Pananggalan Jawa

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="jv">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipédia</sitename>
    <dbname>jvwiki</dbname>
    <base>https://jv.wikipedia.org/wiki/Wikip%C3%A9dia:Pendhapa</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Médhia</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Mirunggan</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Parembugan</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Naraguna</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Parembugan Naraguna</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipédia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Parembugan Wikipédia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Barkas</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Parembugan Barkas</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MédhiaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Parembugan MédhiaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Cithakan</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Parembugan Cithakan</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Pitulung</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Parembugan Pitulung</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategori</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Parembugan Kategori</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Gapura</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Parembugan Gapura</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modhul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Parembugan Modhul</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Acara</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Pembicaraan Acara</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Pananggalan Jawa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1204</id>
    <revision>
      <id>1759028</id>
      <parentid>1758577</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T10:11:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mirlim</username>
        <id>63571</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1759028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16797" sha1="jhwez8rlbs7pzb7gqv2hlt6kypg1qvf" xml:space="preserve">[[Gambar:Lunar libration with phase2.gif|thumb|200px|Pananggalan Jawa didhasaraké marang édharing [[rembulan]].]]

'''Pananggalan Jawa''' utawa '''Kaléndher Jawa''' iku diétung miturut saka peredharané [[bulan|mbulan]], kaya [[pananggalan Hijriyah|pananggalan Islam]]. Pananggalan liya ana kang dhasaré saka lakuné [[srengéngé]]. Miturut [[sajarah]], sadurungé bangsa [[Hindhu]] teka ing Tanah Jawa, wong [[Jawa]] wis duwé pananggalan dhéwé kang diarani [[Pranata mangsa]], kang dadi paugerané para among tani. Pranata mangsa iki dhedhasar perédharané rembulan (Komariah). Wiwitané pranata mangsa mung dumadi saka 10 mangsa, lan sawisé tanggal [[10 April]] yaiku pungkasané mangsa kasapuluh banjur nunggu mangsa pisanan (Kasa utawa Kartka) yaiku ing tanggal [[22 Juni]]. Mangsa nunggu mau kesuwèn saéngga dikukuhaké mangsa ka sewelas (Destha utawa Padrawana)) lan karolas (Sadha utawa Asaji) saéngga genep dadi rolas sasi. Pananggalan Saka diwiwiti tanggal [[15 Maret]] taun 78 Masèhi. Taun Saka padha karo Taun Masèhi yaiku didhasaraké saka perédharan srengéngé (Syamsiah). Pananggalan Saka uga mérang sataun dadi 12 sasi padha karo pananggalan Pranata mangsa lan pananggalan Masèhi. Wiwit dina Jemuwah Legi tanggal 1 Sura taun Alip 1555, trep karo tanggal 1 Muharam taun 1043 Hijriyah utawa tanggal [[8 Juli]] [[1633]], pananggalan Pranata Mangsa diowahi déning [[Sultan Agung]] lan dijumbuhaké karo pananggalan Hijriyah (Pananggalan Islam).&lt;ref&gt;Upacara Pengantin Jawa, Dr. Purwadi, M.Hum. lan Dra. Enis Niken H., M.Hum, Penerbit Panji Pustaka Yogyakarta, [[2007]]. ISBN 979-25-2725-9.&lt;/ref&gt;

== Dina ing pananggalan Jawa ==
{{Artikelutama|Dina}}
=== Jeneng dina ===
Cacahing dina ing pananggalan [[Jawa]] (Saptawara) uga ana pitu kaya déné ing pananggalan [[Masèhi]] lan [[Pananggalan Hijriyah|Hijriyah]], mung pocapan lan cara panulisé waé kang rada béda, yaiku [[Ngaat]], [[Senèn]], [[Selasa]], [[Rebo]], [[Kemis]], [[Jemuwah]] lan [[Setu]]. Sajeroning petungan Jawa, saben [[dina]] duwé sipat utawa watek dhéwé-dhéwé. Dina Ngaat, wateké samudhana, tegesé seneng imba-imba, dina Senèn wateké samuwa, tegesé kudu apik kabèh pakaryan, dina Selasa wateké sujana, tegesé sarwa ora percaya, dina Rebo wateké sembada, tegesé sarwa kuwat lan manteb, dina Kemis wateké surasa, tegesé seneng mikir jero, dina Jemuwah wateké suci, tegesé resik tingkahlakuné, déné dina Setu wateké kasumbung, tegesé seneng pamèr.

Arané dina ana ing pananggalan Jawa lan padhanané ing [[basa Jawa]] kuna, [[basa Indonésia]] lan [[basa Arab]] kaya mau ing tabel ngisor iki:

{| class=nowraplinks style=&quot;background: #f5f5f5; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;&quot;
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#789; color:white&quot; | Tabel dina Jawa, Indonésia lan Arab/Islam
|-
|'''Jeneng dina Jawa anyar'''
|'''Jeneng dina Jawa kuna'''   
|'''Jeneng dina Indonésia'''
|'''Jeneng dina Arab'''
|'''Solah bulan marang bumi'''   
|-bgcolor=&quot;#fffaf0&quot;
|[[Ngaat|Ngaat/Minggu]]
|Adité
|Minggu
|Ahad
|Meneng
|-
|[[Senèn]]
|Soma
|Senin
|Itsnayn
|Maju
|-bgcolor=&quot;#fffaf0&quot;
|[[Selasa]]
|Hanggara
|Selasa
|Tsalaatsa
|Mundur
|-
|[[Rebo]]
|Buda
|Rabu
|[[Arba'a]]
|Mangiwa
|-bgcolor=&quot;#fffaf0&quot;
|[[Kemis]]
|Respati
|Kamis
|Khamiis
|Manengen
|-
|[[Jemuwah]]
|Sukra
|Jum'at
|Jum'aat
|Munggah
|-bgcolor=&quot;#fffaf0&quot;
|[[Setu]]
|Tumpak
|Sabtu
|Sabt
|Tumurun
|-
|}&lt;noinclude&gt;

=== Dina mulya ===
Kabudayan Jawa ngurmati dina-dina kang dianggep mulya utawa wigati. Ing dina-dina iki sawatara masarakat Jawa isih mèngeti kanthi manembah marang Gusti kang gawé urip.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.joglosemar.co.id/kejawen/calendar.html |title=Joglosemar:Javanese Calendar and its Significance to Mystical Life |access-date=2008-03-28 |archive-date=2017-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170924114610/http://www.joglosemar.co.id/kejawen/calendar.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Dina mulya cacahé ana lima, yaiku:
# '''Siji Sura''', minangka dina pisanan (taun anyar) ing pananggalan Jawa. Sawetara masarakat ngayahi panyucèn dhiri kanthi adus ing [[kali]], [[sendhang]], [[sagara]], utawa ing ngomah lan sawengi muput ora turu. Sawetara masarakat liyané nanggap lan nonton [[wayang]] kulit lan liyané ana uga kang ziarah menyang panggonan suci lan nglakoni tapabrata utawa mèdhitasi. Tanggal siji Sura uga wektu kang becik kanggo ngresiki pusaka, kaya [[keris]], [[tumbak]] lsp.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.joglosemar.co.id/1suro.html |title=Ritual pèngetan Siji Sura ing sawetara panggonan |access-date=2008-03-28 |archive-date=2010-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100328141201/http://www.joglosemar.co.id/1suro.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
# '''Abogé''', cekakan saka '''A'''lip (taun pisanan)-Re'''bo''' (Buda)-Wa'''gé''' (dina pungkasan ing pasaran). Ing dina Abogé iki dipercaya tumuruning &quot;Wahyu Manuswa&quot;, ing ngendi manungsa wiwit duwé isin, béda karo [[kéwan]].
# '''Daltugi''', cekakan saka '''Dal''' (taun kalima: Dal)-Se'''tu''' (tumpak)-Le'''gi''' (dina pasaran kaloro). Ing dina Daltugi iki dipercaya tumuruning &quot;Wahyu Suryaningrat&quot; utawa &quot;Wahyu Jalma&quot;, mèngeti ananing wong lanang.
# '''Hanggara Asih''', yaiku dina Selasa Kliwon, dipercaya tumuruning &quot;Wahyu Cakraningrat&quot; utawa &quot;Wahyu Jatmika&quot;, kanggo nata donya.
# '''Jemuwah Legi''' (Sukra Manis) utawa Dina Purnama, kang tegesé pepak. Para wanita wiwit nglairaké jabang bayi.

== Pasaran ==
{{Artikelutama|Pasaran}}
Saliyané dina, ing pananggalan Jawa ana pétungan pasaran (pancawara) kang cacahé ana lima yaiku [[Pahing]], [[Pon]], [[Wagé]], [[Kliwon]] lan [[Legi]]. Miturut pétungan Jawa, saben dina pasaran duwé watek dhéwé-dhéwé, yaiku Pahing wateké mélikan tegesé seneng marang barang kang katon, Pon wateké pamèr, tegesé seneng mamèraké kang didarbèni, Wagé wateké kedher utawa kaku atiné, Kliwon wateké micara yaiku seneng nggubah basa, lan Legi wateké komat utawa sanggup nampa warna-warna kaanan. Kanggo cethané jeneng pasaran, makna lan parapé kagambaraké tabel ing ngisor iki:
{| class=nowraplinks style=&quot;background: #f5f5f5; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;&quot;
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#789; color:white&quot; | Tabel pasaran
|-
|'''Pasaran'''
|'''Makna'''
|'''Patrap'''
|-bgcolor=&quot;#fffaf0&quot;
|[[Pahing]] 
|Pait
|Madhep
|-
|[[Pon]]
|Petak
|Saré
|-bgcolor=&quot;#fffaf0&quot;
|[[Wagé]]
|Cemeng
|Lenggah
|-
|[[Kliwon]]
|Asih
|Jumeneng
|-bgcolor=&quot;#fffaf0&quot;
|[[Legi]]
|Manis
|Mungkur
|-
|}&lt;noinclude&gt;

== Jeneng Wulan ==
Cacahing wulan ana ing pananggalan Jawa iku ana 12, nanging jeneng lan puterané ora padha karo pananggalan Masèhi, amarga diitung miturut perédharanné bulan. Yèn dipadhakaké karo pananggalan Masehi, saben taun ana gèsèh watara 11 dina.
{| class=nowraplinks style=&quot;background: #f5f5f5; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;&quot;
! colspan=&quot;8&quot; style=&quot;background:#789; color:white&quot; | Tabel wulan Jawa lan wulan Islam
|-
|'''Jeneng wulan Jawa ||'''   
|'''Jeneng wulan Islam ||'''
|'''Jeneng Jawa kuna ||'''
|'''Makna ||'''   
|-bgcolor=&quot;#fffaf0&quot;
|[[Sura]]
|
|[[Sura|Muharram]]
|
|Warana
|
|Rijal
|-
|[[Sapar]]
|
|[[Sapar|Safar]]
|
|Wadana
|
|Wiwit
|-bgcolor=&quot;#fffaf0&quot;
|[[Mulud]]
|
|[[Mulud|Rabiul awal]]
|
|Wijanga
|
|Kanda
|-
|[[Bakdamulud]]
|
|[[Bakdamulud|Rabiul akir]]
|
|Wiyana
|
|Ambuka
|-bgcolor=&quot;#fffaf0&quot;
|[[Jumadilawal]]
|
|[[Jumadilawal|Jumadil awal]]
|
|Widada
|
|Wiwara
|-
|[[Jumadilakhir]]
|
|[[Jumadilakhir|Jumadil akir]]
|
|Widarpa
|
|Rahsa
|-bgcolor=&quot;#fffaf0&quot;
|[[Rejeb]]
|
|[[Rejeb|Rajab]]
|
|Wilapa
|
|Purwa
|-
|[[Ruwah]]
|
|[[Ruwah|Sya'ban]]
|
|Wahana
|
|Dumadi
|-bgcolor=&quot;#fffaf0&quot;
|[[Pasa (sasi)|Pasa]]
|
|[[Pasa (sasi)|Ramelan]]
|
|Wanana
|
|Madya
|-
|[[Sawal]]
|
|[[Sawal|Syawal]]
|
|Wurana
|
|Wujud
|-bgcolor=&quot;#fffaf0&quot;
|[[Sela]]
|
|[[Sela|Dzulkaidah]]
|
|Wujana
|
|Wusana
|-
|[[Besar]]
|
|[[Besar|Dzulhijjah]]
|
|Wujala
|
|Suwung
|-
|}&lt;noinclude&gt;

Umur saben sasi (wulan) ing pananggalan Jawa béda-béda, yaiku ana kang umur 29 dina lan ana kang umur 30 dina. Golongan kasiji dumadi saka taun kapisan (Alip), katelu (Jimawal), kaenenm (Bé) lan kapitu (Wawu), golongan kaloro dumadi saka taun kaloro (Éhé), kapapat (Jé) lan kawolu (Jimakir), déné golongan katelu dumadi saka taun kalima (Dal). Kanggo luwih cethané pirsani tabel ing ngisor iki:

{| class=nowraplinks style=&quot;background: #f5f5f5; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;&quot;
! colspan=&quot;10&quot; style=&quot;background:#789; color:white&quot; | Tabel umur utawa cacahing dina ing Taun Jawa Kurup Arbangiyah (Pananggalan Sultan Agung) 
|-
|'''Jeneng wulan Jawa ||'''   
|'''Jeneng wulan Islam ||'''
|'''Taun Jawa &lt;br&gt; 1,3,6,7 ||'''
|'''Taun Jawa &lt;br&gt; 2.4.8 ||'''  
|'''Taun Jawa &lt;br&gt; 5 ||''' 
|-bgcolor=&quot;#fffaf0&quot;
|[[Sura]]
|
|[[Sura|Muharram]]
|
|30
|
|30
|
|30
|-
|[[Sapar]]
|
|[[Sapar|Safar]]
|
|29
|
|29
|
|30
|
|-bgcolor=&quot;#fffaf0&quot;
|[[Mulud]]
|
|[[Mulud|Rabiul awal]]
|
|30
|
|30
|
|29
|-
|[[Bakdamulud]]
|
|[[Bakdamulud|Rabiul akir]]
|
|29
|
|29
|
|29
|-bgcolor=&quot;#fffaf0&quot;
|[[Jumadilawal]]
|
|[[Jumadilawal|Jumadil awal]]
|
|30
|
|30
|
|29
|-
|[[Jumadilakhir]]
|
|[[Jumadilakhir|Jumadil akir]]
|
|29
|
|29
|
|29
|-bgcolor=&quot;#fffaf0&quot;
|[[Rejeb]]
|
|[[Rejeb|Rajab]]
|
|30
|
|30
|
|30
|-
|[[Ruwah]]
|
|[[Ruwah|Sya'ban]]
|
|29
|
|29
|
|29
|-bgcolor=&quot;#fffaf0&quot;
|[[Pasa (sasi)|Pasa]]
|
|[[Pasa (sasi)|Ramelan]]
|
|30
|
|30
|
|30
|-
|[[Sawal]]
|
|[[Sawal|Syawal]]
|
|29
|
|29
|
|29
|-bgcolor=&quot;#fffaf0&quot;
|[[Sela]]
|
|[[Sela|Dzulkaidah]]
|
|30
|
|30
|
|30
|-
|[[Besar]]
|
|[[Besar|Dzulhijjah]]
|
|29
|
|30
|
|30
|-
|}&lt;noinclude&gt;

;Cathetan&lt;nowiki&gt;:&lt;/nowiki&gt; &lt;small&gt;''Tabel iki isi cacahing dina ing Kurup Arbangiyah (ABOGE) kang diwiwiti dina Rebo Wagé tanggal 1 Sura Taun Alip 1747 windu Kuntara, wuku Kulawu nganti dina Senèn Paing tanggal 29 Besar Taun Jimakir 1866 windu Sancaya utawa tanggal 23 Maret 1936 Masehi. Kanggo cacahing dina saben sasi ing kurup liyané, pirsani [[Kurup]]''&lt;/small&gt;

== Jeneng Taun ==
{{artikelutama|Taun Jawa}}
[[Gambar:Sultan Agung.jpg|thumb|left|200px|Sultan Agung]]
Taun [[Jawa]] cacahé ana wolu lan ditata sajeroning siklus wolung taunan kang ingaran [[windu]]. Siklus wolung taunan kang diarani windu iki ana patang golongan, yaiku: windu Adi, windu Kuntara, windu Sengara lan windu Sancaya.

Ana sawatara ciri wigati sajeroning pranatan taun Jawa, yaiku: Nguri-uri kabudayan asli Jawa kaya déné [[wuku|pawukon]] kanggo tandha pranatan wektu (klairan lan sapanunggalané), sarta [[Primbon]] lan pétungan Jawa liyané. Bisa nglestarèkaké kabudayan [[Hindhu]] kang sugih bab kasusastran lan kagunan lan atusan taun ngrenggani kabudayan Jawa, uga nyelaraské karo pétungan Arab kaya déné pananggalan [[Pananggalan Hijriyah|Hijriyah]] kanggo nggampangaké mèngeti dina-dina riyaya lan ngibadah [[Islam]]. Jeneng taun kang luwih spèsifik yaiku yèn tanggal 1 Sura tiba ing dina [[Jemuwah]], dijenengaké taun '''Sukraminangkara''' (taun urang), wateké: sithik udan. Yèn tiba dina [[Setu]], dijenengaké taun '''Tumpak-maenda''' (taun wedhus), wateké: sithik udan. Yèn tanggal 1 Sura tiba dina [[Ngaat]], dijenengaké taun '''Ditekalaba''' (taun klabang), wateké: sithik udan. Yèn tiba dina [[Senèn]], dijenengaké taun '''Somawertija''' (taun cacing), wateké: sithik udan. Yèn tiba dina [[Selasa]], dijenengaké taun '''Anggarawrestija''' (taun kodok), wateké: akèh udan. Yèn tiba dina [[Rebo]], dijenengaké taun '''Buda-wiseba''' (taun kebo), wateké: akèh udan. Yèn tiba dina [[Kemis]], dijenengaké taun '''Respati-mituna''' (taun mimi), wateké: akèh udan.&lt;ref&gt;[http://semarasanta.wordpress.com/2008/02/16/tahun/ Blog Semaransanta]&lt;/ref&gt;

Jeneng lan umuré taun Jawa kaya kang mau ing ngisor iki:
* '''Alip''' (Purwana), umuré 354 dina
* '''Éhé''' (Karyana), umuré 355 dina (lawas), 354 dina (anyar)&lt;ref&gt;Umur anyar sawisé dijumbuhaké karo pananggalan Hijriyah&lt;/ref&gt;
* '''Jimawal''' (Anama), umuré 354 dina
* '''Jé''' (Lalana), umuré 354 dina (lawas), 355 dina (anyar)
* '''Dal''' (Ngawanga), umuré 355 dina
* '''Bé''' (Pawaka), umuré 354 dina
* '''Wawu''' (Wasana), umuré 354 dina
* '''Jimakir''' (Swasana), umuré 355 dina

== Kurup ==
{{artikelutama|Kurup}}
Kurup iku wektu kang lawasé 120 taun. Saben satus rongpuluh taun genti kurup. Jeneng kurup antarané:&lt;ref&gt;'''''Penanggalan Jawa 120 Tahun Kurup Asapon''''' déning H. Danudji, Dahara Prize, Edisi Pertama 2006, ISBN 979-501-454-4&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ki-demang.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=416&amp;Itemid=338 |title=Sirus Ki Demang: Penanggalan Jawa |access-date=2009-09-20 |archive-date=2015-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150927004658/http://ki-demang.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=416&amp;Itemid=338 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

* Kurup Jamingiyah, yaiku kurup kang diwiwiti ing taun Alip kang tanggal 1 Sura pas dina Jemuwah.
* Kurup Kamsiyah, yaiku kurup kang diwiwiti ing taun Alip kang tanggal 1 Sura pas dina Kemis.
* Kurup Arbangiyah utawa dikenali kanthi jeneng kurup ABOGE ('''A'''lip Re'''bo''' Wa'''ge'''). Kurup iki diwiwiti dina Rebo Wagé tanggal 1 Sura Taun Aip 1747 windu Kuntara, wuku Kulawu lan rampung ing dina Senèn Paing tanggal 29 Besar Taun Jimakir 1866 windu Sancaya, utawa tanggal [[23 Maret]] [[1936]] Masehi.
* Kurup Salasiyah Pon utawa kondhang kanthi jeneng kurup Asapon ('''Alip''' Sela'''sa''' '''Pon''') kang diwiwiti tanggal 1 [[Sura]] dina Selasa Pon taun Alip 1867, Wuku Langkir, Windu Adi utawa tanggal [[24 Maret]] [[1936]] nganti dina Ahad Legi tanggal 29 Besar taun 1986 Jimakir, Wuku Kulawu, Windu Sangara utawa tanggal [[25 Agustus]] [[2052]] Masehi.
* Kurup Isneniyah kang diwiwiti dina Senèn Pahing tanggal 1 Sura taun Alip 1987 wuku Kulawu utawa tanggal [[26 Agustus]] [[2052]] Masehi, nganti dina Setu Kliwon tanggal 29 Besar taun Jimakir 2106 wuku Kuningan utawa tanggal [[28 Januari]] [[2169]] Masehi.
* Kurup Akadiyah, yaiku kurup kang diwiwiti ing taun Alip kang tanggal 1 Sura pas dina Ngaat.
* Kurup Sabtiyah, yaiku kurup kang diwiwiti ing taun Alip kang tanggal 1 Sura pas dina Setu.

== Tuladha ==
Miturut pétungan pananggalan Jawa, tanggal 15 Fèbruari 2010 iku tiba dina Senèn Wagé, tanggal 1 Mulud 1943 taun [[Dal]]. [[Kurup]]: Asapon (1936-2052), [[windu]]: Kuntara, lambang windu: Kulawu, lambang taun: Sukra Mangkara Kumarané rupa Mina Wiranggas, paarasan: Lakuning geni, pancasuda: Sagara Wasèsa, kamarokan: Satriya Pinayungan, watek sasi:Anggara kasih, watak dina: Bangas Padéwan. Mangsa: Kawolu (VIII Wisaka)(3-29 Fèbruari), wuku: [[Dhukut]], lintang:Arab, padangon: Wogan, padéwan: Éndra, dina:Soma, paringkelan: Mawulu, pasaran: Wagé, lambang dina: [[jaran]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bausastra.com/other/e/ |title=Bausastra.com |access-date=2009-09-19 |archive-date=2010-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100118104755/http://www.bausastra.com/other/e/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Réferènsi ==
&lt;references/&gt;

== Deleng uga ==
* [[Candrasangkala]]
* [[Wuku]]
* [[Neptu]]
* [[Primbon]]
* [[Pranata mangsa]]

== Pranala njaba ==
* [http://www.seasite.niu.edu/Indonesian/Marking%20Time%20%20Latitudes%20Magazine_files/vol36-6.html Seasite.niu.edu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100405202441/http://www.seasite.niu.edu/indonesian/Marking%20Time%20%20Latitudes%20Magazine_files/vol36-6.html |date=2010-04-05 }}
* [http://www.anu.edu.au/asianstudies/proudfoot/Takwim.html Anu.edu.au] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040811084725/http://www.anu.edu.au/asianstudies/proudfoot/Takwim.html |date=2004-08-11 }}
* [http://xentana.com/java/calendar.htm The Javanese Calendar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170924105811/http://www.xentana.com/java/calendar.htm |date=2017-09-24 }} by Matthew Arciniega
* [http://www.joglosemar.co.id/kejawen/calendar.html Javanese Calendar and Its Significance to Mystical Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170924114610/http://www.joglosemar.co.id/kejawen/calendar.html |date=2017-09-24 }}, by Suryo S. Negoro
* [http://www.sahasraadhipura.org/Calendar/calendar.html Weton calculator] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131117063132/http://www.sahasraadhipura.org/Calendar/calendar.html |date=2013-11-17 }}
* [http://www.babadbali.com/pewarigaan/kalender-jawa.htm Babad Bali page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100103185922/http://babadbali.com/pewarigaan/kalender-jawa.htm |date=2010-01-03 }}
* {{jv}} [http://www.bausastra.com/other/e/index.php Javanese calendar component] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100209010602/http://www.bausastra.com/other/e/index.php |date=2010-02-09 }}

{{clr}}
{{Dina}}
{{Pasaran}}
{{Sasi Jawa}}
&lt;center&gt;{{Sistem Kalendher}}&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;{{Pananggalan}}&lt;/center&gt;

__TANPASUNTINGANBAGIAN__

[[Kategori:Pétungan wektu]]
[[Kategori:Pananggalan Jawa]]</text>
      <sha1>jhwez8rlbs7pzb7gqv2hlt6kypg1qvf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Burkina Faso</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3673</id>
    <revision>
      <id>1759010</id>
      <parentid>1756439</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T14:53:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>65204</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Coat of arms of Burkina Faso (1984-2025).svg]] → [[File:Coat of arms of Burkina Faso (1997–2025).svg]] → The file was renamed on Commons, but the filename in the language versions was not changed ([[c:c:GR]])</comment>
      <origin>1759010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1774" sha1="8xc5ckkqd0qq1g7edbie7ci4bfupq5x" xml:space="preserve">{{Infobox_Country|
native_name = Burkina Faso |
common_name = Burkina Faso |
image_flag = Flag of Burkina Faso.svg |
image_coat = Coat of arms of Burkina Faso (1997–2025).svg |
image_map = LocationBurkinaFaso.png |
national_motto = Unité, Progrès, Justice&lt;br /&gt;([[Basa Prancis|erancis]]: &quot;Persatuan, Kemajuan, Kaadilan&quot;) |
national_anthem = [[Une Seule Nuit]] |
official_languages = [[Basa Prancis|Prancis]] |
capital = [[Ouagadougou]] |
capitals_coordinates = [http://kvaleberg.com/extensions/mapsources/index.php?params=13_00_N_2_00_W_type:city 13°00′ LU 2°00′ BB] | 
largest_city = [[Ouagadougou]] |
government_type = [[Sistem Parlemen]] |
leader_title1 = [[Présidhèn Burkina Faso|Présidhèn]] |
leader_title2 = [[Mahamantri Burkina Faso|Mahamantri]] |
leader_name1 = [[Roch March Christian Kaboré]] |
leader_name2 = |
area_rank = 72 |
area_magnitude = 1 E11 |
area = 274.200 |
percent_water = 0,1% |
population_estimate = 13.117.100 |
population_estimate_year = 2006 |
population_estimate_rank = 63 |
population_census = 13.228.460 |
population_census_year = 2003 |
population_density = 51 |
population_density_rank = 119 |
GDP_PPP_year = 2005 |
GDP_PPP = US$15,66 miliar |
GDP_PPP_rank = 118 |
GDP_PPP_per_capita = US$1.258 |
GDP_PPP_per_capita_rank = 168 |
sovereignty_type = [[Kamardhikaan]] |
established_events = &amp;nbsp;- sak [[Prancis]] |
established_dates = &lt;br /&gt;[[5 Agustus]] [[1960]] |
currency = [[Franc CFA]] |
currency_code = XOF |
time_zone = |
utc_offset =|
time_zone_DST = |
utc_offset_DST =|
cctld =.bf |
calling_code = 226 |
footnotes=
}}
'''Burkina Faso''' iku siji nagara ing jagad [[Afrika]]. Padunungé cacahé kira-kira ana 20.107.509 jiwa (2017). Kutha krajané iku [[Ouagadougou]]. 

{{Afrika}}
{{Bawana}}

[[Kategori:Burkina Faso]]</text>
      <sha1>8xc5ckkqd0qq1g7edbie7ci4bfupq5x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yad Vashem</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43088</id>
    <revision>
      <id>1759008</id>
      <parentid>1671479</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T12:27:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56497-47</username>
        <id>75155</id>
      </contributor>
      <origin>1759008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2155" sha1="frq58ykgasotzmjo2y6rk2snzx7gzze" xml:space="preserve">{{coord|31|46|27|N|35|10|32|E|region:IL_type:landmark|display=title}}

[[Gambar:Jerusalem, view at Yad Vashem museum.JPG|thumb|right]]
[[Gambar:Yad Vashem entrance.jpg|thumb|Gerbang lumebu Yad Vashem]]
'''Yad Vashem''' ([[basa Ibrani|Ibrani]] &lt;big&gt;&lt;big&gt; יד ושם&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;) utawa uga diarani ing [[Basa Inggris]] ''[[Holocaust]] Martyrs' and Heroes' Remembrance Authority'' (&quot;Pèngeten Martir Holocaust lan Pahlawané&quot;) – iku monumèn resmi [[Israèl]] marang para kurban Holocaust sing diadegaké ing taun 1953 mawa Undhang-Undhang Pèngetan sing ditampa déning [[Knesset]], parlemèn Israèl. Asal mula jeneng iki dijupuk saka sawijining ayat Alkitab:

:&quot;Pangandikané Allah marang wong sing kaya mangkono mau mengkéné, &quot;Manawa kowé ngurmati asma-Ku srana netepi dina Sabbat, lan manawa kowé nglakoni pagawéan sing gawé renaning penggalih-Ku, sarta kalawan setya ngugemi janji-Ku, jenengmu bakal kacathet ana ing Pedaleman-Ku lan ana ing antarané umat-Ku.&quot; ([[Kitab Yésaya]] 56:5-6)

Ing basa Ibrani, &quot;jenengmu bakal kacathet ana ing Pedaleman-Ku&quot; iku padanané yad va-shem. Gedhong iki pernahé ana ing [[Gunung Herzl]], [[Yerusalem]] lan kasusun saka sawijining kamar pèngetan, musiyum [[sajarah]], gladri kagunan, wisma asma, arsip, &quot;Lebak Komunitas Sirna&quot;, sinagoga lan punjer édukasi. Kajaba iku wong non-Yahudi sing nylametaké wong-wong Yahudi nalika Holocaust, lan lumrahé mawa risiko dhuwur, dimulèni déning Yad Vashem mawa gelar &quot;Para Budiman Antarané Bangsa-Bangsa&quot;.

&lt;gallery&gt;
Image:Yad Vashem Hall of Names by David Shankbone.jpg|
Image:Ohelyzkor12.jpg|
Image:Israèl-Yad Vashem Garden of righteous.jpg|
Image:ISR-2015-Jerusalem-Yad Vashem-Wagon monument 01.jpg|
Image:YadVashem Valley of the Communities 002.jpg|
Image:Yad Vashem BW 2.JPG|
Image:PikiWiki Israèl 12503 childrens memorial at yad vashem.jpg|
Image:PikiWiki Israèl 12500 childre holocaust memorial at yad vashem.jpg|
&lt;/gallery&gt;

== Pranala njaba ==
{{Commons category|Yad Vashem}}
* [http://www.yadvashem.org/  Yad Vashem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204081835/http://www.yadvashem.org/ |date=2016-02-04 }}

[[Kategori:Yerusalem]]</text>
      <sha1>frq58ykgasotzmjo2y6rk2snzx7gzze</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Marco Materazzi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75883</id>
    <revision>
      <id>1759017</id>
      <parentid>1750654</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T22:55:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Juppi lantteineen</username>
        <id>75163</id>
      </contributor>
      <comment>File</comment>
      <origin>1759017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4543" sha1="sfhuj5tzs9nozly8bmy9g0mqlbh4tor" xml:space="preserve">{{Infobox Football biography 2
| playername         = Marco Materazzi
| image              = 
| fullname           = Marco Materazzi
| dateofbirth        = {{birth date and age|1973|8|19|df=y}}
| cityofbirth        = [[Lecce]]
| countryofbirth     = {{ITA}}
| height             = 1.93 m
| position           = [[Defender (association football)#Centre back|Bèg Tengah]]
| currentclub        = Pensiun
| clubnumber         = 23
| youthyears1        = 1990–1991
| youthyears2        = 1991–1993
| youthclubs1        = [[A.C.R. Messina|Messino Peloro]]
| youthclubs2        = Tori de Quinto
| years1             = 1993–1994
| years2             = 1994–1995
| years3             = 1995–1998
| years4             = 1996-1997
| years5             = 1998–1999
| years6             = 1999–2001
| years7             = 2001–2011
| years8             = 2011-
| clubs1             = [[S.C. Marsala|Marsala]]
| clubs2             = [[Trapani Calcio|Trapani]]
| clubs3             = [[Perugia Calcio|Perugia]] 
| clubs4             = → [[Carpi F.C. 1909|Carpi]] (loan)
| clubs5             = [[Everton F.C.|Everton]]
| clubs6             = [[Perugia Calcio|Perugia]]
| clubs7             = [[F.C. Internazionale Milano|Internazionale]]
| clubs8             = 
| caps1              = 25
| goals1             = 4
| caps2              = 13
| goals2             = 2
| caps3              = 47
| goals3             = 7
| caps4              = 18
| goals4             = 7
| caps5              = 25
| goals5             = 2
| caps6              = 51
| goals6             = 15
| caps7              = 184
| goals7             = 18&lt;!--LEAGUE ONLY--&gt;
| nationalyears1     = 2001–2008
| nationalteam1      = [[italy national football team|Itali]]
| nationalcaps1      = 41
| nationalgoals1     = 2
| pcupdate           = 20 Juli 2020 
| ntupdate           = 9 June 2008 
}}
[[File:Marco Materazzi flickr.jpg|thumb|right|Marco Materazzi (2006)]]

'''Marco Materazzi''' ({{lahirmati|[[Lecce]]|19|8|1973}}) inggih punika juru main [[bal-balan]] saking nagari [[Italia]] ingkang gadhah inggil 193&amp;nbsp;cm. Sapunika juru main bal ingkang asring dipunsebat kanthi asma '''Matrix''' main ing klub saking Italia, [[Inter Milan]].&lt;ref name=&quot;internet1&quot;/&gt; Matrix damel satunggal gol nalika Italia mungsuh [[Républik Ceko]] ing [[Piala Dunia]] [[2006]] saking tendhangan pojok, amargi punika Italia menang 2-0. Matrix asring sinebat minangka pahlawan Italia nalika final Piala Dunia 2006.&lt;ref name=&quot;internet1&quot;/&gt; Nalika samanten Matrik nglebetaken satunggal gol lan Italia menang kanthi babak adu penalti nglawan [[Perancis]].&lt;ref name=&quot;internet1&quot;/&gt; Matrix naté dipunsrudhug déning juru main bal Perancis [[Zinedine Zidane]].&lt;ref name=&quot;internet1&quot;/&gt; Akibat kedaden punika, Zidane dipunparingi kartu abrit lan Italia saged nelokaken Perancis.&lt;ref name=&quot;internet1&quot;&gt;[http://bola.vivanews.com/news/read/228080-marco-materazzi-resmi-tanpa-klub ''Marco Materazzi Resmi Tanpa Klub'']{{Pranala mati|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (dipunundhuh tanggal 9 Juli 2011)&lt;/ref&gt; Materazzi dipusebat déning ''fans''ipun kanthi nama ''The Matrix'' lan ''The Butcher'', amargi gadhah agresivitas nalika main bal.&lt;ref name=&quot;internet3&quot;&gt;[http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/article2215721.ece www.timesonline.co.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110523215124/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/article2215721.ece |date=2011-05-23 }} (dipunundhuh tanggal 9 Juli 2011)&lt;/ref&gt; Sapunika kegiyatanipun Materazzi dados juri wonten ing Red Bull Freestyle Football.

== Bebungah ==
Marco Materazzi sampun kathah angsal kanugrahan nalika main ing klub Inter Milan, ing antawisipun:

* Juara [[Liga Champions]] taun 2010
* Juara Coppa Italia taun 2005, 2006, 2010, 2011
* Juara Piala antar Klub [[FIFA]] taun 2011
* Juara [[Serie A]] Italia taun 2006, 2007, 2008, 2009, 2010
* Juara Super Coppa taun 2005, 2006, 2008, 2010
* Juara donya FIFA World Cup taun 2006.&lt;ref name=&quot;internet2&quot;&gt;[http://uk.eurosport.yahoo.com/football/marco-materazzi.html '''Marco Materazzi'''] (dipunundhuh tanggal 9 Juli 2011)&lt;/ref&gt;

== Cathetan suku ==
{{reflist}}

== Pranala njawi ==
[http://bola.vivanews.com/news/read/228080-marco-materazzi-resmi-tanpa-klub ''Marco Materazzi Resmi Tanpa Klub'']{{Pranala mati|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Kategori:Artikel mawa basa krama]]
[[Kategori:Pamain bal-balan Itali]]
[[Kategori:Pamain njuwarani Bèker Donya FIFA]]
[[Kategori:Lair 1973]]


{{bal-balan-stub}}</text>
      <sha1>sfhuj5tzs9nozly8bmy9g0mqlbh4tor</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kupatan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86867</id>
    <revision>
      <id>1759012</id>
      <parentid>1752052</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T15:51:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Empat Tilda</username>
        <id>42973</id>
      </contributor>
      <origin>1759012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2391" sha1="s4vbguai31hcjqde9w005dizubke4rm" xml:space="preserve">[[Barkas:Kupatan Durenan.jpg|jmpl|kupatan ing Trenggalek]]
'''Kupatan''' (basa Jawa: ꦏꦸꦥꦠꦤ꧀) inggih punika salah satunggaling tradhisi [[Wong Jawa|masyarakat Jawa]] ingkang gegayutan kaliyan panganan [[kupat]] utawi [[Kupat|ketupat]]. [[Kupat]] dipundamel saking beras ingkang dipunbungkus nganggo anyaman godhong klapa enèm (''janur''), sanadyan wonten ugi ingkang ngginakaken godhong palma. Kupatan asring dipunsebat ugi minangka tradhisi [[Syawalan]], amargi limrahipun dipunlaksanani ing wiwitan sasi [[Syawal]], kira-kira pitung dinten sasampunipun [[Idul Fitri]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.liputan6.com/feeds/read/5944568/tradisi-lebaran-kupatan-warisan-budaya-yang-kaya-makna|title=Tradisi Lebaran Kupatan: Warisan Budaya yang Kaya Makna|last=Liputan6.com|date=2025-03-06|website=liputan6.com|language=id|access-date=2026-03-07|archive-date=2025-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20250408235022/https://www.liputan6.com/feeds/read/5944568/tradisi-lebaran-kupatan-warisan-budaya-yang-kaya-makna|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Tata cara ==
Kupatan dilaksanaaké saben tanggal 8 wulan [[Syawal]] utawa seminggu sawisé Idul Fitri. Ing tlatah Jepara kupatan uga diarani bada lomban dening masarakat. Nalika kupatan dianakake upacara ngelarung endhas kebo menyang tengah sagara, iki ditindakake sadurungé jam pitu ésuk. Upacara iki dipimpin dening Bapak Bupati lan para warga Jepara mligi masarakat kang cedhak saka pasisir Kartini.

Tradhisi iku dilakoni amarga wujud rasa syukur marang pangéran saka rejeki wujud iwak kang akèh kang dadi lurunané para [[warigaluh]]. Kupatan iki uga ora ninggal saka panganan tradhisional bada, ya iku [[kupat]] lan [[lepet]].&lt;ref name=&quot;kupat1&quot; /&gt; Kupatan iku wis dadi acara taunan saka Kabupatèn Jepara lan wis digalakaké karo Dinas Pariwisata Jepara. Panggonan kupatan pancèn dipastéaké ing pasisir Kartini, nanging bada kupatan iku uga ana ing pasisir Tirto Samodra Bandengan lan Pasisir Teluk Awur, amarga pengunjungé ora saka warga Jepara waé, nanging saka laladan jejeran Jepara, kaya ta Demak, Kudus, lan liya-liyané. Tradhisi Kupatan utawa Ngelarung iku uga ana ing laladan pasisir pasisir Pantura Lor kang diarani sedhekah laut.&lt;ref name=&quot;kupat1&quot;&gt;[http://www.scribd.com/doc/47793803/Tradisi-Kupatan Tradisi Kupatan]&lt;/ref&gt;

== Rujukan ==
{{reflist}}

[[Kategori:Kebudayaan]]
[[Kategori:Tradisi]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>s4vbguai31hcjqde9w005dizubke4rm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kosalya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87216</id>
    <revision>
      <id>1759015</id>
      <parentid>1624277</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T19:27:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rotondus</username>
        <id>15316</id>
      </contributor>
      <origin>1759015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3434" sha1="rfxctdt5w452kphqohqw1vc344qur3q" xml:space="preserve">[[Barkas:The Birth of rama.jpg|jmpl]]
'''Kosalya''' ([[Sanskerta]]: '''कौशल्या''', ''Kauśalyā''), yaiku jeneng siji tokoh ing [[wiracarita]] ''[[Ramayana]]''. Dhèwèké dikenal minangka garwa pisanané [[Dasarata]] raja [[Karajan Kosala]] kang nglairaké [[Rama|Sri Rama]].

Yèn dideleng saka jenengé, Kausalya yaiku putri kang asalé saka Karajan Kosala. Ing kesusastran [[Hindhu]] pancèn kerep ana jeneng siji putri ngrujuk marang nagari asal-usule. Tuladhané, [[Gandari]] saka [[Karajan Gandhara]] utawa [[Dropadi|Pancali]] saka [[Karajan Pancala]].

== Kosalya liyané ==
Saliyané Kosalya permaisuri [[Dasarata]], ing mitologi Hindhu uga ana tokoh-tokoh liyané kang jenengé uga padha yaiku:
* Kosalya garwané raja [[Karajan Kasi]], ibu saka [[Amba]], [[Ambika]] lan [[Ambalika]]
* Kosalya garwané [[Puru]], ibu saka [[Janaméjaya]]
* Kosalya garwané [[Janaka]] saka [[Mithila]]

== Versi pewayangan ==
Ing [[wayang|pewayangan]] kang ngrembaka ing [[Jawa]], Kosalya sinebut kanthi jeneng '''Sukasalya''', putri saka Banaputra raja Karajan Ayodya. Saliyané iku, dhèwèké uga dikenal kanthi jeneng '''Raguwati'''.

Samangsa enom, Sukasalya tau lara lumpuh. Banaputra uga ngumumake bakal ngawinake Sukasalya marang sapa baé kang bisa nambani lelara putrine mau. Jebul kang kasil nambani Sukasalya malah adik Banaputra dhéwé kang jenenge Resi Rawatmaja. Mula kedadeyan tenan kawinane pak lik karo keponakan.

Ing siji dina Karajan Ayodya diserang déning [[Rahwana]] raja raksasa saka [[Karajan Alengka]]. Banaputra mati ing pertempuran mau. Rawatmaja uga tatu parah. Dhèwèké uga sempet ngongkon Sukasalya supaya ngjaluk tulung marang [[Dasarata]] sadurungé pungkasane uga mati.

Kanca Rawatmaja kang awujud manuk jenenge [[Sampati]] uga dikalahake déning Rahwana. Sekabehing wulune rontok amarga kena gamane Rahwana. Dhèwèké banjur mènèhi salar wulune kang mblarah ing lemah marang Sukasalya minangka pusaka. Kanthi nggawa sakler wulu Sampati, Sukasalya bisa lumayu luwih rikat ngindari gudakane Rahwana.

Sukasalya njaluk tuklung marang siji pandita enom kang jenenge Dasarata, kang minangka ''sepupu'' bapake saka pihak ibu. Dasarata uga kekancan karo [[Jatayu]] adik Sampati. Wiwitane dhèwèké nolak nulungi Sukasalya amarga wis dadi hak tumrap Rahwana kanggo duwé putri siji nagari kang dikalahake. Nanging banjur keprungu patunjuk dewata yèn Sukasalya bakal dadi bojone Dasarata kang candhaké bakal nglairaké [[awatara]] [[Wisnu]].

Dasarata uga nyipta Sukasalya palsu saka siji kembang kang ngrengga rambute randha Rawatmaja mau. Nalika Rahwana teka, Dasarata masrahake Sukasalya palsu marang dhèwèké. Rahwana seneng banget amarga Sukasalya rupané memper karo [[Widawati]], wanita kang disenengi wis mati amarga ''bunuh diri''. Dhèwèké malah masrahake Karajan Ayodya kang wis dikwasani marang Dasarata.

Nalika bali ing Alengka, Sukasalya palsu kang digawa Rahwana uga mati. Rahwana nesu banjur munggah ing [[kahyangan]] saperlu nuntut para [[déwa]] supaya nguripake manèh putri mau. Sawisé lumantar pertempuran, pungkasane para déwa ngakoni yèn Rahwana pancen kuwat. Rahwana dikandani yèn [[Widawati]] bakal [[reinkarnasi|lair manèh]] minangka putrine dhéwé. Minangka pangganti Sukasalya, Rahwana éntuk siji [[bidadari]] putri [[Batara Indra]] kanthi aran Dewi Jogèd.

== Deleng uga ==
* [[Dasarata]]

{{ramayana}}
{{Tokoh wayang}}

[[Kategori:Tokoh Ramayana]]</text>
      <sha1>rfxctdt5w452kphqohqw1vc344qur3q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stephenie Meyer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93220</id>
    <revision>
      <id>1759024</id>
      <parentid>1660319</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T02:46:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Juppi lantteineen</username>
        <id>75163</id>
      </contributor>
      <comment>File</comment>
      <origin>1759024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1525" sha1="h3h9zuaz0jt6uuho6yuxaarnuf5x12q" xml:space="preserve">[[File:StephenieMeyer2-2008.jpg|thumb|Stephenie Meyer (2008)]]

Stephenie Morgan Meyer (lair ing Hartford, Connecticut, Amérika Sarékat, 24 Dhésèmber 1973) ya iku salah sawijining panyerat novèl Amérika Sarékat. Salah sawijining karyané ya iku Twilight series, [[Twilight]], [[New Moon]], [[Eclipse]], lan [[Breaking Dawn]]. Twilight, New Moon lan Eclipse wis digawé filemé, sing Breaking Dawn digawé rong filem, pérangan sapisan ing november 2011, lan pérangan loro ing November 2012. Ana manèh novèl kang wis digawé ya iku Midnight Sun, Twilight kang sudut pandhangé saka [[Edward Cullen]] &lt;ref name=&quot;internet 1&quot;&gt;[http://id.wikipedia.org/Stephenie Meyer.htm]{{Pranala mati|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}(dipunundhuh tanggal 1 November 2012&lt;/ref&gt;

== Pakaryan ==
Stephenie Meyer novèl seri Twiligt Saga utawa saliyané Twilight. Wiwitané gawé carita Twilight, dhèwèké mimpi yèn ana wong wadon kang nyadhung trésna marang vampir.
Pakaryané:
* [[Twilight]] (Oktober 2005)
* [[New Moon (Novèl)|New Moon]] (Agustus 2006)
* short story in Prom Nights from Hell (April 2007)
* [[Eclipse (Novèl)|Eclipse]] (Agustus 2007)
* [[The Host]] (Mèi 2008)
* [[Breaking Dawn]] (Agustus 2008)
* [[Midnight Sun]] (arep teka)
* The Twilight Saga: The Official Guide (Dhésèmber 2008)
* [[The Soul]] (arep teka)
* [[The Seeker]] (arep teka)

== Uga delengen ==
[[Twilight]]
[[New Moon]]

== Cathetan sikil ==
{{reflist}}

[[Kategori:Sastrawati abad angka 21]]
[[Kategori:Lair 1973]]</text>
      <sha1>h3h9zuaz0jt6uuho6yuxaarnuf5x12q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wong Melayu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164824</id>
    <revision>
      <id>1759009</id>
      <parentid>1758923</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T14:48:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55037-88</username>
        <id>75055</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sastra */</comment>
      <origin>1759009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67478" sha1="9zoa3y4rsqawx6403tijx4v3mfc4uqv" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
| group = &lt;br/&gt;Wong Melayu&lt;br/&gt;''Orang Melayu''&lt;br/&gt;أورڠ ملايو
| image = [[Gambar:Siti Nurhaliza - KLIFF 08.jpg|57px|Siti Nurhaliza]] [[Gambar:Mahathir 2007.jpg|57px|Mahathir Mohammad]] [[Gambar:Muszaphar shukor.jpg|57px|Sheikh Muszaphar Shukor]]&lt;br/&gt;[[Gambar:Amir Hamzah portrait edit.jpg|51px|Amir Hamzah]] [[Gambar:Raja Ali Haji.jpg|57px|Raja Ali Haji]] [[Gambar:Hamzah Haz.jpg|57px|Hamzah Haz]]&lt;br/&gt;[[Gambar:Siti Nordiana interviewed by MeleTOP.jpg|70px|Siti Nordiana]]
| caption = Sakarepe: [[Siti Nurhaliza]] • [[Mahathir Mohammad]] • [[Sheikh Muszaphar Shukor]]&lt;br/&gt;
Kaloro: [[Amir Hamzah]] • [[Raja Ali Haji]] • [[Hamzah Haz]]&lt;br/&gt;
Katelu: [[Siti Nordiana]]
| poptime = {{circa}} '''40.000.000 jiwane''' &lt;!-- sum of numbers from each region below --&gt;
| region1 = &lt;span style=&quot;font-size:105%;&quot;&gt;'''Pedunung mayoritas'''&lt;/span&gt;
| region6 = '''{{flagicon|Malaysia}} [[Malaysia]]'''
| pop6 = 20.749.378 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref6 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|Economic Planning Unit (Malaysia)|2010}}&lt;/ref&gt;}}
| region7 = '''{{flagicon|Brunei}} [[Brunéi Darussalam]]'''
| pop7 = 501.902 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref7 = {{lower|&lt;ref name=&quot;CIA (B)&gt;&quot;{{harvnb|CIA World Factbook|t=Brunei|2012}}&lt;/ref&gt;}}
| region8 = &lt;span style=&quot;font-size:105%;&quot;&gt;'''Pedunung minoritas'''&lt;/span&gt;
| pop8 = 
| ref8 = 
| region9 = '''{{flagicon|Indonesia}} [[Indonésia]]'''
| pop9 = 8.789.585 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref9 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|Badan Pusat Statistika Indonesia|2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Figure obtained based on the percentage of Malays in 2000 census and the total Indonesian population in 2010 census&lt;/ref&gt;}}
| region10 = '''{{flagicon|Thailand}} [[Thailand]]'''
| pop10 = 5.354.475 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref10 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|CIA World Factbook|t=Thailand|2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|World Directory of Minorities and Indigenous Peoples|2005}}&lt;/ref&gt;}}
| region11 = '''{{flagicon|Singapura}} [[Singapura]]'''
| pop11 = 1.003.449 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref11 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|CIA World Factbook|t=Singapore|2012}}&lt;/ref&gt;}}
| region12 = '''{{flagicon|Philippines}} [[Pilipina]]'''
| pop12 = 2.000.000
| ref12 = 
| region13         = '''{{flagicon|Liga Arab}} [[Nagara-nagara Arab]]'''
| pop13            = ~50.000
| ref13            = &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.utusan.com.my/rencana/agama/jejak-melayu-di-bumi-anbiya-1.437075|title=Jejak Melayu di bumi anbiya|work=Utusan Online |access-date=2 Juli 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915002357/http://www.utusan.com.my/rencana/agama/jejak-melayu-di-bumi-anbiya-1.437075|archive-date=15 Sèptèmber 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ww1.kosmo.com.my/kosmo/content.asp?y=2017&amp;dt=0126&amp;pub=Kosmo&amp;sec=Rencana_Utama&amp;pg=ru_02.htm|title=Jabal Ajyad perkampungan komuniti Melayu di Mekah|work=Kosmo Online |access-date=2 Juli 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915001838/http://ww1.kosmo.com.my/kosmo/content.asp?y=2017&amp;dt=0126&amp;pub=Kosmo&amp;sec=Rencana_Utama&amp;pg=ru_02.htm|archive-date=15 Sèptèmber 2018}}&lt;/ref&gt;
| languages = [[Basa Malayu]], [[Basa Indhonésia]], [[Basa Thai]], [[Basa Arab]], [[Basa Inggris]], lan [[Basa Tamil]]
| religions = [[Islam]]
| related = [[Wong Acèh|Acèh]], [[Wong Banjar|Banjar]], [[Wong Minangkêbo|Minang]], [[Wong Kerinci|Kerinci]], [[Wong Tidung|Tidung]], [[Wong Laut|Laut]], [[Wong Betawi|Betawi]]
}}

[[Gambar:Malay couple.jpg|thumb|300px|Pasangan Melayu nganggo sandhangan tradhisional sawisé upacara ''akad nikah''. Penganten kakung nganggo ''baju melayu'' nganggo ''songkok'' lan ''[[songkèt]]'', dene penganten putri nganggo ''baju kurung'' nganggo ''tudong''.]]
[[Gambar:COLLECTIE TROPENMUSEUM Kleurenlitho getiteld Jong gehuwde Maleische vrouw TMnr 5795-34.jpg|thumb|300px|Wadon Melayu ing Kutai diidentifikasi kanthi bentuk bun sing khas (litografi dening C. F. Kelley adhedhasar gambar dening Carl Book, [[1887]])]]
'''Wong Melayu''' ({{lang-ms|'''Orang Melayu'''}}; [[Aksara Jawi|Jawi]]: {{Script/Arabic|أورڠ ملايو}}) minangka klompok suku bangsa [[Austronésia]] utamané ing Semenanjung Malaya, ing saindenging [[Sumatra]], kidul [[Thailand]], pesisir kidul [[Burma]], pulo [[Singapura]], [[Borneo]] pesisir kalebu [[Brunei]], [[Kalimantan Kulon]], [[Kalimantan Wétan]] lan [[Sarawak]] lan [[Sabah]] pesisir, [[Pilipina]] sisih kulon lan sisih kidul, lan pulo-pulo cilik sing ana ing antarané lokasi kasebut — sacara koléktif dikenal minangka &quot;Dunia Melayu&quot;. Lokasi iki saiki dadi bagéan saka negara-negara modern [[Malaysia]], [[Indhonésia]], [[Singapura]], [[Brunei]], [[Burma]], [[Thailand]], lan [[Filipina]].

Malah, akéh komunitas [[Minangkabau]], [[Mandailing]], lan [[Dayak]] sing pindhah menyang pesisir wétan [[Sumatra]] lan pesisir kulon [[Kalimantan]], ngaku wong Melayu. Saliyané ing Nusantara, wong Melayu uga ang ing [[Sri Lanka]], [[Kapuloan Cocos (Keeling)]] ''(Cocos Malays)'', lan [[Afrika Kidul]] ''(Cape Malays)''.

Ana maneka warna basa, budaya, seni, lan sosial sing cukup akeh ing antarane akeh subkelompok Melayu, utamane amarga atusan taun imigrasi lan asimilasi macem-macem etnis lan suku regional ing Asia Tenggara Maritim. Sacara historis, populasi Melayu utamane keturunan saka suku [[kulawarga basa Austronésia|Austronésia]] lan [[kulawarga basa Austroasiatika|Austroasia]] sing nganggo [[basa Malayu]] sadurunge sing ngedegake sawetara negara lan kerajaan dagang maritim kuna, utamane [[Brunéi Darussalam|Brunéi]], [[Kedah]], Langkasuka, Gangga Negara, Chi Tu, Nakhon Si Thammarat, Pahang, [[Kerajaan Melayu|Melayu]], lan [[Praja Sriwijaya|Sriwijaya]].{{sfn|Milner|2010|pp=24, 33}}{{sfn|Barnard|2004|pp=7 &amp; 60}}

Tekane Kesultanan Malaka ing abad kaping 15 micu revolusi gedhe ing sejarah Melayu, sing penting banget dumunung ing warisan politik lan budaya sing jembar. Tandha-tandha definitif umum saka kemelayuan — agama Islam, basa lan tradhisi Melayu — dianggep wis diproklamasikake ing jaman iki, sing ndadékaké etnogenesis wong Melayu minangka klompok etnoreligius utama ing wilayah kasebut. Ing sastra, arsitektur, tradhisi kuliner, sandhangan tradisional, seni pertunjukan, seni bela diri, lan tradhisi kraton, Malaka netepake standar sing ditiru dening kesultanan Melayu sabanjure. Jaman keemasan kesultanan Melayu ing Semenanjung Malaya, Sumatra Wétan, lan Pesisir Kalimantan nyumurupi akèh pedunungé, mliginé saka manéka warna komunitas suku kaya ta [[Wong Batak|Batak]], [[Dayak]], Wong Asli, lan [[Wong Laut]], sing tundhuk marang Islamisasi lan Invasi Melayu. Sajrone sejarah, istilah &quot;Melayu&quot; wis ditambahi menyang klompok etnis liyane ing &quot;[[Donya Melayu]]&quot;; panggunaan iki saiki umume diwatesi ing Malaysia lan Singapura, ing ngendi keturunan liyane saka klompok etnis iki diarani Anak Dagang (&quot;pedagang&quot;) lan umume asale saka [[Indhonésia]] kayata [[wong Acèh]], [[Wong Banjar|Banjar]], [[Wong Bugis|Bugis]], [[Wong Mandailing|Mandailing]], [[Wong Minangkêbo|Minangkêbo]] lan [[Wong Jawa|Jawa]].

== Etimologi ==
[[Barkas:Candi Muaro Jambi dengan langit biru.jpg|thumb|[[Kompleks Candhi Muaro Jambi]] ing [[Jambi]], sacara historis ana hubungane karo [[Kerajaan Melayu]] pra-Islam. Wong Melayu-Sriwijaya dikenal mbangun sistem bangunan sing rumit ing ibukutha, kutha-kutha gedhe, lan pusat kutha sing penting.]]
[[Barkas:Bukit Seguntang Tombs.jpg|thumb|Bukit Seguntang ing [[Kutha Palémbang|Palémbang]]. Miturut ''[[Sejarah Melayu]]'', bukit iki nyathet munculé Sang Sapurba, leluhur legendaris kanggo macem-macem kulawarga kerajaan Melayu ing [[Sumatra]], [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]], lan [[Kalimantan]].]]
Literatur epik ''[[Sulalatus Salatin|Sajarah Melayu]]'' nggandhengake asal-usul etimologis &quot;Melayu&quot; karo kali cilik sing jenenge Sungai Melayu ('kali Melayu') ing [[Sumatra]], [[Indhonésia]]. Epik kasebut salah nyebutake yen kali kasebut mili menyang [[Kali Musi]] ing [[Kutha Palémbang|Palémbang]], dene sejatine mili menyang Kali Batang Hari ing [[Jambi]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Reid |first=Anthony |date=Oktober 2001 |title=Understanding Melayu (Malay) as a Source of Diverse Modern Identities |journal=Journal of Southeast Asian Studies |volume=32 |issue=3 |pages=295–313|doi=10.1017/S0022463401000157 |pmid=19192500 }}&lt;/ref&gt;{{rp|298}} Istilah iki dianggep asale saka tembung Melayu ''melaju'', gabungan saka awalan verbal 'me' lan tembung oyot 'laju', sing tegese &quot;nyepetake&quot;, digunakake kanggo njlentrehake arus kali sing deres lan cepet.{{sfn|Melebek|Moain|2006|pp=9–10}}

=== Minangka jeneng panggonan (toponim) ===
Sadurungé abad kaping 15, istilah &quot;Melayu&quot; lan varian sing mèmper katon ditrapaké minangka toponim lawas kanggo wilayah [[Selat Malaka]] sacara umum.{{sfn|Barnard|2004|p=3}}
* '''''Malaya Dwipa''''', &quot;Malaya Dvipa&quot;, diterangake ing bab 48, Vayu Purana minangka salah sawijining provinsi ing segara wétan sing kebak emas lan perak. Sawetara sarjana nyamakake istilah iki karo [[Sumatra]],{{sfn|Deka|2007|p=57}} nanging sawetara sarjana India percaya yen istilah kasebut kudune nuduhake Semenanjung Melayu sing pagunungan, dene Sumatra luwih tepat digandhengake karo Suvarnadvipa.{{sfn|Pande|2006|p=266}}{{sfn|Gopal|2000|p=139}}{{sfn|Ahir|1995|p=612}}{{sfn|Mukerjee|1984|p=212}}{{sfn|Sarkar|1970|p=8}}
* '''''Maleu-kolon''''' – lokasi ing Semenanjung Emas, saka karya [[Claudius Ptolemaeus|Ptolemy]], Geographia.{{sfn|Gerini|1974|p=101}}
* '''''Mo-lo-yu''''' – kasebut déning Yijing, sawijining biksu Buddha Tionghoa saka [[Wangsa Tang|Dinasti Tang]] sing ngunjungi Asia Tenggara ing taun 688–695. Miturut Yijing, karajan ''Mo-Lo-Yu'' dumunung ing jarak 15 dina lelayaran saka Bogha (Palembang), ibukutha Sribhoga ([[Praja Sriwijaya|Sriwijaya]]). Butuh layar 15 dina kanggo tekan Ka-Cha ([[Kedah]]) saka Mo-lo-yu; mula, bisa diarani yen Mo-Lo-Yu bakal dumunung ing tengah-tengah antarane rong panggonan kasebut.{{sfn|I Ching|2005|p=xl–xli}} Ana téori populer sing nggandhèngaké ''Mo-Lo-Yu'' karo [[Kompleks Candhi Muaro Jambi|Jambi]] ing Sumatra,{{sfn|Melayu Online|2005}} nanging lokasi geografis Jambi kontradiksi karo katrangané Yi Jing babagan &quot;layar setengah dalan antara ''Ka-Cha'' (Kedah) lan ''Bogha'' (Palembang)&quot;. Ing jaman [[Wangsa Yuan|Dinasti Yuan]] (1271–1368) lan [[Wangsa Ming|Dinasti Ming]] (1368–1644), tembung ''Ma-La-Yu'' kerep disebut ing teks-teks sejarah Tiongkok – kanthi owah-owahan ejaan amarga rentang wektu antarane dinasti – kanggo nyebutake sawijining bangsa ing cedhak segara kidul. Antarane istilah-istilah sing digunakake yaiku &quot;Bôk-lá-yù&quot;, &quot;Mók-là-yū&quot; (木剌由), Má-lì-yù-er (麻里予兒), Oō-laì-yu (巫来由) — dilacak saka sumber tinulis saka bhikkhu [[Xuanzang]]) lan Wú-laī-yû (無来由).
* '''''Malaiyur''''' – kasebut ing prasasti Tanjore. Iki digambarake minangka kerajaan sing nduweni &quot;gunung sing kuwat minangka benteng&quot; sing tiba menyang penjajah Chola nalika kampanye Rajendra Chola I ing abad kaping 11. Bisa uga ana ing Sumatra, antarane Pannai lan Sriwijaya ([[Kutha Palémbang|Palémbang]]),&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Nagapattinam to suvarnadwipa: Reflections on the chola naval expeditions to Southeast Asia |publisher=Institute of Southeast Asian Studies |year=2009 |editor-last1=Kulke |editor-first1=Hermann |location=Singapore |editor-last2=Kesavapany |editor-first2=K. |editor-last3=Sakhuja |editor-first3=Vijay}}&lt;/ref&gt;{{rp|77–78, 170}} bisa uga ana ing situs arkeologi [[Kabupatèn Muaro Jambi|Muaro Jambi]].&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite book|last=Miksic|first=John M.|year=2013|title=Singapore and the Silk Road of the Sea, 1300–1800|publisher=NUS Press|isbn=978-9971-69-558-3|author1-link=John N. Miksic}}&lt;/ref&gt;{{rp|405}}
* '''''Malai''''' – sing kasebut déning ahli géografi Arab abad kaping 12 [[Al-Idrisi|Muhammad al-Idrisi]] ing Tabula Rogeriana, pulo iki njlèntrèhaké semenanjung Malaya minangka pulo sing dawa lan nyebut Malai, wewatesan karo Qmer (Khmer) lan dunungé 12 dina layar saka Sanf (Champa).&lt;ref&gt;[https://www.sg/sgbicentennial/the-bicentennial-experience/map/al-idrisis-a-guide-to-pleasant-journeys-into-faraway-lands/ al-Idrisi's A guide to Pleasant Journeys into Faraway Lands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250508045322/https://www.sg/sgbicentennial/the-bicentennial-experience/map/al-idrisis-a-guide-to-pleasant-journeys-into-faraway-lands/ |date=2025-05-08 }}. Singapore Bicentennial Office. November 2019.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gerini, G. E., &amp; Royal Geographical Society (Great Britain). (1909). [https://books.google.com.my/books?id=FKYcAAAAMAAJ&amp;vq=malai&amp;pg=PA535#v=onepage&amp;q=malai&amp;f=false Researches on Ptolemy's Geography of Eastern Asia (further India and Indo-Malay Archipelago) (Asiatic Society monographs)]. Royal Asiatic society, Royal geographical society. p. 535.&lt;/ref&gt;
* '''''Bhūmi Mālayu''''' – (secara harfiah &quot;Tanah Malayu&quot;), transkripsi saka [[Prasasti Padang Roco]] taun 1286 M dening Slamet Muljana.{{sfn|Muljana|1981|p=223}} Istilah iki ana gandheng cenenge karo kerajaan Dharmasraya.
* '''''Ma-li-yu-er''''' – kasebut ing babad [[Wangsa Yuan]], nuduhake sawijining bangsa ing Semenanjung Melayu sing ngadhepi ekspansi Kerajaan Sukhothai menyang kidul, nalika jaman pamrentahan Ram Khamhaeng.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chronicle of Mongol Yuan |website=guoxue.com |language=zh |url=http://www.guoxue.com/shibu/24shi/yuanshi/yuas_210.htm |access-date=5 Fèbruari 2026 |archive-date=27 Agustus 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827214255/http://www.guoxue.com/shibu/24shi/yuanshi/yuas_210.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Kronik kasebut nyatakake: &quot;''..Ana rasa sengit antarane Siam lan Ma-li-yu-er nganti loro-lorone padha mateni siji lan sijine ...''&quot;. Kanggo nanggepi tumindake Sukhothai, utusan Tiongkok menyang kraton Ram Khamhaeng ing taun 1295 nggawa dekrit kekaisaran: &quot;Tetepna janjimu lan aja nindakake piala marang Ma-li-yu-er&quot;.{{sfn|Hall|1981|p=190}}
* '''''Malauir''''' – kasebut ing cathetan [[Marco Polo]] minangka kerajaan sing dumunung ing Semenanjung Melayu,{{sfn|Cordier|2009|p=105}}{{sfn|Wright|2004|pp=364–365}} bisa uga padha karo sing kasebut ing kronik Yuan.
* '''''Malayapura''''' – (sacara harfiah &quot;kutha Malaya&quot; utawa &quot;bètèng Malaya&quot;), sing ditulis ing [[prasasti Amoghapasa]] sing ditulis taun 1347 Masehi. Istilah iki digunakake dening [[Adityawarman]] kanggo nyebut Dharmasraya.

Saran liyané kalebu tembung [[basa Jawa|Jawa]] ''mlayu'' (minangka kriya: mlayu, partisip: buronan), utawa istilah Melayu ''melaju'' (nyepetake kanthi ajeg), sing nuduhake mobilitas dhuwur lan sifat migrasi wong-wongé. De Barros (1552) nyebutake yen [[Paraméswara|Iskandar Shah]] menehi jeneng ''Malaios'' (wong Melayu) kaya ngono amarga bapakne diusir saka negarane. Albuquerque nerangake yen [[Paraméswara|Parameswara]] mlayu (''malayo'') saka kerajaan Palembang menyang Malaka.{{sfn|Crawfurd|1856|p=[https://archive.org/details/adescriptivedic00crawgoog/page/n254/mode/2up 244]}}

=== Minangka jeneng ètnis (etnonim) ===
{{multiple image
| align = right
| total_width = 420
| image1 = Malays from the Malacca Sultanate Codice Casanatense.jpg
| alt1 = Wong Melayu ing Malaka
| caption1 = Cat banyu Portugis wong Malaya ing Malaka, kira-kira taun 1540, ditampilake ing Códice Casanatense
| image2 = A Malay couple RBSeite93.jpg
| alt2 = Pasangan Melayu
| caption2 = Ilustrasi pasangan Melayu, saka ''Reise nach Batavia'', antarane taun 1669 lan 1682
| image3 = JogetUNISEL.jpg
| alt3 = Tari Joget
| caption3 = Tari Joget saka Kesultanan Malaka; akeh aspek budaya Melayu sing asale saka kraton Malaka
}}

Tembung &quot;Melayu&quot; minangka etnonim, kanggo ngrujuk marang kluster etnologis sing béda banget, dianggep wis dadi populer sajrone integrasi Kesultanan Malaka minangka kakuwatan regional ing abad kaping 15. Iki digunakake kanggo nglaporake babagan keberpihakan sosial wong Malaka tinimbang wong manca ing wilayah sing padha, utamane [[wong Jawa]] lan [[Thai]].{{sfn|Barnard|2004|p=4}} Iki dibuktèkaké saka dhaptar tembung Melayu awal abad kaping 16 déning Antonio Pigafetta sing gabung karo pelayaran Magellan, sing ngrujuk babagan kepriyé frasa ''chiara Malaiu'' ('cara Melayu') digunakaké ing maritim [[Asia Kidul-wétan]], kanggo nyebut ''al parlare de Malaea'' ([[basa Italia]] kanggo &quot;ngomong babagan Malaka&quot;).{{sfn|Milner|2010|pp=22}}

Sastra Melayu klasik nggambarake wong Melayu kanthi makna sing luwih sempit tinimbang interpretasi modern. ''Hikayat Hang Tuah'' (kira-kira taun 1700, manuskrip kira-kira taun 1849) mung nyebutake wong Melayu minangka subjek Kesultanan Malaka; [[Brunéi Darussalam|Brunéi]], nalika semana, ora dianggep minangka wong Melayu. ''Hikayat Patani'' (manuskrip: 1876) contoné, ora nyebut Patani lan Brunéi minangka [[basa Malayu]], istilah kuwi mung digunakaké kanggo [[Johor]]. Kedah boten kalebet basa Melayu ing babad Kedah/Hikayat Merong Mahawangsa (kira-kira 1821). ''Hikayat Aceh'' (kira-kira taun 1625, manuskrip kira-kira taun 1675) nggandhengake etnis Melayu karo Johor, nanging mesthi ora karo Aceh utawa Deli.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Milner |first=Anthony |url=https://books.google.com/books?id=sACaolB0FpkC&amp;q=liberally |title=The Malays |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2011 |isbn=978-1-4443-9166-4 |pages=91–92 |access-date=5 Fèbruari 2026|archive-date=31 Maret 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331160702/https://books.google.com/books?id=sACaolB0FpkC&amp;q=liberally |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;For the dating of the manuscripts, see [https://mcp.anu.edu.au/Q/texts.html Malay Concordance Project]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220809133732/https://mcp.anu.edu.au/Q/texts.html|date=9 Agustus 2022}}.&lt;/ref&gt;

== Asal-usul ==
[[Barkas:Baju Melayu.jpg|thumb|Sekelompok wong lanang saka [[Brunéi Darussalam]] nganggo sandhangan jinis ''Cekak Musang'', dienggo bareng karo [[songkèt]] (kiwa paling adoh) lan ''[[sarung|kain sarung]]''.]]

=== Modhél Proto-Melayu ===
Uga dikenal minangka ''Melayu asli'' (wong Melayu asli) utawa ''Melayu purba'' (wong Melayu kuna), wong Proto-Melayu asale saka Austronésia lan dipercaya wis migrasi menyang Kapuloan Melayu sajrone serangkaian migrasi dawa antarane 2500 lan 1500 SM.{{sfn|Ryan|1976|pp=4–5}} Proto-Melayu sing misuwur saiki yaiku Moken, Jakun, Orang Kuala, Temuan lan Orang Kanaq.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Orang Asli Population Statistics |publisher=Center for Orang Asli Concerns |url= http://www.coac.org.my/codenavia/portals/coacv2/code/main/main_art.php?parentID=11374494101180&amp;artID=11432750280711 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110722233738/http://www.coac.org.my/codenavia/portals/coacv2/code/main/main_art.php?parentID=11374494101180&amp;artID=11432750280711 |archive-date=22 Juli 2011}}&lt;/ref&gt; ''The Encyclopedia of Malaysia: Early History'' ({{lang|id|Ensiklopedia Malaysia: Sejarah Awal}}), wis nudingake total telung teori babagan asal-usul wong Melayu:
* Teori Yunnan (diterbitake ing taun 1889) – Teori Proto-Melayu sing asale saka Yunnan kira-kira 4.000 nganti 6.000 taun kepungkur. Téori iki didhukung déning R.H Geldern lan timé sing nduwé téori yèn migrasi wong-wong mau kedadeyan saka Kali Mekong menyang [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]]. Bukti liyané sing ndhukung téori iki kalebu piranti watu sing ditemokaké ing Kepulauan Melayu sing analog karo piranti Asia Tengah, sing nuduhaké kamiripan adat istiadat Melayu lan Assam.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Parthipan |first1=Shalini |last2=Mirianti Ishar |first2=Seri |date=2022 |title=Perspective on Ancestral Lineages and Genetic Markers of Malay Population in Peninsular Malaysia |url=http://journalarticle.ukm.my/19571/1/49021-177065-2-PB.pdf |journal=Journal Sains Kesihatan Malaysia |volume=20 |issue=1 |page=86 |via=Journalarticle.ukm.my |access-date=24 Maret 2026 |archive-date=16 Oktober 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016080144/http://journalarticle.ukm.my/19571/1/49021-177065-2-PB.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* Teori New Guinea/Pelaut (diterbitake ing taun 1965) – Migrasi pelaut kanthi katrampilan oseanografi sing kuwat sing lelungan saka pulo siji menyang pulo liyane antarane [[Niu Sélan]] lan [[Madhagaskar]]. Teori kasebut ngaku yen morfologi wong Melayu nalika semana padha karo Negroid.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* Teori [[Républik Cina|Taiwan]] (diterbitake ing taun 1997) – Migrasi sekelompok wong saka Tiongkok Kidul kedadeyan 6.000 taun kepungkur, sawetara pindhah menyang [[Taiwan]] ([[wong pribumi Taiwan|pribumi Taiwan]] saiki minangka keturunane), banjur menyang [[Filipina]] lan mengko menyang [[Kalimantan]] (kurang luwih 4.500 taun kepungkur) ([[Dayak]] saiki lan kelompok liyane). Wong-wong kuna iki uga pisah, ana sing menyang [[Sulawesi]] lan ana sing menyang [[Jawa]], lan [[Sumatra]], sing saiki kabeh nganggo basa-basa sing kalebu kulawarga Basa Austronesia. Migrasi pungkasan kedadeyan ing Semenanjung Malaya kira-kira 3.000 taun kepungkur. Sawijining sub-kelompok saka Kalimantan pindhah menyang Champa ing jaman saiki sing diarani Vietnam Tengah lan Kidul kira-kira 4.500 taun kepungkur. Ana uga jejak migrasi Dong Son lan Hoabinhian saka [[Viètnam]] lan [[Kamboja]]. Kabeh klompok iki nduweni DNA lan asal-usul linguistik sing bisa ditelusuri saka pulo sing saiki diarani Taiwan, lan leluhure wong-wong kuna iki bisa ditelusuri saka Tiongkok kidul.{{sfn|Barnard|2004}}

==== Deutero-Melayu ====
[[Barkas:Women from Palembang in Ikat weave, Wanita di Indonesia p29 (Ministry of Information).jpg|thumb|Wanita saka [[Kutha Palémbang|Palémbang]] nganggo busana tradhisional, sing diarani Baju Kurung sing digawe saka [[Songkèt]]. Klambi iki umume digandhengake karo wanita keturunan Melayu.]]

Wong Deutero-Melayu iku wong [[jaman wesi|Jaman Wesi]] sing sebagian turunan saka wong Austronésia sabanjure sing dilengkapi teknik pertanian sing luwih maju lan kawruh anyar babagan logam.{{sfn|Murdock|1969|p=278}}{{sfn|Ooi|2004|p=[https://books.google.com/books?id=QKgraWbb7yoC&amp;pg=PA495 495]}}{{sfn|Anderbeck|2002}} Para pemukim Deutero-Melayu ora nomaden kaya para leluhure: nanging dheweke manggon lan ngadegake kampung-kampung sing dadi unit utama ing masyarakat. Kampung-kampung iki biasane dumunung ing pinggir kali utawa pesisir lan umume bisa nyukupi pangan lan kabutuhan liyane. Ing pungkasan abad kaping 1 SM, kampung-kampung iki wiwit nindakake perdagangan karo jagad njaba.{{sfn|Jamil Abu Bakar|2002|p=39}} Wong Deutero-Melayu dianggep minangka leluhur langsung saka wong Melayu saiki.{{sfn|TED|1999}}

==== Ekspansi saka modhél Sundaland ====
Téori sing luwih anyar nyatakaké yèn tinimbang dipanggoni déning ekspansi saka daratan, populasi Jaman És ing Semenanjung Malaya, Kapuloan Indhonésia sing cedhak, lan landas kontinèntal sing nalika iku katon (Sundaland) malah berkembang sacara lokal saka pemukim manungsa pisanan lan ngembang menyang daratan. Para pendukung téori iki percaya yèn ekspansi iki mènèhi panjelasan sing luwih irit babagan bukti linguistik, arkeologi, lan antropologis tinimbang modhèl sadurungé, mliginé model Taiwan.{{sfn|Oppenheimer|2006}} Téori iki uga nduwèni dhukungan saka bukti genetik anyar saka Human Genome Organisation sing nuduhaké yèn pedunung utama Asia kedadeyan ing siji migrasi liwat [[Asia Kidul-wétan]]; rute iki dianggep minangka wilayah Melayu modern lan keragaman ing wilayah kasebut berkembang utamane ing panggonan kasebut tanpa mbutuhake migrasi utama saka daratan. Ekspansi kasebut dhewe bisa uga disebabake dening kenaikan permukaan laut ing pungkasan Jaman Es.{{sfn|Abdulla et al.|2009}}{{sfn|Soares, et al.|2008}}

Stephen Oppenheimer, pendukung paham iki, luwih lanjut ngajokake teori yen ekspansi bangsa kedadeyan kanthi telung gelombang cepet amarga kenaikan permukaan laut ing pungkasan Jaman Es, lan diaspora iki nyebarake bangsa-bangsa kasebut lan budaya, mitos, lan teknologi sing ana gandhengane ora mung menyang daratan Asia Tenggara, nanging uga nganti India, Timur Tengah, lan Mediterania. Para pengulas nemokake usulan-usulane kanggo pemukiman lan panyebaran asli pantes ditliti luwih lanjut, nanging isih skeptis karo klaim difusionis dheweke.{{sfn|Razak|2012}}{{sfn|Terrell|1999}}{{sfn|Baer|1999}}

=== Bukti genetik ===
Wong Melayu iku sawijining klompok ètnis sing manggon ing Asia Kidul-wétan lan Semenanjung Malaya sing nganggo basa Austronésia. Miturut panliten ing taun 2015, wong Melayu saka Semenanjung Malaysia, [[Singapura]], [[Indhonésia]], lan [[Sri Lanka]] nduweni 4 komponen leluhur utama, kalebu Austronésia (17%–62%), Proto-Melayu (15%–31%), Asia Timur (4%–16%) lan Asia Selatan (3%–34%). Nanging komponen pribumi Austronésia lan Asia Tenggara luwih penting kanggo wong Melayu saka Semenanjung Malaysia, Singapura lan Indhonésia tinimbang Asia Wétan lan Asia Kidul. Kosok baline, wong Melayu saka Sri Lanka nduweni udakara 34% keturunan Asia Kidul ing susunan genetik, sing ndadekake dheweke relatif béda.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Deng |first1=Lian |last2=Hoh |first2=Boon-Peng |last3=Lu |first3=Dongsheng |last4=Saw |first4=Woei-Yuh |display-authors=3 |date=2015 |title=Dissecting the genetic structure and admixture of four geographical Malay populations |journal=Scientific Reports |volume=5 |doi=10.1038/srep14375 |pmid=26395220 |pmc=4585825 |bibcode=2015NatSR...514375D }}&lt;/ref&gt;

Panliten ing taun 2021 nyimpulake yen garis keturunan Basal-Asia Timur sing khas (kadhangkala diarani '''East- and Southeast Asian lineage''&lt;nowiki/&gt;' (ESEA)), sing minangka leluhure wong Asia Timur lan Tenggara modern, wong Polinesia, lan wong Siberia, asale saka Daratan Asia Tenggara ing ~50.000 SM, lan berkembang liwat pirang-pirang gelombang migrasi menyang kidul lan lor. Leluhur basal-Asia Wétan, uga leluhur sing ana gandhèngané karo [[kulawarga basa Austroasiatika|Austroasia]], nyebar menyang Asia Kidul-wétan Maritim sadurungé ekspansi Austronésia. Wong-wong sing nganggo basa Austronésia dhewe dikira wis tekan ing [[Taiwan]] lan [[Filipina]] sisih lor antarane 10.000 lan 7.000 SM saka pesisir kidul Tiongkok, lan nyebar saka kana menyang saindenging Asia Tenggara. Para penulis nyimpulake yen ekspansi Austronésia menyang Insular Asia Tenggara lan [[Polinésia]] metu saka Filipina tinimbang Taiwan, lan wong-wong sing nganggo basa Austronesia modern, kayata wong Melayu, umume duwe leluhur saka Basal-Asia Timur paling awal, migran Austroasia saka Asia Tenggara Daratan, lan pelaut sing nganggo basa Austronésia saka Filipina, tanpa akeh campuran saka klompok sadurunge.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Larena |first1=Maximilian |last2=Sanchez-Quinto |first2=Federico |last3=Sjödin |first3=Per |last4=McKenna |first4=James |last5=Ebeo |first5=Carlo |last6=Reyes |first6=Rebecca |last7=Casel |first7=Ophelia |last8=Huang |first8=Jin-Yuan |last9=Hagada |first9=Kim Pullupul |last10=Guilay |first10=Dennis |last11=Reyes |first11=Jennelyn |date=30 Maret 2021 |title=Multiple migrations to the Philippines during the last 50,000 years |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=118 |issue=13 |doi=10.1073/pnas.2026132118 |issn=0027-8424 |pmc=8020671 |pmid=33753512|bibcode=2021PNAS..11826132L |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Yang |first=Melinda A. |date=6 Januari 2022 |title=A genetic history of migration, diversification, and admixture in Asia |url=http://www.pivotscipub.com/hpgg/2/1/0001/html |journal=Human Population Genetics and Genomics |language=en |volume=2 |issue=1 |pages=1–32 |doi=10.47248/hpgg2202010001 |issn=2770-5005 |doi-access=free |access-date=25 Maret 2026 |archive-date=16 Mèi 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516110501/http://www.pivotscipub.com/hpgg/2/1/0001/html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==Budaya==
=== Agama ===
[[Barkas:Sultan Omar Ali Saifuddin Mosque 02.jpg|thumb|Masjid Sultan Omar Ali Saifuddien ing [[Brunéi Darussalam]] ing wayah wengi [[Ramadhan]]. Karajan sugih iki nganut Melayu Islam Beraja (''Monarki Islam Melayu'') minangka filosofi nasional wiwit kamardikane ing taun 1984.]]
Komunitas Melayu wiwitan umumé [[animisme|animis]], percaya marang anané ''semangat'' (roh) ing saben bab.&lt;ref name=&quot;zaki1&quot;&gt;{{harvnb|Zaki Ragman|2003|pp=1–6}}&lt;/ref&gt; Kira-kira nalika wiwitan jaman umum, agama [[Hindhu]] lan [[Buda]] dikenalake dening para pedagang Asia Kidul menyang Kepulauan Melayu, ing ngendi agama kasebut berkembang nganti abad kaping 13, sadurunge tekane Islam sing digawa dening para pedagang Muslim Arab, Asia Kidul, lan Tiongkok.

Ing abad kaping 15, Islam saka sekte [[Sunni]] ortodoks ngrembaka ing jagad Melayu ing jaman Kesultanan Malaka. Beda karo agama [[Hindhu|Hindu]], sing mung ngowahi masyarakat Melayu awal kanthi dangkal, [[Islam]] bisa diarani wis terintegrasi kanthi lengkap menyang urip saben dinane penduduk.&lt;ref name=&quot;Syed&quot;&gt;{{harvnb|Syed Husin Ali|2008|p=57}}&lt;/ref&gt; Wiwit jaman iki, wong Melayu dianggep minangka kelompok etnoreligius lan sacara tradhisional nduweni identifikasi sing cedhak karo Islam{{sfn|Johns|Lahoud|2005|p=157}} lan wiwit kuwi dheweke ora ngganti agama.&lt;ref name=&quot;Syed&quot; /&gt; Identitas iki kuwat banget nganti diarani dadi Muslim yaiku ''masuk Melayu'' (mlebu keMelayuan).{{sfn|Andaya|Andaya|1984|p=55}}

Sanajan mangkono, kapercayan-kapercayan sadurungé sing duwé oyot sing luwih jero, tetep nglawan kutukan Islam - lan pancen mistisisme [[Sufisme]] wis gegandhèngan ing antarane wong Melayu, karo roh-roh saka jagad animisme sadurungé lan sawetara unsur Hindhu.{{sfn|Winstedt|1925|p=125}} Sawisé taun 1970-an, kebangkitan Islam (uga diarani re-Islamisasi{{sfn|Burgat|2003|p=54}}) ing saindenging jagad Muslim, akèh tradhisi sing dianggep nglanggar ajaran Islam lan ngandhut unsur syirik ditinggalaké déning wong Melayu ing Malaysia, déné ing antarane wong Melayu ing Indhonésia, tradhisi kasebut ora dianggep takhayul lan ngandhut unsur syirik. Ing antarane tradhisi kasebut yaiku festival ''mandi'' safar (adus [[Safar]]), festival [[adus]] kanggo nggayuh kasucian spiritual, sing bisa dideleng fitur-fitur sing padha karo sawetara ing Durga Puja ing India.{{sfn|Bolton|Hutton|2000|p=184}}

Akèh-akèhé saka ètnis Melayu modern sing penganut Islam [[Sunni]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Malay of Malaysia |publisher=Bethany World Prayer Center |url=http://kcm.co.kr/bethany_eng/p_code3/1892.html |access-date=2 Juli 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010191042/http://kcm.co.kr/bethany_eng/p_code3/1892.html |archive-date=10 Oktober 2012}}&lt;/ref&gt; lan riyaya Melayu sing paling penting yaiku sing asalé saka Islam - ''[[Idul Fitri|Hari Raya Aidilfitri]]'', ''[[Idul Adha|Hari Raya Aidiladha]]'', ''[[Muharram|Awal Muharram]]'', lan ''[[Mulud (pahargyan)|Maulidur Rasul]]''. Wong Melayu sing metu saka Islam ing Malaysia lan Brunéi dianggep murtad. Nanging, ana sawetara etnis Melayu sing manggon ing njaba negara-negara kasebut uga wis nganut agama liya kanthi sah miturut hukum.

=== Arsitèktur ===
{{See also|Omah Melayu}}
[[Gambar:Rumah kedah.gif|thumb|350px|Omah tradhisional Melayu ing [[Kedah]], dihias nganggo panel ukiran khas [[Jasirah Malaka|Semenanjung Melayu]] sisih lor.]]

[[Omah Melayu]] nuduhake papan panggonan vernakular wong Melayu, sawijining klompok etno-linguistik sing manggon ing [[Sumatra]], pesisir [[Kalimantan]], lan [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]].

Wangun arsitèktur tradhisional, kaya ta atap sing cocog karo gaya tropis lan proporsi sing harmonis kanthi unsur dekoratif dianggep isih nduweni nilai budaya sing gedhe dening akeh wong ing wilayah kasebut. Nanging, bangunan-bangunan iki mbutuhake perawatan sing signifikan dibandhingake karo konstruksi modern; kayata tantangan kanggo njaga bahan utama, kayu, saka efek bosok cuaca tropis uga serangan [[rayap]]. Katrampilan konstruksi vernakular iki saya ilang amarga [[Malaysia]] nerusake proses industrialisasi, dene ing [[Indhonésia]] omah-omah tradhisional kaya ngono isih lestari ing wilayah pedesaan. Senajan transformasi urban ing [[Singapura]] wis ngilangi meh kabeh wilayah urban Melayu, sawetara omah sing nampilake arsitèktur vernakular iki isih lestari, utamane ana ing pulo lepas pantai Pulau Ubin.{{Citation needed|date=Dhésèmber 2022}} Upaya kanggo [[arsitèktur Indonésia|nglestarikake gaya arsitektur asli]] [[Pratélan pulo ing Indonésia|kepulauan Indonesia]] wis ditindakake liwat dokumentasi lan replika kreasi ing paviliun [[panagaraning Indhonésiyah|provinsi]] ing [[Taman Mini Indonésia Indah]], [[Jakarta]].

===Basa===
[[Barkas:Prasasti Kedukan Bukit 3.jpg|thumb|[[Prasasti Kedukan Bukit]] ditulis nganggo [[aksara Pallawa]]. Wis ana wiwit taun 683, iki minangka salah sawijining artefak tulisan Melayu paling tuwa sing isih ana.]]
{{Main|Basa Malayu}}
{{See also|Aksara Gundhil}}
[[Basa Malayu]] iku salah siji basa sing paling misuwur ing donya, mligine saka kulawarga basa Austronésia. Varian lan dialek [[basa Melayu]] digunakake minangka basa resmi ing [[Brunéi Darussalam]], [[Indhonésia]], [[Malaysia]], lan [[Singapura]]. Basa iki uga dicaturaké ing [[Thai]]land kidul, [[Kapuloan Cocos (Keeling)|Kapuloan Cocos]], [[Pulo Natal]], lan [[Sri Lanka]]. Basa iki dicaturaké déning kurang luwih 33 yuta wong ing sakubengé Kapuloan Melayu lan digunakaké minangka basa kapindho déning kurang luwih 220 yuta wong.{{sfn|Wright|2007|p=492}}

Wangun basa Malayu paling tuwa asale saka basa Proto-Malayu-Polinésia sing dituturake dening para pemukim Austronésia paling awal ing [[Asia Kidul-wétan]]. Wangun iki banjur berkembang dadi basa Malayu Kuna nalika budaya lan agama India wiwit nembus wilayah kasebut. Basa Melayu Kuna ngandhut sawetara istilah sing isih ana nganti saiki, nanging tetep ora bisa dimangerteni dening penutur modern, dene basa modern wis umume bisa dikenali ing basa Melayu Klasik tulisan, sing bentuk paling tuwa wiwit taun 1303 Masehi.{{sfn|Teeuw|1959|p=149}} Basa Melayu berkembang dadi basa Malayu Klasik liwat mlebune akeh kosakata [[basa Arab|Arab]] lan [[basa Pèrsi|Pèrsi]] kanthi bertahap nalika Islam mlebu ing wilayah kasebut, lan sajrone proses kasebut ana owah-owahan sing signifikan. Wiwitane, basa Melayu Klasik minangka klompok dialek sing maneka warna, sing nggambarake asal-usul kerajaan-kerajaan Melayu ing Asia Kidul-wétan. Salah sawijining dialek iki, sing dikembangake ing tradhisi sastra Kesultanan Malaka ing abad kaping 15, pungkasane dadi dominan.

Jaman Malaka ditandhani karo owah-owahan basa Melayu dadi basa Islam, kaya dene basa Arab, Persia, Urdu, lan Swahili. [[Aksara Arab]] sing diadaptasi sing diarani [[aksara Jawi|Jawi]] digunakake kanggo ngganti [[aksara Kawi]], terminologi agama lan budaya Islam diasimilasi kanthi akeh, mbuwang akeh tembung Hindu-Buddha, lan basa Malayu dadi basa pengantar lan panyebaran Islam ing saindenging wilayah [[Asia Kidul-wétan]]. Ing puncak kekuasaan Malaka ing abad kaping 15, basa Malayu Klasik nyebar ngluwihi jagad penutur basa Melayu tradhisional&lt;ref name=&quot;Sneddon 2003 59&quot;&gt;{{harvnb|Sneddon|2003|p=59}}&lt;/ref&gt; lan ngasilake ''[[basantara|lingua franca]]'' sing diarani ''Bahasa Melayu pasar'' (&quot;Bazaar Melayu&quot;) utawa ''Bahasa Melayu rendah'' (&quot;Melayu Endhek&quot;), beda karo ''Bahasa Melayu Tinggi'' (&quot;Melayu Luhur&quot;) ing Malaka.{{sfn|Sneddon|2003|p=84}} Lumrahé, basa Melayu Bazaar iku basa pidgin lan perkembangan sing paling penting yaiku basa pidgin dikreolisasi, sing nggawé sawetara basa anyar kaya ta [[basa Malayu Ambon]], [[basa Malayu Manado|Malayu Manado]], lan [[basa Batawi]].{{sfn|Sneddon|2003|p=60}}

Para panulis [[Éropa]] ing abad kaping 17 lan 18, kaya ta Tavernier, Thomassin lan Werndly nggambarake basa Malayu minangka &quot;''basa para wong pinter ing kabeh Hindia, kaya [[basa Latin]] ing Eropa''&quot;.{{sfn|Sweeney|1987}} Iki uga sing paling akeh digunakake nalika jaman penjajahan Inggris lan Walanda ing Kepulauan Melayu.{{sfn|Van der Putten|Cody|2009|p=55}} Kosok baline katon ing Hindia Timur Spanyol, ing ngendi latinisasi massal ing kepulauan kasebut sajrone taun-taun kolonial nyebabake kudeta historis basa Malayu ing Filipina.

Dialek Kesultanan Johor, penerus langsung Malaka, dadi basa standar ing antarane wong Melayu ing [[Singapura]] lan [[Malaysia]], lan iki dadi dhasar asli kanggo [[basa Indhonésia]] sing wis distandardisasi.&lt;ref name=&quot;Sneddon 2003 59&quot;/&gt;{{sfn|Wong|1973|p=126}}{{sfn|Clyne|1992|p=413}}{{sfn|Brown|Ogilvie|2009|p=678}}

Saliyané basa Malayu standar, sing dikembangaké ing lingkungan Malaka-Johor, ana uga manéka dialek Melayu lokal. Contone, wong [[basa Bangka|Bangka]], Brunéi, [[basa Melayu Jambi|Jambi]], [[basa Malayu Kelantan-Petani|Kelantan]], Kedah, Negeri Sembilan, [[basa Palémbang|Palémbang]], [[Basa Malayu Kelantan-Petani|Pattan]], Sarawak, [[Basa Malayu Trengganu|Terengganu]], lan liya-liyane.

Basa Malayu sacara historis ditulis nganggo [[aksara Pallawa]], [[aksara Kawi|Kawi]], lan [[aksara Réncong|Réncong]]. Sawisé tekané Islam, [[aksara Jawi]] sing adhedhasar basa Arab diadopsi lan isih digunakaké nganti saiki minangka salah siji saka rong aksara resmi ing [[Brunéi Darussalam]] lan minangka aksara alternatif ing [[Malaysia]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kedah MB defends use of Jawi on signboards |work=The Star |year=2008 |url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2008/8/26/nation/22168989&amp;sec=nation |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029105406/http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2008%2F8%2F26%2Fnation%2F22168989&amp;sec=nation |archive-date=29 Oktober 2012 }}&lt;/ref&gt; Wiwit abad kaping 17, minangka akibat saka penjajahan Inggris lan Walanda, aksara Jawi mboko sithik diganti karo aksara Rumi&lt;ref&gt;{{cite web |title=Malay (Bahasa Melayu / بهاس ملايو) |website=Omniglot |url=http://www.omniglot.com/writing/malay.htm |access-date=2 Juli 2026 |archive-date=26 Juni 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626115200/http://www.omniglot.com/writing/malay.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; sing adhedhasar Latin sing pungkasane dadi aksara modern resmi kanggo [[basa Malayu]] ing [[Malaysia]], [[Singapura]], lan [[Indhonésia]], lan aksara resmi ing [[Brunéi Darussalam]].

=== Musik ===
{{Main|Musik Melayu}}
[[Musik Melayu]] iku sawijining [[genre musik]] [[lagu dhaèrah|tradhisional]] sing asale lan berkembang ing pesisir wétan [[Sumatra]], [[Kalimantan]], lan [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]].&lt;ref&gt;Sahputra, T. W. H., Martarosa, &amp; Warhat, Z. (2019). ''[https://media.neliti.com/media/publications/408383-musik-jazz-melayu-dalam-kajian-kreativit-7b989836.pdf Musik jazz Melayu dalam kajian kreativitas]''. ''Melayu Arts and Performance Journal'', 2(2), 191–200. &lt;/ref&gt; [[Musik]] iki biasane dinyanyekake dening wong-wong saka etnis Melayu lan asring diiringi tarian khas Melayu lokal, contone nawakake tarian ing acara utawa pesta tradhisional, nampani tamu kehormatan, lan ing kegiatan keagamaan.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Purba|first=Junaidi|last2=Putri|first2=Sabrina Maulidia|last3=Nelson|first3=Ricky|last4=Silaban|first4=Cahyani Yesika br|last5=Ridho|first5=Muhammad Habibur|last6=Andika|first6=Riki|last7=Sitorus|first7=Christina Harianti|last8=Sa|first8=Maulidha|last9=Dardanila|url=https://www.google.co.id/books/edition/TRANSFORMATION_OF_TRADITIONAL_ARTS_RESPO/mtaeEQAAQBAJ?hl=id&amp;gbpv=0|title=TRANSFORMATION OF TRADITIONAL ARTS: RESPONDING TO THE CHALLENGES OF THE TIMES|publisher=Mawadra Lestari Enterprise|isbn=978-629-95611-1-8|pages=62|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Asbullah|first=Habib|last2=Rizkia|first2=Ayu|last3=Batrisya|last4=Julianto|first4=Deldi|last5=Pangestu|first5=Dimas|last6=Rania|first6=Dinda Safira|last7=Miranti|first7=Dwi|last8=Afrillia|first8=Ega|last9=Irianto|first9=Ega Deni|url=https://www.google.co.id/books/edition/Mengabadikan_Riau_Buku_I/WXsgEAAAQBAJ?hl=id&amp;gbpv=0|title=Mengabadikan Riau: Buku I: Antologi Esai Kebudayaan|publisher=Penerbit Pustaka Rumah C1nta|isbn=978-623-7961-67-3|pages=95|language=id|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Sing menarik saka [[genre musik]] iki yaiku komposisine sing kasusun saka lirik lagu sing ngemot puisi sing diadaptasi karo urip saben dina, katresnan (kaya Dondang Sayang) lan kebak piwulang (pesen moral), kebak swara utawa vokal cengkok khas [[Melayu]], lan aransemen musik sing disusun kanthi rapi.

Bebarengan karo perkembangan jaman, musik Melayu uga ngalami owah-owahan gaya musik, contone, musik iki uga ngalami fusi karo [[musik pop]], [[musik rock|rock]], lan [[dangdut]]. Aliran iki bisa ditemokaké ing negara-negara sing ana gandhèngané karo Melayu, kaya ta [[Indhonésia]], [[Malaysia]], [[Singapura]], lan [[Brunéi Darussalam]].

Ing wiwitan perkembangane, instrumen musik sing digunakake didominasi dening aksi [[rebana]] sing diarani Kompang saka [[Kabupatèn Panaraga|Ponorogo]], petik gambus, gesekan [[piyul]], nabuh akordeon, swara [[gong]], lan tiupan [[serunai]]. Iki dipengaruhi dening [[budaya]] tanah Arab lan [[Éropa]] tradisional. Bebarengan karo perkembangan teknologi, kabeh iki wis diganti karo instrumen musik elektronik awujud keyboard. Nanging, ing kegiatan tartamtu, instrumen musik tradisional isih digunakake kanggo nglestarikake warisan budaya.

Ing perkembangane, gerakan iki populer ing taun 80-an lan malah mlebu era &quot;puncak kejayaan&quot; ing taun 90-an. Iki ditandhani karo tambah akeh penyanyi lan [[marchingband|band]] Melayu, lan pendatang anyar sing muncul kanthi lagu-lagu andalan dhewe.

===Olahan===
{{Main|Olahan Melayu}}

[[Barkas:ASAM PEDAS IKAN PARI.jpg|thumb|''[[Asem pedhes|Asam pedas]]'', ''[[gulé|gulai]]'' sing kecut lan pedhes]]

[[Olahan Melayu]] ditondoi kanthi panggunaan rempah-rempah aromatik, [[santen]], bahan-bahan fermentasi, lan jamu seger sing ekstensif, sing ngasilake masakan kanthi profil rasa sing kompleks lan kuat. Komponen-komponen masakan sing diwakili kalebu ''[[gulé|gulai]]'' (semur klapa), ''[[asem pedhes|asam pedas]]'' (semur asem lan pedhes), ''[[kupat|ketupat]]'' (lontong beras kompres sing umum digandhengake karo konsumsi perayaan), ''[[sega lenga|nasi minyak]]'' (sajian sega bumbu sing digawe karo ghee), ''[[rendhang|rendang]]'' (daging bumbu sing dimasak alon), ''[[sambel|sambal]]'' (bumbu adhedhasar lombok), ''[[krupuk|keropok]]'' (krupuk iwak utawa urang), ''[[kuih]]'' tradhisional (kue lan jajanan ukuran cokotan), ''[[jenang|dodol]]'' (kue manis adhedhasar klapa) lan olahan fermentasi kayata ''[[pekasam|perkasam]]''.

Senajan nduweni dhasar kuliner sing padha, masakan Melayu regional nuduhake variasi sing cukup gedhe sing dibentuk dening geografi, sumber daya pertanian lokal, jaringan perdagangan, lan interaksi sejarah. Spesialisasi regional sing béda kalebu ''[[sega dagang|nasi dagang]]'', ''[[sega kerabu|nasi kerabu]]'' lan ''[[lékor|keropok lekor]]'' ing Pattani, [[Trengganu]] lan [[Kelantan]]; Pahang lan Perak kanggo masakan basis [[durian]] sawijining, ''[[gulé|gulai]]'' ''[[tempoyak]]''; [[Kedah]] lan [[Pulo Pinang]] kanggo ''[[laksa|asam laksa]]'' lan ''rojak'' gaya lor; Satun lan Perlis kanggo panganan cuci mulut ''bunga kuda''; [[Negeri Sembilan]] kanggo masakan ''lemak''; [[Melaka|Malaka]] kanggo ''[[cincalok]]'' pedhes; [[Singapura]] kanggo ''[[rujak|rojak bandung]]'' lan ''[[Roti Canai|roti prata]]''; [[Riau]] kanggo masakan ''ikan patin'' (iwak ''[[patin|Pangasius]]''), ''[[gulé|gulai]] ikan patin'' lan ''[[asem pedhes|asam pedas]] [[patin|ikan patin]]''; [[Kapuloan Riau]] kanggo ''sup ikan''; Wong Melayu Deli ing [[Sumatra Lor]] kanggo ''[[sega gorèng|nasi goreng]] [[iwak teri|teri]] medan'' lan ''[[gulé|gulai]] ketam'';{{sfn|Winarno|2010}} [[Jambi]] kanggo ''ikan mas panggang'' lan ''[[tempoyak]]''; Wong Melayu Palémbang ing [[Sumatra Kidul]] kanggo ''[[pèmpèk|pempek]]'', ''[[mi celor]]'' lan ''[[sega lenga|nasi minyak]]''; [[Kapuloan Bangka-Belitung|Bangka Belitung]] kanggo ''siput gonggong'' lan ''[[terang bulan]]''; [[Kalimantan Kulon]] lan [[Sarawak]] kanggo ''[[bubur pedhes|bubur pedas]]'' lan ''ayam pansuh''; lan [[Brunéi Darussalam]] kanggo Nasi katok lan sajian ''ambuyat'' unik.

Ciri utama olahan Melayu tradhisional ora mangu-mangu yaiku panggunaan rempah-rempah sing akeh. [[Santen]] uga penting kanggo menehi rasa sing sugih lan lembut ing masakan Melayu. Bahan dhasar liyané yaiku ''[[trasi|belacan]]'' (tempe urang), sing digunakaké minangka dhasar ''sambal'', saus utawa bumbu sing sugih rasa sing digawé saka belacan, [[lombok abang|lombok]], bawang bombay, lan bawang putih. Masakan Melayu uga akeh nggunakake sereh lan lengkuas.{{sfn|Alexander|2006|p=58}}

Meh saben dhaharan Melayu disuguhake karo sega, [[panganan baku|panganan pokok]] ing pirang-pirang budaya Asia Wétan liyane. Senajan ana macem-macem jinis masakan ing panganan Melayu, kabeh disuguhake sekaligus, ora sak porsi. Panganan dipangan kanthi alus nganggo driji tangan tengen, ora nganggo driji kiwa amarga digunakake kanggo wudhu pribadi, lan wong Melayu arang nggunakake piranti makan.{{sfn|Marshall Cavendish|2007|p=1222}} Amarga umume wong Melayu iku [[Muslim]], olahan Melayu ngetutake hukum diet [[halal]] Islam kanthi ketat. Asupan protein biasane dijupuk saka daging sapi, kebo, wedhus, lan wedhus, lan uga kalebu unggas lan iwak. Babi lan daging non-halal, uga alkohol dilarang lan ora ana ing panganan saben dinane wong Melayu.

[[Nasi lemak]], sega sing dimasak nganggo [[santen]] sing pekat, mbokmenawa minangka masakan paling populer ing kutha lan desa-desa Melayu. Nasi lemak dianggep minangka [[olahan nasional]] [[Malaysia]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Nasi Lemak |website= Malaysia.com |url= http://www.malaysia.com/nasi-lemak-food.html |access-date=18 Oktober 2026 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150511161416/http://malaysia.com/nasi-lemak-food.html |archive-date=11 Mèi 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Dene ''Nasi Minyak'' lan ''Nasi Hujan Panas'', sega sing dipanggang karo ghee lan rempah-rempah, dianggep minangka sajian upacara kanggo acara-acara khusus, utamane nalika pesta manten tradhisional Melayu.

=== Sastra ===
[[Barkas:Hkyt merong mahawgsa.jpg|thumb|Hikayat Merong Mahawangsa ing teks [[Aksara Gundhil|Jawi]]. Uga dikenal minangka Sejarah Kedah, iki minangka sastra Melayu kuna sing nyritakake garis keturunan Merong Mahawangsa lan madege [[Kedah]].]]

Sastra lisan lan sastra klasik wong Melayu ngemot akeh potret wong-wong, wiwit jaman kuna nganti jaman kontemporer.{{sfn|Littrup|1996|p=192}}

Ing sastra Melayu, ana sawetara jinis puisi, yaiku [[parikan|Pantun]], Syair, lan Gurindam.

Wangun [[sastra]] Melayu paling awal yaiku sastra lisan lan subjek utama yaiku [[folklor]] tradhisional sing ana gandhengane karo [[alam]], kewan, lan manungsa. Folklor Melayu klasik kasusun saka lagu lan musik tradhisional, puisi kepahlawanan, dongeng kewan, crita memedi, kedadeyan ing jaman kepungkur, dongeng, crita simbolis, mitos, lan crita bardik. Saben crita nduweni energi dhewe-dhewe babagan karakter, semangat, latar, lan crita, lan umume digawe kanthi tujuan kanggo menehi rasa seneng, bimbingan, pendidikan, pengeling-eling, penjelasan, lan liya-liyane. Cerita rakyat kasebut diapalake lan diwarisake saka generasi siji menyang generasi sabanjure. Kathah dongeng-dongeng menika ugi dipunserat dening ''penglipur lara'' (para tukang crita) tuladhanipun: ''Hikayat Malim Dewa'', ''Hikayat Malim Deman'', ''Hikayat Raja Donan'', ''Hikayat Anggun Cik Tunggal'', lan ''Hikayat Awang Sulung Merah Muda''.

Nalika pengaruh India mlebu ing Kapuloan Melayu udakara 2000 taun kepungkur, sastra Melayu wiwit nggabungake unsur-unsur India. [[Sastra]] ing jaman iki akèh-akèhé awujud terjemahan saka sastra lan roman Sansekerta, utawa paling ora sawetara produksi sing diilhami déning sastra lan roman kasebut, lan kebak kiasan kanggo mitologi Hindu. Mbokmenawa nganti wektu wiwitan iki bisa ditelusuri karya-karya kayata ''[[Hikayat Seri Rama]]'' (terjemahan gratis saka ''[[Ramayana]]''), ''Hikayat Bayan Budiman'' (adaptasi saka Śukasaptati) lan ''Hikayat Panca Tanderan'' (adaptasi saka ''Hitopadesha'').&lt;ref name=&quot;popular science 1899&quot;&gt;{{harvnb|Ford|1899|pp=379–381}}&lt;/ref&gt;

Jaman sastra Melayu klasik diwiwiti sawisé tekané [[Islam]] lan ditemokaké [[aksara Gundhil|aksara Jawi]] (aksara Melayu adhedhasar [[aksara Arab|Arab]]). Wiwit kuwi, kapercayan lan konsep Islam wiwit menehi tandha ing sastra Melayu. Watu Prasasti Terengganu, sing digawe taun 1303, minangka tulisan naratif Melayu paling awal sing dikenal. Watu iki diukir nganggo aksara Jawi babagan sejarah, hukum, lan roman.&lt;ref name=&quot;Marshall Cavendish 2007 1218&quot;&gt;{{harvnb|Marshall Cavendish|2007|p=1218}}&lt;/ref&gt; Ing jaman kejayaane, Kesultanan Malaka ora mung dadi pusat Islamisasi, nanging uga dadi pusat ekspresi budaya Melayu kalebu sastra. Sajrone jaman iki, karya-karya sastra Timur Tengah sing misuwur diterjemahake lan buku-buku agama ditulis nganggo [[basa Malayu]]. Antarane karya terjemahan sing misuwur yaiku ''Hikayat Muhammad Hanafiah'' lan ''Hikayat Amir Hamzah''.

Kebangkitan kasusastran Melayu ing jaman kasebut uga ditulis dening karya sastra asli liyane sing diwarnai dening [[tasawuf]] mistik Timur Tengah, karya-karya Hamzah Fansuri sing misuwur kayata ''Asrar al-Arifin'' (''Rahsia Orang yang Bijaksana''; Rahasia Wong Wicaksana), ''Sharab al-Asyikin'' (''Minuman Segala Orang yang Berahi''; Ombenan kanggo Kabeh Wong sing Semangat) lan ''Zinat al-Muwahidin'' (''Perhiasan Sekalian Orang yang Mengesakan''; Hiasan kanggo Kabeh Wong sing Setia) bisa katon minangka opera magna jaman.

[[File:Wayang Kulit Kelantan-Patani.jpg|thumb|upright=1.5|[[Wayang kulit|Wayang Kulit]] gaya Kelantan-Patani sing nyritakake kisah heroik [[Hikayat Seri Rama]].]]

Karya sastra Melayu sing paling penting mbokmenawa yaiku Sejarah Melayu utawa [[Sulalatus Salatin]] sing misuwur. Iki diarani &quot;karya sastra Melayu sing paling misuwur, khas, lan paling apik&quot; dening salah sawijining sarjana paling misuwur ing babagan studi Melayu, Sir Richard O. Winstedt.{{sfn|Boyd|1999|p=756}} Tanggal pasti karangan lan identitas pangripta asline ora mesthi, nanging miturut prentahe Sultan Alauddin Riaayat Shah III saka Johor ing taun 1612, Tun Sri Lanang ngawasi proses editorial lan kompilasi Sejarah Melayu.{{sfn|Jaaffar|Hussain|Ahmad|1992|p=260}}

Ing abad kaping 19, sastra Melayu nampa sawetara tambahan penting, kalebu ''Kitab Ilmu Bedil'' (Buku Senjata Tradisional) sing nyedhiyakake rincian penting babagan amunisi lan persenjataan tradhisional Melayu. Jaman kasebut uga nyakseni panggunaan jurnal medis Melayu sing luwih akeh, sing dikenal minangka ''Kitab Tib''. Karya-karya iki pancen penting amarga dadi referensi kanggo kawruh lan teknologi Melayu nalika jaman klasik.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kitab Ilmu Bedil – Book of Malay Traditional Weaponry (2016) |date=10 Juli 2016 |website=The Memory of the World Committee for Asia and the Pacific |url=http://www.mowcapunesco.org/register/kitab-ilmu-bedil-ms-101-or-book-of-malay-traditional-weaponry-2016/ |access-date=21 Oktober 2026 |archive-date=3 Dhésèmber 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171203224429/http://www.mowcapunesco.org/register/kitab-ilmu-bedil-ms-101-or-book-of-malay-traditional-weaponry-2016/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Naskah-naskah Melayu abad kaping 19 liyane ditulis ing Sumatra, kalebu ''Kitab Pengetahuan Bahasa'' (Buku Kawruh Linguistik) dening Raja Ali Haji lan ''Perhimpunan Gunawan bagi Laki-Laki dan Perempuan'' (Kompendium Jimat kanggo Pria lan Wanita) dening Khatijah Terung, garwane Raja Haji Abdullah bin Raja Hassan.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Musa |first=Mohd Faizal |date=2021 |title=Transcripts of Gender, Intimacy, and Islam in Southeast Asia: The &quot;Outrageous&quot; Texts of Raja Ali Haji and Khatijah Terung |journal=Religions |language=en |volume=12 |issue=3 |page=219 |doi=10.3390/rel12030219 |issn=2077-1444|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

Ing abad sing padha uga ana owah-owahan monumental ing sastra Melayu liwat tulisan-tulisané [[Abdullah bin Abdulkadir Munsyi|Abdullah bin Abdul Kadir]], sawijining munshi [[Singapura]] sing misuwur lair ing [[Melaka|Malaka]].&lt;ref name=&quot;popular science 1899&quot; /&gt; Abdullah dianggep minangka wong Melayu paling berbudaya sing tau nulis,&lt;ref name=&quot;popular science 1899&quot; /&gt; salah sawijining inovator paling gedhe ing sastra Melayu&lt;ref name=&quot;Sneddon 2003 59&quot;/&gt; lan bapak sastra Melayu modern.&lt;ref name=&quot;Marshall Cavendish 2007 1218&quot;/&gt; Karya-karyanipun ingkang paling wigati inggih punika ''[[Hikayat Abdullah]]'' (otobiografi), ''Kisah Pelayaran Abdullah ke Kelantan'' (crita babagan lelampahane kanggo pamrentah menyang [[Kelantan]]), lan ''Kisah Pelayaran Abdullah ke Mekah'' (crita babagan [[kaji|ziarah]] menyang [[Mekah]] taun 1854). Karya-karyané dadi inspirasi kanggo generasi penulis ing mangsa ngarep lan nandhani tahap awal transisi saka sastra Melayu klasik menyang sastra Melayu modern.&lt;ref name=&quot;Sneddon 2003 59&quot;/&gt;

=== Seni pertunjukan ===
[[Barkas:Joget Gamelan 1937.jpg|thumb|Pagelaran Joget Gamelan, 1937]]

Wong Melayu duwé maneka warna musik lan tari sing minangka gabungan saka macem-macem pengaruh budaya. Genre-genre sing khas wiwit saka tari rakyat Melayu tradhisional kaya ta Mak Yong nganti tari Zapin sing dipengaruhi Arab. Gerakan koreografi uga maneka warna, saka langkah lan melodi sing prasaja ing Dikir barat nganti gerakan sing rumit ing Joget Gamelan.

Musik tradhisional Melayu umumé musik perkusi. Maneka warna [[gong]] nyedhiyakake irama kanggo akeh tarian. Ana uga [[drum]] kanthi maneka warna ukuran, wiwit saka ''rebana ubi'' gedhe sing digunakake kanggo nandhani acara penting nganti ''rebana cilik'' (kendhang pigura) sing digunakake minangka iringan kanggo pengajian vokal ing upacara keagamaan.{{sfn|Moore|1998|p=48}}

[[Barkas:KITLV - 3676 - Lambert &amp; Co., G.R. - Singapore - Mahjong dance and drama at Penang Island - circa 1903.tif|thumb|left|Sakumpulan penari Melayu Siam sing nampilake Mak Yong (kira-kira abad kaping 19). Ing taun 2005, iki diakoni minangka salah sawijining karya agung warisan lisan lan ora nyata manungsa dening [[UNESCO]].]]

Musik nobat dadi bagéan saka Regalia Kraton Melayu wiwit tekané Islam ing abad kaping 12 lan mung ditampilaké ing upacara-upacara penting kraton. Orkestrane kalebu instrumen suci lan dihormati banget yaiku ''nehara'' ([[kendang]]), ''gendang'' (kendang sirah loro), ''nafiri'' (trompet), ''[[serunai]]'' (oboe), lan kadhangkala gong kenop lan sepasang simbal.{{sfn|Marshall Cavendish|2007|p=1220}}

Pengaruh India kuwat banget ing drama bayangan tradisional sing dikenal minangka [[wayang kulit|Wayang Kulit]], ing ngendi crita-crita saka epik [[Hindhu]]; [[Ramayana]] &amp; [[Mahabharata]] dadi repertoar utama. Ana papat jinis teater wayang sing khas sing bisa ditemokake ing Semenanjung Malaya; ''Wayang Gedek'', ''Wayang Purwa'', ''Wayang Melayu'' lan ''Wayang Siam''.{{sfn|Srinivasa|2003|p=296}}{{sfn|Ghulam Sarwar Yousof|1997|p=3}}{{sfn|Matusky|1993|pp=8–11}} Sanajan mangkono, seni lan crita ''Wayang Purwa'' lan ''Wayang Siam'' nuduhake pengaruh regional sing nyawiji karo wong Jawa lan Siam, dene ''Wayang Melayu'' lan ''Wayang Gedek'' nyritakake bentuk lan busana Melayu sing luwih asli.

Seni pertunjukan Melayu liyane sing kondhang yaiku; Teater ''[[Bangsawan]]'', ''Dondang Sayang'' seneng balada lan tari ''Mak Inang'' saka Kasultanan Malaka, ''Jikey'' lan ''Mek Mulung'' saka [[Kedah]], tari ''Asyik'' lan drama tari ''Menora'' saka Patani lan [[Kelantan]], Tari ''Ulek mayang'' lan ''Rodat'' saka [[Trengganu]], Teater ''Boria'' saka [[pulo Pinang|Penang]], Tari ''Canggung'' saka Perlis, Lagu-lagu narasi ''Mukun'' saka [[Brunéi Darussalam]] lan [[Sarawak]],{{sfn|Marzuki bin Haji Mohd Seruddin|2009}}&lt;ref name=&quot;Ahmad Salehuddin 2009&quot;&gt;{{harvnb|Ahmad Salehuddin|2009}}&lt;/ref&gt; lan [[Gending Sriwijaya]] saka [[Kutha Palémbang|Palémbang]], lan ''Serampang Dua Belas'' saka Serdang.&lt;ref name=&quot;Ahmad Salehuddin 2009&quot;/&gt; Zapin Api firedance saka [[Riau]] lan Dikir barat Singapura saka [[Singapura]].

=== Seni rupa ===
[[Barkas:Burung Petala Indera I.png|thumb|Burung Petala Indra, manuk mitos raksasa sing digawe kanggo parade [[tetak|sunat]] agung pangeran [[Kelantan]].]]

Seni ukir kayu minangka bagéyan saka [[seni rupa|seni visual]] Melayu klasik. Wong Melayu sacara tradhisional nghias monumen, prau, senjata, makam, alat musik, lan piranti-piranti kuna kanthi motif flora, kaligrafi, geometri, lan fitur kosmik. Seni iki ditindakake kanthi mbusak sebagian kayu nganggo piranti sing landhep lan ngetutake pola, komposisi, lan urutan tartamtu. Bentuk seni iki, sing dikenal minangka ''ukir'', dianggep minangka tumindak pengabdian para pengrajin marang sing nitahake lan hadiah kanggo sesamane.{{sfn|Said|2005}}

Bentuk seni iki utamane disebabake dening akehe kayu ing Kepulauan Melayu lan uga dening katrampilan para pengukir kayu sing ngidini wong Melayu praktik ngukir kayu minangka kerajinan. Latar tropis alami ing ngendi flora lan fauna akeh wis menehi inspirasi kanggo motif kanggo digambarake kanthi bentuk abstrak utawa bergaya ing papan kayu. Kanthi rawuhe Islam, bentuk geometris lan kaligrafi Islam dikenalake ing ukiran kayu. Kayu sing digunakake biasane saka spesies kayu atos tropis sing dikenal awet lan bisa tahan serangan jamur, kumbang sepatu bot listrik, lan rayap.{{sfn|Said|2002}}

Omah-omah tradhisional Melayu utawa masjid biasane dihiasi nganggo luwih saka 20 ukiran. Ukiran ing tembok lan panel ngidini angin sirkulasi kanthi efektif mlebu lan metu saka bangunan lan bisa ngidini sinar srengenge madhangi njero struktur kasebut. Ing wektu sing padha, bayangan sing digawe dening panel uga bakal nggawe bayangan adhedhasar motif sing nambah kaendahan ing lantai. Dadi, komponen sing diukir nduweni fungsi fungsional lan estetika.

=== Sandhangan tradhisional ===
[[Barkas:Busana Melayu.jpg|thumb|Wong lanang Melayu ing ''busana Melayu'', gaya tradhisional busana Melayu]]

Sandhangan lan tekstil tradhisional Melayu wis terus owah wiwit jaman kuna. Sacara historis, wong Melayu kuna dicathet nggabungake maneka warna bahan alami minangka sumber penting kanggo kain, sandhangan, lan sandhangan. Nanging ing jaman biyen, nalika para pedagang awal teka saka wetan lan kulon menyang pelabuhan Kepulauan Melayu, padha bebarengan tuku barang-barang mewah anyar, kalebu katun lan sutra sing apik. Sandhangan kasebut banjur dadi sumber mode Melayu sing dhuwur lan nduweni peran budaya minangka identitas sing ngiket ing Nusantara, utamane ing semenanjung, Sumatra lan wilayah pesisir Kalimantan.{{sfn|Hassan|2016}}

Ing budaya Melayu, sandhangan lan tekstil dianggep minangka simbol kaendahan, kekuasaan, lan status. Akeh cathetan ing hikayat Melayu nandheske papan khusus sing dikuwasani tekstil.{{sfn|Maznah Mohammad|1996|p=2}} Industri tenun tangan Melayu bisa dilacak asal-usule wiwit abad kaping 13 nalika jalur perdagangan wétan berkembang ing jaman Dinasti Song. Sebutan babagan tekstil gawean lokal uga dominasi tenunan ing [[Jasirah Malaka]] digawe ing macem-macem cathetan Tiongkok lan Arab.{{sfn|Maznah Mohammad|1996|p=19}} Antarane tekstil Melayu sing kondhang yaiku [[Songkèt]], [[Bathik]], ''Telepok'', ''Limar'', ''Tenun'', ''Kelingkam'', ''Cindai'', ''Pelangi'' lan ''Tekad''.

Sandhangan Melayu klasik maneka warna ing saben wilayah, nanging sandhangan tradisional sing paling jero ing jaman saiki yaiku Baju Kurung (kanggo wanita) lan Baju Melayu (kanggo pria), sing loro-lorone diakoni minangka sandhangan nasional kanggo [[Malaysia]] lan [[Brunéi Darussalam]], lan uga dienggo dening komunitas Melayu ing [[Indhonésia]], [[Singapura]], [[Filipina]], [[Myanmar]] lan [[Thai]]land.

[[Barkas:HariRayaMalaykids.jpg|thumb|left|Bocah-bocah Melayu nganggo klambi adat nalika [[Idul Fitri]]]]

Tembung ''Baju Kurung'', sing sacara sastra ditegesi minangka &quot;mbunteli awak&quot; sing nganggo, dirancang adhedhasar prinsip-prinsip Islam babagan kesopanan, wicaksana, lan andhap asor. Praktek iki padha karo doktrin agama Yahudi-Kristen, amarga memamerkan bagian awak sing intim dianggep dilarang ing Islam. Interpretasi kasebut banjur diserap menyang cara berpakaian lan perspektif budaya Melayu, iki bisa dideleng kanthi cetha nalika pamrentahan Mansur Shah saka Malaka ing abad kaping 15, sultan nglarang rakyat Muslim wanita ing ngarep umum supaya ora mung nganggo sarung saka dhadha mudhun. Sajrone jaman biyen, Baju Kurung Melayu ngalami sawetara reinkarnasi sadurunge njupuk wujud kaya saiki. Amarga jembare maneka warna karajan Melayu ing Nuswantara, pola desain Baju Kurung uga bisa dideleng ing wilayah kasebut, kalebu [[Bengkulu]], [[Kedah]], [[Jambi]], Johor-Riau, Pahang lan [[Kutha Palémbang|Palémbang]].{{sfn|Hassan|2016}}

Mode Baju Kurung sing cocog kanggo wong lanang diarani &quot;Baju Melayu&quot;. Bagean ndhuwur sandhangan digawe kanthi desain geometris sing meh padha karo Baju Kurung lan umume dipasangake karo kain tenun sing dikenal minangka sarung. Pola sarung bisa uga kalebu simbol status perkawinan wong kasebut utawa pangkate ing masyarakat Melayu tradhisional.{{sfn|Hassan|2016}}

Sandhangan Melayu klasik umum liyané kanggo wong lanang kalebu ''baju'' (klambi) utawa ''tekua'' (jinis klambi lengen dawa), ''baju rompi'' (rompi), ''kancing'', ''celana'' sikil cilik ([[clana]]), [[sarung]] sing dienggo ing pinggul, ''capal'' (sandal), lan ''tanjak'' utawa ''tengkolok'' (tutup sirah); kanggo para bangsawan, ''baju sikap'' utawa ''baju layang'' (jinis jas) lan ''pending'' (gesper sabuk hias) uga sinonim kanggo dienggo minangka sandhangan resmi. Uga lumrah yen ''Pendekar'' (prajurit Melayu) nduweni [[keris]] sing diselipake ing lipatan ngarep sarung.

Beda karo Baju Melayu sing isih dienggo mung minangka sandhangan upacara, Baju Kurung dienggo saben dina sajrone setaun dening mayoritas wanita Melayu. Katon pegawai negeri sipil wanita, pekerja profesional, lan mahasiswa nganggo Baju Kurung iku lumrah ing [[Malaysia]] lan [[Brunéi Darussalam]].

===Seni bela diri===
[[Barkas:Singaporean female pesilat - 20080222.jpg|thumb|Praktisi silat wanita saka [[Singapura]]]]

Silat lan varian-variané bisa ditemokaké ing saindenging [[donya Melayu]]: Semenanjung Malaya (kalebu [[Singapura]]), [[Kapuloan Riau]], [[Sumatra]] lan wilayah pesisir [[Kalimantan]]. Bukti arkeologi nuduhake yen, ing abad kaping 6, seni tempur formal wis dipraktekke ing Semenanjung Melayu lan Sumatra.{{sfn|James|1994|p=73}} Wangun Silat paling awal diyakini wis dikembangake lan digunakake ing angkatan bersenjata kerajaan Melayu kuna Langkasuka (abad kaping 2){{sfn|Alexander|2006|p=225}}{{sfn|Abd. Rahman Ismail|2008|p=188}} lan [[praja Sriwijaya|Sriwijaya]] (abad kaping 7).

Pengaruh kesultanan Melayu Malaka, Johor, Pattani, lan Brunéi wis nyumbang marang panyebaran seni bela diri iki ing Kapuloan Melayu. Liwat labirin saluran segara lan kapiler kali sing rumit sing nggampangake ijol-ijolan lan perdagangan ing saindenging wilayah kasebut, Silat mlaku menyang alas udan sing padhet lan munggah menyang pegunungan. [[Laksamana]] Hang Tuah saka Malaka sing legendaris iku salah siji ''pesilat'' paling misuwur ing sejarah{{sfn|Green|2001|p=802}} lan malah dianggep dening sawetara wong minangka bapak silat Melayu.{{sfn|Sheikh Shamsuddin|2005|p=195}} Wiwit jaman klasik, Silat Melayu ngalami diversifikasi sing gedhe lan mbentuk apa sing saiki diakoni sacara tradhisional minangka sumber [[pencak silat|Pencak Silat]] Indhonésia lan bentuk Silat liyane ing [[Asia Kidul-wétan]].{{sfn|Draeger|1992|p=23}}{{sfn|Farrer|2009|p=28}}

Saliyané Silat, Tomoi uga dipraktekké déning wong Melayu, mliginé ing wilayah lor [[Jasirah Malaka]]. Iki minangka varian saka bentuk kickboxing Indo-Cina sing diyakini wis nyebar ing daratan Asia Kidul-wétan wiwit jaman Kekaisaran Funan (68 Masehi).

===Dolanan tradhisional===
[[Barkas:Finished wau and wau frame.JPG|thumb|right|Bengkel tukang Wau ing [[Kelantan]], [[Malaysia]]. Layangan jinis aneh iki bisa ditemokake ing pesisir lor-wetan Semenanjung Melayu.]]

Dolanan Melayu tradhisional lumrahé mbutuhaké katrampilan kerajinan lan ketangkasan manual lan bisa dilacak asal-usulé wiwit jaman Kesultanan Malaka. ''Sepak Raga'' lan [[layangan]] kalebu dolanan tradhisional sing kasebut ing [[Sulalatus Salatin|Sejarah Melayu]] sing dimainake dening para bangsawan lan kraton kesultanan Melayu.{{sfn|Leyden|1821|p=261}}{{sfn|Lockard|2009|p=48}}{{sfn|Ooi|2004|p=1357}}

''Sepak Raga'' minangka salah sawijining dolanan Melayu sing paling populer lan wis dimainake nganti pirang-pirang abad. Sacara tradhisional, Sepak raga dimainake kanthi muter-muter kanthi nendhang lan njaga bal rotan supaya tetep munggah nggunakake bagean awak apa wae kajaba lengen lan tangan. Saiki diakoni minangka olahraga{{sfn|Ziegler|1972|p=41}}{{sfn|McNair|2002|p=104}} nasional Malaysia lan dimainake ing acara olahraga internasional kayata [[Pèsta Ulahraga Asia|Asian Games]] lan [[Pista Ulah raga Asia Kidul Wétan|Southeast Asian Games]].

Dolanan populer liyané yaiku [[gangsingan|''Gasing'' muter]] sing biasané dimainaké sawisé mangsa panèn. Dibutuhake katrampilan sing apik kanggo ngasilake ''Gasing'' (ndhuwur) sing paling kompetitif, sawetara bisa diputer nganti rong jam saben wektu.&lt;ref name=&quot;Alexander 2006 51&quot;&gt;{{harvnb|Alexander|2006|p=51}}&lt;/ref&gt;

Mungkin dolanan Melayu sing paling populer yaiku ''Wau'' (jinis layangan unik saka pesisir wétan Semenanjung Malaya) utawa mabur layangan. Kompetisi mabur wau dianakake karo juri sing menehi poin kanggo keahliane (''Wau'' iku obyek sing ayu lan warni-warni sing dipasang ing pigura pring), swara (kabeh layangan Melayu dirancang kanggo nggawe swara tartamtu nalika diombang-ambingake ing angin) lan ketinggian.&lt;ref name=&quot;Alexander 2006 51&quot;/&gt;

Wong Melayu uga duwe varian dolanan papan [[Mancala]] sing dikenal minangka [[Dhakon|Congkak]]. Dolanan iki dimainake kanthi ngobahake watu, kelereng, manik-manik utawa cangkang ing sakubenge papan kayu sing kasusun saka rolas bolongan utawa luwih. Mancala diakoni minangka dolanan paling tuwa ing donya lan bisa dilacak asal-usule wiwit [[Mesir Kuna]]. Nalika dolanan iki nyebar ing saindenging jagad, saben budaya wis nemokake variasi dhewe-dhewe kalebu wong Melayu.{{sfn|Alexander|2006|p=52}}

==Sub-ètnis==
{{Uga deleng|Wong Melayu Malaysia|Wong Melayu Indhonésia}}

==Deleng uga==
* [[Donya Melayu]]
* [[Omah Melayu]]

==Cathetan suku==
{{Reflist}}

==Pranala njaba==
* {{ms}} [http://iyco0.tripod.com/usmanawang.html Puisi Usman Awang mengenai Melayu.]{{Pranala mati|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{en icon}} [http://www.asiafinest.com/forum/index.php?showtopic=29765 Melayu]
* {{id}} [http://209.85.175.104/search?q=cache:lYcg2r-ziWYJ:ccm.um.edu.my/umweb/fsss/images/persidangan/Kertas%2520Kerja/Pak%2520Witrianto.doc+Rumpun+Banjar&amp;hl=id&amp;ct=clnk&amp;cd=139&amp;gl=id&amp;client=firefox-a Modal Sosial dan Pembangunan Manusia Melayu oleh Witrianto, S.S., M.Hum., M.Si dari Universitas Andalas]{{Pranala mati|date=April 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{id}} [http://www.indonesiamedia.com/2004/05/early/budaya/budaya-0504-bhinneka.htm Bhinneka Tunggal Ika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100126030352/http://www.indonesiamedia.com/2004/05/early/budaya/budaya-0504-bhinneka.htm |date=26 Januari 2010 }}
* {{id}} [http://melayuonline.com/article/?a=aW1QL3FMZVZBUkU4Ng%3D%3D= Gerakan Bangsa Melayu Besar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408223826/http://melayuonline.com/article/?a=aw1ql3fmzvzbuku4ng=== |date=8 April 2016 }}

{{stub}}

{{DEFAULTSORT:Melayu}}
[[Kategori:Melayu|*]]
[[Kategori:Suku bangsa ing Malaysia]]
[[Kategori:Suku bangsa ing Indonesia]]
[[Kategori:Golongan ètnik ing Indonésia]]
[[Kategori:Golongan ètnik ing Malaysia]]

{{Featured article}}
{{Authority control}}</text>
      <sha1>9zoa3y4rsqawx6403tijx4v3mfc4uqv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1759013</id>
      <parentid>1759009</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T16:15:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55037-88</username>
        <id>75055</id>
      </contributor>
      <comment>/* Arsitèktur */</comment>
      <origin>1759013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71872" sha1="2oxu0pge6uufni7ke9w8aqi4ytw7qfb" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
| group = &lt;br/&gt;Wong Melayu&lt;br/&gt;''Orang Melayu''&lt;br/&gt;أورڠ ملايو
| image = [[Gambar:Siti Nurhaliza - KLIFF 08.jpg|57px|Siti Nurhaliza]] [[Gambar:Mahathir 2007.jpg|57px|Mahathir Mohammad]] [[Gambar:Muszaphar shukor.jpg|57px|Sheikh Muszaphar Shukor]]&lt;br/&gt;[[Gambar:Amir Hamzah portrait edit.jpg|51px|Amir Hamzah]] [[Gambar:Raja Ali Haji.jpg|57px|Raja Ali Haji]] [[Gambar:Hamzah Haz.jpg|57px|Hamzah Haz]]&lt;br/&gt;[[Gambar:Siti Nordiana interviewed by MeleTOP.jpg|70px|Siti Nordiana]]
| caption = Sakarepe: [[Siti Nurhaliza]] • [[Mahathir Mohammad]] • [[Sheikh Muszaphar Shukor]]&lt;br/&gt;
Kaloro: [[Amir Hamzah]] • [[Raja Ali Haji]] • [[Hamzah Haz]]&lt;br/&gt;
Katelu: [[Siti Nordiana]]
| poptime = {{circa}} '''40.000.000 jiwane''' &lt;!-- sum of numbers from each region below --&gt;
| region1 = &lt;span style=&quot;font-size:105%;&quot;&gt;'''Pedunung mayoritas'''&lt;/span&gt;
| region6 = '''{{flagicon|Malaysia}} [[Malaysia]]'''
| pop6 = 20.749.378 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref6 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|Economic Planning Unit (Malaysia)|2010}}&lt;/ref&gt;}}
| region7 = '''{{flagicon|Brunei}} [[Brunéi Darussalam]]'''
| pop7 = 501.902 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref7 = {{lower|&lt;ref name=&quot;CIA (B)&gt;&quot;{{harvnb|CIA World Factbook|t=Brunei|2012}}&lt;/ref&gt;}}
| region8 = &lt;span style=&quot;font-size:105%;&quot;&gt;'''Pedunung minoritas'''&lt;/span&gt;
| pop8 = 
| ref8 = 
| region9 = '''{{flagicon|Indonesia}} [[Indonésia]]'''
| pop9 = 8.789.585 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref9 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|Badan Pusat Statistika Indonesia|2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Figure obtained based on the percentage of Malays in 2000 census and the total Indonesian population in 2010 census&lt;/ref&gt;}}
| region10 = '''{{flagicon|Thailand}} [[Thailand]]'''
| pop10 = 5.354.475 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref10 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|CIA World Factbook|t=Thailand|2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|World Directory of Minorities and Indigenous Peoples|2005}}&lt;/ref&gt;}}
| region11 = '''{{flagicon|Singapura}} [[Singapura]]'''
| pop11 = 1.003.449 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref11 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|CIA World Factbook|t=Singapore|2012}}&lt;/ref&gt;}}
| region12 = '''{{flagicon|Philippines}} [[Pilipina]]'''
| pop12 = 2.000.000
| ref12 = 
| region13         = '''{{flagicon|Liga Arab}} [[Nagara-nagara Arab]]'''
| pop13            = ~50.000
| ref13            = &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.utusan.com.my/rencana/agama/jejak-melayu-di-bumi-anbiya-1.437075|title=Jejak Melayu di bumi anbiya|work=Utusan Online |access-date=2 Juli 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915002357/http://www.utusan.com.my/rencana/agama/jejak-melayu-di-bumi-anbiya-1.437075|archive-date=15 Sèptèmber 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ww1.kosmo.com.my/kosmo/content.asp?y=2017&amp;dt=0126&amp;pub=Kosmo&amp;sec=Rencana_Utama&amp;pg=ru_02.htm|title=Jabal Ajyad perkampungan komuniti Melayu di Mekah|work=Kosmo Online |access-date=2 Juli 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915001838/http://ww1.kosmo.com.my/kosmo/content.asp?y=2017&amp;dt=0126&amp;pub=Kosmo&amp;sec=Rencana_Utama&amp;pg=ru_02.htm|archive-date=15 Sèptèmber 2018}}&lt;/ref&gt;
| languages = [[Basa Malayu]], [[Basa Indhonésia]], [[Basa Thai]], [[Basa Arab]], [[Basa Inggris]], lan [[Basa Tamil]]
| religions = [[Islam]]
| related = [[Wong Acèh|Acèh]], [[Wong Banjar|Banjar]], [[Wong Minangkêbo|Minang]], [[Wong Kerinci|Kerinci]], [[Wong Tidung|Tidung]], [[Wong Laut|Laut]], [[Wong Betawi|Betawi]]
}}

[[Gambar:Malay couple.jpg|thumb|300px|Pasangan Melayu nganggo sandhangan tradhisional sawisé upacara ''akad nikah''. Penganten kakung nganggo ''baju melayu'' nganggo ''songkok'' lan ''[[songkèt]]'', dene penganten putri nganggo ''baju kurung'' nganggo ''tudong''.]]
[[Gambar:COLLECTIE TROPENMUSEUM Kleurenlitho getiteld Jong gehuwde Maleische vrouw TMnr 5795-34.jpg|thumb|300px|Wadon Melayu ing Kutai diidentifikasi kanthi bentuk bun sing khas (litografi dening C. F. Kelley adhedhasar gambar dening Carl Book, [[1887]])]]
'''Wong Melayu''' ({{lang-ms|'''Orang Melayu'''}}; [[Aksara Jawi|Jawi]]: {{Script/Arabic|أورڠ ملايو}}) minangka klompok suku bangsa [[Austronésia]] utamané ing Semenanjung Malaya, ing saindenging [[Sumatra]], kidul [[Thailand]], pesisir kidul [[Burma]], pulo [[Singapura]], [[Borneo]] pesisir kalebu [[Brunei]], [[Kalimantan Kulon]], [[Kalimantan Wétan]] lan [[Sarawak]] lan [[Sabah]] pesisir, [[Pilipina]] sisih kulon lan sisih kidul, lan pulo-pulo cilik sing ana ing antarané lokasi kasebut — sacara koléktif dikenal minangka &quot;Dunia Melayu&quot;. Lokasi iki saiki dadi bagéan saka negara-negara modern [[Malaysia]], [[Indhonésia]], [[Singapura]], [[Brunei]], [[Burma]], [[Thailand]], lan [[Filipina]].

Malah, akéh komunitas [[Minangkabau]], [[Mandailing]], lan [[Dayak]] sing pindhah menyang pesisir wétan [[Sumatra]] lan pesisir kulon [[Kalimantan]], ngaku wong Melayu. Saliyané ing Nusantara, wong Melayu uga ang ing [[Sri Lanka]], [[Kapuloan Cocos (Keeling)]] ''(Cocos Malays)'', lan [[Afrika Kidul]] ''(Cape Malays)''.

Ana maneka warna basa, budaya, seni, lan sosial sing cukup akeh ing antarane akeh subkelompok Melayu, utamane amarga atusan taun imigrasi lan asimilasi macem-macem etnis lan suku regional ing Asia Tenggara Maritim. Sacara historis, populasi Melayu utamane keturunan saka suku [[kulawarga basa Austronésia|Austronésia]] lan [[kulawarga basa Austroasiatika|Austroasia]] sing nganggo [[basa Malayu]] sadurunge sing ngedegake sawetara negara lan kerajaan dagang maritim kuna, utamane [[Brunéi Darussalam|Brunéi]], [[Kedah]], Langkasuka, Gangga Negara, Chi Tu, Nakhon Si Thammarat, Pahang, [[Kerajaan Melayu|Melayu]], lan [[Praja Sriwijaya|Sriwijaya]].{{sfn|Milner|2010|pp=24, 33}}{{sfn|Barnard|2004|pp=7 &amp; 60}}

Tekane Kesultanan Malaka ing abad kaping 15 micu revolusi gedhe ing sejarah Melayu, sing penting banget dumunung ing warisan politik lan budaya sing jembar. Tandha-tandha definitif umum saka kemelayuan — agama Islam, basa lan tradhisi Melayu — dianggep wis diproklamasikake ing jaman iki, sing ndadékaké etnogenesis wong Melayu minangka klompok etnoreligius utama ing wilayah kasebut. Ing sastra, arsitektur, tradhisi kuliner, sandhangan tradisional, seni pertunjukan, seni bela diri, lan tradhisi kraton, Malaka netepake standar sing ditiru dening kesultanan Melayu sabanjure. Jaman keemasan kesultanan Melayu ing Semenanjung Malaya, Sumatra Wétan, lan Pesisir Kalimantan nyumurupi akèh pedunungé, mliginé saka manéka warna komunitas suku kaya ta [[Wong Batak|Batak]], [[Dayak]], Wong Asli, lan [[Wong Laut]], sing tundhuk marang Islamisasi lan Invasi Melayu. Sajrone sejarah, istilah &quot;Melayu&quot; wis ditambahi menyang klompok etnis liyane ing &quot;[[Donya Melayu]]&quot;; panggunaan iki saiki umume diwatesi ing Malaysia lan Singapura, ing ngendi keturunan liyane saka klompok etnis iki diarani Anak Dagang (&quot;pedagang&quot;) lan umume asale saka [[Indhonésia]] kayata [[wong Acèh]], [[Wong Banjar|Banjar]], [[Wong Bugis|Bugis]], [[Wong Mandailing|Mandailing]], [[Wong Minangkêbo|Minangkêbo]] lan [[Wong Jawa|Jawa]].

== Etimologi ==
[[Barkas:Candi Muaro Jambi dengan langit biru.jpg|thumb|[[Kompleks Candhi Muaro Jambi]] ing [[Jambi]], sacara historis ana hubungane karo [[Kerajaan Melayu]] pra-Islam. Wong Melayu-Sriwijaya dikenal mbangun sistem bangunan sing rumit ing ibukutha, kutha-kutha gedhe, lan pusat kutha sing penting.]]
[[Barkas:Bukit Seguntang Tombs.jpg|thumb|Bukit Seguntang ing [[Kutha Palémbang|Palémbang]]. Miturut ''[[Sejarah Melayu]]'', bukit iki nyathet munculé Sang Sapurba, leluhur legendaris kanggo macem-macem kulawarga kerajaan Melayu ing [[Sumatra]], [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]], lan [[Kalimantan]].]]
Literatur epik ''[[Sulalatus Salatin|Sajarah Melayu]]'' nggandhengake asal-usul etimologis &quot;Melayu&quot; karo kali cilik sing jenenge Sungai Melayu ('kali Melayu') ing [[Sumatra]], [[Indhonésia]]. Epik kasebut salah nyebutake yen kali kasebut mili menyang [[Kali Musi]] ing [[Kutha Palémbang|Palémbang]], dene sejatine mili menyang Kali Batang Hari ing [[Jambi]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Reid |first=Anthony |date=Oktober 2001 |title=Understanding Melayu (Malay) as a Source of Diverse Modern Identities |journal=Journal of Southeast Asian Studies |volume=32 |issue=3 |pages=295–313|doi=10.1017/S0022463401000157 |pmid=19192500 }}&lt;/ref&gt;{{rp|298}} Istilah iki dianggep asale saka tembung Melayu ''melaju'', gabungan saka awalan verbal 'me' lan tembung oyot 'laju', sing tegese &quot;nyepetake&quot;, digunakake kanggo njlentrehake arus kali sing deres lan cepet.{{sfn|Melebek|Moain|2006|pp=9–10}}

=== Minangka jeneng panggonan (toponim) ===
Sadurungé abad kaping 15, istilah &quot;Melayu&quot; lan varian sing mèmper katon ditrapaké minangka toponim lawas kanggo wilayah [[Selat Malaka]] sacara umum.{{sfn|Barnard|2004|p=3}}
* '''''Malaya Dwipa''''', &quot;Malaya Dvipa&quot;, diterangake ing bab 48, Vayu Purana minangka salah sawijining provinsi ing segara wétan sing kebak emas lan perak. Sawetara sarjana nyamakake istilah iki karo [[Sumatra]],{{sfn|Deka|2007|p=57}} nanging sawetara sarjana India percaya yen istilah kasebut kudune nuduhake Semenanjung Melayu sing pagunungan, dene Sumatra luwih tepat digandhengake karo Suvarnadvipa.{{sfn|Pande|2006|p=266}}{{sfn|Gopal|2000|p=139}}{{sfn|Ahir|1995|p=612}}{{sfn|Mukerjee|1984|p=212}}{{sfn|Sarkar|1970|p=8}}
* '''''Maleu-kolon''''' – lokasi ing Semenanjung Emas, saka karya [[Claudius Ptolemaeus|Ptolemy]], Geographia.{{sfn|Gerini|1974|p=101}}
* '''''Mo-lo-yu''''' – kasebut déning Yijing, sawijining biksu Buddha Tionghoa saka [[Wangsa Tang|Dinasti Tang]] sing ngunjungi Asia Tenggara ing taun 688–695. Miturut Yijing, karajan ''Mo-Lo-Yu'' dumunung ing jarak 15 dina lelayaran saka Bogha (Palembang), ibukutha Sribhoga ([[Praja Sriwijaya|Sriwijaya]]). Butuh layar 15 dina kanggo tekan Ka-Cha ([[Kedah]]) saka Mo-lo-yu; mula, bisa diarani yen Mo-Lo-Yu bakal dumunung ing tengah-tengah antarane rong panggonan kasebut.{{sfn|I Ching|2005|p=xl–xli}} Ana téori populer sing nggandhèngaké ''Mo-Lo-Yu'' karo [[Kompleks Candhi Muaro Jambi|Jambi]] ing Sumatra,{{sfn|Melayu Online|2005}} nanging lokasi geografis Jambi kontradiksi karo katrangané Yi Jing babagan &quot;layar setengah dalan antara ''Ka-Cha'' (Kedah) lan ''Bogha'' (Palembang)&quot;. Ing jaman [[Wangsa Yuan|Dinasti Yuan]] (1271–1368) lan [[Wangsa Ming|Dinasti Ming]] (1368–1644), tembung ''Ma-La-Yu'' kerep disebut ing teks-teks sejarah Tiongkok – kanthi owah-owahan ejaan amarga rentang wektu antarane dinasti – kanggo nyebutake sawijining bangsa ing cedhak segara kidul. Antarane istilah-istilah sing digunakake yaiku &quot;Bôk-lá-yù&quot;, &quot;Mók-là-yū&quot; (木剌由), Má-lì-yù-er (麻里予兒), Oō-laì-yu (巫来由) — dilacak saka sumber tinulis saka bhikkhu [[Xuanzang]]) lan Wú-laī-yû (無来由).
* '''''Malaiyur''''' – kasebut ing prasasti Tanjore. Iki digambarake minangka kerajaan sing nduweni &quot;gunung sing kuwat minangka benteng&quot; sing tiba menyang penjajah Chola nalika kampanye Rajendra Chola I ing abad kaping 11. Bisa uga ana ing Sumatra, antarane Pannai lan Sriwijaya ([[Kutha Palémbang|Palémbang]]),&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Nagapattinam to suvarnadwipa: Reflections on the chola naval expeditions to Southeast Asia |publisher=Institute of Southeast Asian Studies |year=2009 |editor-last1=Kulke |editor-first1=Hermann |location=Singapore |editor-last2=Kesavapany |editor-first2=K. |editor-last3=Sakhuja |editor-first3=Vijay}}&lt;/ref&gt;{{rp|77–78, 170}} bisa uga ana ing situs arkeologi [[Kabupatèn Muaro Jambi|Muaro Jambi]].&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite book|last=Miksic|first=John M.|year=2013|title=Singapore and the Silk Road of the Sea, 1300–1800|publisher=NUS Press|isbn=978-9971-69-558-3|author1-link=John N. Miksic}}&lt;/ref&gt;{{rp|405}}
* '''''Malai''''' – sing kasebut déning ahli géografi Arab abad kaping 12 [[Al-Idrisi|Muhammad al-Idrisi]] ing Tabula Rogeriana, pulo iki njlèntrèhaké semenanjung Malaya minangka pulo sing dawa lan nyebut Malai, wewatesan karo Qmer (Khmer) lan dunungé 12 dina layar saka Sanf (Champa).&lt;ref&gt;[https://www.sg/sgbicentennial/the-bicentennial-experience/map/al-idrisis-a-guide-to-pleasant-journeys-into-faraway-lands/ al-Idrisi's A guide to Pleasant Journeys into Faraway Lands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250508045322/https://www.sg/sgbicentennial/the-bicentennial-experience/map/al-idrisis-a-guide-to-pleasant-journeys-into-faraway-lands/ |date=2025-05-08 }}. Singapore Bicentennial Office. November 2019.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gerini, G. E., &amp; Royal Geographical Society (Great Britain). (1909). [https://books.google.com.my/books?id=FKYcAAAAMAAJ&amp;vq=malai&amp;pg=PA535#v=onepage&amp;q=malai&amp;f=false Researches on Ptolemy's Geography of Eastern Asia (further India and Indo-Malay Archipelago) (Asiatic Society monographs)]. Royal Asiatic society, Royal geographical society. p. 535.&lt;/ref&gt;
* '''''Bhūmi Mālayu''''' – (secara harfiah &quot;Tanah Malayu&quot;), transkripsi saka [[Prasasti Padang Roco]] taun 1286 M dening Slamet Muljana.{{sfn|Muljana|1981|p=223}} Istilah iki ana gandheng cenenge karo kerajaan Dharmasraya.
* '''''Ma-li-yu-er''''' – kasebut ing babad [[Wangsa Yuan]], nuduhake sawijining bangsa ing Semenanjung Melayu sing ngadhepi ekspansi Kerajaan Sukhothai menyang kidul, nalika jaman pamrentahan Ram Khamhaeng.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chronicle of Mongol Yuan |website=guoxue.com |language=zh |url=http://www.guoxue.com/shibu/24shi/yuanshi/yuas_210.htm |access-date=5 Fèbruari 2026 |archive-date=27 Agustus 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827214255/http://www.guoxue.com/shibu/24shi/yuanshi/yuas_210.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Kronik kasebut nyatakake: &quot;''..Ana rasa sengit antarane Siam lan Ma-li-yu-er nganti loro-lorone padha mateni siji lan sijine ...''&quot;. Kanggo nanggepi tumindake Sukhothai, utusan Tiongkok menyang kraton Ram Khamhaeng ing taun 1295 nggawa dekrit kekaisaran: &quot;Tetepna janjimu lan aja nindakake piala marang Ma-li-yu-er&quot;.{{sfn|Hall|1981|p=190}}
* '''''Malauir''''' – kasebut ing cathetan [[Marco Polo]] minangka kerajaan sing dumunung ing Semenanjung Melayu,{{sfn|Cordier|2009|p=105}}{{sfn|Wright|2004|pp=364–365}} bisa uga padha karo sing kasebut ing kronik Yuan.
* '''''Malayapura''''' – (sacara harfiah &quot;kutha Malaya&quot; utawa &quot;bètèng Malaya&quot;), sing ditulis ing [[prasasti Amoghapasa]] sing ditulis taun 1347 Masehi. Istilah iki digunakake dening [[Adityawarman]] kanggo nyebut Dharmasraya.

Saran liyané kalebu tembung [[basa Jawa|Jawa]] ''mlayu'' (minangka kriya: mlayu, partisip: buronan), utawa istilah Melayu ''melaju'' (nyepetake kanthi ajeg), sing nuduhake mobilitas dhuwur lan sifat migrasi wong-wongé. De Barros (1552) nyebutake yen [[Paraméswara|Iskandar Shah]] menehi jeneng ''Malaios'' (wong Melayu) kaya ngono amarga bapakne diusir saka negarane. Albuquerque nerangake yen [[Paraméswara|Parameswara]] mlayu (''malayo'') saka kerajaan Palembang menyang Malaka.{{sfn|Crawfurd|1856|p=[https://archive.org/details/adescriptivedic00crawgoog/page/n254/mode/2up 244]}}

=== Minangka jeneng ètnis (etnonim) ===
{{multiple image
| align = right
| total_width = 420
| image1 = Malays from the Malacca Sultanate Codice Casanatense.jpg
| alt1 = Wong Melayu ing Malaka
| caption1 = Cat banyu Portugis wong Malaya ing Malaka, kira-kira taun 1540, ditampilake ing Códice Casanatense
| image2 = A Malay couple RBSeite93.jpg
| alt2 = Pasangan Melayu
| caption2 = Ilustrasi pasangan Melayu, saka ''Reise nach Batavia'', antarane taun 1669 lan 1682
| image3 = JogetUNISEL.jpg
| alt3 = Tari Joget
| caption3 = Tari Joget saka Kesultanan Malaka; akeh aspek budaya Melayu sing asale saka kraton Malaka
}}

Tembung &quot;Melayu&quot; minangka etnonim, kanggo ngrujuk marang kluster etnologis sing béda banget, dianggep wis dadi populer sajrone integrasi Kesultanan Malaka minangka kakuwatan regional ing abad kaping 15. Iki digunakake kanggo nglaporake babagan keberpihakan sosial wong Malaka tinimbang wong manca ing wilayah sing padha, utamane [[wong Jawa]] lan [[Thai]].{{sfn|Barnard|2004|p=4}} Iki dibuktèkaké saka dhaptar tembung Melayu awal abad kaping 16 déning Antonio Pigafetta sing gabung karo pelayaran Magellan, sing ngrujuk babagan kepriyé frasa ''chiara Malaiu'' ('cara Melayu') digunakaké ing maritim [[Asia Kidul-wétan]], kanggo nyebut ''al parlare de Malaea'' ([[basa Italia]] kanggo &quot;ngomong babagan Malaka&quot;).{{sfn|Milner|2010|pp=22}}

Sastra Melayu klasik nggambarake wong Melayu kanthi makna sing luwih sempit tinimbang interpretasi modern. ''Hikayat Hang Tuah'' (kira-kira taun 1700, manuskrip kira-kira taun 1849) mung nyebutake wong Melayu minangka subjek Kesultanan Malaka; [[Brunéi Darussalam|Brunéi]], nalika semana, ora dianggep minangka wong Melayu. ''Hikayat Patani'' (manuskrip: 1876) contoné, ora nyebut Patani lan Brunéi minangka [[basa Malayu]], istilah kuwi mung digunakaké kanggo [[Johor]]. Kedah boten kalebet basa Melayu ing babad Kedah/Hikayat Merong Mahawangsa (kira-kira 1821). ''Hikayat Aceh'' (kira-kira taun 1625, manuskrip kira-kira taun 1675) nggandhengake etnis Melayu karo Johor, nanging mesthi ora karo Aceh utawa Deli.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Milner |first=Anthony |url=https://books.google.com/books?id=sACaolB0FpkC&amp;q=liberally |title=The Malays |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2011 |isbn=978-1-4443-9166-4 |pages=91–92 |access-date=5 Fèbruari 2026|archive-date=31 Maret 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331160702/https://books.google.com/books?id=sACaolB0FpkC&amp;q=liberally |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;For the dating of the manuscripts, see [https://mcp.anu.edu.au/Q/texts.html Malay Concordance Project]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220809133732/https://mcp.anu.edu.au/Q/texts.html|date=9 Agustus 2022}}.&lt;/ref&gt;

== Asal-usul ==
[[Barkas:Baju Melayu.jpg|thumb|Sekelompok wong lanang saka [[Brunéi Darussalam]] nganggo sandhangan jinis ''Cekak Musang'', dienggo bareng karo [[songkèt]] (kiwa paling adoh) lan ''[[sarung|kain sarung]]''.]]

=== Modhél Proto-Melayu ===
Uga dikenal minangka ''Melayu asli'' (wong Melayu asli) utawa ''Melayu purba'' (wong Melayu kuna), wong Proto-Melayu asale saka Austronésia lan dipercaya wis migrasi menyang Kapuloan Melayu sajrone serangkaian migrasi dawa antarane 2500 lan 1500 SM.{{sfn|Ryan|1976|pp=4–5}} Proto-Melayu sing misuwur saiki yaiku Moken, Jakun, Orang Kuala, Temuan lan Orang Kanaq.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Orang Asli Population Statistics |publisher=Center for Orang Asli Concerns |url= http://www.coac.org.my/codenavia/portals/coacv2/code/main/main_art.php?parentID=11374494101180&amp;artID=11432750280711 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110722233738/http://www.coac.org.my/codenavia/portals/coacv2/code/main/main_art.php?parentID=11374494101180&amp;artID=11432750280711 |archive-date=22 Juli 2011}}&lt;/ref&gt; ''The Encyclopedia of Malaysia: Early History'' ({{lang|id|Ensiklopedia Malaysia: Sejarah Awal}}), wis nudingake total telung teori babagan asal-usul wong Melayu:
* Teori Yunnan (diterbitake ing taun 1889) – Teori Proto-Melayu sing asale saka Yunnan kira-kira 4.000 nganti 6.000 taun kepungkur. Téori iki didhukung déning R.H Geldern lan timé sing nduwé téori yèn migrasi wong-wong mau kedadeyan saka Kali Mekong menyang [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]]. Bukti liyané sing ndhukung téori iki kalebu piranti watu sing ditemokaké ing Kepulauan Melayu sing analog karo piranti Asia Tengah, sing nuduhaké kamiripan adat istiadat Melayu lan Assam.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Parthipan |first1=Shalini |last2=Mirianti Ishar |first2=Seri |date=2022 |title=Perspective on Ancestral Lineages and Genetic Markers of Malay Population in Peninsular Malaysia |url=http://journalarticle.ukm.my/19571/1/49021-177065-2-PB.pdf |journal=Journal Sains Kesihatan Malaysia |volume=20 |issue=1 |page=86 |via=Journalarticle.ukm.my |access-date=24 Maret 2026 |archive-date=16 Oktober 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016080144/http://journalarticle.ukm.my/19571/1/49021-177065-2-PB.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* Teori New Guinea/Pelaut (diterbitake ing taun 1965) – Migrasi pelaut kanthi katrampilan oseanografi sing kuwat sing lelungan saka pulo siji menyang pulo liyane antarane [[Niu Sélan]] lan [[Madhagaskar]]. Teori kasebut ngaku yen morfologi wong Melayu nalika semana padha karo Negroid.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* Teori [[Républik Cina|Taiwan]] (diterbitake ing taun 1997) – Migrasi sekelompok wong saka Tiongkok Kidul kedadeyan 6.000 taun kepungkur, sawetara pindhah menyang [[Taiwan]] ([[wong pribumi Taiwan|pribumi Taiwan]] saiki minangka keturunane), banjur menyang [[Filipina]] lan mengko menyang [[Kalimantan]] (kurang luwih 4.500 taun kepungkur) ([[Dayak]] saiki lan kelompok liyane). Wong-wong kuna iki uga pisah, ana sing menyang [[Sulawesi]] lan ana sing menyang [[Jawa]], lan [[Sumatra]], sing saiki kabeh nganggo basa-basa sing kalebu kulawarga Basa Austronesia. Migrasi pungkasan kedadeyan ing Semenanjung Malaya kira-kira 3.000 taun kepungkur. Sawijining sub-kelompok saka Kalimantan pindhah menyang Champa ing jaman saiki sing diarani Vietnam Tengah lan Kidul kira-kira 4.500 taun kepungkur. Ana uga jejak migrasi Dong Son lan Hoabinhian saka [[Viètnam]] lan [[Kamboja]]. Kabeh klompok iki nduweni DNA lan asal-usul linguistik sing bisa ditelusuri saka pulo sing saiki diarani Taiwan, lan leluhure wong-wong kuna iki bisa ditelusuri saka Tiongkok kidul.{{sfn|Barnard|2004}}

==== Deutero-Melayu ====
[[Barkas:Women from Palembang in Ikat weave, Wanita di Indonesia p29 (Ministry of Information).jpg|thumb|Wanita saka [[Kutha Palémbang|Palémbang]] nganggo busana tradhisional, sing diarani Baju Kurung sing digawe saka [[Songkèt]]. Klambi iki umume digandhengake karo wanita keturunan Melayu.]]

Wong Deutero-Melayu iku wong [[jaman wesi|Jaman Wesi]] sing sebagian turunan saka wong Austronésia sabanjure sing dilengkapi teknik pertanian sing luwih maju lan kawruh anyar babagan logam.{{sfn|Murdock|1969|p=278}}{{sfn|Ooi|2004|p=[https://books.google.com/books?id=QKgraWbb7yoC&amp;pg=PA495 495]}}{{sfn|Anderbeck|2002}} Para pemukim Deutero-Melayu ora nomaden kaya para leluhure: nanging dheweke manggon lan ngadegake kampung-kampung sing dadi unit utama ing masyarakat. Kampung-kampung iki biasane dumunung ing pinggir kali utawa pesisir lan umume bisa nyukupi pangan lan kabutuhan liyane. Ing pungkasan abad kaping 1 SM, kampung-kampung iki wiwit nindakake perdagangan karo jagad njaba.{{sfn|Jamil Abu Bakar|2002|p=39}} Wong Deutero-Melayu dianggep minangka leluhur langsung saka wong Melayu saiki.{{sfn|TED|1999}}

==== Ekspansi saka modhél Sundaland ====
Téori sing luwih anyar nyatakaké yèn tinimbang dipanggoni déning ekspansi saka daratan, populasi Jaman És ing Semenanjung Malaya, Kapuloan Indhonésia sing cedhak, lan landas kontinèntal sing nalika iku katon (Sundaland) malah berkembang sacara lokal saka pemukim manungsa pisanan lan ngembang menyang daratan. Para pendukung téori iki percaya yèn ekspansi iki mènèhi panjelasan sing luwih irit babagan bukti linguistik, arkeologi, lan antropologis tinimbang modhèl sadurungé, mliginé model Taiwan.{{sfn|Oppenheimer|2006}} Téori iki uga nduwèni dhukungan saka bukti genetik anyar saka Human Genome Organisation sing nuduhaké yèn pedunung utama Asia kedadeyan ing siji migrasi liwat [[Asia Kidul-wétan]]; rute iki dianggep minangka wilayah Melayu modern lan keragaman ing wilayah kasebut berkembang utamane ing panggonan kasebut tanpa mbutuhake migrasi utama saka daratan. Ekspansi kasebut dhewe bisa uga disebabake dening kenaikan permukaan laut ing pungkasan Jaman Es.{{sfn|Abdulla et al.|2009}}{{sfn|Soares, et al.|2008}}

Stephen Oppenheimer, pendukung paham iki, luwih lanjut ngajokake teori yen ekspansi bangsa kedadeyan kanthi telung gelombang cepet amarga kenaikan permukaan laut ing pungkasan Jaman Es, lan diaspora iki nyebarake bangsa-bangsa kasebut lan budaya, mitos, lan teknologi sing ana gandhengane ora mung menyang daratan Asia Tenggara, nanging uga nganti India, Timur Tengah, lan Mediterania. Para pengulas nemokake usulan-usulane kanggo pemukiman lan panyebaran asli pantes ditliti luwih lanjut, nanging isih skeptis karo klaim difusionis dheweke.{{sfn|Razak|2012}}{{sfn|Terrell|1999}}{{sfn|Baer|1999}}

=== Bukti genetik ===
Wong Melayu iku sawijining klompok ètnis sing manggon ing Asia Kidul-wétan lan Semenanjung Malaya sing nganggo basa Austronésia. Miturut panliten ing taun 2015, wong Melayu saka Semenanjung Malaysia, [[Singapura]], [[Indhonésia]], lan [[Sri Lanka]] nduweni 4 komponen leluhur utama, kalebu Austronésia (17%–62%), Proto-Melayu (15%–31%), Asia Timur (4%–16%) lan Asia Selatan (3%–34%). Nanging komponen pribumi Austronésia lan Asia Tenggara luwih penting kanggo wong Melayu saka Semenanjung Malaysia, Singapura lan Indhonésia tinimbang Asia Wétan lan Asia Kidul. Kosok baline, wong Melayu saka Sri Lanka nduweni udakara 34% keturunan Asia Kidul ing susunan genetik, sing ndadekake dheweke relatif béda.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Deng |first1=Lian |last2=Hoh |first2=Boon-Peng |last3=Lu |first3=Dongsheng |last4=Saw |first4=Woei-Yuh |display-authors=3 |date=2015 |title=Dissecting the genetic structure and admixture of four geographical Malay populations |journal=Scientific Reports |volume=5 |doi=10.1038/srep14375 |pmid=26395220 |pmc=4585825 |bibcode=2015NatSR...514375D }}&lt;/ref&gt;

Panliten ing taun 2021 nyimpulake yen garis keturunan Basal-Asia Timur sing khas (kadhangkala diarani '''East- and Southeast Asian lineage''&lt;nowiki/&gt;' (ESEA)), sing minangka leluhure wong Asia Timur lan Tenggara modern, wong Polinesia, lan wong Siberia, asale saka Daratan Asia Tenggara ing ~50.000 SM, lan berkembang liwat pirang-pirang gelombang migrasi menyang kidul lan lor. Leluhur basal-Asia Wétan, uga leluhur sing ana gandhèngané karo [[kulawarga basa Austroasiatika|Austroasia]], nyebar menyang Asia Kidul-wétan Maritim sadurungé ekspansi Austronésia. Wong-wong sing nganggo basa Austronésia dhewe dikira wis tekan ing [[Taiwan]] lan [[Filipina]] sisih lor antarane 10.000 lan 7.000 SM saka pesisir kidul Tiongkok, lan nyebar saka kana menyang saindenging Asia Tenggara. Para penulis nyimpulake yen ekspansi Austronésia menyang Insular Asia Tenggara lan [[Polinésia]] metu saka Filipina tinimbang Taiwan, lan wong-wong sing nganggo basa Austronesia modern, kayata wong Melayu, umume duwe leluhur saka Basal-Asia Timur paling awal, migran Austroasia saka Asia Tenggara Daratan, lan pelaut sing nganggo basa Austronésia saka Filipina, tanpa akeh campuran saka klompok sadurunge.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Larena |first1=Maximilian |last2=Sanchez-Quinto |first2=Federico |last3=Sjödin |first3=Per |last4=McKenna |first4=James |last5=Ebeo |first5=Carlo |last6=Reyes |first6=Rebecca |last7=Casel |first7=Ophelia |last8=Huang |first8=Jin-Yuan |last9=Hagada |first9=Kim Pullupul |last10=Guilay |first10=Dennis |last11=Reyes |first11=Jennelyn |date=30 Maret 2021 |title=Multiple migrations to the Philippines during the last 50,000 years |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=118 |issue=13 |doi=10.1073/pnas.2026132118 |issn=0027-8424 |pmc=8020671 |pmid=33753512|bibcode=2021PNAS..11826132L |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Yang |first=Melinda A. |date=6 Januari 2022 |title=A genetic history of migration, diversification, and admixture in Asia |url=http://www.pivotscipub.com/hpgg/2/1/0001/html |journal=Human Population Genetics and Genomics |language=en |volume=2 |issue=1 |pages=1–32 |doi=10.47248/hpgg2202010001 |issn=2770-5005 |doi-access=free |access-date=25 Maret 2026 |archive-date=16 Mèi 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516110501/http://www.pivotscipub.com/hpgg/2/1/0001/html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==Budaya==
=== Agama ===
[[Barkas:Sultan Omar Ali Saifuddin Mosque 02.jpg|thumb|Masjid Sultan Omar Ali Saifuddien ing [[Brunéi Darussalam]] ing wayah wengi [[Ramadhan]]. Karajan sugih iki nganut Melayu Islam Beraja (''Monarki Islam Melayu'') minangka filosofi nasional wiwit kamardikane ing taun 1984.]]
Komunitas Melayu wiwitan umumé [[animisme|animis]], percaya marang anané ''semangat'' (roh) ing saben bab.&lt;ref name=&quot;zaki1&quot;&gt;{{harvnb|Zaki Ragman|2003|pp=1–6}}&lt;/ref&gt; Kira-kira nalika wiwitan jaman umum, agama [[Hindhu]] lan [[Buda]] dikenalake dening para pedagang Asia Kidul menyang Kepulauan Melayu, ing ngendi agama kasebut berkembang nganti abad kaping 13, sadurunge tekane Islam sing digawa dening para pedagang Muslim Arab, Asia Kidul, lan Tiongkok.

Ing abad kaping 15, Islam saka sekte [[Sunni]] ortodoks ngrembaka ing jagad Melayu ing jaman Kesultanan Malaka. Beda karo agama [[Hindhu|Hindu]], sing mung ngowahi masyarakat Melayu awal kanthi dangkal, [[Islam]] bisa diarani wis terintegrasi kanthi lengkap menyang urip saben dinane penduduk.&lt;ref name=&quot;Syed&quot;&gt;{{harvnb|Syed Husin Ali|2008|p=57}}&lt;/ref&gt; Wiwit jaman iki, wong Melayu dianggep minangka kelompok etnoreligius lan sacara tradhisional nduweni identifikasi sing cedhak karo Islam{{sfn|Johns|Lahoud|2005|p=157}} lan wiwit kuwi dheweke ora ngganti agama.&lt;ref name=&quot;Syed&quot; /&gt; Identitas iki kuwat banget nganti diarani dadi Muslim yaiku ''masuk Melayu'' (mlebu keMelayuan).{{sfn|Andaya|Andaya|1984|p=55}}

Sanajan mangkono, kapercayan-kapercayan sadurungé sing duwé oyot sing luwih jero, tetep nglawan kutukan Islam - lan pancen mistisisme [[Sufisme]] wis gegandhèngan ing antarane wong Melayu, karo roh-roh saka jagad animisme sadurungé lan sawetara unsur Hindhu.{{sfn|Winstedt|1925|p=125}} Sawisé taun 1970-an, kebangkitan Islam (uga diarani re-Islamisasi{{sfn|Burgat|2003|p=54}}) ing saindenging jagad Muslim, akèh tradhisi sing dianggep nglanggar ajaran Islam lan ngandhut unsur syirik ditinggalaké déning wong Melayu ing Malaysia, déné ing antarane wong Melayu ing Indhonésia, tradhisi kasebut ora dianggep takhayul lan ngandhut unsur syirik. Ing antarane tradhisi kasebut yaiku festival ''mandi'' safar (adus [[Safar]]), festival [[adus]] kanggo nggayuh kasucian spiritual, sing bisa dideleng fitur-fitur sing padha karo sawetara ing Durga Puja ing India.{{sfn|Bolton|Hutton|2000|p=184}}

Akèh-akèhé saka ètnis Melayu modern sing penganut Islam [[Sunni]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Malay of Malaysia |publisher=Bethany World Prayer Center |url=http://kcm.co.kr/bethany_eng/p_code3/1892.html |access-date=2 Juli 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010191042/http://kcm.co.kr/bethany_eng/p_code3/1892.html |archive-date=10 Oktober 2012}}&lt;/ref&gt; lan riyaya Melayu sing paling penting yaiku sing asalé saka Islam - ''[[Idul Fitri|Hari Raya Aidilfitri]]'', ''[[Idul Adha|Hari Raya Aidiladha]]'', ''[[Muharram|Awal Muharram]]'', lan ''[[Mulud (pahargyan)|Maulidur Rasul]]''. Wong Melayu sing metu saka Islam ing Malaysia lan Brunéi dianggep murtad. Nanging, ana sawetara etnis Melayu sing manggon ing njaba negara-negara kasebut uga wis nganut agama liya kanthi sah miturut hukum.

=== Arsitèktur ===
{{See also|Omah Melayu}}
[[Gambar:Rumah kedah.gif|thumb|350px|Omah tradhisional Melayu ing [[Kedah]], dihias nganggo panel ukiran khas [[Jasirah Malaka|Semenanjung Melayu]] sisih lor.]]
[[Gambar:Malacca Sultanate Palace Museum 1.jpg|thumb|350px|Replika Kraton Kesultanan Malaka, sing dibangun saka informasi lan data sing dipikolehi saka [[Sejarah Melayu]]. Dokumen sejarah iki nduwèni referensi babagan konstruksi lan arsitektur kraton nalika jaman Sultan Mansur Shah, sing mrentah saka taun 1458 nganti 1477.]]

Maneka warna pengaruh budaya, utamane wong Tionghoa, Indhi, lan Éropa, nduweni peran utama ing mbentuk arsitèktur Melayu.{{sfn|Henket|Heynen|2002|p=181}} Nganti saiki, kayu minangka bahan utama sing digunakake kanggo kabeh bangunan tradhisional Melayu.&lt;ref name=&quot;MC1219&quot;&gt;{{harvnb|Marshall Cavendish|2007|p=1219}}&lt;/ref&gt; Nanging, akeh struktur watu uga ditemokake utamane kompleks agama saka jaman [[Praja Sriwijaya|Sriwijaya]] lan kerajaan Melayu Isthmian kuna.

[[Candhi Muara Takus]] lan [[Kompleks Candhi Muaro Jambi|Candhi Muaro Jambi]] ing [[Sumatra]] kalebu salah sijine conto sing ana gegayutane karo unsur arsitèktur Kerajaan Sriwijaya. Nanging, arsitektur Sriwijaya umumé diwakili ing Chaiya (saiki provinsi ing [[Thai]]land) ing Semenanjung Malaya, sing dadi pusat penting nalika periode Sriwijaya.{{sfn|Chihara|1996|p=213}}{{sfn|Van Beek|Invernizzi|1999|p=75}} Jinis struktur iki kasusun saka kamar sel kanggo nyimpen gambar Buddha lan pucuk struktur kasebut didegake awujud ''[[stupa]]'' kanthi teras sing ditumpangake kanthi runtut, sing minangka conto paling apik ing ''Wat Pra Borom That'' ing Chaiya.{{sfn|Jermsawatdi|1989|p=65}}

Ana uga bukti-bukti papan suci utawa ''[[Candhi|Candi]]'' Hindu ing sekitar Kedah kidul antarane gunung Jerai lan lembah Kali Muda, sawijining wilayah sing dikenal minangka [[Lembah Bujang]]. Ing area seluas kira-kira 350 kilometer persegi, ana 87 situs agama bersejarah awal sing dilapurake lan ana 12 ''candhi'' sing dumunung ing pucuk gunung, sawijining fitur sing nuduhake yen bisa uga asale saka kapercayan Melayu pra-sejarah babagan kasucèn panggonan sing dhuwur.{{sfn|O'Reilly|2007|p=42}}

[[Gambar:Pintu Istana Setul Mambang Segara.jpg|thumb|350px|Panel tembok sing dihias nganggo macem-macem motif kembang saka omah kraton Setul Mambang Segara kaya sing katon ing Muzium Negara. Setul iku sawijining kerajaan Melayu bersejarah sing ana antara taun 1808 lan 1915 ing Semenanjung Melayu sisih lor.]]

Referensi awal babagan arsitektur Melayu ing Semenanjung Melayu bisa ditemokake ing sawetara cathetan Tiongkok. Cathetan Tiongkok saka abad kaping 7 nyritakake babagan peziarah Buddha sing teka ing Langkasuka lan nyebutake kutha kasebut diubengi tembok sing dibangun menara lan bisa dilewati liwat gapura ganda.{{sfn|Jamil Abu Bakar|2002|p=59}} Cathetan liyane saka abad kaping 7 babagan utusan khusus Tiongkok menyang Kerajaan Bumi Abang ing Semenanjung Melayu, nyathet yen kutha krajan kasebut nduweni telung gapura sing jaraké luwih saka satus langkah, sing dihiasi lukisan tema Buddha lan roh wanita.{{sfn|Mohamad Tajuddin Haji Mohamad Rasdi|2005|p=19}}

Gambaran rinci pisanan babagan arsitèktur Melayu ana ing ''[[wikt:istana#Noun 3|Istana]]'' kayu gedhe kagungane Mansur Shah saka Malaka (mrentah 1458–1477).&lt;ref name=&quot;MC1219&quot; /&gt; Miturut [[Sejarah Melayu]], bangunan kasebut nduweni struktur pitu teluk sing ditinggikake ing pilar kayu kanthi atap pitung tingkat sing digawe saka sirap tembaga lan dihiasi menara berlapis emas lan pangilon kaca Cina.{{sfn|Mohamad Tajuddin Haji Mohamad Rasdi|2005|p=24}}

[[Omah Melayu|Omah-omah tradhisional Melayu]] dibangun nganggo struktur rangka kayu sing prasaja. Atap-atapé miring, teras ing ngarep, langit-langité dhuwur, akèh bolongan ing tembok kanggo ventilasi,&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ahmad |first=A. Ghafar |title=Malay Vernacular Architecture |url= http://www.hbp.usm.my/conservation/malayvernacular.htm |access-date=21 Oktober 2026 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100610190114/http://www.hbp.usm.my/conservation/malayvernacular.htm |archive-date=10 Juni 2010 }}&lt;/ref&gt; lan asring dihias nganggo ukiran kayu sing rumit. Kaendahan lan kualitas ukiran kayu Melayu dimaksudake minangka indikator visual saka drajat lan status sosial sing nduweni dhewe.{{sfn|Noor|Khoo|2003|p=47}} Omah Salinger, sing menangaké Penghargaan Arsitektur Aga Khan taun 1998, minangka conto modern saka desain tradhisional iki.&lt;ref name=&quot;Steele 187-188&quot;&gt;{{cite book |last1=Steele |first1=James |url=https://archive.org/details/greenwoodencyclo0000stee/page/186/mode/2up?q=%22salinger+house%22 |title=The Greenwood encyclopedia of homes through world history: Volume 3 |date=2009 |publisher=Greenwood Press |isbn=978-0-313-33791-8 |pages=187–188 |access-date=21 Oktober 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jantan et al. 16-17&quot;&gt;{{cite book |last1=Jantan |first1=Amer Hamzah |url=https://archive.org/details/malaysiasingapor0000mala/page/16/mode/2up?q=%22Rudinara%22 |title=Malaysia, Singapore, and ASEAN in an age of globalisation |last2=Said |first2=Hassan |last3=Bajunid |first3=Ibrahim Ahmad |last4=Ismail |first4=Ibrahim |last5=Talib |first5=Shaharil |last6=Ahmad |first6=Shamsulbahriah Ku |date=2002 |publisher=Asia-Europe Institute, University of Malaya |isbn=983-2085-42-X |pages=16–17 |access-date=21 Oktober 2026}}&lt;/ref&gt;

Sajrone pirang-pirang dekade, arsitektur Melayu tradisional wis dipengaruhi dening [[Wong Bugis|Bugis]] lan [[Omah Joglo|Jawa]] saka kidul, Siam, Inggris, Arab lan India saka lor, Portugis, Walanda, Acéh lan [[Omah Gadang|Minangkabau]] saka kulon lan Cina Kidul saka wetan.&lt;ref&gt;{{cite web |title=For Sale – CountryHeights |work=The Art of Living Show |date=22 Maret 2011 |via=YouTube |url= https://www.youtube.com/watch?v=7ZCHUMYs2CM |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211212/7ZCHUMYs2CM| archive-date=12 Dhésèmber 2021 |url-status=live}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;

===Basa===
[[Barkas:Prasasti Kedukan Bukit 3.jpg|thumb|[[Prasasti Kedukan Bukit]] ditulis nganggo [[aksara Pallawa]]. Wis ana wiwit taun 683, iki minangka salah sawijining artefak tulisan Melayu paling tuwa sing isih ana.]]
{{Main|Basa Malayu}}
{{See also|Aksara Gundhil}}
[[Basa Malayu]] iku salah siji basa sing paling misuwur ing donya, mligine saka kulawarga basa Austronésia. Varian lan dialek [[basa Melayu]] digunakake minangka basa resmi ing [[Brunéi Darussalam]], [[Indhonésia]], [[Malaysia]], lan [[Singapura]]. Basa iki uga dicaturaké ing [[Thai]]land kidul, [[Kapuloan Cocos (Keeling)|Kapuloan Cocos]], [[Pulo Natal]], lan [[Sri Lanka]]. Basa iki dicaturaké déning kurang luwih 33 yuta wong ing sakubengé Kapuloan Melayu lan digunakaké minangka basa kapindho déning kurang luwih 220 yuta wong.{{sfn|Wright|2007|p=492}}

Wangun basa Malayu paling tuwa asale saka basa Proto-Malayu-Polinésia sing dituturake dening para pemukim Austronésia paling awal ing [[Asia Kidul-wétan]]. Wangun iki banjur berkembang dadi basa Malayu Kuna nalika budaya lan agama India wiwit nembus wilayah kasebut. Basa Melayu Kuna ngandhut sawetara istilah sing isih ana nganti saiki, nanging tetep ora bisa dimangerteni dening penutur modern, dene basa modern wis umume bisa dikenali ing basa Melayu Klasik tulisan, sing bentuk paling tuwa wiwit taun 1303 Masehi.{{sfn|Teeuw|1959|p=149}} Basa Melayu berkembang dadi basa Malayu Klasik liwat mlebune akeh kosakata [[basa Arab|Arab]] lan [[basa Pèrsi|Pèrsi]] kanthi bertahap nalika Islam mlebu ing wilayah kasebut, lan sajrone proses kasebut ana owah-owahan sing signifikan. Wiwitane, basa Melayu Klasik minangka klompok dialek sing maneka warna, sing nggambarake asal-usul kerajaan-kerajaan Melayu ing Asia Kidul-wétan. Salah sawijining dialek iki, sing dikembangake ing tradhisi sastra Kesultanan Malaka ing abad kaping 15, pungkasane dadi dominan.

Jaman Malaka ditandhani karo owah-owahan basa Melayu dadi basa Islam, kaya dene basa Arab, Persia, Urdu, lan Swahili. [[Aksara Arab]] sing diadaptasi sing diarani [[aksara Jawi|Jawi]] digunakake kanggo ngganti [[aksara Kawi]], terminologi agama lan budaya Islam diasimilasi kanthi akeh, mbuwang akeh tembung Hindu-Buddha, lan basa Malayu dadi basa pengantar lan panyebaran Islam ing saindenging wilayah [[Asia Kidul-wétan]]. Ing puncak kekuasaan Malaka ing abad kaping 15, basa Malayu Klasik nyebar ngluwihi jagad penutur basa Melayu tradhisional&lt;ref name=&quot;Sneddon 2003 59&quot;&gt;{{harvnb|Sneddon|2003|p=59}}&lt;/ref&gt; lan ngasilake ''[[basantara|lingua franca]]'' sing diarani ''Bahasa Melayu pasar'' (&quot;Bazaar Melayu&quot;) utawa ''Bahasa Melayu rendah'' (&quot;Melayu Endhek&quot;), beda karo ''Bahasa Melayu Tinggi'' (&quot;Melayu Luhur&quot;) ing Malaka.{{sfn|Sneddon|2003|p=84}} Lumrahé, basa Melayu Bazaar iku basa pidgin lan perkembangan sing paling penting yaiku basa pidgin dikreolisasi, sing nggawé sawetara basa anyar kaya ta [[basa Malayu Ambon]], [[basa Malayu Manado|Malayu Manado]], lan [[basa Batawi]].{{sfn|Sneddon|2003|p=60}}

Para panulis [[Éropa]] ing abad kaping 17 lan 18, kaya ta Tavernier, Thomassin lan Werndly nggambarake basa Malayu minangka &quot;''basa para wong pinter ing kabeh Hindia, kaya [[basa Latin]] ing Eropa''&quot;.{{sfn|Sweeney|1987}} Iki uga sing paling akeh digunakake nalika jaman penjajahan Inggris lan Walanda ing Kepulauan Melayu.{{sfn|Van der Putten|Cody|2009|p=55}} Kosok baline katon ing Hindia Timur Spanyol, ing ngendi latinisasi massal ing kepulauan kasebut sajrone taun-taun kolonial nyebabake kudeta historis basa Malayu ing Filipina.

Dialek Kesultanan Johor, penerus langsung Malaka, dadi basa standar ing antarane wong Melayu ing [[Singapura]] lan [[Malaysia]], lan iki dadi dhasar asli kanggo [[basa Indhonésia]] sing wis distandardisasi.&lt;ref name=&quot;Sneddon 2003 59&quot;/&gt;{{sfn|Wong|1973|p=126}}{{sfn|Clyne|1992|p=413}}{{sfn|Brown|Ogilvie|2009|p=678}}

Saliyané basa Malayu standar, sing dikembangaké ing lingkungan Malaka-Johor, ana uga manéka dialek Melayu lokal. Contone, wong [[basa Bangka|Bangka]], Brunéi, [[basa Melayu Jambi|Jambi]], [[basa Malayu Kelantan-Petani|Kelantan]], Kedah, Negeri Sembilan, [[basa Palémbang|Palémbang]], [[Basa Malayu Kelantan-Petani|Pattan]], Sarawak, [[Basa Malayu Trengganu|Terengganu]], lan liya-liyane.

Basa Malayu sacara historis ditulis nganggo [[aksara Pallawa]], [[aksara Kawi|Kawi]], lan [[aksara Réncong|Réncong]]. Sawisé tekané Islam, [[aksara Jawi]] sing adhedhasar basa Arab diadopsi lan isih digunakaké nganti saiki minangka salah siji saka rong aksara resmi ing [[Brunéi Darussalam]] lan minangka aksara alternatif ing [[Malaysia]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kedah MB defends use of Jawi on signboards |work=The Star |year=2008 |url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2008/8/26/nation/22168989&amp;sec=nation |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029105406/http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2008%2F8%2F26%2Fnation%2F22168989&amp;sec=nation |archive-date=29 Oktober 2012 }}&lt;/ref&gt; Wiwit abad kaping 17, minangka akibat saka penjajahan Inggris lan Walanda, aksara Jawi mboko sithik diganti karo aksara Rumi&lt;ref&gt;{{cite web |title=Malay (Bahasa Melayu / بهاس ملايو) |website=Omniglot |url=http://www.omniglot.com/writing/malay.htm |access-date=2 Juli 2026 |archive-date=26 Juni 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626115200/http://www.omniglot.com/writing/malay.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; sing adhedhasar Latin sing pungkasane dadi aksara modern resmi kanggo [[basa Malayu]] ing [[Malaysia]], [[Singapura]], lan [[Indhonésia]], lan aksara resmi ing [[Brunéi Darussalam]].

=== Musik ===
{{Main|Musik Melayu}}
[[Musik Melayu]] iku sawijining [[genre musik]] [[lagu dhaèrah|tradhisional]] sing asale lan berkembang ing pesisir wétan [[Sumatra]], [[Kalimantan]], lan [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]].&lt;ref&gt;Sahputra, T. W. H., Martarosa, &amp; Warhat, Z. (2019). ''[https://media.neliti.com/media/publications/408383-musik-jazz-melayu-dalam-kajian-kreativit-7b989836.pdf Musik jazz Melayu dalam kajian kreativitas]''. ''Melayu Arts and Performance Journal'', 2(2), 191–200. &lt;/ref&gt; [[Musik]] iki biasane dinyanyekake dening wong-wong saka etnis Melayu lan asring diiringi tarian khas Melayu lokal, contone nawakake tarian ing acara utawa pesta tradhisional, nampani tamu kehormatan, lan ing kegiatan keagamaan.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Purba|first=Junaidi|last2=Putri|first2=Sabrina Maulidia|last3=Nelson|first3=Ricky|last4=Silaban|first4=Cahyani Yesika br|last5=Ridho|first5=Muhammad Habibur|last6=Andika|first6=Riki|last7=Sitorus|first7=Christina Harianti|last8=Sa|first8=Maulidha|last9=Dardanila|url=https://www.google.co.id/books/edition/TRANSFORMATION_OF_TRADITIONAL_ARTS_RESPO/mtaeEQAAQBAJ?hl=id&amp;gbpv=0|title=TRANSFORMATION OF TRADITIONAL ARTS: RESPONDING TO THE CHALLENGES OF THE TIMES|publisher=Mawadra Lestari Enterprise|isbn=978-629-95611-1-8|pages=62|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Asbullah|first=Habib|last2=Rizkia|first2=Ayu|last3=Batrisya|last4=Julianto|first4=Deldi|last5=Pangestu|first5=Dimas|last6=Rania|first6=Dinda Safira|last7=Miranti|first7=Dwi|last8=Afrillia|first8=Ega|last9=Irianto|first9=Ega Deni|url=https://www.google.co.id/books/edition/Mengabadikan_Riau_Buku_I/WXsgEAAAQBAJ?hl=id&amp;gbpv=0|title=Mengabadikan Riau: Buku I: Antologi Esai Kebudayaan|publisher=Penerbit Pustaka Rumah C1nta|isbn=978-623-7961-67-3|pages=95|language=id|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Sing menarik saka [[genre musik]] iki yaiku komposisine sing kasusun saka lirik lagu sing ngemot puisi sing diadaptasi karo urip saben dina, katresnan (kaya Dondang Sayang) lan kebak piwulang (pesen moral), kebak swara utawa vokal cengkok khas [[Melayu]], lan aransemen musik sing disusun kanthi rapi.

Bebarengan karo perkembangan jaman, musik Melayu uga ngalami owah-owahan gaya musik, contone, musik iki uga ngalami fusi karo [[musik pop]], [[musik rock|rock]], lan [[dangdut]]. Aliran iki bisa ditemokaké ing negara-negara sing ana gandhèngané karo Melayu, kaya ta [[Indhonésia]], [[Malaysia]], [[Singapura]], lan [[Brunéi Darussalam]].

Ing wiwitan perkembangane, instrumen musik sing digunakake didominasi dening aksi [[rebana]] sing diarani Kompang saka [[Kabupatèn Panaraga|Ponorogo]], petik gambus, gesekan [[piyul]], nabuh akordeon, swara [[gong]], lan tiupan [[serunai]]. Iki dipengaruhi dening [[budaya]] tanah Arab lan [[Éropa]] tradisional. Bebarengan karo perkembangan teknologi, kabeh iki wis diganti karo instrumen musik elektronik awujud keyboard. Nanging, ing kegiatan tartamtu, instrumen musik tradisional isih digunakake kanggo nglestarikake warisan budaya.

Ing perkembangane, gerakan iki populer ing taun 80-an lan malah mlebu era &quot;puncak kejayaan&quot; ing taun 90-an. Iki ditandhani karo tambah akeh penyanyi lan [[marchingband|band]] Melayu, lan pendatang anyar sing muncul kanthi lagu-lagu andalan dhewe.

===Olahan===
{{Main|Olahan Melayu}}

[[Barkas:ASAM PEDAS IKAN PARI.jpg|thumb|''[[Asem pedhes|Asam pedas]]'', ''[[gulé|gulai]]'' sing kecut lan pedhes]]

[[Olahan Melayu]] ditondoi kanthi panggunaan rempah-rempah aromatik, [[santen]], bahan-bahan fermentasi, lan jamu seger sing ekstensif, sing ngasilake masakan kanthi profil rasa sing kompleks lan kuat. Komponen-komponen masakan sing diwakili kalebu ''[[gulé|gulai]]'' (semur klapa), ''[[asem pedhes|asam pedas]]'' (semur asem lan pedhes), ''[[kupat|ketupat]]'' (lontong beras kompres sing umum digandhengake karo konsumsi perayaan), ''[[sega lenga|nasi minyak]]'' (sajian sega bumbu sing digawe karo ghee), ''[[rendhang|rendang]]'' (daging bumbu sing dimasak alon), ''[[sambel|sambal]]'' (bumbu adhedhasar lombok), ''[[krupuk|keropok]]'' (krupuk iwak utawa urang), ''[[kuih]]'' tradhisional (kue lan jajanan ukuran cokotan), ''[[jenang|dodol]]'' (kue manis adhedhasar klapa) lan olahan fermentasi kayata ''[[pekasam|perkasam]]''.

Senajan nduweni dhasar kuliner sing padha, masakan Melayu regional nuduhake variasi sing cukup gedhe sing dibentuk dening geografi, sumber daya pertanian lokal, jaringan perdagangan, lan interaksi sejarah. Spesialisasi regional sing béda kalebu ''[[sega dagang|nasi dagang]]'', ''[[sega kerabu|nasi kerabu]]'' lan ''[[lékor|keropok lekor]]'' ing Pattani, [[Trengganu]] lan [[Kelantan]]; Pahang lan Perak kanggo masakan basis [[durian]] sawijining, ''[[gulé|gulai]]'' ''[[tempoyak]]''; [[Kedah]] lan [[Pulo Pinang]] kanggo ''[[laksa|asam laksa]]'' lan ''rojak'' gaya lor; Satun lan Perlis kanggo panganan cuci mulut ''bunga kuda''; [[Negeri Sembilan]] kanggo masakan ''lemak''; [[Melaka|Malaka]] kanggo ''[[cincalok]]'' pedhes; [[Singapura]] kanggo ''[[rujak|rojak bandung]]'' lan ''[[Roti Canai|roti prata]]''; [[Riau]] kanggo masakan ''ikan patin'' (iwak ''[[patin|Pangasius]]''), ''[[gulé|gulai]] ikan patin'' lan ''[[asem pedhes|asam pedas]] [[patin|ikan patin]]''; [[Kapuloan Riau]] kanggo ''sup ikan''; Wong Melayu Deli ing [[Sumatra Lor]] kanggo ''[[sega gorèng|nasi goreng]] [[iwak teri|teri]] medan'' lan ''[[gulé|gulai]] ketam'';{{sfn|Winarno|2010}} [[Jambi]] kanggo ''ikan mas panggang'' lan ''[[tempoyak]]''; Wong Melayu Palémbang ing [[Sumatra Kidul]] kanggo ''[[pèmpèk|pempek]]'', ''[[mi celor]]'' lan ''[[sega lenga|nasi minyak]]''; [[Kapuloan Bangka-Belitung|Bangka Belitung]] kanggo ''siput gonggong'' lan ''[[terang bulan]]''; [[Kalimantan Kulon]] lan [[Sarawak]] kanggo ''[[bubur pedhes|bubur pedas]]'' lan ''ayam pansuh''; lan [[Brunéi Darussalam]] kanggo Nasi katok lan sajian ''ambuyat'' unik.

Ciri utama olahan Melayu tradhisional ora mangu-mangu yaiku panggunaan rempah-rempah sing akeh. [[Santen]] uga penting kanggo menehi rasa sing sugih lan lembut ing masakan Melayu. Bahan dhasar liyané yaiku ''[[trasi|belacan]]'' (tempe urang), sing digunakaké minangka dhasar ''sambal'', saus utawa bumbu sing sugih rasa sing digawé saka belacan, [[lombok abang|lombok]], bawang bombay, lan bawang putih. Masakan Melayu uga akeh nggunakake sereh lan lengkuas.{{sfn|Alexander|2006|p=58}}

Meh saben dhaharan Melayu disuguhake karo sega, [[panganan baku|panganan pokok]] ing pirang-pirang budaya Asia Wétan liyane. Senajan ana macem-macem jinis masakan ing panganan Melayu, kabeh disuguhake sekaligus, ora sak porsi. Panganan dipangan kanthi alus nganggo driji tangan tengen, ora nganggo driji kiwa amarga digunakake kanggo wudhu pribadi, lan wong Melayu arang nggunakake piranti makan.{{sfn|Marshall Cavendish|2007|p=1222}} Amarga umume wong Melayu iku [[Muslim]], olahan Melayu ngetutake hukum diet [[halal]] Islam kanthi ketat. Asupan protein biasane dijupuk saka daging sapi, kebo, wedhus, lan wedhus, lan uga kalebu unggas lan iwak. Babi lan daging non-halal, uga alkohol dilarang lan ora ana ing panganan saben dinane wong Melayu.

[[Nasi lemak]], sega sing dimasak nganggo [[santen]] sing pekat, mbokmenawa minangka masakan paling populer ing kutha lan desa-desa Melayu. Nasi lemak dianggep minangka [[olahan nasional]] [[Malaysia]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Nasi Lemak |website= Malaysia.com |url= http://www.malaysia.com/nasi-lemak-food.html |access-date=18 Oktober 2026 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150511161416/http://malaysia.com/nasi-lemak-food.html |archive-date=11 Mèi 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Dene ''Nasi Minyak'' lan ''Nasi Hujan Panas'', sega sing dipanggang karo ghee lan rempah-rempah, dianggep minangka sajian upacara kanggo acara-acara khusus, utamane nalika pesta manten tradhisional Melayu.

=== Sastra ===
[[Barkas:Hkyt merong mahawgsa.jpg|thumb|Hikayat Merong Mahawangsa ing teks [[Aksara Gundhil|Jawi]]. Uga dikenal minangka Sejarah Kedah, iki minangka sastra Melayu kuna sing nyritakake garis keturunan Merong Mahawangsa lan madege [[Kedah]].]]

Sastra lisan lan sastra klasik wong Melayu ngemot akeh potret wong-wong, wiwit jaman kuna nganti jaman kontemporer.{{sfn|Littrup|1996|p=192}}

Ing sastra Melayu, ana sawetara jinis puisi, yaiku [[parikan|Pantun]], Syair, lan Gurindam.

Wangun [[sastra]] Melayu paling awal yaiku sastra lisan lan subjek utama yaiku [[folklor]] tradhisional sing ana gandhengane karo [[alam]], kewan, lan manungsa. Folklor Melayu klasik kasusun saka lagu lan musik tradhisional, puisi kepahlawanan, dongeng kewan, crita memedi, kedadeyan ing jaman kepungkur, dongeng, crita simbolis, mitos, lan crita bardik. Saben crita nduweni energi dhewe-dhewe babagan karakter, semangat, latar, lan crita, lan umume digawe kanthi tujuan kanggo menehi rasa seneng, bimbingan, pendidikan, pengeling-eling, penjelasan, lan liya-liyane. Cerita rakyat kasebut diapalake lan diwarisake saka generasi siji menyang generasi sabanjure. Kathah dongeng-dongeng menika ugi dipunserat dening ''penglipur lara'' (para tukang crita) tuladhanipun: ''Hikayat Malim Dewa'', ''Hikayat Malim Deman'', ''Hikayat Raja Donan'', ''Hikayat Anggun Cik Tunggal'', lan ''Hikayat Awang Sulung Merah Muda''.

Nalika pengaruh India mlebu ing Kapuloan Melayu udakara 2000 taun kepungkur, sastra Melayu wiwit nggabungake unsur-unsur India. [[Sastra]] ing jaman iki akèh-akèhé awujud terjemahan saka sastra lan roman Sansekerta, utawa paling ora sawetara produksi sing diilhami déning sastra lan roman kasebut, lan kebak kiasan kanggo mitologi Hindu. Mbokmenawa nganti wektu wiwitan iki bisa ditelusuri karya-karya kayata ''[[Hikayat Seri Rama]]'' (terjemahan gratis saka ''[[Ramayana]]''), ''Hikayat Bayan Budiman'' (adaptasi saka Śukasaptati) lan ''Hikayat Panca Tanderan'' (adaptasi saka ''Hitopadesha'').&lt;ref name=&quot;popular science 1899&quot;&gt;{{harvnb|Ford|1899|pp=379–381}}&lt;/ref&gt;

Jaman sastra Melayu klasik diwiwiti sawisé tekané [[Islam]] lan ditemokaké [[aksara Gundhil|aksara Jawi]] (aksara Melayu adhedhasar [[aksara Arab|Arab]]). Wiwit kuwi, kapercayan lan konsep Islam wiwit menehi tandha ing sastra Melayu. Watu Prasasti Terengganu, sing digawe taun 1303, minangka tulisan naratif Melayu paling awal sing dikenal. Watu iki diukir nganggo aksara Jawi babagan sejarah, hukum, lan roman.&lt;ref name=&quot;Marshall Cavendish 2007 1218&quot;&gt;{{harvnb|Marshall Cavendish|2007|p=1218}}&lt;/ref&gt; Ing jaman kejayaane, Kesultanan Malaka ora mung dadi pusat Islamisasi, nanging uga dadi pusat ekspresi budaya Melayu kalebu sastra. Sajrone jaman iki, karya-karya sastra Timur Tengah sing misuwur diterjemahake lan buku-buku agama ditulis nganggo [[basa Malayu]]. Antarane karya terjemahan sing misuwur yaiku ''Hikayat Muhammad Hanafiah'' lan ''Hikayat Amir Hamzah''.

Kebangkitan kasusastran Melayu ing jaman kasebut uga ditulis dening karya sastra asli liyane sing diwarnai dening [[tasawuf]] mistik Timur Tengah, karya-karya Hamzah Fansuri sing misuwur kayata ''Asrar al-Arifin'' (''Rahsia Orang yang Bijaksana''; Rahasia Wong Wicaksana), ''Sharab al-Asyikin'' (''Minuman Segala Orang yang Berahi''; Ombenan kanggo Kabeh Wong sing Semangat) lan ''Zinat al-Muwahidin'' (''Perhiasan Sekalian Orang yang Mengesakan''; Hiasan kanggo Kabeh Wong sing Setia) bisa katon minangka opera magna jaman.

[[File:Wayang Kulit Kelantan-Patani.jpg|thumb|upright=1.5|[[Wayang kulit|Wayang Kulit]] gaya Kelantan-Patani sing nyritakake kisah heroik [[Hikayat Seri Rama]].]]

Karya sastra Melayu sing paling penting mbokmenawa yaiku Sejarah Melayu utawa [[Sulalatus Salatin]] sing misuwur. Iki diarani &quot;karya sastra Melayu sing paling misuwur, khas, lan paling apik&quot; dening salah sawijining sarjana paling misuwur ing babagan studi Melayu, Sir Richard O. Winstedt.{{sfn|Boyd|1999|p=756}} Tanggal pasti karangan lan identitas pangripta asline ora mesthi, nanging miturut prentahe Sultan Alauddin Riaayat Shah III saka Johor ing taun 1612, Tun Sri Lanang ngawasi proses editorial lan kompilasi Sejarah Melayu.{{sfn|Jaaffar|Hussain|Ahmad|1992|p=260}}

Ing abad kaping 19, sastra Melayu nampa sawetara tambahan penting, kalebu ''Kitab Ilmu Bedil'' (Buku Senjata Tradisional) sing nyedhiyakake rincian penting babagan amunisi lan persenjataan tradhisional Melayu. Jaman kasebut uga nyakseni panggunaan jurnal medis Melayu sing luwih akeh, sing dikenal minangka ''Kitab Tib''. Karya-karya iki pancen penting amarga dadi referensi kanggo kawruh lan teknologi Melayu nalika jaman klasik.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kitab Ilmu Bedil – Book of Malay Traditional Weaponry (2016) |date=10 Juli 2016 |website=The Memory of the World Committee for Asia and the Pacific |url=http://www.mowcapunesco.org/register/kitab-ilmu-bedil-ms-101-or-book-of-malay-traditional-weaponry-2016/ |access-date=21 Oktober 2026 |archive-date=3 Dhésèmber 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171203224429/http://www.mowcapunesco.org/register/kitab-ilmu-bedil-ms-101-or-book-of-malay-traditional-weaponry-2016/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Naskah-naskah Melayu abad kaping 19 liyane ditulis ing Sumatra, kalebu ''Kitab Pengetahuan Bahasa'' (Buku Kawruh Linguistik) dening Raja Ali Haji lan ''Perhimpunan Gunawan bagi Laki-Laki dan Perempuan'' (Kompendium Jimat kanggo Pria lan Wanita) dening Khatijah Terung, garwane Raja Haji Abdullah bin Raja Hassan.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Musa |first=Mohd Faizal |date=2021 |title=Transcripts of Gender, Intimacy, and Islam in Southeast Asia: The &quot;Outrageous&quot; Texts of Raja Ali Haji and Khatijah Terung |journal=Religions |language=en |volume=12 |issue=3 |page=219 |doi=10.3390/rel12030219 |issn=2077-1444|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

Ing abad sing padha uga ana owah-owahan monumental ing sastra Melayu liwat tulisan-tulisané [[Abdullah bin Abdulkadir Munsyi|Abdullah bin Abdul Kadir]], sawijining munshi [[Singapura]] sing misuwur lair ing [[Melaka|Malaka]].&lt;ref name=&quot;popular science 1899&quot; /&gt; Abdullah dianggep minangka wong Melayu paling berbudaya sing tau nulis,&lt;ref name=&quot;popular science 1899&quot; /&gt; salah sawijining inovator paling gedhe ing sastra Melayu&lt;ref name=&quot;Sneddon 2003 59&quot;/&gt; lan bapak sastra Melayu modern.&lt;ref name=&quot;Marshall Cavendish 2007 1218&quot;/&gt; Karya-karyanipun ingkang paling wigati inggih punika ''[[Hikayat Abdullah]]'' (otobiografi), ''Kisah Pelayaran Abdullah ke Kelantan'' (crita babagan lelampahane kanggo pamrentah menyang [[Kelantan]]), lan ''Kisah Pelayaran Abdullah ke Mekah'' (crita babagan [[kaji|ziarah]] menyang [[Mekah]] taun 1854). Karya-karyané dadi inspirasi kanggo generasi penulis ing mangsa ngarep lan nandhani tahap awal transisi saka sastra Melayu klasik menyang sastra Melayu modern.&lt;ref name=&quot;Sneddon 2003 59&quot;/&gt;

=== Seni pertunjukan ===
[[Barkas:Joget Gamelan 1937.jpg|thumb|Pagelaran Joget Gamelan, 1937]]

Wong Melayu duwé maneka warna musik lan tari sing minangka gabungan saka macem-macem pengaruh budaya. Genre-genre sing khas wiwit saka tari rakyat Melayu tradhisional kaya ta Mak Yong nganti tari Zapin sing dipengaruhi Arab. Gerakan koreografi uga maneka warna, saka langkah lan melodi sing prasaja ing Dikir barat nganti gerakan sing rumit ing Joget Gamelan.

Musik tradhisional Melayu umumé musik perkusi. Maneka warna [[gong]] nyedhiyakake irama kanggo akeh tarian. Ana uga [[drum]] kanthi maneka warna ukuran, wiwit saka ''rebana ubi'' gedhe sing digunakake kanggo nandhani acara penting nganti ''rebana cilik'' (kendhang pigura) sing digunakake minangka iringan kanggo pengajian vokal ing upacara keagamaan.{{sfn|Moore|1998|p=48}}

[[Barkas:KITLV - 3676 - Lambert &amp; Co., G.R. - Singapore - Mahjong dance and drama at Penang Island - circa 1903.tif|thumb|left|Sakumpulan penari Melayu Siam sing nampilake Mak Yong (kira-kira abad kaping 19). Ing taun 2005, iki diakoni minangka salah sawijining karya agung warisan lisan lan ora nyata manungsa dening [[UNESCO]].]]

Musik nobat dadi bagéan saka Regalia Kraton Melayu wiwit tekané Islam ing abad kaping 12 lan mung ditampilaké ing upacara-upacara penting kraton. Orkestrane kalebu instrumen suci lan dihormati banget yaiku ''nehara'' ([[kendang]]), ''gendang'' (kendang sirah loro), ''nafiri'' (trompet), ''[[serunai]]'' (oboe), lan kadhangkala gong kenop lan sepasang simbal.{{sfn|Marshall Cavendish|2007|p=1220}}

Pengaruh India kuwat banget ing drama bayangan tradisional sing dikenal minangka [[wayang kulit|Wayang Kulit]], ing ngendi crita-crita saka epik [[Hindhu]]; [[Ramayana]] &amp; [[Mahabharata]] dadi repertoar utama. Ana papat jinis teater wayang sing khas sing bisa ditemokake ing Semenanjung Malaya; ''Wayang Gedek'', ''Wayang Purwa'', ''Wayang Melayu'' lan ''Wayang Siam''.{{sfn|Srinivasa|2003|p=296}}{{sfn|Ghulam Sarwar Yousof|1997|p=3}}{{sfn|Matusky|1993|pp=8–11}} Sanajan mangkono, seni lan crita ''Wayang Purwa'' lan ''Wayang Siam'' nuduhake pengaruh regional sing nyawiji karo wong Jawa lan Siam, dene ''Wayang Melayu'' lan ''Wayang Gedek'' nyritakake bentuk lan busana Melayu sing luwih asli.

Seni pertunjukan Melayu liyane sing kondhang yaiku; Teater ''[[Bangsawan]]'', ''Dondang Sayang'' seneng balada lan tari ''Mak Inang'' saka Kasultanan Malaka, ''Jikey'' lan ''Mek Mulung'' saka [[Kedah]], tari ''Asyik'' lan drama tari ''Menora'' saka Patani lan [[Kelantan]], Tari ''Ulek mayang'' lan ''Rodat'' saka [[Trengganu]], Teater ''Boria'' saka [[pulo Pinang|Penang]], Tari ''Canggung'' saka Perlis, Lagu-lagu narasi ''Mukun'' saka [[Brunéi Darussalam]] lan [[Sarawak]],{{sfn|Marzuki bin Haji Mohd Seruddin|2009}}&lt;ref name=&quot;Ahmad Salehuddin 2009&quot;&gt;{{harvnb|Ahmad Salehuddin|2009}}&lt;/ref&gt; lan [[Gending Sriwijaya]] saka [[Kutha Palémbang|Palémbang]], lan ''Serampang Dua Belas'' saka Serdang.&lt;ref name=&quot;Ahmad Salehuddin 2009&quot;/&gt; Zapin Api firedance saka [[Riau]] lan Dikir barat Singapura saka [[Singapura]].

=== Seni rupa ===
[[Barkas:Burung Petala Indera I.png|thumb|Burung Petala Indra, manuk mitos raksasa sing digawe kanggo parade [[tetak|sunat]] agung pangeran [[Kelantan]].]]

Seni ukir kayu minangka bagéyan saka [[seni rupa|seni visual]] Melayu klasik. Wong Melayu sacara tradhisional nghias monumen, prau, senjata, makam, alat musik, lan piranti-piranti kuna kanthi motif flora, kaligrafi, geometri, lan fitur kosmik. Seni iki ditindakake kanthi mbusak sebagian kayu nganggo piranti sing landhep lan ngetutake pola, komposisi, lan urutan tartamtu. Bentuk seni iki, sing dikenal minangka ''ukir'', dianggep minangka tumindak pengabdian para pengrajin marang sing nitahake lan hadiah kanggo sesamane.{{sfn|Said|2005}}

Bentuk seni iki utamane disebabake dening akehe kayu ing Kepulauan Melayu lan uga dening katrampilan para pengukir kayu sing ngidini wong Melayu praktik ngukir kayu minangka kerajinan. Latar tropis alami ing ngendi flora lan fauna akeh wis menehi inspirasi kanggo motif kanggo digambarake kanthi bentuk abstrak utawa bergaya ing papan kayu. Kanthi rawuhe Islam, bentuk geometris lan kaligrafi Islam dikenalake ing ukiran kayu. Kayu sing digunakake biasane saka spesies kayu atos tropis sing dikenal awet lan bisa tahan serangan jamur, kumbang sepatu bot listrik, lan rayap.{{sfn|Said|2002}}

Omah-omah tradhisional Melayu utawa masjid biasane dihiasi nganggo luwih saka 20 ukiran. Ukiran ing tembok lan panel ngidini angin sirkulasi kanthi efektif mlebu lan metu saka bangunan lan bisa ngidini sinar srengenge madhangi njero struktur kasebut. Ing wektu sing padha, bayangan sing digawe dening panel uga bakal nggawe bayangan adhedhasar motif sing nambah kaendahan ing lantai. Dadi, komponen sing diukir nduweni fungsi fungsional lan estetika.

=== Sandhangan tradhisional ===
[[Barkas:Busana Melayu.jpg|thumb|Wong lanang Melayu ing ''busana Melayu'', gaya tradhisional busana Melayu]]

Sandhangan lan tekstil tradhisional Melayu wis terus owah wiwit jaman kuna. Sacara historis, wong Melayu kuna dicathet nggabungake maneka warna bahan alami minangka sumber penting kanggo kain, sandhangan, lan sandhangan. Nanging ing jaman biyen, nalika para pedagang awal teka saka wetan lan kulon menyang pelabuhan Kepulauan Melayu, padha bebarengan tuku barang-barang mewah anyar, kalebu katun lan sutra sing apik. Sandhangan kasebut banjur dadi sumber mode Melayu sing dhuwur lan nduweni peran budaya minangka identitas sing ngiket ing Nusantara, utamane ing semenanjung, Sumatra lan wilayah pesisir Kalimantan.{{sfn|Hassan|2016}}

Ing budaya Melayu, sandhangan lan tekstil dianggep minangka simbol kaendahan, kekuasaan, lan status. Akeh cathetan ing hikayat Melayu nandheske papan khusus sing dikuwasani tekstil.{{sfn|Maznah Mohammad|1996|p=2}} Industri tenun tangan Melayu bisa dilacak asal-usule wiwit abad kaping 13 nalika jalur perdagangan wétan berkembang ing jaman Dinasti Song. Sebutan babagan tekstil gawean lokal uga dominasi tenunan ing [[Jasirah Malaka]] digawe ing macem-macem cathetan Tiongkok lan Arab.{{sfn|Maznah Mohammad|1996|p=19}} Antarane tekstil Melayu sing kondhang yaiku [[Songkèt]], [[Bathik]], ''Telepok'', ''Limar'', ''Tenun'', ''Kelingkam'', ''Cindai'', ''Pelangi'' lan ''Tekad''.

Sandhangan Melayu klasik maneka warna ing saben wilayah, nanging sandhangan tradisional sing paling jero ing jaman saiki yaiku Baju Kurung (kanggo wanita) lan Baju Melayu (kanggo pria), sing loro-lorone diakoni minangka sandhangan nasional kanggo [[Malaysia]] lan [[Brunéi Darussalam]], lan uga dienggo dening komunitas Melayu ing [[Indhonésia]], [[Singapura]], [[Filipina]], [[Myanmar]] lan [[Thai]]land.

[[Barkas:HariRayaMalaykids.jpg|thumb|left|Bocah-bocah Melayu nganggo klambi adat nalika [[Idul Fitri]]]]

Tembung ''Baju Kurung'', sing sacara sastra ditegesi minangka &quot;mbunteli awak&quot; sing nganggo, dirancang adhedhasar prinsip-prinsip Islam babagan kesopanan, wicaksana, lan andhap asor. Praktek iki padha karo doktrin agama Yahudi-Kristen, amarga memamerkan bagian awak sing intim dianggep dilarang ing Islam. Interpretasi kasebut banjur diserap menyang cara berpakaian lan perspektif budaya Melayu, iki bisa dideleng kanthi cetha nalika pamrentahan Mansur Shah saka Malaka ing abad kaping 15, sultan nglarang rakyat Muslim wanita ing ngarep umum supaya ora mung nganggo sarung saka dhadha mudhun. Sajrone jaman biyen, Baju Kurung Melayu ngalami sawetara reinkarnasi sadurunge njupuk wujud kaya saiki. Amarga jembare maneka warna karajan Melayu ing Nuswantara, pola desain Baju Kurung uga bisa dideleng ing wilayah kasebut, kalebu [[Bengkulu]], [[Kedah]], [[Jambi]], Johor-Riau, Pahang lan [[Kutha Palémbang|Palémbang]].{{sfn|Hassan|2016}}

Mode Baju Kurung sing cocog kanggo wong lanang diarani &quot;Baju Melayu&quot;. Bagean ndhuwur sandhangan digawe kanthi desain geometris sing meh padha karo Baju Kurung lan umume dipasangake karo kain tenun sing dikenal minangka sarung. Pola sarung bisa uga kalebu simbol status perkawinan wong kasebut utawa pangkate ing masyarakat Melayu tradhisional.{{sfn|Hassan|2016}}

Sandhangan Melayu klasik umum liyané kanggo wong lanang kalebu ''baju'' (klambi) utawa ''tekua'' (jinis klambi lengen dawa), ''baju rompi'' (rompi), ''kancing'', ''celana'' sikil cilik ([[clana]]), [[sarung]] sing dienggo ing pinggul, ''capal'' (sandal), lan ''tanjak'' utawa ''tengkolok'' (tutup sirah); kanggo para bangsawan, ''baju sikap'' utawa ''baju layang'' (jinis jas) lan ''pending'' (gesper sabuk hias) uga sinonim kanggo dienggo minangka sandhangan resmi. Uga lumrah yen ''Pendekar'' (prajurit Melayu) nduweni [[keris]] sing diselipake ing lipatan ngarep sarung.

Beda karo Baju Melayu sing isih dienggo mung minangka sandhangan upacara, Baju Kurung dienggo saben dina sajrone setaun dening mayoritas wanita Melayu. Katon pegawai negeri sipil wanita, pekerja profesional, lan mahasiswa nganggo Baju Kurung iku lumrah ing [[Malaysia]] lan [[Brunéi Darussalam]].

===Seni bela diri===
[[Barkas:Singaporean female pesilat - 20080222.jpg|thumb|Praktisi silat wanita saka [[Singapura]]]]

Silat lan varian-variané bisa ditemokaké ing saindenging [[donya Melayu]]: Semenanjung Malaya (kalebu [[Singapura]]), [[Kapuloan Riau]], [[Sumatra]] lan wilayah pesisir [[Kalimantan]]. Bukti arkeologi nuduhake yen, ing abad kaping 6, seni tempur formal wis dipraktekke ing Semenanjung Melayu lan Sumatra.{{sfn|James|1994|p=73}} Wangun Silat paling awal diyakini wis dikembangake lan digunakake ing angkatan bersenjata kerajaan Melayu kuna Langkasuka (abad kaping 2){{sfn|Alexander|2006|p=225}}{{sfn|Abd. Rahman Ismail|2008|p=188}} lan [[praja Sriwijaya|Sriwijaya]] (abad kaping 7).

Pengaruh kesultanan Melayu Malaka, Johor, Pattani, lan Brunéi wis nyumbang marang panyebaran seni bela diri iki ing Kapuloan Melayu. Liwat labirin saluran segara lan kapiler kali sing rumit sing nggampangake ijol-ijolan lan perdagangan ing saindenging wilayah kasebut, Silat mlaku menyang alas udan sing padhet lan munggah menyang pegunungan. [[Laksamana]] Hang Tuah saka Malaka sing legendaris iku salah siji ''pesilat'' paling misuwur ing sejarah{{sfn|Green|2001|p=802}} lan malah dianggep dening sawetara wong minangka bapak silat Melayu.{{sfn|Sheikh Shamsuddin|2005|p=195}} Wiwit jaman klasik, Silat Melayu ngalami diversifikasi sing gedhe lan mbentuk apa sing saiki diakoni sacara tradhisional minangka sumber [[pencak silat|Pencak Silat]] Indhonésia lan bentuk Silat liyane ing [[Asia Kidul-wétan]].{{sfn|Draeger|1992|p=23}}{{sfn|Farrer|2009|p=28}}

Saliyané Silat, Tomoi uga dipraktekké déning wong Melayu, mliginé ing wilayah lor [[Jasirah Malaka]]. Iki minangka varian saka bentuk kickboxing Indo-Cina sing diyakini wis nyebar ing daratan Asia Kidul-wétan wiwit jaman Kekaisaran Funan (68 Masehi).

===Dolanan tradhisional===
[[Barkas:Finished wau and wau frame.JPG|thumb|right|Bengkel tukang Wau ing [[Kelantan]], [[Malaysia]]. Layangan jinis aneh iki bisa ditemokake ing pesisir lor-wetan Semenanjung Melayu.]]

Dolanan Melayu tradhisional lumrahé mbutuhaké katrampilan kerajinan lan ketangkasan manual lan bisa dilacak asal-usulé wiwit jaman Kesultanan Malaka. ''Sepak Raga'' lan [[layangan]] kalebu dolanan tradhisional sing kasebut ing [[Sulalatus Salatin|Sejarah Melayu]] sing dimainake dening para bangsawan lan kraton kesultanan Melayu.{{sfn|Leyden|1821|p=261}}{{sfn|Lockard|2009|p=48}}{{sfn|Ooi|2004|p=1357}}

''Sepak Raga'' minangka salah sawijining dolanan Melayu sing paling populer lan wis dimainake nganti pirang-pirang abad. Sacara tradhisional, Sepak raga dimainake kanthi muter-muter kanthi nendhang lan njaga bal rotan supaya tetep munggah nggunakake bagean awak apa wae kajaba lengen lan tangan. Saiki diakoni minangka olahraga{{sfn|Ziegler|1972|p=41}}{{sfn|McNair|2002|p=104}} nasional Malaysia lan dimainake ing acara olahraga internasional kayata [[Pèsta Ulahraga Asia|Asian Games]] lan [[Pista Ulah raga Asia Kidul Wétan|Southeast Asian Games]].

Dolanan populer liyané yaiku [[gangsingan|''Gasing'' muter]] sing biasané dimainaké sawisé mangsa panèn. Dibutuhake katrampilan sing apik kanggo ngasilake ''Gasing'' (ndhuwur) sing paling kompetitif, sawetara bisa diputer nganti rong jam saben wektu.&lt;ref name=&quot;Alexander 2006 51&quot;&gt;{{harvnb|Alexander|2006|p=51}}&lt;/ref&gt;

Mungkin dolanan Melayu sing paling populer yaiku ''Wau'' (jinis layangan unik saka pesisir wétan Semenanjung Malaya) utawa mabur layangan. Kompetisi mabur wau dianakake karo juri sing menehi poin kanggo keahliane (''Wau'' iku obyek sing ayu lan warni-warni sing dipasang ing pigura pring), swara (kabeh layangan Melayu dirancang kanggo nggawe swara tartamtu nalika diombang-ambingake ing angin) lan ketinggian.&lt;ref name=&quot;Alexander 2006 51&quot;/&gt;

Wong Melayu uga duwe varian dolanan papan [[Mancala]] sing dikenal minangka [[Dhakon|Congkak]]. Dolanan iki dimainake kanthi ngobahake watu, kelereng, manik-manik utawa cangkang ing sakubenge papan kayu sing kasusun saka rolas bolongan utawa luwih. Mancala diakoni minangka dolanan paling tuwa ing donya lan bisa dilacak asal-usule wiwit [[Mesir Kuna]]. Nalika dolanan iki nyebar ing saindenging jagad, saben budaya wis nemokake variasi dhewe-dhewe kalebu wong Melayu.{{sfn|Alexander|2006|p=52}}

==Sub-ètnis==
{{Uga deleng|Wong Melayu Malaysia|Wong Melayu Indhonésia}}

==Deleng uga==
* [[Donya Melayu]]
* [[Omah Melayu]]

==Cathetan suku==
{{Reflist}}

==Pranala njaba==
* {{ms}} [http://iyco0.tripod.com/usmanawang.html Puisi Usman Awang mengenai Melayu.]{{Pranala mati|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{en icon}} [http://www.asiafinest.com/forum/index.php?showtopic=29765 Melayu]
* {{id}} [http://209.85.175.104/search?q=cache:lYcg2r-ziWYJ:ccm.um.edu.my/umweb/fsss/images/persidangan/Kertas%2520Kerja/Pak%2520Witrianto.doc+Rumpun+Banjar&amp;hl=id&amp;ct=clnk&amp;cd=139&amp;gl=id&amp;client=firefox-a Modal Sosial dan Pembangunan Manusia Melayu oleh Witrianto, S.S., M.Hum., M.Si dari Universitas Andalas]{{Pranala mati|date=April 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{id}} [http://www.indonesiamedia.com/2004/05/early/budaya/budaya-0504-bhinneka.htm Bhinneka Tunggal Ika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100126030352/http://www.indonesiamedia.com/2004/05/early/budaya/budaya-0504-bhinneka.htm |date=26 Januari 2010 }}
* {{id}} [http://melayuonline.com/article/?a=aW1QL3FMZVZBUkU4Ng%3D%3D= Gerakan Bangsa Melayu Besar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408223826/http://melayuonline.com/article/?a=aw1ql3fmzvzbuku4ng=== |date=8 April 2016 }}

{{stub}}

{{DEFAULTSORT:Melayu}}
[[Kategori:Melayu|*]]
[[Kategori:Suku bangsa ing Malaysia]]
[[Kategori:Suku bangsa ing Indonesia]]
[[Kategori:Golongan ètnik ing Indonésia]]
[[Kategori:Golongan ètnik ing Malaysia]]

{{Featured article}}
{{Authority control}}</text>
      <sha1>2oxu0pge6uufni7ke9w8aqi4ytw7qfb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1759018</id>
      <parentid>1759013</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T23:24:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55037-88</username>
        <id>75055</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1759018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72010" sha1="rve90er7cjj6rr22i8fq25sb0srl9op" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
| group = &lt;br/&gt;Wong Melayu&lt;br/&gt;''Orang Melayu''&lt;br/&gt;أورڠ ملايو
| image = [[Gambar:Siti Nurhaliza - KLIFF 08.jpg|57px|Siti Nurhaliza]] [[Gambar:Mahathir 2007.jpg|57px|Mahathir Mohammad]] [[Gambar:Muszaphar shukor.jpg|57px|Sheikh Muszaphar Shukor]]&lt;br/&gt;[[Gambar:Amir Hamzah portrait edit.jpg|51px|Amir Hamzah]] [[Gambar:Raja Ali Haji.jpg|57px|Raja Ali Haji]] [[Gambar:Hamzah Haz.jpg|57px|Hamzah Haz]]&lt;br/&gt;[[Gambar:Siti Nordiana interviewed by MeleTOP.jpg|70px|Siti Nordiana]] [[Gambar:Pakngah.jpg|60px|Pak Ngah]] [[Gambar:P Ramlee Dunia Film 15 May 1954 p20.jpg|60px|P. Ramlee]]
| caption = Sakarepe: [[Siti Nurhaliza]] • [[Mahathir Mohammad]] • [[Sheikh Muszaphar Shukor]]&lt;br/&gt;
Kaloro: [[Amir Hamzah]] • [[Raja Ali Haji]] • [[Hamzah Haz]]&lt;br/&gt;
Katelu: [[Siti Nordiana]] • [[Pak Ngah]] • [[P. Ramlee]]
| poptime = {{circa}} '''40.000.000 jiwane''' &lt;!-- sum of numbers from each region below --&gt;
| region1 = &lt;span style=&quot;font-size:105%;&quot;&gt;'''Pedunung mayoritas'''&lt;/span&gt;
| region6 = '''{{flagicon|Malaysia}} [[Malaysia]]'''
| pop6 = 20.749.378 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref6 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|Economic Planning Unit (Malaysia)|2010}}&lt;/ref&gt;}}
| region7 = '''{{flagicon|Brunei}} [[Brunéi Darussalam]]'''
| pop7 = 501.902 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref7 = {{lower|&lt;ref name=&quot;CIA (B)&gt;&quot;{{harvnb|CIA World Factbook|t=Brunei|2012}}&lt;/ref&gt;}}
| region8 = &lt;span style=&quot;font-size:105%;&quot;&gt;'''Pedunung minoritas'''&lt;/span&gt;
| pop8 = 
| ref8 = 
| region9 = '''{{flagicon|Indonesia}} [[Indonésia]]'''
| pop9 = 8.789.585 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref9 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|Badan Pusat Statistika Indonesia|2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Figure obtained based on the percentage of Malays in 2000 census and the total Indonesian population in 2010 census&lt;/ref&gt;}}
| region10 = '''{{flagicon|Thailand}} [[Thailand]]'''
| pop10 = 5.354.475 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref10 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|CIA World Factbook|t=Thailand|2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|World Directory of Minorities and Indigenous Peoples|2005}}&lt;/ref&gt;}}
| region11 = '''{{flagicon|Singapura}} [[Singapura]]'''
| pop11 = 1.003.449 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref11 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|CIA World Factbook|t=Singapore|2012}}&lt;/ref&gt;}}
| region12 = '''{{flagicon|Philippines}} [[Pilipina]]'''
| pop12 = 2.000.000
| ref12 = 
| region13         = '''{{flagicon|Liga Arab}} [[Nagara-nagara Arab]]'''
| pop13            = ~50.000
| ref13            = &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.utusan.com.my/rencana/agama/jejak-melayu-di-bumi-anbiya-1.437075|title=Jejak Melayu di bumi anbiya|work=Utusan Online |access-date=2 Juli 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915002357/http://www.utusan.com.my/rencana/agama/jejak-melayu-di-bumi-anbiya-1.437075|archive-date=15 Sèptèmber 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ww1.kosmo.com.my/kosmo/content.asp?y=2017&amp;dt=0126&amp;pub=Kosmo&amp;sec=Rencana_Utama&amp;pg=ru_02.htm|title=Jabal Ajyad perkampungan komuniti Melayu di Mekah|work=Kosmo Online |access-date=2 Juli 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915001838/http://ww1.kosmo.com.my/kosmo/content.asp?y=2017&amp;dt=0126&amp;pub=Kosmo&amp;sec=Rencana_Utama&amp;pg=ru_02.htm|archive-date=15 Sèptèmber 2018}}&lt;/ref&gt;
| languages = [[Basa Malayu]], [[Basa Indhonésia]], [[Basa Thai]], [[Basa Arab]], [[Basa Inggris]], lan [[Basa Tamil]]
| religions = [[Islam]]
| related = [[Wong Acèh|Acèh]], [[Wong Banjar|Banjar]], [[Wong Minangkêbo|Minang]], [[Wong Kerinci|Kerinci]], [[Wong Tidung|Tidung]], [[Wong Laut|Laut]], [[Wong Betawi|Betawi]]
}}

[[Gambar:Malay couple.jpg|thumb|300px|Pasangan Melayu nganggo sandhangan tradhisional sawisé upacara ''akad nikah''. Penganten kakung nganggo ''baju melayu'' nganggo ''songkok'' lan ''[[songkèt]]'', dene penganten putri nganggo ''baju kurung'' nganggo ''tudong''.]]
[[Gambar:COLLECTIE TROPENMUSEUM Kleurenlitho getiteld Jong gehuwde Maleische vrouw TMnr 5795-34.jpg|thumb|300px|Wadon Melayu ing Kutai diidentifikasi kanthi bentuk bun sing khas (litografi dening C. F. Kelley adhedhasar gambar dening Carl Book, [[1887]])]]
'''Wong Melayu''' ({{lang-ms|'''Orang Melayu'''}}; [[Aksara Jawi|Jawi]]: {{Script/Arabic|أورڠ ملايو}}) minangka klompok suku bangsa [[Austronésia]] utamané ing Semenanjung Malaya, ing saindenging [[Sumatra]], kidul [[Thailand]], pesisir kidul [[Burma]], pulo [[Singapura]], [[Borneo]] pesisir kalebu [[Brunei]], [[Kalimantan Kulon]], [[Kalimantan Wétan]] lan [[Sarawak]] lan [[Sabah]] pesisir, [[Pilipina]] sisih kulon lan sisih kidul, lan pulo-pulo cilik sing ana ing antarané lokasi kasebut — sacara koléktif dikenal minangka &quot;Dunia Melayu&quot;. Lokasi iki saiki dadi bagéan saka negara-negara modern [[Malaysia]], [[Indhonésia]], [[Singapura]], [[Brunei]], [[Burma]], [[Thailand]], lan [[Filipina]].

Malah, akéh komunitas [[Minangkabau]], [[Mandailing]], lan [[Dayak]] sing pindhah menyang pesisir wétan [[Sumatra]] lan pesisir kulon [[Kalimantan]], ngaku wong Melayu. Saliyané ing Nusantara, wong Melayu uga ang ing [[Sri Lanka]], [[Kapuloan Cocos (Keeling)]] ''(Cocos Malays)'', lan [[Afrika Kidul]] ''(Cape Malays)''.

Ana maneka warna basa, budaya, seni, lan sosial sing cukup akeh ing antarane akeh subkelompok Melayu, utamane amarga atusan taun imigrasi lan asimilasi macem-macem etnis lan suku regional ing Asia Tenggara Maritim. Sacara historis, populasi Melayu utamane keturunan saka suku [[kulawarga basa Austronésia|Austronésia]] lan [[kulawarga basa Austroasiatika|Austroasia]] sing nganggo [[basa Malayu]] sadurunge sing ngedegake sawetara negara lan kerajaan dagang maritim kuna, utamane [[Brunéi Darussalam|Brunéi]], [[Kedah]], Langkasuka, Gangga Negara, Chi Tu, Nakhon Si Thammarat, Pahang, [[Kerajaan Melayu|Melayu]], lan [[Praja Sriwijaya|Sriwijaya]].{{sfn|Milner|2010|pp=24, 33}}{{sfn|Barnard|2004|pp=7 &amp; 60}}

Tekane Kesultanan Malaka ing abad kaping 15 micu revolusi gedhe ing sejarah Melayu, sing penting banget dumunung ing warisan politik lan budaya sing jembar. Tandha-tandha definitif umum saka kemelayuan — agama Islam, basa lan tradhisi Melayu — dianggep wis diproklamasikake ing jaman iki, sing ndadékaké etnogenesis wong Melayu minangka klompok etnoreligius utama ing wilayah kasebut. Ing sastra, arsitektur, tradhisi kuliner, sandhangan tradisional, seni pertunjukan, seni bela diri, lan tradhisi kraton, Malaka netepake standar sing ditiru dening kesultanan Melayu sabanjure. Jaman keemasan kesultanan Melayu ing Semenanjung Malaya, Sumatra Wétan, lan Pesisir Kalimantan nyumurupi akèh pedunungé, mliginé saka manéka warna komunitas suku kaya ta [[Wong Batak|Batak]], [[Dayak]], Wong Asli, lan [[Wong Laut]], sing tundhuk marang Islamisasi lan Invasi Melayu. Sajrone sejarah, istilah &quot;Melayu&quot; wis ditambahi menyang klompok etnis liyane ing &quot;[[Donya Melayu]]&quot;; panggunaan iki saiki umume diwatesi ing Malaysia lan Singapura, ing ngendi keturunan liyane saka klompok etnis iki diarani Anak Dagang (&quot;pedagang&quot;) lan umume asale saka [[Indhonésia]] kayata [[wong Acèh]], [[Wong Banjar|Banjar]], [[Wong Bugis|Bugis]], [[Wong Mandailing|Mandailing]], [[Wong Minangkêbo|Minangkêbo]] lan [[Wong Jawa|Jawa]].

== Etimologi ==
[[Barkas:Candi Muaro Jambi dengan langit biru.jpg|thumb|[[Kompleks Candhi Muaro Jambi]] ing [[Jambi]], sacara historis ana hubungane karo [[Kerajaan Melayu]] pra-Islam. Wong Melayu-Sriwijaya dikenal mbangun sistem bangunan sing rumit ing ibukutha, kutha-kutha gedhe, lan pusat kutha sing penting.]]
[[Barkas:Bukit Seguntang Tombs.jpg|thumb|Bukit Seguntang ing [[Kutha Palémbang|Palémbang]]. Miturut ''[[Sejarah Melayu]]'', bukit iki nyathet munculé Sang Sapurba, leluhur legendaris kanggo macem-macem kulawarga kerajaan Melayu ing [[Sumatra]], [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]], lan [[Kalimantan]].]]
Literatur epik ''[[Sulalatus Salatin|Sajarah Melayu]]'' nggandhengake asal-usul etimologis &quot;Melayu&quot; karo kali cilik sing jenenge Sungai Melayu ('kali Melayu') ing [[Sumatra]], [[Indhonésia]]. Epik kasebut salah nyebutake yen kali kasebut mili menyang [[Kali Musi]] ing [[Kutha Palémbang|Palémbang]], dene sejatine mili menyang Kali Batang Hari ing [[Jambi]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Reid |first=Anthony |date=Oktober 2001 |title=Understanding Melayu (Malay) as a Source of Diverse Modern Identities |journal=Journal of Southeast Asian Studies |volume=32 |issue=3 |pages=295–313|doi=10.1017/S0022463401000157 |pmid=19192500 }}&lt;/ref&gt;{{rp|298}} Istilah iki dianggep asale saka tembung Melayu ''melaju'', gabungan saka awalan verbal 'me' lan tembung oyot 'laju', sing tegese &quot;nyepetake&quot;, digunakake kanggo njlentrehake arus kali sing deres lan cepet.{{sfn|Melebek|Moain|2006|pp=9–10}}

=== Minangka jeneng panggonan (toponim) ===
Sadurungé abad kaping 15, istilah &quot;Melayu&quot; lan varian sing mèmper katon ditrapaké minangka toponim lawas kanggo wilayah [[Selat Malaka]] sacara umum.{{sfn|Barnard|2004|p=3}}
* '''''Malaya Dwipa''''', &quot;Malaya Dvipa&quot;, diterangake ing bab 48, Vayu Purana minangka salah sawijining provinsi ing segara wétan sing kebak emas lan perak. Sawetara sarjana nyamakake istilah iki karo [[Sumatra]],{{sfn|Deka|2007|p=57}} nanging sawetara sarjana India percaya yen istilah kasebut kudune nuduhake Semenanjung Melayu sing pagunungan, dene Sumatra luwih tepat digandhengake karo Suvarnadvipa.{{sfn|Pande|2006|p=266}}{{sfn|Gopal|2000|p=139}}{{sfn|Ahir|1995|p=612}}{{sfn|Mukerjee|1984|p=212}}{{sfn|Sarkar|1970|p=8}}
* '''''Maleu-kolon''''' – lokasi ing Semenanjung Emas, saka karya [[Claudius Ptolemaeus|Ptolemy]], Geographia.{{sfn|Gerini|1974|p=101}}
* '''''Mo-lo-yu''''' – kasebut déning Yijing, sawijining biksu Buddha Tionghoa saka [[Wangsa Tang|Dinasti Tang]] sing ngunjungi Asia Tenggara ing taun 688–695. Miturut Yijing, karajan ''Mo-Lo-Yu'' dumunung ing jarak 15 dina lelayaran saka Bogha (Palembang), ibukutha Sribhoga ([[Praja Sriwijaya|Sriwijaya]]). Butuh layar 15 dina kanggo tekan Ka-Cha ([[Kedah]]) saka Mo-lo-yu; mula, bisa diarani yen Mo-Lo-Yu bakal dumunung ing tengah-tengah antarane rong panggonan kasebut.{{sfn|I Ching|2005|p=xl–xli}} Ana téori populer sing nggandhèngaké ''Mo-Lo-Yu'' karo [[Kompleks Candhi Muaro Jambi|Jambi]] ing Sumatra,{{sfn|Melayu Online|2005}} nanging lokasi geografis Jambi kontradiksi karo katrangané Yi Jing babagan &quot;layar setengah dalan antara ''Ka-Cha'' (Kedah) lan ''Bogha'' (Palembang)&quot;. Ing jaman [[Wangsa Yuan|Dinasti Yuan]] (1271–1368) lan [[Wangsa Ming|Dinasti Ming]] (1368–1644), tembung ''Ma-La-Yu'' kerep disebut ing teks-teks sejarah Tiongkok – kanthi owah-owahan ejaan amarga rentang wektu antarane dinasti – kanggo nyebutake sawijining bangsa ing cedhak segara kidul. Antarane istilah-istilah sing digunakake yaiku &quot;Bôk-lá-yù&quot;, &quot;Mók-là-yū&quot; (木剌由), Má-lì-yù-er (麻里予兒), Oō-laì-yu (巫来由) — dilacak saka sumber tinulis saka bhikkhu [[Xuanzang]]) lan Wú-laī-yû (無来由).
* '''''Malaiyur''''' – kasebut ing prasasti Tanjore. Iki digambarake minangka kerajaan sing nduweni &quot;gunung sing kuwat minangka benteng&quot; sing tiba menyang penjajah Chola nalika kampanye Rajendra Chola I ing abad kaping 11. Bisa uga ana ing Sumatra, antarane Pannai lan Sriwijaya ([[Kutha Palémbang|Palémbang]]),&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Nagapattinam to suvarnadwipa: Reflections on the chola naval expeditions to Southeast Asia |publisher=Institute of Southeast Asian Studies |year=2009 |editor-last1=Kulke |editor-first1=Hermann |location=Singapore |editor-last2=Kesavapany |editor-first2=K. |editor-last3=Sakhuja |editor-first3=Vijay}}&lt;/ref&gt;{{rp|77–78, 170}} bisa uga ana ing situs arkeologi [[Kabupatèn Muaro Jambi|Muaro Jambi]].&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite book|last=Miksic|first=John M.|year=2013|title=Singapore and the Silk Road of the Sea, 1300–1800|publisher=NUS Press|isbn=978-9971-69-558-3|author1-link=John N. Miksic}}&lt;/ref&gt;{{rp|405}}
* '''''Malai''''' – sing kasebut déning ahli géografi Arab abad kaping 12 [[Al-Idrisi|Muhammad al-Idrisi]] ing Tabula Rogeriana, pulo iki njlèntrèhaké semenanjung Malaya minangka pulo sing dawa lan nyebut Malai, wewatesan karo Qmer (Khmer) lan dunungé 12 dina layar saka Sanf (Champa).&lt;ref&gt;[https://www.sg/sgbicentennial/the-bicentennial-experience/map/al-idrisis-a-guide-to-pleasant-journeys-into-faraway-lands/ al-Idrisi's A guide to Pleasant Journeys into Faraway Lands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250508045322/https://www.sg/sgbicentennial/the-bicentennial-experience/map/al-idrisis-a-guide-to-pleasant-journeys-into-faraway-lands/ |date=2025-05-08 }}. Singapore Bicentennial Office. November 2019.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gerini, G. E., &amp; Royal Geographical Society (Great Britain). (1909). [https://books.google.com.my/books?id=FKYcAAAAMAAJ&amp;vq=malai&amp;pg=PA535#v=onepage&amp;q=malai&amp;f=false Researches on Ptolemy's Geography of Eastern Asia (further India and Indo-Malay Archipelago) (Asiatic Society monographs)]. Royal Asiatic society, Royal geographical society. p. 535.&lt;/ref&gt;
* '''''Bhūmi Mālayu''''' – (secara harfiah &quot;Tanah Malayu&quot;), transkripsi saka [[Prasasti Padang Roco]] taun 1286 M dening Slamet Muljana.{{sfn|Muljana|1981|p=223}} Istilah iki ana gandheng cenenge karo kerajaan Dharmasraya.
* '''''Ma-li-yu-er''''' – kasebut ing babad [[Wangsa Yuan]], nuduhake sawijining bangsa ing Semenanjung Melayu sing ngadhepi ekspansi Kerajaan Sukhothai menyang kidul, nalika jaman pamrentahan Ram Khamhaeng.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chronicle of Mongol Yuan |website=guoxue.com |language=zh |url=http://www.guoxue.com/shibu/24shi/yuanshi/yuas_210.htm |access-date=5 Fèbruari 2026 |archive-date=27 Agustus 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827214255/http://www.guoxue.com/shibu/24shi/yuanshi/yuas_210.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Kronik kasebut nyatakake: &quot;''..Ana rasa sengit antarane Siam lan Ma-li-yu-er nganti loro-lorone padha mateni siji lan sijine ...''&quot;. Kanggo nanggepi tumindake Sukhothai, utusan Tiongkok menyang kraton Ram Khamhaeng ing taun 1295 nggawa dekrit kekaisaran: &quot;Tetepna janjimu lan aja nindakake piala marang Ma-li-yu-er&quot;.{{sfn|Hall|1981|p=190}}
* '''''Malauir''''' – kasebut ing cathetan [[Marco Polo]] minangka kerajaan sing dumunung ing Semenanjung Melayu,{{sfn|Cordier|2009|p=105}}{{sfn|Wright|2004|pp=364–365}} bisa uga padha karo sing kasebut ing kronik Yuan.
* '''''Malayapura''''' – (sacara harfiah &quot;kutha Malaya&quot; utawa &quot;bètèng Malaya&quot;), sing ditulis ing [[prasasti Amoghapasa]] sing ditulis taun 1347 Masehi. Istilah iki digunakake dening [[Adityawarman]] kanggo nyebut Dharmasraya.

Saran liyané kalebu tembung [[basa Jawa|Jawa]] ''mlayu'' (minangka kriya: mlayu, partisip: buronan), utawa istilah Melayu ''melaju'' (nyepetake kanthi ajeg), sing nuduhake mobilitas dhuwur lan sifat migrasi wong-wongé. De Barros (1552) nyebutake yen [[Paraméswara|Iskandar Shah]] menehi jeneng ''Malaios'' (wong Melayu) kaya ngono amarga bapakne diusir saka negarane. Albuquerque nerangake yen [[Paraméswara|Parameswara]] mlayu (''malayo'') saka kerajaan Palembang menyang Malaka.{{sfn|Crawfurd|1856|p=[https://archive.org/details/adescriptivedic00crawgoog/page/n254/mode/2up 244]}}

=== Minangka jeneng ètnis (etnonim) ===
{{multiple image
| align = right
| total_width = 420
| image1 = Malays from the Malacca Sultanate Codice Casanatense.jpg
| alt1 = Wong Melayu ing Malaka
| caption1 = Cat banyu Portugis wong Malaya ing Malaka, kira-kira taun 1540, ditampilake ing Códice Casanatense
| image2 = A Malay couple RBSeite93.jpg
| alt2 = Pasangan Melayu
| caption2 = Ilustrasi pasangan Melayu, saka ''Reise nach Batavia'', antarane taun 1669 lan 1682
| image3 = JogetUNISEL.jpg
| alt3 = Tari Joget
| caption3 = Tari Joget saka Kesultanan Malaka; akeh aspek budaya Melayu sing asale saka kraton Malaka
}}

Tembung &quot;Melayu&quot; minangka etnonim, kanggo ngrujuk marang kluster etnologis sing béda banget, dianggep wis dadi populer sajrone integrasi Kesultanan Malaka minangka kakuwatan regional ing abad kaping 15. Iki digunakake kanggo nglaporake babagan keberpihakan sosial wong Malaka tinimbang wong manca ing wilayah sing padha, utamane [[wong Jawa]] lan [[Thai]].{{sfn|Barnard|2004|p=4}} Iki dibuktèkaké saka dhaptar tembung Melayu awal abad kaping 16 déning Antonio Pigafetta sing gabung karo pelayaran Magellan, sing ngrujuk babagan kepriyé frasa ''chiara Malaiu'' ('cara Melayu') digunakaké ing maritim [[Asia Kidul-wétan]], kanggo nyebut ''al parlare de Malaea'' ([[basa Italia]] kanggo &quot;ngomong babagan Malaka&quot;).{{sfn|Milner|2010|pp=22}}

Sastra Melayu klasik nggambarake wong Melayu kanthi makna sing luwih sempit tinimbang interpretasi modern. ''Hikayat Hang Tuah'' (kira-kira taun 1700, manuskrip kira-kira taun 1849) mung nyebutake wong Melayu minangka subjek Kesultanan Malaka; [[Brunéi Darussalam|Brunéi]], nalika semana, ora dianggep minangka wong Melayu. ''Hikayat Patani'' (manuskrip: 1876) contoné, ora nyebut Patani lan Brunéi minangka [[basa Malayu]], istilah kuwi mung digunakaké kanggo [[Johor]]. Kedah boten kalebet basa Melayu ing babad Kedah/Hikayat Merong Mahawangsa (kira-kira 1821). ''Hikayat Aceh'' (kira-kira taun 1625, manuskrip kira-kira taun 1675) nggandhengake etnis Melayu karo Johor, nanging mesthi ora karo Aceh utawa Deli.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Milner |first=Anthony |url=https://books.google.com/books?id=sACaolB0FpkC&amp;q=liberally |title=The Malays |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2011 |isbn=978-1-4443-9166-4 |pages=91–92 |access-date=5 Fèbruari 2026|archive-date=31 Maret 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331160702/https://books.google.com/books?id=sACaolB0FpkC&amp;q=liberally |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;For the dating of the manuscripts, see [https://mcp.anu.edu.au/Q/texts.html Malay Concordance Project]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220809133732/https://mcp.anu.edu.au/Q/texts.html|date=9 Agustus 2022}}.&lt;/ref&gt;

== Asal-usul ==
[[Barkas:Baju Melayu.jpg|thumb|Sekelompok wong lanang saka [[Brunéi Darussalam]] nganggo sandhangan jinis ''Cekak Musang'', dienggo bareng karo [[songkèt]] (kiwa paling adoh) lan ''[[sarung|kain sarung]]''.]]

=== Modhél Proto-Melayu ===
Uga dikenal minangka ''Melayu asli'' (wong Melayu asli) utawa ''Melayu purba'' (wong Melayu kuna), wong Proto-Melayu asale saka Austronésia lan dipercaya wis migrasi menyang Kapuloan Melayu sajrone serangkaian migrasi dawa antarane 2500 lan 1500 SM.{{sfn|Ryan|1976|pp=4–5}} Proto-Melayu sing misuwur saiki yaiku Moken, Jakun, Orang Kuala, Temuan lan Orang Kanaq.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Orang Asli Population Statistics |publisher=Center for Orang Asli Concerns |url= http://www.coac.org.my/codenavia/portals/coacv2/code/main/main_art.php?parentID=11374494101180&amp;artID=11432750280711 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110722233738/http://www.coac.org.my/codenavia/portals/coacv2/code/main/main_art.php?parentID=11374494101180&amp;artID=11432750280711 |archive-date=22 Juli 2011}}&lt;/ref&gt; ''The Encyclopedia of Malaysia: Early History'' ({{lang|id|Ensiklopedia Malaysia: Sejarah Awal}}), wis nudingake total telung teori babagan asal-usul wong Melayu:
* Teori Yunnan (diterbitake ing taun 1889) – Teori Proto-Melayu sing asale saka Yunnan kira-kira 4.000 nganti 6.000 taun kepungkur. Téori iki didhukung déning R.H Geldern lan timé sing nduwé téori yèn migrasi wong-wong mau kedadeyan saka Kali Mekong menyang [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]]. Bukti liyané sing ndhukung téori iki kalebu piranti watu sing ditemokaké ing Kepulauan Melayu sing analog karo piranti Asia Tengah, sing nuduhaké kamiripan adat istiadat Melayu lan Assam.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Parthipan |first1=Shalini |last2=Mirianti Ishar |first2=Seri |date=2022 |title=Perspective on Ancestral Lineages and Genetic Markers of Malay Population in Peninsular Malaysia |url=http://journalarticle.ukm.my/19571/1/49021-177065-2-PB.pdf |journal=Journal Sains Kesihatan Malaysia |volume=20 |issue=1 |page=86 |via=Journalarticle.ukm.my |access-date=24 Maret 2026 |archive-date=16 Oktober 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016080144/http://journalarticle.ukm.my/19571/1/49021-177065-2-PB.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* Teori New Guinea/Pelaut (diterbitake ing taun 1965) – Migrasi pelaut kanthi katrampilan oseanografi sing kuwat sing lelungan saka pulo siji menyang pulo liyane antarane [[Niu Sélan]] lan [[Madhagaskar]]. Teori kasebut ngaku yen morfologi wong Melayu nalika semana padha karo Negroid.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* Teori [[Républik Cina|Taiwan]] (diterbitake ing taun 1997) – Migrasi sekelompok wong saka Tiongkok Kidul kedadeyan 6.000 taun kepungkur, sawetara pindhah menyang [[Taiwan]] ([[wong pribumi Taiwan|pribumi Taiwan]] saiki minangka keturunane), banjur menyang [[Filipina]] lan mengko menyang [[Kalimantan]] (kurang luwih 4.500 taun kepungkur) ([[Dayak]] saiki lan kelompok liyane). Wong-wong kuna iki uga pisah, ana sing menyang [[Sulawesi]] lan ana sing menyang [[Jawa]], lan [[Sumatra]], sing saiki kabeh nganggo basa-basa sing kalebu kulawarga Basa Austronesia. Migrasi pungkasan kedadeyan ing Semenanjung Malaya kira-kira 3.000 taun kepungkur. Sawijining sub-kelompok saka Kalimantan pindhah menyang Champa ing jaman saiki sing diarani Vietnam Tengah lan Kidul kira-kira 4.500 taun kepungkur. Ana uga jejak migrasi Dong Son lan Hoabinhian saka [[Viètnam]] lan [[Kamboja]]. Kabeh klompok iki nduweni DNA lan asal-usul linguistik sing bisa ditelusuri saka pulo sing saiki diarani Taiwan, lan leluhure wong-wong kuna iki bisa ditelusuri saka Tiongkok kidul.{{sfn|Barnard|2004}}

==== Deutero-Melayu ====
[[Barkas:Women from Palembang in Ikat weave, Wanita di Indonesia p29 (Ministry of Information).jpg|thumb|Wanita saka [[Kutha Palémbang|Palémbang]] nganggo busana tradhisional, sing diarani Baju Kurung sing digawe saka [[Songkèt]]. Klambi iki umume digandhengake karo wanita keturunan Melayu.]]

Wong Deutero-Melayu iku wong [[jaman wesi|Jaman Wesi]] sing sebagian turunan saka wong Austronésia sabanjure sing dilengkapi teknik pertanian sing luwih maju lan kawruh anyar babagan logam.{{sfn|Murdock|1969|p=278}}{{sfn|Ooi|2004|p=[https://books.google.com/books?id=QKgraWbb7yoC&amp;pg=PA495 495]}}{{sfn|Anderbeck|2002}} Para pemukim Deutero-Melayu ora nomaden kaya para leluhure: nanging dheweke manggon lan ngadegake kampung-kampung sing dadi unit utama ing masyarakat. Kampung-kampung iki biasane dumunung ing pinggir kali utawa pesisir lan umume bisa nyukupi pangan lan kabutuhan liyane. Ing pungkasan abad kaping 1 SM, kampung-kampung iki wiwit nindakake perdagangan karo jagad njaba.{{sfn|Jamil Abu Bakar|2002|p=39}} Wong Deutero-Melayu dianggep minangka leluhur langsung saka wong Melayu saiki.{{sfn|TED|1999}}

==== Ekspansi saka modhél Sundaland ====
Téori sing luwih anyar nyatakaké yèn tinimbang dipanggoni déning ekspansi saka daratan, populasi Jaman És ing Semenanjung Malaya, Kapuloan Indhonésia sing cedhak, lan landas kontinèntal sing nalika iku katon (Sundaland) malah berkembang sacara lokal saka pemukim manungsa pisanan lan ngembang menyang daratan. Para pendukung téori iki percaya yèn ekspansi iki mènèhi panjelasan sing luwih irit babagan bukti linguistik, arkeologi, lan antropologis tinimbang modhèl sadurungé, mliginé model Taiwan.{{sfn|Oppenheimer|2006}} Téori iki uga nduwèni dhukungan saka bukti genetik anyar saka Human Genome Organisation sing nuduhaké yèn pedunung utama Asia kedadeyan ing siji migrasi liwat [[Asia Kidul-wétan]]; rute iki dianggep minangka wilayah Melayu modern lan keragaman ing wilayah kasebut berkembang utamane ing panggonan kasebut tanpa mbutuhake migrasi utama saka daratan. Ekspansi kasebut dhewe bisa uga disebabake dening kenaikan permukaan laut ing pungkasan Jaman Es.{{sfn|Abdulla et al.|2009}}{{sfn|Soares, et al.|2008}}

Stephen Oppenheimer, pendukung paham iki, luwih lanjut ngajokake teori yen ekspansi bangsa kedadeyan kanthi telung gelombang cepet amarga kenaikan permukaan laut ing pungkasan Jaman Es, lan diaspora iki nyebarake bangsa-bangsa kasebut lan budaya, mitos, lan teknologi sing ana gandhengane ora mung menyang daratan Asia Tenggara, nanging uga nganti India, Timur Tengah, lan Mediterania. Para pengulas nemokake usulan-usulane kanggo pemukiman lan panyebaran asli pantes ditliti luwih lanjut, nanging isih skeptis karo klaim difusionis dheweke.{{sfn|Razak|2012}}{{sfn|Terrell|1999}}{{sfn|Baer|1999}}

=== Bukti genetik ===
Wong Melayu iku sawijining klompok ètnis sing manggon ing Asia Kidul-wétan lan Semenanjung Malaya sing nganggo basa Austronésia. Miturut panliten ing taun 2015, wong Melayu saka Semenanjung Malaysia, [[Singapura]], [[Indhonésia]], lan [[Sri Lanka]] nduweni 4 komponen leluhur utama, kalebu Austronésia (17%–62%), Proto-Melayu (15%–31%), Asia Timur (4%–16%) lan Asia Selatan (3%–34%). Nanging komponen pribumi Austronésia lan Asia Tenggara luwih penting kanggo wong Melayu saka Semenanjung Malaysia, Singapura lan Indhonésia tinimbang Asia Wétan lan Asia Kidul. Kosok baline, wong Melayu saka Sri Lanka nduweni udakara 34% keturunan Asia Kidul ing susunan genetik, sing ndadekake dheweke relatif béda.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Deng |first1=Lian |last2=Hoh |first2=Boon-Peng |last3=Lu |first3=Dongsheng |last4=Saw |first4=Woei-Yuh |display-authors=3 |date=2015 |title=Dissecting the genetic structure and admixture of four geographical Malay populations |journal=Scientific Reports |volume=5 |doi=10.1038/srep14375 |pmid=26395220 |pmc=4585825 |bibcode=2015NatSR...514375D }}&lt;/ref&gt;

Panliten ing taun 2021 nyimpulake yen garis keturunan Basal-Asia Timur sing khas (kadhangkala diarani '''East- and Southeast Asian lineage''&lt;nowiki/&gt;' (ESEA)), sing minangka leluhure wong Asia Timur lan Tenggara modern, wong Polinesia, lan wong Siberia, asale saka Daratan Asia Tenggara ing ~50.000 SM, lan berkembang liwat pirang-pirang gelombang migrasi menyang kidul lan lor. Leluhur basal-Asia Wétan, uga leluhur sing ana gandhèngané karo [[kulawarga basa Austroasiatika|Austroasia]], nyebar menyang Asia Kidul-wétan Maritim sadurungé ekspansi Austronésia. Wong-wong sing nganggo basa Austronésia dhewe dikira wis tekan ing [[Taiwan]] lan [[Filipina]] sisih lor antarane 10.000 lan 7.000 SM saka pesisir kidul Tiongkok, lan nyebar saka kana menyang saindenging Asia Tenggara. Para penulis nyimpulake yen ekspansi Austronésia menyang Insular Asia Tenggara lan [[Polinésia]] metu saka Filipina tinimbang Taiwan, lan wong-wong sing nganggo basa Austronesia modern, kayata wong Melayu, umume duwe leluhur saka Basal-Asia Timur paling awal, migran Austroasia saka Asia Tenggara Daratan, lan pelaut sing nganggo basa Austronésia saka Filipina, tanpa akeh campuran saka klompok sadurunge.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Larena |first1=Maximilian |last2=Sanchez-Quinto |first2=Federico |last3=Sjödin |first3=Per |last4=McKenna |first4=James |last5=Ebeo |first5=Carlo |last6=Reyes |first6=Rebecca |last7=Casel |first7=Ophelia |last8=Huang |first8=Jin-Yuan |last9=Hagada |first9=Kim Pullupul |last10=Guilay |first10=Dennis |last11=Reyes |first11=Jennelyn |date=30 Maret 2021 |title=Multiple migrations to the Philippines during the last 50,000 years |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=118 |issue=13 |doi=10.1073/pnas.2026132118 |issn=0027-8424 |pmc=8020671 |pmid=33753512|bibcode=2021PNAS..11826132L |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Yang |first=Melinda A. |date=6 Januari 2022 |title=A genetic history of migration, diversification, and admixture in Asia |url=http://www.pivotscipub.com/hpgg/2/1/0001/html |journal=Human Population Genetics and Genomics |language=en |volume=2 |issue=1 |pages=1–32 |doi=10.47248/hpgg2202010001 |issn=2770-5005 |doi-access=free |access-date=25 Maret 2026 |archive-date=16 Mèi 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516110501/http://www.pivotscipub.com/hpgg/2/1/0001/html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==Budaya==
=== Agama ===
[[Barkas:Sultan Omar Ali Saifuddin Mosque 02.jpg|thumb|Masjid Sultan Omar Ali Saifuddien ing [[Brunéi Darussalam]] ing wayah wengi [[Ramadhan]]. Karajan sugih iki nganut Melayu Islam Beraja (''Monarki Islam Melayu'') minangka filosofi nasional wiwit kamardikane ing taun 1984.]]
Komunitas Melayu wiwitan umumé [[animisme|animis]], percaya marang anané ''semangat'' (roh) ing saben bab.&lt;ref name=&quot;zaki1&quot;&gt;{{harvnb|Zaki Ragman|2003|pp=1–6}}&lt;/ref&gt; Kira-kira nalika wiwitan jaman umum, agama [[Hindhu]] lan [[Buda]] dikenalake dening para pedagang Asia Kidul menyang Kepulauan Melayu, ing ngendi agama kasebut berkembang nganti abad kaping 13, sadurunge tekane Islam sing digawa dening para pedagang Muslim Arab, Asia Kidul, lan Tiongkok.

Ing abad kaping 15, Islam saka sekte [[Sunni]] ortodoks ngrembaka ing jagad Melayu ing jaman Kesultanan Malaka. Beda karo agama [[Hindhu|Hindu]], sing mung ngowahi masyarakat Melayu awal kanthi dangkal, [[Islam]] bisa diarani wis terintegrasi kanthi lengkap menyang urip saben dinane penduduk.&lt;ref name=&quot;Syed&quot;&gt;{{harvnb|Syed Husin Ali|2008|p=57}}&lt;/ref&gt; Wiwit jaman iki, wong Melayu dianggep minangka kelompok etnoreligius lan sacara tradhisional nduweni identifikasi sing cedhak karo Islam{{sfn|Johns|Lahoud|2005|p=157}} lan wiwit kuwi dheweke ora ngganti agama.&lt;ref name=&quot;Syed&quot; /&gt; Identitas iki kuwat banget nganti diarani dadi Muslim yaiku ''masuk Melayu'' (mlebu keMelayuan).{{sfn|Andaya|Andaya|1984|p=55}}

Sanajan mangkono, kapercayan-kapercayan sadurungé sing duwé oyot sing luwih jero, tetep nglawan kutukan Islam - lan pancen mistisisme [[Sufisme]] wis gegandhèngan ing antarane wong Melayu, karo roh-roh saka jagad animisme sadurungé lan sawetara unsur Hindhu.{{sfn|Winstedt|1925|p=125}} Sawisé taun 1970-an, kebangkitan Islam (uga diarani re-Islamisasi{{sfn|Burgat|2003|p=54}}) ing saindenging jagad Muslim, akèh tradhisi sing dianggep nglanggar ajaran Islam lan ngandhut unsur syirik ditinggalaké déning wong Melayu ing Malaysia, déné ing antarane wong Melayu ing Indhonésia, tradhisi kasebut ora dianggep takhayul lan ngandhut unsur syirik. Ing antarane tradhisi kasebut yaiku festival ''mandi'' safar (adus [[Safar]]), festival [[adus]] kanggo nggayuh kasucian spiritual, sing bisa dideleng fitur-fitur sing padha karo sawetara ing Durga Puja ing India.{{sfn|Bolton|Hutton|2000|p=184}}

Akèh-akèhé saka ètnis Melayu modern sing penganut Islam [[Sunni]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Malay of Malaysia |publisher=Bethany World Prayer Center |url=http://kcm.co.kr/bethany_eng/p_code3/1892.html |access-date=2 Juli 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010191042/http://kcm.co.kr/bethany_eng/p_code3/1892.html |archive-date=10 Oktober 2012}}&lt;/ref&gt; lan riyaya Melayu sing paling penting yaiku sing asalé saka Islam - ''[[Idul Fitri|Hari Raya Aidilfitri]]'', ''[[Idul Adha|Hari Raya Aidiladha]]'', ''[[Muharram|Awal Muharram]]'', lan ''[[Mulud (pahargyan)|Maulidur Rasul]]''. Wong Melayu sing metu saka Islam ing Malaysia lan Brunéi dianggep murtad. Nanging, ana sawetara etnis Melayu sing manggon ing njaba negara-negara kasebut uga wis nganut agama liya kanthi sah miturut hukum.

=== Arsitèktur ===
{{See also|Omah Melayu}}
[[Gambar:Rumah kedah.gif|thumb|350px|Omah tradhisional Melayu ing [[Kedah]], dihias nganggo panel ukiran khas [[Jasirah Malaka|Semenanjung Melayu]] sisih lor.]]
[[Gambar:Malacca Sultanate Palace Museum 1.jpg|thumb|350px|Replika Kraton Kesultanan Malaka, sing dibangun saka informasi lan data sing dipikolehi saka [[Sejarah Melayu]]. Dokumen sejarah iki nduwèni referensi babagan konstruksi lan arsitektur kraton nalika jaman Sultan Mansur Shah, sing mrentah saka taun 1458 nganti 1477.]]

Maneka warna pengaruh budaya, utamane wong Tionghoa, Indhi, lan Éropa, nduweni peran utama ing mbentuk arsitèktur Melayu.{{sfn|Henket|Heynen|2002|p=181}} Nganti saiki, kayu minangka bahan utama sing digunakake kanggo kabeh bangunan tradhisional Melayu.&lt;ref name=&quot;MC1219&quot;&gt;{{harvnb|Marshall Cavendish|2007|p=1219}}&lt;/ref&gt; Nanging, akeh struktur watu uga ditemokake utamane kompleks agama saka jaman [[Praja Sriwijaya|Sriwijaya]] lan kerajaan Melayu Isthmian kuna.

[[Candhi Muara Takus]] lan [[Kompleks Candhi Muaro Jambi|Candhi Muaro Jambi]] ing [[Sumatra]] kalebu salah sijine conto sing ana gegayutane karo unsur arsitèktur Kerajaan Sriwijaya. Nanging, arsitektur Sriwijaya umumé diwakili ing Chaiya (saiki provinsi ing [[Thai]]land) ing Semenanjung Malaya, sing dadi pusat penting nalika periode Sriwijaya.{{sfn|Chihara|1996|p=213}}{{sfn|Van Beek|Invernizzi|1999|p=75}} Jinis struktur iki kasusun saka kamar sel kanggo nyimpen gambar Buddha lan pucuk struktur kasebut didegake awujud ''[[stupa]]'' kanthi teras sing ditumpangake kanthi runtut, sing minangka conto paling apik ing ''Wat Pra Borom That'' ing Chaiya.{{sfn|Jermsawatdi|1989|p=65}}

Ana uga bukti-bukti papan suci utawa ''[[Candhi|Candi]]'' Hindu ing sekitar Kedah kidul antarane gunung Jerai lan lembah Kali Muda, sawijining wilayah sing dikenal minangka [[Lembah Bujang]]. Ing area seluas kira-kira 350 kilometer persegi, ana 87 situs agama bersejarah awal sing dilapurake lan ana 12 ''candhi'' sing dumunung ing pucuk gunung, sawijining fitur sing nuduhake yen bisa uga asale saka kapercayan Melayu pra-sejarah babagan kasucèn panggonan sing dhuwur.{{sfn|O'Reilly|2007|p=42}}

[[Gambar:Pintu Istana Setul Mambang Segara.jpg|thumb|350px|Panel tembok sing dihias nganggo macem-macem motif kembang saka omah kraton Setul Mambang Segara kaya sing katon ing Muzium Negara. Setul iku sawijining kerajaan Melayu bersejarah sing ana antara taun 1808 lan 1915 ing Semenanjung Melayu sisih lor.]]

Referensi awal babagan arsitektur Melayu ing Semenanjung Melayu bisa ditemokake ing sawetara cathetan Tiongkok. Cathetan Tiongkok saka abad kaping 7 nyritakake babagan peziarah Buddha sing teka ing Langkasuka lan nyebutake kutha kasebut diubengi tembok sing dibangun menara lan bisa dilewati liwat gapura ganda.{{sfn|Jamil Abu Bakar|2002|p=59}} Cathetan liyane saka abad kaping 7 babagan utusan khusus Tiongkok menyang Kerajaan Bumi Abang ing Semenanjung Melayu, nyathet yen kutha krajan kasebut nduweni telung gapura sing jaraké luwih saka satus langkah, sing dihiasi lukisan tema Buddha lan roh wanita.{{sfn|Mohamad Tajuddin Haji Mohamad Rasdi|2005|p=19}}

Gambaran rinci pisanan babagan arsitèktur Melayu ana ing ''[[wikt:istana#Noun 3|Istana]]'' kayu gedhe kagungane Mansur Shah saka Malaka (mrentah 1458–1477).&lt;ref name=&quot;MC1219&quot; /&gt; Miturut [[Sejarah Melayu]], bangunan kasebut nduweni struktur pitu teluk sing ditinggikake ing pilar kayu kanthi atap pitung tingkat sing digawe saka sirap tembaga lan dihiasi menara berlapis emas lan pangilon kaca Cina.{{sfn|Mohamad Tajuddin Haji Mohamad Rasdi|2005|p=24}}

[[Omah Melayu|Omah-omah tradhisional Melayu]] dibangun nganggo struktur rangka kayu sing prasaja. Atap-atapé miring, teras ing ngarep, langit-langité dhuwur, akèh bolongan ing tembok kanggo ventilasi,&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ahmad |first=A. Ghafar |title=Malay Vernacular Architecture |url= http://www.hbp.usm.my/conservation/malayvernacular.htm |access-date=21 Oktober 2026 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100610190114/http://www.hbp.usm.my/conservation/malayvernacular.htm |archive-date=10 Juni 2010 }}&lt;/ref&gt; lan asring dihias nganggo ukiran kayu sing rumit. Kaendahan lan kualitas ukiran kayu Melayu dimaksudake minangka indikator visual saka drajat lan status sosial sing nduweni dhewe.{{sfn|Noor|Khoo|2003|p=47}} Omah Salinger, sing menangaké Penghargaan Arsitektur Aga Khan taun 1998, minangka conto modern saka desain tradhisional iki.&lt;ref name=&quot;Steele 187-188&quot;&gt;{{cite book |last1=Steele |first1=James |url=https://archive.org/details/greenwoodencyclo0000stee/page/186/mode/2up?q=%22salinger+house%22 |title=The Greenwood encyclopedia of homes through world history: Volume 3 |date=2009 |publisher=Greenwood Press |isbn=978-0-313-33791-8 |pages=187–188 |access-date=21 Oktober 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jantan et al. 16-17&quot;&gt;{{cite book |last1=Jantan |first1=Amer Hamzah |url=https://archive.org/details/malaysiasingapor0000mala/page/16/mode/2up?q=%22Rudinara%22 |title=Malaysia, Singapore, and ASEAN in an age of globalisation |last2=Said |first2=Hassan |last3=Bajunid |first3=Ibrahim Ahmad |last4=Ismail |first4=Ibrahim |last5=Talib |first5=Shaharil |last6=Ahmad |first6=Shamsulbahriah Ku |date=2002 |publisher=Asia-Europe Institute, University of Malaya |isbn=983-2085-42-X |pages=16–17 |access-date=21 Oktober 2026}}&lt;/ref&gt;

Sajrone pirang-pirang dekade, arsitektur Melayu tradisional wis dipengaruhi dening [[Wong Bugis|Bugis]] lan [[Omah Joglo|Jawa]] saka kidul, Siam, Inggris, Arab lan India saka lor, Portugis, Walanda, Acéh lan [[Omah Gadang|Minangkabau]] saka kulon lan Cina Kidul saka wetan.&lt;ref&gt;{{cite web |title=For Sale – CountryHeights |work=The Art of Living Show |date=22 Maret 2011 |via=YouTube |url= https://www.youtube.com/watch?v=7ZCHUMYs2CM |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211212/7ZCHUMYs2CM| archive-date=12 Dhésèmber 2021 |url-status=live}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;

===Basa===
[[Barkas:Prasasti Kedukan Bukit 3.jpg|thumb|[[Prasasti Kedukan Bukit]] ditulis nganggo [[aksara Pallawa]]. Wis ana wiwit taun 683, iki minangka salah sawijining artefak tulisan Melayu paling tuwa sing isih ana.]]
{{Main|Basa Malayu}}
{{See also|Aksara Gundhil}}
[[Basa Malayu]] iku salah siji basa sing paling misuwur ing donya, mligine saka kulawarga basa Austronésia. Varian lan dialek [[basa Melayu]] digunakake minangka basa resmi ing [[Brunéi Darussalam]], [[Indhonésia]], [[Malaysia]], lan [[Singapura]]. Basa iki uga dicaturaké ing [[Thai]]land kidul, [[Kapuloan Cocos (Keeling)|Kapuloan Cocos]], [[Pulo Natal]], lan [[Sri Lanka]]. Basa iki dicaturaké déning kurang luwih 33 yuta wong ing sakubengé Kapuloan Melayu lan digunakaké minangka basa kapindho déning kurang luwih 220 yuta wong.{{sfn|Wright|2007|p=492}}

Wangun basa Malayu paling tuwa asale saka basa Proto-Malayu-Polinésia sing dituturake dening para pemukim Austronésia paling awal ing [[Asia Kidul-wétan]]. Wangun iki banjur berkembang dadi basa Malayu Kuna nalika budaya lan agama India wiwit nembus wilayah kasebut. Basa Melayu Kuna ngandhut sawetara istilah sing isih ana nganti saiki, nanging tetep ora bisa dimangerteni dening penutur modern, dene basa modern wis umume bisa dikenali ing basa Melayu Klasik tulisan, sing bentuk paling tuwa wiwit taun 1303 Masehi.{{sfn|Teeuw|1959|p=149}} Basa Melayu berkembang dadi basa Malayu Klasik liwat mlebune akeh kosakata [[basa Arab|Arab]] lan [[basa Pèrsi|Pèrsi]] kanthi bertahap nalika Islam mlebu ing wilayah kasebut, lan sajrone proses kasebut ana owah-owahan sing signifikan. Wiwitane, basa Melayu Klasik minangka klompok dialek sing maneka warna, sing nggambarake asal-usul kerajaan-kerajaan Melayu ing Asia Kidul-wétan. Salah sawijining dialek iki, sing dikembangake ing tradhisi sastra Kesultanan Malaka ing abad kaping 15, pungkasane dadi dominan.

Jaman Malaka ditandhani karo owah-owahan basa Melayu dadi basa Islam, kaya dene basa Arab, Persia, Urdu, lan Swahili. [[Aksara Arab]] sing diadaptasi sing diarani [[aksara Jawi|Jawi]] digunakake kanggo ngganti [[aksara Kawi]], terminologi agama lan budaya Islam diasimilasi kanthi akeh, mbuwang akeh tembung Hindu-Buddha, lan basa Malayu dadi basa pengantar lan panyebaran Islam ing saindenging wilayah [[Asia Kidul-wétan]]. Ing puncak kekuasaan Malaka ing abad kaping 15, basa Malayu Klasik nyebar ngluwihi jagad penutur basa Melayu tradhisional&lt;ref name=&quot;Sneddon 2003 59&quot;&gt;{{harvnb|Sneddon|2003|p=59}}&lt;/ref&gt; lan ngasilake ''[[basantara|lingua franca]]'' sing diarani ''Bahasa Melayu pasar'' (&quot;Bazaar Melayu&quot;) utawa ''Bahasa Melayu rendah'' (&quot;Melayu Endhek&quot;), beda karo ''Bahasa Melayu Tinggi'' (&quot;Melayu Luhur&quot;) ing Malaka.{{sfn|Sneddon|2003|p=84}} Lumrahé, basa Melayu Bazaar iku basa pidgin lan perkembangan sing paling penting yaiku basa pidgin dikreolisasi, sing nggawé sawetara basa anyar kaya ta [[basa Malayu Ambon]], [[basa Malayu Manado|Malayu Manado]], lan [[basa Batawi]].{{sfn|Sneddon|2003|p=60}}

Para panulis [[Éropa]] ing abad kaping 17 lan 18, kaya ta Tavernier, Thomassin lan Werndly nggambarake basa Malayu minangka &quot;''basa para wong pinter ing kabeh Hindia, kaya [[basa Latin]] ing Eropa''&quot;.{{sfn|Sweeney|1987}} Iki uga sing paling akeh digunakake nalika jaman penjajahan Inggris lan Walanda ing Kepulauan Melayu.{{sfn|Van der Putten|Cody|2009|p=55}} Kosok baline katon ing Hindia Timur Spanyol, ing ngendi latinisasi massal ing kepulauan kasebut sajrone taun-taun kolonial nyebabake kudeta historis basa Malayu ing Filipina.

Dialek Kesultanan Johor, penerus langsung Malaka, dadi basa standar ing antarane wong Melayu ing [[Singapura]] lan [[Malaysia]], lan iki dadi dhasar asli kanggo [[basa Indhonésia]] sing wis distandardisasi.&lt;ref name=&quot;Sneddon 2003 59&quot;/&gt;{{sfn|Wong|1973|p=126}}{{sfn|Clyne|1992|p=413}}{{sfn|Brown|Ogilvie|2009|p=678}}

Saliyané basa Malayu standar, sing dikembangaké ing lingkungan Malaka-Johor, ana uga manéka dialek Melayu lokal. Contone, wong [[basa Bangka|Bangka]], Brunéi, [[basa Melayu Jambi|Jambi]], [[basa Malayu Kelantan-Petani|Kelantan]], Kedah, Negeri Sembilan, [[basa Palémbang|Palémbang]], [[Basa Malayu Kelantan-Petani|Pattan]], Sarawak, [[Basa Malayu Trengganu|Terengganu]], lan liya-liyane.

Basa Malayu sacara historis ditulis nganggo [[aksara Pallawa]], [[aksara Kawi|Kawi]], lan [[aksara Réncong|Réncong]]. Sawisé tekané Islam, [[aksara Jawi]] sing adhedhasar basa Arab diadopsi lan isih digunakaké nganti saiki minangka salah siji saka rong aksara resmi ing [[Brunéi Darussalam]] lan minangka aksara alternatif ing [[Malaysia]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kedah MB defends use of Jawi on signboards |work=The Star |year=2008 |url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2008/8/26/nation/22168989&amp;sec=nation |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029105406/http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2008%2F8%2F26%2Fnation%2F22168989&amp;sec=nation |archive-date=29 Oktober 2012 }}&lt;/ref&gt; Wiwit abad kaping 17, minangka akibat saka penjajahan Inggris lan Walanda, aksara Jawi mboko sithik diganti karo aksara Rumi&lt;ref&gt;{{cite web |title=Malay (Bahasa Melayu / بهاس ملايو) |website=Omniglot |url=http://www.omniglot.com/writing/malay.htm |access-date=2 Juli 2026 |archive-date=26 Juni 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626115200/http://www.omniglot.com/writing/malay.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; sing adhedhasar Latin sing pungkasane dadi aksara modern resmi kanggo [[basa Malayu]] ing [[Malaysia]], [[Singapura]], lan [[Indhonésia]], lan aksara resmi ing [[Brunéi Darussalam]].

=== Musik ===
{{Main|Musik Melayu}}
[[Musik Melayu]] iku sawijining [[genre musik]] [[lagu dhaèrah|tradhisional]] sing asale lan berkembang ing pesisir wétan [[Sumatra]], [[Kalimantan]], lan [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]].&lt;ref&gt;Sahputra, T. W. H., Martarosa, &amp; Warhat, Z. (2019). ''[https://media.neliti.com/media/publications/408383-musik-jazz-melayu-dalam-kajian-kreativit-7b989836.pdf Musik jazz Melayu dalam kajian kreativitas]''. ''Melayu Arts and Performance Journal'', 2(2), 191–200. &lt;/ref&gt; [[Musik]] iki biasane dinyanyekake dening wong-wong saka etnis Melayu lan asring diiringi tarian khas Melayu lokal, contone nawakake tarian ing acara utawa pesta tradhisional, nampani tamu kehormatan, lan ing kegiatan keagamaan.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Purba|first=Junaidi|last2=Putri|first2=Sabrina Maulidia|last3=Nelson|first3=Ricky|last4=Silaban|first4=Cahyani Yesika br|last5=Ridho|first5=Muhammad Habibur|last6=Andika|first6=Riki|last7=Sitorus|first7=Christina Harianti|last8=Sa|first8=Maulidha|last9=Dardanila|url=https://www.google.co.id/books/edition/TRANSFORMATION_OF_TRADITIONAL_ARTS_RESPO/mtaeEQAAQBAJ?hl=id&amp;gbpv=0|title=TRANSFORMATION OF TRADITIONAL ARTS: RESPONDING TO THE CHALLENGES OF THE TIMES|publisher=Mawadra Lestari Enterprise|isbn=978-629-95611-1-8|pages=62|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Asbullah|first=Habib|last2=Rizkia|first2=Ayu|last3=Batrisya|last4=Julianto|first4=Deldi|last5=Pangestu|first5=Dimas|last6=Rania|first6=Dinda Safira|last7=Miranti|first7=Dwi|last8=Afrillia|first8=Ega|last9=Irianto|first9=Ega Deni|url=https://www.google.co.id/books/edition/Mengabadikan_Riau_Buku_I/WXsgEAAAQBAJ?hl=id&amp;gbpv=0|title=Mengabadikan Riau: Buku I: Antologi Esai Kebudayaan|publisher=Penerbit Pustaka Rumah C1nta|isbn=978-623-7961-67-3|pages=95|language=id|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Sing menarik saka [[genre musik]] iki yaiku komposisine sing kasusun saka lirik lagu sing ngemot puisi sing diadaptasi karo urip saben dina, katresnan (kaya Dondang Sayang) lan kebak piwulang (pesen moral), kebak swara utawa vokal cengkok khas [[Melayu]], lan aransemen musik sing disusun kanthi rapi.

Bebarengan karo perkembangan jaman, musik Melayu uga ngalami owah-owahan gaya musik, contone, musik iki uga ngalami fusi karo [[musik pop]], [[musik rock|rock]], lan [[dangdut]]. Aliran iki bisa ditemokaké ing negara-negara sing ana gandhèngané karo Melayu, kaya ta [[Indhonésia]], [[Malaysia]], [[Singapura]], lan [[Brunéi Darussalam]].

Ing wiwitan perkembangane, instrumen musik sing digunakake didominasi dening aksi [[rebana]] sing diarani Kompang saka [[Kabupatèn Panaraga|Ponorogo]], petik gambus, gesekan [[piyul]], nabuh akordeon, swara [[gong]], lan tiupan [[serunai]]. Iki dipengaruhi dening [[budaya]] tanah Arab lan [[Éropa]] tradisional. Bebarengan karo perkembangan teknologi, kabeh iki wis diganti karo instrumen musik elektronik awujud keyboard. Nanging, ing kegiatan tartamtu, instrumen musik tradisional isih digunakake kanggo nglestarikake warisan budaya.

Ing perkembangane, gerakan iki populer ing taun 80-an lan malah mlebu era &quot;puncak kejayaan&quot; ing taun 90-an. Iki ditandhani karo tambah akeh penyanyi lan [[marchingband|band]] Melayu, lan pendatang anyar sing muncul kanthi lagu-lagu andalan dhewe.

===Olahan===
{{Main|Olahan Melayu}}

[[Barkas:ASAM PEDAS IKAN PARI.jpg|thumb|''[[Asem pedhes|Asam pedas]]'', ''[[gulé|gulai]]'' sing kecut lan pedhes]]

[[Olahan Melayu]] ditondoi kanthi panggunaan rempah-rempah aromatik, [[santen]], bahan-bahan fermentasi, lan jamu seger sing ekstensif, sing ngasilake masakan kanthi profil rasa sing kompleks lan kuat. Komponen-komponen masakan sing diwakili kalebu ''[[gulé|gulai]]'' (semur klapa), ''[[asem pedhes|asam pedas]]'' (semur asem lan pedhes), ''[[kupat|ketupat]]'' (lontong beras kompres sing umum digandhengake karo konsumsi perayaan), ''[[sega lenga|nasi minyak]]'' (sajian sega bumbu sing digawe karo ghee), ''[[rendhang|rendang]]'' (daging bumbu sing dimasak alon), ''[[sambel|sambal]]'' (bumbu adhedhasar lombok), ''[[krupuk|keropok]]'' (krupuk iwak utawa urang), ''[[kuih]]'' tradhisional (kue lan jajanan ukuran cokotan), ''[[jenang|dodol]]'' (kue manis adhedhasar klapa) lan olahan fermentasi kayata ''[[pekasam|perkasam]]''.

Senajan nduweni dhasar kuliner sing padha, masakan Melayu regional nuduhake variasi sing cukup gedhe sing dibentuk dening geografi, sumber daya pertanian lokal, jaringan perdagangan, lan interaksi sejarah. Spesialisasi regional sing béda kalebu ''[[sega dagang|nasi dagang]]'', ''[[sega kerabu|nasi kerabu]]'' lan ''[[lékor|keropok lekor]]'' ing Pattani, [[Trengganu]] lan [[Kelantan]]; Pahang lan Perak kanggo masakan basis [[durian]] sawijining, ''[[gulé|gulai]]'' ''[[tempoyak]]''; [[Kedah]] lan [[Pulo Pinang]] kanggo ''[[laksa|asam laksa]]'' lan ''rojak'' gaya lor; Satun lan Perlis kanggo panganan cuci mulut ''bunga kuda''; [[Negeri Sembilan]] kanggo masakan ''lemak''; [[Melaka|Malaka]] kanggo ''[[cincalok]]'' pedhes; [[Singapura]] kanggo ''[[rujak|rojak bandung]]'' lan ''[[Roti Canai|roti prata]]''; [[Riau]] kanggo masakan ''ikan patin'' (iwak ''[[patin|Pangasius]]''), ''[[gulé|gulai]] ikan patin'' lan ''[[asem pedhes|asam pedas]] [[patin|ikan patin]]''; [[Kapuloan Riau]] kanggo ''sup ikan''; Wong Melayu Deli ing [[Sumatra Lor]] kanggo ''[[sega gorèng|nasi goreng]] [[iwak teri|teri]] medan'' lan ''[[gulé|gulai]] ketam'';{{sfn|Winarno|2010}} [[Jambi]] kanggo ''ikan mas panggang'' lan ''[[tempoyak]]''; Wong Melayu Palémbang ing [[Sumatra Kidul]] kanggo ''[[pèmpèk|pempek]]'', ''[[mi celor]]'' lan ''[[sega lenga|nasi minyak]]''; [[Kapuloan Bangka-Belitung|Bangka Belitung]] kanggo ''siput gonggong'' lan ''[[terang bulan]]''; [[Kalimantan Kulon]] lan [[Sarawak]] kanggo ''[[bubur pedhes|bubur pedas]]'' lan ''ayam pansuh''; lan [[Brunéi Darussalam]] kanggo Nasi katok lan sajian ''ambuyat'' unik.

Ciri utama olahan Melayu tradhisional ora mangu-mangu yaiku panggunaan rempah-rempah sing akeh. [[Santen]] uga penting kanggo menehi rasa sing sugih lan lembut ing masakan Melayu. Bahan dhasar liyané yaiku ''[[trasi|belacan]]'' (tempe urang), sing digunakaké minangka dhasar ''sambal'', saus utawa bumbu sing sugih rasa sing digawé saka belacan, [[lombok abang|lombok]], bawang bombay, lan bawang putih. Masakan Melayu uga akeh nggunakake sereh lan lengkuas.{{sfn|Alexander|2006|p=58}}

Meh saben dhaharan Melayu disuguhake karo sega, [[panganan baku|panganan pokok]] ing pirang-pirang budaya Asia Wétan liyane. Senajan ana macem-macem jinis masakan ing panganan Melayu, kabeh disuguhake sekaligus, ora sak porsi. Panganan dipangan kanthi alus nganggo driji tangan tengen, ora nganggo driji kiwa amarga digunakake kanggo wudhu pribadi, lan wong Melayu arang nggunakake piranti makan.{{sfn|Marshall Cavendish|2007|p=1222}} Amarga umume wong Melayu iku [[Muslim]], olahan Melayu ngetutake hukum diet [[halal]] Islam kanthi ketat. Asupan protein biasane dijupuk saka daging sapi, kebo, wedhus, lan wedhus, lan uga kalebu unggas lan iwak. Babi lan daging non-halal, uga alkohol dilarang lan ora ana ing panganan saben dinane wong Melayu.

[[Nasi lemak]], sega sing dimasak nganggo [[santen]] sing pekat, mbokmenawa minangka masakan paling populer ing kutha lan desa-desa Melayu. Nasi lemak dianggep minangka [[olahan nasional]] [[Malaysia]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Nasi Lemak |website= Malaysia.com |url= http://www.malaysia.com/nasi-lemak-food.html |access-date=18 Oktober 2026 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150511161416/http://malaysia.com/nasi-lemak-food.html |archive-date=11 Mèi 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Dene ''Nasi Minyak'' lan ''Nasi Hujan Panas'', sega sing dipanggang karo ghee lan rempah-rempah, dianggep minangka sajian upacara kanggo acara-acara khusus, utamane nalika pesta manten tradhisional Melayu.

=== Sastra ===
[[Barkas:Hkyt merong mahawgsa.jpg|thumb|Hikayat Merong Mahawangsa ing teks [[Aksara Gundhil|Jawi]]. Uga dikenal minangka Sejarah Kedah, iki minangka sastra Melayu kuna sing nyritakake garis keturunan Merong Mahawangsa lan madege [[Kedah]].]]

Sastra lisan lan sastra klasik wong Melayu ngemot akeh potret wong-wong, wiwit jaman kuna nganti jaman kontemporer.{{sfn|Littrup|1996|p=192}}

Ing sastra Melayu, ana sawetara jinis puisi, yaiku [[parikan|Pantun]], Syair, lan Gurindam.

Wangun [[sastra]] Melayu paling awal yaiku sastra lisan lan subjek utama yaiku [[folklor]] tradhisional sing ana gandhengane karo [[alam]], kewan, lan manungsa. Folklor Melayu klasik kasusun saka lagu lan musik tradhisional, puisi kepahlawanan, dongeng kewan, crita memedi, kedadeyan ing jaman kepungkur, dongeng, crita simbolis, mitos, lan crita bardik. Saben crita nduweni energi dhewe-dhewe babagan karakter, semangat, latar, lan crita, lan umume digawe kanthi tujuan kanggo menehi rasa seneng, bimbingan, pendidikan, pengeling-eling, penjelasan, lan liya-liyane. Cerita rakyat kasebut diapalake lan diwarisake saka generasi siji menyang generasi sabanjure. Kathah dongeng-dongeng menika ugi dipunserat dening ''penglipur lara'' (para tukang crita) tuladhanipun: ''Hikayat Malim Dewa'', ''Hikayat Malim Deman'', ''Hikayat Raja Donan'', ''Hikayat Anggun Cik Tunggal'', lan ''Hikayat Awang Sulung Merah Muda''.

Nalika pengaruh India mlebu ing Kapuloan Melayu udakara 2000 taun kepungkur, sastra Melayu wiwit nggabungake unsur-unsur India. [[Sastra]] ing jaman iki akèh-akèhé awujud terjemahan saka sastra lan roman Sansekerta, utawa paling ora sawetara produksi sing diilhami déning sastra lan roman kasebut, lan kebak kiasan kanggo mitologi Hindu. Mbokmenawa nganti wektu wiwitan iki bisa ditelusuri karya-karya kayata ''[[Hikayat Seri Rama]]'' (terjemahan gratis saka ''[[Ramayana]]''), ''Hikayat Bayan Budiman'' (adaptasi saka Śukasaptati) lan ''Hikayat Panca Tanderan'' (adaptasi saka ''Hitopadesha'').&lt;ref name=&quot;popular science 1899&quot;&gt;{{harvnb|Ford|1899|pp=379–381}}&lt;/ref&gt;

Jaman sastra Melayu klasik diwiwiti sawisé tekané [[Islam]] lan ditemokaké [[aksara Gundhil|aksara Jawi]] (aksara Melayu adhedhasar [[aksara Arab|Arab]]). Wiwit kuwi, kapercayan lan konsep Islam wiwit menehi tandha ing sastra Melayu. Watu Prasasti Terengganu, sing digawe taun 1303, minangka tulisan naratif Melayu paling awal sing dikenal. Watu iki diukir nganggo aksara Jawi babagan sejarah, hukum, lan roman.&lt;ref name=&quot;Marshall Cavendish 2007 1218&quot;&gt;{{harvnb|Marshall Cavendish|2007|p=1218}}&lt;/ref&gt; Ing jaman kejayaane, Kesultanan Malaka ora mung dadi pusat Islamisasi, nanging uga dadi pusat ekspresi budaya Melayu kalebu sastra. Sajrone jaman iki, karya-karya sastra Timur Tengah sing misuwur diterjemahake lan buku-buku agama ditulis nganggo [[basa Malayu]]. Antarane karya terjemahan sing misuwur yaiku ''Hikayat Muhammad Hanafiah'' lan ''Hikayat Amir Hamzah''.

Kebangkitan kasusastran Melayu ing jaman kasebut uga ditulis dening karya sastra asli liyane sing diwarnai dening [[tasawuf]] mistik Timur Tengah, karya-karya Hamzah Fansuri sing misuwur kayata ''Asrar al-Arifin'' (''Rahsia Orang yang Bijaksana''; Rahasia Wong Wicaksana), ''Sharab al-Asyikin'' (''Minuman Segala Orang yang Berahi''; Ombenan kanggo Kabeh Wong sing Semangat) lan ''Zinat al-Muwahidin'' (''Perhiasan Sekalian Orang yang Mengesakan''; Hiasan kanggo Kabeh Wong sing Setia) bisa katon minangka opera magna jaman.

[[File:Wayang Kulit Kelantan-Patani.jpg|thumb|upright=1.5|[[Wayang kulit|Wayang Kulit]] gaya Kelantan-Patani sing nyritakake kisah heroik [[Hikayat Seri Rama]].]]

Karya sastra Melayu sing paling penting mbokmenawa yaiku Sejarah Melayu utawa [[Sulalatus Salatin]] sing misuwur. Iki diarani &quot;karya sastra Melayu sing paling misuwur, khas, lan paling apik&quot; dening salah sawijining sarjana paling misuwur ing babagan studi Melayu, Sir Richard O. Winstedt.{{sfn|Boyd|1999|p=756}} Tanggal pasti karangan lan identitas pangripta asline ora mesthi, nanging miturut prentahe Sultan Alauddin Riaayat Shah III saka Johor ing taun 1612, Tun Sri Lanang ngawasi proses editorial lan kompilasi Sejarah Melayu.{{sfn|Jaaffar|Hussain|Ahmad|1992|p=260}}

Ing abad kaping 19, sastra Melayu nampa sawetara tambahan penting, kalebu ''Kitab Ilmu Bedil'' (Buku Senjata Tradisional) sing nyedhiyakake rincian penting babagan amunisi lan persenjataan tradhisional Melayu. Jaman kasebut uga nyakseni panggunaan jurnal medis Melayu sing luwih akeh, sing dikenal minangka ''Kitab Tib''. Karya-karya iki pancen penting amarga dadi referensi kanggo kawruh lan teknologi Melayu nalika jaman klasik.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kitab Ilmu Bedil – Book of Malay Traditional Weaponry (2016) |date=10 Juli 2016 |website=The Memory of the World Committee for Asia and the Pacific |url=http://www.mowcapunesco.org/register/kitab-ilmu-bedil-ms-101-or-book-of-malay-traditional-weaponry-2016/ |access-date=21 Oktober 2026 |archive-date=3 Dhésèmber 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171203224429/http://www.mowcapunesco.org/register/kitab-ilmu-bedil-ms-101-or-book-of-malay-traditional-weaponry-2016/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Naskah-naskah Melayu abad kaping 19 liyane ditulis ing Sumatra, kalebu ''Kitab Pengetahuan Bahasa'' (Buku Kawruh Linguistik) dening Raja Ali Haji lan ''Perhimpunan Gunawan bagi Laki-Laki dan Perempuan'' (Kompendium Jimat kanggo Pria lan Wanita) dening Khatijah Terung, garwane Raja Haji Abdullah bin Raja Hassan.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Musa |first=Mohd Faizal |date=2021 |title=Transcripts of Gender, Intimacy, and Islam in Southeast Asia: The &quot;Outrageous&quot; Texts of Raja Ali Haji and Khatijah Terung |journal=Religions |language=en |volume=12 |issue=3 |page=219 |doi=10.3390/rel12030219 |issn=2077-1444|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

Ing abad sing padha uga ana owah-owahan monumental ing sastra Melayu liwat tulisan-tulisané [[Abdullah bin Abdulkadir Munsyi|Abdullah bin Abdul Kadir]], sawijining munshi [[Singapura]] sing misuwur lair ing [[Melaka|Malaka]].&lt;ref name=&quot;popular science 1899&quot; /&gt; Abdullah dianggep minangka wong Melayu paling berbudaya sing tau nulis,&lt;ref name=&quot;popular science 1899&quot; /&gt; salah sawijining inovator paling gedhe ing sastra Melayu&lt;ref name=&quot;Sneddon 2003 59&quot;/&gt; lan bapak sastra Melayu modern.&lt;ref name=&quot;Marshall Cavendish 2007 1218&quot;/&gt; Karya-karyanipun ingkang paling wigati inggih punika ''[[Hikayat Abdullah]]'' (otobiografi), ''Kisah Pelayaran Abdullah ke Kelantan'' (crita babagan lelampahane kanggo pamrentah menyang [[Kelantan]]), lan ''Kisah Pelayaran Abdullah ke Mekah'' (crita babagan [[kaji|ziarah]] menyang [[Mekah]] taun 1854). Karya-karyané dadi inspirasi kanggo generasi penulis ing mangsa ngarep lan nandhani tahap awal transisi saka sastra Melayu klasik menyang sastra Melayu modern.&lt;ref name=&quot;Sneddon 2003 59&quot;/&gt;

=== Seni pertunjukan ===
[[Barkas:Joget Gamelan 1937.jpg|thumb|Pagelaran Joget Gamelan, 1937]]

Wong Melayu duwé maneka warna musik lan tari sing minangka gabungan saka macem-macem pengaruh budaya. Genre-genre sing khas wiwit saka tari rakyat Melayu tradhisional kaya ta Mak Yong nganti tari Zapin sing dipengaruhi Arab. Gerakan koreografi uga maneka warna, saka langkah lan melodi sing prasaja ing Dikir barat nganti gerakan sing rumit ing Joget Gamelan.

Musik tradhisional Melayu umumé musik perkusi. Maneka warna [[gong]] nyedhiyakake irama kanggo akeh tarian. Ana uga [[drum]] kanthi maneka warna ukuran, wiwit saka ''rebana ubi'' gedhe sing digunakake kanggo nandhani acara penting nganti ''rebana cilik'' (kendhang pigura) sing digunakake minangka iringan kanggo pengajian vokal ing upacara keagamaan.{{sfn|Moore|1998|p=48}}

[[Barkas:KITLV - 3676 - Lambert &amp; Co., G.R. - Singapore - Mahjong dance and drama at Penang Island - circa 1903.tif|thumb|left|Sakumpulan penari Melayu Siam sing nampilake Mak Yong (kira-kira abad kaping 19). Ing taun 2005, iki diakoni minangka salah sawijining karya agung warisan lisan lan ora nyata manungsa dening [[UNESCO]].]]

Musik nobat dadi bagéan saka Regalia Kraton Melayu wiwit tekané Islam ing abad kaping 12 lan mung ditampilaké ing upacara-upacara penting kraton. Orkestrane kalebu instrumen suci lan dihormati banget yaiku ''nehara'' ([[kendang]]), ''gendang'' (kendang sirah loro), ''nafiri'' (trompet), ''[[serunai]]'' (oboe), lan kadhangkala gong kenop lan sepasang simbal.{{sfn|Marshall Cavendish|2007|p=1220}}

Pengaruh India kuwat banget ing drama bayangan tradisional sing dikenal minangka [[wayang kulit|Wayang Kulit]], ing ngendi crita-crita saka epik [[Hindhu]]; [[Ramayana]] &amp; [[Mahabharata]] dadi repertoar utama. Ana papat jinis teater wayang sing khas sing bisa ditemokake ing Semenanjung Malaya; ''Wayang Gedek'', ''Wayang Purwa'', ''Wayang Melayu'' lan ''Wayang Siam''.{{sfn|Srinivasa|2003|p=296}}{{sfn|Ghulam Sarwar Yousof|1997|p=3}}{{sfn|Matusky|1993|pp=8–11}} Sanajan mangkono, seni lan crita ''Wayang Purwa'' lan ''Wayang Siam'' nuduhake pengaruh regional sing nyawiji karo wong Jawa lan Siam, dene ''Wayang Melayu'' lan ''Wayang Gedek'' nyritakake bentuk lan busana Melayu sing luwih asli.

Seni pertunjukan Melayu liyane sing kondhang yaiku; Teater ''[[Bangsawan]]'', ''Dondang Sayang'' seneng balada lan tari ''Mak Inang'' saka Kasultanan Malaka, ''Jikey'' lan ''Mek Mulung'' saka [[Kedah]], tari ''Asyik'' lan drama tari ''Menora'' saka Patani lan [[Kelantan]], Tari ''Ulek mayang'' lan ''Rodat'' saka [[Trengganu]], Teater ''Boria'' saka [[pulo Pinang|Penang]], Tari ''Canggung'' saka Perlis, Lagu-lagu narasi ''Mukun'' saka [[Brunéi Darussalam]] lan [[Sarawak]],{{sfn|Marzuki bin Haji Mohd Seruddin|2009}}&lt;ref name=&quot;Ahmad Salehuddin 2009&quot;&gt;{{harvnb|Ahmad Salehuddin|2009}}&lt;/ref&gt; lan [[Gending Sriwijaya]] saka [[Kutha Palémbang|Palémbang]], lan ''Serampang Dua Belas'' saka Serdang.&lt;ref name=&quot;Ahmad Salehuddin 2009&quot;/&gt; Zapin Api firedance saka [[Riau]] lan Dikir barat Singapura saka [[Singapura]].

=== Seni rupa ===
[[Barkas:Burung Petala Indera I.png|thumb|Burung Petala Indra, manuk mitos raksasa sing digawe kanggo parade [[tetak|sunat]] agung pangeran [[Kelantan]].]]

Seni ukir kayu minangka bagéyan saka [[seni rupa|seni visual]] Melayu klasik. Wong Melayu sacara tradhisional nghias monumen, prau, senjata, makam, alat musik, lan piranti-piranti kuna kanthi motif flora, kaligrafi, geometri, lan fitur kosmik. Seni iki ditindakake kanthi mbusak sebagian kayu nganggo piranti sing landhep lan ngetutake pola, komposisi, lan urutan tartamtu. Bentuk seni iki, sing dikenal minangka ''ukir'', dianggep minangka tumindak pengabdian para pengrajin marang sing nitahake lan hadiah kanggo sesamane.{{sfn|Said|2005}}

Bentuk seni iki utamane disebabake dening akehe kayu ing Kepulauan Melayu lan uga dening katrampilan para pengukir kayu sing ngidini wong Melayu praktik ngukir kayu minangka kerajinan. Latar tropis alami ing ngendi flora lan fauna akeh wis menehi inspirasi kanggo motif kanggo digambarake kanthi bentuk abstrak utawa bergaya ing papan kayu. Kanthi rawuhe Islam, bentuk geometris lan kaligrafi Islam dikenalake ing ukiran kayu. Kayu sing digunakake biasane saka spesies kayu atos tropis sing dikenal awet lan bisa tahan serangan jamur, kumbang sepatu bot listrik, lan rayap.{{sfn|Said|2002}}

Omah-omah tradhisional Melayu utawa masjid biasane dihiasi nganggo luwih saka 20 ukiran. Ukiran ing tembok lan panel ngidini angin sirkulasi kanthi efektif mlebu lan metu saka bangunan lan bisa ngidini sinar srengenge madhangi njero struktur kasebut. Ing wektu sing padha, bayangan sing digawe dening panel uga bakal nggawe bayangan adhedhasar motif sing nambah kaendahan ing lantai. Dadi, komponen sing diukir nduweni fungsi fungsional lan estetika.

=== Sandhangan tradhisional ===
[[Barkas:Busana Melayu.jpg|thumb|Wong lanang Melayu ing ''busana Melayu'', gaya tradhisional busana Melayu]]

Sandhangan lan tekstil tradhisional Melayu wis terus owah wiwit jaman kuna. Sacara historis, wong Melayu kuna dicathet nggabungake maneka warna bahan alami minangka sumber penting kanggo kain, sandhangan, lan sandhangan. Nanging ing jaman biyen, nalika para pedagang awal teka saka wetan lan kulon menyang pelabuhan Kepulauan Melayu, padha bebarengan tuku barang-barang mewah anyar, kalebu katun lan sutra sing apik. Sandhangan kasebut banjur dadi sumber mode Melayu sing dhuwur lan nduweni peran budaya minangka identitas sing ngiket ing Nusantara, utamane ing semenanjung, Sumatra lan wilayah pesisir Kalimantan.{{sfn|Hassan|2016}}

Ing budaya Melayu, sandhangan lan tekstil dianggep minangka simbol kaendahan, kekuasaan, lan status. Akeh cathetan ing hikayat Melayu nandheske papan khusus sing dikuwasani tekstil.{{sfn|Maznah Mohammad|1996|p=2}} Industri tenun tangan Melayu bisa dilacak asal-usule wiwit abad kaping 13 nalika jalur perdagangan wétan berkembang ing jaman Dinasti Song. Sebutan babagan tekstil gawean lokal uga dominasi tenunan ing [[Jasirah Malaka]] digawe ing macem-macem cathetan Tiongkok lan Arab.{{sfn|Maznah Mohammad|1996|p=19}} Antarane tekstil Melayu sing kondhang yaiku [[Songkèt]], [[Bathik]], ''Telepok'', ''Limar'', ''Tenun'', ''Kelingkam'', ''Cindai'', ''Pelangi'' lan ''Tekad''.

Sandhangan Melayu klasik maneka warna ing saben wilayah, nanging sandhangan tradisional sing paling jero ing jaman saiki yaiku Baju Kurung (kanggo wanita) lan Baju Melayu (kanggo pria), sing loro-lorone diakoni minangka sandhangan nasional kanggo [[Malaysia]] lan [[Brunéi Darussalam]], lan uga dienggo dening komunitas Melayu ing [[Indhonésia]], [[Singapura]], [[Filipina]], [[Myanmar]] lan [[Thai]]land.

[[Barkas:HariRayaMalaykids.jpg|thumb|left|Bocah-bocah Melayu nganggo klambi adat nalika [[Idul Fitri]]]]

Tembung ''Baju Kurung'', sing sacara sastra ditegesi minangka &quot;mbunteli awak&quot; sing nganggo, dirancang adhedhasar prinsip-prinsip Islam babagan kesopanan, wicaksana, lan andhap asor. Praktek iki padha karo doktrin agama Yahudi-Kristen, amarga memamerkan bagian awak sing intim dianggep dilarang ing Islam. Interpretasi kasebut banjur diserap menyang cara berpakaian lan perspektif budaya Melayu, iki bisa dideleng kanthi cetha nalika pamrentahan Mansur Shah saka Malaka ing abad kaping 15, sultan nglarang rakyat Muslim wanita ing ngarep umum supaya ora mung nganggo sarung saka dhadha mudhun. Sajrone jaman biyen, Baju Kurung Melayu ngalami sawetara reinkarnasi sadurunge njupuk wujud kaya saiki. Amarga jembare maneka warna karajan Melayu ing Nuswantara, pola desain Baju Kurung uga bisa dideleng ing wilayah kasebut, kalebu [[Bengkulu]], [[Kedah]], [[Jambi]], Johor-Riau, Pahang lan [[Kutha Palémbang|Palémbang]].{{sfn|Hassan|2016}}

Mode Baju Kurung sing cocog kanggo wong lanang diarani &quot;Baju Melayu&quot;. Bagean ndhuwur sandhangan digawe kanthi desain geometris sing meh padha karo Baju Kurung lan umume dipasangake karo kain tenun sing dikenal minangka sarung. Pola sarung bisa uga kalebu simbol status perkawinan wong kasebut utawa pangkate ing masyarakat Melayu tradhisional.{{sfn|Hassan|2016}}

Sandhangan Melayu klasik umum liyané kanggo wong lanang kalebu ''baju'' (klambi) utawa ''tekua'' (jinis klambi lengen dawa), ''baju rompi'' (rompi), ''kancing'', ''celana'' sikil cilik ([[clana]]), [[sarung]] sing dienggo ing pinggul, ''capal'' (sandal), lan ''tanjak'' utawa ''tengkolok'' (tutup sirah); kanggo para bangsawan, ''baju sikap'' utawa ''baju layang'' (jinis jas) lan ''pending'' (gesper sabuk hias) uga sinonim kanggo dienggo minangka sandhangan resmi. Uga lumrah yen ''Pendekar'' (prajurit Melayu) nduweni [[keris]] sing diselipake ing lipatan ngarep sarung.

Beda karo Baju Melayu sing isih dienggo mung minangka sandhangan upacara, Baju Kurung dienggo saben dina sajrone setaun dening mayoritas wanita Melayu. Katon pegawai negeri sipil wanita, pekerja profesional, lan mahasiswa nganggo Baju Kurung iku lumrah ing [[Malaysia]] lan [[Brunéi Darussalam]].

===Seni bela diri===
[[Barkas:Singaporean female pesilat - 20080222.jpg|thumb|Praktisi silat wanita saka [[Singapura]]]]

Silat lan varian-variané bisa ditemokaké ing saindenging [[donya Melayu]]: Semenanjung Malaya (kalebu [[Singapura]]), [[Kapuloan Riau]], [[Sumatra]] lan wilayah pesisir [[Kalimantan]]. Bukti arkeologi nuduhake yen, ing abad kaping 6, seni tempur formal wis dipraktekke ing Semenanjung Melayu lan Sumatra.{{sfn|James|1994|p=73}} Wangun Silat paling awal diyakini wis dikembangake lan digunakake ing angkatan bersenjata kerajaan Melayu kuna Langkasuka (abad kaping 2){{sfn|Alexander|2006|p=225}}{{sfn|Abd. Rahman Ismail|2008|p=188}} lan [[praja Sriwijaya|Sriwijaya]] (abad kaping 7).

Pengaruh kesultanan Melayu Malaka, Johor, Pattani, lan Brunéi wis nyumbang marang panyebaran seni bela diri iki ing Kapuloan Melayu. Liwat labirin saluran segara lan kapiler kali sing rumit sing nggampangake ijol-ijolan lan perdagangan ing saindenging wilayah kasebut, Silat mlaku menyang alas udan sing padhet lan munggah menyang pegunungan. [[Laksamana]] Hang Tuah saka Malaka sing legendaris iku salah siji ''pesilat'' paling misuwur ing sejarah{{sfn|Green|2001|p=802}} lan malah dianggep dening sawetara wong minangka bapak silat Melayu.{{sfn|Sheikh Shamsuddin|2005|p=195}} Wiwit jaman klasik, Silat Melayu ngalami diversifikasi sing gedhe lan mbentuk apa sing saiki diakoni sacara tradhisional minangka sumber [[pencak silat|Pencak Silat]] Indhonésia lan bentuk Silat liyane ing [[Asia Kidul-wétan]].{{sfn|Draeger|1992|p=23}}{{sfn|Farrer|2009|p=28}}

Saliyané Silat, Tomoi uga dipraktekké déning wong Melayu, mliginé ing wilayah lor [[Jasirah Malaka]]. Iki minangka varian saka bentuk kickboxing Indo-Cina sing diyakini wis nyebar ing daratan Asia Kidul-wétan wiwit jaman Kekaisaran Funan (68 Masehi).

===Dolanan tradhisional===
[[Barkas:Finished wau and wau frame.JPG|thumb|right|Bengkel tukang Wau ing [[Kelantan]], [[Malaysia]]. Layangan jinis aneh iki bisa ditemokake ing pesisir lor-wetan Semenanjung Melayu.]]

Dolanan Melayu tradhisional lumrahé mbutuhaké katrampilan kerajinan lan ketangkasan manual lan bisa dilacak asal-usulé wiwit jaman Kesultanan Malaka. ''Sepak Raga'' lan [[layangan]] kalebu dolanan tradhisional sing kasebut ing [[Sulalatus Salatin|Sejarah Melayu]] sing dimainake dening para bangsawan lan kraton kesultanan Melayu.{{sfn|Leyden|1821|p=261}}{{sfn|Lockard|2009|p=48}}{{sfn|Ooi|2004|p=1357}}

''Sepak Raga'' minangka salah sawijining dolanan Melayu sing paling populer lan wis dimainake nganti pirang-pirang abad. Sacara tradhisional, Sepak raga dimainake kanthi muter-muter kanthi nendhang lan njaga bal rotan supaya tetep munggah nggunakake bagean awak apa wae kajaba lengen lan tangan. Saiki diakoni minangka olahraga{{sfn|Ziegler|1972|p=41}}{{sfn|McNair|2002|p=104}} nasional Malaysia lan dimainake ing acara olahraga internasional kayata [[Pèsta Ulahraga Asia|Asian Games]] lan [[Pista Ulah raga Asia Kidul Wétan|Southeast Asian Games]].

Dolanan populer liyané yaiku [[gangsingan|''Gasing'' muter]] sing biasané dimainaké sawisé mangsa panèn. Dibutuhake katrampilan sing apik kanggo ngasilake ''Gasing'' (ndhuwur) sing paling kompetitif, sawetara bisa diputer nganti rong jam saben wektu.&lt;ref name=&quot;Alexander 2006 51&quot;&gt;{{harvnb|Alexander|2006|p=51}}&lt;/ref&gt;

Mungkin dolanan Melayu sing paling populer yaiku ''Wau'' (jinis layangan unik saka pesisir wétan Semenanjung Malaya) utawa mabur layangan. Kompetisi mabur wau dianakake karo juri sing menehi poin kanggo keahliane (''Wau'' iku obyek sing ayu lan warni-warni sing dipasang ing pigura pring), swara (kabeh layangan Melayu dirancang kanggo nggawe swara tartamtu nalika diombang-ambingake ing angin) lan ketinggian.&lt;ref name=&quot;Alexander 2006 51&quot;/&gt;

Wong Melayu uga duwe varian dolanan papan [[Mancala]] sing dikenal minangka [[Dhakon|Congkak]]. Dolanan iki dimainake kanthi ngobahake watu, kelereng, manik-manik utawa cangkang ing sakubenge papan kayu sing kasusun saka rolas bolongan utawa luwih. Mancala diakoni minangka dolanan paling tuwa ing donya lan bisa dilacak asal-usule wiwit [[Mesir Kuna]]. Nalika dolanan iki nyebar ing saindenging jagad, saben budaya wis nemokake variasi dhewe-dhewe kalebu wong Melayu.{{sfn|Alexander|2006|p=52}}

==Sub-ètnis==
{{Uga deleng|Wong Melayu Malaysia|Wong Melayu Indhonésia}}

==Deleng uga==
* [[Donya Melayu]]
* [[Omah Melayu]]

==Cathetan suku==
{{Reflist}}

==Pranala njaba==
* {{ms}} [http://iyco0.tripod.com/usmanawang.html Puisi Usman Awang mengenai Melayu.]{{Pranala mati|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{en icon}} [http://www.asiafinest.com/forum/index.php?showtopic=29765 Melayu]
* {{id}} [http://209.85.175.104/search?q=cache:lYcg2r-ziWYJ:ccm.um.edu.my/umweb/fsss/images/persidangan/Kertas%2520Kerja/Pak%2520Witrianto.doc+Rumpun+Banjar&amp;hl=id&amp;ct=clnk&amp;cd=139&amp;gl=id&amp;client=firefox-a Modal Sosial dan Pembangunan Manusia Melayu oleh Witrianto, S.S., M.Hum., M.Si dari Universitas Andalas]{{Pranala mati|date=April 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{id}} [http://www.indonesiamedia.com/2004/05/early/budaya/budaya-0504-bhinneka.htm Bhinneka Tunggal Ika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100126030352/http://www.indonesiamedia.com/2004/05/early/budaya/budaya-0504-bhinneka.htm |date=26 Januari 2010 }}
* {{id}} [http://melayuonline.com/article/?a=aW1QL3FMZVZBUkU4Ng%3D%3D= Gerakan Bangsa Melayu Besar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408223826/http://melayuonline.com/article/?a=aw1ql3fmzvzbuku4ng=== |date=8 April 2016 }}

{{stub}}

{{DEFAULTSORT:Melayu}}
[[Kategori:Melayu|*]]
[[Kategori:Suku bangsa ing Malaysia]]
[[Kategori:Suku bangsa ing Indonesia]]
[[Kategori:Golongan ètnik ing Indonésia]]
[[Kategori:Golongan ètnik ing Malaysia]]

{{Featured article}}
{{Authority control}}</text>
      <sha1>rve90er7cjj6rr22i8fq25sb0srl9op</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1759025</id>
      <parentid>1759018</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T03:34:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55037-88</username>
        <id>75055</id>
      </contributor>
      <comment>/* Festival lan perayaan */</comment>
      <origin>1759025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77214" sha1="d3lo6yqf2f9iaeoli9z4scg1jj93k10" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
| group = &lt;br/&gt;Wong Melayu&lt;br/&gt;''Orang Melayu''&lt;br/&gt;أورڠ ملايو
| image = [[Gambar:Siti Nurhaliza - KLIFF 08.jpg|57px|Siti Nurhaliza]] [[Gambar:Mahathir 2007.jpg|57px|Mahathir Mohammad]] [[Gambar:Muszaphar shukor.jpg|57px|Sheikh Muszaphar Shukor]]&lt;br/&gt;[[Gambar:Amir Hamzah portrait edit.jpg|51px|Amir Hamzah]] [[Gambar:Raja Ali Haji.jpg|57px|Raja Ali Haji]] [[Gambar:Hamzah Haz.jpg|57px|Hamzah Haz]]&lt;br/&gt;[[Gambar:Siti Nordiana interviewed by MeleTOP.jpg|70px|Siti Nordiana]] [[Gambar:Pakngah.jpg|60px|Pak Ngah]] [[Gambar:P Ramlee Dunia Film 15 May 1954 p20.jpg|60px|P. Ramlee]]
| caption = Sakarepe: [[Siti Nurhaliza]] • [[Mahathir Mohammad]] • [[Sheikh Muszaphar Shukor]]&lt;br/&gt;
Kaloro: [[Amir Hamzah]] • [[Raja Ali Haji]] • [[Hamzah Haz]]&lt;br/&gt;
Katelu: [[Siti Nordiana]] • [[Pak Ngah]] • [[P. Ramlee]]
| poptime = {{circa}} '''40.000.000 jiwane''' &lt;!-- sum of numbers from each region below --&gt;
| region1 = &lt;span style=&quot;font-size:105%;&quot;&gt;'''Pedunung mayoritas'''&lt;/span&gt;
| region6 = '''{{flagicon|Malaysia}} [[Malaysia]]'''
| pop6 = 20.749.378 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref6 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|Economic Planning Unit (Malaysia)|2010}}&lt;/ref&gt;}}
| region7 = '''{{flagicon|Brunei}} [[Brunéi Darussalam]]'''
| pop7 = 501.902 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref7 = {{lower|&lt;ref name=&quot;CIA (B)&gt;&quot;{{harvnb|CIA World Factbook|t=Brunei|2012}}&lt;/ref&gt;}}
| region8 = &lt;span style=&quot;font-size:105%;&quot;&gt;'''Pedunung minoritas'''&lt;/span&gt;
| pop8 = 
| ref8 = 
| region9 = '''{{flagicon|Indonesia}} [[Indonésia]]'''
| pop9 = 8.789.585 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref9 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|Badan Pusat Statistika Indonesia|2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Figure obtained based on the percentage of Malays in 2000 census and the total Indonesian population in 2010 census&lt;/ref&gt;}}
| region10 = '''{{flagicon|Thailand}} [[Thailand]]'''
| pop10 = 5.354.475 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref10 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|CIA World Factbook|t=Thailand|2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|World Directory of Minorities and Indigenous Peoples|2005}}&lt;/ref&gt;}}
| region11 = '''{{flagicon|Singapura}} [[Singapura]]'''
| pop11 = 1.003.449 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref11 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|CIA World Factbook|t=Singapore|2012}}&lt;/ref&gt;}}
| region12 = '''{{flagicon|Philippines}} [[Pilipina]]'''
| pop12 = 2.000.000
| ref12 = 
| region13         = '''{{flagicon|Liga Arab}} [[Nagara-nagara Arab]]'''
| pop13            = ~50.000
| ref13            = &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.utusan.com.my/rencana/agama/jejak-melayu-di-bumi-anbiya-1.437075|title=Jejak Melayu di bumi anbiya|work=Utusan Online |access-date=2 Juli 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915002357/http://www.utusan.com.my/rencana/agama/jejak-melayu-di-bumi-anbiya-1.437075|archive-date=15 Sèptèmber 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ww1.kosmo.com.my/kosmo/content.asp?y=2017&amp;dt=0126&amp;pub=Kosmo&amp;sec=Rencana_Utama&amp;pg=ru_02.htm|title=Jabal Ajyad perkampungan komuniti Melayu di Mekah|work=Kosmo Online |access-date=2 Juli 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915001838/http://ww1.kosmo.com.my/kosmo/content.asp?y=2017&amp;dt=0126&amp;pub=Kosmo&amp;sec=Rencana_Utama&amp;pg=ru_02.htm|archive-date=15 Sèptèmber 2018}}&lt;/ref&gt;
| languages = [[Basa Malayu]], [[Basa Indhonésia]], [[Basa Thai]], [[Basa Arab]], [[Basa Inggris]], lan [[Basa Tamil]]
| religions = [[Islam]]
| related = [[Wong Acèh|Acèh]], [[Wong Banjar|Banjar]], [[Wong Minangkêbo|Minang]], [[Wong Kerinci|Kerinci]], [[Wong Tidung|Tidung]], [[Wong Laut|Laut]], [[Wong Betawi|Betawi]]
}}

[[Gambar:Malay couple.jpg|thumb|300px|Pasangan Melayu nganggo sandhangan tradhisional sawisé upacara ''akad nikah''. Penganten kakung nganggo ''baju melayu'' nganggo ''songkok'' lan ''[[songkèt]]'', dene penganten putri nganggo ''baju kurung'' nganggo ''tudong''.]]
[[Gambar:COLLECTIE TROPENMUSEUM Kleurenlitho getiteld Jong gehuwde Maleische vrouw TMnr 5795-34.jpg|thumb|300px|Wadon Melayu ing Kutai diidentifikasi kanthi bentuk bun sing khas (litografi dening C. F. Kelley adhedhasar gambar dening Carl Book, [[1887]])]]
'''Wong Melayu''' ({{lang-ms|'''Orang Melayu'''}}; [[Aksara Jawi|Jawi]]: {{Script/Arabic|أورڠ ملايو}}) minangka klompok suku bangsa [[Austronésia]] utamané ing Semenanjung Malaya, ing saindenging [[Sumatra]], kidul [[Thailand]], pesisir kidul [[Burma]], pulo [[Singapura]], [[Borneo]] pesisir kalebu [[Brunei]], [[Kalimantan Kulon]], [[Kalimantan Wétan]] lan [[Sarawak]] lan [[Sabah]] pesisir, [[Pilipina]] sisih kulon lan sisih kidul, lan pulo-pulo cilik sing ana ing antarané lokasi kasebut — sacara koléktif dikenal minangka &quot;Dunia Melayu&quot;. Lokasi iki saiki dadi bagéan saka negara-negara modern [[Malaysia]], [[Indhonésia]], [[Singapura]], [[Brunei]], [[Burma]], [[Thailand]], lan [[Filipina]].

Malah, akéh komunitas [[Minangkabau]], [[Mandailing]], lan [[Dayak]] sing pindhah menyang pesisir wétan [[Sumatra]] lan pesisir kulon [[Kalimantan]], ngaku wong Melayu. Saliyané ing Nusantara, wong Melayu uga ang ing [[Sri Lanka]], [[Kapuloan Cocos (Keeling)]] ''(Cocos Malays)'', lan [[Afrika Kidul]] ''(Cape Malays)''.

Ana maneka warna basa, budaya, seni, lan sosial sing cukup akeh ing antarane akeh subkelompok Melayu, utamane amarga atusan taun imigrasi lan asimilasi macem-macem etnis lan suku regional ing Asia Tenggara Maritim. Sacara historis, populasi Melayu utamane keturunan saka suku [[kulawarga basa Austronésia|Austronésia]] lan [[kulawarga basa Austroasiatika|Austroasia]] sing nganggo [[basa Malayu]] sadurunge sing ngedegake sawetara negara lan kerajaan dagang maritim kuna, utamane [[Brunéi Darussalam|Brunéi]], [[Kedah]], Langkasuka, Gangga Negara, Chi Tu, Nakhon Si Thammarat, Pahang, [[Kerajaan Melayu|Melayu]], lan [[Praja Sriwijaya|Sriwijaya]].{{sfn|Milner|2010|pp=24, 33}}{{sfn|Barnard|2004|pp=7 &amp; 60}}

Tekane Kesultanan Malaka ing abad kaping 15 micu revolusi gedhe ing sejarah Melayu, sing penting banget dumunung ing warisan politik lan budaya sing jembar. Tandha-tandha definitif umum saka kemelayuan — agama Islam, basa lan tradhisi Melayu — dianggep wis diproklamasikake ing jaman iki, sing ndadékaké etnogenesis wong Melayu minangka klompok etnoreligius utama ing wilayah kasebut. Ing sastra, arsitektur, tradhisi kuliner, sandhangan tradisional, seni pertunjukan, seni bela diri, lan tradhisi kraton, Malaka netepake standar sing ditiru dening kesultanan Melayu sabanjure. Jaman keemasan kesultanan Melayu ing Semenanjung Malaya, Sumatra Wétan, lan Pesisir Kalimantan nyumurupi akèh pedunungé, mliginé saka manéka warna komunitas suku kaya ta [[Wong Batak|Batak]], [[Dayak]], Wong Asli, lan [[Wong Laut]], sing tundhuk marang Islamisasi lan Invasi Melayu. Sajrone sejarah, istilah &quot;Melayu&quot; wis ditambahi menyang klompok etnis liyane ing &quot;[[Donya Melayu]]&quot;; panggunaan iki saiki umume diwatesi ing Malaysia lan Singapura, ing ngendi keturunan liyane saka klompok etnis iki diarani Anak Dagang (&quot;pedagang&quot;) lan umume asale saka [[Indhonésia]] kayata [[wong Acèh]], [[Wong Banjar|Banjar]], [[Wong Bugis|Bugis]], [[Wong Mandailing|Mandailing]], [[Wong Minangkêbo|Minangkêbo]] lan [[Wong Jawa|Jawa]].

== Etimologi ==
[[Barkas:Candi Muaro Jambi dengan langit biru.jpg|thumb|[[Kompleks Candhi Muaro Jambi]] ing [[Jambi]], sacara historis ana hubungane karo [[Kerajaan Melayu]] pra-Islam. Wong Melayu-Sriwijaya dikenal mbangun sistem bangunan sing rumit ing ibukutha, kutha-kutha gedhe, lan pusat kutha sing penting.]]
[[Barkas:Bukit Seguntang Tombs.jpg|thumb|Bukit Seguntang ing [[Kutha Palémbang|Palémbang]]. Miturut ''[[Sejarah Melayu]]'', bukit iki nyathet munculé Sang Sapurba, leluhur legendaris kanggo macem-macem kulawarga kerajaan Melayu ing [[Sumatra]], [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]], lan [[Kalimantan]].]]
Literatur epik ''[[Sulalatus Salatin|Sajarah Melayu]]'' nggandhengake asal-usul etimologis &quot;Melayu&quot; karo kali cilik sing jenenge Sungai Melayu ('kali Melayu') ing [[Sumatra]], [[Indhonésia]]. Epik kasebut salah nyebutake yen kali kasebut mili menyang [[Kali Musi]] ing [[Kutha Palémbang|Palémbang]], dene sejatine mili menyang Kali Batang Hari ing [[Jambi]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Reid |first=Anthony |date=Oktober 2001 |title=Understanding Melayu (Malay) as a Source of Diverse Modern Identities |journal=Journal of Southeast Asian Studies |volume=32 |issue=3 |pages=295–313|doi=10.1017/S0022463401000157 |pmid=19192500 }}&lt;/ref&gt;{{rp|298}} Istilah iki dianggep asale saka tembung Melayu ''melaju'', gabungan saka awalan verbal 'me' lan tembung oyot 'laju', sing tegese &quot;nyepetake&quot;, digunakake kanggo njlentrehake arus kali sing deres lan cepet.{{sfn|Melebek|Moain|2006|pp=9–10}}

=== Minangka jeneng panggonan (toponim) ===
Sadurungé abad kaping 15, istilah &quot;Melayu&quot; lan varian sing mèmper katon ditrapaké minangka toponim lawas kanggo wilayah [[Selat Malaka]] sacara umum.{{sfn|Barnard|2004|p=3}}
* '''''Malaya Dwipa''''', &quot;Malaya Dvipa&quot;, diterangake ing bab 48, Vayu Purana minangka salah sawijining provinsi ing segara wétan sing kebak emas lan perak. Sawetara sarjana nyamakake istilah iki karo [[Sumatra]],{{sfn|Deka|2007|p=57}} nanging sawetara sarjana India percaya yen istilah kasebut kudune nuduhake Semenanjung Melayu sing pagunungan, dene Sumatra luwih tepat digandhengake karo Suvarnadvipa.{{sfn|Pande|2006|p=266}}{{sfn|Gopal|2000|p=139}}{{sfn|Ahir|1995|p=612}}{{sfn|Mukerjee|1984|p=212}}{{sfn|Sarkar|1970|p=8}}
* '''''Maleu-kolon''''' – lokasi ing Semenanjung Emas, saka karya [[Claudius Ptolemaeus|Ptolemy]], Geographia.{{sfn|Gerini|1974|p=101}}
* '''''Mo-lo-yu''''' – kasebut déning Yijing, sawijining biksu Buddha Tionghoa saka [[Wangsa Tang|Dinasti Tang]] sing ngunjungi Asia Tenggara ing taun 688–695. Miturut Yijing, karajan ''Mo-Lo-Yu'' dumunung ing jarak 15 dina lelayaran saka Bogha (Palembang), ibukutha Sribhoga ([[Praja Sriwijaya|Sriwijaya]]). Butuh layar 15 dina kanggo tekan Ka-Cha ([[Kedah]]) saka Mo-lo-yu; mula, bisa diarani yen Mo-Lo-Yu bakal dumunung ing tengah-tengah antarane rong panggonan kasebut.{{sfn|I Ching|2005|p=xl–xli}} Ana téori populer sing nggandhèngaké ''Mo-Lo-Yu'' karo [[Kompleks Candhi Muaro Jambi|Jambi]] ing Sumatra,{{sfn|Melayu Online|2005}} nanging lokasi geografis Jambi kontradiksi karo katrangané Yi Jing babagan &quot;layar setengah dalan antara ''Ka-Cha'' (Kedah) lan ''Bogha'' (Palembang)&quot;. Ing jaman [[Wangsa Yuan|Dinasti Yuan]] (1271–1368) lan [[Wangsa Ming|Dinasti Ming]] (1368–1644), tembung ''Ma-La-Yu'' kerep disebut ing teks-teks sejarah Tiongkok – kanthi owah-owahan ejaan amarga rentang wektu antarane dinasti – kanggo nyebutake sawijining bangsa ing cedhak segara kidul. Antarane istilah-istilah sing digunakake yaiku &quot;Bôk-lá-yù&quot;, &quot;Mók-là-yū&quot; (木剌由), Má-lì-yù-er (麻里予兒), Oō-laì-yu (巫来由) — dilacak saka sumber tinulis saka bhikkhu [[Xuanzang]]) lan Wú-laī-yû (無来由).
* '''''Malaiyur''''' – kasebut ing prasasti Tanjore. Iki digambarake minangka kerajaan sing nduweni &quot;gunung sing kuwat minangka benteng&quot; sing tiba menyang penjajah Chola nalika kampanye Rajendra Chola I ing abad kaping 11. Bisa uga ana ing Sumatra, antarane Pannai lan Sriwijaya ([[Kutha Palémbang|Palémbang]]),&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Nagapattinam to suvarnadwipa: Reflections on the chola naval expeditions to Southeast Asia |publisher=Institute of Southeast Asian Studies |year=2009 |editor-last1=Kulke |editor-first1=Hermann |location=Singapore |editor-last2=Kesavapany |editor-first2=K. |editor-last3=Sakhuja |editor-first3=Vijay}}&lt;/ref&gt;{{rp|77–78, 170}} bisa uga ana ing situs arkeologi [[Kabupatèn Muaro Jambi|Muaro Jambi]].&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite book|last=Miksic|first=John M.|year=2013|title=Singapore and the Silk Road of the Sea, 1300–1800|publisher=NUS Press|isbn=978-9971-69-558-3|author1-link=John N. Miksic}}&lt;/ref&gt;{{rp|405}}
* '''''Malai''''' – sing kasebut déning ahli géografi Arab abad kaping 12 [[Al-Idrisi|Muhammad al-Idrisi]] ing Tabula Rogeriana, pulo iki njlèntrèhaké semenanjung Malaya minangka pulo sing dawa lan nyebut Malai, wewatesan karo Qmer (Khmer) lan dunungé 12 dina layar saka Sanf (Champa).&lt;ref&gt;[https://www.sg/sgbicentennial/the-bicentennial-experience/map/al-idrisis-a-guide-to-pleasant-journeys-into-faraway-lands/ al-Idrisi's A guide to Pleasant Journeys into Faraway Lands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250508045322/https://www.sg/sgbicentennial/the-bicentennial-experience/map/al-idrisis-a-guide-to-pleasant-journeys-into-faraway-lands/ |date=2025-05-08 }}. Singapore Bicentennial Office. November 2019.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gerini, G. E., &amp; Royal Geographical Society (Great Britain). (1909). [https://books.google.com.my/books?id=FKYcAAAAMAAJ&amp;vq=malai&amp;pg=PA535#v=onepage&amp;q=malai&amp;f=false Researches on Ptolemy's Geography of Eastern Asia (further India and Indo-Malay Archipelago) (Asiatic Society monographs)]. Royal Asiatic society, Royal geographical society. p. 535.&lt;/ref&gt;
* '''''Bhūmi Mālayu''''' – (secara harfiah &quot;Tanah Malayu&quot;), transkripsi saka [[Prasasti Padang Roco]] taun 1286 M dening Slamet Muljana.{{sfn|Muljana|1981|p=223}} Istilah iki ana gandheng cenenge karo kerajaan Dharmasraya.
* '''''Ma-li-yu-er''''' – kasebut ing babad [[Wangsa Yuan]], nuduhake sawijining bangsa ing Semenanjung Melayu sing ngadhepi ekspansi Kerajaan Sukhothai menyang kidul, nalika jaman pamrentahan Ram Khamhaeng.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chronicle of Mongol Yuan |website=guoxue.com |language=zh |url=http://www.guoxue.com/shibu/24shi/yuanshi/yuas_210.htm |access-date=5 Fèbruari 2026 |archive-date=27 Agustus 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827214255/http://www.guoxue.com/shibu/24shi/yuanshi/yuas_210.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Kronik kasebut nyatakake: &quot;''..Ana rasa sengit antarane Siam lan Ma-li-yu-er nganti loro-lorone padha mateni siji lan sijine ...''&quot;. Kanggo nanggepi tumindake Sukhothai, utusan Tiongkok menyang kraton Ram Khamhaeng ing taun 1295 nggawa dekrit kekaisaran: &quot;Tetepna janjimu lan aja nindakake piala marang Ma-li-yu-er&quot;.{{sfn|Hall|1981|p=190}}
* '''''Malauir''''' – kasebut ing cathetan [[Marco Polo]] minangka kerajaan sing dumunung ing Semenanjung Melayu,{{sfn|Cordier|2009|p=105}}{{sfn|Wright|2004|pp=364–365}} bisa uga padha karo sing kasebut ing kronik Yuan.
* '''''Malayapura''''' – (sacara harfiah &quot;kutha Malaya&quot; utawa &quot;bètèng Malaya&quot;), sing ditulis ing [[prasasti Amoghapasa]] sing ditulis taun 1347 Masehi. Istilah iki digunakake dening [[Adityawarman]] kanggo nyebut Dharmasraya.

Saran liyané kalebu tembung [[basa Jawa|Jawa]] ''mlayu'' (minangka kriya: mlayu, partisip: buronan), utawa istilah Melayu ''melaju'' (nyepetake kanthi ajeg), sing nuduhake mobilitas dhuwur lan sifat migrasi wong-wongé. De Barros (1552) nyebutake yen [[Paraméswara|Iskandar Shah]] menehi jeneng ''Malaios'' (wong Melayu) kaya ngono amarga bapakne diusir saka negarane. Albuquerque nerangake yen [[Paraméswara|Parameswara]] mlayu (''malayo'') saka kerajaan Palembang menyang Malaka.{{sfn|Crawfurd|1856|p=[https://archive.org/details/adescriptivedic00crawgoog/page/n254/mode/2up 244]}}

=== Minangka jeneng ètnis (etnonim) ===
{{multiple image
| align = right
| total_width = 420
| image1 = Malays from the Malacca Sultanate Codice Casanatense.jpg
| alt1 = Wong Melayu ing Malaka
| caption1 = Cat banyu Portugis wong Malaya ing Malaka, kira-kira taun 1540, ditampilake ing Códice Casanatense
| image2 = A Malay couple RBSeite93.jpg
| alt2 = Pasangan Melayu
| caption2 = Ilustrasi pasangan Melayu, saka ''Reise nach Batavia'', antarane taun 1669 lan 1682
| image3 = JogetUNISEL.jpg
| alt3 = Tari Joget
| caption3 = Tari Joget saka Kesultanan Malaka; akeh aspek budaya Melayu sing asale saka kraton Malaka
}}

Tembung &quot;Melayu&quot; minangka etnonim, kanggo ngrujuk marang kluster etnologis sing béda banget, dianggep wis dadi populer sajrone integrasi Kesultanan Malaka minangka kakuwatan regional ing abad kaping 15. Iki digunakake kanggo nglaporake babagan keberpihakan sosial wong Malaka tinimbang wong manca ing wilayah sing padha, utamane [[wong Jawa]] lan [[Thai]].{{sfn|Barnard|2004|p=4}} Iki dibuktèkaké saka dhaptar tembung Melayu awal abad kaping 16 déning Antonio Pigafetta sing gabung karo pelayaran Magellan, sing ngrujuk babagan kepriyé frasa ''chiara Malaiu'' ('cara Melayu') digunakaké ing maritim [[Asia Kidul-wétan]], kanggo nyebut ''al parlare de Malaea'' ([[basa Italia]] kanggo &quot;ngomong babagan Malaka&quot;).{{sfn|Milner|2010|pp=22}}

Sastra Melayu klasik nggambarake wong Melayu kanthi makna sing luwih sempit tinimbang interpretasi modern. ''Hikayat Hang Tuah'' (kira-kira taun 1700, manuskrip kira-kira taun 1849) mung nyebutake wong Melayu minangka subjek Kesultanan Malaka; [[Brunéi Darussalam|Brunéi]], nalika semana, ora dianggep minangka wong Melayu. ''Hikayat Patani'' (manuskrip: 1876) contoné, ora nyebut Patani lan Brunéi minangka [[basa Malayu]], istilah kuwi mung digunakaké kanggo [[Johor]]. Kedah boten kalebet basa Melayu ing babad Kedah/Hikayat Merong Mahawangsa (kira-kira 1821). ''Hikayat Aceh'' (kira-kira taun 1625, manuskrip kira-kira taun 1675) nggandhengake etnis Melayu karo Johor, nanging mesthi ora karo Aceh utawa Deli.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Milner |first=Anthony |url=https://books.google.com/books?id=sACaolB0FpkC&amp;q=liberally |title=The Malays |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2011 |isbn=978-1-4443-9166-4 |pages=91–92 |access-date=5 Fèbruari 2026|archive-date=31 Maret 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331160702/https://books.google.com/books?id=sACaolB0FpkC&amp;q=liberally |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;For the dating of the manuscripts, see [https://mcp.anu.edu.au/Q/texts.html Malay Concordance Project]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220809133732/https://mcp.anu.edu.au/Q/texts.html|date=9 Agustus 2022}}.&lt;/ref&gt;

== Asal-usul ==
[[Barkas:Baju Melayu.jpg|thumb|Sekelompok wong lanang saka [[Brunéi Darussalam]] nganggo sandhangan jinis ''Cekak Musang'', dienggo bareng karo [[songkèt]] (kiwa paling adoh) lan ''[[sarung|kain sarung]]''.]]

=== Modhél Proto-Melayu ===
Uga dikenal minangka ''Melayu asli'' (wong Melayu asli) utawa ''Melayu purba'' (wong Melayu kuna), wong Proto-Melayu asale saka Austronésia lan dipercaya wis migrasi menyang Kapuloan Melayu sajrone serangkaian migrasi dawa antarane 2500 lan 1500 SM.{{sfn|Ryan|1976|pp=4–5}} Proto-Melayu sing misuwur saiki yaiku Moken, Jakun, Orang Kuala, Temuan lan Orang Kanaq.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Orang Asli Population Statistics |publisher=Center for Orang Asli Concerns |url= http://www.coac.org.my/codenavia/portals/coacv2/code/main/main_art.php?parentID=11374494101180&amp;artID=11432750280711 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110722233738/http://www.coac.org.my/codenavia/portals/coacv2/code/main/main_art.php?parentID=11374494101180&amp;artID=11432750280711 |archive-date=22 Juli 2011}}&lt;/ref&gt; ''The Encyclopedia of Malaysia: Early History'' ({{lang|id|Ensiklopedia Malaysia: Sejarah Awal}}), wis nudingake total telung teori babagan asal-usul wong Melayu:
* Teori Yunnan (diterbitake ing taun 1889) – Teori Proto-Melayu sing asale saka Yunnan kira-kira 4.000 nganti 6.000 taun kepungkur. Téori iki didhukung déning R.H Geldern lan timé sing nduwé téori yèn migrasi wong-wong mau kedadeyan saka Kali Mekong menyang [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]]. Bukti liyané sing ndhukung téori iki kalebu piranti watu sing ditemokaké ing Kepulauan Melayu sing analog karo piranti Asia Tengah, sing nuduhaké kamiripan adat istiadat Melayu lan Assam.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Parthipan |first1=Shalini |last2=Mirianti Ishar |first2=Seri |date=2022 |title=Perspective on Ancestral Lineages and Genetic Markers of Malay Population in Peninsular Malaysia |url=http://journalarticle.ukm.my/19571/1/49021-177065-2-PB.pdf |journal=Journal Sains Kesihatan Malaysia |volume=20 |issue=1 |page=86 |via=Journalarticle.ukm.my |access-date=24 Maret 2026 |archive-date=16 Oktober 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016080144/http://journalarticle.ukm.my/19571/1/49021-177065-2-PB.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* Teori New Guinea/Pelaut (diterbitake ing taun 1965) – Migrasi pelaut kanthi katrampilan oseanografi sing kuwat sing lelungan saka pulo siji menyang pulo liyane antarane [[Niu Sélan]] lan [[Madhagaskar]]. Teori kasebut ngaku yen morfologi wong Melayu nalika semana padha karo Negroid.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* Teori [[Républik Cina|Taiwan]] (diterbitake ing taun 1997) – Migrasi sekelompok wong saka Tiongkok Kidul kedadeyan 6.000 taun kepungkur, sawetara pindhah menyang [[Taiwan]] ([[wong pribumi Taiwan|pribumi Taiwan]] saiki minangka keturunane), banjur menyang [[Filipina]] lan mengko menyang [[Kalimantan]] (kurang luwih 4.500 taun kepungkur) ([[Dayak]] saiki lan kelompok liyane). Wong-wong kuna iki uga pisah, ana sing menyang [[Sulawesi]] lan ana sing menyang [[Jawa]], lan [[Sumatra]], sing saiki kabeh nganggo basa-basa sing kalebu kulawarga Basa Austronesia. Migrasi pungkasan kedadeyan ing Semenanjung Malaya kira-kira 3.000 taun kepungkur. Sawijining sub-kelompok saka Kalimantan pindhah menyang Champa ing jaman saiki sing diarani Vietnam Tengah lan Kidul kira-kira 4.500 taun kepungkur. Ana uga jejak migrasi Dong Son lan Hoabinhian saka [[Viètnam]] lan [[Kamboja]]. Kabeh klompok iki nduweni DNA lan asal-usul linguistik sing bisa ditelusuri saka pulo sing saiki diarani Taiwan, lan leluhure wong-wong kuna iki bisa ditelusuri saka Tiongkok kidul.{{sfn|Barnard|2004}}

==== Deutero-Melayu ====
[[Barkas:Women from Palembang in Ikat weave, Wanita di Indonesia p29 (Ministry of Information).jpg|thumb|Wanita saka [[Kutha Palémbang|Palémbang]] nganggo busana tradhisional, sing diarani Baju Kurung sing digawe saka [[Songkèt]]. Klambi iki umume digandhengake karo wanita keturunan Melayu.]]

Wong Deutero-Melayu iku wong [[jaman wesi|Jaman Wesi]] sing sebagian turunan saka wong Austronésia sabanjure sing dilengkapi teknik pertanian sing luwih maju lan kawruh anyar babagan logam.{{sfn|Murdock|1969|p=278}}{{sfn|Ooi|2004|p=[https://books.google.com/books?id=QKgraWbb7yoC&amp;pg=PA495 495]}}{{sfn|Anderbeck|2002}} Para pemukim Deutero-Melayu ora nomaden kaya para leluhure: nanging dheweke manggon lan ngadegake kampung-kampung sing dadi unit utama ing masyarakat. Kampung-kampung iki biasane dumunung ing pinggir kali utawa pesisir lan umume bisa nyukupi pangan lan kabutuhan liyane. Ing pungkasan abad kaping 1 SM, kampung-kampung iki wiwit nindakake perdagangan karo jagad njaba.{{sfn|Jamil Abu Bakar|2002|p=39}} Wong Deutero-Melayu dianggep minangka leluhur langsung saka wong Melayu saiki.{{sfn|TED|1999}}

==== Ekspansi saka modhél Sundaland ====
Téori sing luwih anyar nyatakaké yèn tinimbang dipanggoni déning ekspansi saka daratan, populasi Jaman És ing Semenanjung Malaya, Kapuloan Indhonésia sing cedhak, lan landas kontinèntal sing nalika iku katon (Sundaland) malah berkembang sacara lokal saka pemukim manungsa pisanan lan ngembang menyang daratan. Para pendukung téori iki percaya yèn ekspansi iki mènèhi panjelasan sing luwih irit babagan bukti linguistik, arkeologi, lan antropologis tinimbang modhèl sadurungé, mliginé model Taiwan.{{sfn|Oppenheimer|2006}} Téori iki uga nduwèni dhukungan saka bukti genetik anyar saka Human Genome Organisation sing nuduhaké yèn pedunung utama Asia kedadeyan ing siji migrasi liwat [[Asia Kidul-wétan]]; rute iki dianggep minangka wilayah Melayu modern lan keragaman ing wilayah kasebut berkembang utamane ing panggonan kasebut tanpa mbutuhake migrasi utama saka daratan. Ekspansi kasebut dhewe bisa uga disebabake dening kenaikan permukaan laut ing pungkasan Jaman Es.{{sfn|Abdulla et al.|2009}}{{sfn|Soares, et al.|2008}}

Stephen Oppenheimer, pendukung paham iki, luwih lanjut ngajokake teori yen ekspansi bangsa kedadeyan kanthi telung gelombang cepet amarga kenaikan permukaan laut ing pungkasan Jaman Es, lan diaspora iki nyebarake bangsa-bangsa kasebut lan budaya, mitos, lan teknologi sing ana gandhengane ora mung menyang daratan Asia Tenggara, nanging uga nganti India, Timur Tengah, lan Mediterania. Para pengulas nemokake usulan-usulane kanggo pemukiman lan panyebaran asli pantes ditliti luwih lanjut, nanging isih skeptis karo klaim difusionis dheweke.{{sfn|Razak|2012}}{{sfn|Terrell|1999}}{{sfn|Baer|1999}}

=== Bukti genetik ===
Wong Melayu iku sawijining klompok ètnis sing manggon ing Asia Kidul-wétan lan Semenanjung Malaya sing nganggo basa Austronésia. Miturut panliten ing taun 2015, wong Melayu saka Semenanjung Malaysia, [[Singapura]], [[Indhonésia]], lan [[Sri Lanka]] nduweni 4 komponen leluhur utama, kalebu Austronésia (17%–62%), Proto-Melayu (15%–31%), Asia Timur (4%–16%) lan Asia Selatan (3%–34%). Nanging komponen pribumi Austronésia lan Asia Tenggara luwih penting kanggo wong Melayu saka Semenanjung Malaysia, Singapura lan Indhonésia tinimbang Asia Wétan lan Asia Kidul. Kosok baline, wong Melayu saka Sri Lanka nduweni udakara 34% keturunan Asia Kidul ing susunan genetik, sing ndadekake dheweke relatif béda.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Deng |first1=Lian |last2=Hoh |first2=Boon-Peng |last3=Lu |first3=Dongsheng |last4=Saw |first4=Woei-Yuh |display-authors=3 |date=2015 |title=Dissecting the genetic structure and admixture of four geographical Malay populations |journal=Scientific Reports |volume=5 |doi=10.1038/srep14375 |pmid=26395220 |pmc=4585825 |bibcode=2015NatSR...514375D }}&lt;/ref&gt;

Panliten ing taun 2021 nyimpulake yen garis keturunan Basal-Asia Timur sing khas (kadhangkala diarani '''East- and Southeast Asian lineage''&lt;nowiki/&gt;' (ESEA)), sing minangka leluhure wong Asia Timur lan Tenggara modern, wong Polinesia, lan wong Siberia, asale saka Daratan Asia Tenggara ing ~50.000 SM, lan berkembang liwat pirang-pirang gelombang migrasi menyang kidul lan lor. Leluhur basal-Asia Wétan, uga leluhur sing ana gandhèngané karo [[kulawarga basa Austroasiatika|Austroasia]], nyebar menyang Asia Kidul-wétan Maritim sadurungé ekspansi Austronésia. Wong-wong sing nganggo basa Austronésia dhewe dikira wis tekan ing [[Taiwan]] lan [[Filipina]] sisih lor antarane 10.000 lan 7.000 SM saka pesisir kidul Tiongkok, lan nyebar saka kana menyang saindenging Asia Tenggara. Para penulis nyimpulake yen ekspansi Austronésia menyang Insular Asia Tenggara lan [[Polinésia]] metu saka Filipina tinimbang Taiwan, lan wong-wong sing nganggo basa Austronesia modern, kayata wong Melayu, umume duwe leluhur saka Basal-Asia Timur paling awal, migran Austroasia saka Asia Tenggara Daratan, lan pelaut sing nganggo basa Austronésia saka Filipina, tanpa akeh campuran saka klompok sadurunge.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Larena |first1=Maximilian |last2=Sanchez-Quinto |first2=Federico |last3=Sjödin |first3=Per |last4=McKenna |first4=James |last5=Ebeo |first5=Carlo |last6=Reyes |first6=Rebecca |last7=Casel |first7=Ophelia |last8=Huang |first8=Jin-Yuan |last9=Hagada |first9=Kim Pullupul |last10=Guilay |first10=Dennis |last11=Reyes |first11=Jennelyn |date=30 Maret 2021 |title=Multiple migrations to the Philippines during the last 50,000 years |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=118 |issue=13 |doi=10.1073/pnas.2026132118 |issn=0027-8424 |pmc=8020671 |pmid=33753512|bibcode=2021PNAS..11826132L |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Yang |first=Melinda A. |date=6 Januari 2022 |title=A genetic history of migration, diversification, and admixture in Asia |url=http://www.pivotscipub.com/hpgg/2/1/0001/html |journal=Human Population Genetics and Genomics |language=en |volume=2 |issue=1 |pages=1–32 |doi=10.47248/hpgg2202010001 |issn=2770-5005 |doi-access=free |access-date=25 Maret 2026 |archive-date=16 Mèi 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516110501/http://www.pivotscipub.com/hpgg/2/1/0001/html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==Budaya==
=== Agama ===
[[Barkas:Sultan Omar Ali Saifuddin Mosque 02.jpg|thumb|Masjid Sultan Omar Ali Saifuddien ing [[Brunéi Darussalam]] ing wayah wengi [[Ramadhan]]. Karajan sugih iki nganut Melayu Islam Beraja (''Monarki Islam Melayu'') minangka filosofi nasional wiwit kamardikane ing taun 1984.]]
Komunitas Melayu wiwitan umumé [[animisme|animis]], percaya marang anané ''semangat'' (roh) ing saben bab.&lt;ref name=&quot;zaki1&quot;&gt;{{harvnb|Zaki Ragman|2003|pp=1–6}}&lt;/ref&gt; Kira-kira nalika wiwitan jaman umum, agama [[Hindhu]] lan [[Buda]] dikenalake dening para pedagang Asia Kidul menyang Kepulauan Melayu, ing ngendi agama kasebut berkembang nganti abad kaping 13, sadurunge tekane Islam sing digawa dening para pedagang Muslim Arab, Asia Kidul, lan Tiongkok.

Ing abad kaping 15, Islam saka sekte [[Sunni]] ortodoks ngrembaka ing jagad Melayu ing jaman Kesultanan Malaka. Beda karo agama [[Hindhu|Hindu]], sing mung ngowahi masyarakat Melayu awal kanthi dangkal, [[Islam]] bisa diarani wis terintegrasi kanthi lengkap menyang urip saben dinane penduduk.&lt;ref name=&quot;Syed&quot;&gt;{{harvnb|Syed Husin Ali|2008|p=57}}&lt;/ref&gt; Wiwit jaman iki, wong Melayu dianggep minangka kelompok etnoreligius lan sacara tradhisional nduweni identifikasi sing cedhak karo Islam{{sfn|Johns|Lahoud|2005|p=157}} lan wiwit kuwi dheweke ora ngganti agama.&lt;ref name=&quot;Syed&quot; /&gt; Identitas iki kuwat banget nganti diarani dadi Muslim yaiku ''masuk Melayu'' (mlebu keMelayuan).{{sfn|Andaya|Andaya|1984|p=55}}

Sanajan mangkono, kapercayan-kapercayan sadurungé sing duwé oyot sing luwih jero, tetep nglawan kutukan Islam - lan pancen mistisisme [[Sufisme]] wis gegandhèngan ing antarane wong Melayu, karo roh-roh saka jagad animisme sadurungé lan sawetara unsur Hindhu.{{sfn|Winstedt|1925|p=125}} Sawisé taun 1970-an, kebangkitan Islam (uga diarani re-Islamisasi{{sfn|Burgat|2003|p=54}}) ing saindenging jagad Muslim, akèh tradhisi sing dianggep nglanggar ajaran Islam lan ngandhut unsur syirik ditinggalaké déning wong Melayu ing Malaysia, déné ing antarane wong Melayu ing Indhonésia, tradhisi kasebut ora dianggep takhayul lan ngandhut unsur syirik. Ing antarane tradhisi kasebut yaiku festival ''mandi'' safar (adus [[Safar]]), festival [[adus]] kanggo nggayuh kasucian spiritual, sing bisa dideleng fitur-fitur sing padha karo sawetara ing Durga Puja ing India.{{sfn|Bolton|Hutton|2000|p=184}}

Akèh-akèhé saka ètnis Melayu modern sing penganut Islam [[Sunni]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Malay of Malaysia |publisher=Bethany World Prayer Center |url=http://kcm.co.kr/bethany_eng/p_code3/1892.html |access-date=2 Juli 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010191042/http://kcm.co.kr/bethany_eng/p_code3/1892.html |archive-date=10 Oktober 2012}}&lt;/ref&gt; lan riyaya Melayu sing paling penting yaiku sing asalé saka Islam - ''[[Idul Fitri|Hari Raya Aidilfitri]]'', ''[[Idul Adha|Hari Raya Aidiladha]]'', ''[[Muharram|Awal Muharram]]'', lan ''[[Mulud (pahargyan)|Maulidur Rasul]]''. Wong Melayu sing metu saka Islam ing Malaysia lan Brunéi dianggep murtad. Nanging, ana sawetara etnis Melayu sing manggon ing njaba negara-negara kasebut uga wis nganut agama liya kanthi sah miturut hukum.

=== Arsitèktur ===
{{See also|Omah Melayu}}
[[Gambar:Rumah kedah.gif|thumb|350px|Omah tradhisional Melayu ing [[Kedah]], dihias nganggo panel ukiran khas [[Jasirah Malaka|Semenanjung Melayu]] sisih lor.]]
[[Gambar:Malacca Sultanate Palace Museum 1.jpg|thumb|350px|Replika Kraton Kesultanan Malaka, sing dibangun saka informasi lan data sing dipikolehi saka [[Sejarah Melayu]]. Dokumen sejarah iki nduwèni referensi babagan konstruksi lan arsitektur kraton nalika jaman Sultan Mansur Shah, sing mrentah saka taun 1458 nganti 1477.]]

Maneka warna pengaruh budaya, utamane wong Tionghoa, Indhi, lan Éropa, nduweni peran utama ing mbentuk arsitèktur Melayu.{{sfn|Henket|Heynen|2002|p=181}} Nganti saiki, kayu minangka bahan utama sing digunakake kanggo kabeh bangunan tradhisional Melayu.&lt;ref name=&quot;MC1219&quot;&gt;{{harvnb|Marshall Cavendish|2007|p=1219}}&lt;/ref&gt; Nanging, akeh struktur watu uga ditemokake utamane kompleks agama saka jaman [[Praja Sriwijaya|Sriwijaya]] lan kerajaan Melayu Isthmian kuna.

[[Candhi Muara Takus]] lan [[Kompleks Candhi Muaro Jambi|Candhi Muaro Jambi]] ing [[Sumatra]] kalebu salah sijine conto sing ana gegayutane karo unsur arsitèktur Kerajaan Sriwijaya. Nanging, arsitektur Sriwijaya umumé diwakili ing Chaiya (saiki provinsi ing [[Thai]]land) ing Semenanjung Malaya, sing dadi pusat penting nalika periode Sriwijaya.{{sfn|Chihara|1996|p=213}}{{sfn|Van Beek|Invernizzi|1999|p=75}} Jinis struktur iki kasusun saka kamar sel kanggo nyimpen gambar Buddha lan pucuk struktur kasebut didegake awujud ''[[stupa]]'' kanthi teras sing ditumpangake kanthi runtut, sing minangka conto paling apik ing ''Wat Pra Borom That'' ing Chaiya.{{sfn|Jermsawatdi|1989|p=65}}

Ana uga bukti-bukti papan suci utawa ''[[Candhi|Candi]]'' Hindu ing sekitar Kedah kidul antarane gunung Jerai lan lembah Kali Muda, sawijining wilayah sing dikenal minangka [[Lembah Bujang]]. Ing area seluas kira-kira 350 kilometer persegi, ana 87 situs agama bersejarah awal sing dilapurake lan ana 12 ''candhi'' sing dumunung ing pucuk gunung, sawijining fitur sing nuduhake yen bisa uga asale saka kapercayan Melayu pra-sejarah babagan kasucèn panggonan sing dhuwur.{{sfn|O'Reilly|2007|p=42}}

[[Gambar:Pintu Istana Setul Mambang Segara.jpg|thumb|350px|Panel tembok sing dihias nganggo macem-macem motif kembang saka omah kraton Setul Mambang Segara kaya sing katon ing Muzium Negara. Setul iku sawijining kerajaan Melayu bersejarah sing ana antara taun 1808 lan 1915 ing Semenanjung Melayu sisih lor.]]

Referensi awal babagan arsitektur Melayu ing Semenanjung Melayu bisa ditemokake ing sawetara cathetan Tiongkok. Cathetan Tiongkok saka abad kaping 7 nyritakake babagan peziarah Buddha sing teka ing Langkasuka lan nyebutake kutha kasebut diubengi tembok sing dibangun menara lan bisa dilewati liwat gapura ganda.{{sfn|Jamil Abu Bakar|2002|p=59}} Cathetan liyane saka abad kaping 7 babagan utusan khusus Tiongkok menyang Kerajaan Bumi Abang ing Semenanjung Melayu, nyathet yen kutha krajan kasebut nduweni telung gapura sing jaraké luwih saka satus langkah, sing dihiasi lukisan tema Buddha lan roh wanita.{{sfn|Mohamad Tajuddin Haji Mohamad Rasdi|2005|p=19}}

Gambaran rinci pisanan babagan arsitèktur Melayu ana ing ''[[wikt:istana#Noun 3|Istana]]'' kayu gedhe kagungane Mansur Shah saka Malaka (mrentah 1458–1477).&lt;ref name=&quot;MC1219&quot; /&gt; Miturut [[Sejarah Melayu]], bangunan kasebut nduweni struktur pitu teluk sing ditinggikake ing pilar kayu kanthi atap pitung tingkat sing digawe saka sirap tembaga lan dihiasi menara berlapis emas lan pangilon kaca Cina.{{sfn|Mohamad Tajuddin Haji Mohamad Rasdi|2005|p=24}}

[[Omah Melayu|Omah-omah tradhisional Melayu]] dibangun nganggo struktur rangka kayu sing prasaja. Atap-atapé miring, teras ing ngarep, langit-langité dhuwur, akèh bolongan ing tembok kanggo ventilasi,&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ahmad |first=A. Ghafar |title=Malay Vernacular Architecture |url= http://www.hbp.usm.my/conservation/malayvernacular.htm |access-date=21 Oktober 2026 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100610190114/http://www.hbp.usm.my/conservation/malayvernacular.htm |archive-date=10 Juni 2010 }}&lt;/ref&gt; lan asring dihias nganggo ukiran kayu sing rumit. Kaendahan lan kualitas ukiran kayu Melayu dimaksudake minangka indikator visual saka drajat lan status sosial sing nduweni dhewe.{{sfn|Noor|Khoo|2003|p=47}} Omah Salinger, sing menangaké Penghargaan Arsitektur Aga Khan taun 1998, minangka conto modern saka desain tradhisional iki.&lt;ref name=&quot;Steele 187-188&quot;&gt;{{cite book |last1=Steele |first1=James |url=https://archive.org/details/greenwoodencyclo0000stee/page/186/mode/2up?q=%22salinger+house%22 |title=The Greenwood encyclopedia of homes through world history: Volume 3 |date=2009 |publisher=Greenwood Press |isbn=978-0-313-33791-8 |pages=187–188 |access-date=21 Oktober 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jantan et al. 16-17&quot;&gt;{{cite book |last1=Jantan |first1=Amer Hamzah |url=https://archive.org/details/malaysiasingapor0000mala/page/16/mode/2up?q=%22Rudinara%22 |title=Malaysia, Singapore, and ASEAN in an age of globalisation |last2=Said |first2=Hassan |last3=Bajunid |first3=Ibrahim Ahmad |last4=Ismail |first4=Ibrahim |last5=Talib |first5=Shaharil |last6=Ahmad |first6=Shamsulbahriah Ku |date=2002 |publisher=Asia-Europe Institute, University of Malaya |isbn=983-2085-42-X |pages=16–17 |access-date=21 Oktober 2026}}&lt;/ref&gt;

Sajrone pirang-pirang dekade, arsitektur Melayu tradisional wis dipengaruhi dening [[Wong Bugis|Bugis]] lan [[Omah Joglo|Jawa]] saka kidul, Siam, Inggris, Arab lan India saka lor, Portugis, Walanda, Acéh lan [[Omah Gadang|Minangkabau]] saka kulon lan Cina Kidul saka wetan.&lt;ref&gt;{{cite web |title=For Sale – CountryHeights |work=The Art of Living Show |date=22 Maret 2011 |via=YouTube |url= https://www.youtube.com/watch?v=7ZCHUMYs2CM |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211212/7ZCHUMYs2CM| archive-date=12 Dhésèmber 2021 |url-status=live}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;

===Basa===
[[Barkas:Prasasti Kedukan Bukit 3.jpg|thumb|[[Prasasti Kedukan Bukit]] ditulis nganggo [[aksara Pallawa]]. Wis ana wiwit taun 683, iki minangka salah sawijining artefak tulisan Melayu paling tuwa sing isih ana.]]
{{Main|Basa Malayu}}
{{See also|Aksara Gundhil}}
[[Basa Malayu]] iku salah siji basa sing paling misuwur ing donya, mligine saka kulawarga basa Austronésia. Varian lan dialek [[basa Melayu]] digunakake minangka basa resmi ing [[Brunéi Darussalam]], [[Indhonésia]], [[Malaysia]], lan [[Singapura]]. Basa iki uga dicaturaké ing [[Thai]]land kidul, [[Kapuloan Cocos (Keeling)|Kapuloan Cocos]], [[Pulo Natal]], lan [[Sri Lanka]]. Basa iki dicaturaké déning kurang luwih 33 yuta wong ing sakubengé Kapuloan Melayu lan digunakaké minangka basa kapindho déning kurang luwih 220 yuta wong.{{sfn|Wright|2007|p=492}}

Wangun basa Malayu paling tuwa asale saka basa Proto-Malayu-Polinésia sing dituturake dening para pemukim Austronésia paling awal ing [[Asia Kidul-wétan]]. Wangun iki banjur berkembang dadi basa Malayu Kuna nalika budaya lan agama India wiwit nembus wilayah kasebut. Basa Melayu Kuna ngandhut sawetara istilah sing isih ana nganti saiki, nanging tetep ora bisa dimangerteni dening penutur modern, dene basa modern wis umume bisa dikenali ing basa Melayu Klasik tulisan, sing bentuk paling tuwa wiwit taun 1303 Masehi.{{sfn|Teeuw|1959|p=149}} Basa Melayu berkembang dadi basa Malayu Klasik liwat mlebune akeh kosakata [[basa Arab|Arab]] lan [[basa Pèrsi|Pèrsi]] kanthi bertahap nalika Islam mlebu ing wilayah kasebut, lan sajrone proses kasebut ana owah-owahan sing signifikan. Wiwitane, basa Melayu Klasik minangka klompok dialek sing maneka warna, sing nggambarake asal-usul kerajaan-kerajaan Melayu ing Asia Kidul-wétan. Salah sawijining dialek iki, sing dikembangake ing tradhisi sastra Kesultanan Malaka ing abad kaping 15, pungkasane dadi dominan.

Jaman Malaka ditandhani karo owah-owahan basa Melayu dadi basa Islam, kaya dene basa Arab, Persia, Urdu, lan Swahili. [[Aksara Arab]] sing diadaptasi sing diarani [[aksara Jawi|Jawi]] digunakake kanggo ngganti [[aksara Kawi]], terminologi agama lan budaya Islam diasimilasi kanthi akeh, mbuwang akeh tembung Hindu-Buddha, lan basa Malayu dadi basa pengantar lan panyebaran Islam ing saindenging wilayah [[Asia Kidul-wétan]]. Ing puncak kekuasaan Malaka ing abad kaping 15, basa Malayu Klasik nyebar ngluwihi jagad penutur basa Melayu tradhisional&lt;ref name=&quot;Sneddon 2003 59&quot;&gt;{{harvnb|Sneddon|2003|p=59}}&lt;/ref&gt; lan ngasilake ''[[basantara|lingua franca]]'' sing diarani ''Bahasa Melayu pasar'' (&quot;Bazaar Melayu&quot;) utawa ''Bahasa Melayu rendah'' (&quot;Melayu Endhek&quot;), beda karo ''Bahasa Melayu Tinggi'' (&quot;Melayu Luhur&quot;) ing Malaka.{{sfn|Sneddon|2003|p=84}} Lumrahé, basa Melayu Bazaar iku basa pidgin lan perkembangan sing paling penting yaiku basa pidgin dikreolisasi, sing nggawé sawetara basa anyar kaya ta [[basa Malayu Ambon]], [[basa Malayu Manado|Malayu Manado]], lan [[basa Batawi]].{{sfn|Sneddon|2003|p=60}}

Para panulis [[Éropa]] ing abad kaping 17 lan 18, kaya ta Tavernier, Thomassin lan Werndly nggambarake basa Malayu minangka &quot;''basa para wong pinter ing kabeh Hindia, kaya [[basa Latin]] ing Eropa''&quot;.{{sfn|Sweeney|1987}} Iki uga sing paling akeh digunakake nalika jaman penjajahan Inggris lan Walanda ing Kepulauan Melayu.{{sfn|Van der Putten|Cody|2009|p=55}} Kosok baline katon ing Hindia Timur Spanyol, ing ngendi latinisasi massal ing kepulauan kasebut sajrone taun-taun kolonial nyebabake kudeta historis basa Malayu ing Filipina.

Dialek Kesultanan Johor, penerus langsung Malaka, dadi basa standar ing antarane wong Melayu ing [[Singapura]] lan [[Malaysia]], lan iki dadi dhasar asli kanggo [[basa Indhonésia]] sing wis distandardisasi.&lt;ref name=&quot;Sneddon 2003 59&quot;/&gt;{{sfn|Wong|1973|p=126}}{{sfn|Clyne|1992|p=413}}{{sfn|Brown|Ogilvie|2009|p=678}}

Saliyané basa Malayu standar, sing dikembangaké ing lingkungan Malaka-Johor, ana uga manéka dialek Melayu lokal. Contone, wong [[basa Bangka|Bangka]], Brunéi, [[basa Melayu Jambi|Jambi]], [[basa Malayu Kelantan-Petani|Kelantan]], Kedah, Negeri Sembilan, [[basa Palémbang|Palémbang]], [[Basa Malayu Kelantan-Petani|Pattan]], Sarawak, [[Basa Malayu Trengganu|Terengganu]], lan liya-liyane.

Basa Malayu sacara historis ditulis nganggo [[aksara Pallawa]], [[aksara Kawi|Kawi]], lan [[aksara Réncong|Réncong]]. Sawisé tekané Islam, [[aksara Jawi]] sing adhedhasar basa Arab diadopsi lan isih digunakaké nganti saiki minangka salah siji saka rong aksara resmi ing [[Brunéi Darussalam]] lan minangka aksara alternatif ing [[Malaysia]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kedah MB defends use of Jawi on signboards |work=The Star |year=2008 |url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2008/8/26/nation/22168989&amp;sec=nation |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029105406/http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2008%2F8%2F26%2Fnation%2F22168989&amp;sec=nation |archive-date=29 Oktober 2012 }}&lt;/ref&gt; Wiwit abad kaping 17, minangka akibat saka penjajahan Inggris lan Walanda, aksara Jawi mboko sithik diganti karo aksara Rumi&lt;ref&gt;{{cite web |title=Malay (Bahasa Melayu / بهاس ملايو) |website=Omniglot |url=http://www.omniglot.com/writing/malay.htm |access-date=2 Juli 2026 |archive-date=26 Juni 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626115200/http://www.omniglot.com/writing/malay.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; sing adhedhasar Latin sing pungkasane dadi aksara modern resmi kanggo [[basa Malayu]] ing [[Malaysia]], [[Singapura]], lan [[Indhonésia]], lan aksara resmi ing [[Brunéi Darussalam]].

=== Festival lan perayaan ===
[[Barkas:Majlis Tujuh Likor Pasang Pelita.jpg|thumb|Deretan Pelita ([[senthir|lampu lenga]]) sing diobong nalika ''Malam Tujuh Likur'' (wengi kaping 27 Ramadhan), lampu lenga iki sacara tradhisional digunakake kanggo madhangi omah lan dalan sajrone [[Ramadhan]]. Katon ing Muar, [[Johor]], [[Malaysia]].]]

Munculé [[Islam]] kasil ngowahi identitas Melayu ing abad kaping 15. Mangkono, umume festival lan perayaan Melayu mlaku sejajar karo kalender Islam, sanajan wis mendarah daging karo rasa karakter Melayu sing kuwat. Perayaan Hari Raya (sing diterjemahake minangka &quot;Dina Agung&quot;) rong taun sekali, yaiku [[Aidilfitri]] lan [[Aidiladha]], dianggep minangka perayaan gedhe sacara universal ing saindenging komunitas Melayu. Rong dina riyaya iki penting banget kanggo menehi komentar babagan rong prastawa utama lan filsafat ing ajaran lan kapercayan Islam. Sing pertama nandhani kamenangan minangka wong Islam sawise sewulan [[pasa (Islam)|pasa]] lan sabar ing wulan Ramadhan, dene sing terakhir nandhani ngurmati kurban sing digawe dening [[Ibrahim]] (Abraham) atas asmane [[Allah]].

Liburan ''Raya'' biasane diwiwiti nalika acara mulih kampung sing dikenal minangka Balik Kampung utawa ''Balik Raya'' sing kedadeyan sawetara dina sadurunge riyaya. Sajrone dina riyaya Hari Raya, wong Melayu bakal ngrayakake kanthi nindakake [[salat id]], nganakake pesta gedhe lan ngunjungi kanca, sedulur, lan tangga teparo. Ziarah menyang makam wong sing wis tilar donya uga penting, minangka tandha pakurmatan, katresnan, lan pakurmatan.

[[Barkas:COLLECTIE TROPENMUSEUM Plechtigheden bij de kroning van de Sultan van Deli in 1925 op de troon de sultan en zijn echtgenote met aan weerszijden de rijkssieraden TMnr 10001572.jpg|thumb|Upacara penobatan antarane Tengku Otteman, minangka ''Tengku Mahkota'' (Putera Mahkota) Kasultanan Deli, [[Indhiya Nèderlan|Hindia Walanda]]; karo garwane, Raja Amnah, anggota Royalti Perak minangka ''Tengku Puan Indera'' ing taun 1925]]

Upacara liturgi lan agama utama liyane sing dirayakake dening wong Melayu kalebu [[Ramadhan]], sasi suci sewulan sing dikhususake kanggo pasa awan lan macem-macem kegiatan agama; [[Mulud (pahargyan)|Maulidur Rasul]], prosesi gedhe khusus kanggo ngurmati laire Nabi [[Mukamad|Muhammad]]; [[dina Asyura|Asyura]], pangeling-eling [[Muharram]] ing ngendi wong Melayu bakal nyiyapake sajian khusus, sing dikenal minangka ''Bubur Ashura''; [[Nisfu Sya'ban|Nisfu Syaaban]], perayaan Pertengahan [[Sya'ban]], dina khusus [[puasa]] kanggo pangapura; Nuzul Quran, wahyu pisanan [[Kuran|Al-Quran]]; [[Isra' Mi'raj|Israk dan Mikraj]], munggahe [[Nabi Muhammad]] menyang swarga lan Awal Muharram, Taun Anyar Islam; telung perayaan pungkasan biasane diamati kanthi nganakake sholat ''sunat'' khusus, ceramah agama lan diskusi Islam ing [[masjid]].

Ana uga akeh festival budaya regional domestik lan acara sosial ing macem-macem lingkungan Melayu. Wilayah pesisir sacara historis dikenal minangka papan kanggo nganakake upacara ''Mandi Safar'' utawa ''Puja Pantai'', yaiku adus penyucian sajrone sasi [[Safar]] [[pananggalan Hijriyah|Islam]], sing wiwitane ditiru saka ritual pembersihan suci Melayu kuno pra-Islam, padha karo tradisi Belimau sadurunge Ramadhan; lan ''Pesta Menuai'', festival panen sing dirayakake dening komunitas Melayu pedalaman lan agraris kanthi dolanan tradhisional, teater, Joget, lan repertoar tari-tarian liyane. Nanging, kaloro praktik kasebut mboko sithik ilang amarga macem-macem revolusi sosial lan ekonomi sing dirancang ing komunitas Melayu ing abad kaping 20. Kajaba iku, akeh wong Melayu uga dikenal melu perayaan kekaisaran kanggo ngurmati kraton ing kerajaan masing-masing.

Fitur-fitur Islam uga nyulam kanthi kuat perayaan Melayu ing tataran individu, sawijining jukstaposisi sing kaiket karo ritual spiritual minangka wong [[Muslim]]. Wong Melayu biasane nganakake ''kenduri'', pesta upacara keagamaan kanggo ngrayakake utawa njaluk berkah kanggo sawijining acara. Ana sawetara variasi filosofis saka kenduri, wiwit saka ''Doa Selamat'' (njaluk sih rahmat lan perlindungan saka Gusti Allah), ''Kesyukuran'' (kanggo rasa syukur lan pangestu), ''Melenggang Perut'' (pijet upacara kanggo ibu sing lagi ngandhut anak pertamane), ''Aqiqah'' lan ''Cukur Jambul'' (upacara bayi anyar, kanggo ngrayakake urip anyar), ''Bertindik'' (upacara tindik pisanan kanggo bocah wadon), ''Khatam'' (upacara wisuda, sawise bocah maca [[Al-Qur'an]] kanthi lengkap kanggo pisanan), ''Khatan'' ([[tetak|sunat]]), ''Kahwin'' ([[nikah|pesta manten]]), ''Arwah'' utawa ''Tahlil'' (pandonga kanggo wong sing wis tilar donya), lan sawetara liyane. Acara iki biasane dianakake dening kulawarga lan biasane dibantu dening masyarakat ing sawijining acara sosial sing dikenal minangka ''Rewang'' utawa ''Gotong-royong''. Sajrone upacara iki, kabeh kulawarga bakal dibantu dening tangga teparo lan sedulure, sing masrahake macem-macem tugas wiwit saka nyiyapake panganan, manajemen papan, perakitan logistik, lan kontrol teknis liyane. Nanging, sawise munculé urbanisme ing komunitas Melayu kontemporer, praktik ''Rewang/Gotong-Royong'' mboko sithik digantikan karo layanan katering sing disewa dening kulawarga.

=== Musik ===
{{Main|Musik Melayu}}
[[Musik Melayu]] iku sawijining [[genre musik]] [[lagu dhaèrah|tradhisional]] sing asale lan berkembang ing pesisir wétan [[Sumatra]], [[Kalimantan]], lan [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]].&lt;ref&gt;Sahputra, T. W. H., Martarosa, &amp; Warhat, Z. (2019). ''[https://media.neliti.com/media/publications/408383-musik-jazz-melayu-dalam-kajian-kreativit-7b989836.pdf Musik jazz Melayu dalam kajian kreativitas]''. ''Melayu Arts and Performance Journal'', 2(2), 191–200. &lt;/ref&gt; [[Musik]] iki biasane dinyanyekake dening wong-wong saka etnis Melayu lan asring diiringi tarian khas Melayu lokal, contone nawakake tarian ing acara utawa pesta tradhisional, nampani tamu kehormatan, lan ing kegiatan keagamaan.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Purba|first=Junaidi|last2=Putri|first2=Sabrina Maulidia|last3=Nelson|first3=Ricky|last4=Silaban|first4=Cahyani Yesika br|last5=Ridho|first5=Muhammad Habibur|last6=Andika|first6=Riki|last7=Sitorus|first7=Christina Harianti|last8=Sa|first8=Maulidha|last9=Dardanila|url=https://www.google.co.id/books/edition/TRANSFORMATION_OF_TRADITIONAL_ARTS_RESPO/mtaeEQAAQBAJ?hl=id&amp;gbpv=0|title=TRANSFORMATION OF TRADITIONAL ARTS: RESPONDING TO THE CHALLENGES OF THE TIMES|publisher=Mawadra Lestari Enterprise|isbn=978-629-95611-1-8|pages=62|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Asbullah|first=Habib|last2=Rizkia|first2=Ayu|last3=Batrisya|last4=Julianto|first4=Deldi|last5=Pangestu|first5=Dimas|last6=Rania|first6=Dinda Safira|last7=Miranti|first7=Dwi|last8=Afrillia|first8=Ega|last9=Irianto|first9=Ega Deni|url=https://www.google.co.id/books/edition/Mengabadikan_Riau_Buku_I/WXsgEAAAQBAJ?hl=id&amp;gbpv=0|title=Mengabadikan Riau: Buku I: Antologi Esai Kebudayaan|publisher=Penerbit Pustaka Rumah C1nta|isbn=978-623-7961-67-3|pages=95|language=id|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Sing menarik saka [[genre musik]] iki yaiku komposisine sing kasusun saka lirik lagu sing ngemot puisi sing diadaptasi karo urip saben dina, katresnan (kaya Dondang Sayang) lan kebak piwulang (pesen moral), kebak swara utawa vokal cengkok khas [[Melayu]], lan aransemen musik sing disusun kanthi rapi.

Bebarengan karo perkembangan jaman, musik Melayu uga ngalami owah-owahan gaya musik, contone, musik iki uga ngalami fusi karo [[musik pop]], [[musik rock|rock]], lan [[dangdut]]. Aliran iki bisa ditemokaké ing negara-negara sing ana gandhèngané karo Melayu, kaya ta [[Indhonésia]], [[Malaysia]], [[Singapura]], lan [[Brunéi Darussalam]].

Ing wiwitan perkembangane, instrumen musik sing digunakake didominasi dening aksi [[rebana]] sing diarani Kompang saka [[Kabupatèn Panaraga|Ponorogo]], petik gambus, gesekan [[piyul]], nabuh akordeon, swara [[gong]], lan tiupan [[serunai]]. Iki dipengaruhi dening [[budaya]] tanah Arab lan [[Éropa]] tradisional. Bebarengan karo perkembangan teknologi, kabeh iki wis diganti karo instrumen musik elektronik awujud keyboard. Nanging, ing kegiatan tartamtu, instrumen musik tradisional isih digunakake kanggo nglestarikake warisan budaya.

Ing perkembangane, gerakan iki populer ing taun 80-an lan malah mlebu era &quot;puncak kejayaan&quot; ing taun 90-an. Iki ditandhani karo tambah akeh penyanyi lan [[marchingband|band]] Melayu, lan pendatang anyar sing muncul kanthi lagu-lagu andalan dhewe.

===Olahan===
{{Main|Olahan Melayu}}

[[Barkas:ASAM PEDAS IKAN PARI.jpg|thumb|''[[Asem pedhes|Asam pedas]]'', ''[[gulé|gulai]]'' sing kecut lan pedhes]]

[[Olahan Melayu]] ditondoi kanthi panggunaan rempah-rempah aromatik, [[santen]], bahan-bahan fermentasi, lan jamu seger sing ekstensif, sing ngasilake masakan kanthi profil rasa sing kompleks lan kuat. Komponen-komponen masakan sing diwakili kalebu ''[[gulé|gulai]]'' (semur klapa), ''[[asem pedhes|asam pedas]]'' (semur asem lan pedhes), ''[[kupat|ketupat]]'' (lontong beras kompres sing umum digandhengake karo konsumsi perayaan), ''[[sega lenga|nasi minyak]]'' (sajian sega bumbu sing digawe karo ghee), ''[[rendhang|rendang]]'' (daging bumbu sing dimasak alon), ''[[sambel|sambal]]'' (bumbu adhedhasar lombok), ''[[krupuk|keropok]]'' (krupuk iwak utawa urang), ''[[kuih]]'' tradhisional (kue lan jajanan ukuran cokotan), ''[[jenang|dodol]]'' (kue manis adhedhasar klapa) lan olahan fermentasi kayata ''[[pekasam|perkasam]]''.

Senajan nduweni dhasar kuliner sing padha, masakan Melayu regional nuduhake variasi sing cukup gedhe sing dibentuk dening geografi, sumber daya pertanian lokal, jaringan perdagangan, lan interaksi sejarah. Spesialisasi regional sing béda kalebu ''[[sega dagang|nasi dagang]]'', ''[[sega kerabu|nasi kerabu]]'' lan ''[[lékor|keropok lekor]]'' ing Pattani, [[Trengganu]] lan [[Kelantan]]; Pahang lan Perak kanggo masakan basis [[durian]] sawijining, ''[[gulé|gulai]]'' ''[[tempoyak]]''; [[Kedah]] lan [[Pulo Pinang]] kanggo ''[[laksa|asam laksa]]'' lan ''rojak'' gaya lor; Satun lan Perlis kanggo panganan cuci mulut ''bunga kuda''; [[Negeri Sembilan]] kanggo masakan ''lemak''; [[Melaka|Malaka]] kanggo ''[[cincalok]]'' pedhes; [[Singapura]] kanggo ''[[rujak|rojak bandung]]'' lan ''[[Roti Canai|roti prata]]''; [[Riau]] kanggo masakan ''ikan patin'' (iwak ''[[patin|Pangasius]]''), ''[[gulé|gulai]] ikan patin'' lan ''[[asem pedhes|asam pedas]] [[patin|ikan patin]]''; [[Kapuloan Riau]] kanggo ''sup ikan''; Wong Melayu Deli ing [[Sumatra Lor]] kanggo ''[[sega gorèng|nasi goreng]] [[iwak teri|teri]] medan'' lan ''[[gulé|gulai]] ketam'';{{sfn|Winarno|2010}} [[Jambi]] kanggo ''ikan mas panggang'' lan ''[[tempoyak]]''; Wong Melayu Palémbang ing [[Sumatra Kidul]] kanggo ''[[pèmpèk|pempek]]'', ''[[mi celor]]'' lan ''[[sega lenga|nasi minyak]]''; [[Kapuloan Bangka-Belitung|Bangka Belitung]] kanggo ''siput gonggong'' lan ''[[terang bulan]]''; [[Kalimantan Kulon]] lan [[Sarawak]] kanggo ''[[bubur pedhes|bubur pedas]]'' lan ''ayam pansuh''; lan [[Brunéi Darussalam]] kanggo Nasi katok lan sajian ''ambuyat'' unik.

Ciri utama olahan Melayu tradhisional ora mangu-mangu yaiku panggunaan rempah-rempah sing akeh. [[Santen]] uga penting kanggo menehi rasa sing sugih lan lembut ing masakan Melayu. Bahan dhasar liyané yaiku ''[[trasi|belacan]]'' (tempe urang), sing digunakaké minangka dhasar ''sambal'', saus utawa bumbu sing sugih rasa sing digawé saka belacan, [[lombok abang|lombok]], bawang bombay, lan bawang putih. Masakan Melayu uga akeh nggunakake sereh lan lengkuas.{{sfn|Alexander|2006|p=58}}

Meh saben dhaharan Melayu disuguhake karo sega, [[panganan baku|panganan pokok]] ing pirang-pirang budaya Asia Wétan liyane. Senajan ana macem-macem jinis masakan ing panganan Melayu, kabeh disuguhake sekaligus, ora sak porsi. Panganan dipangan kanthi alus nganggo driji tangan tengen, ora nganggo driji kiwa amarga digunakake kanggo wudhu pribadi, lan wong Melayu arang nggunakake piranti makan.{{sfn|Marshall Cavendish|2007|p=1222}} Amarga umume wong Melayu iku [[Muslim]], olahan Melayu ngetutake hukum diet [[halal]] Islam kanthi ketat. Asupan protein biasane dijupuk saka daging sapi, kebo, wedhus, lan wedhus, lan uga kalebu unggas lan iwak. Babi lan daging non-halal, uga alkohol dilarang lan ora ana ing panganan saben dinane wong Melayu.

[[Nasi lemak]], sega sing dimasak nganggo [[santen]] sing pekat, mbokmenawa minangka masakan paling populer ing kutha lan desa-desa Melayu. Nasi lemak dianggep minangka [[olahan nasional]] [[Malaysia]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Nasi Lemak |website= Malaysia.com |url= http://www.malaysia.com/nasi-lemak-food.html |access-date=18 Oktober 2026 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150511161416/http://malaysia.com/nasi-lemak-food.html |archive-date=11 Mèi 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Dene ''Nasi Minyak'' lan ''Nasi Hujan Panas'', sega sing dipanggang karo ghee lan rempah-rempah, dianggep minangka sajian upacara kanggo acara-acara khusus, utamane nalika pesta manten tradhisional Melayu.

=== Sastra ===
[[Barkas:Hkyt merong mahawgsa.jpg|thumb|Hikayat Merong Mahawangsa ing teks [[Aksara Gundhil|Jawi]]. Uga dikenal minangka Sejarah Kedah, iki minangka sastra Melayu kuna sing nyritakake garis keturunan Merong Mahawangsa lan madege [[Kedah]].]]

Sastra lisan lan sastra klasik wong Melayu ngemot akeh potret wong-wong, wiwit jaman kuna nganti jaman kontemporer.{{sfn|Littrup|1996|p=192}}

Ing sastra Melayu, ana sawetara jinis puisi, yaiku [[parikan|Pantun]], Syair, lan Gurindam.

Wangun [[sastra]] Melayu paling awal yaiku sastra lisan lan subjek utama yaiku [[folklor]] tradhisional sing ana gandhengane karo [[alam]], kewan, lan manungsa. Folklor Melayu klasik kasusun saka lagu lan musik tradhisional, puisi kepahlawanan, dongeng kewan, crita memedi, kedadeyan ing jaman kepungkur, dongeng, crita simbolis, mitos, lan crita bardik. Saben crita nduweni energi dhewe-dhewe babagan karakter, semangat, latar, lan crita, lan umume digawe kanthi tujuan kanggo menehi rasa seneng, bimbingan, pendidikan, pengeling-eling, penjelasan, lan liya-liyane. Cerita rakyat kasebut diapalake lan diwarisake saka generasi siji menyang generasi sabanjure. Kathah dongeng-dongeng menika ugi dipunserat dening ''penglipur lara'' (para tukang crita) tuladhanipun: ''Hikayat Malim Dewa'', ''Hikayat Malim Deman'', ''Hikayat Raja Donan'', ''Hikayat Anggun Cik Tunggal'', lan ''Hikayat Awang Sulung Merah Muda''.

Nalika pengaruh India mlebu ing Kapuloan Melayu udakara 2000 taun kepungkur, sastra Melayu wiwit nggabungake unsur-unsur India. [[Sastra]] ing jaman iki akèh-akèhé awujud terjemahan saka sastra lan roman Sansekerta, utawa paling ora sawetara produksi sing diilhami déning sastra lan roman kasebut, lan kebak kiasan kanggo mitologi Hindu. Mbokmenawa nganti wektu wiwitan iki bisa ditelusuri karya-karya kayata ''[[Hikayat Seri Rama]]'' (terjemahan gratis saka ''[[Ramayana]]''), ''Hikayat Bayan Budiman'' (adaptasi saka Śukasaptati) lan ''Hikayat Panca Tanderan'' (adaptasi saka ''Hitopadesha'').&lt;ref name=&quot;popular science 1899&quot;&gt;{{harvnb|Ford|1899|pp=379–381}}&lt;/ref&gt;

Jaman sastra Melayu klasik diwiwiti sawisé tekané [[Islam]] lan ditemokaké [[aksara Gundhil|aksara Jawi]] (aksara Melayu adhedhasar [[aksara Arab|Arab]]). Wiwit kuwi, kapercayan lan konsep Islam wiwit menehi tandha ing sastra Melayu. Watu Prasasti Terengganu, sing digawe taun 1303, minangka tulisan naratif Melayu paling awal sing dikenal. Watu iki diukir nganggo aksara Jawi babagan sejarah, hukum, lan roman.&lt;ref name=&quot;Marshall Cavendish 2007 1218&quot;&gt;{{harvnb|Marshall Cavendish|2007|p=1218}}&lt;/ref&gt; Ing jaman kejayaane, Kesultanan Malaka ora mung dadi pusat Islamisasi, nanging uga dadi pusat ekspresi budaya Melayu kalebu sastra. Sajrone jaman iki, karya-karya sastra Timur Tengah sing misuwur diterjemahake lan buku-buku agama ditulis nganggo [[basa Malayu]]. Antarane karya terjemahan sing misuwur yaiku ''Hikayat Muhammad Hanafiah'' lan ''Hikayat Amir Hamzah''.

Kebangkitan kasusastran Melayu ing jaman kasebut uga ditulis dening karya sastra asli liyane sing diwarnai dening [[tasawuf]] mistik Timur Tengah, karya-karya Hamzah Fansuri sing misuwur kayata ''Asrar al-Arifin'' (''Rahsia Orang yang Bijaksana''; Rahasia Wong Wicaksana), ''Sharab al-Asyikin'' (''Minuman Segala Orang yang Berahi''; Ombenan kanggo Kabeh Wong sing Semangat) lan ''Zinat al-Muwahidin'' (''Perhiasan Sekalian Orang yang Mengesakan''; Hiasan kanggo Kabeh Wong sing Setia) bisa katon minangka opera magna jaman.

[[File:Wayang Kulit Kelantan-Patani.jpg|thumb|upright=1.5|[[Wayang kulit|Wayang Kulit]] gaya Kelantan-Patani sing nyritakake kisah heroik [[Hikayat Seri Rama]].]]

Karya sastra Melayu sing paling penting mbokmenawa yaiku Sejarah Melayu utawa [[Sulalatus Salatin]] sing misuwur. Iki diarani &quot;karya sastra Melayu sing paling misuwur, khas, lan paling apik&quot; dening salah sawijining sarjana paling misuwur ing babagan studi Melayu, Sir Richard O. Winstedt.{{sfn|Boyd|1999|p=756}} Tanggal pasti karangan lan identitas pangripta asline ora mesthi, nanging miturut prentahe Sultan Alauddin Riaayat Shah III saka Johor ing taun 1612, Tun Sri Lanang ngawasi proses editorial lan kompilasi Sejarah Melayu.{{sfn|Jaaffar|Hussain|Ahmad|1992|p=260}}

Ing abad kaping 19, sastra Melayu nampa sawetara tambahan penting, kalebu ''Kitab Ilmu Bedil'' (Buku Senjata Tradisional) sing nyedhiyakake rincian penting babagan amunisi lan persenjataan tradhisional Melayu. Jaman kasebut uga nyakseni panggunaan jurnal medis Melayu sing luwih akeh, sing dikenal minangka ''Kitab Tib''. Karya-karya iki pancen penting amarga dadi referensi kanggo kawruh lan teknologi Melayu nalika jaman klasik.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kitab Ilmu Bedil – Book of Malay Traditional Weaponry (2016) |date=10 Juli 2016 |website=The Memory of the World Committee for Asia and the Pacific |url=http://www.mowcapunesco.org/register/kitab-ilmu-bedil-ms-101-or-book-of-malay-traditional-weaponry-2016/ |access-date=21 Oktober 2026 |archive-date=3 Dhésèmber 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171203224429/http://www.mowcapunesco.org/register/kitab-ilmu-bedil-ms-101-or-book-of-malay-traditional-weaponry-2016/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Naskah-naskah Melayu abad kaping 19 liyane ditulis ing Sumatra, kalebu ''Kitab Pengetahuan Bahasa'' (Buku Kawruh Linguistik) dening Raja Ali Haji lan ''Perhimpunan Gunawan bagi Laki-Laki dan Perempuan'' (Kompendium Jimat kanggo Pria lan Wanita) dening Khatijah Terung, garwane Raja Haji Abdullah bin Raja Hassan.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Musa |first=Mohd Faizal |date=2021 |title=Transcripts of Gender, Intimacy, and Islam in Southeast Asia: The &quot;Outrageous&quot; Texts of Raja Ali Haji and Khatijah Terung |journal=Religions |language=en |volume=12 |issue=3 |page=219 |doi=10.3390/rel12030219 |issn=2077-1444|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

Ing abad sing padha uga ana owah-owahan monumental ing sastra Melayu liwat tulisan-tulisané [[Abdullah bin Abdulkadir Munsyi|Abdullah bin Abdul Kadir]], sawijining munshi [[Singapura]] sing misuwur lair ing [[Melaka|Malaka]].&lt;ref name=&quot;popular science 1899&quot; /&gt; Abdullah dianggep minangka wong Melayu paling berbudaya sing tau nulis,&lt;ref name=&quot;popular science 1899&quot; /&gt; salah sawijining inovator paling gedhe ing sastra Melayu&lt;ref name=&quot;Sneddon 2003 59&quot;/&gt; lan bapak sastra Melayu modern.&lt;ref name=&quot;Marshall Cavendish 2007 1218&quot;/&gt; Karya-karyanipun ingkang paling wigati inggih punika ''[[Hikayat Abdullah]]'' (otobiografi), ''Kisah Pelayaran Abdullah ke Kelantan'' (crita babagan lelampahane kanggo pamrentah menyang [[Kelantan]]), lan ''Kisah Pelayaran Abdullah ke Mekah'' (crita babagan [[kaji|ziarah]] menyang [[Mekah]] taun 1854). Karya-karyané dadi inspirasi kanggo generasi penulis ing mangsa ngarep lan nandhani tahap awal transisi saka sastra Melayu klasik menyang sastra Melayu modern.&lt;ref name=&quot;Sneddon 2003 59&quot;/&gt;

=== Seni pertunjukan ===
[[Barkas:Joget Gamelan 1937.jpg|thumb|Pagelaran Joget Gamelan, 1937]]

Wong Melayu duwé maneka warna musik lan tari sing minangka gabungan saka macem-macem pengaruh budaya. Genre-genre sing khas wiwit saka tari rakyat Melayu tradhisional kaya ta Mak Yong nganti tari Zapin sing dipengaruhi Arab. Gerakan koreografi uga maneka warna, saka langkah lan melodi sing prasaja ing Dikir barat nganti gerakan sing rumit ing Joget Gamelan.

Musik tradhisional Melayu umumé musik perkusi. Maneka warna [[gong]] nyedhiyakake irama kanggo akeh tarian. Ana uga [[drum]] kanthi maneka warna ukuran, wiwit saka ''rebana ubi'' gedhe sing digunakake kanggo nandhani acara penting nganti ''rebana cilik'' (kendhang pigura) sing digunakake minangka iringan kanggo pengajian vokal ing upacara keagamaan.{{sfn|Moore|1998|p=48}}

[[Barkas:KITLV - 3676 - Lambert &amp; Co., G.R. - Singapore - Mahjong dance and drama at Penang Island - circa 1903.tif|thumb|left|Sakumpulan penari Melayu Siam sing nampilake Mak Yong (kira-kira abad kaping 19). Ing taun 2005, iki diakoni minangka salah sawijining karya agung warisan lisan lan ora nyata manungsa dening [[UNESCO]].]]

Musik nobat dadi bagéan saka Regalia Kraton Melayu wiwit tekané Islam ing abad kaping 12 lan mung ditampilaké ing upacara-upacara penting kraton. Orkestrane kalebu instrumen suci lan dihormati banget yaiku ''nehara'' ([[kendang]]), ''gendang'' (kendang sirah loro), ''nafiri'' (trompet), ''[[serunai]]'' (oboe), lan kadhangkala gong kenop lan sepasang simbal.{{sfn|Marshall Cavendish|2007|p=1220}}

Pengaruh India kuwat banget ing drama bayangan tradisional sing dikenal minangka [[wayang kulit|Wayang Kulit]], ing ngendi crita-crita saka epik [[Hindhu]]; [[Ramayana]] &amp; [[Mahabharata]] dadi repertoar utama. Ana papat jinis teater wayang sing khas sing bisa ditemokake ing Semenanjung Malaya; ''Wayang Gedek'', ''Wayang Purwa'', ''Wayang Melayu'' lan ''Wayang Siam''.{{sfn|Srinivasa|2003|p=296}}{{sfn|Ghulam Sarwar Yousof|1997|p=3}}{{sfn|Matusky|1993|pp=8–11}} Sanajan mangkono, seni lan crita ''Wayang Purwa'' lan ''Wayang Siam'' nuduhake pengaruh regional sing nyawiji karo wong Jawa lan Siam, dene ''Wayang Melayu'' lan ''Wayang Gedek'' nyritakake bentuk lan busana Melayu sing luwih asli.

Seni pertunjukan Melayu liyane sing kondhang yaiku; Teater ''[[Bangsawan]]'', ''Dondang Sayang'' seneng balada lan tari ''Mak Inang'' saka Kasultanan Malaka, ''Jikey'' lan ''Mek Mulung'' saka [[Kedah]], tari ''Asyik'' lan drama tari ''Menora'' saka Patani lan [[Kelantan]], Tari ''Ulek mayang'' lan ''Rodat'' saka [[Trengganu]], Teater ''Boria'' saka [[pulo Pinang|Penang]], Tari ''Canggung'' saka Perlis, Lagu-lagu narasi ''Mukun'' saka [[Brunéi Darussalam]] lan [[Sarawak]],{{sfn|Marzuki bin Haji Mohd Seruddin|2009}}&lt;ref name=&quot;Ahmad Salehuddin 2009&quot;&gt;{{harvnb|Ahmad Salehuddin|2009}}&lt;/ref&gt; lan [[Gending Sriwijaya]] saka [[Kutha Palémbang|Palémbang]], lan ''Serampang Dua Belas'' saka Serdang.&lt;ref name=&quot;Ahmad Salehuddin 2009&quot;/&gt; Zapin Api firedance saka [[Riau]] lan Dikir barat Singapura saka [[Singapura]].

=== Seni rupa ===
[[Barkas:Burung Petala Indera I.png|thumb|Burung Petala Indra, manuk mitos raksasa sing digawe kanggo parade [[tetak|sunat]] agung pangeran [[Kelantan]].]]

Seni ukir kayu minangka bagéyan saka [[seni rupa|seni visual]] Melayu klasik. Wong Melayu sacara tradhisional nghias monumen, prau, senjata, makam, alat musik, lan piranti-piranti kuna kanthi motif flora, kaligrafi, geometri, lan fitur kosmik. Seni iki ditindakake kanthi mbusak sebagian kayu nganggo piranti sing landhep lan ngetutake pola, komposisi, lan urutan tartamtu. Bentuk seni iki, sing dikenal minangka ''ukir'', dianggep minangka tumindak pengabdian para pengrajin marang sing nitahake lan hadiah kanggo sesamane.{{sfn|Said|2005}}

Bentuk seni iki utamane disebabake dening akehe kayu ing Kepulauan Melayu lan uga dening katrampilan para pengukir kayu sing ngidini wong Melayu praktik ngukir kayu minangka kerajinan. Latar tropis alami ing ngendi flora lan fauna akeh wis menehi inspirasi kanggo motif kanggo digambarake kanthi bentuk abstrak utawa bergaya ing papan kayu. Kanthi rawuhe Islam, bentuk geometris lan kaligrafi Islam dikenalake ing ukiran kayu. Kayu sing digunakake biasane saka spesies kayu atos tropis sing dikenal awet lan bisa tahan serangan jamur, kumbang sepatu bot listrik, lan rayap.{{sfn|Said|2002}}

Omah-omah tradhisional Melayu utawa masjid biasane dihiasi nganggo luwih saka 20 ukiran. Ukiran ing tembok lan panel ngidini angin sirkulasi kanthi efektif mlebu lan metu saka bangunan lan bisa ngidini sinar srengenge madhangi njero struktur kasebut. Ing wektu sing padha, bayangan sing digawe dening panel uga bakal nggawe bayangan adhedhasar motif sing nambah kaendahan ing lantai. Dadi, komponen sing diukir nduweni fungsi fungsional lan estetika.

=== Sandhangan tradhisional ===
[[Barkas:Busana Melayu.jpg|thumb|Wong lanang Melayu ing ''busana Melayu'', gaya tradhisional busana Melayu]]

Sandhangan lan tekstil tradhisional Melayu wis terus owah wiwit jaman kuna. Sacara historis, wong Melayu kuna dicathet nggabungake maneka warna bahan alami minangka sumber penting kanggo kain, sandhangan, lan sandhangan. Nanging ing jaman biyen, nalika para pedagang awal teka saka wetan lan kulon menyang pelabuhan Kepulauan Melayu, padha bebarengan tuku barang-barang mewah anyar, kalebu katun lan sutra sing apik. Sandhangan kasebut banjur dadi sumber mode Melayu sing dhuwur lan nduweni peran budaya minangka identitas sing ngiket ing Nusantara, utamane ing semenanjung, Sumatra lan wilayah pesisir Kalimantan.{{sfn|Hassan|2016}}

Ing budaya Melayu, sandhangan lan tekstil dianggep minangka simbol kaendahan, kekuasaan, lan status. Akeh cathetan ing hikayat Melayu nandheske papan khusus sing dikuwasani tekstil.{{sfn|Maznah Mohammad|1996|p=2}} Industri tenun tangan Melayu bisa dilacak asal-usule wiwit abad kaping 13 nalika jalur perdagangan wétan berkembang ing jaman Dinasti Song. Sebutan babagan tekstil gawean lokal uga dominasi tenunan ing [[Jasirah Malaka]] digawe ing macem-macem cathetan Tiongkok lan Arab.{{sfn|Maznah Mohammad|1996|p=19}} Antarane tekstil Melayu sing kondhang yaiku [[Songkèt]], [[Bathik]], ''Telepok'', ''Limar'', ''Tenun'', ''Kelingkam'', ''Cindai'', ''Pelangi'' lan ''Tekad''.

Sandhangan Melayu klasik maneka warna ing saben wilayah, nanging sandhangan tradisional sing paling jero ing jaman saiki yaiku Baju Kurung (kanggo wanita) lan Baju Melayu (kanggo pria), sing loro-lorone diakoni minangka sandhangan nasional kanggo [[Malaysia]] lan [[Brunéi Darussalam]], lan uga dienggo dening komunitas Melayu ing [[Indhonésia]], [[Singapura]], [[Filipina]], [[Myanmar]] lan [[Thai]]land.

[[Barkas:HariRayaMalaykids.jpg|thumb|left|Bocah-bocah Melayu nganggo klambi adat nalika [[Idul Fitri]]]]

Tembung ''Baju Kurung'', sing sacara sastra ditegesi minangka &quot;mbunteli awak&quot; sing nganggo, dirancang adhedhasar prinsip-prinsip Islam babagan kesopanan, wicaksana, lan andhap asor. Praktek iki padha karo doktrin agama Yahudi-Kristen, amarga memamerkan bagian awak sing intim dianggep dilarang ing Islam. Interpretasi kasebut banjur diserap menyang cara berpakaian lan perspektif budaya Melayu, iki bisa dideleng kanthi cetha nalika pamrentahan Mansur Shah saka Malaka ing abad kaping 15, sultan nglarang rakyat Muslim wanita ing ngarep umum supaya ora mung nganggo sarung saka dhadha mudhun. Sajrone jaman biyen, Baju Kurung Melayu ngalami sawetara reinkarnasi sadurunge njupuk wujud kaya saiki. Amarga jembare maneka warna karajan Melayu ing Nuswantara, pola desain Baju Kurung uga bisa dideleng ing wilayah kasebut, kalebu [[Bengkulu]], [[Kedah]], [[Jambi]], Johor-Riau, Pahang lan [[Kutha Palémbang|Palémbang]].{{sfn|Hassan|2016}}

Mode Baju Kurung sing cocog kanggo wong lanang diarani &quot;Baju Melayu&quot;. Bagean ndhuwur sandhangan digawe kanthi desain geometris sing meh padha karo Baju Kurung lan umume dipasangake karo kain tenun sing dikenal minangka sarung. Pola sarung bisa uga kalebu simbol status perkawinan wong kasebut utawa pangkate ing masyarakat Melayu tradhisional.{{sfn|Hassan|2016}}

Sandhangan Melayu klasik umum liyané kanggo wong lanang kalebu ''baju'' (klambi) utawa ''tekua'' (jinis klambi lengen dawa), ''baju rompi'' (rompi), ''kancing'', ''celana'' sikil cilik ([[clana]]), [[sarung]] sing dienggo ing pinggul, ''capal'' (sandal), lan ''tanjak'' utawa ''tengkolok'' (tutup sirah); kanggo para bangsawan, ''baju sikap'' utawa ''baju layang'' (jinis jas) lan ''pending'' (gesper sabuk hias) uga sinonim kanggo dienggo minangka sandhangan resmi. Uga lumrah yen ''Pendekar'' (prajurit Melayu) nduweni [[keris]] sing diselipake ing lipatan ngarep sarung.

Beda karo Baju Melayu sing isih dienggo mung minangka sandhangan upacara, Baju Kurung dienggo saben dina sajrone setaun dening mayoritas wanita Melayu. Katon pegawai negeri sipil wanita, pekerja profesional, lan mahasiswa nganggo Baju Kurung iku lumrah ing [[Malaysia]] lan [[Brunéi Darussalam]].

===Seni bela diri===
[[Barkas:Singaporean female pesilat - 20080222.jpg|thumb|Praktisi silat wanita saka [[Singapura]]]]

Silat lan varian-variané bisa ditemokaké ing saindenging [[donya Melayu]]: Semenanjung Malaya (kalebu [[Singapura]]), [[Kapuloan Riau]], [[Sumatra]] lan wilayah pesisir [[Kalimantan]]. Bukti arkeologi nuduhake yen, ing abad kaping 6, seni tempur formal wis dipraktekke ing Semenanjung Melayu lan Sumatra.{{sfn|James|1994|p=73}} Wangun Silat paling awal diyakini wis dikembangake lan digunakake ing angkatan bersenjata kerajaan Melayu kuna Langkasuka (abad kaping 2){{sfn|Alexander|2006|p=225}}{{sfn|Abd. Rahman Ismail|2008|p=188}} lan [[praja Sriwijaya|Sriwijaya]] (abad kaping 7).

Pengaruh kesultanan Melayu Malaka, Johor, Pattani, lan Brunéi wis nyumbang marang panyebaran seni bela diri iki ing Kapuloan Melayu. Liwat labirin saluran segara lan kapiler kali sing rumit sing nggampangake ijol-ijolan lan perdagangan ing saindenging wilayah kasebut, Silat mlaku menyang alas udan sing padhet lan munggah menyang pegunungan. [[Laksamana]] Hang Tuah saka Malaka sing legendaris iku salah siji ''pesilat'' paling misuwur ing sejarah{{sfn|Green|2001|p=802}} lan malah dianggep dening sawetara wong minangka bapak silat Melayu.{{sfn|Sheikh Shamsuddin|2005|p=195}} Wiwit jaman klasik, Silat Melayu ngalami diversifikasi sing gedhe lan mbentuk apa sing saiki diakoni sacara tradhisional minangka sumber [[pencak silat|Pencak Silat]] Indhonésia lan bentuk Silat liyane ing [[Asia Kidul-wétan]].{{sfn|Draeger|1992|p=23}}{{sfn|Farrer|2009|p=28}}

Saliyané Silat, Tomoi uga dipraktekké déning wong Melayu, mliginé ing wilayah lor [[Jasirah Malaka]]. Iki minangka varian saka bentuk kickboxing Indo-Cina sing diyakini wis nyebar ing daratan Asia Kidul-wétan wiwit jaman Kekaisaran Funan (68 Masehi).

===Dolanan tradhisional===
[[Barkas:Finished wau and wau frame.JPG|thumb|right|Bengkel tukang Wau ing [[Kelantan]], [[Malaysia]]. Layangan jinis aneh iki bisa ditemokake ing pesisir lor-wetan Semenanjung Melayu.]]

Dolanan Melayu tradhisional lumrahé mbutuhaké katrampilan kerajinan lan ketangkasan manual lan bisa dilacak asal-usulé wiwit jaman Kesultanan Malaka. ''Sepak Raga'' lan [[layangan]] kalebu dolanan tradhisional sing kasebut ing [[Sulalatus Salatin|Sejarah Melayu]] sing dimainake dening para bangsawan lan kraton kesultanan Melayu.{{sfn|Leyden|1821|p=261}}{{sfn|Lockard|2009|p=48}}{{sfn|Ooi|2004|p=1357}}

''Sepak Raga'' minangka salah sawijining dolanan Melayu sing paling populer lan wis dimainake nganti pirang-pirang abad. Sacara tradhisional, Sepak raga dimainake kanthi muter-muter kanthi nendhang lan njaga bal rotan supaya tetep munggah nggunakake bagean awak apa wae kajaba lengen lan tangan. Saiki diakoni minangka olahraga{{sfn|Ziegler|1972|p=41}}{{sfn|McNair|2002|p=104}} nasional Malaysia lan dimainake ing acara olahraga internasional kayata [[Pèsta Ulahraga Asia|Asian Games]] lan [[Pista Ulah raga Asia Kidul Wétan|Southeast Asian Games]].

Dolanan populer liyané yaiku [[gangsingan|''Gasing'' muter]] sing biasané dimainaké sawisé mangsa panèn. Dibutuhake katrampilan sing apik kanggo ngasilake ''Gasing'' (ndhuwur) sing paling kompetitif, sawetara bisa diputer nganti rong jam saben wektu.&lt;ref name=&quot;Alexander 2006 51&quot;&gt;{{harvnb|Alexander|2006|p=51}}&lt;/ref&gt;

Mungkin dolanan Melayu sing paling populer yaiku ''Wau'' (jinis layangan unik saka pesisir wétan Semenanjung Malaya) utawa mabur layangan. Kompetisi mabur wau dianakake karo juri sing menehi poin kanggo keahliane (''Wau'' iku obyek sing ayu lan warni-warni sing dipasang ing pigura pring), swara (kabeh layangan Melayu dirancang kanggo nggawe swara tartamtu nalika diombang-ambingake ing angin) lan ketinggian.&lt;ref name=&quot;Alexander 2006 51&quot;/&gt;

Wong Melayu uga duwe varian dolanan papan [[Mancala]] sing dikenal minangka [[Dhakon|Congkak]]. Dolanan iki dimainake kanthi ngobahake watu, kelereng, manik-manik utawa cangkang ing sakubenge papan kayu sing kasusun saka rolas bolongan utawa luwih. Mancala diakoni minangka dolanan paling tuwa ing donya lan bisa dilacak asal-usule wiwit [[Mesir Kuna]]. Nalika dolanan iki nyebar ing saindenging jagad, saben budaya wis nemokake variasi dhewe-dhewe kalebu wong Melayu.{{sfn|Alexander|2006|p=52}}

==Sub-ètnis==
{{Uga deleng|Wong Melayu Malaysia|Wong Melayu Indhonésia}}

==Deleng uga==
* [[Donya Melayu]]
* [[Omah Melayu]]

==Cathetan suku==
{{Reflist}}

==Pranala njaba==
* {{ms}} [http://iyco0.tripod.com/usmanawang.html Puisi Usman Awang mengenai Melayu.]{{Pranala mati|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{en icon}} [http://www.asiafinest.com/forum/index.php?showtopic=29765 Melayu]
* {{id}} [http://209.85.175.104/search?q=cache:lYcg2r-ziWYJ:ccm.um.edu.my/umweb/fsss/images/persidangan/Kertas%2520Kerja/Pak%2520Witrianto.doc+Rumpun+Banjar&amp;hl=id&amp;ct=clnk&amp;cd=139&amp;gl=id&amp;client=firefox-a Modal Sosial dan Pembangunan Manusia Melayu oleh Witrianto, S.S., M.Hum., M.Si dari Universitas Andalas]{{Pranala mati|date=April 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{id}} [http://www.indonesiamedia.com/2004/05/early/budaya/budaya-0504-bhinneka.htm Bhinneka Tunggal Ika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100126030352/http://www.indonesiamedia.com/2004/05/early/budaya/budaya-0504-bhinneka.htm |date=26 Januari 2010 }}
* {{id}} [http://melayuonline.com/article/?a=aW1QL3FMZVZBUkU4Ng%3D%3D= Gerakan Bangsa Melayu Besar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408223826/http://melayuonline.com/article/?a=aw1ql3fmzvzbuku4ng=== |date=8 April 2016 }}

{{stub}}

{{DEFAULTSORT:Melayu}}
[[Kategori:Melayu|*]]
[[Kategori:Suku bangsa ing Malaysia]]
[[Kategori:Suku bangsa ing Indonesia]]
[[Kategori:Golongan ètnik ing Indonésia]]
[[Kategori:Golongan ètnik ing Malaysia]]

{{Featured article}}
{{Authority control}}</text>
      <sha1>d3lo6yqf2f9iaeoli9z4scg1jj93k10</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1759026</id>
      <parentid>1759025</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T04:28:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55037-88</username>
        <id>75055</id>
      </contributor>
      <comment>/* Seni rupa */</comment>
      <origin>1759026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79868" sha1="j0seey5l94nabfbaqxiasl1819ltfxr" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
| group = &lt;br/&gt;Wong Melayu&lt;br/&gt;''Orang Melayu''&lt;br/&gt;أورڠ ملايو
| image = [[Gambar:Siti Nurhaliza - KLIFF 08.jpg|57px|Siti Nurhaliza]] [[Gambar:Mahathir 2007.jpg|57px|Mahathir Mohammad]] [[Gambar:Muszaphar shukor.jpg|57px|Sheikh Muszaphar Shukor]]&lt;br/&gt;[[Gambar:Amir Hamzah portrait edit.jpg|51px|Amir Hamzah]] [[Gambar:Raja Ali Haji.jpg|57px|Raja Ali Haji]] [[Gambar:Hamzah Haz.jpg|57px|Hamzah Haz]]&lt;br/&gt;[[Gambar:Siti Nordiana interviewed by MeleTOP.jpg|70px|Siti Nordiana]] [[Gambar:Pakngah.jpg|60px|Pak Ngah]] [[Gambar:P Ramlee Dunia Film 15 May 1954 p20.jpg|60px|P. Ramlee]]
| caption = Sakarepe: [[Siti Nurhaliza]] • [[Mahathir Mohammad]] • [[Sheikh Muszaphar Shukor]]&lt;br/&gt;
Kaloro: [[Amir Hamzah]] • [[Raja Ali Haji]] • [[Hamzah Haz]]&lt;br/&gt;
Katelu: [[Siti Nordiana]] • [[Pak Ngah]] • [[P. Ramlee]]
| poptime = {{circa}} '''40.000.000 jiwane''' &lt;!-- sum of numbers from each region below --&gt;
| region1 = &lt;span style=&quot;font-size:105%;&quot;&gt;'''Pedunung mayoritas'''&lt;/span&gt;
| region6 = '''{{flagicon|Malaysia}} [[Malaysia]]'''
| pop6 = 20.749.378 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref6 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|Economic Planning Unit (Malaysia)|2010}}&lt;/ref&gt;}}
| region7 = '''{{flagicon|Brunei}} [[Brunéi Darussalam]]'''
| pop7 = 501.902 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref7 = {{lower|&lt;ref name=&quot;CIA (B)&gt;&quot;{{harvnb|CIA World Factbook|t=Brunei|2012}}&lt;/ref&gt;}}
| region8 = &lt;span style=&quot;font-size:105%;&quot;&gt;'''Pedunung minoritas'''&lt;/span&gt;
| pop8 = 
| ref8 = 
| region9 = '''{{flagicon|Indonesia}} [[Indonésia]]'''
| pop9 = 8.789.585 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref9 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|Badan Pusat Statistika Indonesia|2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Figure obtained based on the percentage of Malays in 2000 census and the total Indonesian population in 2010 census&lt;/ref&gt;}}
| region10 = '''{{flagicon|Thailand}} [[Thailand]]'''
| pop10 = 5.354.475 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref10 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|CIA World Factbook|t=Thailand|2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|World Directory of Minorities and Indigenous Peoples|2005}}&lt;/ref&gt;}}
| region11 = '''{{flagicon|Singapura}} [[Singapura]]'''
| pop11 = 1.003.449 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref11 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|CIA World Factbook|t=Singapore|2012}}&lt;/ref&gt;}}
| region12 = '''{{flagicon|Philippines}} [[Pilipina]]'''
| pop12 = 2.000.000
| ref12 = 
| region13         = '''{{flagicon|Liga Arab}} [[Nagara-nagara Arab]]'''
| pop13            = ~50.000
| ref13            = &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.utusan.com.my/rencana/agama/jejak-melayu-di-bumi-anbiya-1.437075|title=Jejak Melayu di bumi anbiya|work=Utusan Online |access-date=2 Juli 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915002357/http://www.utusan.com.my/rencana/agama/jejak-melayu-di-bumi-anbiya-1.437075|archive-date=15 Sèptèmber 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ww1.kosmo.com.my/kosmo/content.asp?y=2017&amp;dt=0126&amp;pub=Kosmo&amp;sec=Rencana_Utama&amp;pg=ru_02.htm|title=Jabal Ajyad perkampungan komuniti Melayu di Mekah|work=Kosmo Online |access-date=2 Juli 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915001838/http://ww1.kosmo.com.my/kosmo/content.asp?y=2017&amp;dt=0126&amp;pub=Kosmo&amp;sec=Rencana_Utama&amp;pg=ru_02.htm|archive-date=15 Sèptèmber 2018}}&lt;/ref&gt;
| languages = [[Basa Malayu]], [[Basa Indhonésia]], [[Basa Thai]], [[Basa Arab]], [[Basa Inggris]], lan [[Basa Tamil]]
| religions = [[Islam]]
| related = [[Wong Acèh|Acèh]], [[Wong Banjar|Banjar]], [[Wong Minangkêbo|Minang]], [[Wong Kerinci|Kerinci]], [[Wong Tidung|Tidung]], [[Wong Laut|Laut]], [[Wong Betawi|Betawi]]
}}

[[Gambar:Malay couple.jpg|thumb|300px|Pasangan Melayu nganggo sandhangan tradhisional sawisé upacara ''akad nikah''. Penganten kakung nganggo ''baju melayu'' nganggo ''songkok'' lan ''[[songkèt]]'', dene penganten putri nganggo ''baju kurung'' nganggo ''tudong''.]]
[[Gambar:COLLECTIE TROPENMUSEUM Kleurenlitho getiteld Jong gehuwde Maleische vrouw TMnr 5795-34.jpg|thumb|300px|Wadon Melayu ing Kutai diidentifikasi kanthi bentuk bun sing khas (litografi dening C. F. Kelley adhedhasar gambar dening Carl Book, [[1887]])]]
'''Wong Melayu''' ({{lang-ms|'''Orang Melayu'''}}; [[Aksara Jawi|Jawi]]: {{Script/Arabic|أورڠ ملايو}}) minangka klompok suku bangsa [[Austronésia]] utamané ing Semenanjung Malaya, ing saindenging [[Sumatra]], kidul [[Thailand]], pesisir kidul [[Burma]], pulo [[Singapura]], [[Borneo]] pesisir kalebu [[Brunei]], [[Kalimantan Kulon]], [[Kalimantan Wétan]] lan [[Sarawak]] lan [[Sabah]] pesisir, [[Pilipina]] sisih kulon lan sisih kidul, lan pulo-pulo cilik sing ana ing antarané lokasi kasebut — sacara koléktif dikenal minangka &quot;Dunia Melayu&quot;. Lokasi iki saiki dadi bagéan saka negara-negara modern [[Malaysia]], [[Indhonésia]], [[Singapura]], [[Brunei]], [[Burma]], [[Thailand]], lan [[Filipina]].

Malah, akéh komunitas [[Minangkabau]], [[Mandailing]], lan [[Dayak]] sing pindhah menyang pesisir wétan [[Sumatra]] lan pesisir kulon [[Kalimantan]], ngaku wong Melayu. Saliyané ing Nusantara, wong Melayu uga ang ing [[Sri Lanka]], [[Kapuloan Cocos (Keeling)]] ''(Cocos Malays)'', lan [[Afrika Kidul]] ''(Cape Malays)''.

Ana maneka warna basa, budaya, seni, lan sosial sing cukup akeh ing antarane akeh subkelompok Melayu, utamane amarga atusan taun imigrasi lan asimilasi macem-macem etnis lan suku regional ing Asia Tenggara Maritim. Sacara historis, populasi Melayu utamane keturunan saka suku [[kulawarga basa Austronésia|Austronésia]] lan [[kulawarga basa Austroasiatika|Austroasia]] sing nganggo [[basa Malayu]] sadurunge sing ngedegake sawetara negara lan kerajaan dagang maritim kuna, utamane [[Brunéi Darussalam|Brunéi]], [[Kedah]], Langkasuka, Gangga Negara, Chi Tu, Nakhon Si Thammarat, Pahang, [[Kerajaan Melayu|Melayu]], lan [[Praja Sriwijaya|Sriwijaya]].{{sfn|Milner|2010|pp=24, 33}}{{sfn|Barnard|2004|pp=7 &amp; 60}}

Tekane Kesultanan Malaka ing abad kaping 15 micu revolusi gedhe ing sejarah Melayu, sing penting banget dumunung ing warisan politik lan budaya sing jembar. Tandha-tandha definitif umum saka kemelayuan — agama Islam, basa lan tradhisi Melayu — dianggep wis diproklamasikake ing jaman iki, sing ndadékaké etnogenesis wong Melayu minangka klompok etnoreligius utama ing wilayah kasebut. Ing sastra, arsitektur, tradhisi kuliner, sandhangan tradisional, seni pertunjukan, seni bela diri, lan tradhisi kraton, Malaka netepake standar sing ditiru dening kesultanan Melayu sabanjure. Jaman keemasan kesultanan Melayu ing Semenanjung Malaya, Sumatra Wétan, lan Pesisir Kalimantan nyumurupi akèh pedunungé, mliginé saka manéka warna komunitas suku kaya ta [[Wong Batak|Batak]], [[Dayak]], Wong Asli, lan [[Wong Laut]], sing tundhuk marang Islamisasi lan Invasi Melayu. Sajrone sejarah, istilah &quot;Melayu&quot; wis ditambahi menyang klompok etnis liyane ing &quot;[[Donya Melayu]]&quot;; panggunaan iki saiki umume diwatesi ing Malaysia lan Singapura, ing ngendi keturunan liyane saka klompok etnis iki diarani Anak Dagang (&quot;pedagang&quot;) lan umume asale saka [[Indhonésia]] kayata [[wong Acèh]], [[Wong Banjar|Banjar]], [[Wong Bugis|Bugis]], [[Wong Mandailing|Mandailing]], [[Wong Minangkêbo|Minangkêbo]] lan [[Wong Jawa|Jawa]].

== Etimologi ==
[[Barkas:Candi Muaro Jambi dengan langit biru.jpg|thumb|[[Kompleks Candhi Muaro Jambi]] ing [[Jambi]], sacara historis ana hubungane karo [[Kerajaan Melayu]] pra-Islam. Wong Melayu-Sriwijaya dikenal mbangun sistem bangunan sing rumit ing ibukutha, kutha-kutha gedhe, lan pusat kutha sing penting.]]
[[Barkas:Bukit Seguntang Tombs.jpg|thumb|Bukit Seguntang ing [[Kutha Palémbang|Palémbang]]. Miturut ''[[Sejarah Melayu]]'', bukit iki nyathet munculé Sang Sapurba, leluhur legendaris kanggo macem-macem kulawarga kerajaan Melayu ing [[Sumatra]], [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]], lan [[Kalimantan]].]]
Literatur epik ''[[Sulalatus Salatin|Sajarah Melayu]]'' nggandhengake asal-usul etimologis &quot;Melayu&quot; karo kali cilik sing jenenge Sungai Melayu ('kali Melayu') ing [[Sumatra]], [[Indhonésia]]. Epik kasebut salah nyebutake yen kali kasebut mili menyang [[Kali Musi]] ing [[Kutha Palémbang|Palémbang]], dene sejatine mili menyang Kali Batang Hari ing [[Jambi]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Reid |first=Anthony |date=Oktober 2001 |title=Understanding Melayu (Malay) as a Source of Diverse Modern Identities |journal=Journal of Southeast Asian Studies |volume=32 |issue=3 |pages=295–313|doi=10.1017/S0022463401000157 |pmid=19192500 }}&lt;/ref&gt;{{rp|298}} Istilah iki dianggep asale saka tembung Melayu ''melaju'', gabungan saka awalan verbal 'me' lan tembung oyot 'laju', sing tegese &quot;nyepetake&quot;, digunakake kanggo njlentrehake arus kali sing deres lan cepet.{{sfn|Melebek|Moain|2006|pp=9–10}}

=== Minangka jeneng panggonan (toponim) ===
Sadurungé abad kaping 15, istilah &quot;Melayu&quot; lan varian sing mèmper katon ditrapaké minangka toponim lawas kanggo wilayah [[Selat Malaka]] sacara umum.{{sfn|Barnard|2004|p=3}}
* '''''Malaya Dwipa''''', &quot;Malaya Dvipa&quot;, diterangake ing bab 48, Vayu Purana minangka salah sawijining provinsi ing segara wétan sing kebak emas lan perak. Sawetara sarjana nyamakake istilah iki karo [[Sumatra]],{{sfn|Deka|2007|p=57}} nanging sawetara sarjana India percaya yen istilah kasebut kudune nuduhake Semenanjung Melayu sing pagunungan, dene Sumatra luwih tepat digandhengake karo Suvarnadvipa.{{sfn|Pande|2006|p=266}}{{sfn|Gopal|2000|p=139}}{{sfn|Ahir|1995|p=612}}{{sfn|Mukerjee|1984|p=212}}{{sfn|Sarkar|1970|p=8}}
* '''''Maleu-kolon''''' – lokasi ing Semenanjung Emas, saka karya [[Claudius Ptolemaeus|Ptolemy]], Geographia.{{sfn|Gerini|1974|p=101}}
* '''''Mo-lo-yu''''' – kasebut déning Yijing, sawijining biksu Buddha Tionghoa saka [[Wangsa Tang|Dinasti Tang]] sing ngunjungi Asia Tenggara ing taun 688–695. Miturut Yijing, karajan ''Mo-Lo-Yu'' dumunung ing jarak 15 dina lelayaran saka Bogha (Palembang), ibukutha Sribhoga ([[Praja Sriwijaya|Sriwijaya]]). Butuh layar 15 dina kanggo tekan Ka-Cha ([[Kedah]]) saka Mo-lo-yu; mula, bisa diarani yen Mo-Lo-Yu bakal dumunung ing tengah-tengah antarane rong panggonan kasebut.{{sfn|I Ching|2005|p=xl–xli}} Ana téori populer sing nggandhèngaké ''Mo-Lo-Yu'' karo [[Kompleks Candhi Muaro Jambi|Jambi]] ing Sumatra,{{sfn|Melayu Online|2005}} nanging lokasi geografis Jambi kontradiksi karo katrangané Yi Jing babagan &quot;layar setengah dalan antara ''Ka-Cha'' (Kedah) lan ''Bogha'' (Palembang)&quot;. Ing jaman [[Wangsa Yuan|Dinasti Yuan]] (1271–1368) lan [[Wangsa Ming|Dinasti Ming]] (1368–1644), tembung ''Ma-La-Yu'' kerep disebut ing teks-teks sejarah Tiongkok – kanthi owah-owahan ejaan amarga rentang wektu antarane dinasti – kanggo nyebutake sawijining bangsa ing cedhak segara kidul. Antarane istilah-istilah sing digunakake yaiku &quot;Bôk-lá-yù&quot;, &quot;Mók-là-yū&quot; (木剌由), Má-lì-yù-er (麻里予兒), Oō-laì-yu (巫来由) — dilacak saka sumber tinulis saka bhikkhu [[Xuanzang]]) lan Wú-laī-yû (無来由).
* '''''Malaiyur''''' – kasebut ing prasasti Tanjore. Iki digambarake minangka kerajaan sing nduweni &quot;gunung sing kuwat minangka benteng&quot; sing tiba menyang penjajah Chola nalika kampanye Rajendra Chola I ing abad kaping 11. Bisa uga ana ing Sumatra, antarane Pannai lan Sriwijaya ([[Kutha Palémbang|Palémbang]]),&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Nagapattinam to suvarnadwipa: Reflections on the chola naval expeditions to Southeast Asia |publisher=Institute of Southeast Asian Studies |year=2009 |editor-last1=Kulke |editor-first1=Hermann |location=Singapore |editor-last2=Kesavapany |editor-first2=K. |editor-last3=Sakhuja |editor-first3=Vijay}}&lt;/ref&gt;{{rp|77–78, 170}} bisa uga ana ing situs arkeologi [[Kabupatèn Muaro Jambi|Muaro Jambi]].&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite book|last=Miksic|first=John M.|year=2013|title=Singapore and the Silk Road of the Sea, 1300–1800|publisher=NUS Press|isbn=978-9971-69-558-3|author1-link=John N. Miksic}}&lt;/ref&gt;{{rp|405}}
* '''''Malai''''' – sing kasebut déning ahli géografi Arab abad kaping 12 [[Al-Idrisi|Muhammad al-Idrisi]] ing Tabula Rogeriana, pulo iki njlèntrèhaké semenanjung Malaya minangka pulo sing dawa lan nyebut Malai, wewatesan karo Qmer (Khmer) lan dunungé 12 dina layar saka Sanf (Champa).&lt;ref&gt;[https://www.sg/sgbicentennial/the-bicentennial-experience/map/al-idrisis-a-guide-to-pleasant-journeys-into-faraway-lands/ al-Idrisi's A guide to Pleasant Journeys into Faraway Lands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250508045322/https://www.sg/sgbicentennial/the-bicentennial-experience/map/al-idrisis-a-guide-to-pleasant-journeys-into-faraway-lands/ |date=2025-05-08 }}. Singapore Bicentennial Office. November 2019.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gerini, G. E., &amp; Royal Geographical Society (Great Britain). (1909). [https://books.google.com.my/books?id=FKYcAAAAMAAJ&amp;vq=malai&amp;pg=PA535#v=onepage&amp;q=malai&amp;f=false Researches on Ptolemy's Geography of Eastern Asia (further India and Indo-Malay Archipelago) (Asiatic Society monographs)]. Royal Asiatic society, Royal geographical society. p. 535.&lt;/ref&gt;
* '''''Bhūmi Mālayu''''' – (secara harfiah &quot;Tanah Malayu&quot;), transkripsi saka [[Prasasti Padang Roco]] taun 1286 M dening Slamet Muljana.{{sfn|Muljana|1981|p=223}} Istilah iki ana gandheng cenenge karo kerajaan Dharmasraya.
* '''''Ma-li-yu-er''''' – kasebut ing babad [[Wangsa Yuan]], nuduhake sawijining bangsa ing Semenanjung Melayu sing ngadhepi ekspansi Kerajaan Sukhothai menyang kidul, nalika jaman pamrentahan Ram Khamhaeng.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chronicle of Mongol Yuan |website=guoxue.com |language=zh |url=http://www.guoxue.com/shibu/24shi/yuanshi/yuas_210.htm |access-date=5 Fèbruari 2026 |archive-date=27 Agustus 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827214255/http://www.guoxue.com/shibu/24shi/yuanshi/yuas_210.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Kronik kasebut nyatakake: &quot;''..Ana rasa sengit antarane Siam lan Ma-li-yu-er nganti loro-lorone padha mateni siji lan sijine ...''&quot;. Kanggo nanggepi tumindake Sukhothai, utusan Tiongkok menyang kraton Ram Khamhaeng ing taun 1295 nggawa dekrit kekaisaran: &quot;Tetepna janjimu lan aja nindakake piala marang Ma-li-yu-er&quot;.{{sfn|Hall|1981|p=190}}
* '''''Malauir''''' – kasebut ing cathetan [[Marco Polo]] minangka kerajaan sing dumunung ing Semenanjung Melayu,{{sfn|Cordier|2009|p=105}}{{sfn|Wright|2004|pp=364–365}} bisa uga padha karo sing kasebut ing kronik Yuan.
* '''''Malayapura''''' – (sacara harfiah &quot;kutha Malaya&quot; utawa &quot;bètèng Malaya&quot;), sing ditulis ing [[prasasti Amoghapasa]] sing ditulis taun 1347 Masehi. Istilah iki digunakake dening [[Adityawarman]] kanggo nyebut Dharmasraya.

Saran liyané kalebu tembung [[basa Jawa|Jawa]] ''mlayu'' (minangka kriya: mlayu, partisip: buronan), utawa istilah Melayu ''melaju'' (nyepetake kanthi ajeg), sing nuduhake mobilitas dhuwur lan sifat migrasi wong-wongé. De Barros (1552) nyebutake yen [[Paraméswara|Iskandar Shah]] menehi jeneng ''Malaios'' (wong Melayu) kaya ngono amarga bapakne diusir saka negarane. Albuquerque nerangake yen [[Paraméswara|Parameswara]] mlayu (''malayo'') saka kerajaan Palembang menyang Malaka.{{sfn|Crawfurd|1856|p=[https://archive.org/details/adescriptivedic00crawgoog/page/n254/mode/2up 244]}}

=== Minangka jeneng ètnis (etnonim) ===
{{multiple image
| align = right
| total_width = 420
| image1 = Malays from the Malacca Sultanate Codice Casanatense.jpg
| alt1 = Wong Melayu ing Malaka
| caption1 = Cat banyu Portugis wong Malaya ing Malaka, kira-kira taun 1540, ditampilake ing Códice Casanatense
| image2 = A Malay couple RBSeite93.jpg
| alt2 = Pasangan Melayu
| caption2 = Ilustrasi pasangan Melayu, saka ''Reise nach Batavia'', antarane taun 1669 lan 1682
| image3 = JogetUNISEL.jpg
| alt3 = Tari Joget
| caption3 = Tari Joget saka Kesultanan Malaka; akeh aspek budaya Melayu sing asale saka kraton Malaka
}}

Tembung &quot;Melayu&quot; minangka etnonim, kanggo ngrujuk marang kluster etnologis sing béda banget, dianggep wis dadi populer sajrone integrasi Kesultanan Malaka minangka kakuwatan regional ing abad kaping 15. Iki digunakake kanggo nglaporake babagan keberpihakan sosial wong Malaka tinimbang wong manca ing wilayah sing padha, utamane [[wong Jawa]] lan [[Thai]].{{sfn|Barnard|2004|p=4}} Iki dibuktèkaké saka dhaptar tembung Melayu awal abad kaping 16 déning Antonio Pigafetta sing gabung karo pelayaran Magellan, sing ngrujuk babagan kepriyé frasa ''chiara Malaiu'' ('cara Melayu') digunakaké ing maritim [[Asia Kidul-wétan]], kanggo nyebut ''al parlare de Malaea'' ([[basa Italia]] kanggo &quot;ngomong babagan Malaka&quot;).{{sfn|Milner|2010|pp=22}}

Sastra Melayu klasik nggambarake wong Melayu kanthi makna sing luwih sempit tinimbang interpretasi modern. ''Hikayat Hang Tuah'' (kira-kira taun 1700, manuskrip kira-kira taun 1849) mung nyebutake wong Melayu minangka subjek Kesultanan Malaka; [[Brunéi Darussalam|Brunéi]], nalika semana, ora dianggep minangka wong Melayu. ''Hikayat Patani'' (manuskrip: 1876) contoné, ora nyebut Patani lan Brunéi minangka [[basa Malayu]], istilah kuwi mung digunakaké kanggo [[Johor]]. Kedah boten kalebet basa Melayu ing babad Kedah/Hikayat Merong Mahawangsa (kira-kira 1821). ''Hikayat Aceh'' (kira-kira taun 1625, manuskrip kira-kira taun 1675) nggandhengake etnis Melayu karo Johor, nanging mesthi ora karo Aceh utawa Deli.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Milner |first=Anthony |url=https://books.google.com/books?id=sACaolB0FpkC&amp;q=liberally |title=The Malays |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2011 |isbn=978-1-4443-9166-4 |pages=91–92 |access-date=5 Fèbruari 2026|archive-date=31 Maret 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331160702/https://books.google.com/books?id=sACaolB0FpkC&amp;q=liberally |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;For the dating of the manuscripts, see [https://mcp.anu.edu.au/Q/texts.html Malay Concordance Project]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220809133732/https://mcp.anu.edu.au/Q/texts.html|date=9 Agustus 2022}}.&lt;/ref&gt;

== Asal-usul ==
[[Barkas:Baju Melayu.jpg|thumb|Sekelompok wong lanang saka [[Brunéi Darussalam]] nganggo sandhangan jinis ''Cekak Musang'', dienggo bareng karo [[songkèt]] (kiwa paling adoh) lan ''[[sarung|kain sarung]]''.]]

=== Modhél Proto-Melayu ===
Uga dikenal minangka ''Melayu asli'' (wong Melayu asli) utawa ''Melayu purba'' (wong Melayu kuna), wong Proto-Melayu asale saka Austronésia lan dipercaya wis migrasi menyang Kapuloan Melayu sajrone serangkaian migrasi dawa antarane 2500 lan 1500 SM.{{sfn|Ryan|1976|pp=4–5}} Proto-Melayu sing misuwur saiki yaiku Moken, Jakun, Orang Kuala, Temuan lan Orang Kanaq.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Orang Asli Population Statistics |publisher=Center for Orang Asli Concerns |url= http://www.coac.org.my/codenavia/portals/coacv2/code/main/main_art.php?parentID=11374494101180&amp;artID=11432750280711 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110722233738/http://www.coac.org.my/codenavia/portals/coacv2/code/main/main_art.php?parentID=11374494101180&amp;artID=11432750280711 |archive-date=22 Juli 2011}}&lt;/ref&gt; ''The Encyclopedia of Malaysia: Early History'' ({{lang|id|Ensiklopedia Malaysia: Sejarah Awal}}), wis nudingake total telung teori babagan asal-usul wong Melayu:
* Teori Yunnan (diterbitake ing taun 1889) – Teori Proto-Melayu sing asale saka Yunnan kira-kira 4.000 nganti 6.000 taun kepungkur. Téori iki didhukung déning R.H Geldern lan timé sing nduwé téori yèn migrasi wong-wong mau kedadeyan saka Kali Mekong menyang [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]]. Bukti liyané sing ndhukung téori iki kalebu piranti watu sing ditemokaké ing Kepulauan Melayu sing analog karo piranti Asia Tengah, sing nuduhaké kamiripan adat istiadat Melayu lan Assam.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Parthipan |first1=Shalini |last2=Mirianti Ishar |first2=Seri |date=2022 |title=Perspective on Ancestral Lineages and Genetic Markers of Malay Population in Peninsular Malaysia |url=http://journalarticle.ukm.my/19571/1/49021-177065-2-PB.pdf |journal=Journal Sains Kesihatan Malaysia |volume=20 |issue=1 |page=86 |via=Journalarticle.ukm.my |access-date=24 Maret 2026 |archive-date=16 Oktober 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016080144/http://journalarticle.ukm.my/19571/1/49021-177065-2-PB.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* Teori New Guinea/Pelaut (diterbitake ing taun 1965) – Migrasi pelaut kanthi katrampilan oseanografi sing kuwat sing lelungan saka pulo siji menyang pulo liyane antarane [[Niu Sélan]] lan [[Madhagaskar]]. Teori kasebut ngaku yen morfologi wong Melayu nalika semana padha karo Negroid.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* Teori [[Républik Cina|Taiwan]] (diterbitake ing taun 1997) – Migrasi sekelompok wong saka Tiongkok Kidul kedadeyan 6.000 taun kepungkur, sawetara pindhah menyang [[Taiwan]] ([[wong pribumi Taiwan|pribumi Taiwan]] saiki minangka keturunane), banjur menyang [[Filipina]] lan mengko menyang [[Kalimantan]] (kurang luwih 4.500 taun kepungkur) ([[Dayak]] saiki lan kelompok liyane). Wong-wong kuna iki uga pisah, ana sing menyang [[Sulawesi]] lan ana sing menyang [[Jawa]], lan [[Sumatra]], sing saiki kabeh nganggo basa-basa sing kalebu kulawarga Basa Austronesia. Migrasi pungkasan kedadeyan ing Semenanjung Malaya kira-kira 3.000 taun kepungkur. Sawijining sub-kelompok saka Kalimantan pindhah menyang Champa ing jaman saiki sing diarani Vietnam Tengah lan Kidul kira-kira 4.500 taun kepungkur. Ana uga jejak migrasi Dong Son lan Hoabinhian saka [[Viètnam]] lan [[Kamboja]]. Kabeh klompok iki nduweni DNA lan asal-usul linguistik sing bisa ditelusuri saka pulo sing saiki diarani Taiwan, lan leluhure wong-wong kuna iki bisa ditelusuri saka Tiongkok kidul.{{sfn|Barnard|2004}}

==== Deutero-Melayu ====
[[Barkas:Women from Palembang in Ikat weave, Wanita di Indonesia p29 (Ministry of Information).jpg|thumb|Wanita saka [[Kutha Palémbang|Palémbang]] nganggo busana tradhisional, sing diarani Baju Kurung sing digawe saka [[Songkèt]]. Klambi iki umume digandhengake karo wanita keturunan Melayu.]]

Wong Deutero-Melayu iku wong [[jaman wesi|Jaman Wesi]] sing sebagian turunan saka wong Austronésia sabanjure sing dilengkapi teknik pertanian sing luwih maju lan kawruh anyar babagan logam.{{sfn|Murdock|1969|p=278}}{{sfn|Ooi|2004|p=[https://books.google.com/books?id=QKgraWbb7yoC&amp;pg=PA495 495]}}{{sfn|Anderbeck|2002}} Para pemukim Deutero-Melayu ora nomaden kaya para leluhure: nanging dheweke manggon lan ngadegake kampung-kampung sing dadi unit utama ing masyarakat. Kampung-kampung iki biasane dumunung ing pinggir kali utawa pesisir lan umume bisa nyukupi pangan lan kabutuhan liyane. Ing pungkasan abad kaping 1 SM, kampung-kampung iki wiwit nindakake perdagangan karo jagad njaba.{{sfn|Jamil Abu Bakar|2002|p=39}} Wong Deutero-Melayu dianggep minangka leluhur langsung saka wong Melayu saiki.{{sfn|TED|1999}}

==== Ekspansi saka modhél Sundaland ====
Téori sing luwih anyar nyatakaké yèn tinimbang dipanggoni déning ekspansi saka daratan, populasi Jaman És ing Semenanjung Malaya, Kapuloan Indhonésia sing cedhak, lan landas kontinèntal sing nalika iku katon (Sundaland) malah berkembang sacara lokal saka pemukim manungsa pisanan lan ngembang menyang daratan. Para pendukung téori iki percaya yèn ekspansi iki mènèhi panjelasan sing luwih irit babagan bukti linguistik, arkeologi, lan antropologis tinimbang modhèl sadurungé, mliginé model Taiwan.{{sfn|Oppenheimer|2006}} Téori iki uga nduwèni dhukungan saka bukti genetik anyar saka Human Genome Organisation sing nuduhaké yèn pedunung utama Asia kedadeyan ing siji migrasi liwat [[Asia Kidul-wétan]]; rute iki dianggep minangka wilayah Melayu modern lan keragaman ing wilayah kasebut berkembang utamane ing panggonan kasebut tanpa mbutuhake migrasi utama saka daratan. Ekspansi kasebut dhewe bisa uga disebabake dening kenaikan permukaan laut ing pungkasan Jaman Es.{{sfn|Abdulla et al.|2009}}{{sfn|Soares, et al.|2008}}

Stephen Oppenheimer, pendukung paham iki, luwih lanjut ngajokake teori yen ekspansi bangsa kedadeyan kanthi telung gelombang cepet amarga kenaikan permukaan laut ing pungkasan Jaman Es, lan diaspora iki nyebarake bangsa-bangsa kasebut lan budaya, mitos, lan teknologi sing ana gandhengane ora mung menyang daratan Asia Tenggara, nanging uga nganti India, Timur Tengah, lan Mediterania. Para pengulas nemokake usulan-usulane kanggo pemukiman lan panyebaran asli pantes ditliti luwih lanjut, nanging isih skeptis karo klaim difusionis dheweke.{{sfn|Razak|2012}}{{sfn|Terrell|1999}}{{sfn|Baer|1999}}

=== Bukti genetik ===
Wong Melayu iku sawijining klompok ètnis sing manggon ing Asia Kidul-wétan lan Semenanjung Malaya sing nganggo basa Austronésia. Miturut panliten ing taun 2015, wong Melayu saka Semenanjung Malaysia, [[Singapura]], [[Indhonésia]], lan [[Sri Lanka]] nduweni 4 komponen leluhur utama, kalebu Austronésia (17%–62%), Proto-Melayu (15%–31%), Asia Timur (4%–16%) lan Asia Selatan (3%–34%). Nanging komponen pribumi Austronésia lan Asia Tenggara luwih penting kanggo wong Melayu saka Semenanjung Malaysia, Singapura lan Indhonésia tinimbang Asia Wétan lan Asia Kidul. Kosok baline, wong Melayu saka Sri Lanka nduweni udakara 34% keturunan Asia Kidul ing susunan genetik, sing ndadekake dheweke relatif béda.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Deng |first1=Lian |last2=Hoh |first2=Boon-Peng |last3=Lu |first3=Dongsheng |last4=Saw |first4=Woei-Yuh |display-authors=3 |date=2015 |title=Dissecting the genetic structure and admixture of four geographical Malay populations |journal=Scientific Reports |volume=5 |doi=10.1038/srep14375 |pmid=26395220 |pmc=4585825 |bibcode=2015NatSR...514375D }}&lt;/ref&gt;

Panliten ing taun 2021 nyimpulake yen garis keturunan Basal-Asia Timur sing khas (kadhangkala diarani '''East- and Southeast Asian lineage''&lt;nowiki/&gt;' (ESEA)), sing minangka leluhure wong Asia Timur lan Tenggara modern, wong Polinesia, lan wong Siberia, asale saka Daratan Asia Tenggara ing ~50.000 SM, lan berkembang liwat pirang-pirang gelombang migrasi menyang kidul lan lor. Leluhur basal-Asia Wétan, uga leluhur sing ana gandhèngané karo [[kulawarga basa Austroasiatika|Austroasia]], nyebar menyang Asia Kidul-wétan Maritim sadurungé ekspansi Austronésia. Wong-wong sing nganggo basa Austronésia dhewe dikira wis tekan ing [[Taiwan]] lan [[Filipina]] sisih lor antarane 10.000 lan 7.000 SM saka pesisir kidul Tiongkok, lan nyebar saka kana menyang saindenging Asia Tenggara. Para penulis nyimpulake yen ekspansi Austronésia menyang Insular Asia Tenggara lan [[Polinésia]] metu saka Filipina tinimbang Taiwan, lan wong-wong sing nganggo basa Austronesia modern, kayata wong Melayu, umume duwe leluhur saka Basal-Asia Timur paling awal, migran Austroasia saka Asia Tenggara Daratan, lan pelaut sing nganggo basa Austronésia saka Filipina, tanpa akeh campuran saka klompok sadurunge.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Larena |first1=Maximilian |last2=Sanchez-Quinto |first2=Federico |last3=Sjödin |first3=Per |last4=McKenna |first4=James |last5=Ebeo |first5=Carlo |last6=Reyes |first6=Rebecca |last7=Casel |first7=Ophelia |last8=Huang |first8=Jin-Yuan |last9=Hagada |first9=Kim Pullupul |last10=Guilay |first10=Dennis |last11=Reyes |first11=Jennelyn |date=30 Maret 2021 |title=Multiple migrations to the Philippines during the last 50,000 years |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=118 |issue=13 |doi=10.1073/pnas.2026132118 |issn=0027-8424 |pmc=8020671 |pmid=33753512|bibcode=2021PNAS..11826132L |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Yang |first=Melinda A. |date=6 Januari 2022 |title=A genetic history of migration, diversification, and admixture in Asia |url=http://www.pivotscipub.com/hpgg/2/1/0001/html |journal=Human Population Genetics and Genomics |language=en |volume=2 |issue=1 |pages=1–32 |doi=10.47248/hpgg2202010001 |issn=2770-5005 |doi-access=free |access-date=25 Maret 2026 |archive-date=16 Mèi 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516110501/http://www.pivotscipub.com/hpgg/2/1/0001/html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==Budaya==
=== Agama ===
[[Barkas:Sultan Omar Ali Saifuddin Mosque 02.jpg|thumb|Masjid Sultan Omar Ali Saifuddien ing [[Brunéi Darussalam]] ing wayah wengi [[Ramadhan]]. Karajan sugih iki nganut Melayu Islam Beraja (''Monarki Islam Melayu'') minangka filosofi nasional wiwit kamardikane ing taun 1984.]]
Komunitas Melayu wiwitan umumé [[animisme|animis]], percaya marang anané ''semangat'' (roh) ing saben bab.&lt;ref name=&quot;zaki1&quot;&gt;{{harvnb|Zaki Ragman|2003|pp=1–6}}&lt;/ref&gt; Kira-kira nalika wiwitan jaman umum, agama [[Hindhu]] lan [[Buda]] dikenalake dening para pedagang Asia Kidul menyang Kepulauan Melayu, ing ngendi agama kasebut berkembang nganti abad kaping 13, sadurunge tekane Islam sing digawa dening para pedagang Muslim Arab, Asia Kidul, lan Tiongkok.

Ing abad kaping 15, Islam saka sekte [[Sunni]] ortodoks ngrembaka ing jagad Melayu ing jaman Kesultanan Malaka. Beda karo agama [[Hindhu|Hindu]], sing mung ngowahi masyarakat Melayu awal kanthi dangkal, [[Islam]] bisa diarani wis terintegrasi kanthi lengkap menyang urip saben dinane penduduk.&lt;ref name=&quot;Syed&quot;&gt;{{harvnb|Syed Husin Ali|2008|p=57}}&lt;/ref&gt; Wiwit jaman iki, wong Melayu dianggep minangka kelompok etnoreligius lan sacara tradhisional nduweni identifikasi sing cedhak karo Islam{{sfn|Johns|Lahoud|2005|p=157}} lan wiwit kuwi dheweke ora ngganti agama.&lt;ref name=&quot;Syed&quot; /&gt; Identitas iki kuwat banget nganti diarani dadi Muslim yaiku ''masuk Melayu'' (mlebu keMelayuan).{{sfn|Andaya|Andaya|1984|p=55}}

Sanajan mangkono, kapercayan-kapercayan sadurungé sing duwé oyot sing luwih jero, tetep nglawan kutukan Islam - lan pancen mistisisme [[Sufisme]] wis gegandhèngan ing antarane wong Melayu, karo roh-roh saka jagad animisme sadurungé lan sawetara unsur Hindhu.{{sfn|Winstedt|1925|p=125}} Sawisé taun 1970-an, kebangkitan Islam (uga diarani re-Islamisasi{{sfn|Burgat|2003|p=54}}) ing saindenging jagad Muslim, akèh tradhisi sing dianggep nglanggar ajaran Islam lan ngandhut unsur syirik ditinggalaké déning wong Melayu ing Malaysia, déné ing antarane wong Melayu ing Indhonésia, tradhisi kasebut ora dianggep takhayul lan ngandhut unsur syirik. Ing antarane tradhisi kasebut yaiku festival ''mandi'' safar (adus [[Safar]]), festival [[adus]] kanggo nggayuh kasucian spiritual, sing bisa dideleng fitur-fitur sing padha karo sawetara ing Durga Puja ing India.{{sfn|Bolton|Hutton|2000|p=184}}

Akèh-akèhé saka ètnis Melayu modern sing penganut Islam [[Sunni]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Malay of Malaysia |publisher=Bethany World Prayer Center |url=http://kcm.co.kr/bethany_eng/p_code3/1892.html |access-date=2 Juli 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010191042/http://kcm.co.kr/bethany_eng/p_code3/1892.html |archive-date=10 Oktober 2012}}&lt;/ref&gt; lan riyaya Melayu sing paling penting yaiku sing asalé saka Islam - ''[[Idul Fitri|Hari Raya Aidilfitri]]'', ''[[Idul Adha|Hari Raya Aidiladha]]'', ''[[Muharram|Awal Muharram]]'', lan ''[[Mulud (pahargyan)|Maulidur Rasul]]''. Wong Melayu sing metu saka Islam ing Malaysia lan Brunéi dianggep murtad. Nanging, ana sawetara etnis Melayu sing manggon ing njaba negara-negara kasebut uga wis nganut agama liya kanthi sah miturut hukum.

=== Arsitèktur ===
{{See also|Omah Melayu}}
[[Gambar:Rumah kedah.gif|thumb|350px|Omah tradhisional Melayu ing [[Kedah]], dihias nganggo panel ukiran khas [[Jasirah Malaka|Semenanjung Melayu]] sisih lor.]]
[[Gambar:Malacca Sultanate Palace Museum 1.jpg|thumb|350px|Replika Kraton Kesultanan Malaka, sing dibangun saka informasi lan data sing dipikolehi saka [[Sejarah Melayu]]. Dokumen sejarah iki nduwèni referensi babagan konstruksi lan arsitektur kraton nalika jaman Sultan Mansur Shah, sing mrentah saka taun 1458 nganti 1477.]]

Maneka warna pengaruh budaya, utamane wong Tionghoa, Indhi, lan Éropa, nduweni peran utama ing mbentuk arsitèktur Melayu.{{sfn|Henket|Heynen|2002|p=181}} Nganti saiki, kayu minangka bahan utama sing digunakake kanggo kabeh bangunan tradhisional Melayu.&lt;ref name=&quot;MC1219&quot;&gt;{{harvnb|Marshall Cavendish|2007|p=1219}}&lt;/ref&gt; Nanging, akeh struktur watu uga ditemokake utamane kompleks agama saka jaman [[Praja Sriwijaya|Sriwijaya]] lan kerajaan Melayu Isthmian kuna.

[[Candhi Muara Takus]] lan [[Kompleks Candhi Muaro Jambi|Candhi Muaro Jambi]] ing [[Sumatra]] kalebu salah sijine conto sing ana gegayutane karo unsur arsitèktur Kerajaan Sriwijaya. Nanging, arsitektur Sriwijaya umumé diwakili ing Chaiya (saiki provinsi ing [[Thai]]land) ing Semenanjung Malaya, sing dadi pusat penting nalika periode Sriwijaya.{{sfn|Chihara|1996|p=213}}{{sfn|Van Beek|Invernizzi|1999|p=75}} Jinis struktur iki kasusun saka kamar sel kanggo nyimpen gambar Buddha lan pucuk struktur kasebut didegake awujud ''[[stupa]]'' kanthi teras sing ditumpangake kanthi runtut, sing minangka conto paling apik ing ''Wat Pra Borom That'' ing Chaiya.{{sfn|Jermsawatdi|1989|p=65}}

Ana uga bukti-bukti papan suci utawa ''[[Candhi|Candi]]'' Hindu ing sekitar Kedah kidul antarane gunung Jerai lan lembah Kali Muda, sawijining wilayah sing dikenal minangka [[Lembah Bujang]]. Ing area seluas kira-kira 350 kilometer persegi, ana 87 situs agama bersejarah awal sing dilapurake lan ana 12 ''candhi'' sing dumunung ing pucuk gunung, sawijining fitur sing nuduhake yen bisa uga asale saka kapercayan Melayu pra-sejarah babagan kasucèn panggonan sing dhuwur.{{sfn|O'Reilly|2007|p=42}}

[[Gambar:Pintu Istana Setul Mambang Segara.jpg|thumb|350px|Panel tembok sing dihias nganggo macem-macem motif kembang saka omah kraton Setul Mambang Segara kaya sing katon ing Muzium Negara. Setul iku sawijining kerajaan Melayu bersejarah sing ana antara taun 1808 lan 1915 ing Semenanjung Melayu sisih lor.]]

Referensi awal babagan arsitektur Melayu ing Semenanjung Melayu bisa ditemokake ing sawetara cathetan Tiongkok. Cathetan Tiongkok saka abad kaping 7 nyritakake babagan peziarah Buddha sing teka ing Langkasuka lan nyebutake kutha kasebut diubengi tembok sing dibangun menara lan bisa dilewati liwat gapura ganda.{{sfn|Jamil Abu Bakar|2002|p=59}} Cathetan liyane saka abad kaping 7 babagan utusan khusus Tiongkok menyang Kerajaan Bumi Abang ing Semenanjung Melayu, nyathet yen kutha krajan kasebut nduweni telung gapura sing jaraké luwih saka satus langkah, sing dihiasi lukisan tema Buddha lan roh wanita.{{sfn|Mohamad Tajuddin Haji Mohamad Rasdi|2005|p=19}}

Gambaran rinci pisanan babagan arsitèktur Melayu ana ing ''[[wikt:istana#Noun 3|Istana]]'' kayu gedhe kagungane Mansur Shah saka Malaka (mrentah 1458–1477).&lt;ref name=&quot;MC1219&quot; /&gt; Miturut [[Sejarah Melayu]], bangunan kasebut nduweni struktur pitu teluk sing ditinggikake ing pilar kayu kanthi atap pitung tingkat sing digawe saka sirap tembaga lan dihiasi menara berlapis emas lan pangilon kaca Cina.{{sfn|Mohamad Tajuddin Haji Mohamad Rasdi|2005|p=24}}

[[Omah Melayu|Omah-omah tradhisional Melayu]] dibangun nganggo struktur rangka kayu sing prasaja. Atap-atapé miring, teras ing ngarep, langit-langité dhuwur, akèh bolongan ing tembok kanggo ventilasi,&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ahmad |first=A. Ghafar |title=Malay Vernacular Architecture |url= http://www.hbp.usm.my/conservation/malayvernacular.htm |access-date=21 Oktober 2026 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100610190114/http://www.hbp.usm.my/conservation/malayvernacular.htm |archive-date=10 Juni 2010 }}&lt;/ref&gt; lan asring dihias nganggo ukiran kayu sing rumit. Kaendahan lan kualitas ukiran kayu Melayu dimaksudake minangka indikator visual saka drajat lan status sosial sing nduweni dhewe.{{sfn|Noor|Khoo|2003|p=47}} Omah Salinger, sing menangaké Penghargaan Arsitektur Aga Khan taun 1998, minangka conto modern saka desain tradhisional iki.&lt;ref name=&quot;Steele 187-188&quot;&gt;{{cite book |last1=Steele |first1=James |url=https://archive.org/details/greenwoodencyclo0000stee/page/186/mode/2up?q=%22salinger+house%22 |title=The Greenwood encyclopedia of homes through world history: Volume 3 |date=2009 |publisher=Greenwood Press |isbn=978-0-313-33791-8 |pages=187–188 |access-date=21 Oktober 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jantan et al. 16-17&quot;&gt;{{cite book |last1=Jantan |first1=Amer Hamzah |url=https://archive.org/details/malaysiasingapor0000mala/page/16/mode/2up?q=%22Rudinara%22 |title=Malaysia, Singapore, and ASEAN in an age of globalisation |last2=Said |first2=Hassan |last3=Bajunid |first3=Ibrahim Ahmad |last4=Ismail |first4=Ibrahim |last5=Talib |first5=Shaharil |last6=Ahmad |first6=Shamsulbahriah Ku |date=2002 |publisher=Asia-Europe Institute, University of Malaya |isbn=983-2085-42-X |pages=16–17 |access-date=21 Oktober 2026}}&lt;/ref&gt;

Sajrone pirang-pirang dekade, arsitektur Melayu tradisional wis dipengaruhi dening [[Wong Bugis|Bugis]] lan [[Omah Joglo|Jawa]] saka kidul, Siam, Inggris, Arab lan India saka lor, Portugis, Walanda, Acéh lan [[Omah Gadang|Minangkabau]] saka kulon lan Cina Kidul saka wetan.&lt;ref&gt;{{cite web |title=For Sale – CountryHeights |work=The Art of Living Show |date=22 Maret 2011 |via=YouTube |url= https://www.youtube.com/watch?v=7ZCHUMYs2CM |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211212/7ZCHUMYs2CM| archive-date=12 Dhésèmber 2021 |url-status=live}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;

===Basa===
[[Barkas:Prasasti Kedukan Bukit 3.jpg|thumb|[[Prasasti Kedukan Bukit]] ditulis nganggo [[aksara Pallawa]]. Wis ana wiwit taun 683, iki minangka salah sawijining artefak tulisan Melayu paling tuwa sing isih ana.]]
{{Main|Basa Malayu}}
{{See also|Aksara Gundhil}}
[[Basa Malayu]] iku salah siji basa sing paling misuwur ing donya, mligine saka kulawarga basa Austronésia. Varian lan dialek [[basa Melayu]] digunakake minangka basa resmi ing [[Brunéi Darussalam]], [[Indhonésia]], [[Malaysia]], lan [[Singapura]]. Basa iki uga dicaturaké ing [[Thai]]land kidul, [[Kapuloan Cocos (Keeling)|Kapuloan Cocos]], [[Pulo Natal]], lan [[Sri Lanka]]. Basa iki dicaturaké déning kurang luwih 33 yuta wong ing sakubengé Kapuloan Melayu lan digunakaké minangka basa kapindho déning kurang luwih 220 yuta wong.{{sfn|Wright|2007|p=492}}

Wangun basa Malayu paling tuwa asale saka basa Proto-Malayu-Polinésia sing dituturake dening para pemukim Austronésia paling awal ing [[Asia Kidul-wétan]]. Wangun iki banjur berkembang dadi basa Malayu Kuna nalika budaya lan agama India wiwit nembus wilayah kasebut. Basa Melayu Kuna ngandhut sawetara istilah sing isih ana nganti saiki, nanging tetep ora bisa dimangerteni dening penutur modern, dene basa modern wis umume bisa dikenali ing basa Melayu Klasik tulisan, sing bentuk paling tuwa wiwit taun 1303 Masehi.{{sfn|Teeuw|1959|p=149}} Basa Melayu berkembang dadi basa Malayu Klasik liwat mlebune akeh kosakata [[basa Arab|Arab]] lan [[basa Pèrsi|Pèrsi]] kanthi bertahap nalika Islam mlebu ing wilayah kasebut, lan sajrone proses kasebut ana owah-owahan sing signifikan. Wiwitane, basa Melayu Klasik minangka klompok dialek sing maneka warna, sing nggambarake asal-usul kerajaan-kerajaan Melayu ing Asia Kidul-wétan. Salah sawijining dialek iki, sing dikembangake ing tradhisi sastra Kesultanan Malaka ing abad kaping 15, pungkasane dadi dominan.

Jaman Malaka ditandhani karo owah-owahan basa Melayu dadi basa Islam, kaya dene basa Arab, Persia, Urdu, lan Swahili. [[Aksara Arab]] sing diadaptasi sing diarani [[aksara Jawi|Jawi]] digunakake kanggo ngganti [[aksara Kawi]], terminologi agama lan budaya Islam diasimilasi kanthi akeh, mbuwang akeh tembung Hindu-Buddha, lan basa Malayu dadi basa pengantar lan panyebaran Islam ing saindenging wilayah [[Asia Kidul-wétan]]. Ing puncak kekuasaan Malaka ing abad kaping 15, basa Malayu Klasik nyebar ngluwihi jagad penutur basa Melayu tradhisional&lt;ref name=&quot;Sneddon 2003 59&quot;&gt;{{harvnb|Sneddon|2003|p=59}}&lt;/ref&gt; lan ngasilake ''[[basantara|lingua franca]]'' sing diarani ''Bahasa Melayu pasar'' (&quot;Bazaar Melayu&quot;) utawa ''Bahasa Melayu rendah'' (&quot;Melayu Endhek&quot;), beda karo ''Bahasa Melayu Tinggi'' (&quot;Melayu Luhur&quot;) ing Malaka.{{sfn|Sneddon|2003|p=84}} Lumrahé, basa Melayu Bazaar iku basa pidgin lan perkembangan sing paling penting yaiku basa pidgin dikreolisasi, sing nggawé sawetara basa anyar kaya ta [[basa Malayu Ambon]], [[basa Malayu Manado|Malayu Manado]], lan [[basa Batawi]].{{sfn|Sneddon|2003|p=60}}

Para panulis [[Éropa]] ing abad kaping 17 lan 18, kaya ta Tavernier, Thomassin lan Werndly nggambarake basa Malayu minangka &quot;''basa para wong pinter ing kabeh Hindia, kaya [[basa Latin]] ing Eropa''&quot;.{{sfn|Sweeney|1987}} Iki uga sing paling akeh digunakake nalika jaman penjajahan Inggris lan Walanda ing Kepulauan Melayu.{{sfn|Van der Putten|Cody|2009|p=55}} Kosok baline katon ing Hindia Timur Spanyol, ing ngendi latinisasi massal ing kepulauan kasebut sajrone taun-taun kolonial nyebabake kudeta historis basa Malayu ing Filipina.

Dialek Kesultanan Johor, penerus langsung Malaka, dadi basa standar ing antarane wong Melayu ing [[Singapura]] lan [[Malaysia]], lan iki dadi dhasar asli kanggo [[basa Indhonésia]] sing wis distandardisasi.&lt;ref name=&quot;Sneddon 2003 59&quot;/&gt;{{sfn|Wong|1973|p=126}}{{sfn|Clyne|1992|p=413}}{{sfn|Brown|Ogilvie|2009|p=678}}

Saliyané basa Malayu standar, sing dikembangaké ing lingkungan Malaka-Johor, ana uga manéka dialek Melayu lokal. Contone, wong [[basa Bangka|Bangka]], Brunéi, [[basa Melayu Jambi|Jambi]], [[basa Malayu Kelantan-Petani|Kelantan]], Kedah, Negeri Sembilan, [[basa Palémbang|Palémbang]], [[Basa Malayu Kelantan-Petani|Pattan]], Sarawak, [[Basa Malayu Trengganu|Terengganu]], lan liya-liyane.

Basa Malayu sacara historis ditulis nganggo [[aksara Pallawa]], [[aksara Kawi|Kawi]], lan [[aksara Réncong|Réncong]]. Sawisé tekané Islam, [[aksara Jawi]] sing adhedhasar basa Arab diadopsi lan isih digunakaké nganti saiki minangka salah siji saka rong aksara resmi ing [[Brunéi Darussalam]] lan minangka aksara alternatif ing [[Malaysia]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kedah MB defends use of Jawi on signboards |work=The Star |year=2008 |url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2008/8/26/nation/22168989&amp;sec=nation |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029105406/http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2008%2F8%2F26%2Fnation%2F22168989&amp;sec=nation |archive-date=29 Oktober 2012 }}&lt;/ref&gt; Wiwit abad kaping 17, minangka akibat saka penjajahan Inggris lan Walanda, aksara Jawi mboko sithik diganti karo aksara Rumi&lt;ref&gt;{{cite web |title=Malay (Bahasa Melayu / بهاس ملايو) |website=Omniglot |url=http://www.omniglot.com/writing/malay.htm |access-date=2 Juli 2026 |archive-date=26 Juni 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626115200/http://www.omniglot.com/writing/malay.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; sing adhedhasar Latin sing pungkasane dadi aksara modern resmi kanggo [[basa Malayu]] ing [[Malaysia]], [[Singapura]], lan [[Indhonésia]], lan aksara resmi ing [[Brunéi Darussalam]].

=== Festival lan perayaan ===
[[Barkas:Majlis Tujuh Likor Pasang Pelita.jpg|thumb|Deretan Pelita ([[senthir|lampu lenga]]) sing diobong nalika ''Malam Tujuh Likur'' (wengi kaping 27 Ramadhan), lampu lenga iki sacara tradhisional digunakake kanggo madhangi omah lan dalan sajrone [[Ramadhan]]. Katon ing Muar, [[Johor]], [[Malaysia]].]]

Munculé [[Islam]] kasil ngowahi identitas Melayu ing abad kaping 15. Mangkono, umume festival lan perayaan Melayu mlaku sejajar karo kalender Islam, sanajan wis mendarah daging karo rasa karakter Melayu sing kuwat. Perayaan Hari Raya (sing diterjemahake minangka &quot;Dina Agung&quot;) rong taun sekali, yaiku [[Aidilfitri]] lan [[Aidiladha]], dianggep minangka perayaan gedhe sacara universal ing saindenging komunitas Melayu. Rong dina riyaya iki penting banget kanggo menehi komentar babagan rong prastawa utama lan filsafat ing ajaran lan kapercayan Islam. Sing pertama nandhani kamenangan minangka wong Islam sawise sewulan [[pasa (Islam)|pasa]] lan sabar ing wulan Ramadhan, dene sing terakhir nandhani ngurmati kurban sing digawe dening [[Ibrahim]] (Abraham) atas asmane [[Allah]].

Liburan ''Raya'' biasane diwiwiti nalika acara mulih kampung sing dikenal minangka Balik Kampung utawa ''Balik Raya'' sing kedadeyan sawetara dina sadurunge riyaya. Sajrone dina riyaya Hari Raya, wong Melayu bakal ngrayakake kanthi nindakake [[salat id]], nganakake pesta gedhe lan ngunjungi kanca, sedulur, lan tangga teparo. Ziarah menyang makam wong sing wis tilar donya uga penting, minangka tandha pakurmatan, katresnan, lan pakurmatan.

[[Barkas:COLLECTIE TROPENMUSEUM Plechtigheden bij de kroning van de Sultan van Deli in 1925 op de troon de sultan en zijn echtgenote met aan weerszijden de rijkssieraden TMnr 10001572.jpg|thumb|Upacara penobatan antarane Tengku Otteman, minangka ''Tengku Mahkota'' (Putera Mahkota) Kasultanan Deli, [[Indhiya Nèderlan|Hindia Walanda]]; karo garwane, Raja Amnah, anggota Royalti Perak minangka ''Tengku Puan Indera'' ing taun 1925]]

Upacara liturgi lan agama utama liyane sing dirayakake dening wong Melayu kalebu [[Ramadhan]], sasi suci sewulan sing dikhususake kanggo pasa awan lan macem-macem kegiatan agama; [[Mulud (pahargyan)|Maulidur Rasul]], prosesi gedhe khusus kanggo ngurmati laire Nabi [[Mukamad|Muhammad]]; [[dina Asyura|Asyura]], pangeling-eling [[Muharram]] ing ngendi wong Melayu bakal nyiyapake sajian khusus, sing dikenal minangka ''Bubur Ashura''; [[Nisfu Sya'ban|Nisfu Syaaban]], perayaan Pertengahan [[Sya'ban]], dina khusus [[puasa]] kanggo pangapura; Nuzul Quran, wahyu pisanan [[Kuran|Al-Quran]]; [[Isra' Mi'raj|Israk dan Mikraj]], munggahe [[Nabi Muhammad]] menyang swarga lan Awal Muharram, Taun Anyar Islam; telung perayaan pungkasan biasane diamati kanthi nganakake sholat ''sunat'' khusus, ceramah agama lan diskusi Islam ing [[masjid]].

Ana uga akeh festival budaya regional domestik lan acara sosial ing macem-macem lingkungan Melayu. Wilayah pesisir sacara historis dikenal minangka papan kanggo nganakake upacara ''Mandi Safar'' utawa ''Puja Pantai'', yaiku adus penyucian sajrone sasi [[Safar]] [[pananggalan Hijriyah|Islam]], sing wiwitane ditiru saka ritual pembersihan suci Melayu kuno pra-Islam, padha karo tradisi Belimau sadurunge Ramadhan; lan ''Pesta Menuai'', festival panen sing dirayakake dening komunitas Melayu pedalaman lan agraris kanthi dolanan tradhisional, teater, Joget, lan repertoar tari-tarian liyane. Nanging, kaloro praktik kasebut mboko sithik ilang amarga macem-macem revolusi sosial lan ekonomi sing dirancang ing komunitas Melayu ing abad kaping 20. Kajaba iku, akeh wong Melayu uga dikenal melu perayaan kekaisaran kanggo ngurmati kraton ing kerajaan masing-masing.

Fitur-fitur Islam uga nyulam kanthi kuat perayaan Melayu ing tataran individu, sawijining jukstaposisi sing kaiket karo ritual spiritual minangka wong [[Muslim]]. Wong Melayu biasane nganakake ''kenduri'', pesta upacara keagamaan kanggo ngrayakake utawa njaluk berkah kanggo sawijining acara. Ana sawetara variasi filosofis saka kenduri, wiwit saka ''Doa Selamat'' (njaluk sih rahmat lan perlindungan saka Gusti Allah), ''Kesyukuran'' (kanggo rasa syukur lan pangestu), ''Melenggang Perut'' (pijet upacara kanggo ibu sing lagi ngandhut anak pertamane), ''Aqiqah'' lan ''Cukur Jambul'' (upacara bayi anyar, kanggo ngrayakake urip anyar), ''Bertindik'' (upacara tindik pisanan kanggo bocah wadon), ''Khatam'' (upacara wisuda, sawise bocah maca [[Al-Qur'an]] kanthi lengkap kanggo pisanan), ''Khatan'' ([[tetak|sunat]]), ''Kahwin'' ([[nikah|pesta manten]]), ''Arwah'' utawa ''Tahlil'' (pandonga kanggo wong sing wis tilar donya), lan sawetara liyane. Acara iki biasane dianakake dening kulawarga lan biasane dibantu dening masyarakat ing sawijining acara sosial sing dikenal minangka ''Rewang'' utawa ''Gotong-royong''. Sajrone upacara iki, kabeh kulawarga bakal dibantu dening tangga teparo lan sedulure, sing masrahake macem-macem tugas wiwit saka nyiyapake panganan, manajemen papan, perakitan logistik, lan kontrol teknis liyane. Nanging, sawise munculé urbanisme ing komunitas Melayu kontemporer, praktik ''Rewang/Gotong-Royong'' mboko sithik digantikan karo layanan katering sing disewa dening kulawarga.

=== Musik ===
{{Main|Musik Melayu}}
[[Musik Melayu]] iku sawijining [[genre musik]] [[lagu dhaèrah|tradhisional]] sing asale lan berkembang ing pesisir wétan [[Sumatra]], [[Kalimantan]], lan [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]].&lt;ref&gt;Sahputra, T. W. H., Martarosa, &amp; Warhat, Z. (2019). ''[https://media.neliti.com/media/publications/408383-musik-jazz-melayu-dalam-kajian-kreativit-7b989836.pdf Musik jazz Melayu dalam kajian kreativitas]''. ''Melayu Arts and Performance Journal'', 2(2), 191–200. &lt;/ref&gt; [[Musik]] iki biasane dinyanyekake dening wong-wong saka etnis Melayu lan asring diiringi tarian khas Melayu lokal, contone nawakake tarian ing acara utawa pesta tradhisional, nampani tamu kehormatan, lan ing kegiatan keagamaan.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Purba|first=Junaidi|last2=Putri|first2=Sabrina Maulidia|last3=Nelson|first3=Ricky|last4=Silaban|first4=Cahyani Yesika br|last5=Ridho|first5=Muhammad Habibur|last6=Andika|first6=Riki|last7=Sitorus|first7=Christina Harianti|last8=Sa|first8=Maulidha|last9=Dardanila|url=https://www.google.co.id/books/edition/TRANSFORMATION_OF_TRADITIONAL_ARTS_RESPO/mtaeEQAAQBAJ?hl=id&amp;gbpv=0|title=TRANSFORMATION OF TRADITIONAL ARTS: RESPONDING TO THE CHALLENGES OF THE TIMES|publisher=Mawadra Lestari Enterprise|isbn=978-629-95611-1-8|pages=62|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Asbullah|first=Habib|last2=Rizkia|first2=Ayu|last3=Batrisya|last4=Julianto|first4=Deldi|last5=Pangestu|first5=Dimas|last6=Rania|first6=Dinda Safira|last7=Miranti|first7=Dwi|last8=Afrillia|first8=Ega|last9=Irianto|first9=Ega Deni|url=https://www.google.co.id/books/edition/Mengabadikan_Riau_Buku_I/WXsgEAAAQBAJ?hl=id&amp;gbpv=0|title=Mengabadikan Riau: Buku I: Antologi Esai Kebudayaan|publisher=Penerbit Pustaka Rumah C1nta|isbn=978-623-7961-67-3|pages=95|language=id|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Sing menarik saka [[genre musik]] iki yaiku komposisine sing kasusun saka lirik lagu sing ngemot puisi sing diadaptasi karo urip saben dina, katresnan (kaya Dondang Sayang) lan kebak piwulang (pesen moral), kebak swara utawa vokal cengkok khas [[Melayu]], lan aransemen musik sing disusun kanthi rapi.

Bebarengan karo perkembangan jaman, musik Melayu uga ngalami owah-owahan gaya musik, contone, musik iki uga ngalami fusi karo [[musik pop]], [[musik rock|rock]], lan [[dangdut]]. Aliran iki bisa ditemokaké ing negara-negara sing ana gandhèngané karo Melayu, kaya ta [[Indhonésia]], [[Malaysia]], [[Singapura]], lan [[Brunéi Darussalam]].

Ing wiwitan perkembangane, instrumen musik sing digunakake didominasi dening aksi [[rebana]] sing diarani Kompang saka [[Kabupatèn Panaraga|Ponorogo]], petik gambus, gesekan [[piyul]], nabuh akordeon, swara [[gong]], lan tiupan [[serunai]]. Iki dipengaruhi dening [[budaya]] tanah Arab lan [[Éropa]] tradisional. Bebarengan karo perkembangan teknologi, kabeh iki wis diganti karo instrumen musik elektronik awujud keyboard. Nanging, ing kegiatan tartamtu, instrumen musik tradisional isih digunakake kanggo nglestarikake warisan budaya.

Ing perkembangane, gerakan iki populer ing taun 80-an lan malah mlebu era &quot;puncak kejayaan&quot; ing taun 90-an. Iki ditandhani karo tambah akeh penyanyi lan [[marchingband|band]] Melayu, lan pendatang anyar sing muncul kanthi lagu-lagu andalan dhewe.

===Olahan===
{{Main|Olahan Melayu}}

[[Barkas:ASAM PEDAS IKAN PARI.jpg|thumb|''[[Asem pedhes|Asam pedas]]'', ''[[gulé|gulai]]'' sing kecut lan pedhes]]

[[Olahan Melayu]] ditondoi kanthi panggunaan rempah-rempah aromatik, [[santen]], bahan-bahan fermentasi, lan jamu seger sing ekstensif, sing ngasilake masakan kanthi profil rasa sing kompleks lan kuat. Komponen-komponen masakan sing diwakili kalebu ''[[gulé|gulai]]'' (semur klapa), ''[[asem pedhes|asam pedas]]'' (semur asem lan pedhes), ''[[kupat|ketupat]]'' (lontong beras kompres sing umum digandhengake karo konsumsi perayaan), ''[[sega lenga|nasi minyak]]'' (sajian sega bumbu sing digawe karo ghee), ''[[rendhang|rendang]]'' (daging bumbu sing dimasak alon), ''[[sambel|sambal]]'' (bumbu adhedhasar lombok), ''[[krupuk|keropok]]'' (krupuk iwak utawa urang), ''[[kuih]]'' tradhisional (kue lan jajanan ukuran cokotan), ''[[jenang|dodol]]'' (kue manis adhedhasar klapa) lan olahan fermentasi kayata ''[[pekasam|perkasam]]''.

Senajan nduweni dhasar kuliner sing padha, masakan Melayu regional nuduhake variasi sing cukup gedhe sing dibentuk dening geografi, sumber daya pertanian lokal, jaringan perdagangan, lan interaksi sejarah. Spesialisasi regional sing béda kalebu ''[[sega dagang|nasi dagang]]'', ''[[sega kerabu|nasi kerabu]]'' lan ''[[lékor|keropok lekor]]'' ing Pattani, [[Trengganu]] lan [[Kelantan]]; Pahang lan Perak kanggo masakan basis [[durian]] sawijining, ''[[gulé|gulai]]'' ''[[tempoyak]]''; [[Kedah]] lan [[Pulo Pinang]] kanggo ''[[laksa|asam laksa]]'' lan ''rojak'' gaya lor; Satun lan Perlis kanggo panganan cuci mulut ''bunga kuda''; [[Negeri Sembilan]] kanggo masakan ''lemak''; [[Melaka|Malaka]] kanggo ''[[cincalok]]'' pedhes; [[Singapura]] kanggo ''[[rujak|rojak bandung]]'' lan ''[[Roti Canai|roti prata]]''; [[Riau]] kanggo masakan ''ikan patin'' (iwak ''[[patin|Pangasius]]''), ''[[gulé|gulai]] ikan patin'' lan ''[[asem pedhes|asam pedas]] [[patin|ikan patin]]''; [[Kapuloan Riau]] kanggo ''sup ikan''; Wong Melayu Deli ing [[Sumatra Lor]] kanggo ''[[sega gorèng|nasi goreng]] [[iwak teri|teri]] medan'' lan ''[[gulé|gulai]] ketam'';{{sfn|Winarno|2010}} [[Jambi]] kanggo ''ikan mas panggang'' lan ''[[tempoyak]]''; Wong Melayu Palémbang ing [[Sumatra Kidul]] kanggo ''[[pèmpèk|pempek]]'', ''[[mi celor]]'' lan ''[[sega lenga|nasi minyak]]''; [[Kapuloan Bangka-Belitung|Bangka Belitung]] kanggo ''siput gonggong'' lan ''[[terang bulan]]''; [[Kalimantan Kulon]] lan [[Sarawak]] kanggo ''[[bubur pedhes|bubur pedas]]'' lan ''ayam pansuh''; lan [[Brunéi Darussalam]] kanggo Nasi katok lan sajian ''ambuyat'' unik.

Ciri utama olahan Melayu tradhisional ora mangu-mangu yaiku panggunaan rempah-rempah sing akeh. [[Santen]] uga penting kanggo menehi rasa sing sugih lan lembut ing masakan Melayu. Bahan dhasar liyané yaiku ''[[trasi|belacan]]'' (tempe urang), sing digunakaké minangka dhasar ''sambal'', saus utawa bumbu sing sugih rasa sing digawé saka belacan, [[lombok abang|lombok]], bawang bombay, lan bawang putih. Masakan Melayu uga akeh nggunakake sereh lan lengkuas.{{sfn|Alexander|2006|p=58}}

Meh saben dhaharan Melayu disuguhake karo sega, [[panganan baku|panganan pokok]] ing pirang-pirang budaya Asia Wétan liyane. Senajan ana macem-macem jinis masakan ing panganan Melayu, kabeh disuguhake sekaligus, ora sak porsi. Panganan dipangan kanthi alus nganggo driji tangan tengen, ora nganggo driji kiwa amarga digunakake kanggo wudhu pribadi, lan wong Melayu arang nggunakake piranti makan.{{sfn|Marshall Cavendish|2007|p=1222}} Amarga umume wong Melayu iku [[Muslim]], olahan Melayu ngetutake hukum diet [[halal]] Islam kanthi ketat. Asupan protein biasane dijupuk saka daging sapi, kebo, wedhus, lan wedhus, lan uga kalebu unggas lan iwak. Babi lan daging non-halal, uga alkohol dilarang lan ora ana ing panganan saben dinane wong Melayu.

[[Nasi lemak]], sega sing dimasak nganggo [[santen]] sing pekat, mbokmenawa minangka masakan paling populer ing kutha lan desa-desa Melayu. Nasi lemak dianggep minangka [[olahan nasional]] [[Malaysia]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Nasi Lemak |website= Malaysia.com |url= http://www.malaysia.com/nasi-lemak-food.html |access-date=18 Oktober 2026 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150511161416/http://malaysia.com/nasi-lemak-food.html |archive-date=11 Mèi 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Dene ''Nasi Minyak'' lan ''Nasi Hujan Panas'', sega sing dipanggang karo ghee lan rempah-rempah, dianggep minangka sajian upacara kanggo acara-acara khusus, utamane nalika pesta manten tradhisional Melayu.

=== Sastra ===
[[Barkas:Hkyt merong mahawgsa.jpg|thumb|Hikayat Merong Mahawangsa ing teks [[Aksara Gundhil|Jawi]]. Uga dikenal minangka Sejarah Kedah, iki minangka sastra Melayu kuna sing nyritakake garis keturunan Merong Mahawangsa lan madege [[Kedah]].]]

Sastra lisan lan sastra klasik wong Melayu ngemot akeh potret wong-wong, wiwit jaman kuna nganti jaman kontemporer.{{sfn|Littrup|1996|p=192}}

Ing sastra Melayu, ana sawetara jinis puisi, yaiku [[parikan|Pantun]], Syair, lan Gurindam.

Wangun [[sastra]] Melayu paling awal yaiku sastra lisan lan subjek utama yaiku [[folklor]] tradhisional sing ana gandhengane karo [[alam]], kewan, lan manungsa. Folklor Melayu klasik kasusun saka lagu lan musik tradhisional, puisi kepahlawanan, dongeng kewan, crita memedi, kedadeyan ing jaman kepungkur, dongeng, crita simbolis, mitos, lan crita bardik. Saben crita nduweni energi dhewe-dhewe babagan karakter, semangat, latar, lan crita, lan umume digawe kanthi tujuan kanggo menehi rasa seneng, bimbingan, pendidikan, pengeling-eling, penjelasan, lan liya-liyane. Cerita rakyat kasebut diapalake lan diwarisake saka generasi siji menyang generasi sabanjure. Kathah dongeng-dongeng menika ugi dipunserat dening ''penglipur lara'' (para tukang crita) tuladhanipun: ''Hikayat Malim Dewa'', ''Hikayat Malim Deman'', ''Hikayat Raja Donan'', ''Hikayat Anggun Cik Tunggal'', lan ''Hikayat Awang Sulung Merah Muda''.

Nalika pengaruh India mlebu ing Kapuloan Melayu udakara 2000 taun kepungkur, sastra Melayu wiwit nggabungake unsur-unsur India. [[Sastra]] ing jaman iki akèh-akèhé awujud terjemahan saka sastra lan roman Sansekerta, utawa paling ora sawetara produksi sing diilhami déning sastra lan roman kasebut, lan kebak kiasan kanggo mitologi Hindu. Mbokmenawa nganti wektu wiwitan iki bisa ditelusuri karya-karya kayata ''[[Hikayat Seri Rama]]'' (terjemahan gratis saka ''[[Ramayana]]''), ''Hikayat Bayan Budiman'' (adaptasi saka Śukasaptati) lan ''Hikayat Panca Tanderan'' (adaptasi saka ''Hitopadesha'').&lt;ref name=&quot;popular science 1899&quot;&gt;{{harvnb|Ford|1899|pp=379–381}}&lt;/ref&gt;

Jaman sastra Melayu klasik diwiwiti sawisé tekané [[Islam]] lan ditemokaké [[aksara Gundhil|aksara Jawi]] (aksara Melayu adhedhasar [[aksara Arab|Arab]]). Wiwit kuwi, kapercayan lan konsep Islam wiwit menehi tandha ing sastra Melayu. Watu Prasasti Terengganu, sing digawe taun 1303, minangka tulisan naratif Melayu paling awal sing dikenal. Watu iki diukir nganggo aksara Jawi babagan sejarah, hukum, lan roman.&lt;ref name=&quot;Marshall Cavendish 2007 1218&quot;&gt;{{harvnb|Marshall Cavendish|2007|p=1218}}&lt;/ref&gt; Ing jaman kejayaane, Kesultanan Malaka ora mung dadi pusat Islamisasi, nanging uga dadi pusat ekspresi budaya Melayu kalebu sastra. Sajrone jaman iki, karya-karya sastra Timur Tengah sing misuwur diterjemahake lan buku-buku agama ditulis nganggo [[basa Malayu]]. Antarane karya terjemahan sing misuwur yaiku ''Hikayat Muhammad Hanafiah'' lan ''Hikayat Amir Hamzah''.

Kebangkitan kasusastran Melayu ing jaman kasebut uga ditulis dening karya sastra asli liyane sing diwarnai dening [[tasawuf]] mistik Timur Tengah, karya-karya Hamzah Fansuri sing misuwur kayata ''Asrar al-Arifin'' (''Rahsia Orang yang Bijaksana''; Rahasia Wong Wicaksana), ''Sharab al-Asyikin'' (''Minuman Segala Orang yang Berahi''; Ombenan kanggo Kabeh Wong sing Semangat) lan ''Zinat al-Muwahidin'' (''Perhiasan Sekalian Orang yang Mengesakan''; Hiasan kanggo Kabeh Wong sing Setia) bisa katon minangka opera magna jaman.

[[File:Wayang Kulit Kelantan-Patani.jpg|thumb|upright=1.5|[[Wayang kulit|Wayang Kulit]] gaya Kelantan-Patani sing nyritakake kisah heroik [[Hikayat Seri Rama]].]]

Karya sastra Melayu sing paling penting mbokmenawa yaiku Sejarah Melayu utawa [[Sulalatus Salatin]] sing misuwur. Iki diarani &quot;karya sastra Melayu sing paling misuwur, khas, lan paling apik&quot; dening salah sawijining sarjana paling misuwur ing babagan studi Melayu, Sir Richard O. Winstedt.{{sfn|Boyd|1999|p=756}} Tanggal pasti karangan lan identitas pangripta asline ora mesthi, nanging miturut prentahe Sultan Alauddin Riaayat Shah III saka Johor ing taun 1612, Tun Sri Lanang ngawasi proses editorial lan kompilasi Sejarah Melayu.{{sfn|Jaaffar|Hussain|Ahmad|1992|p=260}}

Ing abad kaping 19, sastra Melayu nampa sawetara tambahan penting, kalebu ''Kitab Ilmu Bedil'' (Buku Senjata Tradisional) sing nyedhiyakake rincian penting babagan amunisi lan persenjataan tradhisional Melayu. Jaman kasebut uga nyakseni panggunaan jurnal medis Melayu sing luwih akeh, sing dikenal minangka ''Kitab Tib''. Karya-karya iki pancen penting amarga dadi referensi kanggo kawruh lan teknologi Melayu nalika jaman klasik.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kitab Ilmu Bedil – Book of Malay Traditional Weaponry (2016) |date=10 Juli 2016 |website=The Memory of the World Committee for Asia and the Pacific |url=http://www.mowcapunesco.org/register/kitab-ilmu-bedil-ms-101-or-book-of-malay-traditional-weaponry-2016/ |access-date=21 Oktober 2026 |archive-date=3 Dhésèmber 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171203224429/http://www.mowcapunesco.org/register/kitab-ilmu-bedil-ms-101-or-book-of-malay-traditional-weaponry-2016/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Naskah-naskah Melayu abad kaping 19 liyane ditulis ing Sumatra, kalebu ''Kitab Pengetahuan Bahasa'' (Buku Kawruh Linguistik) dening Raja Ali Haji lan ''Perhimpunan Gunawan bagi Laki-Laki dan Perempuan'' (Kompendium Jimat kanggo Pria lan Wanita) dening Khatijah Terung, garwane Raja Haji Abdullah bin Raja Hassan.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Musa |first=Mohd Faizal |date=2021 |title=Transcripts of Gender, Intimacy, and Islam in Southeast Asia: The &quot;Outrageous&quot; Texts of Raja Ali Haji and Khatijah Terung |journal=Religions |language=en |volume=12 |issue=3 |page=219 |doi=10.3390/rel12030219 |issn=2077-1444|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

Ing abad sing padha uga ana owah-owahan monumental ing sastra Melayu liwat tulisan-tulisané [[Abdullah bin Abdulkadir Munsyi|Abdullah bin Abdul Kadir]], sawijining munshi [[Singapura]] sing misuwur lair ing [[Melaka|Malaka]].&lt;ref name=&quot;popular science 1899&quot; /&gt; Abdullah dianggep minangka wong Melayu paling berbudaya sing tau nulis,&lt;ref name=&quot;popular science 1899&quot; /&gt; salah sawijining inovator paling gedhe ing sastra Melayu&lt;ref name=&quot;Sneddon 2003 59&quot;/&gt; lan bapak sastra Melayu modern.&lt;ref name=&quot;Marshall Cavendish 2007 1218&quot;/&gt; Karya-karyanipun ingkang paling wigati inggih punika ''[[Hikayat Abdullah]]'' (otobiografi), ''Kisah Pelayaran Abdullah ke Kelantan'' (crita babagan lelampahane kanggo pamrentah menyang [[Kelantan]]), lan ''Kisah Pelayaran Abdullah ke Mekah'' (crita babagan [[kaji|ziarah]] menyang [[Mekah]] taun 1854). Karya-karyané dadi inspirasi kanggo generasi penulis ing mangsa ngarep lan nandhani tahap awal transisi saka sastra Melayu klasik menyang sastra Melayu modern.&lt;ref name=&quot;Sneddon 2003 59&quot;/&gt;

=== Seni pertunjukan ===
[[Barkas:Joget Gamelan 1937.jpg|thumb|Pagelaran Joget Gamelan, 1937]]

Wong Melayu duwé maneka warna musik lan tari sing minangka gabungan saka macem-macem pengaruh budaya. Genre-genre sing khas wiwit saka tari rakyat Melayu tradhisional kaya ta Mak Yong nganti tari Zapin sing dipengaruhi Arab. Gerakan koreografi uga maneka warna, saka langkah lan melodi sing prasaja ing Dikir barat nganti gerakan sing rumit ing Joget Gamelan.

Musik tradhisional Melayu umumé musik perkusi. Maneka warna [[gong]] nyedhiyakake irama kanggo akeh tarian. Ana uga [[drum]] kanthi maneka warna ukuran, wiwit saka ''rebana ubi'' gedhe sing digunakake kanggo nandhani acara penting nganti ''rebana cilik'' (kendhang pigura) sing digunakake minangka iringan kanggo pengajian vokal ing upacara keagamaan.{{sfn|Moore|1998|p=48}}

[[Barkas:KITLV - 3676 - Lambert &amp; Co., G.R. - Singapore - Mahjong dance and drama at Penang Island - circa 1903.tif|thumb|left|Sakumpulan penari Melayu Siam sing nampilake Mak Yong (kira-kira abad kaping 19). Ing taun 2005, iki diakoni minangka salah sawijining karya agung warisan lisan lan ora nyata manungsa dening [[UNESCO]].]]

Musik nobat dadi bagéan saka Regalia Kraton Melayu wiwit tekané Islam ing abad kaping 12 lan mung ditampilaké ing upacara-upacara penting kraton. Orkestrane kalebu instrumen suci lan dihormati banget yaiku ''nehara'' ([[kendang]]), ''gendang'' (kendang sirah loro), ''nafiri'' (trompet), ''[[serunai]]'' (oboe), lan kadhangkala gong kenop lan sepasang simbal.{{sfn|Marshall Cavendish|2007|p=1220}}

Pengaruh India kuwat banget ing drama bayangan tradisional sing dikenal minangka [[wayang kulit|Wayang Kulit]], ing ngendi crita-crita saka epik [[Hindhu]]; [[Ramayana]] &amp; [[Mahabharata]] dadi repertoar utama. Ana papat jinis teater wayang sing khas sing bisa ditemokake ing Semenanjung Malaya; ''Wayang Gedek'', ''Wayang Purwa'', ''Wayang Melayu'' lan ''Wayang Siam''.{{sfn|Srinivasa|2003|p=296}}{{sfn|Ghulam Sarwar Yousof|1997|p=3}}{{sfn|Matusky|1993|pp=8–11}} Sanajan mangkono, seni lan crita ''Wayang Purwa'' lan ''Wayang Siam'' nuduhake pengaruh regional sing nyawiji karo wong Jawa lan Siam, dene ''Wayang Melayu'' lan ''Wayang Gedek'' nyritakake bentuk lan busana Melayu sing luwih asli.

Seni pertunjukan Melayu liyane sing kondhang yaiku; Teater ''[[Bangsawan]]'', ''Dondang Sayang'' seneng balada lan tari ''Mak Inang'' saka Kasultanan Malaka, ''Jikey'' lan ''Mek Mulung'' saka [[Kedah]], tari ''Asyik'' lan drama tari ''Menora'' saka Patani lan [[Kelantan]], Tari ''Ulek mayang'' lan ''Rodat'' saka [[Trengganu]], Teater ''Boria'' saka [[pulo Pinang|Penang]], Tari ''Canggung'' saka Perlis, Lagu-lagu narasi ''Mukun'' saka [[Brunéi Darussalam]] lan [[Sarawak]],{{sfn|Marzuki bin Haji Mohd Seruddin|2009}}&lt;ref name=&quot;Ahmad Salehuddin 2009&quot;&gt;{{harvnb|Ahmad Salehuddin|2009}}&lt;/ref&gt; lan [[Gending Sriwijaya]] saka [[Kutha Palémbang|Palémbang]], lan ''Serampang Dua Belas'' saka Serdang.&lt;ref name=&quot;Ahmad Salehuddin 2009&quot;/&gt; Zapin Api firedance saka [[Riau]] lan Dikir barat Singapura saka [[Singapura]].

=== Seni rupa ===
[[Barkas:Burung Petala Indera I.png|thumb|Burung Petala Indra, manuk mitos raksasa sing digawe kanggo parade [[tetak|sunat]] agung pangeran [[Kelantan]].]]

Seni ukir kayu minangka bagéyan saka [[seni rupa|seni visual]] Melayu klasik. Wong Melayu sacara tradhisional nghias monumen, prau, senjata, makam, alat musik, lan piranti-piranti kuna kanthi motif flora, kaligrafi, geometri, lan fitur kosmik. Seni iki ditindakake kanthi mbusak sebagian kayu nganggo piranti sing landhep lan ngetutake pola, komposisi, lan urutan tartamtu. Bentuk seni iki, sing dikenal minangka ''ukir'', dianggep minangka tumindak pengabdian para pengrajin marang sing nitahake lan hadiah kanggo sesamane.{{sfn|Said|2005}}

Bentuk seni iki utamane disebabake dening akehe kayu ing Kepulauan Melayu lan uga dening katrampilan para pengukir kayu sing ngidini wong Melayu praktik ngukir kayu minangka kerajinan. Latar tropis alami ing ngendi flora lan fauna akeh wis menehi inspirasi kanggo motif kanggo digambarake kanthi bentuk abstrak utawa bergaya ing papan kayu. Kanthi rawuhe Islam, bentuk geometris lan kaligrafi Islam dikenalake ing ukiran kayu. Kayu sing digunakake biasane saka spesies kayu atos tropis sing dikenal awet lan bisa tahan serangan jamur, kumbang sepatu bot listrik, lan rayap.{{sfn|Said|2002}}

Omah-omah tradhisional Melayu utawa masjid biasane dihiasi nganggo luwih saka 20 ukiran. Ukiran ing tembok lan panel ngidini angin sirkulasi kanthi efektif mlebu lan metu saka bangunan lan bisa ngidini sinar srengenge madhangi njero struktur kasebut. Ing wektu sing padha, bayangan sing digawe dening panel uga bakal nggawe bayangan adhedhasar motif sing nambah kaendahan ing lantai. Dadi, komponen sing diukir nduweni fungsi fungsional lan estetika.

=== Grabah ===
[[Barkas:Sayong.jpg|thumb|''Labu Sayong'' warna ebony, kendi Melayu klasik saka Kuala Kangsar, Perak, Malaysia]]

Ing budaya Melayu, [[grabah]] ora mung dideleng minangka piranti rumah tangga. Iki dianggep minangka karya [[kagunan]], paradigma bakat, disulam karo estetika, warisan, ketekunan lan pengabdian agama. Tanah liat Melayu biasane ora diglasir, kanthi desain hias diukir nalika gerabah setengah garing sajrone proses konstruksi.&lt;ref name=&quot;Travel Malaysia 2012&quot;&gt;{{cite web |title= Malaysian Handicraft – Pottery |website= Go2Travelmalaysia.com |url= http://go2travelmalaysia.com/tour_malaysia/pottery.htm |access-date= 22 Oktober 2026 |archive-date= 21 Novèmber 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171121031048/http://go2travelmalaysia.com/tour_malaysia/pottery.htm |url-status= live }}&lt;/ref&gt;

Miturut sawetara panliten,&lt;ref name=&quot;Azmi Arifin 2015&quot;&gt;{{harvnb|Azmi Arifin|2015}}&lt;/ref&gt; industri keramik Melayu asli wis berkembang sacara pribumi wiwit jaman kuna lan wiwit saiki wis nggambarake kecanggihan budaya tingkat tinggi. Uga wis dicathet yen fitur desain gerabah Melayu nuduhake ora anane [[globalisasi|pengaruh manca]] sadurunge abad kaping 19, sawijining paradoks amarga anane kontak budaya sing jembar antarane wong Melayu lan jagad njaba.&lt;ref name=&quot;Azmi Arifin 2015&quot;/&gt;

Ing antarane keramik tradhisional Melayu sing misuwur kalebu ''Mambong'' saka [[Kelantan]], sing digawe saka lempung lan diidentifikasi nganggo warna terakota. Biasane dianggep minangka piranti masak. Ing pesisir kulon, ''Labu Sayong'' warna ireng saka Kuala Kangsar diajeni amarga toples sing digawe saka waluh. Ana uga sawetara varian saka ''Labu'', kalebu ''Labu Tela'', ''Labu Kepala'', ''Labu Gelugor Tela'' lan ''Labu Gelugor Kepala''.&lt;ref name=&quot;Travel Malaysia 2012&quot;/&gt;

Wangun liya saka gerabah tradhisional Melayu yaiku: ''Belanga'', umume duwe pinggiran sing amba lan dhasar sing bunder, panci kasebut biasane digerakake kanggo masak [[kari]]. Dipercaya manawa struktur lemah bakal mbantu panas disebarake kanthi rata, sing ana gandhengane karo dhasare sing bunder. Versi ''Belanga'' sing luwih cilik diarani ''periok'', digunakake kanggo nyiyapake [[wos|beras]]; ''Buyong'', sing umume ditegesi kanthi krah lurus lan awak bunder, asring digunakake minangka kendi banyu; ''Terenang'', ''Terenang'' sing sudut digunakake minangka tabung, utamane ing wilayah pesisir Melayu [[Kelantan]], Patani lan [[Terengganu]]; ''Bekas Bara'', wadhah cilik, biasane digawe kanggo nggunakake dupa; ''Jambangan'', vas tradhisional Melayu, biasane kanggo tujuan estetika lan ''Geluk'', papan panyimpenan banyu cilik.{{sfn|Cikgu Paklong|2017}}

=== Sandhangan tradhisional ===
[[Barkas:Busana Melayu.jpg|thumb|Wong lanang Melayu ing ''busana Melayu'', gaya tradhisional busana Melayu]]

Sandhangan lan tekstil tradhisional Melayu wis terus owah wiwit jaman kuna. Sacara historis, wong Melayu kuna dicathet nggabungake maneka warna bahan alami minangka sumber penting kanggo kain, sandhangan, lan sandhangan. Nanging ing jaman biyen, nalika para pedagang awal teka saka wetan lan kulon menyang pelabuhan Kepulauan Melayu, padha bebarengan tuku barang-barang mewah anyar, kalebu katun lan sutra sing apik. Sandhangan kasebut banjur dadi sumber mode Melayu sing dhuwur lan nduweni peran budaya minangka identitas sing ngiket ing Nusantara, utamane ing semenanjung, Sumatra lan wilayah pesisir Kalimantan.{{sfn|Hassan|2016}}

Ing budaya Melayu, sandhangan lan tekstil dianggep minangka simbol kaendahan, kekuasaan, lan status. Akeh cathetan ing hikayat Melayu nandheske papan khusus sing dikuwasani tekstil.{{sfn|Maznah Mohammad|1996|p=2}} Industri tenun tangan Melayu bisa dilacak asal-usule wiwit abad kaping 13 nalika jalur perdagangan wétan berkembang ing jaman Dinasti Song. Sebutan babagan tekstil gawean lokal uga dominasi tenunan ing [[Jasirah Malaka]] digawe ing macem-macem cathetan Tiongkok lan Arab.{{sfn|Maznah Mohammad|1996|p=19}} Antarane tekstil Melayu sing kondhang yaiku [[Songkèt]], [[Bathik]], ''Telepok'', ''Limar'', ''Tenun'', ''Kelingkam'', ''Cindai'', ''Pelangi'' lan ''Tekad''.

Sandhangan Melayu klasik maneka warna ing saben wilayah, nanging sandhangan tradisional sing paling jero ing jaman saiki yaiku Baju Kurung (kanggo wanita) lan Baju Melayu (kanggo pria), sing loro-lorone diakoni minangka sandhangan nasional kanggo [[Malaysia]] lan [[Brunéi Darussalam]], lan uga dienggo dening komunitas Melayu ing [[Indhonésia]], [[Singapura]], [[Filipina]], [[Myanmar]] lan [[Thai]]land.

[[Barkas:HariRayaMalaykids.jpg|thumb|left|Bocah-bocah Melayu nganggo klambi adat nalika [[Idul Fitri]]]]

Tembung ''Baju Kurung'', sing sacara sastra ditegesi minangka &quot;mbunteli awak&quot; sing nganggo, dirancang adhedhasar prinsip-prinsip Islam babagan kesopanan, wicaksana, lan andhap asor. Praktek iki padha karo doktrin agama Yahudi-Kristen, amarga memamerkan bagian awak sing intim dianggep dilarang ing Islam. Interpretasi kasebut banjur diserap menyang cara berpakaian lan perspektif budaya Melayu, iki bisa dideleng kanthi cetha nalika pamrentahan Mansur Shah saka Malaka ing abad kaping 15, sultan nglarang rakyat Muslim wanita ing ngarep umum supaya ora mung nganggo sarung saka dhadha mudhun. Sajrone jaman biyen, Baju Kurung Melayu ngalami sawetara reinkarnasi sadurunge njupuk wujud kaya saiki. Amarga jembare maneka warna karajan Melayu ing Nuswantara, pola desain Baju Kurung uga bisa dideleng ing wilayah kasebut, kalebu [[Bengkulu]], [[Kedah]], [[Jambi]], Johor-Riau, Pahang lan [[Kutha Palémbang|Palémbang]].{{sfn|Hassan|2016}}

Mode Baju Kurung sing cocog kanggo wong lanang diarani &quot;Baju Melayu&quot;. Bagean ndhuwur sandhangan digawe kanthi desain geometris sing meh padha karo Baju Kurung lan umume dipasangake karo kain tenun sing dikenal minangka sarung. Pola sarung bisa uga kalebu simbol status perkawinan wong kasebut utawa pangkate ing masyarakat Melayu tradhisional.{{sfn|Hassan|2016}}

Sandhangan Melayu klasik umum liyané kanggo wong lanang kalebu ''baju'' (klambi) utawa ''tekua'' (jinis klambi lengen dawa), ''baju rompi'' (rompi), ''kancing'', ''celana'' sikil cilik ([[clana]]), [[sarung]] sing dienggo ing pinggul, ''capal'' (sandal), lan ''tanjak'' utawa ''tengkolok'' (tutup sirah); kanggo para bangsawan, ''baju sikap'' utawa ''baju layang'' (jinis jas) lan ''pending'' (gesper sabuk hias) uga sinonim kanggo dienggo minangka sandhangan resmi. Uga lumrah yen ''Pendekar'' (prajurit Melayu) nduweni [[keris]] sing diselipake ing lipatan ngarep sarung.

Beda karo Baju Melayu sing isih dienggo mung minangka sandhangan upacara, Baju Kurung dienggo saben dina sajrone setaun dening mayoritas wanita Melayu. Katon pegawai negeri sipil wanita, pekerja profesional, lan mahasiswa nganggo Baju Kurung iku lumrah ing [[Malaysia]] lan [[Brunéi Darussalam]].

===Seni bela diri===
[[Barkas:Singaporean female pesilat - 20080222.jpg|thumb|Praktisi silat wanita saka [[Singapura]]]]

Silat lan varian-variané bisa ditemokaké ing saindenging [[donya Melayu]]: Semenanjung Malaya (kalebu [[Singapura]]), [[Kapuloan Riau]], [[Sumatra]] lan wilayah pesisir [[Kalimantan]]. Bukti arkeologi nuduhake yen, ing abad kaping 6, seni tempur formal wis dipraktekke ing Semenanjung Melayu lan Sumatra.{{sfn|James|1994|p=73}} Wangun Silat paling awal diyakini wis dikembangake lan digunakake ing angkatan bersenjata kerajaan Melayu kuna Langkasuka (abad kaping 2){{sfn|Alexander|2006|p=225}}{{sfn|Abd. Rahman Ismail|2008|p=188}} lan [[praja Sriwijaya|Sriwijaya]] (abad kaping 7).

Pengaruh kesultanan Melayu Malaka, Johor, Pattani, lan Brunéi wis nyumbang marang panyebaran seni bela diri iki ing Kapuloan Melayu. Liwat labirin saluran segara lan kapiler kali sing rumit sing nggampangake ijol-ijolan lan perdagangan ing saindenging wilayah kasebut, Silat mlaku menyang alas udan sing padhet lan munggah menyang pegunungan. [[Laksamana]] Hang Tuah saka Malaka sing legendaris iku salah siji ''pesilat'' paling misuwur ing sejarah{{sfn|Green|2001|p=802}} lan malah dianggep dening sawetara wong minangka bapak silat Melayu.{{sfn|Sheikh Shamsuddin|2005|p=195}} Wiwit jaman klasik, Silat Melayu ngalami diversifikasi sing gedhe lan mbentuk apa sing saiki diakoni sacara tradhisional minangka sumber [[pencak silat|Pencak Silat]] Indhonésia lan bentuk Silat liyane ing [[Asia Kidul-wétan]].{{sfn|Draeger|1992|p=23}}{{sfn|Farrer|2009|p=28}}

Saliyané Silat, Tomoi uga dipraktekké déning wong Melayu, mliginé ing wilayah lor [[Jasirah Malaka]]. Iki minangka varian saka bentuk kickboxing Indo-Cina sing diyakini wis nyebar ing daratan Asia Kidul-wétan wiwit jaman Kekaisaran Funan (68 Masehi).

===Dolanan tradhisional===
[[Barkas:Finished wau and wau frame.JPG|thumb|right|Bengkel tukang Wau ing [[Kelantan]], [[Malaysia]]. Layangan jinis aneh iki bisa ditemokake ing pesisir lor-wetan Semenanjung Melayu.]]

Dolanan Melayu tradhisional lumrahé mbutuhaké katrampilan kerajinan lan ketangkasan manual lan bisa dilacak asal-usulé wiwit jaman Kesultanan Malaka. ''Sepak Raga'' lan [[layangan]] kalebu dolanan tradhisional sing kasebut ing [[Sulalatus Salatin|Sejarah Melayu]] sing dimainake dening para bangsawan lan kraton kesultanan Melayu.{{sfn|Leyden|1821|p=261}}{{sfn|Lockard|2009|p=48}}{{sfn|Ooi|2004|p=1357}}

''Sepak Raga'' minangka salah sawijining dolanan Melayu sing paling populer lan wis dimainake nganti pirang-pirang abad. Sacara tradhisional, Sepak raga dimainake kanthi muter-muter kanthi nendhang lan njaga bal rotan supaya tetep munggah nggunakake bagean awak apa wae kajaba lengen lan tangan. Saiki diakoni minangka olahraga{{sfn|Ziegler|1972|p=41}}{{sfn|McNair|2002|p=104}} nasional Malaysia lan dimainake ing acara olahraga internasional kayata [[Pèsta Ulahraga Asia|Asian Games]] lan [[Pista Ulah raga Asia Kidul Wétan|Southeast Asian Games]].

Dolanan populer liyané yaiku [[gangsingan|''Gasing'' muter]] sing biasané dimainaké sawisé mangsa panèn. Dibutuhake katrampilan sing apik kanggo ngasilake ''Gasing'' (ndhuwur) sing paling kompetitif, sawetara bisa diputer nganti rong jam saben wektu.&lt;ref name=&quot;Alexander 2006 51&quot;&gt;{{harvnb|Alexander|2006|p=51}}&lt;/ref&gt;

Mungkin dolanan Melayu sing paling populer yaiku ''Wau'' (jinis layangan unik saka pesisir wétan Semenanjung Malaya) utawa mabur layangan. Kompetisi mabur wau dianakake karo juri sing menehi poin kanggo keahliane (''Wau'' iku obyek sing ayu lan warni-warni sing dipasang ing pigura pring), swara (kabeh layangan Melayu dirancang kanggo nggawe swara tartamtu nalika diombang-ambingake ing angin) lan ketinggian.&lt;ref name=&quot;Alexander 2006 51&quot;/&gt;

Wong Melayu uga duwe varian dolanan papan [[Mancala]] sing dikenal minangka [[Dhakon|Congkak]]. Dolanan iki dimainake kanthi ngobahake watu, kelereng, manik-manik utawa cangkang ing sakubenge papan kayu sing kasusun saka rolas bolongan utawa luwih. Mancala diakoni minangka dolanan paling tuwa ing donya lan bisa dilacak asal-usule wiwit [[Mesir Kuna]]. Nalika dolanan iki nyebar ing saindenging jagad, saben budaya wis nemokake variasi dhewe-dhewe kalebu wong Melayu.{{sfn|Alexander|2006|p=52}}

==Sub-ètnis==
{{Uga deleng|Wong Melayu Malaysia|Wong Melayu Indhonésia}}

==Deleng uga==
* [[Donya Melayu]]
* [[Omah Melayu]]

==Cathetan suku==
{{Reflist}}

==Pranala njaba==
* {{ms}} [http://iyco0.tripod.com/usmanawang.html Puisi Usman Awang mengenai Melayu.]{{Pranala mati|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{en icon}} [http://www.asiafinest.com/forum/index.php?showtopic=29765 Melayu]
* {{id}} [http://209.85.175.104/search?q=cache:lYcg2r-ziWYJ:ccm.um.edu.my/umweb/fsss/images/persidangan/Kertas%2520Kerja/Pak%2520Witrianto.doc+Rumpun+Banjar&amp;hl=id&amp;ct=clnk&amp;cd=139&amp;gl=id&amp;client=firefox-a Modal Sosial dan Pembangunan Manusia Melayu oleh Witrianto, S.S., M.Hum., M.Si dari Universitas Andalas]{{Pranala mati|date=April 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{id}} [http://www.indonesiamedia.com/2004/05/early/budaya/budaya-0504-bhinneka.htm Bhinneka Tunggal Ika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100126030352/http://www.indonesiamedia.com/2004/05/early/budaya/budaya-0504-bhinneka.htm |date=26 Januari 2010 }}
* {{id}} [http://melayuonline.com/article/?a=aW1QL3FMZVZBUkU4Ng%3D%3D= Gerakan Bangsa Melayu Besar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408223826/http://melayuonline.com/article/?a=aw1ql3fmzvzbuku4ng=== |date=8 April 2016 }}

{{stub}}

{{DEFAULTSORT:Melayu}}
[[Kategori:Melayu|*]]
[[Kategori:Suku bangsa ing Malaysia]]
[[Kategori:Suku bangsa ing Indonesia]]
[[Kategori:Golongan ètnik ing Indonésia]]
[[Kategori:Golongan ètnik ing Malaysia]]

{{Featured article}}
{{Authority control}}</text>
      <sha1>j0seey5l94nabfbaqxiasl1819ltfxr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1759027</id>
      <parentid>1759026</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T04:44:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55037-88</username>
        <id>75055</id>
      </contributor>
      <origin>1759027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79856" sha1="a0clfrrdw41jjr0fcjwi91o0b14nztw" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
| group = &lt;br/&gt;Wong Melayu&lt;br/&gt;''Orang Melayu''&lt;br/&gt;أورڠ ملايو
| image = [[Gambar:Siti Nurhaliza - KLIFF 08.jpg|57px|Siti Nurhaliza]] [[Gambar:Mahathir 2007.jpg|57px|Mahathir Mohammad]] [[Gambar:Muszaphar shukor.jpg|57px|Sheikh Muszaphar Shukor]]&lt;br/&gt;[[Gambar:Amir Hamzah portrait edit.jpg|51px|Amir Hamzah]] [[Gambar:Raja Ali Haji.jpg|57px|Raja Ali Haji]] [[Gambar:Hamzah Haz.jpg|57px|Hamzah Haz]]&lt;br/&gt;[[Gambar:Siti Nordiana interviewed by MeleTOP.jpg|70px|Siti Nordiana]] [[Gambar:Pakngah.jpg|60px|Pak Ngah]] [[Gambar:P Ramlee Dunia Film 15 May 1954 p20.jpg|60px|P. Ramlee]]
| caption = Sakarepe: [[Siti Nurhaliza]] • [[Mahathir Mohammad]] • [[Sheikh Muszaphar Shukor]]&lt;br/&gt;
Kaloro: [[Amir Hamzah]] • [[Raja Ali Haji]] • [[Hamzah Haz]]&lt;br/&gt;
Katelu: [[Siti Nordiana]] • [[Pak Ngah]] • [[P. Ramlee]]
| poptime = {{circa}} '''40.000.000 jiwane''' &lt;!-- sum of numbers from each region below --&gt;
| region1 = &lt;span style=&quot;font-size:105%;&quot;&gt;'''Pedunung mayoritas'''&lt;/span&gt;
| region6 = '''{{flagicon|Malaysia}} [[Malaysia]]'''
| pop6 = 20.749.378 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref6 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|Economic Planning Unit (Malaysia)|2010}}&lt;/ref&gt;}}
| region7 = '''{{flagicon|Brunei}} [[Brunéi Darussalam]]'''
| pop7 = 501.902 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref7 = {{lower|&lt;ref name=&quot;CIA (B)&gt;&quot;{{harvnb|CIA World Factbook|t=Brunei|2012}}&lt;/ref&gt;}}
| region8 = &lt;span style=&quot;font-size:105%;&quot;&gt;'''Pedunung minoritas'''&lt;/span&gt;
| pop8 = 
| ref8 = 
| region9 = '''{{flagicon|Indonesia}} [[Indonésia]]'''
| pop9 = 8.789.585 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref9 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|Badan Pusat Statistika Indonesia|2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Figure obtained based on the percentage of Malays in 2000 census and the total Indonesian population in 2010 census&lt;/ref&gt;}}
| region10 = '''{{flagicon|Thailand}} [[Thailand]]'''
| pop10 = 5.354.475 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref10 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|CIA World Factbook|t=Thailand|2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|World Directory of Minorities and Indigenous Peoples|2005}}&lt;/ref&gt;}}
| region11 = '''{{flagicon|Singapura}} [[Singapura]]'''
| pop11 = 1.003.449 &lt;small&gt;(2010 prakiraan)&lt;/small&gt;
| ref11 = {{lower|&lt;ref&gt;{{harvnb|CIA World Factbook|t=Singapore|2012}}&lt;/ref&gt;}}
| region12 = '''{{flagicon|Philippines}} [[Pilipina]]'''
| pop12 = 2.000.000
| ref12 = 
| region13         = '''{{flagicon|Liga Arab}} [[Nagara-nagara Arab]]'''
| pop13            = ~50.000
| ref13            = &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.utusan.com.my/rencana/agama/jejak-melayu-di-bumi-anbiya-1.437075|title=Jejak Melayu di bumi anbiya|work=Utusan Online |access-date=2 Juli 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915002357/http://www.utusan.com.my/rencana/agama/jejak-melayu-di-bumi-anbiya-1.437075|archive-date=15 Sèptèmber 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ww1.kosmo.com.my/kosmo/content.asp?y=2017&amp;dt=0126&amp;pub=Kosmo&amp;sec=Rencana_Utama&amp;pg=ru_02.htm|title=Jabal Ajyad perkampungan komuniti Melayu di Mekah|work=Kosmo Online |access-date=2 Juli 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915001838/http://ww1.kosmo.com.my/kosmo/content.asp?y=2017&amp;dt=0126&amp;pub=Kosmo&amp;sec=Rencana_Utama&amp;pg=ru_02.htm|archive-date=15 Sèptèmber 2018}}&lt;/ref&gt;
| languages = [[Basa Malayu]], [[Basa Indhonésia]], [[Basa Thai]], [[Basa Arab]], [[Basa Inggris]], lan [[Basa Tamil]]
| religions = [[Islam]]
| related = [[Wong Acèh|Acèh]], [[Wong Banjar|Banjar]], [[Wong Minangkêbo|Minang]], [[Wong Kerinci|Kerinci]], [[Wong Tidung|Tidung]], [[Wong Laut|Laut]], [[Wong Betawi|Betawi]]
}}

[[Gambar:Malay couple.jpg|thumb|300px|Pasangan Melayu nganggo sandhangan tradhisional sawisé upacara ''akad nikah''. Penganten kakung nganggo ''baju melayu'' nganggo ''songkok'' lan ''[[songkèt]]'', dene penganten putri nganggo ''baju kurung'' nganggo ''tudong''.]]
[[Gambar:COLLECTIE TROPENMUSEUM Kleurenlitho getiteld Jong gehuwde Maleische vrouw TMnr 5795-34.jpg|thumb|300px|Wadon Melayu ing Kutai diidentifikasi kanthi bentuk bun sing khas (litografi dening C. F. Kelley adhedhasar gambar dening Carl Book, [[1887]])]]
'''Wong Melayu''' ({{lang-ms|'''Orang Melayu'''}}; [[Aksara Jawi|Jawi]]: {{Script/Arabic|أورڠ ملايو}}) minangka klompok suku bangsa [[Austronésia]] utamané ing Semenanjung Malaya, ing saindenging [[Sumatra]], kidul [[Thailand]], pesisir kidul [[Burma]], pulo [[Singapura]], [[Borneo]] pesisir kalebu [[Brunei]], [[Kalimantan Kulon]], [[Kalimantan Wétan]] lan [[Sarawak]] lan [[Sabah]] pesisir, [[Pilipina]] sisih kulon lan sisih kidul, lan pulo-pulo cilik sing ana ing antarané lokasi kasebut — sacara koléktif dikenal minangka &quot;Dunia Melayu&quot;. Lokasi iki saiki dadi bagéan saka negara-negara modern [[Malaysia]], [[Indhonésia]], [[Singapura]], [[Brunei]], [[Burma]], [[Thailand]], lan [[Filipina]].

Malah, akéh komunitas [[Minangkabau]], [[Mandailing]], lan [[Dayak]] sing pindhah menyang pesisir wétan [[Sumatra]] lan pesisir kulon [[Kalimantan]], ngaku wong Melayu. Saliyané ing Nusantara, wong Melayu uga ang ing [[Sri Lanka]], [[Kapuloan Cocos (Keeling)]] ''(Cocos Malays)'', lan [[Afrika Kidul]] ''(Cape Malays)''.

Ana maneka warna basa, budaya, seni, lan sosial sing cukup akeh ing antarane akeh subkelompok Melayu, utamane amarga atusan taun imigrasi lan asimilasi macem-macem etnis lan suku regional ing Asia Tenggara Maritim. Sacara historis, populasi Melayu utamane keturunan saka suku [[kulawarga basa Austronésia|Austronésia]] lan [[kulawarga basa Austroasiatika|Austroasia]] sing nganggo [[basa Malayu]] sadurunge sing ngedegake sawetara negara lan kerajaan dagang maritim kuna, utamane [[Brunéi Darussalam|Brunéi]], [[Kedah]], Langkasuka, Gangga Negara, Chi Tu, Nakhon Si Thammarat, Pahang, [[Kerajaan Melayu|Melayu]], lan [[Praja Sriwijaya|Sriwijaya]].{{sfn|Milner|2010|pp=24, 33}}{{sfn|Barnard|2004|pp=7 &amp; 60}}

Tekane Kesultanan Malaka ing abad kaping 15 micu revolusi gedhe ing sejarah Melayu, sing penting banget dumunung ing warisan politik lan budaya sing jembar. Tandha-tandha definitif umum saka kemelayuan — agama Islam, basa lan tradhisi Melayu — dianggep wis diproklamasikake ing jaman iki, sing ndadékaké etnogenesis wong Melayu minangka klompok etnoreligius utama ing wilayah kasebut. Ing sastra, arsitektur, tradhisi kuliner, sandhangan tradisional, seni pertunjukan, seni bela diri, lan tradhisi kraton, Malaka netepake standar sing ditiru dening kesultanan Melayu sabanjure. Jaman keemasan kesultanan Melayu ing Semenanjung Malaya, Sumatra Wétan, lan Pesisir Kalimantan nyumurupi akèh pedunungé, mliginé saka manéka warna komunitas suku kaya ta [[Wong Batak|Batak]], [[Dayak]], Wong Asli, lan [[Wong Laut]], sing tundhuk marang Islamisasi lan Invasi Melayu. Sajrone sejarah, istilah &quot;Melayu&quot; wis ditambahi menyang klompok etnis liyane ing &quot;[[Donya Melayu]]&quot;; panggunaan iki saiki umume diwatesi ing Malaysia lan Singapura, ing ngendi keturunan liyane saka klompok etnis iki diarani Anak Dagang (&quot;pedagang&quot;) lan umume asale saka [[Indhonésia]] kayata [[wong Acèh]], [[Wong Banjar|Banjar]], [[Wong Bugis|Bugis]], [[Wong Mandailing|Mandailing]], [[Wong Minangkêbo|Minangkêbo]] lan [[Wong Jawa|Jawa]].

== Etimologi ==
[[Barkas:Candi Muaro Jambi dengan langit biru.jpg|thumb|[[Kompleks Candhi Muaro Jambi]] ing [[Jambi]], sacara historis ana hubungane karo [[Kerajaan Melayu]] pra-Islam. Wong Melayu-Sriwijaya dikenal mbangun sistem bangunan sing rumit ing ibukutha, kutha-kutha gedhe, lan pusat kutha sing penting.]]
[[Barkas:Bukit Seguntang Tombs.jpg|thumb|Bukit Seguntang ing [[Kutha Palémbang|Palémbang]]. Miturut ''[[Sejarah Melayu]]'', bukit iki nyathet munculé Sang Sapurba, leluhur legendaris kanggo macem-macem kulawarga kerajaan Melayu ing [[Sumatra]], [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]], lan [[Kalimantan]].]]
Literatur epik ''[[Sulalatus Salatin|Sajarah Melayu]]'' nggandhengake asal-usul etimologis &quot;Melayu&quot; karo kali cilik sing jenenge Sungai Melayu ('kali Melayu') ing [[Sumatra]], [[Indhonésia]]. Epik kasebut salah nyebutake yen kali kasebut mili menyang [[Kali Musi]] ing [[Kutha Palémbang|Palémbang]], dene sejatine mili menyang Kali Batang Hari ing [[Jambi]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Reid |first=Anthony |date=Oktober 2001 |title=Understanding Melayu (Malay) as a Source of Diverse Modern Identities |journal=Journal of Southeast Asian Studies |volume=32 |issue=3 |pages=295–313|doi=10.1017/S0022463401000157 |pmid=19192500 }}&lt;/ref&gt;{{rp|298}} Istilah iki dianggep asale saka tembung Melayu ''melaju'', gabungan saka awalan verbal 'me' lan tembung oyot 'laju', sing tegese &quot;nyepetake&quot;, digunakake kanggo njlentrehake arus kali sing deres lan cepet.{{sfn|Melebek|Moain|2006|pp=9–10}}

=== Minangka jeneng panggonan (toponim) ===
Sadurungé abad kaping 15, istilah &quot;Melayu&quot; lan varian sing mèmper katon ditrapaké minangka toponim lawas kanggo wilayah [[Selat Malaka]] sacara umum.{{sfn|Barnard|2004|p=3}}
* '''''Malaya Dwipa''''', &quot;Malaya Dvipa&quot;, diterangake ing bab 48, Vayu Purana minangka salah sawijining provinsi ing segara wétan sing kebak emas lan perak. Sawetara sarjana nyamakake istilah iki karo [[Sumatra]],{{sfn|Deka|2007|p=57}} nanging sawetara sarjana India percaya yen istilah kasebut kudune nuduhake Semenanjung Melayu sing pagunungan, dene Sumatra luwih tepat digandhengake karo Suvarnadvipa.{{sfn|Pande|2006|p=266}}{{sfn|Gopal|2000|p=139}}{{sfn|Ahir|1995|p=612}}{{sfn|Mukerjee|1984|p=212}}{{sfn|Sarkar|1970|p=8}}
* '''''Maleu-kolon''''' – lokasi ing Semenanjung Emas, saka karya [[Claudius Ptolemaeus|Ptolemy]], Geographia.{{sfn|Gerini|1974|p=101}}
* '''''Mo-lo-yu''''' – kasebut déning Yijing, sawijining biksu Buddha Tionghoa saka [[Wangsa Tang|Dinasti Tang]] sing ngunjungi Asia Tenggara ing taun 688–695. Miturut Yijing, karajan ''Mo-Lo-Yu'' dumunung ing jarak 15 dina lelayaran saka Bogha (Palembang), ibukutha Sribhoga ([[Praja Sriwijaya|Sriwijaya]]). Butuh layar 15 dina kanggo tekan Ka-Cha ([[Kedah]]) saka Mo-lo-yu; mula, bisa diarani yen Mo-Lo-Yu bakal dumunung ing tengah-tengah antarane rong panggonan kasebut.{{sfn|I Ching|2005|p=xl–xli}} Ana téori populer sing nggandhèngaké ''Mo-Lo-Yu'' karo [[Kompleks Candhi Muaro Jambi|Jambi]] ing Sumatra,{{sfn|Melayu Online|2005}} nanging lokasi geografis Jambi kontradiksi karo katrangané Yi Jing babagan &quot;layar setengah dalan antara ''Ka-Cha'' (Kedah) lan ''Bogha'' (Palembang)&quot;. Ing jaman [[Wangsa Yuan|Dinasti Yuan]] (1271–1368) lan [[Wangsa Ming|Dinasti Ming]] (1368–1644), tembung ''Ma-La-Yu'' kerep disebut ing teks-teks sejarah Tiongkok – kanthi owah-owahan ejaan amarga rentang wektu antarane dinasti – kanggo nyebutake sawijining bangsa ing cedhak segara kidul. Antarane istilah-istilah sing digunakake yaiku &quot;Bôk-lá-yù&quot;, &quot;Mók-là-yū&quot; (木剌由), Má-lì-yù-er (麻里予兒), Oō-laì-yu (巫来由) — dilacak saka sumber tinulis saka bhikkhu [[Xuanzang]]) lan Wú-laī-yû (無来由).
* '''''Malaiyur''''' – kasebut ing prasasti Tanjore. Iki digambarake minangka kerajaan sing nduweni &quot;gunung sing kuwat minangka benteng&quot; sing tiba menyang penjajah Chola nalika kampanye Rajendra Chola I ing abad kaping 11. Bisa uga ana ing Sumatra, antarane Pannai lan Sriwijaya ([[Kutha Palémbang|Palémbang]]),&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Nagapattinam to suvarnadwipa: Reflections on the chola naval expeditions to Southeast Asia |publisher=Institute of Southeast Asian Studies |year=2009 |editor-last1=Kulke |editor-first1=Hermann |location=Singapore |editor-last2=Kesavapany |editor-first2=K. |editor-last3=Sakhuja |editor-first3=Vijay}}&lt;/ref&gt;{{rp|77–78, 170}} bisa uga ana ing situs arkeologi [[Kabupatèn Muaro Jambi|Muaro Jambi]].&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite book|last=Miksic|first=John M.|year=2013|title=Singapore and the Silk Road of the Sea, 1300–1800|publisher=NUS Press|isbn=978-9971-69-558-3|author1-link=John N. Miksic}}&lt;/ref&gt;{{rp|405}}
* '''''Malai''''' – sing kasebut déning ahli géografi Arab abad kaping 12 [[Al-Idrisi|Muhammad al-Idrisi]] ing Tabula Rogeriana, pulo iki njlèntrèhaké semenanjung Malaya minangka pulo sing dawa lan nyebut Malai, wewatesan karo Qmer (Khmer) lan dunungé 12 dina layar saka Sanf (Champa).&lt;ref&gt;[https://www.sg/sgbicentennial/the-bicentennial-experience/map/al-idrisis-a-guide-to-pleasant-journeys-into-faraway-lands/ al-Idrisi's A guide to Pleasant Journeys into Faraway Lands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250508045322/https://www.sg/sgbicentennial/the-bicentennial-experience/map/al-idrisis-a-guide-to-pleasant-journeys-into-faraway-lands/ |date=2025-05-08 }}. Singapore Bicentennial Office. November 2019.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gerini, G. E., &amp; Royal Geographical Society (Great Britain). (1909). [https://books.google.com.my/books?id=FKYcAAAAMAAJ&amp;vq=malai&amp;pg=PA535#v=onepage&amp;q=malai&amp;f=false Researches on Ptolemy's Geography of Eastern Asia (further India and Indo-Malay Archipelago) (Asiatic Society monographs)]. Royal Asiatic society, Royal geographical society. p. 535.&lt;/ref&gt;
* '''''Bhūmi Mālayu''''' – (secara harfiah &quot;Tanah Malayu&quot;), transkripsi saka [[Prasasti Padang Roco]] taun 1286 M dening Slamet Muljana.{{sfn|Muljana|1981|p=223}} Istilah iki ana gandheng cenenge karo kerajaan Dharmasraya.
* '''''Ma-li-yu-er''''' – kasebut ing babad [[Wangsa Yuan]], nuduhake sawijining bangsa ing Semenanjung Melayu sing ngadhepi ekspansi Kerajaan Sukhothai menyang kidul, nalika jaman pamrentahan Ram Khamhaeng.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chronicle of Mongol Yuan |website=guoxue.com |language=zh |url=http://www.guoxue.com/shibu/24shi/yuanshi/yuas_210.htm |access-date=5 Fèbruari 2026 |archive-date=27 Agustus 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827214255/http://www.guoxue.com/shibu/24shi/yuanshi/yuas_210.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Kronik kasebut nyatakake: &quot;''..Ana rasa sengit antarane Siam lan Ma-li-yu-er nganti loro-lorone padha mateni siji lan sijine ...''&quot;. Kanggo nanggepi tumindake Sukhothai, utusan Tiongkok menyang kraton Ram Khamhaeng ing taun 1295 nggawa dekrit kekaisaran: &quot;Tetepna janjimu lan aja nindakake piala marang Ma-li-yu-er&quot;.{{sfn|Hall|1981|p=190}}
* '''''Malauir''''' – kasebut ing cathetan [[Marco Polo]] minangka kerajaan sing dumunung ing Semenanjung Melayu,{{sfn|Cordier|2009|p=105}}{{sfn|Wright|2004|pp=364–365}} bisa uga padha karo sing kasebut ing kronik Yuan.
* '''''Malayapura''''' – (sacara harfiah &quot;kutha Malaya&quot; utawa &quot;bètèng Malaya&quot;), sing ditulis ing [[prasasti Amoghapasa]] sing ditulis taun 1347 Masehi. Istilah iki digunakake dening [[Adityawarman]] kanggo nyebut Dharmasraya.

Saran liyané kalebu tembung [[basa Jawa|Jawa]] ''mlayu'' (minangka kriya: mlayu, partisip: buronan), utawa istilah Melayu ''melaju'' (nyepetake kanthi ajeg), sing nuduhake mobilitas dhuwur lan sifat migrasi wong-wongé. De Barros (1552) nyebutake yen [[Paraméswara|Iskandar Shah]] menehi jeneng ''Malaios'' (wong Melayu) kaya ngono amarga bapakne diusir saka negarane. Albuquerque nerangake yen [[Paraméswara|Parameswara]] mlayu (''malayo'') saka kerajaan Palembang menyang Malaka.{{sfn|Crawfurd|1856|p=[https://archive.org/details/adescriptivedic00crawgoog/page/n254/mode/2up 244]}}

=== Minangka jeneng ètnis (etnonim) ===
{{multiple image
| align = right
| total_width = 420
| image1 = Malays from the Malacca Sultanate Codice Casanatense.jpg
| alt1 = Wong Melayu ing Malaka
| caption1 = Cat banyu Portugis wong Malaya ing Malaka, kira-kira taun 1540, ditampilake ing Códice Casanatense
| image2 = A Malay couple RBSeite93.jpg
| alt2 = Pasangan Melayu
| caption2 = Ilustrasi pasangan Melayu, saka ''Reise nach Batavia'', antarane taun 1669 lan 1682
| image3 = JogetUNISEL.jpg
| alt3 = Tari Joget
| caption3 = Tari Joget saka Kesultanan Malaka; akeh aspek budaya Melayu sing asale saka kraton Malaka
}}

Tembung &quot;Melayu&quot; minangka etnonim, kanggo ngrujuk marang kluster etnologis sing béda banget, dianggep wis dadi populer sajrone integrasi Kesultanan Malaka minangka kakuwatan regional ing abad kaping 15. Iki digunakake kanggo nglaporake babagan keberpihakan sosial wong Malaka tinimbang wong manca ing wilayah sing padha, utamane [[wong Jawa]] lan [[Thai]].{{sfn|Barnard|2004|p=4}} Iki dibuktèkaké saka dhaptar tembung Melayu awal abad kaping 16 déning Antonio Pigafetta sing gabung karo pelayaran Magellan, sing ngrujuk babagan kepriyé frasa ''chiara Malaiu'' ('cara Melayu') digunakaké ing maritim [[Asia Kidul-wétan]], kanggo nyebut ''al parlare de Malaea'' ([[basa Italia]] kanggo &quot;ngomong babagan Malaka&quot;).{{sfn|Milner|2010|pp=22}}

Sastra Melayu klasik nggambarake wong Melayu kanthi makna sing luwih sempit tinimbang interpretasi modern. ''Hikayat Hang Tuah'' (kira-kira taun 1700, manuskrip kira-kira taun 1849) mung nyebutake wong Melayu minangka subjek Kesultanan Malaka; [[Brunéi Darussalam|Brunéi]], nalika semana, ora dianggep minangka wong Melayu. ''Hikayat Patani'' (manuskrip: 1876) contoné, ora nyebut Patani lan Brunéi minangka [[basa Malayu]], istilah kuwi mung digunakaké kanggo [[Johor]]. Kedah boten kalebet basa Melayu ing babad Kedah/Hikayat Merong Mahawangsa (kira-kira 1821). ''Hikayat Aceh'' (kira-kira taun 1625, manuskrip kira-kira taun 1675) nggandhengake etnis Melayu karo Johor, nanging mesthi ora karo Aceh utawa Deli.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Milner |first=Anthony |url=https://books.google.com/books?id=sACaolB0FpkC&amp;q=liberally |title=The Malays |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2011 |isbn=978-1-4443-9166-4 |pages=91–92 |access-date=5 Fèbruari 2026|archive-date=31 Maret 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331160702/https://books.google.com/books?id=sACaolB0FpkC&amp;q=liberally |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;For the dating of the manuscripts, see [https://mcp.anu.edu.au/Q/texts.html Malay Concordance Project]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220809133732/https://mcp.anu.edu.au/Q/texts.html|date=9 Agustus 2022}}.&lt;/ref&gt;

== Asal-usul ==
[[Barkas:Baju Melayu.jpg|thumb|Sekelompok wong lanang saka [[Brunéi Darussalam]] nganggo sandhangan jinis ''Cekak Musang'', dienggo bareng karo [[songkèt]] (kiwa paling adoh) lan ''[[sarung|kain sarung]]''.]]

=== Modhél Proto-Melayu ===
Uga dikenal minangka ''Melayu asli'' (wong Melayu asli) utawa ''Melayu purba'' (wong Melayu kuna), wong Proto-Melayu asale saka Austronésia lan dipercaya wis migrasi menyang Kapuloan Melayu sajrone serangkaian migrasi dawa antarane 2500 lan 1500 SM.{{sfn|Ryan|1976|pp=4–5}} Proto-Melayu sing misuwur saiki yaiku Moken, Jakun, Orang Kuala, Temuan lan Orang Kanaq.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Orang Asli Population Statistics |publisher=Center for Orang Asli Concerns |url= http://www.coac.org.my/codenavia/portals/coacv2/code/main/main_art.php?parentID=11374494101180&amp;artID=11432750280711 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110722233738/http://www.coac.org.my/codenavia/portals/coacv2/code/main/main_art.php?parentID=11374494101180&amp;artID=11432750280711 |archive-date=22 Juli 2011}}&lt;/ref&gt; ''The Encyclopedia of Malaysia: Early History'' ({{lang|id|Ensiklopedia Malaysia: Sejarah Awal}}), wis nudingake total telung teori babagan asal-usul wong Melayu:
* Teori Yunnan (diterbitake ing taun 1889) – Teori Proto-Melayu sing asale saka Yunnan kira-kira 4.000 nganti 6.000 taun kepungkur. Téori iki didhukung déning R.H Geldern lan timé sing nduwé téori yèn migrasi wong-wong mau kedadeyan saka Kali Mekong menyang [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]]. Bukti liyané sing ndhukung téori iki kalebu piranti watu sing ditemokaké ing Kepulauan Melayu sing analog karo piranti Asia Tengah, sing nuduhaké kamiripan adat istiadat Melayu lan Assam.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Parthipan |first1=Shalini |last2=Mirianti Ishar |first2=Seri |date=2022 |title=Perspective on Ancestral Lineages and Genetic Markers of Malay Population in Peninsular Malaysia |url=http://journalarticle.ukm.my/19571/1/49021-177065-2-PB.pdf |journal=Journal Sains Kesihatan Malaysia |volume=20 |issue=1 |page=86 |via=Journalarticle.ukm.my |access-date=24 Maret 2026 |archive-date=16 Oktober 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016080144/http://journalarticle.ukm.my/19571/1/49021-177065-2-PB.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* Teori New Guinea/Pelaut (diterbitake ing taun 1965) – Migrasi pelaut kanthi katrampilan oseanografi sing kuwat sing lelungan saka pulo siji menyang pulo liyane antarane [[Niu Sélan]] lan [[Madhagaskar]]. Teori kasebut ngaku yen morfologi wong Melayu nalika semana padha karo Negroid.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* Teori [[Républik Cina|Taiwan]] (diterbitake ing taun 1997) – Migrasi sekelompok wong saka Tiongkok Kidul kedadeyan 6.000 taun kepungkur, sawetara pindhah menyang [[Taiwan]] ([[wong pribumi Taiwan|pribumi Taiwan]] saiki minangka keturunane), banjur menyang [[Filipina]] lan mengko menyang [[Kalimantan]] (kurang luwih 4.500 taun kepungkur) ([[Dayak]] saiki lan kelompok liyane). Wong-wong kuna iki uga pisah, ana sing menyang [[Sulawesi]] lan ana sing menyang [[Jawa]], lan [[Sumatra]], sing saiki kabeh nganggo basa-basa sing kalebu kulawarga Basa Austronesia. Migrasi pungkasan kedadeyan ing Semenanjung Malaya kira-kira 3.000 taun kepungkur. Sawijining sub-kelompok saka Kalimantan pindhah menyang Champa ing jaman saiki sing diarani Vietnam Tengah lan Kidul kira-kira 4.500 taun kepungkur. Ana uga jejak migrasi Dong Son lan Hoabinhian saka [[Viètnam]] lan [[Kamboja]]. Kabeh klompok iki nduweni DNA lan asal-usul linguistik sing bisa ditelusuri saka pulo sing saiki diarani Taiwan, lan leluhure wong-wong kuna iki bisa ditelusuri saka Tiongkok kidul.{{sfn|Barnard|2004}}

==== Deutero-Melayu ====
[[Barkas:Women from Palembang in Ikat weave, Wanita di Indonesia p29 (Ministry of Information).jpg|thumb|Wanita saka [[Kutha Palémbang|Palémbang]] nganggo busana tradhisional, sing diarani Baju Kurung sing digawe saka [[Songkèt]]. Klambi iki umume digandhengake karo wanita keturunan Melayu.]]

Wong Deutero-Melayu iku wong [[jaman wesi|Jaman Wesi]] sing sebagian turunan saka wong Austronésia sabanjure sing dilengkapi teknik pertanian sing luwih maju lan kawruh anyar babagan logam.{{sfn|Murdock|1969|p=278}}{{sfn|Ooi|2004|p=[https://books.google.com/books?id=QKgraWbb7yoC&amp;pg=PA495 495]}}{{sfn|Anderbeck|2002}} Para pemukim Deutero-Melayu ora nomaden kaya para leluhure: nanging dheweke manggon lan ngadegake kampung-kampung sing dadi unit utama ing masyarakat. Kampung-kampung iki biasane dumunung ing pinggir kali utawa pesisir lan umume bisa nyukupi pangan lan kabutuhan liyane. Ing pungkasan abad kaping 1 SM, kampung-kampung iki wiwit nindakake perdagangan karo jagad njaba.{{sfn|Jamil Abu Bakar|2002|p=39}} Wong Deutero-Melayu dianggep minangka leluhur langsung saka wong Melayu saiki.{{sfn|TED|1999}}

==== Ekspansi saka modhél Sundaland ====
Téori sing luwih anyar nyatakaké yèn tinimbang dipanggoni déning ekspansi saka daratan, populasi Jaman És ing Semenanjung Malaya, Kapuloan Indhonésia sing cedhak, lan landas kontinèntal sing nalika iku katon (Sundaland) malah berkembang sacara lokal saka pemukim manungsa pisanan lan ngembang menyang daratan. Para pendukung téori iki percaya yèn ekspansi iki mènèhi panjelasan sing luwih irit babagan bukti linguistik, arkeologi, lan antropologis tinimbang modhèl sadurungé, mliginé model Taiwan.{{sfn|Oppenheimer|2006}} Téori iki uga nduwèni dhukungan saka bukti genetik anyar saka Human Genome Organisation sing nuduhaké yèn pedunung utama Asia kedadeyan ing siji migrasi liwat [[Asia Kidul-wétan]]; rute iki dianggep minangka wilayah Melayu modern lan keragaman ing wilayah kasebut berkembang utamane ing panggonan kasebut tanpa mbutuhake migrasi utama saka daratan. Ekspansi kasebut dhewe bisa uga disebabake dening kenaikan permukaan laut ing pungkasan Jaman Es.{{sfn|Abdulla et al.|2009}}{{sfn|Soares, et al.|2008}}

Stephen Oppenheimer, pendukung paham iki, luwih lanjut ngajokake teori yen ekspansi bangsa kedadeyan kanthi telung gelombang cepet amarga kenaikan permukaan laut ing pungkasan Jaman Es, lan diaspora iki nyebarake bangsa-bangsa kasebut lan budaya, mitos, lan teknologi sing ana gandhengane ora mung menyang daratan Asia Tenggara, nanging uga nganti India, Timur Tengah, lan Mediterania. Para pengulas nemokake usulan-usulane kanggo pemukiman lan panyebaran asli pantes ditliti luwih lanjut, nanging isih skeptis karo klaim difusionis dheweke.{{sfn|Razak|2012}}{{sfn|Terrell|1999}}{{sfn|Baer|1999}}

=== Bukti genetik ===
Wong Melayu iku sawijining klompok ètnis sing manggon ing Asia Kidul-wétan lan Semenanjung Malaya sing nganggo basa Austronésia. Miturut panliten ing taun 2015, wong Melayu saka Semenanjung Malaysia, [[Singapura]], [[Indhonésia]], lan [[Sri Lanka]] nduweni 4 komponen leluhur utama, kalebu Austronésia (17%–62%), Proto-Melayu (15%–31%), Asia Timur (4%–16%) lan Asia Selatan (3%–34%). Nanging komponen pribumi Austronésia lan Asia Tenggara luwih penting kanggo wong Melayu saka Semenanjung Malaysia, Singapura lan Indhonésia tinimbang Asia Wétan lan Asia Kidul. Kosok baline, wong Melayu saka Sri Lanka nduweni udakara 34% keturunan Asia Kidul ing susunan genetik, sing ndadekake dheweke relatif béda.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Deng |first1=Lian |last2=Hoh |first2=Boon-Peng |last3=Lu |first3=Dongsheng |last4=Saw |first4=Woei-Yuh |display-authors=3 |date=2015 |title=Dissecting the genetic structure and admixture of four geographical Malay populations |journal=Scientific Reports |volume=5 |doi=10.1038/srep14375 |pmid=26395220 |pmc=4585825 |bibcode=2015NatSR...514375D }}&lt;/ref&gt;

Panliten ing taun 2021 nyimpulake yen garis keturunan Basal-Asia Timur sing khas (kadhangkala diarani '''East- and Southeast Asian lineage''&lt;nowiki/&gt;' (ESEA)), sing minangka leluhure wong Asia Timur lan Tenggara modern, wong Polinesia, lan wong Siberia, asale saka Daratan Asia Tenggara ing ~50.000 SM, lan berkembang liwat pirang-pirang gelombang migrasi menyang kidul lan lor. Leluhur basal-Asia Wétan, uga leluhur sing ana gandhèngané karo [[kulawarga basa Austroasiatika|Austroasia]], nyebar menyang Asia Kidul-wétan Maritim sadurungé ekspansi Austronésia. Wong-wong sing nganggo basa Austronésia dhewe dikira wis tekan ing [[Taiwan]] lan [[Filipina]] sisih lor antarane 10.000 lan 7.000 SM saka pesisir kidul Tiongkok, lan nyebar saka kana menyang saindenging Asia Tenggara. Para penulis nyimpulake yen ekspansi Austronésia menyang Insular Asia Tenggara lan [[Polinésia]] metu saka Filipina tinimbang Taiwan, lan wong-wong sing nganggo basa Austronesia modern, kayata wong Melayu, umume duwe leluhur saka Basal-Asia Timur paling awal, migran Austroasia saka Asia Tenggara Daratan, lan pelaut sing nganggo basa Austronésia saka Filipina, tanpa akeh campuran saka klompok sadurunge.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Larena |first1=Maximilian |last2=Sanchez-Quinto |first2=Federico |last3=Sjödin |first3=Per |last4=McKenna |first4=James |last5=Ebeo |first5=Carlo |last6=Reyes |first6=Rebecca |last7=Casel |first7=Ophelia |last8=Huang |first8=Jin-Yuan |last9=Hagada |first9=Kim Pullupul |last10=Guilay |first10=Dennis |last11=Reyes |first11=Jennelyn |date=30 Maret 2021 |title=Multiple migrations to the Philippines during the last 50,000 years |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=118 |issue=13 |doi=10.1073/pnas.2026132118 |issn=0027-8424 |pmc=8020671 |pmid=33753512|bibcode=2021PNAS..11826132L |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Yang |first=Melinda A. |date=6 Januari 2022 |title=A genetic history of migration, diversification, and admixture in Asia |url=http://www.pivotscipub.com/hpgg/2/1/0001/html |journal=Human Population Genetics and Genomics |language=en |volume=2 |issue=1 |pages=1–32 |doi=10.47248/hpgg2202010001 |issn=2770-5005 |doi-access=free |access-date=25 Maret 2026 |archive-date=16 Mèi 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516110501/http://www.pivotscipub.com/hpgg/2/1/0001/html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==Budaya==
=== Agama ===
[[Barkas:Sultan Omar Ali Saifuddin Mosque 02.jpg|thumb|Masjid Sultan Omar Ali Saifuddien ing [[Brunéi Darussalam]] ing wayah wengi [[Ramadhan]]. Karajan sugih iki nganut Melayu Islam Beraja (''Monarki Islam Melayu'') minangka filosofi nasional wiwit kamardikane ing taun 1984.]]
Komunitas Melayu wiwitan umumé [[animisme|animis]], percaya marang anané ''semangat'' (roh) ing saben bab.&lt;ref name=&quot;zaki1&quot;&gt;{{harvnb|Zaki Ragman|2003|pp=1–6}}&lt;/ref&gt; Kira-kira nalika wiwitan jaman umum, agama [[Hindhu]] lan [[Buda]] dikenalake dening para pedagang Asia Kidul menyang Kepulauan Melayu, ing ngendi agama kasebut berkembang nganti abad kaping 13, sadurunge tekane Islam sing digawa dening para pedagang Muslim Arab, Asia Kidul, lan Tiongkok.

Ing abad kaping 15, Islam saka sekte [[Sunni]] ortodoks ngrembaka ing jagad Melayu ing jaman Kesultanan Malaka. Beda karo agama [[Hindhu|Hindu]], sing mung ngowahi masyarakat Melayu awal kanthi dangkal, [[Islam]] bisa diarani wis terintegrasi kanthi lengkap menyang urip saben dinane penduduk.&lt;ref name=&quot;Syed&quot;&gt;{{harvnb|Syed Husin Ali|2008|p=57}}&lt;/ref&gt; Wiwit jaman iki, wong Melayu dianggep minangka kelompok etnoreligius lan sacara tradhisional nduweni identifikasi sing cedhak karo Islam{{sfn|Johns|Lahoud|2005|p=157}} lan wiwit kuwi dheweke ora ngganti agama.&lt;ref name=&quot;Syed&quot; /&gt; Identitas iki kuwat banget nganti diarani dadi Muslim yaiku ''masuk Melayu'' (mlebu keMelayuan).{{sfn|Andaya|Andaya|1984|p=55}}

Sanajan mangkono, kapercayan-kapercayan sadurungé sing duwé oyot sing luwih jero, tetep nglawan kutukan Islam - lan pancen mistisisme [[Sufisme]] wis gegandhèngan ing antarane wong Melayu, karo roh-roh saka jagad animisme sadurungé lan sawetara unsur Hindhu.{{sfn|Winstedt|1925|p=125}} Sawisé taun 1970-an, kebangkitan Islam (uga diarani re-Islamisasi{{sfn|Burgat|2003|p=54}}) ing saindenging jagad Muslim, akèh tradhisi sing dianggep nglanggar ajaran Islam lan ngandhut unsur syirik ditinggalaké déning wong Melayu ing Malaysia, déné ing antarane wong Melayu ing Indhonésia, tradhisi kasebut ora dianggep takhayul lan ngandhut unsur syirik. Ing antarane tradhisi kasebut yaiku festival ''mandi'' safar (adus [[Safar]]), festival [[adus]] kanggo nggayuh kasucian spiritual, sing bisa dideleng fitur-fitur sing padha karo sawetara ing Durga Puja ing India.{{sfn|Bolton|Hutton|2000|p=184}}

Akèh-akèhé saka ètnis Melayu modern sing penganut Islam [[Sunni]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Malay of Malaysia |publisher=Bethany World Prayer Center |url=http://kcm.co.kr/bethany_eng/p_code3/1892.html |access-date=2 Juli 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010191042/http://kcm.co.kr/bethany_eng/p_code3/1892.html |archive-date=10 Oktober 2012}}&lt;/ref&gt; lan riyaya Melayu sing paling penting yaiku sing asalé saka Islam - ''[[Idul Fitri|Hari Raya Aidilfitri]]'', ''[[Idul Adha|Hari Raya Aidiladha]]'', ''[[Muharram|Awal Muharram]]'', lan ''[[Mulud (pahargyan)|Maulidur Rasul]]''. Wong Melayu sing metu saka Islam ing Malaysia lan Brunéi dianggep murtad. Nanging, ana sawetara etnis Melayu sing manggon ing njaba negara-negara kasebut uga wis nganut agama liya kanthi sah miturut hukum.

=== Arsitèktur ===
{{See also|Omah Melayu}}
[[Gambar:Rumah kedah.gif|thumb|350px|Omah tradhisional Melayu ing [[Kedah]], dihias nganggo panel ukiran khas [[Jasirah Malaka|Semenanjung Melayu]] sisih lor.]]
[[Gambar:Malacca Sultanate Palace Museum 1.jpg|thumb|350px|Replika Kraton Kesultanan Malaka, sing dibangun saka informasi lan data sing dipikolehi saka [[Sejarah Melayu]]. Dokumen sejarah iki nduwèni referensi babagan konstruksi lan arsitektur kraton nalika jaman Sultan Mansur Shah, sing mrentah saka taun 1458 nganti 1477.]]

Maneka warna pengaruh budaya, utamane wong Tionghoa, Indhi, lan Éropa, nduweni peran utama ing mbentuk arsitèktur Melayu.{{sfn|Henket|Heynen|2002|p=181}} Nganti saiki, kayu minangka bahan utama sing digunakake kanggo kabeh bangunan tradhisional Melayu.&lt;ref name=&quot;MC1219&quot;&gt;{{harvnb|Marshall Cavendish|2007|p=1219}}&lt;/ref&gt; Nanging, akeh struktur watu uga ditemokake utamane kompleks agama saka jaman [[Praja Sriwijaya|Sriwijaya]] lan kerajaan Melayu Isthmian kuna.

[[Candhi Muara Takus]] lan [[Kompleks Candhi Muaro Jambi|Candhi Muaro Jambi]] ing [[Sumatra]] kalebu salah sijine conto sing ana gegayutane karo unsur arsitèktur Kerajaan Sriwijaya. Nanging, arsitektur Sriwijaya umumé diwakili ing Chaiya (saiki provinsi ing [[Thai]]land) ing Semenanjung Malaya, sing dadi pusat penting nalika periode Sriwijaya.{{sfn|Chihara|1996|p=213}}{{sfn|Van Beek|Invernizzi|1999|p=75}} Jinis struktur iki kasusun saka kamar sel kanggo nyimpen gambar Buddha lan pucuk struktur kasebut didegake awujud ''[[stupa]]'' kanthi teras sing ditumpangake kanthi runtut, sing minangka conto paling apik ing ''Wat Pra Borom That'' ing Chaiya.{{sfn|Jermsawatdi|1989|p=65}}

Ana uga bukti-bukti papan suci utawa ''[[Candhi|Candi]]'' Hindu ing sekitar Kedah kidul antarane gunung Jerai lan lembah Kali Muda, sawijining wilayah sing dikenal minangka [[Lembah Bujang]]. Ing area seluas kira-kira 350 kilometer persegi, ana 87 situs agama bersejarah awal sing dilapurake lan ana 12 ''candhi'' sing dumunung ing pucuk gunung, sawijining fitur sing nuduhake yen bisa uga asale saka kapercayan Melayu pra-sejarah babagan kasucèn panggonan sing dhuwur.{{sfn|O'Reilly|2007|p=42}}

[[Gambar:Pintu Istana Setul Mambang Segara.jpg|thumb|350px|Panel tembok sing dihias nganggo macem-macem motif kembang saka omah kraton Setul Mambang Segara kaya sing katon ing Muzium Negara. Setul iku sawijining kerajaan Melayu bersejarah sing ana antara taun 1808 lan 1915 ing Semenanjung Melayu sisih lor.]]

Referensi awal babagan arsitektur Melayu ing Semenanjung Melayu bisa ditemokake ing sawetara cathetan Tiongkok. Cathetan Tiongkok saka abad kaping 7 nyritakake babagan peziarah Buddha sing teka ing Langkasuka lan nyebutake kutha kasebut diubengi tembok sing dibangun menara lan bisa dilewati liwat gapura ganda.{{sfn|Jamil Abu Bakar|2002|p=59}} Cathetan liyane saka abad kaping 7 babagan utusan khusus Tiongkok menyang Kerajaan Bumi Abang ing Semenanjung Melayu, nyathet yen kutha krajan kasebut nduweni telung gapura sing jaraké luwih saka satus langkah, sing dihiasi lukisan tema Buddha lan roh wanita.{{sfn|Mohamad Tajuddin Haji Mohamad Rasdi|2005|p=19}}

Gambaran rinci pisanan babagan arsitèktur Melayu ana ing ''[[wikt:istana#Noun 3|Istana]]'' kayu gedhe kagungane Mansur Shah saka Malaka (mrentah 1458–1477).&lt;ref name=&quot;MC1219&quot; /&gt; Miturut [[Sejarah Melayu]], bangunan kasebut nduweni struktur pitu teluk sing ditinggikake ing pilar kayu kanthi atap pitung tingkat sing digawe saka sirap tembaga lan dihiasi menara berlapis emas lan pangilon kaca Cina.{{sfn|Mohamad Tajuddin Haji Mohamad Rasdi|2005|p=24}}

[[Omah Melayu|Omah-omah tradhisional Melayu]] dibangun nganggo struktur rangka kayu sing prasaja. Atap-atapé miring, teras ing ngarep, langit-langité dhuwur, akèh bolongan ing tembok kanggo ventilasi,&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ahmad |first=A. Ghafar |title=Malay Vernacular Architecture |url= http://www.hbp.usm.my/conservation/malayvernacular.htm |access-date=21 Oktober 2026 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100610190114/http://www.hbp.usm.my/conservation/malayvernacular.htm |archive-date=10 Juni 2010 }}&lt;/ref&gt; lan asring dihias nganggo ukiran kayu sing rumit. Kaendahan lan kualitas ukiran kayu Melayu dimaksudake minangka indikator visual saka drajat lan status sosial sing nduweni dhewe.{{sfn|Noor|Khoo|2003|p=47}} Omah Salinger, sing menangaké Penghargaan Arsitektur Aga Khan taun 1998, minangka conto modern saka desain tradhisional iki.&lt;ref name=&quot;Steele 187-188&quot;&gt;{{cite book |last1=Steele |first1=James |url=https://archive.org/details/greenwoodencyclo0000stee/page/186/mode/2up?q=%22salinger+house%22 |title=The Greenwood encyclopedia of homes through world history: Volume 3 |date=2009 |publisher=Greenwood Press |isbn=978-0-313-33791-8 |pages=187–188 |access-date=21 Oktober 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jantan et al. 16-17&quot;&gt;{{cite book |last1=Jantan |first1=Amer Hamzah |url=https://archive.org/details/malaysiasingapor0000mala/page/16/mode/2up?q=%22Rudinara%22 |title=Malaysia, Singapore, and ASEAN in an age of globalisation |last2=Said |first2=Hassan |last3=Bajunid |first3=Ibrahim Ahmad |last4=Ismail |first4=Ibrahim |last5=Talib |first5=Shaharil |last6=Ahmad |first6=Shamsulbahriah Ku |date=2002 |publisher=Asia-Europe Institute, University of Malaya |isbn=983-2085-42-X |pages=16–17 |access-date=21 Oktober 2026}}&lt;/ref&gt;

Sajrone pirang-pirang dekade, arsitektur Melayu tradisional wis dipengaruhi dening [[Wong Bugis|Bugis]] lan [[Omah Joglo|Jawa]] saka kidul, Siam, Inggris, Arab lan India saka lor, Portugis, Walanda, Acéh lan [[Omah Gadang|Minangkabau]] saka kulon lan Cina Kidul saka wetan.&lt;ref&gt;{{cite web |title=For Sale – CountryHeights |work=The Art of Living Show |date=22 Maret 2011 |via=YouTube |url= https://www.youtube.com/watch?v=7ZCHUMYs2CM |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211212/7ZCHUMYs2CM| archive-date=12 Dhésèmber 2021 |url-status=live}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;

===Basa===
[[Barkas:Prasasti Kedukan Bukit 3.jpg|thumb|[[Prasasti Kedukan Bukit]] ditulis nganggo [[aksara Pallawa]]. Wis ana wiwit taun 683, iki minangka salah sawijining artefak tulisan Melayu paling tuwa sing isih ana.]]
{{Main|Basa Malayu}}
{{See also|Aksara Gundhil}}
[[Basa Malayu]] iku salah siji basa sing paling misuwur ing donya, mligine saka kulawarga basa Austronésia. Varian lan dialek [[basa Melayu]] digunakake minangka basa resmi ing [[Brunéi Darussalam]], [[Indhonésia]], [[Malaysia]], lan [[Singapura]]. Basa iki uga dicaturaké ing [[Thai]]land kidul, [[Kapuloan Cocos (Keeling)|Kapuloan Cocos]], [[Pulo Natal]], lan [[Sri Lanka]]. Basa iki dicaturaké déning kurang luwih 33 yuta wong ing sakubengé Kapuloan Melayu lan digunakaké minangka basa kapindho déning kurang luwih 220 yuta wong.{{sfn|Wright|2007|p=492}}

Wangun basa Malayu paling tuwa asale saka basa Proto-Malayu-Polinésia sing dituturake dening para pemukim Austronésia paling awal ing [[Asia Kidul-wétan]]. Wangun iki banjur berkembang dadi basa Malayu Kuna nalika budaya lan agama India wiwit nembus wilayah kasebut. Basa Melayu Kuna ngandhut sawetara istilah sing isih ana nganti saiki, nanging tetep ora bisa dimangerteni dening penutur modern, dene basa modern wis umume bisa dikenali ing basa Melayu Klasik tulisan, sing bentuk paling tuwa wiwit taun 1303 Masehi.{{sfn|Teeuw|1959|p=149}} Basa Melayu berkembang dadi basa Malayu Klasik liwat mlebune akeh kosakata [[basa Arab|Arab]] lan [[basa Pèrsi|Pèrsi]] kanthi bertahap nalika Islam mlebu ing wilayah kasebut, lan sajrone proses kasebut ana owah-owahan sing signifikan. Wiwitane, basa Melayu Klasik minangka klompok dialek sing maneka warna, sing nggambarake asal-usul kerajaan-kerajaan Melayu ing Asia Kidul-wétan. Salah sawijining dialek iki, sing dikembangake ing tradhisi sastra Kesultanan Malaka ing abad kaping 15, pungkasane dadi dominan.

Jaman Malaka ditandhani karo owah-owahan basa Melayu dadi basa Islam, kaya dene basa Arab, Persia, Urdu, lan Swahili. [[Aksara Arab]] sing diadaptasi sing diarani [[aksara Jawi|Jawi]] digunakake kanggo ngganti [[aksara Kawi]], terminologi agama lan budaya Islam diasimilasi kanthi akeh, mbuwang akeh tembung Hindu-Buddha, lan basa Malayu dadi basa pengantar lan panyebaran Islam ing saindenging wilayah [[Asia Kidul-wétan]]. Ing puncak kekuasaan Malaka ing abad kaping 15, basa Malayu Klasik nyebar ngluwihi jagad penutur basa Melayu tradhisional&lt;ref name=&quot;Sneddon 2003 59&quot;&gt;{{harvnb|Sneddon|2003|p=59}}&lt;/ref&gt; lan ngasilake ''[[basantara|lingua franca]]'' sing diarani ''Bahasa Melayu pasar'' (&quot;Bazaar Melayu&quot;) utawa ''Bahasa Melayu rendah'' (&quot;Melayu Endhek&quot;), beda karo ''Bahasa Melayu Tinggi'' (&quot;Melayu Luhur&quot;) ing Malaka.{{sfn|Sneddon|2003|p=84}} Lumrahé, basa Melayu Bazaar iku basa pidgin lan perkembangan sing paling penting yaiku basa pidgin dikreolisasi, sing nggawé sawetara basa anyar kaya ta [[basa Malayu Ambon]], [[basa Malayu Manado|Malayu Manado]], lan [[basa Batawi]].{{sfn|Sneddon|2003|p=60}}

Para panulis [[Éropa]] ing abad kaping 17 lan 18, kaya ta Tavernier, Thomassin lan Werndly nggambarake basa Malayu minangka &quot;''basa para wong pinter ing kabeh Hindia, kaya [[basa Latin]] ing Eropa''&quot;.{{sfn|Sweeney|1987}} Iki uga sing paling akeh digunakake nalika jaman penjajahan Inggris lan Walanda ing Kepulauan Melayu.{{sfn|Van der Putten|Cody|2009|p=55}} Kosok baline katon ing Hindia Timur Spanyol, ing ngendi latinisasi massal ing kepulauan kasebut sajrone taun-taun kolonial nyebabake kudeta historis basa Malayu ing Filipina.

Dialek Kesultanan Johor, penerus langsung Malaka, dadi basa standar ing antarane wong Melayu ing [[Singapura]] lan [[Malaysia]], lan iki dadi dhasar asli kanggo [[basa Indhonésia]] sing wis distandardisasi.&lt;ref name=&quot;Sneddon 2003 59&quot;/&gt;{{sfn|Wong|1973|p=126}}{{sfn|Clyne|1992|p=413}}{{sfn|Brown|Ogilvie|2009|p=678}}

Saliyané basa Malayu standar, sing dikembangaké ing lingkungan Malaka-Johor, ana uga manéka dialek Melayu lokal. Contone, wong [[basa Bangka|Bangka]], Brunéi, [[basa Melayu Jambi|Jambi]], [[basa Malayu Kelantan-Petani|Kelantan]], Kedah, Negeri Sembilan, [[basa Palémbang|Palémbang]], [[Basa Malayu Kelantan-Petani|Pattan]], Sarawak, [[Basa Malayu Trengganu|Terengganu]], lan liya-liyane.

Basa Malayu sacara historis ditulis nganggo [[aksara Pallawa]], [[aksara Kawi|Kawi]], lan [[aksara Réncong|Réncong]]. Sawisé tekané Islam, [[aksara Jawi]] sing adhedhasar basa Arab diadopsi lan isih digunakaké nganti saiki minangka salah siji saka rong aksara resmi ing [[Brunéi Darussalam]] lan minangka aksara alternatif ing [[Malaysia]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kedah MB defends use of Jawi on signboards |work=The Star |year=2008 |url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2008/8/26/nation/22168989&amp;sec=nation |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029105406/http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2008%2F8%2F26%2Fnation%2F22168989&amp;sec=nation |archive-date=29 Oktober 2012 }}&lt;/ref&gt; Wiwit abad kaping 17, minangka akibat saka penjajahan Inggris lan Walanda, aksara Jawi mboko sithik diganti karo aksara Rumi&lt;ref&gt;{{cite web |title=Malay (Bahasa Melayu / بهاس ملايو) |website=Omniglot |url=http://www.omniglot.com/writing/malay.htm |access-date=2 Juli 2026 |archive-date=26 Juni 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626115200/http://www.omniglot.com/writing/malay.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; sing adhedhasar Latin sing pungkasane dadi aksara modern resmi kanggo [[basa Malayu]] ing [[Malaysia]], [[Singapura]], lan [[Indhonésia]], lan aksara resmi ing [[Brunéi Darussalam]].

=== Festival lan perayaan ===
[[Barkas:Majlis Tujuh Likor Pasang Pelita.jpg|thumb|Deretan Pelita ([[senthir|lampu lenga]]) sing diobong nalika ''Malam Tujuh Likur'' (wengi kaping 27 Ramadhan), lampu lenga iki sacara tradhisional digunakake kanggo madhangi omah lan dalan sajrone [[Ramadhan]]. Katon ing Muar, [[Johor]], [[Malaysia]].]]

Munculé [[Islam]] kasil ngowahi identitas Melayu ing abad kaping 15. Mangkono, umume festival lan perayaan Melayu mlaku sejajar karo kalender Islam, sanajan wis mendarah daging karo rasa karakter Melayu sing kuwat. Perayaan Hari Raya (sing diterjemahake minangka &quot;Dina Agung&quot;) rong taun sekali, yaiku [[Aidilfitri]] lan [[Aidiladha]], dianggep minangka perayaan gedhe sacara universal ing saindenging komunitas Melayu. Rong dina riyaya iki penting banget kanggo menehi komentar babagan rong prastawa utama lan filsafat ing ajaran lan kapercayan Islam. Sing pertama nandhani kamenangan minangka wong Islam sawise sewulan [[pasa (Islam)|pasa]] lan sabar ing wulan Ramadhan, dene sing terakhir nandhani ngurmati kurban sing digawe dening [[Ibrahim]] (Abraham) atas asmane [[Allah]].

Liburan ''Raya'' biasane diwiwiti nalika acara mulih kampung sing dikenal minangka Balik Kampung utawa ''Balik Raya'' sing kedadeyan sawetara dina sadurunge riyaya. Sajrone dina riyaya Hari Raya, wong Melayu bakal ngrayakake kanthi nindakake [[salat id]], nganakake pesta gedhe lan ngunjungi kanca, sedulur, lan tangga teparo. Ziarah menyang makam wong sing wis tilar donya uga penting, minangka tandha pakurmatan, katresnan, lan pakurmatan.

[[Barkas:COLLECTIE TROPENMUSEUM Plechtigheden bij de kroning van de Sultan van Deli in 1925 op de troon de sultan en zijn echtgenote met aan weerszijden de rijkssieraden TMnr 10001572.jpg|thumb|Upacara penobatan antarane Tengku Otteman, minangka ''Tengku Mahkota'' (Putera Mahkota) Kasultanan Deli, [[Indhiya Nèderlan|Hindia Walanda]]; karo garwane, Raja Amnah, anggota Royalti Perak minangka ''Tengku Puan Indera'' ing taun 1925]]

Upacara liturgi lan agama utama liyane sing dirayakake dening wong Melayu kalebu [[Ramadhan]], sasi suci sewulan sing dikhususake kanggo pasa awan lan macem-macem kegiatan agama; [[Mulud (pahargyan)|Maulidur Rasul]], prosesi gedhe khusus kanggo ngurmati laire Nabi [[Mukamad|Muhammad]]; [[dina Asyura|Asyura]], pangeling-eling [[Muharram]] ing ngendi wong Melayu bakal nyiyapake sajian khusus, sing dikenal minangka ''Bubur Ashura''; [[Nisfu Sya'ban|Nisfu Syaaban]], perayaan Pertengahan [[Sya'ban]], dina khusus [[puasa]] kanggo pangapura; Nuzul Quran, wahyu pisanan [[Kuran|Al-Quran]]; [[Isra' Mi'raj|Israk dan Mikraj]], munggahe [[Nabi Muhammad]] menyang swarga lan Awal Muharram, Taun Anyar Islam; telung perayaan pungkasan biasane diamati kanthi nganakake sholat ''sunat'' khusus, ceramah agama lan diskusi Islam ing [[masjid]].

Ana uga akeh festival budaya regional domestik lan acara sosial ing macem-macem lingkungan Melayu. Wilayah pesisir sacara historis dikenal minangka papan kanggo nganakake upacara ''Mandi Safar'' utawa ''Puja Pantai'', yaiku adus penyucian sajrone sasi [[Safar]] [[pananggalan Hijriyah|Islam]], sing wiwitane ditiru saka ritual pembersihan suci Melayu kuno pra-Islam, padha karo tradisi Belimau sadurunge Ramadhan; lan ''Pesta Menuai'', festival panen sing dirayakake dening komunitas Melayu pedalaman lan agraris kanthi dolanan tradhisional, teater, Joget, lan repertoar tari-tarian liyane. Nanging, kaloro praktik kasebut mboko sithik ilang amarga macem-macem revolusi sosial lan ekonomi sing dirancang ing komunitas Melayu ing abad kaping 20. Kajaba iku, akeh wong Melayu uga dikenal melu perayaan kekaisaran kanggo ngurmati kraton ing kerajaan masing-masing.

Fitur-fitur Islam uga nyulam kanthi kuat perayaan Melayu ing tataran individu, sawijining jukstaposisi sing kaiket karo ritual spiritual minangka wong [[Muslim]]. Wong Melayu biasane nganakake ''kenduri'', pesta upacara keagamaan kanggo ngrayakake utawa njaluk berkah kanggo sawijining acara. Ana sawetara variasi filosofis saka kenduri, wiwit saka ''Doa Selamat'' (njaluk sih rahmat lan perlindungan saka Gusti Allah), ''Kesyukuran'' (kanggo rasa syukur lan pangestu), ''Melenggang Perut'' (pijet upacara kanggo ibu sing lagi ngandhut anak pertamane), ''Aqiqah'' lan ''Cukur Jambul'' (upacara bayi anyar, kanggo ngrayakake urip anyar), ''Bertindik'' (upacara tindik pisanan kanggo bocah wadon), ''Khatam'' (upacara wisuda, sawise bocah maca [[Al-Qur'an]] kanthi lengkap kanggo pisanan), ''Khatan'' ([[tetak|sunat]]), ''Kahwin'' ([[nikah|pesta manten]]), ''Arwah'' utawa ''Tahlil'' (pandonga kanggo wong sing wis tilar donya), lan sawetara liyane. Acara iki biasane dianakake dening kulawarga lan biasane dibantu dening masyarakat ing sawijining acara sosial sing dikenal minangka ''Rewang'' utawa ''Gotong-royong''. Sajrone upacara iki, kabeh kulawarga bakal dibantu dening tangga teparo lan sedulure, sing masrahake macem-macem tugas wiwit saka nyiyapake panganan, manajemen papan, perakitan logistik, lan kontrol teknis liyane. Nanging, sawise munculé urbanisme ing komunitas Melayu kontemporer, praktik ''Rewang/Gotong-Royong'' mboko sithik digantikan karo layanan katering sing disewa dening kulawarga.

=== Musik ===
{{Main|Musik Melayu}}
[[Musik Melayu]] iku sawijining [[genre musik]] [[lagu dhaèrah|tradhisional]] sing asale lan berkembang ing pesisir wétan [[Sumatra]], [[Kalimantan]], lan [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]].&lt;ref&gt;Sahputra, T. W. H., Martarosa, &amp; Warhat, Z. (2019). ''[https://media.neliti.com/media/publications/408383-musik-jazz-melayu-dalam-kajian-kreativit-7b989836.pdf Musik jazz Melayu dalam kajian kreativitas]''. ''Melayu Arts and Performance Journal'', 2(2), 191–200. &lt;/ref&gt; [[Musik]] iki biasane dinyanyekake dening wong-wong saka etnis Melayu lan asring diiringi tarian khas Melayu lokal, contone nawakake tarian ing acara utawa pesta tradhisional, nampani tamu kehormatan, lan ing kegiatan keagamaan.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Purba|first=Junaidi|last2=Putri|first2=Sabrina Maulidia|last3=Nelson|first3=Ricky|last4=Silaban|first4=Cahyani Yesika br|last5=Ridho|first5=Muhammad Habibur|last6=Andika|first6=Riki|last7=Sitorus|first7=Christina Harianti|last8=Sa|first8=Maulidha|last9=Dardanila|url=https://www.google.co.id/books/edition/TRANSFORMATION_OF_TRADITIONAL_ARTS_RESPO/mtaeEQAAQBAJ?hl=id&amp;gbpv=0|title=TRANSFORMATION OF TRADITIONAL ARTS: RESPONDING TO THE CHALLENGES OF THE TIMES|publisher=Mawadra Lestari Enterprise|isbn=978-629-95611-1-8|pages=62|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Asbullah|first=Habib|last2=Rizkia|first2=Ayu|last3=Batrisya|last4=Julianto|first4=Deldi|last5=Pangestu|first5=Dimas|last6=Rania|first6=Dinda Safira|last7=Miranti|first7=Dwi|last8=Afrillia|first8=Ega|last9=Irianto|first9=Ega Deni|url=https://www.google.co.id/books/edition/Mengabadikan_Riau_Buku_I/WXsgEAAAQBAJ?hl=id&amp;gbpv=0|title=Mengabadikan Riau: Buku I: Antologi Esai Kebudayaan|publisher=Penerbit Pustaka Rumah C1nta|isbn=978-623-7961-67-3|pages=95|language=id|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Sing menarik saka [[genre musik]] iki yaiku komposisine sing kasusun saka lirik lagu sing ngemot puisi sing diadaptasi karo urip saben dina, katresnan (kaya Dondang Sayang) lan kebak piwulang (pesen moral), kebak swara utawa vokal cengkok khas [[Melayu]], lan aransemen musik sing disusun kanthi rapi.

Bebarengan karo perkembangan jaman, musik Melayu uga ngalami owah-owahan gaya musik, contone, musik iki uga ngalami fusi karo [[musik pop]], [[musik rock|rock]], lan [[dangdut]]. Aliran iki bisa ditemokaké ing negara-negara sing ana gandhèngané karo Melayu, kaya ta [[Indhonésia]], [[Malaysia]], [[Singapura]], lan [[Brunéi Darussalam]].

Ing wiwitan perkembangane, instrumen musik sing digunakake didominasi dening aksi [[rebana]] sing diarani Kompang saka [[Kabupatèn Panaraga|Ponorogo]], petik gambus, gesekan [[piyul]], nabuh akordeon, swara [[gong]], lan tiupan [[serunai]]. Iki dipengaruhi dening [[budaya]] tanah Arab lan [[Éropa]] tradisional. Bebarengan karo perkembangan teknologi, kabeh iki wis diganti karo instrumen musik elektronik awujud keyboard. Nanging, ing kegiatan tartamtu, instrumen musik tradisional isih digunakake kanggo nglestarikake warisan budaya.

Ing perkembangane, gerakan iki populer ing taun 80-an lan malah mlebu era &quot;puncak kejayaan&quot; ing taun 90-an. Iki ditandhani karo tambah akeh penyanyi lan [[marchingband|band]] Melayu, lan pendatang anyar sing muncul kanthi lagu-lagu andalan dhewe.

===Olahan===
{{Main|Olahan Melayu}}

[[Barkas:ASAM PEDAS IKAN PARI.jpg|thumb|''[[Asem pedhes|Asam pedas]]'', ''[[gulé|gulai]]'' sing kecut lan pedhes]]

[[Olahan Melayu]] ditondoi kanthi panggunaan rempah-rempah aromatik, [[santen]], bahan-bahan fermentasi, lan jamu seger sing ekstensif, sing ngasilake masakan kanthi profil rasa sing kompleks lan kuat. Komponen-komponen masakan sing diwakili kalebu ''[[gulé|gulai]]'' (semur klapa), ''[[asem pedhes|asam pedas]]'' (semur asem lan pedhes), ''[[kupat|ketupat]]'' (lontong beras kompres sing umum digandhengake karo konsumsi perayaan), ''[[sega lenga|nasi minyak]]'' (sajian sega bumbu sing digawe karo ghee), ''[[rendhang|rendang]]'' (daging bumbu sing dimasak alon), ''[[sambel|sambal]]'' (bumbu adhedhasar lombok), ''[[krupuk|keropok]]'' (krupuk iwak utawa urang), ''[[kuih]]'' tradhisional (kue lan jajanan ukuran cokotan), ''[[jenang|dodol]]'' (kue manis adhedhasar klapa) lan olahan fermentasi kayata ''[[pekasam|perkasam]]''.

Senajan nduweni dhasar kuliner sing padha, masakan Melayu regional nuduhake variasi sing cukup gedhe sing dibentuk dening geografi, sumber daya pertanian lokal, jaringan perdagangan, lan interaksi sejarah. Spesialisasi regional sing béda kalebu ''[[sega dagang|nasi dagang]]'', ''[[sega kerabu|nasi kerabu]]'' lan ''[[lékor|keropok lekor]]'' ing Pattani, [[Trengganu]] lan [[Kelantan]]; Pahang lan Perak kanggo masakan basis [[durian]] sawijining, ''[[gulé|gulai]]'' ''[[tempoyak]]''; [[Kedah]] lan [[Pulo Pinang]] kanggo ''[[laksa|asam laksa]]'' lan ''rojak'' gaya lor; Satun lan Perlis kanggo panganan cuci mulut ''bunga kuda''; [[Negeri Sembilan]] kanggo masakan ''lemak''; [[Melaka|Malaka]] kanggo ''[[cincalok]]'' pedhes; [[Singapura]] kanggo ''[[rujak|rojak bandung]]'' lan ''[[Roti Canai|roti prata]]''; [[Riau]] kanggo masakan ''ikan patin'' (iwak ''[[patin|Pangasius]]''), ''[[gulé|gulai]] ikan patin'' lan ''[[asem pedhes|asam pedas]] [[patin|ikan patin]]''; [[Kapuloan Riau]] kanggo ''sup ikan''; Wong Melayu Deli ing [[Sumatra Lor]] kanggo ''[[sega gorèng|nasi goreng]] [[iwak teri|teri]] medan'' lan ''[[gulé|gulai]] ketam'';{{sfn|Winarno|2010}} [[Jambi]] kanggo ''ikan mas panggang'' lan ''[[tempoyak]]''; Wong Melayu Palémbang ing [[Sumatra Kidul]] kanggo ''[[pèmpèk|pempek]]'', ''[[mi celor]]'' lan ''[[sega lenga|nasi minyak]]''; [[Kapuloan Bangka-Belitung|Bangka Belitung]] kanggo ''siput gonggong'' lan ''[[terang bulan]]''; [[Kalimantan Kulon]] lan [[Sarawak]] kanggo ''[[bubur pedhes|bubur pedas]]'' lan ''ayam pansuh''; lan [[Brunéi Darussalam]] kanggo Nasi katok lan sajian ''ambuyat'' unik.

Ciri utama olahan Melayu tradhisional ora mangu-mangu yaiku panggunaan rempah-rempah sing akeh. [[Santen]] uga penting kanggo menehi rasa sing sugih lan lembut ing masakan Melayu. Bahan dhasar liyané yaiku ''[[trasi|belacan]]'' (tempe urang), sing digunakaké minangka dhasar ''sambal'', saus utawa bumbu sing sugih rasa sing digawé saka belacan, [[lombok abang|lombok]], bawang bombay, lan bawang putih. Masakan Melayu uga akeh nggunakake sereh lan lengkuas.{{sfn|Alexander|2006|p=58}}

Meh saben dhaharan Melayu disuguhake karo sega, [[panganan baku|panganan pokok]] ing pirang-pirang budaya Asia Wétan liyane. Senajan ana macem-macem jinis masakan ing panganan Melayu, kabeh disuguhake sekaligus, ora sak porsi. Panganan dipangan kanthi alus nganggo driji tangan tengen, ora nganggo driji kiwa amarga digunakake kanggo wudhu pribadi, lan wong Melayu arang nggunakake piranti makan.{{sfn|Marshall Cavendish|2007|p=1222}} Amarga umume wong Melayu iku [[Muslim]], olahan Melayu ngetutake hukum diet [[halal]] Islam kanthi ketat. Asupan protein biasane dijupuk saka daging sapi, kebo, wedhus, lan wedhus, lan uga kalebu unggas lan iwak. Babi lan daging non-halal, uga alkohol dilarang lan ora ana ing panganan saben dinane wong Melayu.

[[Nasi lemak]], sega sing dimasak nganggo [[santen]] sing pekat, mbokmenawa minangka masakan paling populer ing kutha lan desa-desa Melayu. Nasi lemak dianggep minangka [[olahan nasional]] [[Malaysia]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Nasi Lemak |website= Malaysia.com |url= http://www.malaysia.com/nasi-lemak-food.html |access-date=18 Oktober 2026 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150511161416/http://malaysia.com/nasi-lemak-food.html |archive-date=11 Mèi 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Dene ''Nasi Minyak'' lan ''Nasi Hujan Panas'', sega sing dipanggang karo ghee lan rempah-rempah, dianggep minangka sajian upacara kanggo acara-acara khusus, utamane nalika pesta manten tradhisional Melayu.

=== Sastra ===
[[Barkas:Hkyt merong mahawgsa.jpg|thumb|Hikayat Merong Mahawangsa ing teks [[Aksara Gundhil|Jawi]]. Uga dikenal minangka Sejarah Kedah, iki minangka sastra Melayu kuna sing nyritakake garis keturunan Merong Mahawangsa lan madege [[Kedah]].]]

Sastra lisan lan sastra klasik wong Melayu ngemot akeh potret wong-wong, wiwit jaman kuna nganti jaman kontemporer.{{sfn|Littrup|1996|p=192}}

Ing sastra Melayu, ana sawetara jinis puisi, yaiku [[parikan|Pantun]], Syair, lan Gurindam.

Wangun [[sastra]] Melayu paling awal yaiku sastra lisan lan subjek utama yaiku [[folklor]] tradhisional sing ana gandhengane karo [[alam]], kewan, lan manungsa. Folklor Melayu klasik kasusun saka lagu lan musik tradhisional, puisi kepahlawanan, dongeng kewan, crita memedi, kedadeyan ing jaman kepungkur, dongeng, crita simbolis, mitos, lan crita bardik. Saben crita nduweni energi dhewe-dhewe babagan karakter, semangat, latar, lan crita, lan umume digawe kanthi tujuan kanggo menehi rasa seneng, bimbingan, pendidikan, pengeling-eling, penjelasan, lan liya-liyane. Cerita rakyat kasebut diapalake lan diwarisake saka generasi siji menyang generasi sabanjure. Kathah dongeng-dongeng menika ugi dipunserat dening ''penglipur lara'' (para tukang crita) tuladhanipun: ''Hikayat Malim Dewa'', ''Hikayat Malim Deman'', ''Hikayat Raja Donan'', ''Hikayat Anggun Cik Tunggal'', lan ''Hikayat Awang Sulung Merah Muda''.

Nalika pengaruh India mlebu ing Kapuloan Melayu udakara 2000 taun kepungkur, sastra Melayu wiwit nggabungake unsur-unsur India. [[Sastra]] ing jaman iki akèh-akèhé awujud terjemahan saka sastra lan roman Sansekerta, utawa paling ora sawetara produksi sing diilhami déning sastra lan roman kasebut, lan kebak kiasan kanggo mitologi Hindu. Mbokmenawa nganti wektu wiwitan iki bisa ditelusuri karya-karya kayata ''[[Hikayat Seri Rama]]'' (terjemahan gratis saka ''[[Ramayana]]''), ''Hikayat Bayan Budiman'' (adaptasi saka Śukasaptati) lan ''Hikayat Panca Tanderan'' (adaptasi saka ''Hitopadesha'').&lt;ref name=&quot;popular science 1899&quot;&gt;{{harvnb|Ford|1899|pp=379–381}}&lt;/ref&gt;

Jaman sastra Melayu klasik diwiwiti sawisé tekané [[Islam]] lan ditemokaké [[aksara Gundhil|aksara Jawi]] (aksara Melayu adhedhasar [[aksara Arab|Arab]]). Wiwit kuwi, kapercayan lan konsep Islam wiwit menehi tandha ing sastra Melayu. Watu Prasasti Terengganu, sing digawe taun 1303, minangka tulisan naratif Melayu paling awal sing dikenal. Watu iki diukir nganggo aksara Jawi babagan sejarah, hukum, lan roman.&lt;ref name=&quot;Marshall Cavendish 2007 1218&quot;&gt;{{harvnb|Marshall Cavendish|2007|p=1218}}&lt;/ref&gt; Ing jaman kejayaane, Kesultanan Malaka ora mung dadi pusat Islamisasi, nanging uga dadi pusat ekspresi budaya Melayu kalebu sastra. Sajrone jaman iki, karya-karya sastra Timur Tengah sing misuwur diterjemahake lan buku-buku agama ditulis nganggo [[basa Malayu]]. Antarane karya terjemahan sing misuwur yaiku ''Hikayat Muhammad Hanafiah'' lan ''Hikayat Amir Hamzah''.

Kebangkitan kasusastran Melayu ing jaman kasebut uga ditulis dening karya sastra asli liyane sing diwarnai dening [[tasawuf]] mistik Timur Tengah, karya-karya Hamzah Fansuri sing misuwur kayata ''Asrar al-Arifin'' (''Rahsia Orang yang Bijaksana''; Rahasia Wong Wicaksana), ''Sharab al-Asyikin'' (''Minuman Segala Orang yang Berahi''; Ombenan kanggo Kabeh Wong sing Semangat) lan ''Zinat al-Muwahidin'' (''Perhiasan Sekalian Orang yang Mengesakan''; Hiasan kanggo Kabeh Wong sing Setia) bisa katon minangka opera magna jaman.

[[File:Wayang Kulit Kelantan-Patani.jpg|thumb|upright=1.5|[[Wayang kulit|Wayang Kulit]] gaya Kelantan-Patani sing nyritakake kisah heroik [[Hikayat Seri Rama]].]]

Karya sastra Melayu sing paling penting mbokmenawa yaiku Sejarah Melayu utawa [[Sulalatus Salatin]] sing misuwur. Iki diarani &quot;karya sastra Melayu sing paling misuwur, khas, lan paling apik&quot; dening salah sawijining sarjana paling misuwur ing babagan studi Melayu, Sir Richard O. Winstedt.{{sfn|Boyd|1999|p=756}} Tanggal pasti karangan lan identitas pangripta asline ora mesthi, nanging miturut prentahe Sultan Alauddin Riaayat Shah III saka Johor ing taun 1612, Tun Sri Lanang ngawasi proses editorial lan kompilasi Sejarah Melayu.{{sfn|Jaaffar|Hussain|Ahmad|1992|p=260}}

Ing abad kaping 19, sastra Melayu nampa sawetara tambahan penting, kalebu ''Kitab Ilmu Bedil'' (Buku Senjata Tradisional) sing nyedhiyakake rincian penting babagan amunisi lan persenjataan tradhisional Melayu. Jaman kasebut uga nyakseni panggunaan jurnal medis Melayu sing luwih akeh, sing dikenal minangka ''Kitab Tib''. Karya-karya iki pancen penting amarga dadi referensi kanggo kawruh lan teknologi Melayu nalika jaman klasik.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kitab Ilmu Bedil – Book of Malay Traditional Weaponry (2016) |date=10 Juli 2016 |website=The Memory of the World Committee for Asia and the Pacific |url=http://www.mowcapunesco.org/register/kitab-ilmu-bedil-ms-101-or-book-of-malay-traditional-weaponry-2016/ |access-date=21 Oktober 2026 |archive-date=3 Dhésèmber 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171203224429/http://www.mowcapunesco.org/register/kitab-ilmu-bedil-ms-101-or-book-of-malay-traditional-weaponry-2016/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Naskah-naskah Melayu abad kaping 19 liyane ditulis ing Sumatra, kalebu ''Kitab Pengetahuan Bahasa'' (Buku Kawruh Linguistik) dening Raja Ali Haji lan ''Perhimpunan Gunawan bagi Laki-Laki dan Perempuan'' (Kompendium Jimat kanggo Pria lan Wanita) dening Khatijah Terung, garwane Raja Haji Abdullah bin Raja Hassan.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Musa |first=Mohd Faizal |date=2021 |title=Transcripts of Gender, Intimacy, and Islam in Southeast Asia: The &quot;Outrageous&quot; Texts of Raja Ali Haji and Khatijah Terung |journal=Religions |language=en |volume=12 |issue=3 |page=219 |doi=10.3390/rel12030219 |issn=2077-1444|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

Ing abad sing padha uga ana owah-owahan monumental ing sastra Melayu liwat tulisan-tulisané [[Abdullah bin Abdulkadir Munsyi|Abdullah bin Abdul Kadir]], sawijining munshi [[Singapura]] sing misuwur lair ing [[Melaka|Malaka]].&lt;ref name=&quot;popular science 1899&quot; /&gt; Abdullah dianggep minangka wong Melayu paling berbudaya sing tau nulis,&lt;ref name=&quot;popular science 1899&quot; /&gt; salah sawijining inovator paling gedhe ing sastra Melayu&lt;ref name=&quot;Sneddon 2003 59&quot;/&gt; lan bapak sastra Melayu modern.&lt;ref name=&quot;Marshall Cavendish 2007 1218&quot;/&gt; Karya-karyanipun ingkang paling wigati inggih punika ''[[Hikayat Abdullah]]'' (otobiografi), ''Kisah Pelayaran Abdullah ke Kelantan'' (crita babagan lelampahane kanggo pamrentah menyang [[Kelantan]]), lan ''Kisah Pelayaran Abdullah ke Mekah'' (crita babagan [[kaji|ziarah]] menyang [[Mekah]] taun 1854). Karya-karyané dadi inspirasi kanggo generasi penulis ing mangsa ngarep lan nandhani tahap awal transisi saka sastra Melayu klasik menyang sastra Melayu modern.&lt;ref name=&quot;Sneddon 2003 59&quot;/&gt;

=== Seni pertunjukan ===
[[Barkas:Joget Gamelan 1937.jpg|thumb|Pagelaran Joget Gamelan, 1937]]

Wong Melayu duwé maneka warna musik lan tari sing minangka gabungan saka macem-macem pengaruh budaya. Genre-genre sing khas wiwit saka tari rakyat Melayu tradhisional kaya ta Mak Yong nganti tari Zapin sing dipengaruhi Arab. Gerakan koreografi uga maneka warna, saka langkah lan melodi sing prasaja ing Dikir barat nganti gerakan sing rumit ing Joget Gamelan.

Musik tradhisional Melayu umumé musik perkusi. Maneka warna [[gong]] nyedhiyakake irama kanggo akeh tarian. Ana uga [[drum]] kanthi maneka warna ukuran, wiwit saka ''rebana ubi'' gedhe sing digunakake kanggo nandhani acara penting nganti ''rebana cilik'' (kendhang pigura) sing digunakake minangka iringan kanggo pengajian vokal ing upacara keagamaan.{{sfn|Moore|1998|p=48}}

[[Barkas:KITLV - 3676 - Lambert &amp; Co., G.R. - Singapore - Mahjong dance and drama at Penang Island - circa 1903.tif|thumb|left|Sakumpulan penari Melayu Siam sing nampilake Mak Yong (kira-kira abad kaping 19). Ing taun 2005, iki diakoni minangka salah sawijining karya agung warisan lisan lan ora nyata manungsa dening [[UNESCO]].]]

Musik nobat dadi bagéan saka Regalia Kraton Melayu wiwit tekané Islam ing abad kaping 12 lan mung ditampilaké ing upacara-upacara penting kraton. Orkestrane kalebu instrumen suci lan dihormati banget yaiku ''nehara'' ([[kendang]]), ''gendang'' (kendang sirah loro), ''nafiri'' (trompet), ''[[serunai]]'' (oboe), lan kadhangkala gong kenop lan sepasang simbal.{{sfn|Marshall Cavendish|2007|p=1220}}

Pengaruh India kuwat banget ing drama bayangan tradisional sing dikenal minangka [[wayang kulit|Wayang Kulit]], ing ngendi crita-crita saka epik [[Hindhu]]; [[Ramayana]] &amp; [[Mahabharata]] dadi repertoar utama. Ana papat jinis teater wayang sing khas sing bisa ditemokake ing Semenanjung Malaya; ''Wayang Gedek'', ''Wayang Purwa'', ''Wayang Melayu'' lan ''Wayang Siam''.{{sfn|Srinivasa|2003|p=296}}{{sfn|Ghulam Sarwar Yousof|1997|p=3}}{{sfn|Matusky|1993|pp=8–11}} Sanajan mangkono, seni lan crita ''Wayang Purwa'' lan ''Wayang Siam'' nuduhake pengaruh regional sing nyawiji karo wong Jawa lan Siam, dene ''Wayang Melayu'' lan ''Wayang Gedek'' nyritakake bentuk lan busana Melayu sing luwih asli.

Seni pertunjukan Melayu liyane sing kondhang yaiku; Teater ''[[Bangsawan]]'', ''Dondang Sayang'' seneng balada lan tari ''Mak Inang'' saka Kasultanan Malaka, ''Jikey'' lan ''Mek Mulung'' saka [[Kedah]], tari ''Asyik'' lan drama tari ''Menora'' saka Patani lan [[Kelantan]], Tari ''Ulek mayang'' lan ''Rodat'' saka [[Trengganu]], Teater ''Boria'' saka [[pulo Pinang|Penang]], Tari ''Canggung'' saka Perlis, Lagu-lagu narasi ''Mukun'' saka [[Brunéi Darussalam]] lan [[Sarawak]],{{sfn|Marzuki bin Haji Mohd Seruddin|2009}}&lt;ref name=&quot;Ahmad Salehuddin 2009&quot;&gt;{{harvnb|Ahmad Salehuddin|2009}}&lt;/ref&gt; lan [[Gending Sriwijaya]] saka [[Kutha Palémbang|Palémbang]], lan ''Serampang Dua Belas'' saka Serdang.&lt;ref name=&quot;Ahmad Salehuddin 2009&quot;/&gt; Zapin Api firedance saka [[Riau]] lan Dikir barat Singapura saka [[Singapura]].

=== Seni rupa ===
[[Barkas:Burung Petala Indera I.png|thumb|Burung Petala Indra, manuk mitos raksasa sing digawe kanggo parade [[tetak|sunat]] agung pangeran [[Kelantan]].]]

Seni ukir kayu minangka bagéyan saka [[seni rupa]] Melayu klasik. Wong Melayu sacara tradhisional nghias monumen, prau, senjata, makam, alat musik, lan piranti-piranti kuna kanthi motif flora, kaligrafi, geometri, lan fitur kosmik. Seni iki ditindakake kanthi mbusak sebagian kayu nganggo piranti sing landhep lan ngetutake pola, komposisi, lan urutan tartamtu. Bentuk seni iki, sing dikenal minangka ''ukir'', dianggep minangka tumindak pengabdian para pengrajin marang sing nitahake lan hadiah kanggo sesamane.{{sfn|Said|2005}}

Bentuk seni iki utamane disebabake dening akehe kayu ing Kepulauan Melayu lan uga dening katrampilan para pengukir kayu sing ngidini wong Melayu praktik ngukir kayu minangka kerajinan. Latar tropis alami ing ngendi flora lan fauna akeh wis menehi inspirasi kanggo motif kanggo digambarake kanthi bentuk abstrak utawa bergaya ing papan kayu. Kanthi rawuhe Islam, bentuk geometris lan kaligrafi Islam dikenalake ing ukiran kayu. Kayu sing digunakake biasane saka spesies kayu atos tropis sing dikenal awet lan bisa tahan serangan jamur, kumbang sepatu bot listrik, lan rayap.{{sfn|Said|2002}}

Omah-omah tradhisional Melayu utawa masjid biasane dihiasi nganggo luwih saka 20 ukiran. Ukiran ing tembok lan panel ngidini angin sirkulasi kanthi efektif mlebu lan metu saka bangunan lan bisa ngidini sinar srengenge madhangi njero struktur kasebut. Ing wektu sing padha, bayangan sing digawe dening panel uga bakal nggawe bayangan adhedhasar motif sing nambah kaendahan ing lantai. Dadi, komponen sing diukir nduweni fungsi fungsional lan estetika.

=== Grabah ===
[[Barkas:Sayong.jpg|thumb|''Labu Sayong'' warna ebony, kendi Melayu klasik saka Kuala Kangsar, Perak, Malaysia]]

Ing budaya Melayu, [[grabah]] ora mung dideleng minangka piranti rumah tangga. Iki dianggep minangka karya [[kagunan]], paradigma bakat, disulam karo estetika, warisan, ketekunan lan pengabdian agama. Tanah liat Melayu biasane ora diglasir, kanthi desain hias diukir nalika gerabah setengah garing sajrone proses konstruksi.&lt;ref name=&quot;Travel Malaysia 2012&quot;&gt;{{cite web |title= Malaysian Handicraft – Pottery |website= Go2Travelmalaysia.com |url= http://go2travelmalaysia.com/tour_malaysia/pottery.htm |access-date= 22 Oktober 2026 |archive-date= 21 Novèmber 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171121031048/http://go2travelmalaysia.com/tour_malaysia/pottery.htm |url-status= live }}&lt;/ref&gt;

Miturut sawetara panliten,&lt;ref name=&quot;Azmi Arifin 2015&quot;&gt;{{harvnb|Azmi Arifin|2015}}&lt;/ref&gt; industri keramik Melayu asli wis berkembang sacara pribumi wiwit jaman kuna lan wiwit saiki wis nggambarake kecanggihan budaya tingkat tinggi. Uga wis dicathet yen fitur desain gerabah Melayu nuduhake ora anane [[globalisasi|pengaruh manca]] sadurunge abad kaping 19, sawijining paradoks amarga anane kontak budaya sing jembar antarane wong Melayu lan jagad njaba.&lt;ref name=&quot;Azmi Arifin 2015&quot;/&gt;

Ing antarane keramik tradhisional Melayu sing misuwur kalebu ''Mambong'' saka [[Kelantan]], sing digawe saka lempung lan diidentifikasi nganggo warna terakota. Biasane dianggep minangka piranti masak. Ing pesisir kulon, ''Labu Sayong'' warna ireng saka Kuala Kangsar diajeni amarga toples sing digawe saka waluh. Ana uga sawetara varian saka ''Labu'', kalebu ''Labu Tela'', ''Labu Kepala'', ''Labu Gelugor Tela'' lan ''Labu Gelugor Kepala''.&lt;ref name=&quot;Travel Malaysia 2012&quot;/&gt;

Wangun liya saka gerabah tradhisional Melayu yaiku: ''Belanga'', umume duwe pinggiran sing amba lan dhasar sing bunder, panci kasebut biasane digerakake kanggo masak [[kari]]. Dipercaya manawa struktur lemah bakal mbantu panas disebarake kanthi rata, sing ana gandhengane karo dhasare sing bunder. Versi ''Belanga'' sing luwih cilik diarani ''periok'', digunakake kanggo nyiyapake [[wos|beras]]; ''Buyong'', sing umume ditegesi kanthi krah lurus lan awak bunder, asring digunakake minangka kendi banyu; ''Terenang'', ''Terenang'' sing sudut digunakake minangka tabung, utamane ing wilayah pesisir Melayu [[Kelantan]], Patani lan [[Terengganu]]; ''Bekas Bara'', wadhah cilik, biasane digawe kanggo nggunakake dupa; ''Jambangan'', vas tradhisional Melayu, biasane kanggo tujuan estetika lan ''Geluk'', papan panyimpenan banyu cilik.{{sfn|Cikgu Paklong|2017}}

=== Sandhangan tradhisional ===
[[Barkas:Busana Melayu.jpg|thumb|Wong lanang Melayu ing ''busana Melayu'', gaya tradhisional busana Melayu]]

Sandhangan lan tekstil tradhisional Melayu wis terus owah wiwit jaman kuna. Sacara historis, wong Melayu kuna dicathet nggabungake maneka warna bahan alami minangka sumber penting kanggo kain, sandhangan, lan sandhangan. Nanging ing jaman biyen, nalika para pedagang awal teka saka wetan lan kulon menyang pelabuhan Kepulauan Melayu, padha bebarengan tuku barang-barang mewah anyar, kalebu katun lan sutra sing apik. Sandhangan kasebut banjur dadi sumber mode Melayu sing dhuwur lan nduweni peran budaya minangka identitas sing ngiket ing Nusantara, utamane ing semenanjung, Sumatra lan wilayah pesisir Kalimantan.{{sfn|Hassan|2016}}

Ing budaya Melayu, sandhangan lan tekstil dianggep minangka simbol kaendahan, kekuasaan, lan status. Akeh cathetan ing hikayat Melayu nandheske papan khusus sing dikuwasani tekstil.{{sfn|Maznah Mohammad|1996|p=2}} Industri tenun tangan Melayu bisa dilacak asal-usule wiwit abad kaping 13 nalika jalur perdagangan wétan berkembang ing jaman Dinasti Song. Sebutan babagan tekstil gawean lokal uga dominasi tenunan ing [[Jasirah Malaka]] digawe ing macem-macem cathetan Tiongkok lan Arab.{{sfn|Maznah Mohammad|1996|p=19}} Antarane tekstil Melayu sing kondhang yaiku [[Songkèt]], [[Bathik]], ''Telepok'', ''Limar'', ''Tenun'', ''Kelingkam'', ''Cindai'', ''Pelangi'' lan ''Tekad''.

Sandhangan Melayu klasik maneka warna ing saben wilayah, nanging sandhangan tradisional sing paling jero ing jaman saiki yaiku Baju Kurung (kanggo wanita) lan Baju Melayu (kanggo pria), sing loro-lorone diakoni minangka sandhangan nasional kanggo [[Malaysia]] lan [[Brunéi Darussalam]], lan uga dienggo dening komunitas Melayu ing [[Indhonésia]], [[Singapura]], [[Filipina]], [[Myanmar]] lan [[Thai]]land.

[[Barkas:HariRayaMalaykids.jpg|thumb|left|Bocah-bocah Melayu nganggo klambi adat nalika [[Idul Fitri]]]]

Tembung ''Baju Kurung'', sing sacara sastra ditegesi minangka &quot;mbunteli awak&quot; sing nganggo, dirancang adhedhasar prinsip-prinsip Islam babagan kesopanan, wicaksana, lan andhap asor. Praktek iki padha karo doktrin agama Yahudi-Kristen, amarga memamerkan bagian awak sing intim dianggep dilarang ing Islam. Interpretasi kasebut banjur diserap menyang cara berpakaian lan perspektif budaya Melayu, iki bisa dideleng kanthi cetha nalika pamrentahan Mansur Shah saka Malaka ing abad kaping 15, sultan nglarang rakyat Muslim wanita ing ngarep umum supaya ora mung nganggo sarung saka dhadha mudhun. Sajrone jaman biyen, Baju Kurung Melayu ngalami sawetara reinkarnasi sadurunge njupuk wujud kaya saiki. Amarga jembare maneka warna karajan Melayu ing Nuswantara, pola desain Baju Kurung uga bisa dideleng ing wilayah kasebut, kalebu [[Bengkulu]], [[Kedah]], [[Jambi]], Johor-Riau, Pahang lan [[Kutha Palémbang|Palémbang]].{{sfn|Hassan|2016}}

Mode Baju Kurung sing cocog kanggo wong lanang diarani &quot;Baju Melayu&quot;. Bagean ndhuwur sandhangan digawe kanthi desain geometris sing meh padha karo Baju Kurung lan umume dipasangake karo kain tenun sing dikenal minangka sarung. Pola sarung bisa uga kalebu simbol status perkawinan wong kasebut utawa pangkate ing masyarakat Melayu tradhisional.{{sfn|Hassan|2016}}

Sandhangan Melayu klasik umum liyané kanggo wong lanang kalebu ''baju'' (klambi) utawa ''tekua'' (jinis klambi lengen dawa), ''baju rompi'' (rompi), ''kancing'', ''celana'' sikil cilik ([[clana]]), [[sarung]] sing dienggo ing pinggul, ''capal'' (sandal), lan ''tanjak'' utawa ''tengkolok'' (tutup sirah); kanggo para bangsawan, ''baju sikap'' utawa ''baju layang'' (jinis jas) lan ''pending'' (gesper sabuk hias) uga sinonim kanggo dienggo minangka sandhangan resmi. Uga lumrah yen ''Pendekar'' (prajurit Melayu) nduweni [[keris]] sing diselipake ing lipatan ngarep sarung.

Beda karo Baju Melayu sing isih dienggo mung minangka sandhangan upacara, Baju Kurung dienggo saben dina sajrone setaun dening mayoritas wanita Melayu. Katon pegawai negeri sipil wanita, pekerja profesional, lan mahasiswa nganggo Baju Kurung iku lumrah ing [[Malaysia]] lan [[Brunéi Darussalam]].

===Seni bela diri===
[[Barkas:Singaporean female pesilat - 20080222.jpg|thumb|Praktisi silat wanita saka [[Singapura]]]]

Silat lan varian-variané bisa ditemokaké ing saindenging [[donya Melayu]]: Semenanjung Malaya (kalebu [[Singapura]]), [[Kapuloan Riau]], [[Sumatra]] lan wilayah pesisir [[Kalimantan]]. Bukti arkeologi nuduhake yen, ing abad kaping 6, seni tempur formal wis dipraktekke ing Semenanjung Melayu lan Sumatra.{{sfn|James|1994|p=73}} Wangun Silat paling awal diyakini wis dikembangake lan digunakake ing angkatan bersenjata kerajaan Melayu kuna Langkasuka (abad kaping 2){{sfn|Alexander|2006|p=225}}{{sfn|Abd. Rahman Ismail|2008|p=188}} lan [[praja Sriwijaya|Sriwijaya]] (abad kaping 7).

Pengaruh kesultanan Melayu Malaka, Johor, Pattani, lan Brunéi wis nyumbang marang panyebaran seni bela diri iki ing Kapuloan Melayu. Liwat labirin saluran segara lan kapiler kali sing rumit sing nggampangake ijol-ijolan lan perdagangan ing saindenging wilayah kasebut, Silat mlaku menyang alas udan sing padhet lan munggah menyang pegunungan. [[Laksamana]] Hang Tuah saka Malaka sing legendaris iku salah siji ''pesilat'' paling misuwur ing sejarah{{sfn|Green|2001|p=802}} lan malah dianggep dening sawetara wong minangka bapak silat Melayu.{{sfn|Sheikh Shamsuddin|2005|p=195}} Wiwit jaman klasik, Silat Melayu ngalami diversifikasi sing gedhe lan mbentuk apa sing saiki diakoni sacara tradhisional minangka sumber [[pencak silat|Pencak Silat]] Indhonésia lan bentuk Silat liyane ing [[Asia Kidul-wétan]].{{sfn|Draeger|1992|p=23}}{{sfn|Farrer|2009|p=28}}

Saliyané Silat, Tomoi uga dipraktekké déning wong Melayu, mliginé ing wilayah lor [[Jasirah Malaka]]. Iki minangka varian saka bentuk kickboxing Indo-Cina sing diyakini wis nyebar ing daratan Asia Kidul-wétan wiwit jaman Kekaisaran Funan (68 Masehi).

===Dolanan tradhisional===
[[Barkas:Finished wau and wau frame.JPG|thumb|right|Bengkel tukang Wau ing [[Kelantan]], [[Malaysia]]. Layangan jinis aneh iki bisa ditemokake ing pesisir lor-wetan Semenanjung Melayu.]]

Dolanan Melayu tradhisional lumrahé mbutuhaké katrampilan kerajinan lan ketangkasan manual lan bisa dilacak asal-usulé wiwit jaman Kesultanan Malaka. ''Sepak Raga'' lan [[layangan]] kalebu dolanan tradhisional sing kasebut ing [[Sulalatus Salatin|Sejarah Melayu]] sing dimainake dening para bangsawan lan kraton kesultanan Melayu.{{sfn|Leyden|1821|p=261}}{{sfn|Lockard|2009|p=48}}{{sfn|Ooi|2004|p=1357}}

''Sepak Raga'' minangka salah sawijining dolanan Melayu sing paling populer lan wis dimainake nganti pirang-pirang abad. Sacara tradhisional, Sepak raga dimainake kanthi muter-muter kanthi nendhang lan njaga bal rotan supaya tetep munggah nggunakake bagean awak apa wae kajaba lengen lan tangan. Saiki diakoni minangka olahraga{{sfn|Ziegler|1972|p=41}}{{sfn|McNair|2002|p=104}} nasional Malaysia lan dimainake ing acara olahraga internasional kayata [[Pèsta Ulahraga Asia|Asian Games]] lan [[Pista Ulah raga Asia Kidul Wétan|Southeast Asian Games]].

Dolanan populer liyané yaiku [[gangsingan|''Gasing'' muter]] sing biasané dimainaké sawisé mangsa panèn. Dibutuhake katrampilan sing apik kanggo ngasilake ''Gasing'' (ndhuwur) sing paling kompetitif, sawetara bisa diputer nganti rong jam saben wektu.&lt;ref name=&quot;Alexander 2006 51&quot;&gt;{{harvnb|Alexander|2006|p=51}}&lt;/ref&gt;

Mungkin dolanan Melayu sing paling populer yaiku ''Wau'' (jinis layangan unik saka pesisir wétan Semenanjung Malaya) utawa mabur layangan. Kompetisi mabur wau dianakake karo juri sing menehi poin kanggo keahliane (''Wau'' iku obyek sing ayu lan warni-warni sing dipasang ing pigura pring), swara (kabeh layangan Melayu dirancang kanggo nggawe swara tartamtu nalika diombang-ambingake ing angin) lan ketinggian.&lt;ref name=&quot;Alexander 2006 51&quot;/&gt;

Wong Melayu uga duwe varian dolanan papan [[Mancala]] sing dikenal minangka [[Dhakon|Congkak]]. Dolanan iki dimainake kanthi ngobahake watu, kelereng, manik-manik utawa cangkang ing sakubenge papan kayu sing kasusun saka rolas bolongan utawa luwih. Mancala diakoni minangka dolanan paling tuwa ing donya lan bisa dilacak asal-usule wiwit [[Mesir Kuna]]. Nalika dolanan iki nyebar ing saindenging jagad, saben budaya wis nemokake variasi dhewe-dhewe kalebu wong Melayu.{{sfn|Alexander|2006|p=52}}

==Sub-ètnis==
{{Uga deleng|Wong Melayu Malaysia|Wong Melayu Indhonésia}}

==Deleng uga==
* [[Donya Melayu]]
* [[Omah Melayu]]

==Cathetan suku==
{{Reflist}}

==Pranala njaba==
* {{ms}} [http://iyco0.tripod.com/usmanawang.html Puisi Usman Awang mengenai Melayu.]{{Pranala mati|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{en icon}} [http://www.asiafinest.com/forum/index.php?showtopic=29765 Melayu]
* {{id}} [http://209.85.175.104/search?q=cache:lYcg2r-ziWYJ:ccm.um.edu.my/umweb/fsss/images/persidangan/Kertas%2520Kerja/Pak%2520Witrianto.doc+Rumpun+Banjar&amp;hl=id&amp;ct=clnk&amp;cd=139&amp;gl=id&amp;client=firefox-a Modal Sosial dan Pembangunan Manusia Melayu oleh Witrianto, S.S., M.Hum., M.Si dari Universitas Andalas]{{Pranala mati|date=April 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{id}} [http://www.indonesiamedia.com/2004/05/early/budaya/budaya-0504-bhinneka.htm Bhinneka Tunggal Ika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100126030352/http://www.indonesiamedia.com/2004/05/early/budaya/budaya-0504-bhinneka.htm |date=26 Januari 2010 }}
* {{id}} [http://melayuonline.com/article/?a=aW1QL3FMZVZBUkU4Ng%3D%3D= Gerakan Bangsa Melayu Besar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408223826/http://melayuonline.com/article/?a=aw1ql3fmzvzbuku4ng=== |date=8 April 2016 }}

{{stub}}

{{DEFAULTSORT:Melayu}}
[[Kategori:Melayu|*]]
[[Kategori:Suku bangsa ing Malaysia]]
[[Kategori:Suku bangsa ing Indonesia]]
[[Kategori:Golongan ètnik ing Indonésia]]
[[Kategori:Golongan ètnik ing Malaysia]]

{{Featured article}}
{{Authority control}}</text>
      <sha1>a0clfrrdw41jjr0fcjwi91o0b14nztw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kabiskopan Agung Lviv</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188557</id>
    <revision>
      <id>1759016</id>
      <parentid>1622751</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T21:00:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alexsandroclaudino92</username>
        <id>65489</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1759016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2079" sha1="4eu6jwgvvm3x8mgq32mr11yhnoynio8" xml:space="preserve">{{Infobox diocese
|country          = [[Ukraina]]
|name             = Lviv saka wong-wong Latin
|jurisdiction     = Kabiskopan Agung
|latin            = Archidioecesis Leopolitana Latinorum
|local            = Митрополія Львова
|province         = Lviv
|image         = Latin cathedral, Lviv (21).jpg
|pope             = {{Incumbent pope}}
|bishop           = [[Mieczysław Mokrzycki]] 
|bishop_title     = Biskop Agung
|coadjutor        = 
|auxiliary_bishops= [[Leon Maly]] 
|emeritus_bishops = [[Marian Jaworski|Marian Kardinal Jaworski]] 
|cathedral        = Митрополича базиліка-санктуарій Успіння Пресвятої Діви Марії &lt;br&gt; ''([[Katedral Latin, Lviv|Katedral Basilika Metropolitan Pengangkatan Bunda Maria]])'' 
|rite             = [[Ritus Roma]]
|area_km2         = 68,000
|population       = 4,499,000
|population_as_of = 2013
|catholics        = 138,000
|catholics_percent= 3.1
|map              = Roman Catholic Archdiocese of Lviv location.png
|map_caption      = Letak Kabiskopan Agung Lviv
|website          = [http://www.rkc.lviv.ua/ situs web]
}}
'''Kabiskopan Agung Lviv saka wong-wong Latin''' ({{lang-la|Archidioecesis Leopolitana Latinorum}}) yaiku [[kabiskopan agung metropolitan]] [[Greja Latin]] saka [[Greja Katulik]] ing kulon [[Ukraina]]. Biskop Agung [[Mieczyslaw Mokrzycki]] menika biskop agung metropolitan saiki saka [[kabiskopan agung]] kasebut.

== Cathetan sikil ==
{{reflist}}

== Deleng uga ==
* [[Katulik Roma ing Ukraina]]

== Pranala jaba ==
* [http://www.rkc.lviv.ua/#A Situs Web Keuskupan Agung]
* [http://www.gcatholic.org/dioceses/diocese/lviv0.htm GCatholic.org]
* [http://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dlvla.html ''catholic-hierarchy.org'']
* {{CathEncy|wstitle=Lemberg}}

{{Kabiskopan ing Ukraina}}

{{coord|49|50|27|N|24|01|50|E|type:city_source:kolossus-plwiki|display=title}}

{{DEFAULTSORT:Lviv}}
[[Kategori:Kabiskopan ing Ukraina]]
[[Kategori:Kabiskopan sing didegaké ing abad ping 15]]
[[Kategori:Kabiskopan sing didegaké dening Anti-Paus Yohanes XXIII]]</text>
      <sha1>4eu6jwgvvm3x8mgq32mr11yhnoynio8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Parembugan Kategori:Cola</title>
    <ns>15</ns>
    <id>200987</id>
    <revision>
      <id>1759011</id>
      <timestamp>2026-10-21T15:42:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Empat Tilda</username>
        <id>42973</id>
      </contributor>
      <comment>/* podo karo kategori:Kola */ pérangan anyar</comment>
      <origin>1759011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="253" sha1="kr5qi7ia8kowi09vff99177lzq9jqzj" xml:space="preserve">== podo karo kategori:Kola ==
mas/mbak, kategori iki kok rupane podo karo [[:Kategori:Kola]]. Iki kudune piye? nek umpomo didadekne siji wae? [[Naraguna:Empat Tilda|Empat Tilda]] ([[Parembugan Naraguna:Empat Tilda|rembugan]]) 21 Oktober 2026 15.42 (UTC)</text>
      <sha1>kr5qi7ia8kowi09vff99177lzq9jqzj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Michelle Hurd</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200988</id>
    <revision>
      <id>1759014</id>
      <timestamp>2026-10-21T17:03:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meursault2004</username>
        <id>3</id>
      </contributor>
      <comment>Rintisan saka [[:en:Michelle Hurd|]]</comment>
      <origin>1759014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="8g9yiod17sv03cqmu4qklwpnrc632of" xml:space="preserve">'''Michelle Hurd''' iku aktris Amérika Sarékat.</text>
      <sha1>8g9yiod17sv03cqmu4qklwpnrc632of</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1759019</id>
      <parentid>1759014</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T00:03:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meursault2004</username>
        <id>3</id>
      </contributor>
      <comment>Sithik</comment>
      <origin>1759019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94" sha1="j58awyd3ieclwecy7di3ivt7w9yqiio" xml:space="preserve">'''Michelle Hurd''' (21 Dhésèmber 1966) iku aktris Amérika Sarékat.

÷÷ Pranala njaba ==</text>
      <sha1>j58awyd3ieclwecy7di3ivt7w9yqiio</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1759020</id>
      <parentid>1759019</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T00:04:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meursault2004</username>
        <id>3</id>
      </contributor>
      <comment>Typo</comment>
      <origin>1759020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92" sha1="436razdbng7f8lhih37no9zkcvioj09" xml:space="preserve">'''Michelle Hurd''' (21 Dhésèmber 1966) iku aktris Amérika Sarékat.

== Pranala njaba ==</text>
      <sha1>436razdbng7f8lhih37no9zkcvioj09</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aildifitri</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200989</id>
    <redirect title="Idul Fitri" />
    <revision>
      <id>1759021</id>
      <timestamp>2026-10-22T01:51:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55037-88</username>
        <id>75055</id>
      </contributor>
      <comment>Ngeneraké kaca menyang [[Idul Fitri]]</comment>
      <origin>1759021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="dj9zyr23cgi2t2dyazjrnbgf72cpksf" xml:space="preserve">#Redirect [[Idul Fitri]]</text>
      <sha1>dj9zyr23cgi2t2dyazjrnbgf72cpksf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aidilfitri</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200990</id>
    <redirect title="Idul Fitri" />
    <revision>
      <id>1759022</id>
      <timestamp>2026-10-22T01:51:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55037-88</username>
        <id>75055</id>
      </contributor>
      <comment>Ngeneraké kaca menyang [[Idul Fitri]]</comment>
      <origin>1759022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="dj9zyr23cgi2t2dyazjrnbgf72cpksf" xml:space="preserve">#Redirect [[Idul Fitri]]</text>
      <sha1>dj9zyr23cgi2t2dyazjrnbgf72cpksf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aidiladha</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200991</id>
    <redirect title="Idul Adha" />
    <revision>
      <id>1759023</id>
      <timestamp>2026-10-22T01:52:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55037-88</username>
        <id>75055</id>
      </contributor>
      <comment>Ngeneraké kaca menyang [[Idul Adha]]</comment>
      <origin>1759023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="swhbjupsg1iqtnx8007oiilox40zlvb" xml:space="preserve">#Redirect [[Idul Adha]]</text>
      <sha1>swhbjupsg1iqtnx8007oiilox40zlvb</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>