive-date=10 Oktober 2012}}&lt;/ref&gt; lan riyaya Melayu sing paling penting yaiku sing asalé saka Islam - ''[[Idul Fitri|Hari Raya Aidilfitri]]'', ''[[Idul Adha|Hari Raya Aidiladha]]'', ''[[Muharram|Awal Muharram]]'', lan ''[[Mulud (pahargyan)|Maulidur Rasul]]''. Wong Melayu sing metu saka Islam ing Malaysia lan Brunéi dianggep murtad. Nanging, ana sawetara etnis Melayu sing manggon ing njaba negara-negara kasebut uga wis nganut agama liya kanthi sah miturut hukum.

=== Arsitèktur ===
{{See also|Omah Melayu}}
[[Gambar:Rumah kedah.gif|thumb|350px|Omah tradhisional Melayu ing [[Kedah]], dihias nganggo panel ukiran khas [[Jasirah Malaka|Semenanjung Melayu]] sisih lor.]]

[[Omah Melayu]] nuduhake papan panggonan vernakular wong Melayu, sawijining klompok etno-linguistik sing manggon ing [[Sumatra]], pesisir [[Kalimantan]], lan [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]].

Wangun arsitèktur tradhisional, kaya ta atap sing cocog karo gaya tropis lan proporsi sing harmonis kanthi unsur dekoratif dianggep isih nduweni nilai budaya sing gedhe dening akeh wong ing wilayah kasebut. Nanging, bangunan-bangunan iki mbutuhake perawatan sing signifikan dibandhingake karo konstruksi modern; kayata tantangan kanggo njaga bahan utama, kayu, saka efek bosok cuaca tropis uga serangan [[rayap]]. Katrampilan konstruksi vernakular iki saya ilang amarga [[Malaysia]] nerusake proses industrialisasi, dene ing [[Indhonésia]] omah-omah tradhisional kaya ngono isih lestari ing wilayah pedesaan. Senajan transformasi urban ing [[Singapura]] wis ngilangi meh kabeh wilayah urban Melayu, sawetara omah sing nampilake arsitèktur vernakular iki isih lestari, utamane ana ing pulo lepas pantai Pulau Ubin.{{Citation needed|date=Dhésèmber 2022}} Upaya kanggo [[arsitèktur Indonésia|nglestarikake gaya arsitektur asli]] [[Pratélan pulo ing Indonésia|kepulauan Indonesia]] wis ditindakake liwat dokumentasi lan replika kreasi ing paviliun [[panagaraning Indhonésiyah|provinsi]] ing [[Taman Mini Indonésia Indah]], [[Jakarta]].

===Basa===
[[Barkas:Prasasti Kedukan Bukit 3.jpg|thumb|[[Prasasti Kedukan Bukit]] ditulis nganggo [[aksara Pallawa]]. Wis ana wiwit taun 683, iki minangka salah sawijining artefak tulisan Melayu paling tuwa sing isih ana.]]
{{Main|Basa Malayu}}
{{See also|Aksara Gundhil}}
[[Basa Malayu]] iku salah siji basa sing paling misuwur ing donya, mligine saka kulawarga basa Austronésia. Varian lan dialek [[basa Melayu]] digunakake minangka basa resmi ing [[Brunéi Darussalam]], [[Indhonésia]], [[Malaysia]], lan [[Singapura]]. Basa iki uga dicaturaké ing [[Thai]]land kidul, [[Kapuloan Cocos (Keeling)|Kapuloan Cocos]], [[Pulo Natal]], lan [[Sri Lanka]]. Basa iki dicaturaké déning kurang luwih 33 yuta wong ing sakubengé Kapuloan Melayu lan digunakaké minangka basa kapindho déning kurang luwih 220 yuta wong.{{sfn|Wright|2007|p=492}}

Wangun basa Malayu paling tuwa asale saka basa Proto-Malayu-Polinésia sing dituturake dening para pemukim Austronésia paling awal ing [[Asia Kidul-wétan]]. Wangun iki banjur berkembang dadi basa Malayu Kuna nalika budaya lan agama India wiwit nembus wilayah kasebut. Basa Melayu Kuna ngandhut sawetara istilah sing isih ana nganti saiki, nanging tetep ora bisa dimangerteni dening penutur modern, dene basa modern wis umume bisa dikenali ing basa Melayu Klasik tulisan, sing bentuk paling tuwa wiwit taun 1303 Masehi.{{sfn|Teeuw|1959|p=149}} Basa Melayu berkembang dadi basa Malayu Klasik liwat mlebune akeh kosakata [[basa Arab|Arab]] lan [[basa Pèrsi|Pèrsi]] kanthi bertahap nalika Islam mlebu ing wilayah kasebut, lan sajrone proses kasebut ana owah-owahan sing signifikan. Wiwitane, basa Melayu Klasik minangka klompok dialek sing maneka warna, sing nggambarake asal-usul kerajaan-kerajaan Melayu ing Asia Kidul-wétan. Salah sawijining dialek iki, sing dikembangake ing tradhisi sastra Kesultanan Malaka ing abad kaping 15, pungkasane dadi dominan.

Jaman Malaka ditandhani karo owah-owahan basa Melayu dadi basa Islam, kaya dene basa Arab, Persia, Urdu, lan Swahili. [[Aksara Arab]] sing diadaptasi sing diarani [[aksara Jawi|Jawi]] digunakake kanggo ngganti [[aksara Kawi]], terminologi agama lan budaya Islam diasimilasi kanthi akeh, mbuwang akeh tembung Hindu-Buddha, lan basa Malayu dadi basa pengantar lan panyebaran Islam ing saindenging wilayah [[Asia Kidul-wétan]]. Ing puncak kekuasaan Malaka ing abad kaping 15, basa Malayu Klasik nyebar ngluwihi jagad penutur basa Melayu tradhisional&lt;ref name=&quot;Sneddon 2003 59&quot;&gt;{{harvnb|Sneddon|2003|p=59}}&lt;/ref&gt; lan ngasilake ''[[basantara|lingua franca]]'' sing diarani ''Bahasa Melayu pasar'' (&quot;Bazaar Melayu&quot;) utawa ''Bahasa Melayu rendah'' (&quot;Melayu Endhek&quot;), beda karo ''Bahasa Melayu Tinggi'' (&quot;Melayu Luhur&quot;) ing Malaka.{{sfn|Sneddon|2003|p=84}} Lumrahé, basa Melayu Bazaar iku basa pidgin lan perkembangan sing paling penting yaiku basa pidgin dikreolisasi, sing nggawé sawetara basa anyar kaya ta [[basa Malayu Ambon]], [[basa Malayu Manado|Malayu Manado]], lan [[basa Batawi]].{{sfn|Sneddon|2003|p=60}}

Para panulis [[Éropa]] ing abad kaping 17 lan 18, kaya ta Tavernier, Thomassin lan Werndly nggambarake basa Malayu minangka &quot;''basa para wong pinter ing kabeh Hindia, kaya [[basa Latin]] ing Eropa''&quot;.{{sfn|Sweeney|1987}} Iki uga sing paling akeh digunakake nalika jaman penjajahan Inggris lan Walanda ing Kepulauan Melayu.{{sfn|Van der Putten|Cody|2009|p=55}} Kosok baline katon ing Hindia Timur Spanyol, ing ngendi latinisasi massal ing kepulauan kasebut sajrone taun-taun kolonial nyebabake kudeta historis basa Malayu ing Filipina.

Dialek Kesultanan Johor, penerus langsung Malaka, dadi basa standar ing antarane wong Melayu ing [[Singapura]] lan [[Malaysia]], lan iki dadi dhasar asli kanggo [[basa Indhonésia]] sing wis distandardisasi.&lt;ref name=&quot;Sneddon 2003 59&quot;/&gt;{{sfn|Wong|1973|p=126}}{{sfn|Clyne|1992|p=413}}{{sfn|Brown|Ogilvie|2009|p=678}}

Saliyané basa Malayu standar, sing dikembangaké ing lingkungan Malaka-Johor, ana uga manéka dialek Melayu lokal. Contone, wong [[basa Bangka|Bangka]], Brunéi, [[basa Melayu Jambi|Jambi]], [[basa Malayu Kelantan-Petani|Kelantan]], Kedah, Negeri Sembilan, [[basa Palémbang|Palémbang]], [[Basa Malayu Kelantan-Petani|Pattan]], Sarawak, [[Basa Malayu Trengganu|Terengganu]], lan liya-liyane.

Basa Malayu sacara historis ditulis nganggo [[aksara Pallawa]], [[aksara Kawi|Kawi]], lan [[aksara Réncong|Réncong]]. Sawisé tekané Islam, [[aksara Jawi]] sing adhedhasar basa Arab diadopsi lan isih digunakaké nganti saiki minangka salah siji saka rong aksara resmi ing [[Brunéi Darussalam]] lan minangka aksara alternatif ing [[Malaysia]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kedah MB defends use of Jawi on signboards |work=The Star |year=2008 |url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2008/8/26/nation/22168989&amp;sec=nation |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029105406/http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2008%2F8%2F26%2Fnation%2F22168989&amp;sec=nation |archive-date=29 Oktober 2012 }}&lt;/ref&gt; Wiwit abad kaping 17, minangka akibat saka penjajahan Inggris lan Walanda, aksara Jawi mboko sithik diganti karo aksara Rumi&lt;ref&gt;{{cite web |title=Malay (Bahasa Melayu / بهاس ملايو) |website=Omniglot |url=http://www.omniglot.com/writing/malay.htm |access-date=2 Juli 2026 |archive-date=26 Juni 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626115200/http://www.omniglot.com/writing/malay.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; sing adhedhasar Latin sing pungkasane dadi aksara modern resmi kanggo [[basa Malayu]] ing [[Malaysia]], [[Singapura]], lan [[Indhonésia]], lan aksara resmi ing [[Brunéi Darussalam]].

=== Musik ===
{{Main|Musik Melayu}}
[[Musik Melayu]] iku sawijining [[genre musik]] [[lagu dhaèrah|tradhisional]] sing asale lan berkembang ing pesisir wétan [[Sumatra]], [[Kalimantan]], lan [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]].&lt;ref&gt;Sahputra, T. W. H., Martarosa, &amp; Warhat, Z. (2019). ''[https://media.neliti.com/media/publications/408383-musik-jazz-melayu-dalam-kajian-kreativit-7b989836.pdf Musik jazz Melayu dalam kajian kreativitas]''. ''Melayu Arts and Performance Journal'', 2(2), 191–200. &lt;/ref&gt; [[Musik]] iki biasane dinyanyekake dening wong-wong saka etnis Melayu lan asring diiringi tarian khas Melayu lokal, contone nawakake tarian ing acara utawa pesta tradhisional, nampani tamu kehormatan, lan ing kegiatan keagamaan.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Purba|first=Junaidi|last2=Putri|first2=Sabrina Maulidia|last3=Nelson|first3=Ricky|last4=Silaban|first4=Cahyani Yesika br|last5=Ridho|first5=Muhammad Habibur|last6=Andika|first6=Riki|last7=Sitorus|first7=Christina Harianti|last8=Sa|first8=Maulidha|last9=Dardanila|url=https://www.google.co.id/books/edition/TRANSFORMATION_OF_TRADITIONAL_ARTS_RESPO/mtaeEQAAQBAJ?hl=id&amp;gbpv=0|title=TRANSFORMATION OF TRADITIONAL ARTS: RESPONDING TO THE CHALLENGES OF THE TIMES|publisher=Mawadra Lestari Enterprise|isbn=978-629-95611-1-8|pages=62|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Asbullah|first=Habib|last2=Rizkia|first2=Ayu|last3=Batrisya|last4=Julianto|first4=Deldi|last5=Pangestu|first5=Dimas|last6=Rania|first6=Dinda Safira|last7=Miranti|first7=Dwi|last8=Afrillia|first8=Ega|last9=Irianto|first9=Ega Deni|url=https://www.google.co.id/books/edition/Mengabadikan_Riau_Buku_I/WXsgEAAAQBAJ?hl=id&amp;gbpv=0|title=Mengabadikan Riau: Buku I: Antologi Esai Kebudayaan|publisher=Penerbit Pustaka Rumah C1nta|isbn=978-623-7961-67-3|pages=95|language=id|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Sing menarik saka [[genre musik]] iki yaiku komposisine sing kasusun saka lirik lagu sing ngemot puisi sing diadaptasi karo urip saben dina, katresnan (kaya Dondang Sayang) lan kebak piwulang (pesen moral), kebak swara utawa vokal cengkok khas [[Melayu]], lan aransemen musik sing disusun kanthi rapi.

Bebarengan karo perkembangan jaman, musik Melayu uga ngalami owah-owahan gaya musik, contone, musik iki uga ngalami fusi karo [[musik pop]], [[musik rock|rock]], lan [[dangdut]]. Aliran iki bisa ditemokaké ing negara-negara sing ana gandhèngané karo Melayu, kaya ta [[Indhonésia]], [[Malaysia]], [[Singapura]], lan [[Brunéi Darussalam]].

Ing wiwitan perkembangane, instrumen musik sing digunakake didominasi dening aksi [[rebana]] sing diarani Kompang saka [[Kabupatèn Panaraga|Ponorogo]], petik gambus, gesekan [[piyul]], nabuh akordeon, swara [[gong]], lan tiupan [[serunai]]. Iki dipengaruhi dening [[budaya]] tanah Arab lan [[Éropa]] tradisional. Bebarengan karo perkembangan teknologi, kabeh iki wis diganti karo instrumen musik elektronik awujud keyboard. Nanging, ing kegiatan tartamtu, instrumen musik tradisional isih digunakake kanggo nglestarikake warisan budaya.

Ing perkembangane, gerakan iki populer ing taun 80-an lan malah mlebu era &quot;puncak kejayaan&quot; ing taun 90-an. Iki ditandhani karo tambah akeh penyanyi lan [[marchingband|band]] Melayu, lan pendatang anyar sing muncul kanthi lagu-lagu andalan dhewe.

===Olahan===
{{Main|Olahan Melayu}}

[[Barkas:ASAM PEDAS IKAN PARI.jpg|thumb|''[[Asem pedhes|Asam pedas]]'', ''[[gulé|gulai]]'' sing kecut lan pedhes]]

[[Olahan Melayu]] ditondoi kanthi panggunaan rempah-rempah aromatik, [[santen]], bahan-bahan fermentasi, lan jamu seger sing ekstensif, sing ngasilake masakan kanthi profil rasa sing kompleks lan kuat. Komponen-komponen masakan sing diwakili kalebu ''[[gulé|gulai]]'' (semur klapa), ''[[asem pedhes|asam pedas]]'' (semur asem lan pedhes), ''[[kupat|ketupat]]'' (lontong beras kompres sing umum digandhengake karo konsumsi perayaan), ''[[sega lenga|nasi minyak]]'' (sajian sega bumbu sing digawe karo ghee), ''[[rendhang|rendang]]'' (daging bumbu sing dimasak alon), ''[[sambel|sambal]]'' (bumbu adhedhasar lombok), ''[[krupuk|keropok]]'' (krupuk iwak utawa urang), ''[[kuih]]'' tradhisional (kue lan jajanan ukuran cokotan), ''[[jenang|dodol]]'' (kue manis adhedhasar klapa) lan olahan fermentasi kayata ''[[pekasam|perkasam]]''.

Senajan nduweni dhasar kuliner sing padha, masakan Melayu regional nuduhake variasi sing cukup gedhe sing dibentuk dening geografi, sumber daya pertanian lokal, jaringan perdagangan, lan interaksi sejarah. Spesialisasi regional sing béda kalebu ''[[sega dagang|nasi dagang]]'', ''[[sega kerabu|nasi kerabu]]'' lan ''[[lékor|keropok lekor]]'' ing Pattani, [[Trengganu]] lan [[Kelantan]]; Pahang lan Perak kanggo masakan basis [[durian]] sawijining, ''[[gulé|gulai]]'' ''[[tempoyak]]''; [[Kedah]] lan [[Pulo Pinang]] kanggo ''[[laksa|asam laksa]]'' lan ''rojak'' gaya lor; Satun lan Perlis kanggo panganan cuci mulut ''bunga kuda''; [[Negeri Sembilan]] kanggo masakan ''lemak''; [[Melaka|Malaka]] kanggo ''[[cincalok]]'' pedhes; [[Singapura]] kanggo ''[[rujak|rojak bandung]]'' lan ''[[Roti Canai|roti prata]]''; [[Riau]] kanggo masakan ''ikan patin'' (iwak ''[[patin|Pangasius]]''), ''[[gulé|gulai]] ikan patin'' lan ''[[asem pedhes|asam pedas]] [[patin|ikan patin]]''; [[Kapuloan Riau]] kanggo ''sup ikan''; Wong Melayu Deli ing [[Sumatra Lor]] kanggo ''[[sega gorèng|nasi goreng]] [[iwak teri|teri]] medan'' lan ''[[gulé|gulai]] ketam'';{{sfn|Winarno|2010}} [[Jambi]] kanggo ''ikan mas panggang'' lan ''[[tempoyak]]''; Wong Melayu Palémbang ing [[Sumatra Kidul]] kanggo ''[[pèmpèk|pempek]]'', ''[[mi celor]]'' lan ''[[sega lenga|nasi minyak]]''; [[Kapuloan Bangka-Belitung|Bangka Belitung]] kanggo ''siput gonggong'' lan ''[[terang bulan]]''; [[Kalimantan Kulon]] lan [[Sarawak]] kanggo ''[[bubur pedhes|bubur pedas]]'' lan ''ayam pansuh''; lan [[Brunéi Darussalam]] kanggo Nasi katok lan sajian ''ambuyat'' unik.

Ciri utama olahan Melayu tradhisional ora mangu-mangu yaiku panggunaan rempah-rempah sing akeh. [[Santen]] uga penting kanggo menehi rasa sing sugih lan lembut ing masakan Melayu. Bahan dhasar liyané yaiku ''[[trasi|belacan]]'' (tempe urang), sing digunakaké minangka dhasar ''sambal'', saus utawa bumbu sing sugih rasa sing digawé saka belacan, [[lombok abang|lombok]], bawang bombay, lan bawang putih. Masakan Melayu uga akeh nggunakake sereh lan lengkuas.{{sfn|Alexander|2006|p=58}}

Meh saben dhaharan Melayu disuguhake karo sega, [[panganan baku|panganan pokok]] ing pirang-pirang budaya Asia Wétan liyane. Senajan ana macem-macem jinis masakan ing panganan Melayu, kabeh disuguhake sekaligus, ora sak porsi. Panganan dipangan kanthi alus nganggo driji tangan tengen, ora nganggo driji kiwa amarga digunakake kanggo wudhu pribadi, lan wong Melayu arang nggunakake piranti makan.{{sfn|Marshall Cavendish|2007|p=1222}} Amarga umume wong Melayu iku [[Muslim]], olahan Melayu ngetutake hukum diet [[halal]] Islam kanthi ketat. Asupan protein biasane dijupuk saka daging sapi, kebo, wedhus, lan wedhus, lan uga kalebu unggas lan iwak. Babi lan daging non-halal, uga alkohol dilarang lan ora ana ing panganan saben dinane wong Melayu.

[[Nasi lemak]], sega sing dimasak nganggo [[santen]] sing pekat, mbokmenawa minangka masakan paling populer ing kutha lan desa-desa Melayu. Nasi lemak dianggep minangka [[olahan nasional]] [[Malaysia]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Nasi Lemak |website= Malaysia.com |url= http://www.malaysia.com/nasi-lemak-food.html |access-date=18 Oktober 2026 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150511161416/http://malaysia.com/nasi-lemak-food.html |archive-date=11 Mèi 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Dene ''Nasi Minyak'' lan ''Nasi Hujan Panas'', sega sing dipanggang karo ghee lan rempah-rempah, dianggep minangka sajian upacara kanggo acara-acara khusus, utamane nalika pesta manten tradhisional Melayu.

=== Seni pertunjukan ===
[[Barkas:Joget Gamelan 1937.jpg|thumb|Pagelaran Joget Gamelan, 1937]]

Wong Melayu duwé maneka warna musik lan tari sing minangka gabungan saka macem-macem pengaruh budaya. Genre-genre sing khas wiwit saka tari rakyat Melayu tradhisional kaya ta Mak Yong nganti tari Zapin sing dipengaruhi Arab. Gerakan koreografi uga maneka warna, saka langkah lan melodi sing prasaja ing Dikir barat nganti gerakan sing rumit ing Joget Gamelan.

Musik tradhisional Melayu umumé musik perkusi. Maneka warna [[gong]] nyedhiyakake irama kanggo akeh tarian. Ana uga [[drum]] kanthi maneka warna ukuran, wiwit saka ''rebana ubi'' gedhe sing digunakake kanggo nandhani acara penting nganti ''rebana cilik'' (kendhang pigura) sing digunakake minangka iringan kanggo pengajian vokal ing upacara keagamaan.{{sfn|Moore|1998|p=48}}

[[Barkas:KITLV - 3676 - Lambert &amp; Co., G.R. - Singapore - Mahjong dance and drama at Penang Island - circa 1903.tif|thumb|left|Sakumpulan penari Melayu Siam sing nampilake Mak Yong (kira-kira abad kaping 19). Ing taun 2005, iki diakoni minangka salah sawijining karya agung warisan lisan lan ora nyata manungsa dening [[UNESCO]].]]

Musik nobat dadi bagéan saka Regalia Kraton Melayu wiwit tekané Islam ing abad kaping 12 lan mung ditampilaké ing upacara-upacara penting kraton. Orkestrane kalebu instrumen suci lan dihormati banget yaiku ''nehara'' ([[kendang]]), ''gendang'' (kendang sirah loro), ''nafiri'' (trompet), ''[[serunai]]'' (oboe), lan kadhangkala gong kenop lan sepasang simbal.{{sfn|Marshall Cavendish|2007|p=1220}}

Pengaruh India kuwat banget ing drama bayangan tradisional sing dikenal minangka [[wayang kulit|Wayang Kulit]], ing ngendi crita-crita saka epik [[Hindhu]]; [[Ramayana]] &amp; [[Mahabharata]] dadi repertoar utama. Ana papat jinis teater wayang sing khas sing bisa ditemokake ing Semenanjung Malaya; ''Wayang Gedek'', ''Wayang Purwa'', ''Wayang Melayu'' lan ''Wayang Siam''.{{sfn|Srinivasa|2003|p=296}}{{sfn|Ghulam Sarwar Yousof|1997|p=3}}{{sfn|Matusky|1993|pp=8–11}} Sanajan mangkono, seni lan crita ''Wayang Purwa'' lan ''Wayang Siam'' nuduhake pengaruh regional sing nyawiji karo wong Jawa lan Siam, dene ''Wayang Melayu'' lan ''Wayang Gedek'' nyritakake bentuk lan busana Melayu sing luwih asli.

Seni pertunjukan Melayu liyane sing kondhang yaiku; Teater ''[[Bangsawan]]'', ''Dondang Sayang'' seneng balada lan tari ''Mak Inang'' saka Kasultanan Malaka, ''Jikey'' lan ''Mek Mulung'' saka [[Kedah]], tari ''Asyik'' lan drama tari ''Menora'' saka Patani lan [[Kelantan]], Tari ''Ulek mayang'' lan ''Rodat'' saka [[Trengganu]], Teater ''Boria'' saka [[pulo Pinang|Penang]], Tari ''Canggung'' saka Perlis, Lagu-lagu narasi ''Mukun'' saka [[Brunéi Darussalam]] lan [[Sarawak]],{{sfn|Marzuki bin Haji Mohd Seruddin|2009}}&lt;ref name=&quot;Ahmad Salehuddin 2009&quot;&gt;{{harvnb|Ahmad Salehuddin|2009}}&lt;/ref&gt; lan [[Gending Sriwijaya]] saka [[Kutha Palémbang|Palémbang]], lan ''Serampang Dua Belas'' saka Serdang.&lt;ref name=&quot;Ahmad Salehuddin 2009&quot;/&gt; Zapin Api firedance saka [[Riau]] lan Dikir barat Singapura saka [[Singapura]].

=== Seni rupa ===
[[Barkas:Burung Petala Indera I.png|thumb|Burung Petala Indra, manuk mitos raksasa sing digawe kanggo parade [[tetak|sunat]] agung pangeran [[Kelantan]].]]

Seni ukir kayu minangka bagéyan saka [[seni rupa|seni visual]] Melayu klasik. Wong Melayu sacara tradhisional nghias monumen, prau, senjata, makam, alat musik, lan piranti-piranti kuna kanthi motif flora, kaligrafi, geometri, lan fitur kosmik. Seni iki ditindakake kanthi mbusak sebagian kayu nganggo piranti sing landhep lan ngetutake pola, komposisi, lan urutan tartamtu. Bentuk seni iki, sing dikenal minangka ''ukir'', dianggep minangka tumindak pengabdian para pengrajin marang sing nitahake lan hadiah kanggo sesamane.{{sfn|Said|2005}}

Bentuk seni iki utamane disebabake dening akehe kayu ing Kepulauan Melayu lan uga dening katrampilan para pengukir kayu sing ngidini wong Melayu praktik ngukir kayu minangka kerajinan. Latar tropis alami ing ngendi flora lan fauna akeh wis menehi inspirasi kanggo motif kanggo digambarake kanthi bentuk abstrak utawa bergaya ing papan kayu. Kanthi rawuhe Islam, bentuk geometris lan kaligrafi Islam dikenalake ing ukiran kayu. Kayu sing digunakake biasane saka spesies kayu atos tropis sing dikenal awet lan bisa tahan serangan jamur, kumbang sepatu bot listrik, lan rayap.{{sfn|Said|2002}}

Omah-omah tradhisional Melayu utawa masjid biasane dihiasi nganggo luwih saka 20 ukiran. Ukiran ing tembok lan panel ngidini angin sirkulasi kanthi efektif mlebu lan metu saka bangunan lan bisa ngidini sinar srengenge madhangi njero struktur kasebut. Ing wektu sing padha, bayangan sing digawe dening panel uga bakal nggawe bayangan adhedhasar motif sing nambah kaendahan ing lantai. Dadi, komponen sing diukir nduweni fungsi fungsional lan estetika.

=== Sandhangan tradhisional ===
[[Barkas:Busana Melayu.jpg|thumb|Wong lanang Melayu ing ''busana Melayu'', gaya tradhisional busana Melayu]]

Sandhangan lan tekstil tradhisional Melayu wis terus owah wiwit jaman kuna. Sacara historis, wong Melayu kuna dicathet nggabungake maneka warna bahan alami minangka sumber penting kanggo kain, sandhangan, lan sandhangan. Nanging ing jaman biyen, nalika para pedagang awal teka saka wetan lan kulon menyang pelabuhan Kepulauan Melayu, padha bebarengan tuku barang-barang mewah anyar, kalebu katun lan sutra sing apik. Sandhangan kasebut banjur dadi sumber mode Melayu sing dhuwur lan nduweni peran budaya minangka identitas sing ngiket ing Nusantara, utamane ing semenanjung, Sumatra lan wilayah pesisir Kalimantan.{{sfn|Hassan|2016}}

Ing budaya Melayu, sandhangan lan tekstil dianggep minangka simbol kaendahan, kekuasaan, lan status. Akeh cathetan ing hikayat Melayu nandheske papan khusus sing dikuwasani tekstil.{{sfn|Maznah Mohammad|1996|p=2}} Industri tenun tangan Melayu bisa dilacak asal-usule wiwit abad kaping 13 nalika jalur perdagangan wétan berkembang ing jaman Dinasti Song. Sebutan babagan tekstil gawean lokal uga dominasi tenunan ing [[Jasirah Malaka]] digawe ing macem-macem cathetan Tiongkok lan Arab.{{sfn|Maznah Mohammad|1996|p=19}} Antarane tekstil Melayu sing kondhang yaiku [[Songkèt]], [[Bathik]], ''Telepok'', ''Limar'', ''Tenun'', ''Kelingkam'', ''Cindai'', ''Pelangi'' lan ''Tekad''.

Sandhangan Melayu klasik maneka warna ing saben wilayah, nanging sandhangan tradisional sing paling jero ing jaman saiki yaiku Baju Kurung (kanggo wanita) lan Baju Melayu (kanggo pria), sing loro-lorone diakoni minangka sandhangan nasional kanggo [[Malaysia]] lan [[Brunéi Darussalam]], lan uga dienggo dening komunitas Melayu ing [[Indhonésia]], [[Singapura]], [[Filipina]], [[Myanmar]] lan [[Thai]]land.

[[Barkas:HariRayaMalaykids.jpg|thumb|left|Bocah-bocah Melayu nganggo klambi adat nalika [[Idul Fitri]]]]

Tembung ''Baju Kurung'', sing sacara sastra ditegesi minangka &quot;mbunteli awak&quot; sing nganggo, dirancang adhedhasar prinsip-prinsip Islam babagan kesopanan, wicaksana, lan andhap asor. Praktek iki padha karo doktrin agama Yahudi-Kristen, amarga memamerkan bagian awak sing intim dianggep dilarang ing Islam. Interpretasi kasebut banjur diserap menyang cara berpakaian lan perspektif budaya Melayu, iki bisa dideleng kanthi cetha nalika pamrentahan Mansur Shah saka Malaka ing abad kaping 15, sultan nglarang rakyat Muslim wanita ing ngarep umum supaya ora mung nganggo sarung saka dhadha mudhun. Sajrone jaman biyen, Baju Kurung Melayu ngalami sawetara reinkarnasi sadurunge njupuk wujud kaya saiki. Amarga jembare maneka warna karajan Melayu ing Nuswantara, pola desain Baju Kurung uga bisa dideleng ing wilayah kasebut, kalebu [[Bengkulu]], [[Kedah]], [[Jambi]], Johor-Riau, Pahang lan [[Kutha Palémbang|Palémbang]].{{sfn|Hassan|2016}}

Mode Baju Kurung sing cocog kanggo wong lanang diarani &quot;Baju Melayu&quot;. Bagean ndhuwur sandhangan digawe kanthi desain geometris sing meh padha karo Baju Kurung lan umume dipasangake karo kain tenun sing dikenal minangka sarung. Pola sarung bisa uga kalebu simbol status perkawinan wong kasebut utawa pangkate ing masyarakat Melayu tradhisional.{{sfn|Hassan|2016}}

Sandhangan Melayu klasik umum liyané kanggo wong lanang kalebu ''baju'' (klambi) utawa ''tekua'' (jinis klambi lengen dawa), ''baju rompi'' (rompi), ''kancing'', ''celana'' pendek (celana sikil cilik), [[sarung]] sing dienggo ing pinggul, ''capal'' (sandal), lan ''tanjak'' utawa ''tengkolok'' (tutup sirah); kanggo para bangsawan, ''baju sikap'' utawa ''baju layang'' (jinis jas) lan ''pending'' (gesper sabuk hias) uga sinonim kanggo dienggo minangka sandhangan resmi. Uga lumrah yen ''Pendekar'' (prajurit Melayu) nduweni [[keris]] sing diselipake ing lipatan ngarep sarung.

Beda karo Baju Melayu sing isih dienggo mung minangka sandhangan upacara, Baju Kurung dienggo saben dina sajrone setaun dening mayoritas wanita Melayu. Katon pegawai negeri sipil wanita, pekerja profesional, lan mahasiswa nganggo Baju Kurung iku lumrah ing [[Malaysia]] lan [[Brunéi Darussalam]].

==Sub-ètnis==
{{Uga deleng|Wong Melayu Malaysia|Wong Melayu Indhonésia}}

==Deleng uga==
* [[Donya Melayu]]
* [[Omah Melayu]]

==Cathetan suku==
{{Reflist}}

==Pranala njaba==
* {{ms}} [http://iyco0.tripod.com/usmanawang.html Puisi Usman Awang mengenai Melayu.]{{Pranala mati|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{en icon}} [http://www.asiafinest.com/forum/index.php?showtopic=29765 Melayu]
* {{id}} [http://209.85.175.104/search?q=cache:lYcg2r-ziWYJ:ccm.um.edu.my/umweb/fsss/images/persidangan/Kertas%2520Kerja/Pak%2520Witrianto.doc+Rumpun+Banjar&amp;hl=id&amp;ct=clnk&amp;cd=139&amp;gl=id&amp;client=firefox-a Modal Sosial dan Pembangunan Manusia Melayu oleh Witrianto, S.S., M.Hum., M.Si dari Universitas Andalas]{{Pranala mati|date=April 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{id}} [http://www.indonesiamedia.com/2004/05/early/budaya/budaya-0504-bhinneka.htm Bhinneka Tunggal Ika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100126030352/http://www.indonesiamedia.com/2004/05/early/budaya/budaya-0504-bhinneka.htm |date=26 Januari 2010 }}
* {{id}} [http://melayuonline.com/article/?a=aW1QL3FMZVZBUkU4Ng%3D%3D= Gerakan Bangsa Melayu Besar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408223826/http://melayuonline.com/article/?a=aw1ql3fmzvzbuku4ng=== |date=8 April 2016 }}

{{stub}}

{{DEFAULTSORT:Melayu}}
[[Kategori:Melayu|*]]
[[Kategori:Suku bangsa ing Malaysia]]
[[Kategori:Suku bangsa ing Indonesia]]
[[Kategori:Golongan ètnik ing Indonésia]]
[[Kategori:Golongan ètnik ing Malaysia]]

{{Featured article}}
{{Authority control}}</text>
      <sha1>ro8sfz2h68qzkmc1j7j9zzmufav309i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1758913</id>
      <parentid>1758912</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T00:06:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55037-88</username>
        <id>75055</id>
      </contributor>
      <origin>1758913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56383" sha1="gqvue7az8im3l7c38gt5vid6e8ztpet" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
| group = &lt;br/&gt;Wong Melayu&lt;br/&gt;''Orang Melayu''&lt;br/&gt;أورڠ ملايو
| image = [[Gambar:Siti Nurhaliza - KLIFF 08.jpg|57px|Siti Nurhaliza]] [[Gambar:Mahathir 2007.jpg|57px|Mahathir Mohammad]] [[Gambar:Muszaphar shukor.jpg|57px|Sheikh Muszaphar Shukor]]&lt;br/&gt;[[Gambar:Amir Hamzah portrait edit.jpg|51px|Amir Hamzah]] [[Gambar:Raja Ali Haji.jpg|57px|Raja Ali Haji]] [[Gambar:Hamzah Haz.jpg|57px|Hamzah Haz]]&lt;br/&gt;[[Gambar:Siti Nordiana interviewed by MeleTOP.jpg|70px|Siti Nordiana]]
| caption = Sakarepe: [[Siti Nurhaliza]] • [[Mahathir Mohammad]] • [[Sheikh Muszaphar Shukor]]&lt;br/&gt;
Kaloro: [[Amir Hamzah]] • [[Raja Ali Haji]] • [[Hamzah Haz]]&lt;br/&gt;
Katelu: [[Siti Nordiana]]
| poptime = {{circa}} '''40.000.000 jiwane''' &lt;!-- sum of numbers from each region below --&gt;
| region1 = &lt;span style=&quot;font-size:105%;&quot;&gt;'''Pedunung mayoritas'''&lt;/span&gt;
| region6 = '''{{flagicon|Malaysia}} [[Malaysia]]'''
| pop6 = 20.749.378 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref6 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|Economic Planning Unit (Malaysia)|2010}}&lt;/ref&gt;}}
| region7 = '''{{flagicon|Brunei}} [[Brunéi Darussalam]]'''
| pop7 = 501.902 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref7 = {{lower|&lt;ref name=&quot;CIA (B)&gt;&quot;{{harvnb|CIA World Factbook|t=Brunei|2012}}&lt;/ref&gt;}}
| region8 = &lt;span style=&quot;font-size:105%;&quot;&gt;'''Pedunung minoritas'''&lt;/span&gt;
| pop8 = 
| ref8 = 
| region9 = '''{{flagicon|Indonesia}} [[Indonésia]]'''
| pop9 = 8.789.585 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref9 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|Badan Pusat Statistika Indonesia|2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Figure obtained based on the percentage of Malays in 2000 census and the total Indonesian population in 2010 census&lt;/ref&gt;}}
| region10 = '''{{flagicon|Thailand}} [[Thailand]]'''
| pop10 = 5.354.475 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref10 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|CIA World Factbook|t=Thailand|2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|World Directory of Minorities and Indigenous Peoples|2005}}&lt;/ref&gt;}}
| region11 = '''{{flagicon|Singapura}} [[Singapura]]'''
| pop11 = 1.003.449 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref11 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|CIA World Factbook|t=Singapore|2012}}&lt;/ref&gt;}}
| region12 = '''{{flagicon|Philippines}} [[Pilipina]]'''
| pop12 = 2.000.000
| ref12 = 
| region13         = '''{{flagicon|Liga Arab}} [[Nagara-nagara Arab]]'''
| pop13            = ~50.000
| ref13            = &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.utusan.com.my/rencana/agama/jejak-melayu-di-bumi-anbiya-1.437075|title=Jejak Melayu di bumi anbiya|work=Utusan Online |access-date=2 Juli 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915002357/http://www.utusan.com.my/rencana/agama/jejak-melayu-di-bumi-anbiya-1.437075|archive-date=15 Sèptèmber 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ww1.kosmo.com.my/kosmo/content.asp?y=2017&amp;dt=0126&amp;pub=Kosmo&amp;sec=Rencana_Utama&amp;pg=ru_02.htm|title=Jabal Ajyad perkampungan komuniti Melayu di Mekah|work=Kosmo Online |access-date=2 Juli 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915001838/http://ww1.kosmo.com.my/kosmo/content.asp?y=2017&amp;dt=0126&amp;pub=Kosmo&amp;sec=Rencana_Utama&amp;pg=ru_02.htm|archive-date=15 Sèptèmber 2018}}&lt;/ref&gt;
| languages = [[Basa Malayu]], [[Basa Indhonésia]], [[Basa Thai]], [[Basa Arab]], [[Basa Inggris]], lan [[Basa Tamil]]
| religions = [[Islam]]
| related = [[Wong Acèh|Acèh]], [[Wong Banjar|Banjar]], [[Wong Minangkêbo|Minang]], [[Wong Kerinci|Kerinci]], [[Wong Tidung|Tidung]], [[Wong Laut|Laut]], [[Wong Betawi|Betawi]]
}}

[[Gambar:Malay couple.jpg|thumb|300px|Pasangan Melayu nganggo sandhangan tradhisional sawisé upacara ''akad nikah''. Penganten kakung nganggo ''baju melayu'' nganggo ''songkok'' lan ''[[songkèt]]'', dene penganten putri nganggo ''baju kurung'' nganggo ''tudong''.]]
[[Gambar:COLLECTIE TROPENMUSEUM Kleurenlitho getiteld Jong gehuwde Maleische vrouw TMnr 5795-34.jpg|thumb|300px|Wadon Melayu ing Kutai diidentifikasi kanthi bentuk bun sing khas (litografi dening C. F. Kelley adhedhasar gambar dening Carl Book, [[1887]])]]
'''Wong Melayu''' ({{lang-ms|'''Orang Melayu'''}}; [[Aksara Jawi|Jawi]]: {{Script/Arabic|أورڠ ملايو}}) minangka klompok suku bangsa [[Austronésia]] utamané ing Semenanjung Malaya, ing saindenging [[Sumatra]], kidul [[Thailand]], pesisir kidul [[Burma]], pulo [[Singapura]], [[Borneo]] pesisir kalebu [[Brunei]], [[Kalimantan Kulon]], [[Kalimantan Wétan]] lan [[Sarawak]] lan [[Sabah]] pesisir, [[Pilipina]] sisih kulon lan sisih kidul, lan pulo-pulo cilik sing ana ing antarané lokasi kasebut — sacara koléktif dikenal minangka &quot;Dunia Melayu&quot;. Lokasi iki saiki dadi bagéan saka negara-negara modern [[Malaysia]], [[Indhonésia]], [[Singapura]], [[Brunei]], [[Burma]], [[Thailand]], lan [[Filipina]].

Malah, akéh komunitas [[Minangkabau]], [[Mandailing]], lan [[Dayak]] sing pindhah menyang pesisir wétan [[Sumatra]] lan pesisir kulon [[Kalimantan]], ngaku wong Melayu. Saliyané ing Nusantara, wong Melayu uga ang ing [[Sri Lanka]], [[Kapuloan Cocos (Keeling)]] ''(Cocos Malays)'', lan [[Afrika Kidul]] ''(Cape Malays)''.

Ana maneka warna basa, budaya, seni, lan sosial sing cukup akeh ing antarane akeh subkelompok Melayu, utamane amarga atusan taun imigrasi lan asimilasi macem-macem etnis lan suku regional ing Asia Tenggara Maritim. Sacara historis, populasi Melayu utamane keturunan saka suku [[kulawarga basa Austronésia|Austronésia]] lan [[kulawarga basa Austroasiatika|Austroasia]] sing nganggo [[basa Malayu]] sadurunge sing ngedegake sawetara negara lan kerajaan dagang maritim kuna, utamane [[Brunéi Darussalam|Brunéi]], [[Kedah]], Langkasuka, Gangga Negara, Chi Tu, Nakhon Si Thammarat, Pahang, [[Kerajaan Melayu|Melayu]], lan [[Praja Sriwijaya|Sriwijaya]].{{sfn|Milner|2010|pp=24, 33}}{{sfn|Barnard|2004|pp=7 &amp; 60}}

Tekane Kesultanan Malaka ing abad kaping 15 micu revolusi gedhe ing sejarah Melayu, sing penting banget dumunung ing warisan politik lan budaya sing jembar. Tandha-tandha definitif umum saka kemelayuan — agama Islam, basa lan tradhisi Melayu — dianggep wis diproklamasikake ing jaman iki, sing ndadékaké etnogenesis wong Melayu minangka klompok etnoreligius utama ing wilayah kasebut. Ing sastra, arsitektur, tradhisi kuliner, sandhangan tradisional, seni pertunjukan, seni bela diri, lan tradhisi kraton, Malaka netepake standar sing ditiru dening kesultanan Melayu sabanjure. Jaman keemasan kesultanan Melayu ing Semenanjung Malaya, Sumatra Wétan, lan Pesisir Kalimantan nyumurupi akèh pedunungé, mliginé saka manéka warna komunitas suku kaya ta [[Wong Batak|Batak]], [[Dayak]], Wong Asli, lan [[Wong Laut]], sing tundhuk marang Islamisasi lan Invasi Melayu. Sajrone sejarah, istilah &quot;Melayu&quot; wis ditambahi menyang klompok etnis liyane ing &quot;[[Donya Melayu]]&quot;; panggunaan iki saiki umume diwatesi ing Malaysia lan Singapura, ing ngendi keturunan liyane saka klompok etnis iki diarani Anak Dagang (&quot;pedagang&quot;) lan umume asale saka [[Indhonésia]] kayata [[wong Acèh]], [[Wong Banjar|Banjar]], [[Wong Bugis|Bugis]], [[Wong Mandailing|Mandailing]], [[Wong Minangkêbo|Minangkêbo]] lan [[Wong Jawa|Jawa]].

== Etimologi ==
[[Barkas:Candi Muaro Jambi dengan langit biru.jpg|thumb|[[Kompleks Candhi Muaro Jambi]] ing [[Jambi]], sacara historis ana hubungane karo [[Kerajaan Melayu]] pra-Islam. Wong Melayu-Sriwijaya dikenal mbangun sistem bangunan sing rumit ing ibukutha, kutha-kutha gedhe, lan pusat kutha sing penting.]]
[[Barkas:Bukit Seguntang Tombs.jpg|thumb|Bukit Seguntang ing [[Kutha Palémbang|Palémbang]]. Miturut ''[[Sejarah Melayu]]'', bukit iki nyathet munculé Sang Sapurba, leluhur legendaris kanggo macem-macem kulawarga kerajaan Melayu ing [[Sumatra]], [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]], lan [[Kalimantan]].]]
Literatur epik ''[[Sulalatus Salatin|Sajarah Melayu]]'' nggandhengake asal-usul etimologis &quot;Melayu&quot; karo kali cilik sing jenenge Sungai Melayu ('kali Melayu') ing [[Sumatra]], [[Indhonésia]]. Epik kasebut salah nyebutake yen kali kasebut mili menyang [[Kali Musi]] ing [[Kutha Palémbang|Palémbang]], dene sejatine mili menyang Kali Batang Hari ing [[Jambi]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Reid |first=Anthony |date=Oktober 2001 |title=Understanding Melayu (Malay) as a Source of Diverse Modern Identities |journal=Journal of Southeast Asian Studies |volume=32 |issue=3 |pages=295–313|doi=10.1017/S0022463401000157 |pmid=19192500 }}&lt;/ref&gt;{{rp|298}} Istilah iki dianggep asale saka tembung Melayu ''melaju'', gabungan saka awalan verbal 'me' lan tembung oyot 'laju', sing tegese &quot;nyepetake&quot;, digunakake kanggo njlentrehake arus kali sing deres lan cepet.{{sfn|Melebek|Moain|2006|pp=9–10}}

=== Minangka jeneng panggonan (toponim) ===
Sadurungé abad kaping 15, istilah &quot;Melayu&quot; lan varian sing mèmper katon ditrapaké minangka toponim lawas kanggo wilayah [[Selat Malaka]] sacara umum.{{sfn|Barnard|2004|p=3}}
* '''''Malaya Dwipa''''', &quot;Malaya Dvipa&quot;, diterangake ing bab 48, Vayu Purana minangka salah sawijining provinsi ing segara wétan sing kebak emas lan perak. Sawetara sarjana nyamakake istilah iki karo [[Sumatra]],{{sfn|Deka|2007|p=57}} nanging sawetara sarjana India percaya yen istilah kasebut kudune nuduhake Semenanjung Melayu sing pagunungan, dene Sumatra luwih tepat digandhengake karo Suvarnadvipa.{{sfn|Pande|2006|p=266}}{{sfn|Gopal|2000|p=139}}{{sfn|Ahir|1995|p=612}}{{sfn|Mukerjee|1984|p=212}}{{sfn|Sarkar|1970|p=8}}
* '''''Maleu-kolon''''' – lokasi ing Semenanjung Emas, saka karya [[Claudius Ptolemaeus|Ptolemy]], Geographia.{{sfn|Gerini|1974|p=101}}
* '''''Mo-lo-yu''''' – kasebut déning Yijing, sawijining biksu Buddha Tionghoa saka [[Wangsa Tang|Dinasti Tang]] sing ngunjungi Asia Tenggara ing taun 688–695. Miturut Yijing, karajan ''Mo-Lo-Yu'' dumunung ing jarak 15 dina lelayaran saka Bogha (Palembang), ibukutha Sribhoga ([[Praja Sriwijaya|Sriwijaya]]). Butuh layar 15 dina kanggo tekan Ka-Cha ([[Kedah]]) saka Mo-lo-yu; mula, bisa diarani yen Mo-Lo-Yu bakal dumunung ing tengah-tengah antarane rong panggonan kasebut.{{sfn|I Ching|2005|p=xl–xli}} Ana téori populer sing nggandhèngaké ''Mo-Lo-Yu'' karo [[Kompleks Candhi Muaro Jambi|Jambi]] ing Sumatra,{{sfn|Melayu Online|2005}} nanging lokasi geografis Jambi kontradiksi karo katrangané Yi Jing babagan &quot;layar setengah dalan antara ''Ka-Cha'' (Kedah) lan ''Bogha'' (Palembang)&quot;. Ing jaman [[Wangsa Yuan|Dinasti Yuan]] (1271–1368) lan [[Wangsa Ming|Dinasti Ming]] (1368–1644), tembung ''Ma-La-Yu'' kerep disebut ing teks-teks sejarah Tiongkok – kanthi owah-owahan ejaan amarga rentang wektu antarane dinasti – kanggo nyebutake sawijining bangsa ing cedhak segara kidul. Antarane istilah-istilah sing digunakake yaiku &quot;Bôk-lá-yù&quot;, &quot;Mók-là-yū&quot; (木剌由), Má-lì-yù-er (麻里予兒), Oō-laì-yu (巫来由) — dilacak saka sumber tinulis saka bhikkhu [[Xuanzang]]) lan Wú-laī-yû (無来由).
* '''''Malaiyur''''' – kasebut ing prasasti Tanjore. Iki digambarake minangka kerajaan sing nduweni &quot;gunung sing kuwat minangka benteng&quot; sing tiba menyang penjajah Chola nalika kampanye Rajendra Chola I ing abad kaping 11. Bisa uga ana ing Sumatra, antarane Pannai lan Sriwijaya ([[Kutha Palémbang|Palémbang]]),&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Nagapattinam to suvarnadwipa: Reflections on the chola naval expeditions to Southeast Asia |publisher=Institute of Southeast Asian Studies |year=2009 |editor-last1=Kulke |editor-first1=Hermann |location=Singapore |editor-last2=Kesavapany |editor-first2=K. |editor-last3=Sakhuja |editor-first3=Vijay}}&lt;/ref&gt;{{rp|77–78, 170}} bisa uga ana ing situs arkeologi [[Kabupatèn Muaro Jambi|Muaro Jambi]].&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite book|last=Miksic|first=John M.|year=2013|title=Singapore and the Silk Road of the Sea, 1300–1800|publisher=NUS Press|isbn=978-9971-69-558-3|author1-link=John N. Miksic}}&lt;/ref&gt;{{rp|405}}
* '''''Malai''''' – sing kasebut déning ahli géografi Arab abad kaping 12 [[Al-Idrisi|Muhammad al-Idrisi]] ing Tabula Rogeriana, pulo iki njlèntrèhaké semenanjung Malaya minangka pulo sing dawa lan nyebut Malai, wewatesan karo Qmer (Khmer) lan dunungé 12 dina layar saka Sanf (Champa).&lt;ref&gt;[https://www.sg/sgbicentennial/the-bicentennial-experience/map/al-idrisis-a-guide-to-pleasant-journeys-into-faraway-lands/ al-Idrisi's A guide to Pleasant Journeys into Faraway Lands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250508045322/https://www.sg/sgbicentennial/the-bicentennial-experience/map/al-idrisis-a-guide-to-pleasant-journeys-into-faraway-lands/ |date=2025-05-08 }}. Singapore Bicentennial Office. November 2019.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gerini, G. E., &amp; Royal Geographical Society (Great Britain). (1909). [https://books.google.com.my/books?id=FKYcAAAAMAAJ&amp;vq=malai&amp;pg=PA535#v=onepage&amp;q=malai&amp;f=false Researches on Ptolemy's Geography of Eastern Asia (further India and Indo-Malay Archipelago) (Asiatic Society monographs)]. Royal Asiatic society, Royal geographical society. p. 535.&lt;/ref&gt;
* '''''Bhūmi Mālayu''''' – (secara harfiah &quot;Tanah Malayu&quot;), transkripsi saka [[Prasasti Padang Roco]] taun 1286 M dening Slamet Muljana.{{sfn|Muljana|1981|p=223}} Istilah iki ana gandheng cenenge karo kerajaan Dharmasraya.
* '''''Ma-li-yu-er''''' – kasebut ing babad [[Wangsa Yuan]], nuduhake sawijining bangsa ing Semenanjung Melayu sing ngadhepi ekspansi Kerajaan Sukhothai menyang kidul, nalika jaman pamrentahan Ram Khamhaeng.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chronicle of Mongol Yuan |website=guoxue.com |language=zh |url=http://www.guoxue.com/shibu/24shi/yuanshi/yuas_210.htm |access-date=5 Fèbruari 2026 |archive-date=27 Agustus 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827214255/http://www.guoxue.com/shibu/24shi/yuanshi/yuas_210.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Kronik kasebut nyatakake: &quot;''..Ana rasa sengit antarane Siam lan Ma-li-yu-er nganti loro-lorone padha mateni siji lan sijine ...''&quot;. Kanggo nanggepi tumindake Sukhothai, utusan Tiongkok menyang kraton Ram Khamhaeng ing taun 1295 nggawa dekrit kekaisaran: &quot;Tetepna janjimu lan aja nindakake piala marang Ma-li-yu-er&quot;.{{sfn|Hall|1981|p=190}}
* '''''Malauir''''' – kasebut ing cathetan [[Marco Polo]] minangka kerajaan sing dumunung ing Semenanjung Melayu,{{sfn|Cordier|2009|p=105}}{{sfn|Wright|2004|pp=364–365}} bisa uga padha karo sing kasebut ing kronik Yuan.
* '''''Malayapura''''' – (sacara harfiah &quot;kutha Malaya&quot; utawa &quot;bètèng Malaya&quot;), sing ditulis ing [[prasasti Amoghapasa]] sing ditulis taun 1347 Masehi. Istilah iki digunakake dening [[Adityawarman]] kanggo nyebut Dharmasraya.

Saran liyané kalebu tembung [[basa Jawa|Jawa]] ''mlayu'' (minangka kriya: mlayu, partisip: buronan), utawa istilah Melayu ''melaju'' (nyepetake kanthi ajeg), sing nuduhake mobilitas dhuwur lan sifat migrasi wong-wongé. De Barros (1552) nyebutake yen [[Paraméswara|Iskandar Shah]] menehi jeneng ''Malaios'' (wong Melayu) kaya ngono amarga bapakne diusir saka negarane. Albuquerque nerangake yen [[Paraméswara|Parameswara]] mlayu (''malayo'') saka kerajaan Palembang menyang Malaka.{{sfn|Crawfurd|1856|p=[https://archive.org/details/adescriptivedic00crawgoog/page/n254/mode/2up 244]}}

=== Minangka jeneng ètnis (etnonim) ===
{{multiple image
| align = right
| total_width = 420
| image1 = Malays from the Malacca Sultanate Codice Casanatense.jpg
| alt1 = Wong Melayu ing Malaka
| caption1 = Cat banyu Portugis wong Malaya ing Malaka, kira-kira taun 1540, ditampilake ing Códice Casanatense
| image2 = A Malay couple RBSeite93.jpg
| alt2 = Pasangan Melayu
| caption2 = Ilustrasi pasangan Melayu, saka ''Reise nach Batavia'', antarane taun 1669 lan 1682
| image3 = JogetUNISEL.jpg
| alt3 = Tari Joget
| caption3 = Tari Joget saka Kesultanan Malaka; akeh aspek budaya Melayu sing asale saka kraton Malaka
}}

Tembung &quot;Melayu&quot; minangka etnonim, kanggo ngrujuk marang kluster etnologis sing béda banget, dianggep wis dadi populer sajrone integrasi Kesultanan Malaka minangka kakuwatan regional ing abad kaping 15. Iki digunakake kanggo nglaporake babagan keberpihakan sosial wong Malaka tinimbang wong manca ing wilayah sing padha, utamane [[wong Jawa]] lan [[Thai]].{{sfn|Barnard|2004|p=4}} Iki dibuktèkaké saka dhaptar tembung Melayu awal abad kaping 16 déning Antonio Pigafetta sing gabung karo pelayaran Magellan, sing ngrujuk babagan kepriyé frasa ''chiara Malaiu'' ('cara Melayu') digunakaké ing maritim [[Asia Kidul-wétan]], kanggo nyebut ''al parlare de Malaea'' ([[basa Italia]] kanggo &quot;ngomong babagan Malaka&quot;).{{sfn|Milner|2010|pp=22}}

Sastra Melayu klasik nggambarake wong Melayu kanthi makna sing luwih sempit tinimbang interpretasi modern. ''Hikayat Hang Tuah'' (kira-kira taun 1700, manuskrip kira-kira taun 1849) mung nyebutake wong Melayu minangka subjek Kesultanan Malaka; [[Brunéi Darussalam|Brunéi]], nalika semana, ora dianggep minangka wong Melayu. ''Hikayat Patani'' (manuskrip: 1876) contoné, ora nyebut Patani lan Brunéi minangka [[basa Malayu]], istilah kuwi mung digunakaké kanggo [[Johor]]. Kedah boten kalebet basa Melayu ing babad Kedah/Hikayat Merong Mahawangsa (kira-kira 1821). ''Hikayat Aceh'' (kira-kira taun 1625, manuskrip kira-kira taun 1675) nggandhengake etnis Melayu karo Johor, nanging mesthi ora karo Aceh utawa Deli.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Milner |first=Anthony |url=https://books.google.com/books?id=sACaolB0FpkC&amp;q=liberally |title=The Malays |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2011 |isbn=978-1-4443-9166-4 |pages=91–92 |access-date=5 Fèbruari 2026|archive-date=31 Maret 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331160702/https://books.google.com/books?id=sACaolB0FpkC&amp;q=liberally |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;For the dating of the manuscripts, see [https://mcp.anu.edu.au/Q/texts.html Malay Concordance Project]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220809133732/https://mcp.anu.edu.au/Q/texts.html|date=9 Agustus 2022}}.&lt;/ref&gt;

== Asal-usul ==
[[Barkas:Baju Melayu.jpg|thumb|Sekelompok wong lanang saka [[Brunéi Darussalam]] nganggo sandhangan jinis ''Cekak Musang'', dienggo bareng karo [[songkèt]] (kiwa paling adoh) lan ''[[sarung|kain sarung]]''.]]

=== Modhél Proto-Melayu ===
Uga dikenal minangka ''Melayu asli'' (wong Melayu asli) utawa ''Melayu purba'' (wong Melayu kuna), wong Proto-Melayu asale saka Austronésia lan dipercaya wis migrasi menyang Kapuloan Melayu sajrone serangkaian migrasi dawa antarane 2500 lan 1500 SM.{{sfn|Ryan|1976|pp=4–5}} Proto-Melayu sing misuwur saiki yaiku Moken, Jakun, Orang Kuala, Temuan lan Orang Kanaq.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Orang Asli Population Statistics |publisher=Center for Orang Asli Concerns |url= http://www.coac.org.my/codenavia/portals/coacv2/code/main/main_art.php?parentID=11374494101180&amp;artID=11432750280711 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110722233738/http://www.coac.org.my/codenavia/portals/coacv2/code/main/main_art.php?parentID=11374494101180&amp;artID=11432750280711 |archive-date=22 Juli 2011}}&lt;/ref&gt; ''The Encyclopedia of Malaysia: Early History'' ({{lang|id|Ensiklopedia Malaysia: Sejarah Awal}}), wis nudingake total telung teori babagan asal-usul wong Melayu:
* Teori Yunnan (diterbitake ing taun 1889) – Teori Proto-Melayu sing asale saka Yunnan kira-kira 4.000 nganti 6.000 taun kepungkur. Téori iki didhukung déning R.H Geldern lan timé sing nduwé téori yèn migrasi wong-wong mau kedadeyan saka Kali Mekong menyang [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]]. Bukti liyané sing ndhukung téori iki kalebu piranti watu sing ditemokaké ing Kepulauan Melayu sing analog karo piranti Asia Tengah, sing nuduhaké kamiripan adat istiadat Melayu lan Assam.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Parthipan |first1=Shalini |last2=Mirianti Ishar |first2=Seri |date=2022 |title=Perspective on Ancestral Lineages and Genetic Markers of Malay Population in Peninsular Malaysia |url=http://journalarticle.ukm.my/19571/1/49021-177065-2-PB.pdf |journal=Journal Sains Kesihatan Malaysia |volume=20 |issue=1 |page=86 |via=Journalarticle.ukm.my |access-date=24 Maret 2026 |archive-date=16 Oktober 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016080144/http://journalarticle.ukm.my/19571/1/49021-177065-2-PB.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* Teori New Guinea/Pelaut (diterbitake ing taun 1965) – Migrasi pelaut kanthi katrampilan oseanografi sing kuwat sing lelungan saka pulo siji menyang pulo liyane antarane [[Niu Sélan]] lan [[Madhagaskar]]. Teori kasebut ngaku yen morfologi wong Melayu nalika semana padha karo Negroid.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* Teori [[Républik Cina|Taiwan]] (diterbitake ing taun 1997) – Migrasi sekelompok wong saka Tiongkok Kidul kedadeyan 6.000 taun kepungkur, sawetara pindhah menyang [[Taiwan]] ([[wong pribumi Taiwan|pribumi Taiwan]] saiki minangka keturunane), banjur menyang [[Filipina]] lan mengko menyang [[Kalimantan]] (kurang luwih 4.500 taun kepungkur) ([[Dayak]] saiki lan kelompok liyane). Wong-wong kuna iki uga pisah, ana sing menyang [[Sulawesi]] lan ana sing menyang [[Jawa]], lan [[Sumatra]], sing saiki kabeh nganggo basa-basa sing kalebu kulawarga Basa Austronesia. Migrasi pungkasan kedadeyan ing Semenanjung Malaya kira-kira 3.000 taun kepungkur. Sawijining sub-kelompok saka Kalimantan pindhah menyang Champa ing jaman saiki sing diarani Vietnam Tengah lan Kidul kira-kira 4.500 taun kepungkur. Ana uga jejak migrasi Dong Son lan Hoabinhian saka [[Viètnam]] lan [[Kamboja]]. Kabeh klompok iki nduweni DNA lan asal-usul linguistik sing bisa ditelusuri saka pulo sing saiki diarani Taiwan, lan leluhure wong-wong kuna iki bisa ditelusuri saka Tiongkok kidul.{{sfn|Barnard|2004}}

==== Deutero-Melayu ====
[[Barkas:Women from Palembang in Ikat weave, Wanita di Indonesia p29 (Ministry of Information).jpg|thumb|Wanita saka [[Kutha Palémbang|Palémbang]] nganggo busana tradhisional, sing diarani Baju Kurung sing digawe saka [[Songkèt]]. Klambi iki umume digandhengake karo wanita keturunan Melayu.]]

Wong Deutero-Melayu iku wong [[jaman wesi|Jaman Wesi]] sing sebagian turunan saka wong Austronésia sabanjure sing dilengkapi teknik pertanian sing luwih maju lan kawruh anyar babagan logam.{{sfn|Murdock|1969|p=278}}{{sfn|Ooi|2004|p=[https://books.google.com/books?id=QKgraWbb7yoC&amp;pg=PA495 495]}}{{sfn|Anderbeck|2002}} Para pemukim Deutero-Melayu ora nomaden kaya para leluhure: nanging dheweke manggon lan ngadegake kampung-kampung sing dadi unit utama ing masyarakat. Kampung-kampung iki biasane dumunung ing pinggir kali utawa pesisir lan umume bisa nyukupi pangan lan kabutuhan liyane. Ing pungkasan abad kaping 1 SM, kampung-kampung iki wiwit nindakake perdagangan karo jagad njaba.{{sfn|Jamil Abu Bakar|2002|p=39}} Wong Deutero-Melayu dianggep minangka leluhur langsung saka wong Melayu saiki.{{sfn|TED|1999}}

==== Ekspansi saka modhél Sundaland ====
Téori sing luwih anyar nyatakaké yèn tinimbang dipanggoni déning ekspansi saka daratan, populasi Jaman És ing Semenanjung Malaya, Kapuloan Indhonésia sing cedhak, lan landas kontinèntal sing nalika iku katon (Sundaland) malah berkembang sacara lokal saka pemukim manungsa pisanan lan ngembang menyang daratan. Para pendukung téori iki percaya yèn ekspansi iki mènèhi panjelasan sing luwih irit babagan bukti linguistik, arkeologi, lan antropologis tinimbang modhèl sadurungé, mliginé model Taiwan.{{sfn|Oppenheimer|2006}} Téori iki uga nduwèni dhukungan saka bukti genetik anyar saka Human Genome Organisation sing nuduhaké yèn pedunung utama Asia kedadeyan ing siji migrasi liwat [[Asia Kidul-wétan]]; rute iki dianggep minangka wilayah Melayu modern lan keragaman ing wilayah kasebut berkembang utamane ing panggonan kasebut tanpa mbutuhake migrasi utama saka daratan. Ekspansi kasebut dhewe bisa uga disebabake dening kenaikan permukaan laut ing pungkasan Jaman Es.{{sfn|Abdulla et al.|2009}}{{sfn|Soares, et al.|2008}}

Stephen Oppenheimer, pendukung paham iki, luwih lanjut ngajokake teori yen ekspansi bangsa kedadeyan kanthi telung gelombang cepet amarga kenaikan permukaan laut ing pungkasan Jaman Es, lan diaspora iki nyebarake bangsa-bangsa kasebut lan budaya, mitos, lan teknologi sing ana gandhengane ora mung menyang daratan Asia Tenggara, nanging uga nganti India, Timur Tengah, lan Mediterania. Para pengulas nemokake usulan-usulane kanggo pemukiman lan panyebaran asli pantes ditliti luwih lanjut, nanging isih skeptis karo klaim difusionis dheweke.{{sfn|Razak|2012}}{{sfn|Terrell|1999}}{{sfn|Baer|1999}}

=== Bukti genetik ===
Wong Melayu iku sawijining klompok ètnis sing manggon ing Asia Kidul-wétan lan Semenanjung Malaya sing nganggo basa Austronésia. Miturut panliten ing taun 2015, wong Melayu saka Semenanjung Malaysia, [[Singapura]], [[Indhonésia]], lan [[Sri Lanka]] nduweni 4 komponen leluhur utama, kalebu Austronésia (17%–62%), Proto-Melayu (15%–31%), Asia Timur (4%–16%) lan Asia Selatan (3%–34%). Nanging komponen pribumi Austronésia lan Asia Tenggara luwih penting kanggo wong Melayu saka Semenanjung Malaysia, Singapura lan Indhonésia tinimbang Asia Wétan lan Asia Kidul. Kosok baline, wong Melayu saka Sri Lanka nduweni udakara 34% keturunan Asia Kidul ing susunan genetik, sing ndadekake dheweke relatif béda.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Deng |first1=Lian |last2=Hoh |first2=Boon-Peng |last3=Lu |first3=Dongsheng |last4=Saw |first4=Woei-Yuh |display-authors=3 |date=2015 |title=Dissecting the genetic structure and admixture of four geographical Malay populations |journal=Scientific Reports |volume=5 |doi=10.1038/srep14375 |pmid=26395220 |pmc=4585825 |bibcode=2015NatSR...514375D }}&lt;/ref&gt;

Panliten ing taun 2021 nyimpulake yen garis keturunan Basal-Asia Timur sing khas (kadhangkala diarani '''East- and Southeast Asian lineage''&lt;nowiki/&gt;' (ESEA)), sing minangka leluhure wong Asia Timur lan Tenggara modern, wong Polinesia, lan wong Siberia, asale saka Daratan Asia Tenggara ing ~50.000 SM, lan berkembang liwat pirang-pirang gelombang migrasi menyang kidul lan lor. Leluhur basal-Asia Wétan, uga leluhur sing ana gandhèngané karo [[kulawarga basa Austroasiatika|Austroasia]], nyebar menyang Asia Kidul-wétan Maritim sadurungé ekspansi Austronésia. Wong-wong sing nganggo basa Austronésia dhewe dikira wis tekan ing [[Taiwan]] lan [[Filipina]] sisih lor antarane 10.000 lan 7.000 SM saka pesisir kidul Tiongkok, lan nyebar saka kana menyang saindenging Asia Tenggara. Para penulis nyimpulake yen ekspansi Austronésia menyang Insular Asia Tenggara lan [[Polinésia]] metu saka Filipina tinimbang Taiwan, lan wong-wong sing nganggo basa Austronesia modern, kayata wong Melayu, umume duwe leluhur saka Basal-Asia Timur paling awal, migran Austroasia saka Asia Tenggara Daratan, lan pelaut sing nganggo basa Austronésia saka Filipina, tanpa akeh campuran saka klompok sadurunge.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Larena |first1=Maximilian |last2=Sanchez-Quinto |first2=Federico |last3=Sjödin |first3=Per |last4=McKenna |first4=James |last5=Ebeo |first5=Carlo |last6=Reyes |first6=Rebecca |last7=Casel |first7=Ophelia |last8=Huang |first8=Jin-Yuan |last9=Hagada |first9=Kim Pullupul |last10=Guilay |first10=Dennis |last11=Reyes |first11=Jennelyn |date=30 Maret 2021 |title=Multiple migrations to the Philippines during the last 50,000 years |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=118 |issue=13 |doi=10.1073/pnas.2026132118 |issn=0027-8424 |pmc=8020671 |pmid=33753512|bibcode=2021PNAS..11826132L |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Yang |first=Melinda A. |date=6 Januari 2022 |title=A genetic history of migration, diversification, and admixture in Asia |url=http://www.pivotscipub.com/hpgg/2/1/0001/html |journal=Human Population Genetics and Genomics |language=en |volume=2 |issue=1 |pages=1–32 |doi=10.47248/hpgg2202010001 |issn=2770-5005 |doi-access=free |access-date=25 Maret 2026 |archive-date=16 Mèi 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516110501/http://www.pivotscipub.com/hpgg/2/1/0001/html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==Budaya==
=== Agama ===
[[Barkas:Sultan Omar Ali Saifuddin Mosque 02.jpg|thumb|Masjid Sultan Omar Ali Saifuddien ing [[Brunéi Darussalam]] ing wayah wengi [[Ramadhan]]. Karajan sugih iki nganut Melayu Islam Beraja (''Monarki Islam Melayu'') minangka filosofi nasional wiwit kamardikane ing taun 1984.]]
Komunitas Melayu wiwitan umumé [[animisme|animis]], percaya marang anané ''semangat'' (roh) ing saben bab.&lt;ref name=&quot;zaki1&quot;&gt;{{harvnb|Zaki Ragman|2003|pp=1–6}}&lt;/ref&gt; Kira-kira nalika wiwitan jaman umum, agama [[Hindhu]] lan [[Buda]] dikenalake dening para pedagang Asia Kidul menyang Kepulauan Melayu, ing ngendi agama kasebut berkembang nganti abad kaping 13, sadurunge tekane Islam sing digawa dening para pedagang Muslim Arab, Asia Kidul, lan Tiongkok.

Ing abad kaping 15, Islam saka sekte [[Sunni]] ortodoks ngrembaka ing jagad Melayu ing jaman Kesultanan Malaka. Beda karo agama [[Hindhu|Hindu]], sing mung ngowahi masyarakat Melayu awal kanthi dangkal, [[Islam]] bisa diarani wis terintegrasi kanthi lengkap menyang urip saben dinane penduduk.&lt;ref name=&quot;Syed&quot;&gt;{{harvnb|Syed Husin Ali|2008|p=57}}&lt;/ref&gt; Wiwit jaman iki, wong Melayu dianggep minangka kelompok etnoreligius lan sacara tradhisional nduweni identifikasi sing cedhak karo Islam{{sfn|Johns|Lahoud|2005|p=157}} lan wiwit kuwi dheweke ora ngganti agama.&lt;ref name=&quot;Syed&quot; /&gt; Identitas iki kuwat banget nganti diarani dadi Muslim yaiku ''masuk Melayu'' (mlebu keMelayuan).{{sfn|Andaya|Andaya|1984|p=55}}

Sanajan mangkono, kapercayan-kapercayan sadurungé sing duwé oyot sing luwih jero, tetep nglawan kutukan Islam - lan pancen mistisisme [[Sufisme]] wis gegandhèngan ing antarane wong Melayu, karo roh-roh saka jagad animisme sadurungé lan sawetara unsur Hindhu.{{sfn|Winstedt|1925|p=125}} Sawisé taun 1970-an, kebangkitan Islam (uga diarani re-Islamisasi{{sfn|Burgat|2003|p=54}}) ing saindenging jagad Muslim, akèh tradhisi sing dianggep nglanggar ajaran Islam lan ngandhut unsur syirik ditinggalaké déning wong Melayu ing Malaysia, déné ing antarane wong Melayu ing Indhonésia, tradhisi kasebut ora dianggep takhayul lan ngandhut unsur syirik. Ing antarane tradhisi kasebut yaiku festival ''mandi'' safar (adus [[Safar]]), festival [[adus]] kanggo nggayuh kasucian spiritual, sing bisa dideleng fitur-fitur sing padha karo sawetara ing Durga Puja ing India.{{sfn|Bolton|Hutton|2000|p=184}}

Akèh-akèhé saka ètnis Melayu modern sing penganut Islam [[Sunni]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Malay of Malaysia |publisher=Bethany World Prayer Center |url=http://kcm.co.kr/bethany_eng/p_code3/1892.html |access-date=2 Juli 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010191042/http://kcm.co.kr/bethany_eng/p_code3/1892.html |archive-date=10 Oktober 2012}}&lt;/ref&gt; lan riyaya Melayu sing paling penting yaiku sing asalé saka Islam - ''[[Idul Fitri|Hari Raya Aidilfitri]]'', ''[[Idul Adha|Hari Raya Aidiladha]]'', ''[[Muharram|Awal Muharram]]'', lan ''[[Mulud (pahargyan)|Maulidur Rasul]]''. Wong Melayu sing metu saka Islam ing Malaysia lan Brunéi dianggep murtad. Nanging, ana sawetara etnis Melayu sing manggon ing njaba negara-negara kasebut uga wis nganut agama liya kanthi sah miturut hukum.

=== Arsitèktur ===
{{See also|Omah Melayu}}
[[Gambar:Rumah kedah.gif|thumb|350px|Omah tradhisional Melayu ing [[Kedah]], dihias nganggo panel ukiran khas [[Jasirah Malaka|Semenanjung Melayu]] sisih lor.]]

[[Omah Melayu]] nuduhake papan panggonan vernakular wong Melayu, sawijining klompok etno-linguistik sing manggon ing [[Sumatra]], pesisir [[Kalimantan]], lan [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]].

Wangun arsitèktur tradhisional, kaya ta atap sing cocog karo gaya tropis lan proporsi sing harmonis kanthi unsur dekoratif dianggep isih nduweni nilai budaya sing gedhe dening akeh wong ing wilayah kasebut. Nanging, bangunan-bangunan iki mbutuhake perawatan sing signifikan dibandhingake karo konstruksi modern; kayata tantangan kanggo njaga bahan utama, kayu, saka efek bosok cuaca tropis uga serangan [[rayap]]. Katrampilan konstruksi vernakular iki saya ilang amarga [[Malaysia]] nerusake proses industrialisasi, dene ing [[Indhonésia]] omah-omah tradhisional kaya ngono isih lestari ing wilayah pedesaan. Senajan transformasi urban ing [[Singapura]] wis ngilangi meh kabeh wilayah urban Melayu, sawetara omah sing nampilake arsitèktur vernakular iki isih lestari, utamane ana ing pulo lepas pantai Pulau Ubin.{{Citation needed|date=Dhésèmber 2022}} Upaya kanggo [[arsitèktur Indonésia|nglestarikake gaya arsitektur asli]] [[Pratélan pulo ing Indonésia|kepulauan Indonesia]] wis ditindakake liwat dokumentasi lan replika kreasi ing paviliun [[panagaraning Indhonésiyah|provinsi]] ing [[Taman Mini Indonésia Indah]], [[Jakarta]].

===Basa===
[[Barkas:Prasasti Kedukan Bukit 3.jpg|thumb|[[Prasasti Kedukan Bukit]] ditulis nganggo [[aksara Pallawa]]. Wis ana wiwit taun 683, iki minangka salah sawijining artefak tulisan Melayu paling tuwa sing isih ana.]]
{{Main|Basa Malayu}}
{{See also|Aksara Gundhil}}
[[Basa Malayu]] iku salah siji basa sing paling misuwur ing donya, mligine saka kulawarga basa Austronésia. Varian lan dialek [[basa Melayu]] digunakake minangka basa resmi ing [[Brunéi Darussalam]], [[Indhonésia]], [[Malaysia]], lan [[Singapura]]. Basa iki uga dicaturaké ing [[Thai]]land kidul, [[Kapuloan Cocos (Keeling)|Kapuloan Cocos]], [[Pulo Natal]], lan [[Sri Lanka]]. Basa iki dicaturaké déning kurang luwih 33 yuta wong ing sakubengé Kapuloan Melayu lan digunakaké minangka basa kapindho déning kurang luwih 220 yuta wong.{{sfn|Wright|2007|p=492}}

Wangun basa Malayu paling tuwa asale saka basa Proto-Malayu-Polinésia sing dituturake dening para pemukim Austronésia paling awal ing [[Asia Kidul-wétan]]. Wangun iki banjur berkembang dadi basa Malayu Kuna nalika budaya lan agama India wiwit nembus wilayah kasebut. Basa Melayu Kuna ngandhut sawetara istilah sing isih ana nganti saiki, nanging tetep ora bisa dimangerteni dening penutur modern, dene basa modern wis umume bisa dikenali ing basa Melayu Klasik tulisan, sing bentuk paling tuwa wiwit taun 1303 Masehi.{{sfn|Teeuw|1959|p=149}} Basa Melayu berkembang dadi basa Malayu Klasik liwat mlebune akeh kosakata [[basa Arab|Arab]] lan [[basa Pèrsi|Pèrsi]] kanthi bertahap nalika Islam mlebu ing wilayah kasebut, lan sajrone proses kasebut ana owah-owahan sing signifikan. Wiwitane, basa Melayu Klasik minangka klompok dialek sing maneka warna, sing nggambarake asal-usul kerajaan-kerajaan Melayu ing Asia Kidul-wétan. Salah sawijining dialek iki, sing dikembangake ing tradhisi sastra Kesultanan Malaka ing abad kaping 15, pungkasane dadi dominan.

Jaman Malaka ditandhani karo owah-owahan basa Melayu dadi basa Islam, kaya dene basa Arab, Persia, Urdu, lan Swahili. [[Aksara Arab]] sing diadaptasi sing diarani [[aksara Jawi|Jawi]] digunakake kanggo ngganti [[aksara Kawi]], terminologi agama lan budaya Islam diasimilasi kanthi akeh, mbuwang akeh tembung Hindu-Buddha, lan basa Malayu dadi basa pengantar lan panyebaran Islam ing saindenging wilayah [[Asia Kidul-wétan]]. Ing puncak kekuasaan Malaka ing abad kaping 15, basa Malayu Klasik nyebar ngluwihi jagad penutur basa Melayu tradhisional&lt;ref name=&quot;Sneddon 2003 59&quot;&gt;{{harvnb|Sneddon|2003|p=59}}&lt;/ref&gt; lan ngasilake ''[[basantara|lingua franca]]'' sing diarani ''Bahasa Melayu pasar'' (&quot;Bazaar Melayu&quot;) utawa ''Bahasa Melayu rendah'' (&quot;Melayu Endhek&quot;), beda karo ''Bahasa Melayu Tinggi'' (&quot;Melayu Luhur&quot;) ing Malaka.{{sfn|Sneddon|2003|p=84}} Lumrahé, basa Melayu Bazaar iku basa pidgin lan perkembangan sing paling penting yaiku basa pidgin dikreolisasi, sing nggawé sawetara basa anyar kaya ta [[basa Malayu Ambon]], [[basa Malayu Manado|Malayu Manado]], lan [[basa Batawi]].{{sfn|Sneddon|2003|p=60}}

Para panulis [[Éropa]] ing abad kaping 17 lan 18, kaya ta Tavernier, Thomassin lan Werndly nggambarake basa Malayu minangka &quot;''basa para wong pinter ing kabeh Hindia, kaya [[basa Latin]] ing Eropa''&quot;.{{sfn|Sweeney|1987}} Iki uga sing paling akeh digunakake nalika jaman penjajahan Inggris lan Walanda ing Kepulauan Melayu.{{sfn|Van der Putten|Cody|2009|p=55}} Kosok baline katon ing Hindia Timur Spanyol, ing ngendi latinisasi massal ing kepulauan kasebut sajrone taun-taun kolonial nyebabake kudeta historis basa Malayu ing Filipina.

Dialek Kesultanan Johor, penerus langsung Malaka, dadi basa standar ing antarane wong Melayu ing [[Singapura]] lan [[Malaysia]], lan iki dadi dhasar asli kanggo [[basa Indhonésia]] sing wis distandardisasi.&lt;ref name=&quot;Sneddon 2003 59&quot;/&gt;{{sfn|Wong|1973|p=126}}{{sfn|Clyne|1992|p=413}}{{sfn|Brown|Ogilvie|2009|p=678}}

Saliyané basa Malayu standar, sing dikembangaké ing lingkungan Malaka-Johor, ana uga manéka dialek Melayu lokal. Contone, wong [[basa Bangka|Bangka]], Brunéi, [[basa Melayu Jambi|Jambi]], [[basa Malayu Kelantan-Petani|Kelantan]], Kedah, Negeri Sembilan, [[basa Palémbang|Palémbang]], [[Basa Malayu Kelantan-Petani|Pattan]], Sarawak, [[Basa Malayu Trengganu|Terengganu]], lan liya-liyane.

Basa Malayu sacara historis ditulis nganggo [[aksara Pallawa]], [[aksara Kawi|Kawi]], lan [[aksara Réncong|Réncong]]. Sawisé tekané Islam, [[aksara Jawi]] sing adhedhasar basa Arab diadopsi lan isih digunakaké nganti saiki minangka salah siji saka rong aksara resmi ing [[Brunéi Darussalam]] lan minangka aksara alternatif ing [[Malaysia]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kedah MB defends use of Jawi on signboards |work=The Star |year=2008 |url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2008/8/26/nation/22168989&amp;sec=nation |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029105406/http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2008%2F8%2F26%2Fnation%2F22168989&amp;sec=nation |archive-date=29 Oktober 2012 }}&lt;/ref&gt; Wiwit abad kaping 17, minangka akibat saka penjajahan Inggris lan Walanda, aksara Jawi mboko sithik diganti karo aksara Rumi&lt;ref&gt;{{cite web |title=Malay (Bahasa Melayu / بهاس ملايو) |website=Omniglot |url=http://www.omniglot.com/writing/malay.htm |access-date=2 Juli 2026 |archive-date=26 Juni 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626115200/http://www.omniglot.com/writing/malay.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; sing adhedhasar Latin sing pungkasane dadi aksara modern resmi kanggo [[basa Malayu]] ing [[Malaysia]], [[Singapura]], lan [[Indhonésia]], lan aksara resmi ing [[Brunéi Darussalam]].

=== Musik ===
{{Main|Musik Melayu}}
[[Musik Melayu]] iku sawijining [[genre musik]] [[lagu dhaèrah|tradhisional]] sing asale lan berkembang ing pesisir wétan [[Sumatra]], [[Kalimantan]], lan [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]].&lt;ref&gt;Sahputra, T. W. H., Martarosa, &amp; Warhat, Z. (2019). ''[https://media.neliti.com/media/publications/408383-musik-jazz-melayu-dalam-kajian-kreativit-7b989836.pdf Musik jazz Melayu dalam kajian kreativitas]''. ''Melayu Arts and Performance Journal'', 2(2), 191–200. &lt;/ref&gt; [[Musik]] iki biasane dinyanyekake dening wong-wong saka etnis Melayu lan asring diiringi tarian khas Melayu lokal, contone nawakake tarian ing acara utawa pesta tradhisional, nampani tamu kehormatan, lan ing kegiatan keagamaan.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Purba|first=Junaidi|last2=Putri|first2=Sabrina Maulidia|last3=Nelson|first3=Ricky|last4=Silaban|first4=Cahyani Yesika br|last5=Ridho|first5=Muhammad Habibur|last6=Andika|first6=Riki|last7=Sitorus|first7=Christina Harianti|last8=Sa|first8=Maulidha|last9=Dardanila|url=https://www.google.co.id/books/edition/TRANSFORMATION_OF_TRADITIONAL_ARTS_RESPO/mtaeEQAAQBAJ?hl=id&amp;gbpv=0|title=TRANSFORMATION OF TRADITIONAL ARTS: RESPONDING TO THE CHALLENGES OF THE TIMES|publisher=Mawadra Lestari Enterprise|isbn=978-629-95611-1-8|pages=62|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Asbullah|first=Habib|last2=Rizkia|first2=Ayu|last3=Batrisya|last4=Julianto|first4=Deldi|last5=Pangestu|first5=Dimas|last6=Rania|first6=Dinda Safira|last7=Miranti|first7=Dwi|last8=Afrillia|first8=Ega|last9=Irianto|first9=Ega Deni|url=https://www.google.co.id/books/edition/Mengabadikan_Riau_Buku_I/WXsgEAAAQBAJ?hl=id&amp;gbpv=0|title=Mengabadikan Riau: Buku I: Antologi Esai Kebudayaan|publisher=Penerbit Pustaka Rumah C1nta|isbn=978-623-7961-67-3|pages=95|language=id|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Sing menarik saka [[genre musik]] iki yaiku komposisine sing kasusun saka lirik lagu sing ngemot puisi sing diadaptasi karo urip saben dina, katresnan (kaya Dondang Sayang) lan kebak piwulang (pesen moral), kebak swara utawa vokal cengkok khas [[Melayu]], lan aransemen musik sing disusun kanthi rapi.

Bebarengan karo perkembangan jaman, musik Melayu uga ngalami owah-owahan gaya musik, contone, musik iki uga ngalami fusi karo [[musik pop]], [[musik rock|rock]], lan [[dangdut]]. Aliran iki bisa ditemokaké ing negara-negara sing ana gandhèngané karo Melayu, kaya ta [[Indhonésia]], [[Malaysia]], [[Singapura]], lan [[Brunéi Darussalam]].

Ing wiwitan perkembangane, instrumen musik sing digunakake didominasi dening aksi [[rebana]] sing diarani Kompang saka [[Kabupatèn Panaraga|Ponorogo]], petik gambus, gesekan [[piyul]], nabuh akordeon, swara [[gong]], lan tiupan [[serunai]]. Iki dipengaruhi dening [[budaya]] tanah Arab lan [[Éropa]] tradisional. Bebarengan karo perkembangan teknologi, kabeh iki wis diganti karo instrumen musik elektronik awujud keyboard. Nanging, ing kegiatan tartamtu, instrumen musik tradisional isih digunakake kanggo nglestarikake warisan budaya.

Ing perkembangane, gerakan iki populer ing taun 80-an lan malah mlebu era &quot;puncak kejayaan&quot; ing taun 90-an. Iki ditandhani karo tambah akeh penyanyi lan [[marchingband|band]] Melayu, lan pendatang anyar sing muncul kanthi lagu-lagu andalan dhewe.

===Olahan===
{{Main|Olahan Melayu}}

[[Barkas:ASAM PEDAS IKAN PARI.jpg|thumb|''[[Asem pedhes|Asam pedas]]'', ''[[gulé|gulai]]'' sing kecut lan pedhes]]

[[Olahan Melayu]] ditondoi kanthi panggunaan rempah-rempah aromatik, [[santen]], bahan-bahan fermentasi, lan jamu seger sing ekstensif, sing ngasilake masakan kanthi profil rasa sing kompleks lan kuat. Komponen-komponen masakan sing diwakili kalebu ''[[gulé|gulai]]'' (semur klapa), ''[[asem pedhes|asam pedas]]'' (semur asem lan pedhes), ''[[kupat|ketupat]]'' (lontong beras kompres sing umum digandhengake karo konsumsi perayaan), ''[[sega lenga|nasi minyak]]'' (sajian sega bumbu sing digawe karo ghee), ''[[rendhang|rendang]]'' (daging bumbu sing dimasak alon), ''[[sambel|sambal]]'' (bumbu adhedhasar lombok), ''[[krupuk|keropok]]'' (krupuk iwak utawa urang), ''[[kuih]]'' tradhisional (kue lan jajanan ukuran cokotan), ''[[jenang|dodol]]'' (kue manis adhedhasar klapa) lan olahan fermentasi kayata ''[[pekasam|perkasam]]''.

Senajan nduweni dhasar kuliner sing padha, masakan Melayu regional nuduhake variasi sing cukup gedhe sing dibentuk dening geografi, sumber daya pertanian lokal, jaringan perdagangan, lan interaksi sejarah. Spesialisasi regional sing béda kalebu ''[[sega dagang|nasi dagang]]'', ''[[sega kerabu|nasi kerabu]]'' lan ''[[lékor|keropok lekor]]'' ing Pattani, [[Trengganu]] lan [[Kelantan]]; Pahang lan Perak kanggo masakan basis [[durian]] sawijining, ''[[gulé|gulai]]'' ''[[tempoyak]]''; [[Kedah]] lan [[Pulo Pinang]] kanggo ''[[laksa|asam laksa]]'' lan ''rojak'' gaya lor; Satun lan Perlis kanggo panganan cuci mulut ''bunga kuda''; [[Negeri Sembilan]] kanggo masakan ''lemak''; [[Melaka|Malaka]] kanggo ''[[cincalok]]'' pedhes; [[Singapura]] kanggo ''[[rujak|rojak bandung]]'' lan ''[[Roti Canai|roti prata]]''; [[Riau]] kanggo masakan ''ikan patin'' (iwak ''[[patin|Pangasius]]''), ''[[gulé|gulai]] ikan patin'' lan ''[[asem pedhes|asam pedas]] [[patin|ikan patin]]''; [[Kapuloan Riau]] kanggo ''sup ikan''; Wong Melayu Deli ing [[Sumatra Lor]] kanggo ''[[sega gorèng|nasi goreng]] [[iwak teri|teri]] medan'' lan ''[[gulé|gulai]] ketam'';{{sfn|Winarno|2010}} [[Jambi]] kanggo ''ikan mas panggang'' lan ''[[tempoyak]]''; Wong Melayu Palémbang ing [[Sumatra Kidul]] kanggo ''[[pèmpèk|pempek]]'', ''[[mi celor]]'' lan ''[[sega lenga|nasi minyak]]''; [[Kapuloan Bangka-Belitung|Bangka Belitung]] kanggo ''siput gonggong'' lan ''[[terang bulan]]''; [[Kalimantan Kulon]] lan [[Sarawak]] kanggo ''[[bubur pedhes|bubur pedas]]'' lan ''ayam pansuh''; lan [[Brunéi Darussalam]] kanggo Nasi katok lan sajian ''ambuyat'' unik.

Ciri utama olahan Melayu tradhisional ora mangu-mangu yaiku panggunaan rempah-rempah sing akeh. [[Santen]] uga penting kanggo menehi rasa sing sugih lan lembut ing masakan Melayu. Bahan dhasar liyané yaiku ''[[trasi|belacan]]'' (tempe urang), sing digunakaké minangka dhasar ''sambal'', saus utawa bumbu sing sugih rasa sing digawé saka belacan, [[lombok abang|lombok]], bawang bombay, lan bawang putih. Masakan Melayu uga akeh nggunakake sereh lan lengkuas.{{sfn|Alexander|2006|p=58}}

Meh saben dhaharan Melayu disuguhake karo sega, [[panganan baku|panganan pokok]] ing pirang-pirang budaya Asia Wétan liyane. Senajan ana macem-macem jinis masakan ing panganan Melayu, kabeh disuguhake sekaligus, ora sak porsi. Panganan dipangan kanthi alus nganggo driji tangan tengen, ora nganggo driji kiwa amarga digunakake kanggo wudhu pribadi, lan wong Melayu arang nggunakake piranti makan.{{sfn|Marshall Cavendish|2007|p=1222}} Amarga umume wong Melayu iku [[Muslim]], olahan Melayu ngetutake hukum diet [[halal]] Islam kanthi ketat. Asupan protein biasane dijupuk saka daging sapi, kebo, wedhus, lan wedhus, lan uga kalebu unggas lan iwak. Babi lan daging non-halal, uga alkohol dilarang lan ora ana ing panganan saben dinane wong Melayu.

[[Nasi lemak]], sega sing dimasak nganggo [[santen]] sing pekat, mbokmenawa minangka masakan paling populer ing kutha lan desa-desa Melayu. Nasi lemak dianggep minangka [[olahan nasional]] [[Malaysia]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Nasi Lemak |website= Malaysia.com |url= http://www.malaysia.com/nasi-lemak-food.html |access-date=18 Oktober 2026 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150511161416/http://malaysia.com/nasi-lemak-food.html |archive-date=11 Mèi 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Dene ''Nasi Minyak'' lan ''Nasi Hujan Panas'', sega sing dipanggang karo ghee lan rempah-rempah, dianggep minangka sajian upacara kanggo acara-acara khusus, utamane nalika pesta manten tradhisional Melayu.

=== Seni pertunjukan ===
[[Barkas:Joget Gamelan 1937.jpg|thumb|Pagelaran Joget Gamelan, 1937]]

Wong Melayu duwé maneka warna musik lan tari sing minangka gabungan saka macem-macem pengaruh budaya. Genre-genre sing khas wiwit saka tari rakyat Melayu tradhisional kaya ta Mak Yong nganti tari Zapin sing dipengaruhi Arab. Gerakan koreografi uga maneka warna, saka langkah lan melodi sing prasaja ing Dikir barat nganti gerakan sing rumit ing Joget Gamelan.

Musik tradhisional Melayu umumé musik perkusi. Maneka warna [[gong]] nyedhiyakake irama kanggo akeh tarian. Ana uga [[drum]] kanthi maneka warna ukuran, wiwit saka ''rebana ubi'' gedhe sing digunakake kanggo nandhani acara penting nganti ''rebana cilik'' (kendhang pigura) sing digunakake minangka iringan kanggo pengajian vokal ing upacara keagamaan.{{sfn|Moore|1998|p=48}}

[[Barkas:KITLV - 3676 - Lambert &amp; Co., G.R. - Singapore - Mahjong dance and drama at Penang Island - circa 1903.tif|thumb|left|Sakumpulan penari Melayu Siam sing nampilake Mak Yong (kira-kira abad kaping 19). Ing taun 2005, iki diakoni minangka salah sawijining karya agung warisan lisan lan ora nyata manungsa dening [[UNESCO]].]]

Musik nobat dadi bagéan saka Regalia Kraton Melayu wiwit tekané Islam ing abad kaping 12 lan mung ditampilaké ing upacara-upacara penting kraton. Orkestrane kalebu instrumen suci lan dihormati banget yaiku ''nehara'' ([[kendang]]), ''gendang'' (kendang sirah loro), ''nafiri'' (trompet), ''[[serunai]]'' (oboe), lan kadhangkala gong kenop lan sepasang simbal.{{sfn|Marshall Cavendish|2007|p=1220}}

Pengaruh India kuwat banget ing drama bayangan tradisional sing dikenal minangka [[wayang kulit|Wayang Kulit]], ing ngendi crita-crita saka epik [[Hindhu]]; [[Ramayana]] &amp; [[Mahabharata]] dadi repertoar utama. Ana papat jinis teater wayang sing khas sing bisa ditemokake ing Semenanjung Malaya; ''Wayang Gedek'', ''Wayang Purwa'', ''Wayang Melayu'' lan ''Wayang Siam''.{{sfn|Srinivasa|2003|p=296}}{{sfn|Ghulam Sarwar Yousof|1997|p=3}}{{sfn|Matusky|1993|pp=8–11}} Sanajan mangkono, seni lan crita ''Wayang Purwa'' lan ''Wayang Siam'' nuduhake pengaruh regional sing nyawiji karo wong Jawa lan Siam, dene ''Wayang Melayu'' lan ''Wayang Gedek'' nyritakake bentuk lan busana Melayu sing luwih asli.

Seni pertunjukan Melayu liyane sing kondhang yaiku; Teater ''[[Bangsawan]]'', ''Dondang Sayang'' seneng balada lan tari ''Mak Inang'' saka Kasultanan Malaka, ''Jikey'' lan ''Mek Mulung'' saka [[Kedah]], tari ''Asyik'' lan drama tari ''Menora'' saka Patani lan [[Kelantan]], Tari ''Ulek mayang'' lan ''Rodat'' saka [[Trengganu]], Teater ''Boria'' saka [[pulo Pinang|Penang]], Tari ''Canggung'' saka Perlis, Lagu-lagu narasi ''Mukun'' saka [[Brunéi Darussalam]] lan [[Sarawak]],{{sfn|Marzuki bin Haji Mohd Seruddin|2009}}&lt;ref name=&quot;Ahmad Salehuddin 2009&quot;&gt;{{harvnb|Ahmad Salehuddin|2009}}&lt;/ref&gt; lan [[Gending Sriwijaya]] saka [[Kutha Palémbang|Palémbang]], lan ''Serampang Dua Belas'' saka Serdang.&lt;ref name=&quot;Ahmad Salehuddin 2009&quot;/&gt; Zapin Api firedance saka [[Riau]] lan Dikir barat Singapura saka [[Singapura]].

=== Seni rupa ===
[[Barkas:Burung Petala Indera I.png|thumb|Burung Petala Indra, manuk mitos raksasa sing digawe kanggo parade [[tetak|sunat]] agung pangeran [[Kelantan]].]]

Seni ukir kayu minangka bagéyan saka [[seni rupa|seni visual]] Melayu klasik. Wong Melayu sacara tradhisional nghias monumen, prau, senjata, makam, alat musik, lan piranti-piranti kuna kanthi motif flora, kaligrafi, geometri, lan fitur kosmik. Seni iki ditindakake kanthi mbusak sebagian kayu nganggo piranti sing landhep lan ngetutake pola, komposisi, lan urutan tartamtu. Bentuk seni iki, sing dikenal minangka ''ukir'', dianggep minangka tumindak pengabdian para pengrajin marang sing nitahake lan hadiah kanggo sesamane.{{sfn|Said|2005}}

Bentuk seni iki utamane disebabake dening akehe kayu ing Kepulauan Melayu lan uga dening katrampilan para pengukir kayu sing ngidini wong Melayu praktik ngukir kayu minangka kerajinan. Latar tropis alami ing ngendi flora lan fauna akeh wis menehi inspirasi kanggo motif kanggo digambarake kanthi bentuk abstrak utawa bergaya ing papan kayu. Kanthi rawuhe Islam, bentuk geometris lan kaligrafi Islam dikenalake ing ukiran kayu. Kayu sing digunakake biasane saka spesies kayu atos tropis sing dikenal awet lan bisa tahan serangan jamur, kumbang sepatu bot listrik, lan rayap.{{sfn|Said|2002}}

Omah-omah tradhisional Melayu utawa masjid biasane dihiasi nganggo luwih saka 20 ukiran. Ukiran ing tembok lan panel ngidini angin sirkulasi kanthi efektif mlebu lan metu saka bangunan lan bisa ngidini sinar srengenge madhangi njero struktur kasebut. Ing wektu sing padha, bayangan sing digawe dening panel uga bakal nggawe bayangan adhedhasar motif sing nambah kaendahan ing lantai. Dadi, komponen sing diukir nduweni fungsi fungsional lan estetika.

=== Sandhangan tradhisional ===
[[Barkas:Busana Melayu.jpg|thumb|Wong lanang Melayu ing ''busana Melayu'', gaya tradhisional busana Melayu]]

Sandhangan lan tekstil tradhisional Melayu wis terus owah wiwit jaman kuna. Sacara historis, wong Melayu kuna dicathet nggabungake maneka warna bahan alami minangka sumber penting kanggo kain, sandhangan, lan sandhangan. Nanging ing jaman biyen, nalika para pedagang awal teka saka wetan lan kulon menyang pelabuhan Kepulauan Melayu, padha bebarengan tuku barang-barang mewah anyar, kalebu katun lan sutra sing apik. Sandhangan kasebut banjur dadi sumber mode Melayu sing dhuwur lan nduweni peran budaya minangka identitas sing ngiket ing Nusantara, utamane ing semenanjung, Sumatra lan wilayah pesisir Kalimantan.{{sfn|Hassan|2016}}

Ing budaya Melayu, sandhangan lan tekstil dianggep minangka simbol kaendahan, kekuasaan, lan status. Akeh cathetan ing hikayat Melayu nandheske papan khusus sing dikuwasani tekstil.{{sfn|Maznah Mohammad|1996|p=2}} Industri tenun tangan Melayu bisa dilacak asal-usule wiwit abad kaping 13 nalika jalur perdagangan wétan berkembang ing jaman Dinasti Song. Sebutan babagan tekstil gawean lokal uga dominasi tenunan ing [[Jasirah Malaka]] digawe ing macem-macem cathetan Tiongkok lan Arab.{{sfn|Maznah Mohammad|1996|p=19}} Antarane tekstil Melayu sing kondhang yaiku [[Songkèt]], [[Bathik]], ''Telepok'', ''Limar'', ''Tenun'', ''Kelingkam'', ''Cindai'', ''Pelangi'' lan ''Tekad''.

Sandhangan Melayu klasik maneka warna ing saben wilayah, nanging sandhangan tradisional sing paling jero ing jaman saiki yaiku Baju Kurung (kanggo wanita) lan Baju Melayu (kanggo pria), sing loro-lorone diakoni minangka sandhangan nasional kanggo [[Malaysia]] lan [[Brunéi Darussalam]], lan uga dienggo dening komunitas Melayu ing [[Indhonésia]], [[Singapura]], [[Filipina]], [[Myanmar]] lan [[Thai]]land.

[[Barkas:HariRayaMalaykids.jpg|thumb|left|Bocah-bocah Melayu nganggo klambi adat nalika [[Idul Fitri]]]]

Tembung ''Baju Kurung'', sing sacara sastra ditegesi minangka &quot;mbunteli awak&quot; sing nganggo, dirancang adhedhasar prinsip-prinsip Islam babagan kesopanan, wicaksana, lan andhap asor. Praktek iki padha karo doktrin agama Yahudi-Kristen, amarga memamerkan bagian awak sing intim dianggep dilarang ing Islam. Interpretasi kasebut banjur diserap menyang cara berpakaian lan perspektif budaya Melayu, iki bisa dideleng kanthi cetha nalika pamrentahan Mansur Shah saka Malaka ing abad kaping 15, sultan nglarang rakyat Muslim wanita ing ngarep umum supaya ora mung nganggo sarung saka dhadha mudhun. Sajrone jaman biyen, Baju Kurung Melayu ngalami sawetara reinkarnasi sadurunge njupuk wujud kaya saiki. Amarga jembare maneka warna karajan Melayu ing Nuswantara, pola desain Baju Kurung uga bisa dideleng ing wilayah kasebut, kalebu [[Bengkulu]], [[Kedah]], [[Jambi]], Johor-Riau, Pahang lan [[Kutha Palémbang|Palémbang]].{{sfn|Hassan|2016}}

Mode Baju Kurung sing cocog kanggo wong lanang diarani &quot;Baju Melayu&quot;. Bagean ndhuwur sandhangan digawe kanthi desain geometris sing meh padha karo Baju Kurung lan umume dipasangake karo kain tenun sing dikenal minangka sarung. Pola sarung bisa uga kalebu simbol status perkawinan wong kasebut utawa pangkate ing masyarakat Melayu tradhisional.{{sfn|Hassan|2016}}

Sandhangan Melayu klasik umum liyané kanggo wong lanang kalebu ''baju'' (klambi) utawa ''tekua'' (jinis klambi lengen dawa), ''baju rompi'' (rompi), ''kancing'', ''celana'' sikil cilik ([[clana]]), [[sarung]] sing dienggo ing pinggul, ''capal'' (sandal), lan ''tanjak'' utawa ''tengkolok'' (tutup sirah); kanggo para bangsawan, ''baju sikap'' utawa ''baju layang'' (jinis jas) lan ''pending'' (gesper sabuk hias) uga sinonim kanggo dienggo minangka sandhangan resmi. Uga lumrah yen ''Pendekar'' (prajurit Melayu) nduweni [[keris]] sing diselipake ing lipatan ngarep sarung.

Beda karo Baju Melayu sing isih dienggo mung minangka sandhangan upacara, Baju Kurung dienggo saben dina sajrone setaun dening mayoritas wanita Melayu. Katon pegawai negeri sipil wanita, pekerja profesional, lan mahasiswa nganggo Baju Kurung iku lumrah ing [[Malaysia]] lan [[Brunéi Darussalam]].

==Sub-ètnis==
{{Uga deleng|Wong Melayu Malaysia|Wong Melayu Indhonésia}}

==Deleng uga==
* [[Donya Melayu]]
* [[Omah Melayu]]

==Cathetan suku==
{{Reflist}}

==Pranala njaba==
* {{ms}} [http://iyco0.tripod.com/usmanawang.html Puisi Usman Awang mengenai Melayu.]{{Pranala mati|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{en icon}} [http://www.asiafinest.com/forum/index.php?showtopic=29765 Melayu]
* {{id}} [http://209.85.175.104/search?q=cache:lYcg2r-ziWYJ:ccm.um.edu.my/umweb/fsss/images/persidangan/Kertas%2520Kerja/Pak%2520Witrianto.doc+Rumpun+Banjar&amp;hl=id&amp;ct=clnk&amp;cd=139&amp;gl=id&amp;client=firefox-a Modal Sosial dan Pembangunan Manusia Melayu oleh Witrianto, S.S., M.Hum., M.Si dari Universitas Andalas]{{Pranala mati|date=April 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{id}} [http://www.indonesiamedia.com/2004/05/early/budaya/budaya-0504-bhinneka.htm Bhinneka Tunggal Ika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100126030352/http://www.indonesiamedia.com/2004/05/early/budaya/budaya-0504-bhinneka.htm |date=26 Januari 2010 }}
* {{id}} [http://melayuonline.com/article/?a=aW1QL3FMZVZBUkU4Ng%3D%3D= Gerakan Bangsa Melayu Besar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408223826/http://melayuonline.com/article/?a=aw1ql3fmzvzbuku4ng=== |date=8 April 2016 }}

{{stub}}

{{DEFAULTSORT:Melayu}}
[[Kategori:Melayu|*]]
[[Kategori:Suku bangsa ing Malaysia]]
[[Kategori:Suku bangsa ing Indonesia]]
[[Kategori:Golongan ètnik ing Indonésia]]
[[Kategori:Golongan ètnik ing Malaysia]]

{{Featured article}}
{{Authority control}}</text>
      <sha1>gqvue7az8im3l7c38gt5vid6e8ztpet</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1758921</id>
      <parentid>1758913</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T09:40:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55037-88</username>
        <id>75055</id>
      </contributor>
      <comment>/* Seni bela diri */</comment>
      <origin>1758921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58206" sha1="f0v3cg2pjpqylmvapznms3ecxenwhdw" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
| group = &lt;br/&gt;Wong Melayu&lt;br/&gt;''Orang Melayu''&lt;br/&gt;أورڠ ملايو
| image = [[Gambar:Siti Nurhaliza - KLIFF 08.jpg|57px|Siti Nurhaliza]] [[Gambar:Mahathir 2007.jpg|57px|Mahathir Mohammad]] [[Gambar:Muszaphar shukor.jpg|57px|Sheikh Muszaphar Shukor]]&lt;br/&gt;[[Gambar:Amir Hamzah portrait edit.jpg|51px|Amir Hamzah]] [[Gambar:Raja Ali Haji.jpg|57px|Raja Ali Haji]] [[Gambar:Hamzah Haz.jpg|57px|Hamzah Haz]]&lt;br/&gt;[[Gambar:Siti Nordiana interviewed by MeleTOP.jpg|70px|Siti Nordiana]]
| caption = Sakarepe: [[Siti Nurhaliza]] • [[Mahathir Mohammad]] • [[Sheikh Muszaphar Shukor]]&lt;br/&gt;
Kaloro: [[Amir Hamzah]] • [[Raja Ali Haji]] • [[Hamzah Haz]]&lt;br/&gt;
Katelu: [[Siti Nordiana]]
| poptime = {{circa}} '''40.000.000 jiwane''' &lt;!-- sum of numbers from each region below --&gt;
| region1 = &lt;span style=&quot;font-size:105%;&quot;&gt;'''Pedunung mayoritas'''&lt;/span&gt;
| region6 = '''{{flagicon|Malaysia}} [[Malaysia]]'''
| pop6 = 20.749.378 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref6 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|Economic Planning Unit (Malaysia)|2010}}&lt;/ref&gt;}}
| region7 = '''{{flagicon|Brunei}} [[Brunéi Darussalam]]'''
| pop7 = 501.902 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref7 = {{lower|&lt;ref name=&quot;CIA (B)&gt;&quot;{{harvnb|CIA World Factbook|t=Brunei|2012}}&lt;/ref&gt;}}
| region8 = &lt;span style=&quot;font-size:105%;&quot;&gt;'''Pedunung minoritas'''&lt;/span&gt;
| pop8 = 
| ref8 = 
| region9 = '''{{flagicon|Indonesia}} [[Indonésia]]'''
| pop9 = 8.789.585 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref9 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|Badan Pusat Statistika Indonesia|2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Figure obtained based on the percentage of Malays in 2000 census and the total Indonesian population in 2010 census&lt;/ref&gt;}}
| region10 = '''{{flagicon|Thailand}} [[Thailand]]'''
| pop10 = 5.354.475 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref10 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|CIA World Factbook|t=Thailand|2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|World Directory of Minorities and Indigenous Peoples|2005}}&lt;/ref&gt;}}
| region11 = '''{{flagicon|Singapura}} [[Singapura]]'''
| pop11 = 1.003.449 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref11 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|CIA World Factbook|t=Singapore|2012}}&lt;/ref&gt;}}
| region12 = '''{{flagicon|Philippines}} [[Pilipina]]'''
| pop12 = 2.000.000
| ref12 = 
| region13         = '''{{flagicon|Liga Arab}} [[Nagara-nagara Arab]]'''
| pop13            = ~50.000
| ref13            = &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.utusan.com.my/rencana/agama/jejak-melayu-di-bumi-anbiya-1.437075|title=Jejak Melayu di bumi anbiya|work=Utusan Online |access-date=2 Juli 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915002357/http://www.utusan.com.my/rencana/agama/jejak-melayu-di-bumi-anbiya-1.437075|archive-date=15 Sèptèmber 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ww1.kosmo.com.my/kosmo/content.asp?y=2017&amp;dt=0126&amp;pub=Kosmo&amp;sec=Rencana_Utama&amp;pg=ru_02.htm|title=Jabal Ajyad perkampungan komuniti Melayu di Mekah|work=Kosmo Online |access-date=2 Juli 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915001838/http://ww1.kosmo.com.my/kosmo/content.asp?y=2017&amp;dt=0126&amp;pub=Kosmo&amp;sec=Rencana_Utama&amp;pg=ru_02.htm|archive-date=15 Sèptèmber 2018}}&lt;/ref&gt;
| languages = [[Basa Malayu]], [[Basa Indhonésia]], [[Basa Thai]], [[Basa Arab]], [[Basa Inggris]], lan [[Basa Tamil]]
| religions = [[Islam]]
| related = [[Wong Acèh|Acèh]], [[Wong Banjar|Banjar]], [[Wong Minangkêbo|Minang]], [[Wong Kerinci|Kerinci]], [[Wong Tidung|Tidung]], [[Wong Laut|Laut]], [[Wong Betawi|Betawi]]
}}

[[Gambar:Malay couple.jpg|thumb|300px|Pasangan Melayu nganggo sandhangan tradhisional sawisé upacara ''akad nikah''. Penganten kakung nganggo ''baju melayu'' nganggo ''songkok'' lan ''[[songkèt]]'', dene penganten putri nganggo ''baju kurung'' nganggo ''tudong''.]]
[[Gambar:COLLECTIE TROPENMUSEUM Kleurenlitho getiteld Jong gehuwde Maleische vrouw TMnr 5795-34.jpg|thumb|300px|Wadon Melayu ing Kutai diidentifikasi kanthi bentuk bun sing khas (litografi dening C. F. Kelley adhedhasar gambar dening Carl Book, [[1887]])]]
'''Wong Melayu''' ({{lang-ms|'''Orang Melayu'''}}; [[Aksara Jawi|Jawi]]: {{Script/Arabic|أورڠ ملايو}}) minangka klompok suku bangsa [[Austronésia]] utamané ing Semenanjung Malaya, ing saindenging [[Sumatra]], kidul [[Thailand]], pesisir kidul [[Burma]], pulo [[Singapura]], [[Borneo]] pesisir kalebu [[Brunei]], [[Kalimantan Kulon]], [[Kalimantan Wétan]] lan [[Sarawak]] lan [[Sabah]] pesisir, [[Pilipina]] sisih kulon lan sisih kidul, lan pulo-pulo cilik sing ana ing antarané lokasi kasebut — sacara koléktif dikenal minangka &quot;Dunia Melayu&quot;. Lokasi iki saiki dadi bagéan saka negara-negara modern [[Malaysia]], [[Indhonésia]], [[Singapura]], [[Brunei]], [[Burma]], [[Thailand]], lan [[Filipina]].

Malah, akéh komunitas [[Minangkabau]], [[Mandailing]], lan [[Dayak]] sing pindhah menyang pesisir wétan [[Sumatra]] lan pesisir kulon [[Kalimantan]], ngaku wong Melayu. Saliyané ing Nusantara, wong Melayu uga ang ing [[Sri Lanka]], [[Kapuloan Cocos (Keeling)]] ''(Cocos Malays)'', lan [[Afrika Kidul]] ''(Cape Malays)''.

Ana maneka warna basa, budaya, seni, lan sosial sing cukup akeh ing antarane akeh subkelompok Melayu, utamane amarga atusan taun imigrasi lan asimilasi macem-macem etnis lan suku regional ing Asia Tenggara Maritim. Sacara historis, populasi Melayu utamane keturunan saka suku [[kulawarga basa Austronésia|Austronésia]] lan [[kulawarga basa Austroasiatika|Austroasia]] sing nganggo [[basa Malayu]] sadurunge sing ngedegake sawetara negara lan kerajaan dagang maritim kuna, utamane [[Brunéi Darussalam|Brunéi]], [[Kedah]], Langkasuka, Gangga Negara, Chi Tu, Nakhon Si Thammarat, Pahang, [[Kerajaan Melayu|Melayu]], lan [[Praja Sriwijaya|Sriwijaya]].{{sfn|Milner|2010|pp=24, 33}}{{sfn|Barnard|2004|pp=7 &amp; 60}}

Tekane Kesultanan Malaka ing abad kaping 15 micu revolusi gedhe ing sejarah Melayu, sing penting banget dumunung ing warisan politik lan budaya sing jembar. Tandha-tandha definitif umum saka kemelayuan — agama Islam, basa lan tradhisi Melayu — dianggep wis diproklamasikake ing jaman iki, sing ndadékaké etnogenesis wong Melayu minangka klompok etnoreligius utama ing wilayah kasebut. Ing sastra, arsitektur, tradhisi kuliner, sandhangan tradisional, seni pertunjukan, seni bela diri, lan tradhisi kraton, Malaka netepake standar sing ditiru dening kesultanan Melayu sabanjure. Jaman keemasan kesultanan Melayu ing Semenanjung Malaya, Sumatra Wétan, lan Pesisir Kalimantan nyumurupi akèh pedunungé, mliginé saka manéka warna komunitas suku kaya ta [[Wong Batak|Batak]], [[Dayak]], Wong Asli, lan [[Wong Laut]], sing tundhuk marang Islamisasi lan Invasi Melayu. Sajrone sejarah, istilah &quot;Melayu&quot; wis ditambahi menyang klompok etnis liyane ing &quot;[[Donya Melayu]]&quot;; panggunaan iki saiki umume diwatesi ing Malaysia lan Singapura, ing ngendi keturunan liyane saka klompok etnis iki diarani Anak Dagang (&quot;pedagang&quot;) lan umume asale saka [[Indhonésia]] kayata [[wong Acèh]], [[Wong Banjar|Banjar]], [[Wong Bugis|Bugis]], [[Wong Mandailing|Mandailing]], [[Wong Minangkêbo|Minangkêbo]] lan [[Wong Jawa|Jawa]].

== Etimologi ==
[[Barkas:Candi Muaro Jambi dengan langit biru.jpg|thumb|[[Kompleks Candhi Muaro Jambi]] ing [[Jambi]], sacara historis ana hubungane karo [[Kerajaan Melayu]] pra-Islam. Wong Melayu-Sriwijaya dikenal mbangun sistem bangunan sing rumit ing ibukutha, kutha-kutha gedhe, lan pusat kutha sing penting.]]
[[Barkas:Bukit Seguntang Tombs.jpg|thumb|Bukit Seguntang ing [[Kutha Palémbang|Palémbang]]. Miturut ''[[Sejarah Melayu]]'', bukit iki nyathet munculé Sang Sapurba, leluhur legendaris kanggo macem-macem kulawarga kerajaan Melayu ing [[Sumatra]], [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]], lan [[Kalimantan]].]]
Literatur epik ''[[Sulalatus Salatin|Sajarah Melayu]]'' nggandhengake asal-usul etimologis &quot;Melayu&quot; karo kali cilik sing jenenge Sungai Melayu ('kali Melayu') ing [[Sumatra]], [[Indhonésia]]. Epik kasebut salah nyebutake yen kali kasebut mili menyang [[Kali Musi]] ing [[Kutha Palémbang|Palémbang]], dene sejatine mili menyang Kali Batang Hari ing [[Jambi]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Reid |first=Anthony |date=Oktober 2001 |title=Understanding Melayu (Malay) as a Source of Diverse Modern Identities |journal=Journal of Southeast Asian Studies |volume=32 |issue=3 |pages=295–313|doi=10.1017/S0022463401000157 |pmid=19192500 }}&lt;/ref&gt;{{rp|298}} Istilah iki dianggep asale saka tembung Melayu ''melaju'', gabungan saka awalan verbal 'me' lan tembung oyot 'laju', sing tegese &quot;nyepetake&quot;, digunakake kanggo njlentrehake arus kali sing deres lan cepet.{{sfn|Melebek|Moain|2006|pp=9–10}}

=== Minangka jeneng panggonan (toponim) ===
Sadurungé abad kaping 15, istilah &quot;Melayu&quot; lan varian sing mèmper katon ditrapaké minangka toponim lawas kanggo wilayah [[Selat Malaka]] sacara umum.{{sfn|Barnard|2004|p=3}}
* '''''Malaya Dwipa''''', &quot;Malaya Dvipa&quot;, diterangake ing bab 48, Vayu Purana minangka salah sawijining provinsi ing segara wétan sing kebak emas lan perak. Sawetara sarjana nyamakake istilah iki karo [[Sumatra]],{{sfn|Deka|2007|p=57}} nanging sawetara sarjana India percaya yen istilah kasebut kudune nuduhake Semenanjung Melayu sing pagunungan, dene Sumatra luwih tepat digandhengake karo Suvarnadvipa.{{sfn|Pande|2006|p=266}}{{sfn|Gopal|2000|p=139}}{{sfn|Ahir|1995|p=612}}{{sfn|Mukerjee|1984|p=212}}{{sfn|Sarkar|1970|p=8}}
* '''''Maleu-kolon''''' – lokasi ing Semenanjung Emas, saka karya [[Claudius Ptolemaeus|Ptolemy]], Geographia.{{sfn|Gerini|1974|p=101}}
* '''''Mo-lo-yu''''' – kasebut déning Yijing, sawijining biksu Buddha Tionghoa saka [[Wangsa Tang|Dinasti Tang]] sing ngunjungi Asia Tenggara ing taun 688–695. Miturut Yijing, karajan ''Mo-Lo-Yu'' dumunung ing jarak 15 dina lelayaran saka Bogha (Palembang), ibukutha Sribhoga ([[Praja Sriwijaya|Sriwijaya]]). Butuh layar 15 dina kanggo tekan Ka-Cha ([[Kedah]]) saka Mo-lo-yu; mula, bisa diarani yen Mo-Lo-Yu bakal dumunung ing tengah-tengah antarane rong panggonan kasebut.{{sfn|I Ching|2005|p=xl–xli}} Ana téori populer sing nggandhèngaké ''Mo-Lo-Yu'' karo [[Kompleks Candhi Muaro Jambi|Jambi]] ing Sumatra,{{sfn|Melayu Online|2005}} nanging lokasi geografis Jambi kontradiksi karo katrangané Yi Jing babagan &quot;layar setengah dalan antara ''Ka-Cha'' (Kedah) lan ''Bogha'' (Palembang)&quot;. Ing jaman [[Wangsa Yuan|Dinasti Yuan]] (1271–1368) lan [[Wangsa Ming|Dinasti Ming]] (1368–1644), tembung ''Ma-La-Yu'' kerep disebut ing teks-teks sejarah Tiongkok – kanthi owah-owahan ejaan amarga rentang wektu antarane dinasti – kanggo nyebutake sawijining bangsa ing cedhak segara kidul. Antarane istilah-istilah sing digunakake yaiku &quot;Bôk-lá-yù&quot;, &quot;Mók-là-yū&quot; (木剌由), Má-lì-yù-er (麻里予兒), Oō-laì-yu (巫来由) — dilacak saka sumber tinulis saka bhikkhu [[Xuanzang]]) lan Wú-laī-yû (無来由).
* '''''Malaiyur''''' – kasebut ing prasasti Tanjore. Iki digambarake minangka kerajaan sing nduweni &quot;gunung sing kuwat minangka benteng&quot; sing tiba menyang penjajah Chola nalika kampanye Rajendra Chola I ing abad kaping 11. Bisa uga ana ing Sumatra, antarane Pannai lan Sriwijaya ([[Kutha Palémbang|Palémbang]]),&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Nagapattinam to suvarnadwipa: Reflections on the chola naval expeditions to Southeast Asia |publisher=Institute of Southeast Asian Studies |year=2009 |editor-last1=Kulke |editor-first1=Hermann |location=Singapore |editor-last2=Kesavapany |editor-first2=K. |editor-last3=Sakhuja |editor-first3=Vijay}}&lt;/ref&gt;{{rp|77–78, 170}} bisa uga ana ing situs arkeologi [[Kabupatèn Muaro Jambi|Muaro Jambi]].&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite book|last=Miksic|first=John M.|year=2013|title=Singapore and the Silk Road of the Sea, 1300–1800|publisher=NUS Press|isbn=978-9971-69-558-3|author1-link=John N. Miksic}}&lt;/ref&gt;{{rp|405}}
* '''''Malai''''' – sing kasebut déning ahli géografi Arab abad kaping 12 [[Al-Idrisi|Muhammad al-Idrisi]] ing Tabula Rogeriana, pulo iki njlèntrèhaké semenanjung Malaya minangka pulo sing dawa lan nyebut Malai, wewatesan karo Qmer (Khmer) lan dunungé 12 dina layar saka Sanf (Champa).&lt;ref&gt;[https://www.sg/sgbicentennial/the-bicentennial-experience/map/al-idrisis-a-guide-to-pleasant-journeys-into-faraway-lands/ al-Idrisi's A guide to Pleasant Journeys into Faraway Lands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250508045322/https://www.sg/sgbicentennial/the-bicentennial-experience/map/al-idrisis-a-guide-to-pleasant-journeys-into-faraway-lands/ |date=2025-05-08 }}. Singapore Bicentennial Office. November 2019.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gerini, G. E., &amp; Royal Geographical Society (Great Britain). (1909). [https://books.google.com.my/books?id=FKYcAAAAMAAJ&amp;vq=malai&amp;pg=PA535#v=onepage&amp;q=malai&amp;f=false Researches on Ptolemy's Geography of Eastern Asia (further India and Indo-Malay Archipelago) (Asiatic Society monographs)]. Royal Asiatic society, Royal geographical society. p. 535.&lt;/ref&gt;
* '''''Bhūmi Mālayu''''' – (secara harfiah &quot;Tanah Malayu&quot;), transkripsi saka [[Prasasti Padang Roco]] taun 1286 M dening Slamet Muljana.{{sfn|Muljana|1981|p=223}} Istilah iki ana gandheng cenenge karo kerajaan Dharmasraya.
* '''''Ma-li-yu-er''''' – kasebut ing babad [[Wangsa Yuan]], nuduhake sawijining bangsa ing Semenanjung Melayu sing ngadhepi ekspansi Kerajaan Sukhothai menyang kidul, nalika jaman pamrentahan Ram Khamhaeng.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chronicle of Mongol Yuan |website=guoxue.com |language=zh |url=http://www.guoxue.com/shibu/24shi/yuanshi/yuas_210.htm |access-date=5 Fèbruari 2026 |archive-date=27 Agustus 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827214255/http://www.guoxue.com/shibu/24shi/yuanshi/yuas_210.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Kronik kasebut nyatakake: &quot;''..Ana rasa sengit antarane Siam lan Ma-li-yu-er nganti loro-lorone padha mateni siji lan sijine ...''&quot;. Kanggo nanggepi tumindake Sukhothai, utusan Tiongkok menyang kraton Ram Khamhaeng ing taun 1295 nggawa dekrit kekaisaran: &quot;Tetepna janjimu lan aja nindakake piala marang Ma-li-yu-er&quot;.{{sfn|Hall|1981|p=190}}
* '''''Malauir''''' – kasebut ing cathetan [[Marco Polo]] minangka kerajaan sing dumunung ing Semenanjung Melayu,{{sfn|Cordier|2009|p=105}}{{sfn|Wright|2004|pp=364–365}} bisa uga padha karo sing kasebut ing kronik Yuan.
* '''''Malayapura''''' – (sacara harfiah &quot;kutha Malaya&quot; utawa &quot;bètèng Malaya&quot;), sing ditulis ing [[prasasti Amoghapasa]] sing ditulis taun 1347 Masehi. Istilah iki digunakake dening [[Adityawarman]] kanggo nyebut Dharmasraya.

Saran liyané kalebu tembung [[basa Jawa|Jawa]] ''mlayu'' (minangka kriya: mlayu, partisip: buronan), utawa istilah Melayu ''melaju'' (nyepetake kanthi ajeg), sing nuduhake mobilitas dhuwur lan sifat migrasi wong-wongé. De Barros (1552) nyebutake yen [[Paraméswara|Iskandar Shah]] menehi jeneng ''Malaios'' (wong Melayu) kaya ngono amarga bapakne diusir saka negarane. Albuquerque nerangake yen [[Paraméswara|Parameswara]] mlayu (''malayo'') saka kerajaan Palembang menyang Malaka.{{sfn|Crawfurd|1856|p=[https://archive.org/details/adescriptivedic00crawgoog/page/n254/mode/2up 244]}}

=== Minangka jeneng ètnis (etnonim) ===
{{multiple image
| align = right
| total_width = 420
| image1 = Malays from the Malacca Sultanate Codice Casanatense.jpg
| alt1 = Wong Melayu ing Malaka
| caption1 = Cat banyu Portugis wong Malaya ing Malaka, kira-kira taun 1540, ditampilake ing Códice Casanatense
| image2 = A Malay couple RBSeite93.jpg
| alt2 = Pasangan Melayu
| caption2 = Ilustrasi pasangan Melayu, saka ''Reise nach Batavia'', antarane taun 1669 lan 1682
| image3 = JogetUNISEL.jpg
| alt3 = Tari Joget
| caption3 = Tari Joget saka Kesultanan Malaka; akeh aspek budaya Melayu sing asale saka kraton Malaka
}}

Tembung &quot;Melayu&quot; minangka etnonim, kanggo ngrujuk marang kluster etnologis sing béda banget, dianggep wis dadi populer sajrone integrasi Kesultanan Malaka minangka kakuwatan regional ing abad kaping 15. Iki digunakake kanggo nglaporake babagan keberpihakan sosial wong Malaka tinimbang wong manca ing wilayah sing padha, utamane [[wong Jawa]] lan [[Thai]].{{sfn|Barnard|2004|p=4}} Iki dibuktèkaké saka dhaptar tembung Melayu awal abad kaping 16 déning Antonio Pigafetta sing gabung karo pelayaran Magellan, sing ngrujuk babagan kepriyé frasa ''chiara Malaiu'' ('cara Melayu') digunakaké ing maritim [[Asia Kidul-wétan]], kanggo nyebut ''al parlare de Malaea'' ([[basa Italia]] kanggo &quot;ngomong babagan Malaka&quot;).{{sfn|Milner|2010|pp=22}}

Sastra Melayu klasik nggambarake wong Melayu kanthi makna sing luwih sempit tinimbang interpretasi modern. ''Hikayat Hang Tuah'' (kira-kira taun 1700, manuskrip kira-kira taun 1849) mung nyebutake wong Melayu minangka subjek Kesultanan Malaka; [[Brunéi Darussalam|Brunéi]], nalika semana, ora dianggep minangka wong Melayu. ''Hikayat Patani'' (manuskrip: 1876) contoné, ora nyebut Patani lan Brunéi minangka [[basa Malayu]], istilah kuwi mung digunakaké kanggo [[Johor]]. Kedah boten kalebet basa Melayu ing babad Kedah/Hikayat Merong Mahawangsa (kira-kira 1821). ''Hikayat Aceh'' (kira-kira taun 1625, manuskrip kira-kira taun 1675) nggandhengake etnis Melayu karo Johor, nanging mesthi ora karo Aceh utawa Deli.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Milner |first=Anthony |url=https://books.google.com/books?id=sACaolB0FpkC&amp;q=liberally |title=The Malays |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2011 |isbn=978-1-4443-9166-4 |pages=91–92 |access-date=5 Fèbruari 2026|archive-date=31 Maret 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331160702/https://books.google.com/books?id=sACaolB0FpkC&amp;q=liberally |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;For the dating of the manuscripts, see [https://mcp.anu.edu.au/Q/texts.html Malay Concordance Project]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220809133732/https://mcp.anu.edu.au/Q/texts.html|date=9 Agustus 2022}}.&lt;/ref&gt;

== Asal-usul ==
[[Barkas:Baju Melayu.jpg|thumb|Sekelompok wong lanang saka [[Brunéi Darussalam]] nganggo sandhangan jinis ''Cekak Musang'', dienggo bareng karo [[songkèt]] (kiwa paling adoh) lan ''[[sarung|kain sarung]]''.]]

=== Modhél Proto-Melayu ===
Uga dikenal minangka ''Melayu asli'' (wong Melayu asli) utawa ''Melayu purba'' (wong Melayu kuna), wong Proto-Melayu asale saka Austronésia lan dipercaya wis migrasi menyang Kapuloan Melayu sajrone serangkaian migrasi dawa antarane 2500 lan 1500 SM.{{sfn|Ryan|1976|pp=4–5}} Proto-Melayu sing misuwur saiki yaiku Moken, Jakun, Orang Kuala, Temuan lan Orang Kanaq.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Orang Asli Population Statistics |publisher=Center for Orang Asli Concerns |url= http://www.coac.org.my/codenavia/portals/coacv2/code/main/main_art.php?parentID=11374494101180&amp;artID=11432750280711 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110722233738/http://www.coac.org.my/codenavia/portals/coacv2/code/main/main_art.php?parentID=11374494101180&amp;artID=11432750280711 |archive-date=22 Juli 2011}}&lt;/ref&gt; ''The Encyclopedia of Malaysia: Early History'' ({{lang|id|Ensiklopedia Malaysia: Sejarah Awal}}), wis nudingake total telung teori babagan asal-usul wong Melayu:
* Teori Yunnan (diterbitake ing taun 1889) – Teori Proto-Melayu sing asale saka Yunnan kira-kira 4.000 nganti 6.000 taun kepungkur. Téori iki didhukung déning R.H Geldern lan timé sing nduwé téori yèn migrasi wong-wong mau kedadeyan saka Kali Mekong menyang [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]]. Bukti liyané sing ndhukung téori iki kalebu piranti watu sing ditemokaké ing Kepulauan Melayu sing analog karo piranti Asia Tengah, sing nuduhaké kamiripan adat istiadat Melayu lan Assam.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Parthipan |first1=Shalini |last2=Mirianti Ishar |first2=Seri |date=2022 |title=Perspective on Ancestral Lineages and Genetic Markers of Malay Population in Peninsular Malaysia |url=http://journalarticle.ukm.my/19571/1/49021-177065-2-PB.pdf |journal=Journal Sains Kesihatan Malaysia |volume=20 |issue=1 |page=86 |via=Journalarticle.ukm.my |access-date=24 Maret 2026 |archive-date=16 Oktober 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016080144/http://journalarticle.ukm.my/19571/1/49021-177065-2-PB.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* Teori New Guinea/Pelaut (diterbitake ing taun 1965) – Migrasi pelaut kanthi katrampilan oseanografi sing kuwat sing lelungan saka pulo siji menyang pulo liyane antarane [[Niu Sélan]] lan [[Madhagaskar]]. Teori kasebut ngaku yen morfologi wong Melayu nalika semana padha karo Negroid.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* Teori [[Républik Cina|Taiwan]] (diterbitake ing taun 1997) – Migrasi sekelompok wong saka Tiongkok Kidul kedadeyan 6.000 taun kepungkur, sawetara pindhah menyang [[Taiwan]] ([[wong pribumi Taiwan|pribumi Taiwan]] saiki minangka keturunane), banjur menyang [[Filipina]] lan mengko menyang [[Kalimantan]] (kurang luwih 4.500 taun kepungkur) ([[Dayak]] saiki lan kelompok liyane). Wong-wong kuna iki uga pisah, ana sing menyang [[Sulawesi]] lan ana sing menyang [[Jawa]], lan [[Sumatra]], sing saiki kabeh nganggo basa-basa sing kalebu kulawarga Basa Austronesia. Migrasi pungkasan kedadeyan ing Semenanjung Malaya kira-kira 3.000 taun kepungkur. Sawijining sub-kelompok saka Kalimantan pindhah menyang Champa ing jaman saiki sing diarani Vietnam Tengah lan Kidul kira-kira 4.500 taun kepungkur. Ana uga jejak migrasi Dong Son lan Hoabinhian saka [[Viètnam]] lan [[Kamboja]]. Kabeh klompok iki nduweni DNA lan asal-usul linguistik sing bisa ditelusuri saka pulo sing saiki diarani Taiwan, lan leluhure wong-wong kuna iki bisa ditelusuri saka Tiongkok kidul.{{sfn|Barnard|2004}}

==== Deutero-Melayu ====
[[Barkas:Women from Palembang in Ikat weave, Wanita di Indonesia p29 (Ministry of Information).jpg|thumb|Wanita saka [[Kutha Palémbang|Palémbang]] nganggo busana tradhisional, sing diarani Baju Kurung sing digawe saka [[Songkèt]]. Klambi iki umume digandhengake karo wanita keturunan Melayu.]]

Wong Deutero-Melayu iku wong [[jaman wesi|Jaman Wesi]] sing sebagian turunan saka wong Austronésia sabanjure sing dilengkapi teknik pertanian sing luwih maju lan kawruh anyar babagan logam.{{sfn|Murdock|1969|p=278}}{{sfn|Ooi|2004|p=[https://books.google.com/books?id=QKgraWbb7yoC&amp;pg=PA495 495]}}{{sfn|Anderbeck|2002}} Para pemukim Deutero-Melayu ora nomaden kaya para leluhure: nanging dheweke manggon lan ngadegake kampung-kampung sing dadi unit utama ing masyarakat. Kampung-kampung iki biasane dumunung ing pinggir kali utawa pesisir lan umume bisa nyukupi pangan lan kabutuhan liyane. Ing pungkasan abad kaping 1 SM, kampung-kampung iki wiwit nindakake perdagangan karo jagad njaba.{{sfn|Jamil Abu Bakar|2002|p=39}} Wong Deutero-Melayu dianggep minangka leluhur langsung saka wong Melayu saiki.{{sfn|TED|1999}}

==== Ekspansi saka modhél Sundaland ====
Téori sing luwih anyar nyatakaké yèn tinimbang dipanggoni déning ekspansi saka daratan, populasi Jaman És ing Semenanjung Malaya, Kapuloan Indhonésia sing cedhak, lan landas kontinèntal sing nalika iku katon (Sundaland) malah berkembang sacara lokal saka pemukim manungsa pisanan lan ngembang menyang daratan. Para pendukung téori iki percaya yèn ekspansi iki mènèhi panjelasan sing luwih irit babagan bukti linguistik, arkeologi, lan antropologis tinimbang modhèl sadurungé, mliginé model Taiwan.{{sfn|Oppenheimer|2006}} Téori iki uga nduwèni dhukungan saka bukti genetik anyar saka Human Genome Organisation sing nuduhaké yèn pedunung utama Asia kedadeyan ing siji migrasi liwat [[Asia Kidul-wétan]]; rute iki dianggep minangka wilayah Melayu modern lan keragaman ing wilayah kasebut berkembang utamane ing panggonan kasebut tanpa mbutuhake migrasi utama saka daratan. Ekspansi kasebut dhewe bisa uga disebabake dening kenaikan permukaan laut ing pungkasan Jaman Es.{{sfn|Abdulla et al.|2009}}{{sfn|Soares, et al.|2008}}

Stephen Oppenheimer, pendukung paham iki, luwih lanjut ngajokake teori yen ekspansi bangsa kedadeyan kanthi telung gelombang cepet amarga kenaikan permukaan laut ing pungkasan Jaman Es, lan diaspora iki nyebarake bangsa-bangsa kasebut lan budaya, mitos, lan teknologi sing ana gandhengane ora mung menyang daratan Asia Tenggara, nanging uga nganti India, Timur Tengah, lan Mediterania. Para pengulas nemokake usulan-usulane kanggo pemukiman lan panyebaran asli pantes ditliti luwih lanjut, nanging isih skeptis karo klaim difusionis dheweke.{{sfn|Razak|2012}}{{sfn|Terrell|1999}}{{sfn|Baer|1999}}

=== Bukti genetik ===
Wong Melayu iku sawijining klompok ètnis sing manggon ing Asia Kidul-wétan lan Semenanjung Malaya sing nganggo basa Austronésia. Miturut panliten ing taun 2015, wong Melayu saka Semenanjung Malaysia, [[Singapura]], [[Indhonésia]], lan [[Sri Lanka]] nduweni 4 komponen leluhur utama, kalebu Austronésia (17%–62%), Proto-Melayu (15%–31%), Asia Timur (4%–16%) lan Asia Selatan (3%–34%). Nanging komponen pribumi Austronésia lan Asia Tenggara luwih penting kanggo wong Melayu saka Semenanjung Malaysia, Singapura lan Indhonésia tinimbang Asia Wétan lan Asia Kidul. Kosok baline, wong Melayu saka Sri Lanka nduweni udakara 34% keturunan Asia Kidul ing susunan genetik, sing ndadekake dheweke relatif béda.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Deng |first1=Lian |last2=Hoh |first2=Boon-Peng |last3=Lu |first3=Dongsheng |last4=Saw |first4=Woei-Yuh |display-authors=3 |date=2015 |title=Dissecting the genetic structure and admixture of four geographical Malay populations |journal=Scientific Reports |volume=5 |doi=10.1038/srep14375 |pmid=26395220 |pmc=4585825 |bibcode=2015NatSR...514375D }}&lt;/ref&gt;

Panliten ing taun 2021 nyimpulake yen garis keturunan Basal-Asia Timur sing khas (kadhangkala diarani '''East- and Southeast Asian lineage''&lt;nowiki/&gt;' (ESEA)), sing minangka leluhure wong Asia Timur lan Tenggara modern, wong Polinesia, lan wong Siberia, asale saka Daratan Asia Tenggara ing ~50.000 SM, lan berkembang liwat pirang-pirang gelombang migrasi menyang kidul lan lor. Leluhur basal-Asia Wétan, uga leluhur sing ana gandhèngané karo [[kulawarga basa Austroasiatika|Austroasia]], nyebar menyang Asia Kidul-wétan Maritim sadurungé ekspansi Austronésia. Wong-wong sing nganggo basa Austronésia dhewe dikira wis tekan ing [[Taiwan]] lan [[Filipina]] sisih lor antarane 10.000 lan 7.000 SM saka pesisir kidul Tiongkok, lan nyebar saka kana menyang saindenging Asia Tenggara. Para penulis nyimpulake yen ekspansi Austronésia menyang Insular Asia Tenggara lan [[Polinésia]] metu saka Filipina tinimbang Taiwan, lan wong-wong sing nganggo basa Austronesia modern, kayata wong Melayu, umume duwe leluhur saka Basal-Asia Timur paling awal, migran Austroasia saka Asia Tenggara Daratan, lan pelaut sing nganggo basa Austronésia saka Filipina, tanpa akeh campuran saka klompok sadurunge.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Larena |first1=Maximilian |last2=Sanchez-Quinto |first2=Federico |last3=Sjödin |first3=Per |last4=McKenna |first4=James |last5=Ebeo |first5=Carlo |last6=Reyes |first6=Rebecca |last7=Casel |first7=Ophelia |last8=Huang |first8=Jin-Yuan |last9=Hagada |first9=Kim Pullupul |last10=Guilay |first10=Dennis |last11=Reyes |first11=Jennelyn |date=30 Maret 2021 |title=Multiple migrations to the Philippines during the last 50,000 years |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=118 |issue=13 |doi=10.1073/pnas.2026132118 |issn=0027-8424 |pmc=8020671 |pmid=33753512|bibcode=2021PNAS..11826132L |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Yang |first=Melinda A. |date=6 Januari 2022 |title=A genetic history of migration, diversification, and admixture in Asia |url=http://www.pivotscipub.com/hpgg/2/1/0001/html |journal=Human Population Genetics and Genomics |language=en |volume=2 |issue=1 |pages=1–32 |doi=10.47248/hpgg2202010001 |issn=2770-5005 |doi-access=free |access-date=25 Maret 2026 |archive-date=16 Mèi 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516110501/http://www.pivotscipub.com/hpgg/2/1/0001/html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==Budaya==
=== Agama ===
[[Barkas:Sultan Omar Ali Saifuddin Mosque 02.jpg|thumb|Masjid Sultan Omar Ali Saifuddien ing [[Brunéi Darussalam]] ing wayah wengi [[Ramadhan]]. Karajan sugih iki nganut Melayu Islam Beraja (''Monarki Islam Melayu'') minangka filosofi nasional wiwit kamardikane ing taun 1984.]]
Komunitas Melayu wiwitan umumé [[animisme|animis]], percaya marang anané ''semangat'' (roh) ing saben bab.&lt;ref name=&quot;zaki1&quot;&gt;{{harvnb|Zaki Ragman|2003|pp=1–6}}&lt;/ref&gt; Kira-kira nalika wiwitan jaman umum, agama [[Hindhu]] lan [[Buda]] dikenalake dening para pedagang Asia Kidul menyang Kepulauan Melayu, ing ngendi agama kasebut berkembang nganti abad kaping 13, sadurunge tekane Islam sing digawa dening para pedagang Muslim Arab, Asia Kidul, lan Tiongkok.

Ing abad kaping 15, Islam saka sekte [[Sunni]] ortodoks ngrembaka ing jagad Melayu ing jaman Kesultanan Malaka. Beda karo agama [[Hindhu|Hindu]], sing mung ngowahi masyarakat Melayu awal kanthi dangkal, [[Islam]] bisa diarani wis terintegrasi kanthi lengkap menyang urip saben dinane penduduk.&lt;ref name=&quot;Syed&quot;&gt;{{harvnb|Syed Husin Ali|2008|p=57}}&lt;/ref&gt; Wiwit jaman iki, wong Melayu dianggep minangka kelompok etnoreligius lan sacara tradhisional nduweni identifikasi sing cedhak karo Islam{{sfn|Johns|Lahoud|2005|p=157}} lan wiwit kuwi dheweke ora ngganti agama.&lt;ref name=&quot;Syed&quot; /&gt; Identitas iki kuwat banget nganti diarani dadi Muslim yaiku ''masuk Melayu'' (mlebu keMelayuan).{{sfn|Andaya|Andaya|1984|p=55}}

Sanajan mangkono, kapercayan-kapercayan sadurungé sing duwé oyot sing luwih jero, tetep nglawan kutukan Islam - lan pancen mistisisme [[Sufisme]] wis gegandhèngan ing antarane wong Melayu, karo roh-roh saka jagad animisme sadurungé lan sawetara unsur Hindhu.{{sfn|Winstedt|1925|p=125}} Sawisé taun 1970-an, kebangkitan Islam (uga diarani re-Islamisasi{{sfn|Burgat|2003|p=54}}) ing saindenging jagad Muslim, akèh tradhisi sing dianggep nglanggar ajaran Islam lan ngandhut unsur syirik ditinggalaké déning wong Melayu ing Malaysia, déné ing antarane wong Melayu ing Indhonésia, tradhisi kasebut ora dianggep takhayul lan ngandhut unsur syirik. Ing antarane tradhisi kasebut yaiku festival ''mandi'' safar (adus [[Safar]]), festival [[adus]] kanggo nggayuh kasucian spiritual, sing bisa dideleng fitur-fitur sing padha karo sawetara ing Durga Puja ing India.{{sfn|Bolton|Hutton|2000|p=184}}

Akèh-akèhé saka ètnis Melayu modern sing penganut Islam [[Sunni]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Malay of Malaysia |publisher=Bethany World Prayer Center |url=http://kcm.co.kr/bethany_eng/p_code3/1892.html |access-date=2 Juli 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010191042/http://kcm.co.kr/bethany_eng/p_code3/1892.html |archive-date=10 Oktober 2012}}&lt;/ref&gt; lan riyaya Melayu sing paling penting yaiku sing asalé saka Islam - ''[[Idul Fitri|Hari Raya Aidilfitri]]'', ''[[Idul Adha|Hari Raya Aidiladha]]'', ''[[Muharram|Awal Muharram]]'', lan ''[[Mulud (pahargyan)|Maulidur Rasul]]''. Wong Melayu sing metu saka Islam ing Malaysia lan Brunéi dianggep murtad. Nanging, ana sawetara etnis Melayu sing manggon ing njaba negara-negara kasebut uga wis nganut agama liya kanthi sah miturut hukum.

=== Arsitèktur ===
{{See also|Omah Melayu}}
[[Gambar:Rumah kedah.gif|thumb|350px|Omah tradhisional Melayu ing [[Kedah]], dihias nganggo panel ukiran khas [[Jasirah Malaka|Semenanjung Melayu]] sisih lor.]]

[[Omah Melayu]] nuduhake papan panggonan vernakular wong Melayu, sawijining klompok etno-linguistik sing manggon ing [[Sumatra]], pesisir [[Kalimantan]], lan [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]].

Wangun arsitèktur tradhisional, kaya ta atap sing cocog karo gaya tropis lan proporsi sing harmonis kanthi unsur dekoratif dianggep isih nduweni nilai budaya sing gedhe dening akeh wong ing wilayah kasebut. Nanging, bangunan-bangunan iki mbutuhake perawatan sing signifikan dibandhingake karo konstruksi modern; kayata tantangan kanggo njaga bahan utama, kayu, saka efek bosok cuaca tropis uga serangan [[rayap]]. Katrampilan konstruksi vernakular iki saya ilang amarga [[Malaysia]] nerusake proses industrialisasi, dene ing [[Indhonésia]] omah-omah tradhisional kaya ngono isih lestari ing wilayah pedesaan. Senajan transformasi urban ing [[Singapura]] wis ngilangi meh kabeh wilayah urban Melayu, sawetara omah sing nampilake arsitèktur vernakular iki isih lestari, utamane ana ing pulo lepas pantai Pulau Ubin.{{Citation needed|date=Dhésèmber 2022}} Upaya kanggo [[arsitèktur Indonésia|nglestarikake gaya arsitektur asli]] [[Pratélan pulo ing Indonésia|kepulauan Indonesia]] wis ditindakake liwat dokumentasi lan replika kreasi ing paviliun [[panagaraning Indhonésiyah|provinsi]] ing [[Taman Mini Indonésia Indah]], [[Jakarta]].

===Basa===
[[Barkas:Prasasti Kedukan Bukit 3.jpg|thumb|[[Prasasti Kedukan Bukit]] ditulis nganggo [[aksara Pallawa]]. Wis ana wiwit taun 683, iki minangka salah sawijining artefak tulisan Melayu paling tuwa sing isih ana.]]
{{Main|Basa Malayu}}
{{See also|Aksara Gundhil}}
[[Basa Malayu]] iku salah siji basa sing paling misuwur ing donya, mligine saka kulawarga basa Austronésia. Varian lan dialek [[basa Melayu]] digunakake minangka basa resmi ing [[Brunéi Darussalam]], [[Indhonésia]], [[Malaysia]], lan [[Singapura]]. Basa iki uga dicaturaké ing [[Thai]]land kidul, [[Kapuloan Cocos (Keeling)|Kapuloan Cocos]], [[Pulo Natal]], lan [[Sri Lanka]]. Basa iki dicaturaké déning kurang luwih 33 yuta wong ing sakubengé Kapuloan Melayu lan digunakaké minangka basa kapindho déning kurang luwih 220 yuta wong.{{sfn|Wright|2007|p=492}}

Wangun basa Malayu paling tuwa asale saka basa Proto-Malayu-Polinésia sing dituturake dening para pemukim Austronésia paling awal ing [[Asia Kidul-wétan]]. Wangun iki banjur berkembang dadi basa Malayu Kuna nalika budaya lan agama India wiwit nembus wilayah kasebut. Basa Melayu Kuna ngandhut sawetara istilah sing isih ana nganti saiki, nanging tetep ora bisa dimangerteni dening penutur modern, dene basa modern wis umume bisa dikenali ing basa Melayu Klasik tulisan, sing bentuk paling tuwa wiwit taun 1303 Masehi.{{sfn|Teeuw|1959|p=149}} Basa Melayu berkembang dadi basa Malayu Klasik liwat mlebune akeh kosakata [[basa Arab|Arab]] lan [[basa Pèrsi|Pèrsi]] kanthi bertahap nalika Islam mlebu ing wilayah kasebut, lan sajrone proses kasebut ana owah-owahan sing signifikan. Wiwitane, basa Melayu Klasik minangka klompok dialek sing maneka warna, sing nggambarake asal-usul kerajaan-kerajaan Melayu ing Asia Kidul-wétan. Salah sawijining dialek iki, sing dikembangake ing tradhisi sastra Kesultanan Malaka ing abad kaping 15, pungkasane dadi dominan.

Jaman Malaka ditandhani karo owah-owahan basa Melayu dadi basa Islam, kaya dene basa Arab, Persia, Urdu, lan Swahili. [[Aksara Arab]] sing diadaptasi sing diarani [[aksara Jawi|Jawi]] digunakake kanggo ngganti [[aksara Kawi]], terminologi agama lan budaya Islam diasimilasi kanthi akeh, mbuwang akeh tembung Hindu-Buddha, lan basa Malayu dadi basa pengantar lan panyebaran Islam ing saindenging wilayah [[Asia Kidul-wétan]]. Ing puncak kekuasaan Malaka ing abad kaping 15, basa Malayu Klasik nyebar ngluwihi jagad penutur basa Melayu tradhisional&lt;ref name=&quot;Sneddon 2003 59&quot;&gt;{{harvnb|Sneddon|2003|p=59}}&lt;/ref&gt; lan ngasilake ''[[basantara|lingua franca]]'' sing diarani ''Bahasa Melayu pasar'' (&quot;Bazaar Melayu&quot;) utawa ''Bahasa Melayu rendah'' (&quot;Melayu Endhek&quot;), beda karo ''Bahasa Melayu Tinggi'' (&quot;Melayu Luhur&quot;) ing Malaka.{{sfn|Sneddon|2003|p=84}} Lumrahé, basa Melayu Bazaar iku basa pidgin lan perkembangan sing paling penting yaiku basa pidgin dikreolisasi, sing nggawé sawetara basa anyar kaya ta [[basa Malayu Ambon]], [[basa Malayu Manado|Malayu Manado]], lan [[basa Batawi]].{{sfn|Sneddon|2003|p=60}}

Para panulis [[Éropa]] ing abad kaping 17 lan 18, kaya ta Tavernier, Thomassin lan Werndly nggambarake basa Malayu minangka &quot;''basa para wong pinter ing kabeh Hindia, kaya [[basa Latin]] ing Eropa''&quot;.{{sfn|Sweeney|1987}} Iki uga sing paling akeh digunakake nalika jaman penjajahan Inggris lan Walanda ing Kepulauan Melayu.{{sfn|Van der Putten|Cody|2009|p=55}} Kosok baline katon ing Hindia Timur Spanyol, ing ngendi latinisasi massal ing kepulauan kasebut sajrone taun-taun kolonial nyebabake kudeta historis basa Malayu ing Filipina.

Dialek Kesultanan Johor, penerus langsung Malaka, dadi basa standar ing antarane wong Melayu ing [[Singapura]] lan [[Malaysia]], lan iki dadi dhasar asli kanggo [[basa Indhonésia]] sing wis distandardisasi.&lt;ref name=&quot;Sneddon 2003 59&quot;/&gt;{{sfn|Wong|1973|p=126}}{{sfn|Clyne|1992|p=413}}{{sfn|Brown|Ogilvie|2009|p=678}}

Saliyané basa Malayu standar, sing dikembangaké ing lingkungan Malaka-Johor, ana uga manéka dialek Melayu lokal. Contone, wong [[basa Bangka|Bangka]], Brunéi, [[basa Melayu Jambi|Jambi]], [[basa Malayu Kelantan-Petani|Kelantan]], Kedah, Negeri Sembilan, [[basa Palémbang|Palémbang]], [[Basa Malayu Kelantan-Petani|Pattan]], Sarawak, [[Basa Malayu Trengganu|Terengganu]], lan liya-liyane.

Basa Malayu sacara historis ditulis nganggo [[aksara Pallawa]], [[aksara Kawi|Kawi]], lan [[aksara Réncong|Réncong]]. Sawisé tekané Islam, [[aksara Jawi]] sing adhedhasar basa Arab diadopsi lan isih digunakaké nganti saiki minangka salah siji saka rong aksara resmi ing [[Brunéi Darussalam]] lan minangka aksara alternatif ing [[Malaysia]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kedah MB defends use of Jawi on signboards |work=The Star |year=2008 |url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2008/8/26/nation/22168989&amp;sec=nation |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029105406/http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2008%2F8%2F26%2Fnation%2F22168989&amp;sec=nation |archive-date=29 Oktober 2012 }}&lt;/ref&gt; Wiwit abad kaping 17, minangka akibat saka penjajahan Inggris lan Walanda, aksara Jawi mboko sithik diganti karo aksara Rumi&lt;ref&gt;{{cite web |title=Malay (Bahasa Melayu / بهاس ملايو) |website=Omniglot |url=http://www.omniglot.com/writing/malay.htm |access-date=2 Juli 2026 |archive-date=26 Juni 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626115200/http://www.omniglot.com/writing/malay.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; sing adhedhasar Latin sing pungkasane dadi aksara modern resmi kanggo [[basa Malayu]] ing [[Malaysia]], [[Singapura]], lan [[Indhonésia]], lan aksara resmi ing [[Brunéi Darussalam]].

=== Musik ===
{{Main|Musik Melayu}}
[[Musik Melayu]] iku sawijining [[genre musik]] [[lagu dhaèrah|tradhisional]] sing asale lan berkembang ing pesisir wétan [[Sumatra]], [[Kalimantan]], lan [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]].&lt;ref&gt;Sahputra, T. W. H., Martarosa, &amp; Warhat, Z. (2019). ''[https://media.neliti.com/media/publications/408383-musik-jazz-melayu-dalam-kajian-kreativit-7b989836.pdf Musik jazz Melayu dalam kajian kreativitas]''. ''Melayu Arts and Performance Journal'', 2(2), 191–200. &lt;/ref&gt; [[Musik]] iki biasane dinyanyekake dening wong-wong saka etnis Melayu lan asring diiringi tarian khas Melayu lokal, contone nawakake tarian ing acara utawa pesta tradhisional, nampani tamu kehormatan, lan ing kegiatan keagamaan.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Purba|first=Junaidi|last2=Putri|first2=Sabrina Maulidia|last3=Nelson|first3=Ricky|last4=Silaban|first4=Cahyani Yesika br|last5=Ridho|first5=Muhammad Habibur|last6=Andika|first6=Riki|last7=Sitorus|first7=Christina Harianti|last8=Sa|first8=Maulidha|last9=Dardanila|url=https://www.google.co.id/books/edition/TRANSFORMATION_OF_TRADITIONAL_ARTS_RESPO/mtaeEQAAQBAJ?hl=id&amp;gbpv=0|title=TRANSFORMATION OF TRADITIONAL ARTS: RESPONDING TO THE CHALLENGES OF THE TIMES|publisher=Mawadra Lestari Enterprise|isbn=978-629-95611-1-8|pages=62|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Asbullah|first=Habib|last2=Rizkia|first2=Ayu|last3=Batrisya|last4=Julianto|first4=Deldi|last5=Pangestu|first5=Dimas|last6=Rania|first6=Dinda Safira|last7=Miranti|first7=Dwi|last8=Afrillia|first8=Ega|last9=Irianto|first9=Ega Deni|url=https://www.google.co.id/books/edition/Mengabadikan_Riau_Buku_I/WXsgEAAAQBAJ?hl=id&amp;gbpv=0|title=Mengabadikan Riau: Buku I: Antologi Esai Kebudayaan|publisher=Penerbit Pustaka Rumah C1nta|isbn=978-623-7961-67-3|pages=95|language=id|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Sing menarik saka [[genre musik]] iki yaiku komposisine sing kasusun saka lirik lagu sing ngemot puisi sing diadaptasi karo urip saben dina, katresnan (kaya Dondang Sayang) lan kebak piwulang (pesen moral), kebak swara utawa vokal cengkok khas [[Melayu]], lan aransemen musik sing disusun kanthi rapi.

Bebarengan karo perkembangan jaman, musik Melayu uga ngalami owah-owahan gaya musik, contone, musik iki uga ngalami fusi karo [[musik pop]], [[musik rock|rock]], lan [[dangdut]]. Aliran iki bisa ditemokaké ing negara-negara sing ana gandhèngané karo Melayu, kaya ta [[Indhonésia]], [[Malaysia]], [[Singapura]], lan [[Brunéi Darussalam]].

Ing wiwitan perkembangane, instrumen musik sing digunakake didominasi dening aksi [[rebana]] sing diarani Kompang saka [[Kabupatèn Panaraga|Ponorogo]], petik gambus, gesekan [[piyul]], nabuh akordeon, swara [[gong]], lan tiupan [[serunai]]. Iki dipengaruhi dening [[budaya]] tanah Arab lan [[Éropa]] tradisional. Bebarengan karo perkembangan teknologi, kabeh iki wis diganti karo instrumen musik elektronik awujud keyboard. Nanging, ing kegiatan tartamtu, instrumen musik tradisional isih digunakake kanggo nglestarikake warisan budaya.

Ing perkembangane, gerakan iki populer ing taun 80-an lan malah mlebu era &quot;puncak kejayaan&quot; ing taun 90-an. Iki ditandhani karo tambah akeh penyanyi lan [[marchingband|band]] Melayu, lan pendatang anyar sing muncul kanthi lagu-lagu andalan dhewe.

===Olahan===
{{Main|Olahan Melayu}}

[[Barkas:ASAM PEDAS IKAN PARI.jpg|thumb|''[[Asem pedhes|Asam pedas]]'', ''[[gulé|gulai]]'' sing kecut lan pedhes]]

[[Olahan Melayu]] ditondoi kanthi panggunaan rempah-rempah aromatik, [[santen]], bahan-bahan fermentasi, lan jamu seger sing ekstensif, sing ngasilake masakan kanthi profil rasa sing kompleks lan kuat. Komponen-komponen masakan sing diwakili kalebu ''[[gulé|gulai]]'' (semur klapa), ''[[asem pedhes|asam pedas]]'' (semur asem lan pedhes), ''[[kupat|ketupat]]'' (lontong beras kompres sing umum digandhengake karo konsumsi perayaan), ''[[sega lenga|nasi minyak]]'' (sajian sega bumbu sing digawe karo ghee), ''[[rendhang|rendang]]'' (daging bumbu sing dimasak alon), ''[[sambel|sambal]]'' (bumbu adhedhasar lombok), ''[[krupuk|keropok]]'' (krupuk iwak utawa urang), ''[[kuih]]'' tradhisional (kue lan jajanan ukuran cokotan), ''[[jenang|dodol]]'' (kue manis adhedhasar klapa) lan olahan fermentasi kayata ''[[pekasam|perkasam]]''.

Senajan nduweni dhasar kuliner sing padha, masakan Melayu regional nuduhake variasi sing cukup gedhe sing dibentuk dening geografi, sumber daya pertanian lokal, jaringan perdagangan, lan interaksi sejarah. Spesialisasi regional sing béda kalebu ''[[sega dagang|nasi dagang]]'', ''[[sega kerabu|nasi kerabu]]'' lan ''[[lékor|keropok lekor]]'' ing Pattani, [[Trengganu]] lan [[Kelantan]]; Pahang lan Perak kanggo masakan basis [[durian]] sawijining, ''[[gulé|gulai]]'' ''[[tempoyak]]''; [[Kedah]] lan [[Pulo Pinang]] kanggo ''[[laksa|asam laksa]]'' lan ''rojak'' gaya lor; Satun lan Perlis kanggo panganan cuci mulut ''bunga kuda''; [[Negeri Sembilan]] kanggo masakan ''lemak''; [[Melaka|Malaka]] kanggo ''[[cincalok]]'' pedhes; [[Singapura]] kanggo ''[[rujak|rojak bandung]]'' lan ''[[Roti Canai|roti prata]]''; [[Riau]] kanggo masakan ''ikan patin'' (iwak ''[[patin|Pangasius]]''), ''[[gulé|gulai]] ikan patin'' lan ''[[asem pedhes|asam pedas]] [[patin|ikan patin]]''; [[Kapuloan Riau]] kanggo ''sup ikan''; Wong Melayu Deli ing [[Sumatra Lor]] kanggo ''[[sega gorèng|nasi goreng]] [[iwak teri|teri]] medan'' lan ''[[gulé|gulai]] ketam'';{{sfn|Winarno|2010}} [[Jambi]] kanggo ''ikan mas panggang'' lan ''[[tempoyak]]''; Wong Melayu Palémbang ing [[Sumatra Kidul]] kanggo ''[[pèmpèk|pempek]]'', ''[[mi celor]]'' lan ''[[sega lenga|nasi minyak]]''; [[Kapuloan Bangka-Belitung|Bangka Belitung]] kanggo ''siput gonggong'' lan ''[[terang bulan]]''; [[Kalimantan Kulon]] lan [[Sarawak]] kanggo ''[[bubur pedhes|bubur pedas]]'' lan ''ayam pansuh''; lan [[Brunéi Darussalam]] kanggo Nasi katok lan sajian ''ambuyat'' unik.

Ciri utama olahan Melayu tradhisional ora mangu-mangu yaiku panggunaan rempah-rempah sing akeh. [[Santen]] uga penting kanggo menehi rasa sing sugih lan lembut ing masakan Melayu. Bahan dhasar liyané yaiku ''[[trasi|belacan]]'' (tempe urang), sing digunakaké minangka dhasar ''sambal'', saus utawa bumbu sing sugih rasa sing digawé saka belacan, [[lombok abang|lombok]], bawang bombay, lan bawang putih. Masakan Melayu uga akeh nggunakake sereh lan lengkuas.{{sfn|Alexander|2006|p=58}}

Meh saben dhaharan Melayu disuguhake karo sega, [[panganan baku|panganan pokok]] ing pirang-pirang budaya Asia Wétan liyane. Senajan ana macem-macem jinis masakan ing panganan Melayu, kabeh disuguhake sekaligus, ora sak porsi. Panganan dipangan kanthi alus nganggo driji tangan tengen, ora nganggo driji kiwa amarga digunakake kanggo wudhu pribadi, lan wong Melayu arang nggunakake piranti makan.{{sfn|Marshall Cavendish|2007|p=1222}} Amarga umume wong Melayu iku [[Muslim]], olahan Melayu ngetutake hukum diet [[halal]] Islam kanthi ketat. Asupan protein biasane dijupuk saka daging sapi, kebo, wedhus, lan wedhus, lan uga kalebu unggas lan iwak. Babi lan daging non-halal, uga alkohol dilarang lan ora ana ing panganan saben dinane wong Melayu.

[[Nasi lemak]], sega sing dimasak nganggo [[santen]] sing pekat, mbokmenawa minangka masakan paling populer ing kutha lan desa-desa Melayu. Nasi lemak dianggep minangka [[olahan nasional]] [[Malaysia]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Nasi Lemak |website= Malaysia.com |url= http://www.malaysia.com/nasi-lemak-food.html |access-date=18 Oktober 2026 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150511161416/http://malaysia.com/nasi-lemak-food.html |archive-date=11 Mèi 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Dene ''Nasi Minyak'' lan ''Nasi Hujan Panas'', sega sing dipanggang karo ghee lan rempah-rempah, dianggep minangka sajian upacara kanggo acara-acara khusus, utamane nalika pesta manten tradhisional Melayu.

=== Seni pertunjukan ===
[[Barkas:Joget Gamelan 1937.jpg|thumb|Pagelaran Joget Gamelan, 1937]]

Wong Melayu duwé maneka warna musik lan tari sing minangka gabungan saka macem-macem pengaruh budaya. Genre-genre sing khas wiwit saka tari rakyat Melayu tradhisional kaya ta Mak Yong nganti tari Zapin sing dipengaruhi Arab. Gerakan koreografi uga maneka warna, saka langkah lan melodi sing prasaja ing Dikir barat nganti gerakan sing rumit ing Joget Gamelan.

Musik tradhisional Melayu umumé musik perkusi. Maneka warna [[gong]] nyedhiyakake irama kanggo akeh tarian. Ana uga [[drum]] kanthi maneka warna ukuran, wiwit saka ''rebana ubi'' gedhe sing digunakake kanggo nandhani acara penting nganti ''rebana cilik'' (kendhang pigura) sing digunakake minangka iringan kanggo pengajian vokal ing upacara keagamaan.{{sfn|Moore|1998|p=48}}

[[Barkas:KITLV - 3676 - Lambert &amp; Co., G.R. - Singapore - Mahjong dance and drama at Penang Island - circa 1903.tif|thumb|left|Sakumpulan penari Melayu Siam sing nampilake Mak Yong (kira-kira abad kaping 19). Ing taun 2005, iki diakoni minangka salah sawijining karya agung warisan lisan lan ora nyata manungsa dening [[UNESCO]].]]

Musik nobat dadi bagéan saka Regalia Kraton Melayu wiwit tekané Islam ing abad kaping 12 lan mung ditampilaké ing upacara-upacara penting kraton. Orkestrane kalebu instrumen suci lan dihormati banget yaiku ''nehara'' ([[kendang]]), ''gendang'' (kendang sirah loro), ''nafiri'' (trompet), ''[[serunai]]'' (oboe), lan kadhangkala gong kenop lan sepasang simbal.{{sfn|Marshall Cavendish|2007|p=1220}}

Pengaruh India kuwat banget ing drama bayangan tradisional sing dikenal minangka [[wayang kulit|Wayang Kulit]], ing ngendi crita-crita saka epik [[Hindhu]]; [[Ramayana]] &amp; [[Mahabharata]] dadi repertoar utama. Ana papat jinis teater wayang sing khas sing bisa ditemokake ing Semenanjung Malaya; ''Wayang Gedek'', ''Wayang Purwa'', ''Wayang Melayu'' lan ''Wayang Siam''.{{sfn|Srinivasa|2003|p=296}}{{sfn|Ghulam Sarwar Yousof|1997|p=3}}{{sfn|Matusky|1993|pp=8–11}} Sanajan mangkono, seni lan crita ''Wayang Purwa'' lan ''Wayang Siam'' nuduhake pengaruh regional sing nyawiji karo wong Jawa lan Siam, dene ''Wayang Melayu'' lan ''Wayang Gedek'' nyritakake bentuk lan busana Melayu sing luwih asli.

Seni pertunjukan Melayu liyane sing kondhang yaiku; Teater ''[[Bangsawan]]'', ''Dondang Sayang'' seneng balada lan tari ''Mak Inang'' saka Kasultanan Malaka, ''Jikey'' lan ''Mek Mulung'' saka [[Kedah]], tari ''Asyik'' lan drama tari ''Menora'' saka Patani lan [[Kelantan]], Tari ''Ulek mayang'' lan ''Rodat'' saka [[Trengganu]], Teater ''Boria'' saka [[pulo Pinang|Penang]], Tari ''Canggung'' saka Perlis, Lagu-lagu narasi ''Mukun'' saka [[Brunéi Darussalam]] lan [[Sarawak]],{{sfn|Marzuki bin Haji Mohd Seruddin|2009}}&lt;ref name=&quot;Ahmad Salehuddin 2009&quot;&gt;{{harvnb|Ahmad Salehuddin|2009}}&lt;/ref&gt; lan [[Gending Sriwijaya]] saka [[Kutha Palémbang|Palémbang]], lan ''Serampang Dua Belas'' saka Serdang.&lt;ref name=&quot;Ahmad Salehuddin 2009&quot;/&gt; Zapin Api firedance saka [[Riau]] lan Dikir barat Singapura saka [[Singapura]].

=== Seni rupa ===
[[Barkas:Burung Petala Indera I.png|thumb|Burung Petala Indra, manuk mitos raksasa sing digawe kanggo parade [[tetak|sunat]] agung pangeran [[Kelantan]].]]

Seni ukir kayu minangka bagéyan saka [[seni rupa|seni visual]] Melayu klasik. Wong Melayu sacara tradhisional nghias monumen, prau, senjata, makam, alat musik, lan piranti-piranti kuna kanthi motif flora, kaligrafi, geometri, lan fitur kosmik. Seni iki ditindakake kanthi mbusak sebagian kayu nganggo piranti sing landhep lan ngetutake pola, komposisi, lan urutan tartamtu. Bentuk seni iki, sing dikenal minangka ''ukir'', dianggep minangka tumindak pengabdian para pengrajin marang sing nitahake lan hadiah kanggo sesamane.{{sfn|Said|2005}}

Bentuk seni iki utamane disebabake dening akehe kayu ing Kepulauan Melayu lan uga dening katrampilan para pengukir kayu sing ngidini wong Melayu praktik ngukir kayu minangka kerajinan. Latar tropis alami ing ngendi flora lan fauna akeh wis menehi inspirasi kanggo motif kanggo digambarake kanthi bentuk abstrak utawa bergaya ing papan kayu. Kanthi rawuhe Islam, bentuk geometris lan kaligrafi Islam dikenalake ing ukiran kayu. Kayu sing digunakake biasane saka spesies kayu atos tropis sing dikenal awet lan bisa tahan serangan jamur, kumbang sepatu bot listrik, lan rayap.{{sfn|Said|2002}}

Omah-omah tradhisional Melayu utawa masjid biasane dihiasi nganggo luwih saka 20 ukiran. Ukiran ing tembok lan panel ngidini angin sirkulasi kanthi efektif mlebu lan metu saka bangunan lan bisa ngidini sinar srengenge madhangi njero struktur kasebut. Ing wektu sing padha, bayangan sing digawe dening panel uga bakal nggawe bayangan adhedhasar motif sing nambah kaendahan ing lantai. Dadi, komponen sing diukir nduweni fungsi fungsional lan estetika.

=== Sandhangan tradhisional ===
[[Barkas:Busana Melayu.jpg|thumb|Wong lanang Melayu ing ''busana Melayu'', gaya tradhisional busana Melayu]]

Sandhangan lan tekstil tradhisional Melayu wis terus owah wiwit jaman kuna. Sacara historis, wong Melayu kuna dicathet nggabungake maneka warna bahan alami minangka sumber penting kanggo kain, sandhangan, lan sandhangan. Nanging ing jaman biyen, nalika para pedagang awal teka saka wetan lan kulon menyang pelabuhan Kepulauan Melayu, padha bebarengan tuku barang-barang mewah anyar, kalebu katun lan sutra sing apik. Sandhangan kasebut banjur dadi sumber mode Melayu sing dhuwur lan nduweni peran budaya minangka identitas sing ngiket ing Nusantara, utamane ing semenanjung, Sumatra lan wilayah pesisir Kalimantan.{{sfn|Hassan|2016}}

Ing budaya Melayu, sandhangan lan tekstil dianggep minangka simbol kaendahan, kekuasaan, lan status. Akeh cathetan ing hikayat Melayu nandheske papan khusus sing dikuwasani tekstil.{{sfn|Maznah Mohammad|1996|p=2}} Industri tenun tangan Melayu bisa dilacak asal-usule wiwit abad kaping 13 nalika jalur perdagangan wétan berkembang ing jaman Dinasti Song. Sebutan babagan tekstil gawean lokal uga dominasi tenunan ing [[Jasirah Malaka]] digawe ing macem-macem cathetan Tiongkok lan Arab.{{sfn|Maznah Mohammad|1996|p=19}} Antarane tekstil Melayu sing kondhang yaiku [[Songkèt]], [[Bathik]], ''Telepok'', ''Limar'', ''Tenun'', ''Kelingkam'', ''Cindai'', ''Pelangi'' lan ''Tekad''.

Sandhangan Melayu klasik maneka warna ing saben wilayah, nanging sandhangan tradisional sing paling jero ing jaman saiki yaiku Baju Kurung (kanggo wanita) lan Baju Melayu (kanggo pria), sing loro-lorone diakoni minangka sandhangan nasional kanggo [[Malaysia]] lan [[Brunéi Darussalam]], lan uga dienggo dening komunitas Melayu ing [[Indhonésia]], [[Singapura]], [[Filipina]], [[Myanmar]] lan [[Thai]]land.

[[Barkas:HariRayaMalaykids.jpg|thumb|left|Bocah-bocah Melayu nganggo klambi adat nalika [[Idul Fitri]]]]

Tembung ''Baju Kurung'', sing sacara sastra ditegesi minangka &quot;mbunteli awak&quot; sing nganggo, dirancang adhedhasar prinsip-prinsip Islam babagan kesopanan, wicaksana, lan andhap asor. Praktek iki padha karo doktrin agama Yahudi-Kristen, amarga memamerkan bagian awak sing intim dianggep dilarang ing Islam. Interpretasi kasebut banjur diserap menyang cara berpakaian lan perspektif budaya Melayu, iki bisa dideleng kanthi cetha nalika pamrentahan Mansur Shah saka Malaka ing abad kaping 15, sultan nglarang rakyat Muslim wanita ing ngarep umum supaya ora mung nganggo sarung saka dhadha mudhun. Sajrone jaman biyen, Baju Kurung Melayu ngalami sawetara reinkarnasi sadurunge njupuk wujud kaya saiki. Amarga jembare maneka warna karajan Melayu ing Nuswantara, pola desain Baju Kurung uga bisa dideleng ing wilayah kasebut, kalebu [[Bengkulu]], [[Kedah]], [[Jambi]], Johor-Riau, Pahang lan [[Kutha Palémbang|Palémbang]].{{sfn|Hassan|2016}}

Mode Baju Kurung sing cocog kanggo wong lanang diarani &quot;Baju Melayu&quot;. Bagean ndhuwur sandhangan digawe kanthi desain geometris sing meh padha karo Baju Kurung lan umume dipasangake karo kain tenun sing dikenal minangka sarung. Pola sarung bisa uga kalebu simbol status perkawinan wong kasebut utawa pangkate ing masyarakat Melayu tradhisional.{{sfn|Hassan|2016}}

Sandhangan Melayu klasik umum liyané kanggo wong lanang kalebu ''baju'' (klambi) utawa ''tekua'' (jinis klambi lengen dawa), ''baju rompi'' (rompi), ''kancing'', ''celana'' sikil cilik ([[clana]]), [[sarung]] sing dienggo ing pinggul, ''capal'' (sandal), lan ''tanjak'' utawa ''tengkolok'' (tutup sirah); kanggo para bangsawan, ''baju sikap'' utawa ''baju layang'' (jinis jas) lan ''pending'' (gesper sabuk hias) uga sinonim kanggo dienggo minangka sandhangan resmi. Uga lumrah yen ''Pendekar'' (prajurit Melayu) nduweni [[keris]] sing diselipake ing lipatan ngarep sarung.

Beda karo Baju Melayu sing isih dienggo mung minangka sandhangan upacara, Baju Kurung dienggo saben dina sajrone setaun dening mayoritas wanita Melayu. Katon pegawai negeri sipil wanita, pekerja profesional, lan mahasiswa nganggo Baju Kurung iku lumrah ing [[Malaysia]] lan [[Brunéi Darussalam]].

===Seni bela diri===
[[Barkas:Singaporean female pesilat - 20080222.jpg|thumb|Praktisi silat wanita saka [[Singapura]]]]

Silat lan varian-variané bisa ditemokaké ing saindenging [[donya Melayu]]: Semenanjung Malaya (kalebu [[Singapura]]), [[Kapuloan Riau]], [[Sumatra]] lan wilayah pesisir [[Kalimantan]]. Bukti arkeologi nuduhake yen, ing abad kaping 6, seni tempur formal wis dipraktekke ing Semenanjung Melayu lan Sumatra.{{sfn|James|1994|p=73}} Wangun Silat paling awal diyakini wis dikembangake lan digunakake ing angkatan bersenjata kerajaan Melayu kuna Langkasuka (abad kaping 2){{sfn|Alexander|2006|p=225}}{{sfn|Abd. Rahman Ismail|2008|p=188}} lan [[praja Sriwijaya|Sriwijaya]] (abad kaping 7).

Pengaruh kesultanan Melayu Malaka, Johor, Pattani, lan Brunéi wis nyumbang marang panyebaran seni bela diri iki ing Kapuloan Melayu. Liwat labirin saluran segara lan kapiler kali sing rumit sing nggampangake ijol-ijolan lan perdagangan ing saindenging wilayah kasebut, Silat mlaku menyang alas udan sing padhet lan munggah menyang pegunungan. [[Laksamana]] Hang Tuah saka Malaka sing legendaris iku salah siji ''pesilat'' paling misuwur ing sejarah{{sfn|Green|2001|p=802}} lan malah dianggep dening sawetara wong minangka bapak silat Melayu.{{sfn|Sheikh Shamsuddin|2005|p=195}} Wiwit jaman klasik, Silat Melayu ngalami diversifikasi sing gedhe lan mbentuk apa sing saiki diakoni sacara tradhisional minangka sumber [[pencak silat|Pencak Silat]] Indhonésia lan bentuk Silat liyane ing [[Asia Kidul-wétan]].{{sfn|Draeger|1992|p=23}}{{sfn|Farrer|2009|p=28}}

Saliyané Silat, Tomoi uga dipraktekké déning wong Melayu, mliginé ing wilayah lor [[Jasirah Malaka]]. Iki minangka varian saka bentuk kickboxing Indo-Cina sing diyakini wis nyebar ing daratan Asia Kidul-wétan wiwit jaman Kekaisaran Funan (68 Masehi).

==Sub-ètnis==
{{Uga deleng|Wong Melayu Malaysia|Wong Melayu Indhonésia}}

==Deleng uga==
* [[Donya Melayu]]
* [[Omah Melayu]]

==Cathetan suku==
{{Reflist}}

==Pranala njaba==
* {{ms}} [http://iyco0.tripod.com/usmanawang.html Puisi Usman Awang mengenai Melayu.]{{Pranala mati|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{en icon}} [http://www.asiafinest.com/forum/index.php?showtopic=29765 Melayu]
* {{id}} [http://209.85.175.104/search?q=cache:lYcg2r-ziWYJ:ccm.um.edu.my/umweb/fsss/images/persidangan/Kertas%2520Kerja/Pak%2520Witrianto.doc+Rumpun+Banjar&amp;hl=id&amp;ct=clnk&amp;cd=139&amp;gl=id&amp;client=firefox-a Modal Sosial dan Pembangunan Manusia Melayu oleh Witrianto, S.S., M.Hum., M.Si dari Universitas Andalas]{{Pranala mati|date=April 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{id}} [http://www.indonesiamedia.com/2004/05/early/budaya/budaya-0504-bhinneka.htm Bhinneka Tunggal Ika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100126030352/http://www.indonesiamedia.com/2004/05/early/budaya/budaya-0504-bhinneka.htm |date=26 Januari 2010 }}
* {{id}} [http://melayuonline.com/article/?a=aW1QL3FMZVZBUkU4Ng%3D%3D= Gerakan Bangsa Melayu Besar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408223826/http://melayuonline.com/article/?a=aw1ql3fmzvzbuku4ng=== |date=8 April 2016 }}

{{stub}}

{{DEFAULTSORT:Melayu}}
[[Kategori:Melayu|*]]
[[Kategori:Suku bangsa ing Malaysia]]
[[Kategori:Suku bangsa ing Indonesia]]
[[Kategori:Golongan ètnik ing Indonésia]]
[[Kategori:Golongan ètnik ing Malaysia]]

{{Featured article}}
{{Authority control}}</text>
      <sha1>f0v3cg2pjpqylmvapznms3ecxenwhdw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1758923</id>
      <parentid>1758921</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T10:16:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55037-88</username>
        <id>75055</id>
      </contributor>
      <comment>/* Dolanan tradhisional */</comment>
      <origin>1758923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60646" sha1="drd0rwbnge8zu5varb2b1if1b1thjtu" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
| group = &lt;br/&gt;Wong Melayu&lt;br/&gt;''Orang Melayu''&lt;br/&gt;أورڠ ملايو
| image = [[Gambar:Siti Nurhaliza - KLIFF 08.jpg|57px|Siti Nurhaliza]] [[Gambar:Mahathir 2007.jpg|57px|Mahathir Mohammad]] [[Gambar:Muszaphar shukor.jpg|57px|Sheikh Muszaphar Shukor]]&lt;br/&gt;[[Gambar:Amir Hamzah portrait edit.jpg|51px|Amir Hamzah]] [[Gambar:Raja Ali Haji.jpg|57px|Raja Ali Haji]] [[Gambar:Hamzah Haz.jpg|57px|Hamzah Haz]]&lt;br/&gt;[[Gambar:Siti Nordiana interviewed by MeleTOP.jpg|70px|Siti Nordiana]]
| caption = Sakarepe: [[Siti Nurhaliza]] • [[Mahathir Mohammad]] • [[Sheikh Muszaphar Shukor]]&lt;br/&gt;
Kaloro: [[Amir Hamzah]] • [[Raja Ali Haji]] • [[Hamzah Haz]]&lt;br/&gt;
Katelu: [[Siti Nordiana]]
| poptime = {{circa}} '''40.000.000 jiwane''' &lt;!-- sum of numbers from each region below --&gt;
| region1 = &lt;span style=&quot;font-size:105%;&quot;&gt;'''Pedunung mayoritas'''&lt;/span&gt;
| region6 = '''{{flagicon|Malaysia}} [[Malaysia]]'''
| pop6 = 20.749.378 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref6 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|Economic Planning Unit (Malaysia)|2010}}&lt;/ref&gt;}}
| region7 = '''{{flagicon|Brunei}} [[Brunéi Darussalam]]'''
| pop7 = 501.902 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref7 = {{lower|&lt;ref name=&quot;CIA (B)&gt;&quot;{{harvnb|CIA World Factbook|t=Brunei|2012}}&lt;/ref&gt;}}
| region8 = &lt;span style=&quot;font-size:105%;&quot;&gt;'''Pedunung minoritas'''&lt;/span&gt;
| pop8 = 
| ref8 = 
| region9 = '''{{flagicon|Indonesia}} [[Indonésia]]'''
| pop9 = 8.789.585 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref9 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|Badan Pusat Statistika Indonesia|2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Figure obtained based on the percentage of Malays in 2000 census and the total Indonesian population in 2010 census&lt;/ref&gt;}}
| region10 = '''{{flagicon|Thailand}} [[Thailand]]'''
| pop10 = 5.354.475 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref10 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|CIA World Factbook|t=Thailand|2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|World Directory of Minorities and Indigenous Peoples|2005}}&lt;/ref&gt;}}
| region11 = '''{{flagicon|Singapura}} [[Singapura]]'''
| pop11 = 1.003.449 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref11 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|CIA World Factbook|t=Singapore|2012}}&lt;/ref&gt;}}
| region12 = '''{{flagicon|Philippines}} [[Pilipina]]'''
| pop12 = 2.000.000
| ref12 = 
| region13         = '''{{flagicon|Liga Arab}} [[Nagara-nagara Arab]]'''
| pop13            = ~50.000
| ref13            = &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.utusan.com.my/rencana/agama/jejak-melayu-di-bumi-anbiya-1.437075|title=Jejak Melayu di bumi anbiya|work=Utusan Online |access-date=2 Juli 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915002357/http://www.utusan.com.my/rencana/agama/jejak-melayu-di-bumi-anbiya-1.437075|archive-date=15 Sèptèmber 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ww1.kosmo.com.my/kosmo/content.asp?y=2017&amp;dt=0126&amp;pub=Kosmo&amp;sec=Rencana_Utama&amp;pg=ru_02.htm|title=Jabal Ajyad perkampungan komuniti Melayu di Mekah|work=Kosmo Online |access-date=2 Juli 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915001838/http://ww1.kosmo.com.my/kosmo/content.asp?y=2017&amp;dt=0126&amp;pub=Kosmo&amp;sec=Rencana_Utama&amp;pg=ru_02.htm|archive-date=15 Sèptèmber 2018}}&lt;/ref&gt;
| languages = [[Basa Malayu]], [[Basa Indhonésia]], [[Basa Thai]], [[Basa Arab]], [[Basa Inggris]], lan [[Basa Tamil]]
| religions = [[Islam]]
| related = [[Wong Acèh|Acèh]], [[Wong Banjar|Banjar]], [[Wong Minangkêbo|Minang]], [[Wong Kerinci|Kerinci]], [[Wong Tidung|Tidung]], [[Wong Laut|Laut]], [[Wong Betawi|Betawi]]
}}

[[Gambar:Malay couple.jpg|thumb|300px|Pasangan Melayu nganggo sandhangan tradhisional sawisé upacara ''akad nikah''. Penganten kakung nganggo ''baju melayu'' nganggo ''songkok'' lan ''[[songkèt]]'', dene penganten putri nganggo ''baju kurung'' nganggo ''tudong''.]]
[[Gambar:COLLECTIE TROPENMUSEUM Kleurenlitho getiteld Jong gehuwde Maleische vrouw TMnr 5795-34.jpg|thumb|300px|Wadon Melayu ing Kutai diidentifikasi kanthi bentuk bun sing khas (litografi dening C. F. Kelley adhedhasar gambar dening Carl Book, [[1887]])]]
'''Wong Melayu''' ({{lang-ms|'''Orang Melayu'''}}; [[Aksara Jawi|Jawi]]: {{Script/Arabic|أورڠ ملايو}}) minangka klompok suku bangsa [[Austronésia]] utamané ing Semenanjung Malaya, ing saindenging [[Sumatra]], kidul [[Thailand]], pesisir kidul [[Burma]], pulo [[Singapura]], [[Borneo]] pesisir kalebu [[Brunei]], [[Kalimantan Kulon]], [[Kalimantan Wétan]] lan [[Sarawak]] lan [[Sabah]] pesisir, [[Pilipina]] sisih kulon lan sisih kidul, lan pulo-pulo cilik sing ana ing antarané lokasi kasebut — sacara koléktif dikenal minangka &quot;Dunia Melayu&quot;. Lokasi iki saiki dadi bagéan saka negara-negara modern [[Malaysia]], [[Indhonésia]], [[Singapura]], [[Brunei]], [[Burma]], [[Thailand]], lan [[Filipina]].

Malah, akéh komunitas [[Minangkabau]], [[Mandailing]], lan [[Dayak]] sing pindhah menyang pesisir wétan [[Sumatra]] lan pesisir kulon [[Kalimantan]], ngaku wong Melayu. Saliyané ing Nusantara, wong Melayu uga ang ing [[Sri Lanka]], [[Kapuloan Cocos (Keeling)]] ''(Cocos Malays)'', lan [[Afrika Kidul]] ''(Cape Malays)''.

Ana maneka warna basa, budaya, seni, lan sosial sing cukup akeh ing antarane akeh subkelompok Melayu, utamane amarga atusan taun imigrasi lan asimilasi macem-macem etnis lan suku regional ing Asia Tenggara Maritim. Sacara historis, populasi Melayu utamane keturunan saka suku [[kulawarga basa Austronésia|Austronésia]] lan [[kulawarga basa Austroasiatika|Austroasia]] sing nganggo [[basa Malayu]] sadurunge sing ngedegake sawetara negara lan kerajaan dagang maritim kuna, utamane [[Brunéi Darussalam|Brunéi]], [[Kedah]], Langkasuka, Gangga Negara, Chi Tu, Nakhon Si Thammarat, Pahang, [[Kerajaan Melayu|Melayu]], lan [[Praja Sriwijaya|Sriwijaya]].{{sfn|Milner|2010|pp=24, 33}}{{sfn|Barnard|2004|pp=7 &amp; 60}}

Tekane Kesultanan Malaka ing abad kaping 15 micu revolusi gedhe ing sejarah Melayu, sing penting banget dumunung ing warisan politik lan budaya sing jembar. Tandha-tandha definitif umum saka kemelayuan — agama Islam, basa lan tradhisi Melayu — dianggep wis diproklamasikake ing jaman iki, sing ndadékaké etnogenesis wong Melayu minangka klompok etnoreligius utama ing wilayah kasebut. Ing sastra, arsitektur, tradhisi kuliner, sandhangan tradisional, seni pertunjukan, seni bela diri, lan tradhisi kraton, Malaka netepake standar sing ditiru dening kesultanan Melayu sabanjure. Jaman keemasan kesultanan Melayu ing Semenanjung Malaya, Sumatra Wétan, lan Pesisir Kalimantan nyumurupi akèh pedunungé, mliginé saka manéka warna komunitas suku kaya ta [[Wong Batak|Batak]], [[Dayak]], Wong Asli, lan [[Wong Laut]], sing tundhuk marang Islamisasi lan Invasi Melayu. Sajrone sejarah, istilah &quot;Melayu&quot; wis ditambahi menyang klompok etnis liyane ing &quot;[[Donya Melayu]]&quot;; panggunaan iki saiki umume diwatesi ing Malaysia lan Singapura, ing ngendi keturunan liyane saka klompok etnis iki diarani Anak Dagang (&quot;pedagang&quot;) lan umume asale saka [[Indhonésia]] kayata [[wong Acèh]], [[Wong Banjar|Banjar]], [[Wong Bugis|Bugis]], [[Wong Mandailing|Mandailing]], [[Wong Minangkêbo|Minangkêbo]] lan [[Wong Jawa|Jawa]].

== Etimologi ==
[[Barkas:Candi Muaro Jambi dengan langit biru.jpg|thumb|[[Kompleks Candhi Muaro Jambi]] ing [[Jambi]], sacara historis ana hubungane karo [[Kerajaan Melayu]] pra-Islam. Wong Melayu-Sriwijaya dikenal mbangun sistem bangunan sing rumit ing ibukutha, kutha-kutha gedhe, lan pusat kutha sing penting.]]
[[Barkas:Bukit Seguntang Tombs.jpg|thumb|Bukit Seguntang ing [[Kutha Palémbang|Palémbang]]. Miturut ''[[Sejarah Melayu]]'', bukit iki nyathet munculé Sang Sapurba, leluhur legendaris kanggo macem-macem kulawarga kerajaan Melayu ing [[Sumatra]], [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]], lan [[Kalimantan]].]]
Literatur epik ''[[Sulalatus Salatin|Sajarah Melayu]]'' nggandhengake asal-usul etimologis &quot;Melayu&quot; karo kali cilik sing jenenge Sungai Melayu ('kali Melayu') ing [[Sumatra]], [[Indhonésia]]. Epik kasebut salah nyebutake yen kali kasebut mili menyang [[Kali Musi]] ing [[Kutha Palémbang|Palémbang]], dene sejatine mili menyang Kali Batang Hari ing [[Jambi]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Reid |first=Anthony |date=Oktober 2001 |title=Understanding Melayu (Malay) as a Source of Diverse Modern Identities |journal=Journal of Southeast Asian Studies |volume=32 |issue=3 |pages=295–313|doi=10.1017/S0022463401000157 |pmid=19192500 }}&lt;/ref&gt;{{rp|298}} Istilah iki dianggep asale saka tembung Melayu ''melaju'', gabungan saka awalan verbal 'me' lan tembung oyot 'laju', sing tegese &quot;nyepetake&quot;, digunakake kanggo njlentrehake arus kali sing deres lan cepet.{{sfn|Melebek|Moain|2006|pp=9–10}}

=== Minangka jeneng panggonan (toponim) ===
Sadurungé abad kaping 15, istilah &quot;Melayu&quot; lan varian sing mèmper katon ditrapaké minangka toponim lawas kanggo wilayah [[Selat Malaka]] sacara umum.{{sfn|Barnard|2004|p=3}}
* '''''Malaya Dwipa''''', &quot;Malaya Dvipa&quot;, diterangake ing bab 48, Vayu Purana minangka salah sawijining provinsi ing segara wétan sing kebak emas lan perak. Sawetara sarjana nyamakake istilah iki karo [[Sumatra]],{{sfn|Deka|2007|p=57}} nanging sawetara sarjana India percaya yen istilah kasebut kudune nuduhake Semenanjung Melayu sing pagunungan, dene Sumatra luwih tepat digandhengake karo Suvarnadvipa.{{sfn|Pande|2006|p=266}}{{sfn|Gopal|2000|p=139}}{{sfn|Ahir|1995|p=612}}{{sfn|Mukerjee|1984|p=212}}{{sfn|Sarkar|1970|p=8}}
* '''''Maleu-kolon''''' – lokasi ing Semenanjung Emas, saka karya [[Claudius Ptolemaeus|Ptolemy]], Geographia.{{sfn|Gerini|1974|p=101}}
* '''''Mo-lo-yu''''' – kasebut déning Yijing, sawijining biksu Buddha Tionghoa saka [[Wangsa Tang|Dinasti Tang]] sing ngunjungi Asia Tenggara ing taun 688–695. Miturut Yijing, karajan ''Mo-Lo-Yu'' dumunung ing jarak 15 dina lelayaran saka Bogha (Palembang), ibukutha Sribhoga ([[Praja Sriwijaya|Sriwijaya]]). Butuh layar 15 dina kanggo tekan Ka-Cha ([[Kedah]]) saka Mo-lo-yu; mula, bisa diarani yen Mo-Lo-Yu bakal dumunung ing tengah-tengah antarane rong panggonan kasebut.{{sfn|I Ching|2005|p=xl–xli}} Ana téori populer sing nggandhèngaké ''Mo-Lo-Yu'' karo [[Kompleks Candhi Muaro Jambi|Jambi]] ing Sumatra,{{sfn|Melayu Online|2005}} nanging lokasi geografis Jambi kontradiksi karo katrangané Yi Jing babagan &quot;layar setengah dalan antara ''Ka-Cha'' (Kedah) lan ''Bogha'' (Palembang)&quot;. Ing jaman [[Wangsa Yuan|Dinasti Yuan]] (1271–1368) lan [[Wangsa Ming|Dinasti Ming]] (1368–1644), tembung ''Ma-La-Yu'' kerep disebut ing teks-teks sejarah Tiongkok – kanthi owah-owahan ejaan amarga rentang wektu antarane dinasti – kanggo nyebutake sawijining bangsa ing cedhak segara kidul. Antarane istilah-istilah sing digunakake yaiku &quot;Bôk-lá-yù&quot;, &quot;Mók-là-yū&quot; (木剌由), Má-lì-yù-er (麻里予兒), Oō-laì-yu (巫来由) — dilacak saka sumber tinulis saka bhikkhu [[Xuanzang]]) lan Wú-laī-yû (無来由).
* '''''Malaiyur''''' – kasebut ing prasasti Tanjore. Iki digambarake minangka kerajaan sing nduweni &quot;gunung sing kuwat minangka benteng&quot; sing tiba menyang penjajah Chola nalika kampanye Rajendra Chola I ing abad kaping 11. Bisa uga ana ing Sumatra, antarane Pannai lan Sriwijaya ([[Kutha Palémbang|Palémbang]]),&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Nagapattinam to suvarnadwipa: Reflections on the chola naval expeditions to Southeast Asia |publisher=Institute of Southeast Asian Studies |year=2009 |editor-last1=Kulke |editor-first1=Hermann |location=Singapore |editor-last2=Kesavapany |editor-first2=K. |editor-last3=Sakhuja |editor-first3=Vijay}}&lt;/ref&gt;{{rp|77–78, 170}} bisa uga ana ing situs arkeologi [[Kabupatèn Muaro Jambi|Muaro Jambi]].&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite book|last=Miksic|first=John M.|year=2013|title=Singapore and the Silk Road of the Sea, 1300–1800|publisher=NUS Press|isbn=978-9971-69-558-3|author1-link=John N. Miksic}}&lt;/ref&gt;{{rp|405}}
* '''''Malai''''' – sing kasebut déning ahli géografi Arab abad kaping 12 [[Al-Idrisi|Muhammad al-Idrisi]] ing Tabula Rogeriana, pulo iki njlèntrèhaké semenanjung Malaya minangka pulo sing dawa lan nyebut Malai, wewatesan karo Qmer (Khmer) lan dunungé 12 dina layar saka Sanf (Champa).&lt;ref&gt;[https://www.sg/sgbicentennial/the-bicentennial-experience/map/al-idrisis-a-guide-to-pleasant-journeys-into-faraway-lands/ al-Idrisi's A guide to Pleasant Journeys into Faraway Lands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250508045322/https://www.sg/sgbicentennial/the-bicentennial-experience/map/al-idrisis-a-guide-to-pleasant-journeys-into-faraway-lands/ |date=2025-05-08 }}. Singapore Bicentennial Office. November 2019.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gerini, G. E., &amp; Royal Geographical Society (Great Britain). (1909). [https://books.google.com.my/books?id=FKYcAAAAMAAJ&amp;vq=malai&amp;pg=PA535#v=onepage&amp;q=malai&amp;f=false Researches on Ptolemy's Geography of Eastern Asia (further India and Indo-Malay Archipelago) (Asiatic Society monographs)]. Royal Asiatic society, Royal geographical society. p. 535.&lt;/ref&gt;
* '''''Bhūmi Mālayu''''' – (secara harfiah &quot;Tanah Malayu&quot;), transkripsi saka [[Prasasti Padang Roco]] taun 1286 M dening Slamet Muljana.{{sfn|Muljana|1981|p=223}} Istilah iki ana gandheng cenenge karo kerajaan Dharmasraya.
* '''''Ma-li-yu-er''''' – kasebut ing babad [[Wangsa Yuan]], nuduhake sawijining bangsa ing Semenanjung Melayu sing ngadhepi ekspansi Kerajaan Sukhothai menyang kidul, nalika jaman pamrentahan Ram Khamhaeng.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chronicle of Mongol Yuan |website=guoxue.com |language=zh |url=http://www.guoxue.com/shibu/24shi/yuanshi/yuas_210.htm |access-date=5 Fèbruari 2026 |archive-date=27 Agustus 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827214255/http://www.guoxue.com/shibu/24shi/yuanshi/yuas_210.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Kronik kasebut nyatakake: &quot;''..Ana rasa sengit antarane Siam lan Ma-li-yu-er nganti loro-lorone padha mateni siji lan sijine ...''&quot;. Kanggo nanggepi tumindake Sukhothai, utusan Tiongkok menyang kraton Ram Khamhaeng ing taun 1295 nggawa dekrit kekaisaran: &quot;Tetepna janjimu lan aja nindakake piala marang Ma-li-yu-er&quot;.{{sfn|Hall|1981|p=190}}
* '''''Malauir''''' – kasebut ing cathetan [[Marco Polo]] minangka kerajaan sing dumunung ing Semenanjung Melayu,{{sfn|Cordier|2009|p=105}}{{sfn|Wright|2004|pp=364–365}} bisa uga padha karo sing kasebut ing kronik Yuan.
* '''''Malayapura''''' – (sacara harfiah &quot;kutha Malaya&quot; utawa &quot;bètèng Malaya&quot;), sing ditulis ing [[prasasti Amoghapasa]] sing ditulis taun 1347 Masehi. Istilah iki digunakake dening [[Adityawarman]] kanggo nyebut Dharmasraya.

Saran liyané kalebu tembung [[basa Jawa|Jawa]] ''mlayu'' (minangka kriya: mlayu, partisip: buronan), utawa istilah Melayu ''melaju'' (nyepetake kanthi ajeg), sing nuduhake mobilitas dhuwur lan sifat migrasi wong-wongé. De Barros (1552) nyebutake yen [[Paraméswara|Iskandar Shah]] menehi jeneng ''Malaios'' (wong Melayu) kaya ngono amarga bapakne diusir saka negarane. Albuquerque nerangake yen [[Paraméswara|Parameswara]] mlayu (''malayo'') saka kerajaan Palembang menyang Malaka.{{sfn|Crawfurd|1856|p=[https://archive.org/details/adescriptivedic00crawgoog/page/n254/mode/2up 244]}}

=== Minangka jeneng ètnis (etnonim) ===
{{multiple image
| align = right
| total_width = 420
| image1 = Malays from the Malacca Sultanate Codice Casanatense.jpg
| alt1 = Wong Melayu ing Malaka
| caption1 = Cat banyu Portugis wong Malaya ing Malaka, kira-kira taun 1540, ditampilake ing Códice Casanatense
| image2 = A Malay couple RBSeite93.jpg
| alt2 = Pasangan Melayu
| caption2 = Ilustrasi pasangan Melayu, saka ''Reise nach Batavia'', antarane taun 1669 lan 1682
| image3 = JogetUNISEL.jpg
| alt3 = Tari Joget
| caption3 = Tari Joget saka Kesultanan Malaka; akeh aspek budaya Melayu sing asale saka kraton Malaka
}}

Tembung &quot;Melayu&quot; minangka etnonim, kanggo ngrujuk marang kluster etnologis sing béda banget, dianggep wis dadi populer sajrone integrasi Kesultanan Malaka minangka kakuwatan regional ing abad kaping 15. Iki digunakake kanggo nglaporake babagan keberpihakan sosial wong Malaka tinimbang wong manca ing wilayah sing padha, utamane [[wong Jawa]] lan [[Thai]].{{sfn|Barnard|2004|p=4}} Iki dibuktèkaké saka dhaptar tembung Melayu awal abad kaping 16 déning Antonio Pigafetta sing gabung karo pelayaran Magellan, sing ngrujuk babagan kepriyé frasa ''chiara Malaiu'' ('cara Melayu') digunakaké ing maritim [[Asia Kidul-wétan]], kanggo nyebut ''al parlare de Malaea'' ([[basa Italia]] kanggo &quot;ngomong babagan Malaka&quot;).{{sfn|Milner|2010|pp=22}}

Sastra Melayu klasik nggambarake wong Melayu kanthi makna sing luwih sempit tinimbang interpretasi modern. ''Hikayat Hang Tuah'' (kira-kira taun 1700, manuskrip kira-kira taun 1849) mung nyebutake wong Melayu minangka subjek Kesultanan Malaka; [[Brunéi Darussalam|Brunéi]], nalika semana, ora dianggep minangka wong Melayu. ''Hikayat Patani'' (manuskrip: 1876) contoné, ora nyebut Patani lan Brunéi minangka [[basa Malayu]], istilah kuwi mung digunakaké kanggo [[Johor]]. Kedah boten kalebet basa Melayu ing babad Kedah/Hikayat Merong Mahawangsa (kira-kira 1821). ''Hikayat Aceh'' (kira-kira taun 1625, manuskrip kira-kira taun 1675) nggandhengake etnis Melayu karo Johor, nanging mesthi ora karo Aceh utawa Deli.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Milner |first=Anthony |url=https://books.google.com/books?id=sACaolB0FpkC&amp;q=liberally |title=The Malays |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2011 |isbn=978-1-4443-9166-4 |pages=91–92 |access-date=5 Fèbruari 2026|archive-date=31 Maret 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331160702/https://books.google.com/books?id=sACaolB0FpkC&amp;q=liberally |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;For the dating of the manuscripts, see [https://mcp.anu.edu.au/Q/texts.html Malay Concordance Project]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220809133732/https://mcp.anu.edu.au/Q/texts.html|date=9 Agustus 2022}}.&lt;/ref&gt;

== Asal-usul ==
[[Barkas:Baju Melayu.jpg|thumb|Sekelompok wong lanang saka [[Brunéi Darussalam]] nganggo sandhangan jinis ''Cekak Musang'', dienggo bareng karo [[songkèt]] (kiwa paling adoh) lan ''[[sarung|kain sarung]]''.]]

=== Modhél Proto-Melayu ===
Uga dikenal minangka ''Melayu asli'' (wong Melayu asli) utawa ''Melayu purba'' (wong Melayu kuna), wong Proto-Melayu asale saka Austronésia lan dipercaya wis migrasi menyang Kapuloan Melayu sajrone serangkaian migrasi dawa antarane 2500 lan 1500 SM.{{sfn|Ryan|1976|pp=4–5}} Proto-Melayu sing misuwur saiki yaiku Moken, Jakun, Orang Kuala, Temuan lan Orang Kanaq.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Orang Asli Population Statistics |publisher=Center for Orang Asli Concerns |url= http://www.coac.org.my/codenavia/portals/coacv2/code/main/main_art.php?parentID=11374494101180&amp;artID=11432750280711 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110722233738/http://www.coac.org.my/codenavia/portals/coacv2/code/main/main_art.php?parentID=11374494101180&amp;artID=11432750280711 |archive-date=22 Juli 2011}}&lt;/ref&gt; ''The Encyclopedia of Malaysia: Early History'' ({{lang|id|Ensiklopedia Malaysia: Sejarah Awal}}), wis nudingake total telung teori babagan asal-usul wong Melayu:
* Teori Yunnan (diterbitake ing taun 1889) – Teori Proto-Melayu sing asale saka Yunnan kira-kira 4.000 nganti 6.000 taun kepungkur. Téori iki didhukung déning R.H Geldern lan timé sing nduwé téori yèn migrasi wong-wong mau kedadeyan saka Kali Mekong menyang [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]]. Bukti liyané sing ndhukung téori iki kalebu piranti watu sing ditemokaké ing Kepulauan Melayu sing analog karo piranti Asia Tengah, sing nuduhaké kamiripan adat istiadat Melayu lan Assam.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Parthipan |first1=Shalini |last2=Mirianti Ishar |first2=Seri |date=2022 |title=Perspective on Ancestral Lineages and Genetic Markers of Malay Population in Peninsular Malaysia |url=http://journalarticle.ukm.my/19571/1/49021-177065-2-PB.pdf |journal=Journal Sains Kesihatan Malaysia |volume=20 |issue=1 |page=86 |via=Journalarticle.ukm.my |access-date=24 Maret 2026 |archive-date=16 Oktober 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016080144/http://journalarticle.ukm.my/19571/1/49021-177065-2-PB.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* Teori New Guinea/Pelaut (diterbitake ing taun 1965) – Migrasi pelaut kanthi katrampilan oseanografi sing kuwat sing lelungan saka pulo siji menyang pulo liyane antarane [[Niu Sélan]] lan [[Madhagaskar]]. Teori kasebut ngaku yen morfologi wong Melayu nalika semana padha karo Negroid.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* Teori [[Républik Cina|Taiwan]] (diterbitake ing taun 1997) – Migrasi sekelompok wong saka Tiongkok Kidul kedadeyan 6.000 taun kepungkur, sawetara pindhah menyang [[Taiwan]] ([[wong pribumi Taiwan|pribumi Taiwan]] saiki minangka keturunane), banjur menyang [[Filipina]] lan mengko menyang [[Kalimantan]] (kurang luwih 4.500 taun kepungkur) ([[Dayak]] saiki lan kelompok liyane). Wong-wong kuna iki uga pisah, ana sing menyang [[Sulawesi]] lan ana sing menyang [[Jawa]], lan [[Sumatra]], sing saiki kabeh nganggo basa-basa sing kalebu kulawarga Basa Austronesia. Migrasi pungkasan kedadeyan ing Semenanjung Malaya kira-kira 3.000 taun kepungkur. Sawijining sub-kelompok saka Kalimantan pindhah menyang Champa ing jaman saiki sing diarani Vietnam Tengah lan Kidul kira-kira 4.500 taun kepungkur. Ana uga jejak migrasi Dong Son lan Hoabinhian saka [[Viètnam]] lan [[Kamboja]]. Kabeh klompok iki nduweni DNA lan asal-usul linguistik sing bisa ditelusuri saka pulo sing saiki diarani Taiwan, lan leluhure wong-wong kuna iki bisa ditelusuri saka Tiongkok kidul.{{sfn|Barnard|2004}}

==== Deutero-Melayu ====
[[Barkas:Women from Palembang in Ikat weave, Wanita di Indonesia p29 (Ministry of Information).jpg|thumb|Wanita saka [[Kutha Palémbang|Palémbang]] nganggo busana tradhisional, sing diarani Baju Kurung sing digawe saka [[Songkèt]]. Klambi iki umume digandhengake karo wanita keturunan Melayu.]]

Wong Deutero-Melayu iku wong [[jaman wesi|Jaman Wesi]] sing sebagian turunan saka wong Austronésia sabanjure sing dilengkapi teknik pertanian sing luwih maju lan kawruh anyar babagan logam.{{sfn|Murdock|1969|p=278}}{{sfn|Ooi|2004|p=[https://books.google.com/books?id=QKgraWbb7yoC&amp;pg=PA495 495]}}{{sfn|Anderbeck|2002}} Para pemukim Deutero-Melayu ora nomaden kaya para leluhure: nanging dheweke manggon lan ngadegake kampung-kampung sing dadi unit utama ing masyarakat. Kampung-kampung iki biasane dumunung ing pinggir kali utawa pesisir lan umume bisa nyukupi pangan lan kabutuhan liyane. Ing pungkasan abad kaping 1 SM, kampung-kampung iki wiwit nindakake perdagangan karo jagad njaba.{{sfn|Jamil Abu Bakar|2002|p=39}} Wong Deutero-Melayu dianggep minangka leluhur langsung saka wong Melayu saiki.{{sfn|TED|1999}}

==== Ekspansi saka modhél Sundaland ====
Téori sing luwih anyar nyatakaké yèn tinimbang dipanggoni déning ekspansi saka daratan, populasi Jaman És ing Semenanjung Malaya, Kapuloan Indhonésia sing cedhak, lan landas kontinèntal sing nalika iku katon (Sundaland) malah berkembang sacara lokal saka pemukim manungsa pisanan lan ngembang menyang daratan. Para pendukung téori iki percaya yèn ekspansi iki mènèhi panjelasan sing luwih irit babagan bukti linguistik, arkeologi, lan antropologis tinimbang modhèl sadurungé, mliginé model Taiwan.{{sfn|Oppenheimer|2006}} Téori iki uga nduwèni dhukungan saka bukti genetik anyar saka Human Genome Organisation sing nuduhaké yèn pedunung utama Asia kedadeyan ing siji migrasi liwat [[Asia Kidul-wétan]]; rute iki dianggep minangka wilayah Melayu modern lan keragaman ing wilayah kasebut berkembang utamane ing panggonan kasebut tanpa mbutuhake migrasi utama saka daratan. Ekspansi kasebut dhewe bisa uga disebabake dening kenaikan permukaan laut ing pungkasan Jaman Es.{{sfn|Abdulla et al.|2009}}{{sfn|Soares, et al.|2008}}

Stephen Oppenheimer, pendukung paham iki, luwih lanjut ngajokake teori yen ekspansi bangsa kedadeyan kanthi telung gelombang cepet amarga kenaikan permukaan laut ing pungkasan Jaman Es, lan diaspora iki nyebarake bangsa-bangsa kasebut lan budaya, mitos, lan teknologi sing ana gandhengane ora mung menyang daratan Asia Tenggara, nanging uga nganti India, Timur Tengah, lan Mediterania. Para pengulas nemokake usulan-usulane kanggo pemukiman lan panyebaran asli pantes ditliti luwih lanjut, nanging isih skeptis karo klaim difusionis dheweke.{{sfn|Razak|2012}}{{sfn|Terrell|1999}}{{sfn|Baer|1999}}

=== Bukti genetik ===
Wong Melayu iku sawijining klompok ètnis sing manggon ing Asia Kidul-wétan lan Semenanjung Malaya sing nganggo basa Austronésia. Miturut panliten ing taun 2015, wong Melayu saka Semenanjung Malaysia, [[Singapura]], [[Indhonésia]], lan [[Sri Lanka]] nduweni 4 komponen leluhur utama, kalebu Austronésia (17%–62%), Proto-Melayu (15%–31%), Asia Timur (4%–16%) lan Asia Selatan (3%–34%). Nanging komponen pribumi Austronésia lan Asia Tenggara luwih penting kanggo wong Melayu saka Semenanjung Malaysia, Singapura lan Indhonésia tinimbang Asia Wétan lan Asia Kidul. Kosok baline, wong Melayu saka Sri Lanka nduweni udakara 34% keturunan Asia Kidul ing susunan genetik, sing ndadekake dheweke relatif béda.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Deng |first1=Lian |last2=Hoh |first2=Boon-Peng |last3=Lu |first3=Dongsheng |last4=Saw |first4=Woei-Yuh |display-authors=3 |date=2015 |title=Dissecting the genetic structure and admixture of four geographical Malay populations |journal=Scientific Reports |volume=5 |doi=10.1038/srep14375 |pmid=26395220 |pmc=4585825 |bibcode=2015NatSR...514375D }}&lt;/ref&gt;

Panliten ing taun 2021 nyimpulake yen garis keturunan Basal-Asia Timur sing khas (kadhangkala diarani '''East- and Southeast Asian lineage''&lt;nowiki/&gt;' (ESEA)), sing minangka leluhure wong Asia Timur lan Tenggara modern, wong Polinesia, lan wong Siberia, asale saka Daratan Asia Tenggara ing ~50.000 SM, lan berkembang liwat pirang-pirang gelombang migrasi menyang kidul lan lor. Leluhur basal-Asia Wétan, uga leluhur sing ana gandhèngané karo [[kulawarga basa Austroasiatika|Austroasia]], nyebar menyang Asia Kidul-wétan Maritim sadurungé ekspansi Austronésia. Wong-wong sing nganggo basa Austronésia dhewe dikira wis tekan ing [[Taiwan]] lan [[Filipina]] sisih lor antarane 10.000 lan 7.000 SM saka pesisir kidul Tiongkok, lan nyebar saka kana menyang saindenging Asia Tenggara. Para penulis nyimpulake yen ekspansi Austronésia menyang Insular Asia Tenggara lan [[Polinésia]] metu saka Filipina tinimbang Taiwan, lan wong-wong sing nganggo basa Austronesia modern, kayata wong Melayu, umume duwe leluhur saka Basal-Asia Timur paling awal, migran Austroasia saka Asia Tenggara Daratan, lan pelaut sing nganggo basa Austronésia saka Filipina, tanpa akeh campuran saka klompok sadurunge.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Larena |first1=Maximilian |last2=Sanchez-Quinto |first2=Federico |last3=Sjödin |first3=Per |last4=McKenna |first4=James |last5=Ebeo |first5=Carlo |last6=Reyes |first6=Rebecca |last7=Casel |first7=Ophelia |last8=Huang |first8=Jin-Yuan |last9=Hagada |first9=Kim Pullupul |last10=Guilay |first10=Dennis |last11=Reyes |first11=Jennelyn |date=30 Maret 2021 |title=Multiple migrations to the Philippines during the last 50,000 years |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=118 |issue=13 |doi=10.1073/pnas.2026132118 |issn=0027-8424 |pmc=8020671 |pmid=33753512|bibcode=2021PNAS..11826132L |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Yang |first=Melinda A. |date=6 Januari 2022 |title=A genetic history of migration, diversification, and admixture in Asia |url=http://www.pivotscipub.com/hpgg/2/1/0001/html |journal=Human Population Genetics and Genomics |language=en |volume=2 |issue=1 |pages=1–32 |doi=10.47248/hpgg2202010001 |issn=2770-5005 |doi-access=free |access-date=25 Maret 2026 |archive-date=16 Mèi 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516110501/http://www.pivotscipub.com/hpgg/2/1/0001/html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==Budaya==
=== Agama ===
[[Barkas:Sultan Omar Ali Saifuddin Mosque 02.jpg|thumb|Masjid Sultan Omar Ali Saifuddien ing [[Brunéi Darussalam]] ing wayah wengi [[Ramadhan]]. Karajan sugih iki nganut Melayu Islam Beraja (''Monarki Islam Melayu'') minangka filosofi nasional wiwit kamardikane ing taun 1984.]]
Komunitas Melayu wiwitan umumé [[animisme|animis]], percaya marang anané ''semangat'' (roh) ing saben bab.&lt;ref name=&quot;zaki1&quot;&gt;{{harvnb|Zaki Ragman|2003|pp=1–6}}&lt;/ref&gt; Kira-kira nalika wiwitan jaman umum, agama [[Hindhu]] lan [[Buda]] dikenalake dening para pedagang Asia Kidul menyang Kepulauan Melayu, ing ngendi agama kasebut berkembang nganti abad kaping 13, sadurunge tekane Islam sing digawa dening para pedagang Muslim Arab, Asia Kidul, lan Tiongkok.

Ing abad kaping 15, Islam saka sekte [[Sunni]] ortodoks ngrembaka ing jagad Melayu ing jaman Kesultanan Malaka. Beda karo agama [[Hindhu|Hindu]], sing mung ngowahi masyarakat Melayu awal kanthi dangkal, [[Islam]] bisa diarani wis terintegrasi kanthi lengkap menyang urip saben dinane penduduk.&lt;ref name=&quot;Syed&quot;&gt;{{harvnb|Syed Husin Ali|2008|p=57}}&lt;/ref&gt; Wiwit jaman iki, wong Melayu dianggep minangka kelompok etnoreligius lan sacara tradhisional nduweni identifikasi sing cedhak karo Islam{{sfn|Johns|Lahoud|2005|p=157}} lan wiwit kuwi dheweke ora ngganti agama.&lt;ref name=&quot;Syed&quot; /&gt; Identitas iki kuwat banget nganti diarani dadi Muslim yaiku ''masuk Melayu'' (mlebu keMelayuan).{{sfn|Andaya|Andaya|1984|p=55}}

Sanajan mangkono, kapercayan-kapercayan sadurungé sing duwé oyot sing luwih jero, tetep nglawan kutukan Islam - lan pancen mistisisme [[Sufisme]] wis gegandhèngan ing antarane wong Melayu, karo roh-roh saka jagad animisme sadurungé lan sawetara unsur Hindhu.{{sfn|Winstedt|1925|p=125}} Sawisé taun 1970-an, kebangkitan Islam (uga diarani re-Islamisasi{{sfn|Burgat|2003|p=54}}) ing saindenging jagad Muslim, akèh tradhisi sing dianggep nglanggar ajaran Islam lan ngandhut unsur syirik ditinggalaké déning wong Melayu ing Malaysia, déné ing antarane wong Melayu ing Indhonésia, tradhisi kasebut ora dianggep takhayul lan ngandhut unsur syirik. Ing antarane tradhisi kasebut yaiku festival ''mandi'' safar (adus [[Safar]]), festival [[adus]] kanggo nggayuh kasucian spiritual, sing bisa dideleng fitur-fitur sing padha karo sawetara ing Durga Puja ing India.{{sfn|Bolton|Hutton|2000|p=184}}

Akèh-akèhé saka ètnis Melayu modern sing penganut Islam [[Sunni]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Malay of Malaysia |publisher=Bethany World Prayer Center |url=http://kcm.co.kr/bethany_eng/p_code3/1892.html |access-date=2 Juli 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010191042/http://kcm.co.kr/bethany_eng/p_code3/1892.html |archive-date=10 Oktober 2012}}&lt;/ref&gt; lan riyaya Melayu sing paling penting yaiku sing asalé saka Islam - ''[[Idul Fitri|Hari Raya Aidilfitri]]'', ''[[Idul Adha|Hari Raya Aidiladha]]'', ''[[Muharram|Awal Muharram]]'', lan ''[[Mulud (pahargyan)|Maulidur Rasul]]''. Wong Melayu sing metu saka Islam ing Malaysia lan Brunéi dianggep murtad. Nanging, ana sawetara etnis Melayu sing manggon ing njaba negara-negara kasebut uga wis nganut agama liya kanthi sah miturut hukum.

=== Arsitèktur ===
{{See also|Omah Melayu}}
[[Gambar:Rumah kedah.gif|thumb|350px|Omah tradhisional Melayu ing [[Kedah]], dihias nganggo panel ukiran khas [[Jasirah Malaka|Semenanjung Melayu]] sisih lor.]]

[[Omah Melayu]] nuduhake papan panggonan vernakular wong Melayu, sawijining klompok etno-linguistik sing manggon ing [[Sumatra]], pesisir [[Kalimantan]], lan [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]].

Wangun arsitèktur tradhisional, kaya ta atap sing cocog karo gaya tropis lan proporsi sing harmonis kanthi unsur dekoratif dianggep isih nduweni nilai budaya sing gedhe dening akeh wong ing wilayah kasebut. Nanging, bangunan-bangunan iki mbutuhake perawatan sing signifikan dibandhingake karo konstruksi modern; kayata tantangan kanggo njaga bahan utama, kayu, saka efek bosok cuaca tropis uga serangan [[rayap]]. Katrampilan konstruksi vernakular iki saya ilang amarga [[Malaysia]] nerusake proses industrialisasi, dene ing [[Indhonésia]] omah-omah tradhisional kaya ngono isih lestari ing wilayah pedesaan. Senajan transformasi urban ing [[Singapura]] wis ngilangi meh kabeh wilayah urban Melayu, sawetara omah sing nampilake arsitèktur vernakular iki isih lestari, utamane ana ing pulo lepas pantai Pulau Ubin.{{Citation needed|date=Dhésèmber 2022}} Upaya kanggo [[arsitèktur Indonésia|nglestarikake gaya arsitektur asli]] [[Pratélan pulo ing Indonésia|kepulauan Indonesia]] wis ditindakake liwat dokumentasi lan replika kreasi ing paviliun [[panagaraning Indhonésiyah|provinsi]] ing [[Taman Mini Indonésia Indah]], [[Jakarta]].

===Basa===
[[Barkas:Prasasti Kedukan Bukit 3.jpg|thumb|[[Prasasti Kedukan Bukit]] ditulis nganggo [[aksara Pallawa]]. Wis ana wiwit taun 683, iki minangka salah sawijining artefak tulisan Melayu paling tuwa sing isih ana.]]
{{Main|Basa Malayu}}
{{See also|Aksara Gundhil}}
[[Basa Malayu]] iku salah siji basa sing paling misuwur ing donya, mligine saka kulawarga basa Austronésia. Varian lan dialek [[basa Melayu]] digunakake minangka basa resmi ing [[Brunéi Darussalam]], [[Indhonésia]], [[Malaysia]], lan [[Singapura]]. Basa iki uga dicaturaké ing [[Thai]]land kidul, [[Kapuloan Cocos (Keeling)|Kapuloan Cocos]], [[Pulo Natal]], lan [[Sri Lanka]]. Basa iki dicaturaké déning kurang luwih 33 yuta wong ing sakubengé Kapuloan Melayu lan digunakaké minangka basa kapindho déning kurang luwih 220 yuta wong.{{sfn|Wright|2007|p=492}}

Wangun basa Malayu paling tuwa asale saka basa Proto-Malayu-Polinésia sing dituturake dening para pemukim Austronésia paling awal ing [[Asia Kidul-wétan]]. Wangun iki banjur berkembang dadi basa Malayu Kuna nalika budaya lan agama India wiwit nembus wilayah kasebut. Basa Melayu Kuna ngandhut sawetara istilah sing isih ana nganti saiki, nanging tetep ora bisa dimangerteni dening penutur modern, dene basa modern wis umume bisa dikenali ing basa Melayu Klasik tulisan, sing bentuk paling tuwa wiwit taun 1303 Masehi.{{sfn|Teeuw|1959|p=149}} Basa Melayu berkembang dadi basa Malayu Klasik liwat mlebune akeh kosakata [[basa Arab|Arab]] lan [[basa Pèrsi|Pèrsi]] kanthi bertahap nalika Islam mlebu ing wilayah kasebut, lan sajrone proses kasebut ana owah-owahan sing signifikan. Wiwitane, basa Melayu Klasik minangka klompok dialek sing maneka warna, sing nggambarake asal-usul kerajaan-kerajaan Melayu ing Asia Kidul-wétan. Salah sawijining dialek iki, sing dikembangake ing tradhisi sastra Kesultanan Malaka ing abad kaping 15, pungkasane dadi dominan.

Jaman Malaka ditandhani karo owah-owahan basa Melayu dadi basa Islam, kaya dene basa Arab, Persia, Urdu, lan Swahili. [[Aksara Arab]] sing diadaptasi sing diarani [[aksara Jawi|Jawi]] digunakake kanggo ngganti [[aksara Kawi]], terminologi agama lan budaya Islam diasimilasi kanthi akeh, mbuwang akeh tembung Hindu-Buddha, lan basa Malayu dadi basa pengantar lan panyebaran Islam ing saindenging wilayah [[Asia Kidul-wétan]]. Ing puncak kekuasaan Malaka ing abad kaping 15, basa Malayu Klasik nyebar ngluwihi jagad penutur basa Melayu tradhisional&lt;ref name=&quot;Sneddon 2003 59&quot;&gt;{{harvnb|Sneddon|2003|p=59}}&lt;/ref&gt; lan ngasilake ''[[basantara|lingua franca]]'' sing diarani ''Bahasa Melayu pasar'' (&quot;Bazaar Melayu&quot;) utawa ''Bahasa Melayu rendah'' (&quot;Melayu Endhek&quot;), beda karo ''Bahasa Melayu Tinggi'' (&quot;Melayu Luhur&quot;) ing Malaka.{{sfn|Sneddon|2003|p=84}} Lumrahé, basa Melayu Bazaar iku basa pidgin lan perkembangan sing paling penting yaiku basa pidgin dikreolisasi, sing nggawé sawetara basa anyar kaya ta [[basa Malayu Ambon]], [[basa Malayu Manado|Malayu Manado]], lan [[basa Batawi]].{{sfn|Sneddon|2003|p=60}}

Para panulis [[Éropa]] ing abad kaping 17 lan 18, kaya ta Tavernier, Thomassin lan Werndly nggambarake basa Malayu minangka &quot;''basa para wong pinter ing kabeh Hindia, kaya [[basa Latin]] ing Eropa''&quot;.{{sfn|Sweeney|1987}} Iki uga sing paling akeh digunakake nalika jaman penjajahan Inggris lan Walanda ing Kepulauan Melayu.{{sfn|Van der Putten|Cody|2009|p=55}} Kosok baline katon ing Hindia Timur Spanyol, ing ngendi latinisasi massal ing kepulauan kasebut sajrone taun-taun kolonial nyebabake kudeta historis basa Malayu ing Filipina.

Dialek Kesultanan Johor, penerus langsung Malaka, dadi basa standar ing antarane wong Melayu ing [[Singapura]] lan [[Malaysia]], lan iki dadi dhasar asli kanggo [[basa Indhonésia]] sing wis distandardisasi.&lt;ref name=&quot;Sneddon 2003 59&quot;/&gt;{{sfn|Wong|1973|p=126}}{{sfn|Clyne|1992|p=413}}{{sfn|Brown|Ogilvie|2009|p=678}}

Saliyané basa Malayu standar, sing dikembangaké ing lingkungan Malaka-Johor, ana uga manéka dialek Melayu lokal. Contone, wong [[basa Bangka|Bangka]], Brunéi, [[basa Melayu Jambi|Jambi]], [[basa Malayu Kelantan-Petani|Kelantan]], Kedah, Negeri Sembilan, [[basa Palémbang|Palémbang]], [[Basa Malayu Kelantan-Petani|Pattan]], Sarawak, [[Basa Malayu Trengganu|Terengganu]], lan liya-liyane.

Basa Malayu sacara historis ditulis nganggo [[aksara Pallawa]], [[aksara Kawi|Kawi]], lan [[aksara Réncong|Réncong]]. Sawisé tekané Islam, [[aksara Jawi]] sing adhedhasar basa Arab diadopsi lan isih digunakaké nganti saiki minangka salah siji saka rong aksara resmi ing [[Brunéi Darussalam]] lan minangka aksara alternatif ing [[Malaysia]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kedah MB defends use of Jawi on signboards |work=The Star |year=2008 |url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2008/8/26/nation/22168989&amp;sec=nation |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029105406/http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2008%2F8%2F26%2Fnation%2F22168989&amp;sec=nation |archive-date=29 Oktober 2012 }}&lt;/ref&gt; Wiwit abad kaping 17, minangka akibat saka penjajahan Inggris lan Walanda, aksara Jawi mboko sithik diganti karo aksara Rumi&lt;ref&gt;{{cite web |title=Malay (Bahasa Melayu / بهاس ملايو) |website=Omniglot |url=http://www.omniglot.com/writing/malay.htm |access-date=2 Juli 2026 |archive-date=26 Juni 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626115200/http://www.omniglot.com/writing/malay.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; sing adhedhasar Latin sing pungkasane dadi aksara modern resmi kanggo [[basa Malayu]] ing [[Malaysia]], [[Singapura]], lan [[Indhonésia]], lan aksara resmi ing [[Brunéi Darussalam]].

=== Musik ===
{{Main|Musik Melayu}}
[[Musik Melayu]] iku sawijining [[genre musik]] [[lagu dhaèrah|tradhisional]] sing asale lan berkembang ing pesisir wétan [[Sumatra]], [[Kalimantan]], lan [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]].&lt;ref&gt;Sahputra, T. W. H., Martarosa, &amp; Warhat, Z. (2019). ''[https://media.neliti.com/media/publications/408383-musik-jazz-melayu-dalam-kajian-kreativit-7b989836.pdf Musik jazz Melayu dalam kajian kreativitas]''. ''Melayu Arts and Performance Journal'', 2(2), 191–200. &lt;/ref&gt; [[Musik]] iki biasane dinyanyekake dening wong-wong saka etnis Melayu lan asring diiringi tarian khas Melayu lokal, contone nawakake tarian ing acara utawa pesta tradhisional, nampani tamu kehormatan, lan ing kegiatan keagamaan.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Purba|first=Junaidi|last2=Putri|first2=Sabrina Maulidia|last3=Nelson|first3=Ricky|last4=Silaban|first4=Cahyani Yesika br|last5=Ridho|first5=Muhammad Habibur|last6=Andika|first6=Riki|last7=Sitorus|first7=Christina Harianti|last8=Sa|first8=Maulidha|last9=Dardanila|url=https://www.google.co.id/books/edition/TRANSFORMATION_OF_TRADITIONAL_ARTS_RESPO/mtaeEQAAQBAJ?hl=id&amp;gbpv=0|title=TRANSFORMATION OF TRADITIONAL ARTS: RESPONDING TO THE CHALLENGES OF THE TIMES|publisher=Mawadra Lestari Enterprise|isbn=978-629-95611-1-8|pages=62|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Asbullah|first=Habib|last2=Rizkia|first2=Ayu|last3=Batrisya|last4=Julianto|first4=Deldi|last5=Pangestu|first5=Dimas|last6=Rania|first6=Dinda Safira|last7=Miranti|first7=Dwi|last8=Afrillia|first8=Ega|last9=Irianto|first9=Ega Deni|url=https://www.google.co.id/books/edition/Mengabadikan_Riau_Buku_I/WXsgEAAAQBAJ?hl=id&amp;gbpv=0|title=Mengabadikan Riau: Buku I: Antologi Esai Kebudayaan|publisher=Penerbit Pustaka Rumah C1nta|isbn=978-623-7961-67-3|pages=95|language=id|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Sing menarik saka [[genre musik]] iki yaiku komposisine sing kasusun saka lirik lagu sing ngemot puisi sing diadaptasi karo urip saben dina, katresnan (kaya Dondang Sayang) lan kebak piwulang (pesen moral), kebak swara utawa vokal cengkok khas [[Melayu]], lan aransemen musik sing disusun kanthi rapi.

Bebarengan karo perkembangan jaman, musik Melayu uga ngalami owah-owahan gaya musik, contone, musik iki uga ngalami fusi karo [[musik pop]], [[musik rock|rock]], lan [[dangdut]]. Aliran iki bisa ditemokaké ing negara-negara sing ana gandhèngané karo Melayu, kaya ta [[Indhonésia]], [[Malaysia]], [[Singapura]], lan [[Brunéi Darussalam]].

Ing wiwitan perkembangane, instrumen musik sing digunakake didominasi dening aksi [[rebana]] sing diarani Kompang saka [[Kabupatèn Panaraga|Ponorogo]], petik gambus, gesekan [[piyul]], nabuh akordeon, swara [[gong]], lan tiupan [[serunai]]. Iki dipengaruhi dening [[budaya]] tanah Arab lan [[Éropa]] tradisional. Bebarengan karo perkembangan teknologi, kabeh iki wis diganti karo instrumen musik elektronik awujud keyboard. Nanging, ing kegiatan tartamtu, instrumen musik tradisional isih digunakake kanggo nglestarikake warisan budaya.

Ing perkembangane, gerakan iki populer ing taun 80-an lan malah mlebu era &quot;puncak kejayaan&quot; ing taun 90-an. Iki ditandhani karo tambah akeh penyanyi lan [[marchingband|band]] Melayu, lan pendatang anyar sing muncul kanthi lagu-lagu andalan dhewe.

===Olahan===
{{Main|Olahan Melayu}}

[[Barkas:ASAM PEDAS IKAN PARI.jpg|thumb|''[[Asem pedhes|Asam pedas]]'', ''[[gulé|gulai]]'' sing kecut lan pedhes]]

[[Olahan Melayu]] ditondoi kanthi panggunaan rempah-rempah aromatik, [[santen]], bahan-bahan fermentasi, lan jamu seger sing ekstensif, sing ngasilake masakan kanthi profil rasa sing kompleks lan kuat. Komponen-komponen masakan sing diwakili kalebu ''[[gulé|gulai]]'' (semur klapa), ''[[asem pedhes|asam pedas]]'' (semur asem lan pedhes), ''[[kupat|ketupat]]'' (lontong beras kompres sing umum digandhengake karo konsumsi perayaan), ''[[sega lenga|nasi minyak]]'' (sajian sega bumbu sing digawe karo ghee), ''[[rendhang|rendang]]'' (daging bumbu sing dimasak alon), ''[[sambel|sambal]]'' (bumbu adhedhasar lombok), ''[[krupuk|keropok]]'' (krupuk iwak utawa urang), ''[[kuih]]'' tradhisional (kue lan jajanan ukuran cokotan), ''[[jenang|dodol]]'' (kue manis adhedhasar klapa) lan olahan fermentasi kayata ''[[pekasam|perkasam]]''.

Senajan nduweni dhasar kuliner sing padha, masakan Melayu regional nuduhake variasi sing cukup gedhe sing dibentuk dening geografi, sumber daya pertanian lokal, jaringan perdagangan, lan interaksi sejarah. Spesialisasi regional sing béda kalebu ''[[sega dagang|nasi dagang]]'', ''[[sega kerabu|nasi kerabu]]'' lan ''[[lékor|keropok lekor]]'' ing Pattani, [[Trengganu]] lan [[Kelantan]]; Pahang lan Perak kanggo masakan basis [[durian]] sawijining, ''[[gulé|gulai]]'' ''[[tempoyak]]''; [[Kedah]] lan [[Pulo Pinang]] kanggo ''[[laksa|asam laksa]]'' lan ''rojak'' gaya lor; Satun lan Perlis kanggo panganan cuci mulut ''bunga kuda''; [[Negeri Sembilan]] kanggo masakan ''lemak''; [[Melaka|Malaka]] kanggo ''[[cincalok]]'' pedhes; [[Singapura]] kanggo ''[[rujak|rojak bandung]]'' lan ''[[Roti Canai|roti prata]]''; [[Riau]] kanggo masakan ''ikan patin'' (iwak ''[[patin|Pangasius]]''), ''[[gulé|gulai]] ikan patin'' lan ''[[asem pedhes|asam pedas]] [[patin|ikan patin]]''; [[Kapuloan Riau]] kanggo ''sup ikan''; Wong Melayu Deli ing [[Sumatra Lor]] kanggo ''[[sega gorèng|nasi goreng]] [[iwak teri|teri]] medan'' lan ''[[gulé|gulai]] ketam'';{{sfn|Winarno|2010}} [[Jambi]] kanggo ''ikan mas panggang'' lan ''[[tempoyak]]''; Wong Melayu Palémbang ing [[Sumatra Kidul]] kanggo ''[[pèmpèk|pempek]]'', ''[[mi celor]]'' lan ''[[sega lenga|nasi minyak]]''; [[Kapuloan Bangka-Belitung|Bangka Belitung]] kanggo ''siput gonggong'' lan ''[[terang bulan]]''; [[Kalimantan Kulon]] lan [[Sarawak]] kanggo ''[[bubur pedhes|bubur pedas]]'' lan ''ayam pansuh''; lan [[Brunéi Darussalam]] kanggo Nasi katok lan sajian ''ambuyat'' unik.

Ciri utama olahan Melayu tradhisional ora mangu-mangu yaiku panggunaan rempah-rempah sing akeh. [[Santen]] uga penting kanggo menehi rasa sing sugih lan lembut ing masakan Melayu. Bahan dhasar liyané yaiku ''[[trasi|belacan]]'' (tempe urang), sing digunakaké minangka dhasar ''sambal'', saus utawa bumbu sing sugih rasa sing digawé saka belacan, [[lombok abang|lombok]], bawang bombay, lan bawang putih. Masakan Melayu uga akeh nggunakake sereh lan lengkuas.{{sfn|Alexander|2006|p=58}}

Meh saben dhaharan Melayu disuguhake karo sega, [[panganan baku|panganan pokok]] ing pirang-pirang budaya Asia Wétan liyane. Senajan ana macem-macem jinis masakan ing panganan Melayu, kabeh disuguhake sekaligus, ora sak porsi. Panganan dipangan kanthi alus nganggo driji tangan tengen, ora nganggo driji kiwa amarga digunakake kanggo wudhu pribadi, lan wong Melayu arang nggunakake piranti makan.{{sfn|Marshall Cavendish|2007|p=1222}} Amarga umume wong Melayu iku [[Muslim]], olahan Melayu ngetutake hukum diet [[halal]] Islam kanthi ketat. Asupan protein biasane dijupuk saka daging sapi, kebo, wedhus, lan wedhus, lan uga kalebu unggas lan iwak. Babi lan daging non-halal, uga alkohol dilarang lan ora ana ing panganan saben dinane wong Melayu.

[[Nasi lemak]], sega sing dimasak nganggo [[santen]] sing pekat, mbokmenawa minangka masakan paling populer ing kutha lan desa-desa Melayu. Nasi lemak dianggep minangka [[olahan nasional]] [[Malaysia]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Nasi Lemak |website= Malaysia.com |url= http://www.malaysia.com/nasi-lemak-food.html |access-date=18 Oktober 2026 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150511161416/http://malaysia.com/nasi-lemak-food.html |archive-date=11 Mèi 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Dene ''Nasi Minyak'' lan ''Nasi Hujan Panas'', sega sing dipanggang karo ghee lan rempah-rempah, dianggep minangka sajian upacara kanggo acara-acara khusus, utamane nalika pesta manten tradhisional Melayu.

=== Seni pertunjukan ===
[[Barkas:Joget Gamelan 1937.jpg|thumb|Pagelaran Joget Gamelan, 1937]]

Wong Melayu duwé maneka warna musik lan tari sing minangka gabungan saka macem-macem pengaruh budaya. Genre-genre sing khas wiwit saka tari rakyat Melayu tradhisional kaya ta Mak Yong nganti tari Zapin sing dipengaruhi Arab. Gerakan koreografi uga maneka warna, saka langkah lan melodi sing prasaja ing Dikir barat nganti gerakan sing rumit ing Joget Gamelan.

Musik tradhisional Melayu umumé musik perkusi. Maneka warna [[gong]] nyedhiyakake irama kanggo akeh tarian. Ana uga [[drum]] kanthi maneka warna ukuran, wiwit saka ''rebana ubi'' gedhe sing digunakake kanggo nandhani acara penting nganti ''rebana cilik'' (kendhang pigura) sing digunakake minangka iringan kanggo pengajian vokal ing upacara keagamaan.{{sfn|Moore|1998|p=48}}

[[Barkas:KITLV - 3676 - Lambert &amp; Co., G.R. - Singapore - Mahjong dance and drama at Penang Island - circa 1903.tif|thumb|left|Sakumpulan penari Melayu Siam sing nampilake Mak Yong (kira-kira abad kaping 19). Ing taun 2005, iki diakoni minangka salah sawijining karya agung warisan lisan lan ora nyata manungsa dening [[UNESCO]].]]

Musik nobat dadi bagéan saka Regalia Kraton Melayu wiwit tekané Islam ing abad kaping 12 lan mung ditampilaké ing upacara-upacara penting kraton. Orkestrane kalebu instrumen suci lan dihormati banget yaiku ''nehara'' ([[kendang]]), ''gendang'' (kendang sirah loro), ''nafiri'' (trompet), ''[[serunai]]'' (oboe), lan kadhangkala gong kenop lan sepasang simbal.{{sfn|Marshall Cavendish|2007|p=1220}}

Pengaruh India kuwat banget ing drama bayangan tradisional sing dikenal minangka [[wayang kulit|Wayang Kulit]], ing ngendi crita-crita saka epik [[Hindhu]]; [[Ramayana]] &amp; [[Mahabharata]] dadi repertoar utama. Ana papat jinis teater wayang sing khas sing bisa ditemokake ing Semenanjung Malaya; ''Wayang Gedek'', ''Wayang Purwa'', ''Wayang Melayu'' lan ''Wayang Siam''.{{sfn|Srinivasa|2003|p=296}}{{sfn|Ghulam Sarwar Yousof|1997|p=3}}{{sfn|Matusky|1993|pp=8–11}} Sanajan mangkono, seni lan crita ''Wayang Purwa'' lan ''Wayang Siam'' nuduhake pengaruh regional sing nyawiji karo wong Jawa lan Siam, dene ''Wayang Melayu'' lan ''Wayang Gedek'' nyritakake bentuk lan busana Melayu sing luwih asli.

Seni pertunjukan Melayu liyane sing kondhang yaiku; Teater ''[[Bangsawan]]'', ''Dondang Sayang'' seneng balada lan tari ''Mak Inang'' saka Kasultanan Malaka, ''Jikey'' lan ''Mek Mulung'' saka [[Kedah]], tari ''Asyik'' lan drama tari ''Menora'' saka Patani lan [[Kelantan]], Tari ''Ulek mayang'' lan ''Rodat'' saka [[Trengganu]], Teater ''Boria'' saka [[pulo Pinang|Penang]], Tari ''Canggung'' saka Perlis, Lagu-lagu narasi ''Mukun'' saka [[Brunéi Darussalam]] lan [[Sarawak]],{{sfn|Marzuki bin Haji Mohd Seruddin|2009}}&lt;ref name=&quot;Ahmad Salehuddin 2009&quot;&gt;{{harvnb|Ahmad Salehuddin|2009}}&lt;/ref&gt; lan [[Gending Sriwijaya]] saka [[Kutha Palémbang|Palémbang]], lan ''Serampang Dua Belas'' saka Serdang.&lt;ref name=&quot;Ahmad Salehuddin 2009&quot;/&gt; Zapin Api firedance saka [[Riau]] lan Dikir barat Singapura saka [[Singapura]].

=== Seni rupa ===
[[Barkas:Burung Petala Indera I.png|thumb|Burung Petala Indra, manuk mitos raksasa sing digawe kanggo parade [[tetak|sunat]] agung pangeran [[Kelantan]].]]

Seni ukir kayu minangka bagéyan saka [[seni rupa|seni visual]] Melayu klasik. Wong Melayu sacara tradhisional nghias monumen, prau, senjata, makam, alat musik, lan piranti-piranti kuna kanthi motif flora, kaligrafi, geometri, lan fitur kosmik. Seni iki ditindakake kanthi mbusak sebagian kayu nganggo piranti sing landhep lan ngetutake pola, komposisi, lan urutan tartamtu. Bentuk seni iki, sing dikenal minangka ''ukir'', dianggep minangka tumindak pengabdian para pengrajin marang sing nitahake lan hadiah kanggo sesamane.{{sfn|Said|2005}}

Bentuk seni iki utamane disebabake dening akehe kayu ing Kepulauan Melayu lan uga dening katrampilan para pengukir kayu sing ngidini wong Melayu praktik ngukir kayu minangka kerajinan. Latar tropis alami ing ngendi flora lan fauna akeh wis menehi inspirasi kanggo motif kanggo digambarake kanthi bentuk abstrak utawa bergaya ing papan kayu. Kanthi rawuhe Islam, bentuk geometris lan kaligrafi Islam dikenalake ing ukiran kayu. Kayu sing digunakake biasane saka spesies kayu atos tropis sing dikenal awet lan bisa tahan serangan jamur, kumbang sepatu bot listrik, lan rayap.{{sfn|Said|2002}}

Omah-omah tradhisional Melayu utawa masjid biasane dihiasi nganggo luwih saka 20 ukiran. Ukiran ing tembok lan panel ngidini angin sirkulasi kanthi efektif mlebu lan metu saka bangunan lan bisa ngidini sinar srengenge madhangi njero struktur kasebut. Ing wektu sing padha, bayangan sing digawe dening panel uga bakal nggawe bayangan adhedhasar motif sing nambah kaendahan ing lantai. Dadi, komponen sing diukir nduweni fungsi fungsional lan estetika.

=== Sandhangan tradhisional ===
[[Barkas:Busana Melayu.jpg|thumb|Wong lanang Melayu ing ''busana Melayu'', gaya tradhisional busana Melayu]]

Sandhangan lan tekstil tradhisional Melayu wis terus owah wiwit jaman kuna. Sacara historis, wong Melayu kuna dicathet nggabungake maneka warna bahan alami minangka sumber penting kanggo kain, sandhangan, lan sandhangan. Nanging ing jaman biyen, nalika para pedagang awal teka saka wetan lan kulon menyang pelabuhan Kepulauan Melayu, padha bebarengan tuku barang-barang mewah anyar, kalebu katun lan sutra sing apik. Sandhangan kasebut banjur dadi sumber mode Melayu sing dhuwur lan nduweni peran budaya minangka identitas sing ngiket ing Nusantara, utamane ing semenanjung, Sumatra lan wilayah pesisir Kalimantan.{{sfn|Hassan|2016}}

Ing budaya Melayu, sandhangan lan tekstil dianggep minangka simbol kaendahan, kekuasaan, lan status. Akeh cathetan ing hikayat Melayu nandheske papan khusus sing dikuwasani tekstil.{{sfn|Maznah Mohammad|1996|p=2}} Industri tenun tangan Melayu bisa dilacak asal-usule wiwit abad kaping 13 nalika jalur perdagangan wétan berkembang ing jaman Dinasti Song. Sebutan babagan tekstil gawean lokal uga dominasi tenunan ing [[Jasirah Malaka]] digawe ing macem-macem cathetan Tiongkok lan Arab.{{sfn|Maznah Mohammad|1996|p=19}} Antarane tekstil Melayu sing kondhang yaiku [[Songkèt]], [[Bathik]], ''Telepok'', ''Limar'', ''Tenun'', ''Kelingkam'', ''Cindai'', ''Pelangi'' lan ''Tekad''.

Sandhangan Melayu klasik maneka warna ing saben wilayah, nanging sandhangan tradisional sing paling jero ing jaman saiki yaiku Baju Kurung (kanggo wanita) lan Baju Melayu (kanggo pria), sing loro-lorone diakoni minangka sandhangan nasional kanggo [[Malaysia]] lan [[Brunéi Darussalam]], lan uga dienggo dening komunitas Melayu ing [[Indhonésia]], [[Singapura]], [[Filipina]], [[Myanmar]] lan [[Thai]]land.

[[Barkas:HariRayaMalaykids.jpg|thumb|left|Bocah-bocah Melayu nganggo klambi adat nalika [[Idul Fitri]]]]

Tembung ''Baju Kurung'', sing sacara sastra ditegesi minangka &quot;mbunteli awak&quot; sing nganggo, dirancang adhedhasar prinsip-prinsip Islam babagan kesopanan, wicaksana, lan andhap asor. Praktek iki padha karo doktrin agama Yahudi-Kristen, amarga memamerkan bagian awak sing intim dianggep dilarang ing Islam. Interpretasi kasebut banjur diserap menyang cara berpakaian lan perspektif budaya Melayu, iki bisa dideleng kanthi cetha nalika pamrentahan Mansur Shah saka Malaka ing abad kaping 15, sultan nglarang rakyat Muslim wanita ing ngarep umum supaya ora mung nganggo sarung saka dhadha mudhun. Sajrone jaman biyen, Baju Kurung Melayu ngalami sawetara reinkarnasi sadurunge njupuk wujud kaya saiki. Amarga jembare maneka warna karajan Melayu ing Nuswantara, pola desain Baju Kurung uga bisa dideleng ing wilayah kasebut, kalebu [[Bengkulu]], [[Kedah]], [[Jambi]], Johor-Riau, Pahang lan [[Kutha Palémbang|Palémbang]].{{sfn|Hassan|2016}}

Mode Baju Kurung sing cocog kanggo wong lanang diarani &quot;Baju Melayu&quot;. Bagean ndhuwur sandhangan digawe kanthi desain geometris sing meh padha karo Baju Kurung lan umume dipasangake karo kain tenun sing dikenal minangka sarung. Pola sarung bisa uga kalebu simbol status perkawinan wong kasebut utawa pangkate ing masyarakat Melayu tradhisional.{{sfn|Hassan|2016}}

Sandhangan Melayu klasik umum liyané kanggo wong lanang kalebu ''baju'' (klambi) utawa ''tekua'' (jinis klambi lengen dawa), ''baju rompi'' (rompi), ''kancing'', ''celana'' sikil cilik ([[clana]]), [[sarung]] sing dienggo ing pinggul, ''capal'' (sandal), lan ''tanjak'' utawa ''tengkolok'' (tutup sirah); kanggo para bangsawan, ''baju sikap'' utawa ''baju layang'' (jinis jas) lan ''pending'' (gesper sabuk hias) uga sinonim kanggo dienggo minangka sandhangan resmi. Uga lumrah yen ''Pendekar'' (prajurit Melayu) nduweni [[keris]] sing diselipake ing lipatan ngarep sarung.

Beda karo Baju Melayu sing isih dienggo mung minangka sandhangan upacara, Baju Kurung dienggo saben dina sajrone setaun dening mayoritas wanita Melayu. Katon pegawai negeri sipil wanita, pekerja profesional, lan mahasiswa nganggo Baju Kurung iku lumrah ing [[Malaysia]] lan [[Brunéi Darussalam]].

===Seni bela diri===
[[Barkas:Singaporean female pesilat - 20080222.jpg|thumb|Praktisi silat wanita saka [[Singapura]]]]

Silat lan varian-variané bisa ditemokaké ing saindenging [[donya Melayu]]: Semenanjung Malaya (kalebu [[Singapura]]), [[Kapuloan Riau]], [[Sumatra]] lan wilayah pesisir [[Kalimantan]]. Bukti arkeologi nuduhake yen, ing abad kaping 6, seni tempur formal wis dipraktekke ing Semenanjung Melayu lan Sumatra.{{sfn|James|1994|p=73}} Wangun Silat paling awal diyakini wis dikembangake lan digunakake ing angkatan bersenjata kerajaan Melayu kuna Langkasuka (abad kaping 2){{sfn|Alexander|2006|p=225}}{{sfn|Abd. Rahman Ismail|2008|p=188}} lan [[praja Sriwijaya|Sriwijaya]] (abad kaping 7).

Pengaruh kesultanan Melayu Malaka, Johor, Pattani, lan Brunéi wis nyumbang marang panyebaran seni bela diri iki ing Kapuloan Melayu. Liwat labirin saluran segara lan kapiler kali sing rumit sing nggampangake ijol-ijolan lan perdagangan ing saindenging wilayah kasebut, Silat mlaku menyang alas udan sing padhet lan munggah menyang pegunungan. [[Laksamana]] Hang Tuah saka Malaka sing legendaris iku salah siji ''pesilat'' paling misuwur ing sejarah{{sfn|Green|2001|p=802}} lan malah dianggep dening sawetara wong minangka bapak silat Melayu.{{sfn|Sheikh Shamsuddin|2005|p=195}} Wiwit jaman klasik, Silat Melayu ngalami diversifikasi sing gedhe lan mbentuk apa sing saiki diakoni sacara tradhisional minangka sumber [[pencak silat|Pencak Silat]] Indhonésia lan bentuk Silat liyane ing [[Asia Kidul-wétan]].{{sfn|Draeger|1992|p=23}}{{sfn|Farrer|2009|p=28}}

Saliyané Silat, Tomoi uga dipraktekké déning wong Melayu, mliginé ing wilayah lor [[Jasirah Malaka]]. Iki minangka varian saka bentuk kickboxing Indo-Cina sing diyakini wis nyebar ing daratan Asia Kidul-wétan wiwit jaman Kekaisaran Funan (68 Masehi).

===Dolanan tradhisional===
[[Barkas:Finished wau and wau frame.JPG|thumb|right|Bengkel tukang Wau ing [[Kelantan]], [[Malaysia]]. Layangan jinis aneh iki bisa ditemokake ing pesisir lor-wetan Semenanjung Melayu.]]

Dolanan Melayu tradhisional lumrahé mbutuhaké katrampilan kerajinan lan ketangkasan manual lan bisa dilacak asal-usulé wiwit jaman Kesultanan Malaka. ''Sepak Raga'' lan [[layangan]] kalebu dolanan tradhisional sing kasebut ing [[Sulalatus Salatin|Sejarah Melayu]] sing dimainake dening para bangsawan lan kraton kesultanan Melayu.{{sfn|Leyden|1821|p=261}}{{sfn|Lockard|2009|p=48}}{{sfn|Ooi|2004|p=1357}}

''Sepak Raga'' minangka salah sawijining dolanan Melayu sing paling populer lan wis dimainake nganti pirang-pirang abad. Sacara tradhisional, Sepak raga dimainake kanthi muter-muter kanthi nendhang lan njaga bal rotan supaya tetep munggah nggunakake bagean awak apa wae kajaba lengen lan tangan. Saiki diakoni minangka olahraga{{sfn|Ziegler|1972|p=41}}{{sfn|McNair|2002|p=104}} nasional Malaysia lan dimainake ing acara olahraga internasional kayata [[Pèsta Ulahraga Asia|Asian Games]] lan [[Pista Ulah raga Asia Kidul Wétan|Southeast Asian Games]].

Dolanan populer liyané yaiku [[gangsingan|''Gasing'' muter]] sing biasané dimainaké sawisé mangsa panèn. Dibutuhake katrampilan sing apik kanggo ngasilake ''Gasing'' (ndhuwur) sing paling kompetitif, sawetara bisa diputer nganti rong jam saben wektu.&lt;ref name=&quot;Alexander 2006 51&quot;&gt;{{harvnb|Alexander|2006|p=51}}&lt;/ref&gt;

Mungkin dolanan Melayu sing paling populer yaiku ''Wau'' (jinis layangan unik saka pesisir wétan Semenanjung Malaya) utawa mabur layangan. Kompetisi mabur wau dianakake karo juri sing menehi poin kanggo keahliane (''Wau'' iku obyek sing ayu lan warni-warni sing dipasang ing pigura pring), swara (kabeh layangan Melayu dirancang kanggo nggawe swara tartamtu nalika diombang-ambingake ing angin) lan ketinggian.&lt;ref name=&quot;Alexander 2006 51&quot;/&gt;

Wong Melayu uga duwe varian dolanan papan [[Mancala]] sing dikenal minangka [[Dhakon|Congkak]]. Dolanan iki dimainake kanthi ngobahake watu, kelereng, manik-manik utawa cangkang ing sakubenge papan kayu sing kasusun saka rolas bolongan utawa luwih. Mancala diakoni minangka dolanan paling tuwa ing donya lan bisa dilacak asal-usule wiwit [[Mesir Kuna]]. Nalika dolanan iki nyebar ing saindenging jagad, saben budaya wis nemokake variasi dhewe-dhewe kalebu wong Melayu.{{sfn|Alexander|2006|p=52}}

==Sub-ètnis==
{{Uga deleng|Wong Melayu Malaysia|Wong Melayu Indhonésia}}

==Deleng uga==
* [[Donya Melayu]]
* [[Omah Melayu]]

==Cathetan suku==
{{Reflist}}

==Pranala njaba==
* {{ms}} [http://iyco0.tripod.com/usmanawang.html Puisi Usman Awang mengenai Melayu.]{{Pranala mati|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{en icon}} [http://www.asiafinest.com/forum/index.php?showtopic=29765 Melayu]
* {{id}} [http://209.85.175.104/search?q=cache:lYcg2r-ziWYJ:ccm.um.edu.my/umweb/fsss/images/persidangan/Kertas%2520Kerja/Pak%2520Witrianto.doc+Rumpun+Banjar&amp;hl=id&amp;ct=clnk&amp;cd=139&amp;gl=id&amp;client=firefox-a Modal Sosial dan Pembangunan Manusia Melayu oleh Witrianto, S.S., M.Hum., M.Si dari Universitas Andalas]{{Pranala mati|date=April 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{id}} [http://www.indonesiamedia.com/2004/05/early/budaya/budaya-0504-bhinneka.htm Bhinneka Tunggal Ika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100126030352/http://www.indonesiamedia.com/2004/05/early/budaya/budaya-0504-bhinneka.htm |date=26 Januari 2010 }}
* {{id}} [http://melayuonline.com/article/?a=aW1QL3FMZVZBUkU4Ng%3D%3D= Gerakan Bangsa Melayu Besar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408223826/http://melayuonline.com/article/?a=aw1ql3fmzvzbuku4ng=== |date=8 April 2016 }}

{{stub}}

{{DEFAULTSORT:Melayu}}
[[Kategori:Melayu|*]]
[[Kategori:Suku bangsa ing Malaysia]]
[[Kategori:Suku bangsa ing Indonesia]]
[[Kategori:Golongan ètnik ing Indonésia]]
[[Kategori:Golongan ètnik ing Malaysia]]

{{Featured article}}
{{Authority control}}</text>
      <sha1>drd0rwbnge8zu5varb2b1if1b1thjtu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rainn Wilson</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200984</id>
    <revision>
      <id>1758915</id>
      <timestamp>2026-10-19T03:49:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meursault2004</username>
        <id>3</id>
      </contributor>
      <comment>Rintisan saka [[:en:Rainn Wilson|]]</comment>
      <origin>1758915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="tp8i05ix4gi1a196a2d3ul11qioom8a" xml:space="preserve">'''Rainn Wilson''' iku aktor Amérika Sarékat.

== Pranala njaba =÷

[[Kategori:Wong urip]]</text>
      <sha1>tp8i05ix4gi1a196a2d3ul11qioom8a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1758916</id>
      <parentid>1758915</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T03:53:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meursault2004</username>
        <id>3</id>
      </contributor>
      <comment>Sithik</comment>
      <origin>1758916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="168" sha1="1hgtdyhyqz1f83tnvbojqmqsj3aokoa" xml:space="preserve">'''Rainn Wilson''' (lair 20 Januari 1966) iku aktor Amérika Sarékat.

== Pranala njaba ==

[[Kategori:Lair 1966]]
[[Kategori:Wong urip]]
[[Kategori:Paraga Star Trek]]</text>
      <sha1>1hgtdyhyqz1f83tnvbojqmqsj3aokoa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1758917</id>
      <parentid>1758916</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T03:54:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meursault2004</username>
        <id>3</id>
      </contributor>
      <comment>Sithik</comment>
      <origin>1758917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="185" sha1="mqhx9a0waumb9gadmutekqjouubnt3k" xml:space="preserve">'''Rainn Percival DietrichWilson''' (lair 20 Januari 1966) iku aktor Amérika Sarékat.

== Pranala njaba ==

[[Kategori:Lair 1966]]
[[Kategori:Wong urip]]
[[Kategori:Paraga Star Trek]]</text>
      <sha1>mqhx9a0waumb9gadmutekqjouubnt3k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1758918</id>
      <parentid>1758917</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T03:54:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meursault2004</username>
        <id>3</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>typo</comment>
      <origin>1758918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="186" sha1="qbhfn9wu3wecod5silivnei9htvx8cy" xml:space="preserve">'''Rainn Percival Dietrich Wilson''' (lair 20 Januari 1966) iku aktor Amérika Sarékat.

== Pranala njaba ==

[[Kategori:Lair 1966]]
[[Kategori:Wong urip]]
[[Kategori:Paraga Star Trek]]</text>
      <sha1>qbhfn9wu3wecod5silivnei9htvx8cy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1758919</id>
      <parentid>1758918</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T04:34:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meursault2004</username>
        <id>3</id>
      </contributor>
      <comment>+ foto</comment>
      <origin>1758919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="275" sha1="03k2dv5h0b1ojbiihkqv32ko649cx4d" xml:space="preserve">[[File:Rainn Wilson GalaxyCon Raleigh July, 25, 2026 132.jpg|thumb|Rainn Wilson (2026)]]
'''Rainn Percival Dietrich Wilson''' (lair 20 Januari 1966) iku aktor Amérika Sarékat.

== Pranala njaba ==

[[Kategori:Lair 1966]]
[[Kategori:Wong urip]]
[[Kategori:Paraga Star Trek]]</text>
      <sha1>03k2dv5h0b1ojbiihkqv32ko649cx4d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1758920</id>
      <parentid>1758919</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T04:37:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meursault2004</username>
        <id>3</id>
      </contributor>
      <comment>/* Pranala njaba */</comment>
      <origin>1758920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="330" sha1="nluiz91np1ubptjwb7j0tgvw22vlg0r" xml:space="preserve">[[File:Rainn Wilson GalaxyCon Raleigh July, 25, 2026 132.jpg|thumb|Rainn Wilson (2026)]]
'''Rainn Percival Dietrich Wilson''' (lair 20 Januari 1966) iku aktor Amérika Sarékat.

== Pranala njaba ==
* {{IMDb name|0933988}}


{{DEFAULTSORT:Wilson, Rainn}}
[[Kategori:Lair 1966]]
[[Kategori:Wong urip]]
[[Kategori:Paraga Star Trek]]</text>
      <sha1>nluiz91np1ubptjwb7j0tgvw22vlg0r</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>