Wikipédia jvwiki https://jv.wikipedia.org/wiki/Wikip%C3%A9dia:Pendhapa MediaWiki 1.48.0-wmf.5 first-letter Médhia Mirunggan Parembugan Naraguna Parembugan Naraguna Wikipédia Parembugan Wikipédia Barkas Parembugan Barkas MédhiaWiki Parembugan MédhiaWiki Cithakan Parembugan Cithakan Pitulung Parembugan Pitulung Kategori Parembugan Kategori Gapura Parembugan Gapura TimedText TimedText talk Modhul Parembugan Modhul Acara Pembicaraan Acara Kali Mekong 0 21440 1762163 1759092 2026-11-19T18:21:55Z ~2026-61087-14 75645 penjelasan 1762163 wikitext text/x-wiki [[Gambar:mekong delta.jpg|thumb|280px|Dèlta Kali Mekong saka akasa, [[Fèbruari]] [[1996]] (kidul ana ing ndhuwur)]][[Gambar:MekongSouthernLaos.jpg|thumb|280px|right|Kali Mekong ing Laos kidul.]] '''Kali Mekong''' iku sawijining kali utama ing donya. Kali iki minangka kali kang dawané nomer 11 sadonya, lan nomer 12 ing babagan cacahing banyu kang diilèkaké. (Kali iki ngilèkaké banyu {{convert|475|cukm|cumi|0|abbr=on|disp=/|lk=on}} setaun). Dawané kali iki watara {{convert|4880|km|mi|0|abbr=on}}, lan nggaringaké tlatah kang jembaré{{convert|810000|sqkm|sqmi|-3|abbr=on}}.<ref>{{Cite web |url=http://www.shangri-la-river-expeditions.com/1stdes/mekong/mekongsource/IGSNRR2001.html |title=Archive copy |access-date=2008-01-30 |archive-date=2010-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914094214/http://www.shangri-la-river-expeditions.com/1stdes/mekong/mekongsource/IGSNRR2001.html |url-status=dead }}</ref> Saka [[Tibetan Plateau]] kali iki mili ngliwati Provinsi [[Yunan]] ing nagara [[Cina]], nagara [[Burma]], [[Thailand]], [[Laos]], [[Kamboja]] lan [[Vietnam]]. Kabèh mau kajaba Cina lan Burma ana ing sangisoré [[Komisi Kali Mekong]]. Sawijining asosiasi regional Asia Kidul, ''[[Mekong-Ganga Cooperation]]'' dijenengaké miturut jenengé kali iki. Variasi musiman kang èkstrim bab ilining banyu lan ananing [[jeram]] lan [[grojogan]] ndadèkaké kali iki angèl dilayari. == penjelasan == Kali iki asalé dijenengaké déning kang ndunungi lokal [[Tai]] kanthi jeneng Mae Nam Khong, Mae Khong kanggo cekaké, tegesé Kali Kong utawa "Ibuné kabèh kali". Jeneng iki banjur dijupuk lan diserap déning basa Cina dadi ''Méigōng Hé'' (湄公河), kanthi ora sadhar yèn tegesé dadi "Kali Kong Kali", redandensi iki uga kadaéyan ing jeneng basa Inggris. Ing Cina mèh sadawané kali iki diarani "Kali Lancang" (澜沧江, ''Láncāng Jiāng''). Ing [[Basa Burma|Burma]], kali iki diarani ''Mae Khaung,'' <!-- please insert the Burmese original name, if you can --> déné ing [[Basa Thai|Thai]] diarani ''Mae Nam Khong'' (แม่น้ำโขง), ing [[Basa Laotian|Laotian]] (ແມ່ນ້ຳຂອງ) ''Mènam Khong'', ing [[Basa Kamboja|Kambodja]] ''Mékôngk'' utawa ''Tonle Thom'' lan ing [[Basa Vietnam|Vietnam]] ''Sông Cửu Long''. Ing Thai, Kong ({{lang-th|โขง}}) iku sawijining spésies [[baya]]; sawatara wong percaya yèn tembung iki minangka plèsèdan saka ({{lang-th|คค}}) Kod, utawa ({{lang-th|โค้ง}}) kong, kakaroné adjektif kanggo mratélakaké lengkungan lan ménggak-mènggoké kali utawa dalan.<ref>[http://www.thaifolk.com/doc/literate/payanak/payanak_e.htm Budya Thai folk : Kawruh cara urip ing Thai]</ref> == Ilèn == Sumberé kali, lan kanthi mangkono uga dawané kang persis, durung diweruhi kanthi akurat, amarga anané sawatara anak utawa cawang kali ([[tributary]]) ing tlatah kang angèl ditekani. Miturut survé Asosiasi Èksplorasi Èlmu Cina, sumber kali iki saka sumber banyu ''Lasagongma spring'', ana ing elevasi {{convert|5224|m|ft|0}}.<ref>{{Cite web |url=http://www.jac.or.jp/english/jan/vol2/mekong.pdf |title=Archive copy |access-date=2008-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071031160226/http://www.jac.or.jp/english/jan/vol2/mekong.pdf |archive-date=2007-10-31 |url-status=dead}}</ref> Sumber banyu iku dumunung ing [[Gunung Guozongmucha]], lan awangun [[Zayaqu]], kang wis dikenali déning Akademi Èlmu Cina minangka sumber banyu kali Mekong, ing Provinsi [[Qinghai]]. Èkspedisi sadurungé déning Michel Piessel wis ngenali Zanaqu minangka sumber banyu (''headwater''), ing Rupsa-La pass (luwih mangulon, ana ing elevasi {{convert|4975|m|ft|0|abbr=on|disp=/}}).<ref>{{Cite web |url=http://www.shangri-la-river-expeditions.com/1stdes/mekong/mekongsource/GJcorrespondence2002.html |title=Archive copy |access-date=2008-01-30 |archive-date=2007-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071227184427/http://www.shangri-la-river-expeditions.com/1stdes/mekong/mekongsource/GJcorrespondence2002.html |url-status=dead }}</ref> Minangka akibat saka angèlé nemtokaké lokasi sumber banyu, angka dawané Kali Mekong banjur dadi warna-warna, wiwit saka {{convert|4350|km|mi|0|abbr=on|}} nganti {{convert|4909|km|mi|0|abbr=on|}}. Watara setengah saka dawané kali iki dumunung ana ing nagara Cina, ya iku diarani ''Dza Chu'' ing Tibet, ing tlatah ilèn kang luwih dhuwur ing Tibet ({{zh-cp|c=扎曲|p=Zá Qū}}), lan luwih lumrahé diarani ''Lancang'' ing basa [[Basa Cina|Cina]] ({{zh-stp|s=澜沧江|t=瀾滄江|p=Láncāng Jiāng}}), kang tegesé "Kali turbulen". Sapérangan ilèné awujud [[jurang]] kang jero, lan kali iki ninggal tlatah Cina ing elevasi mung {{convert|500|m|ft|-1|spell=us}}. Sadawaning kali iki karan ''Meigong'' ing basa Cina ({{zh-cp|c=湄公河|p=Méigōng Hé}}). Kali iki sabanjuré dadi tapel wates antara Burma lan Laos kang dawané {{convert|200|km|mi|-1}}, ing pungkasané kali iki ketemi (gabung) karo anak kali [[Kali Ruak]] ing papan kang diarani "wajik Emas" utawa ''[[Golden Triangle (Southeast Asia)|Golden Triangle]]''. Titik iki uga dadi tandha pamérangan antara Mekong dhuwur lan Mekong Ngisor. [[Gambar:Mekong river, near the Golden Triangle.jpg|thumb|400px|none|Kali Mekong cedhak Wajik Emas]] == Wadhuk == [[Pambangunan Cina Kulon]]<ref>Probe International 30.06.2006 [http://www.probeinternational.org/catalog/content_fullstory.php?contentId=6465&cat_id=68 Grojogan gawéan Hydrolancang] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090529033633/http://www.probeinternational.org/catalog/content_fullstory.php?contentId=6465&cat_id=68 |date=2009-05-29 }}</ref> {| class="prettytable sortable" |- ! class="unsortable"|Mekong Dam||Rampung||MW||class="unsortable"|Koordinat |- |Gongguoqiao Dam||2008||align="right"|750|| {{coor dms|25|36|43.7|N|99|17|45.6|E|type:waterbody|region:CN|name=Gongguoqiao Dam}} |- |[[Xiaowan Dam]]||2013||align="right"|4200|| {{coor dms|24|42|19.1|N|100|5|31.8|E|type:waterbody|region:CN|name=Xiaowan Dam}} |- |[[Manwan Dam]]||1996||align="right"|1500|| {{coor dms|24|37|20.2|N|100|26|56.4|E|type:waterbody|region:CN|name=Manwan Dam}} |- |[[Dachaoshan Dam]]||2003||align="right"|1350|| {{coor dms|24|1|40.3|N|100|22|9.8|E|type:waterbody|region:CN|name=Dachaoshan Dam}} |- |Nuozhadu Dam||2017||align="right"|5850|| |- |[[Jinghong Dam]]||2010||align="right"|1750|| {{coor dms|21|50|48|N|100|58|21.4|E|type:waterbody|region:CN|name=Jinghong Dam}} |- |Ganlanba Dam||n/a||align="right"|150|| |- |Mengsong Dam||n/a||align="right"|600|| |} == Anak utawa cawang kali == [[Gambar:Mekong system color.png|thumbnail|right|350px|Mekong lan anak kaliné.]] Anak kali ing ngisor iki lumebu ing Kali Mekong. Jeneng nagara ing mburiné nuduhaké panggonan anak kali mau nggabung Kali Mekong. * [[Kali Ing]] (Thailand) * [[Kali Ruak]] (Thailand) * [[Kali Mun]] (Thailand) ** [[Kali Chi]] (Thailand) ** [[Kali Dom Noi]] (Thailand) * [[Kali Kok]] (Thailand) * [[Kali Lam Ta Klong]] (Laos/Thailand) * [[Kali Sekon]] (Kamboja) * [[Kali Sesan]] (Kamboja) * [[Kali Srepok]] (Kamboja-Vietnam) ** [[Kali Krong No]] (Vietnam) ** [[Kali Krong Ana]] (Vietnam) ** [[Kali Ea H'leo]] (Kamboja) * [[Kali Tonlé Sap]] (Kamboja) == Cathetan sikil == {{reflist}} == Rujukan == * Milton Osborne. 1976. ''River Road to China: The Mekong River Expedition 1866-1873''. George Allen & Unwin. * Milton Osborne. 2000. ''The Mekong, Turbulent Past, Uncertain Future'' Atlantic Monthly Press, New York. ISBN 0-87113-806-9 * Edward A. Gargan. 2002. ''The River's Tale''. First published by Alfred A. Knopf. * Fredenburg, P. and B. Hill. 2006. Sharing Rice for Peace and Prosperity in the Greater Mekong Subregion. Sid Harta Publishers, Victoria. ISBN 1-921206-08-X. pp271. == Pranala njaba == {{Commons category|Mekong}} * [http://www.mrcmekong.org Mekong River Commission] * [http://www.ppl.nl/bibliographies/all/?bibliography=water Bibliography on Water Resources and International Law] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209113341/http://www.ppl.nl/bibliographies/all/?bibliography=water |date=2011-02-09 }} See '''Mekong River'''. Peace Palace Library * [http://cantho.cool.ne.jp/mekong/outline/mekong_river_e.html Outline of the Mekong River] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070903122840/http://cantho.cool.ne.jp/mekong/outline/mekong_river_e.html |date=2007-09-03 }} * [http://www.ntu.edu.sg/idss/WorkingPapers/wp69.pdf Institute of Defense and Strategic Studies, Singapore] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050525005148/http://www.ntu.edu.sg/idss/workingpapers/wp69.pdf |date=2005-05-25 }} "China in the Mekong River Basin: The Regional Security Implications of Resource Development on the Lancang Jiang" by Evelyn Goh, Working Paper No. 69 * [http://www.mouthtosource.net/ Mouth to Source] Follow The Mekong, in 360 degree panoramas (QTVR), from the mouth in Viet Nam to the border with China in Northern Laos. * [http://www.stern.de/mekong Multinational Team repeating the French Mekong Expedition of 1866] * [http://travel2.nytimes.com/2005/10/02/travel/02mekong.html?ex=1135918800&en=a95ad80eb0ed0815&ei=5070 NYTimes: The Mysterious Mekong Starts to Reveal Itself] * [http://www.tharum.info/2006/03/15/musing-on-the-mekong/ Musing on the Mekong] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080403020836/http://tharum.info/2006/03/15/musing-on-the-mekong/ |date=2008-04-03 }} * [http://www.wittick.com/photos/album/Travels/Laos/Mekong%20Laos/index.html Mekong in northern Laos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027123417/http://www.wittick.com/photos/album/Travels/Laos/Mekong%20Laos/index.html |date=2007-10-27 }} * [http://www.shangri-la-river-expeditions.com/1stdes/mekong/mekongsummary.html First raft and kayak descents of the Mekong in China, 1994 - 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090412055230/http://shangri-la-river-expeditions.com/1stdes/mekong/mekongsummary.html |date=2009-04-12 }} * {{GeoGroupTemplate}} [[Kategori:Kali ing Tibet]] [[Kategori:Kali ing Cina]] [[Kategori:Kali ing Burma]] [[Kategori:Kali ing Thailand]] [[Kategori:Kali ing Laos]] [[Kategori:Kali ing Kamboja]] [[Kategori:Kali ing Vietnam]] bvgqkin5hjp192cc0u2sezx1uerpxsv Jepang 0 24403 1762165 1760069 2026-11-19T22:24:45Z InternetArchiveBot 48188 Add 1 book for (20261119sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 1762165 wikitext text/x-wiki {{Jepang infobox}} '''Jepang''' ([[basa Jepang]]: 日本 ''Nippon/Nihon''{{Audio|ja-nippon_nihonkoku.ogg|rungokna}}, teges kang barès: "asal-usuling [[srengéngé]]") yaiku [[Nagara]] ing [[Asia Wétan]] sing papané ing siji ranté kapuloan bawana [[Asia]] ing pojok kulon [[Samodra Pasifik]]. Ing sisih wetan Sagara Jepang, lan tetanggan karo [[Républik Rakyat Cina]], [[Korea]], lan [[Ruslan]]. Pulo sisih paling lor ana ing Sagara Okhotsk, lan wilayah paling kidul minangka klompok pulo cilik ana ing Sagara China Wétan, ing sisih kidul [[Préfèktur Okinawa|Okinawa]], sing cedhak karo [[Républik Cina|Taiwan]]. Jepang kapérang saka 6.852 pulo<ref>{{cite web | title = ''Facts and Figures of Japan 2007 01: Land'' | url = http://fpcj.jp/old/e/mres/publication/ff/pdf_07/01_land.pdf | publisher = Foreign Press Center Japan | accessdate = 2009-07-04 | archive-date = 2009-07-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090731072744/http://fpcj.jp/old/e/mres/publication/ff/pdf_07/01_land.pdf | url-status = dead }}</ref> kang ndadekaken Jepang kalebu nagara [[kapuloan]]. Pulo-pulo utama saka lor menyang kidul yaiku [[Hokkaido]], [[Honshu]] (pulo gedhé dhéwé), [[Shikoku]], lan [[Kyushu]]. Gunggung 97 % wewengkon dharatan Jepang ana ing patang pulo gedhé iki. Sapérangan gedhé pulo ing Jepang wujud pagunungan, lan sapérangan liyané wujud gunung kang ngandhut geni. Gunung paling dhuwur ing Jepang yaiku [[Gunung Fuji]]. Jepang duwe 128 yuta wong, lan dadi [[Pratélaning nagara lan jajahan miturut cacah jiwa|negara paling katah pedununge nomer 10 ing saindenging jagad]]. [[Tokyo]] minangka kutha krajan de facto Jepang, lan uga dadi prefektur piyambak. Tokyo Raya minangka jeneng wilayah kutha Tokyo lan sawetara kutha ing prefektur sekitarnya. Minangka wilayah metropolitan paling gedhe ing donya, Wilayah Tokyo Raya duwe pedunung luwih saka 30 yuta wong. Miturut [[Mitologi Jepang|mitologi tradisional]], Jepang didegake dening [[Jimmu Tenno|Kaisar Jimmu]] ing [[abad kaping-7 SM]]. Kaisar Jimmu miwiti rantai monarki Jepang sing nganti saiki durung rusak. Nanging, sajrone sejarah, kekuwatan paprentahan ana ing tangan para anggota kraton, [[shogun]], militer, lan saiki ing tangan [[Nayakotama]]. Miturut Konstitusi Jepang taun 1947, Jepang minangka negara monarki konstitusional kapimpin dening Kaisar Jepang lan Parlemen Jepang. Minangka negara maju ing perekonomian,<ref name="ciawfbjapan">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html |title=World Factbook; Japan |publisher=[[CIA]] |date=2007-03-15 |accessdate=2007-03-27 |archive-date=2010-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228224107/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html |url-status=dead }}</ref> Jepang duwe produk domestik bruto paling gedhé nomer loro sawisé [[Amérikah Sarékat|Amerika Serikat]]. Jepang uga anggota saka [[Pasarékatan Bangsa-Bangsa|PBB]], G8, [[OECD]], lan APEC. Jepang uga duwe kekuwatan militer sing cukup lengkap karo sistem pertahanan modern kaya ta sistem kombat AEGIS lan armada perusak. Ing perdagangan luar negeri, Jepang dadi negara eksporter nomer 4 lan negara importer nomer 6 paling gedhe ing saindenging jagad. Minangka negara maju, masarakat Jepang duwe standar urip sing dhuwur (rangking nomer 8 ing [[Pratélaning nagara miturut Indhèks Pangembanging Manungsa|Indeks Pembangunan Manungsa]]) lan harapan urip paling dhuwur ing donya miturut prakiraan PBB.<ref>[http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/WPP2006_Highlights_rev.pdf United Nations World Population Propsects: 2006 revision] – Table A.17 for 2005-2010</ref> Ing bidang teknologi, Jepang uga maju ing bidang telekomunikasi, mesin lan robot. == Etimologi == Jepang diarani ''Nippon'' utawa ''Nihon'' ing [[basa Jepang]]. Kaloro tembung mau ditulis nganggo kanji sing padha, yaiku {{lang|ja|日本}} (teges kang barès: asal-usuling [[srengéngé]]).<ref name="schreiber">{{cite web|url=https://www.japantimes.co.jp/life/2019/11/26/language/nihon-nippon-japan/|title=You say 'Nihon,' I say 'Nippon,' or let's call the whole thing 'Japan'?|last1=Schreiber|first1=Mark|date=26 Novèmber 2019|website=[[The Japan Times]]|access-date=20 Mèi 2020}}</ref> Sebutan Nippon asring digunakake ing urusan ingkang resmi, kalebu jeneng negara kasebut ing [[Yen|dhuwit Jepang]], [[prangko]], lan acara [[Ulah raga|olahraga]] internasional. Istilah ''Nihon'' digunakake kanggo perkara sing ora resmi kaya ta pacelathon saben dinane. Tembung ''Nippon'' lan ''Nihon'' ateges "negara/tanah srengéngé mletek." Jeneng iki disebutake ing korespondensi keakaisaran Jepang lan Dinasti Sui ing Cina, lan ngrujuk lokasi Jepang sing ana ing sisih wetan China daratan. Sadurunge Jepang duweni hubungan karo Cina, negara kasebut dikenal kanthi jeneng ''Yamato'' ({{lang|ja|大和}}).<ref>{{Cite web|url=http://www.sf.airnet.ne.jp/~ts/japanese/message/jpnEVwSABIuEVrrH_51.html|title=Re: にほん or にっぽん|website=www.sf.airnet.ne.jp|access-date=2020-09-12|archive-date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116032709/http://www.sf.airnet.ne.jp/~ts/japanese/message/jpnEVwSABIuEVrrH_51.html|url-status=dead}}</ref> Ing Cina sajrone jaman Tiga Bangsa, istilah kanggo Jepang yaiku negara Wa ({{lang|ja|倭}}). Ing [[basa Cina]] dialek Shanghai sing minangka salah sawijining dialek Wu, aksara Tionghoa {{lang|zh|日本}} diwaca dadi ''Zeppen'' ([{{IPA|zəʔpən}}]). Ing dialek Wu, karakter {{lang|zh|日}} secara ora resmi diwaca dadi [{{IPA|niʔ}}] lan kanthi resmi diwaca dadi [{{IPA|zəʔ}}]. Ing dialek Wu Kidul, {{lang|ja|日本}} diwaca [niʔpən] ingkang padha karo jeneng ing [[basa Jepang]]. Tembung ''Jepang'' ing [[basa Indonesia]] bisa uga asale saka basa Cina, luwih tepat dialek Cina Wu. Basa Melayu kuno uga nyebut negara iki yaiku ''Jepang'' (nanging ejaan basa Malaysia saiki: ''Jepun'').<ref name="ahd">{{cite book|url={{Google books|cZ88p_bSt1EC|page=PA146|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Word Histories and Mysteries: From Abracadabra to Zeus|date=October 13, 2004|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|isbn=978-0-547-35027-1}}</ref> Tembung Jepang ing basa Melayu banjur digawa menyang Kulon dening pedagang [[Portugis]], sing ngenal sebutan iki nalika ing Malaka ing abad kaping 16. Dhèwèké minangka sing pertama ngenalake jeneng ing basa Melayu iki menyang Eropa. Dokumen paling tuwa ing basa Inggris sing nyebutake Jepang yaiku surat ing taun 1565, ingkang wonten tembung ''Giapan'' katulis.<ref>Luīs Fróis, "Of the Ilande of Giapan" (February 19, 1565), published in Richard Willes, "The History of Travayle in the West and East Indies" (London 1577), cited in "Travel Narratives from the Age of Discovery", by Peter C. Mancall, pp. 156–57.</ref><ref>{{cite book|url={{Google books|giZnAgAAQBAJ|page=PA79|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=London: The Selden Map and the Making of a Global City, 1549–1689|last=Batchelor|first=Robert K.|date=January 6, 2014|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-08079-6|pages=76, 79}} In Richard Wille's 1577 book "The History of Travalye in the West and East Indies"</ref> == Sajarah == === Prasajarah === Miturut penilitian [[arkéologi]] nuduhake manawa Jepang didunungi manungsa wiwitan paling ora 600.000 taun kepungkur, sajrone jaman [[Palaeolitikum]] andhap. Sawise pirang-pirang [[jaman ès]] sing kedadeyan pirang-pirang yuto taun kepungkur, Jepang gegandhengan karo daratan asia kaping pirang-pirang nganggo jembatan dharatan (karo Sakhalin ing sisih lor, lan bisa uga Kyushu ing sisih kidul), saéngga bisa gawe pindhah manungsa, kewan lan tanduran menyang [[kapuloan]] Jepang saka wilayah sing saiki dadi [[Républik Rakyat Cina]] lan [[Koréa]]. Ing sajrone jaman Paleolitik Jepang ngasilake alat watu sing wus dipoles pisanan ing jagad, udakara 30.000 SM. Kanthi pungkasane jaman es lan tekane periode sing luwih anget, budaya [[Jaman Jomon|Jomon]] muncul udakara 11.000 SM, sing ditondoi kanthi gaya urip [[Juru bedhag-kayal|pamburu lan pangumpul]] semi-sedhenter [[Mesolitikum|Mesolitik]] tekan [[Neolitikum|Neolitik]] lan nggawe krajinan tembikar paling awal ing donya. Diperkirake wong Jomon yaiku leluhur saka wong Proto-Jepang lan [[wong Ainu]] saiki. Wiwitane [[jaman Yayoi]] udakara taun 300 SM lan menehi tandha teknologi-teknologi anyar kaya ta budidaya pari ing [[sawah]] lan teknik nggawe alat saka [[wesi]] lan [[prunggu]] sing digawa para migran saka tanah Cina utawa Korea. Ing sejarah cina, wong Jepang pisanan disebutake ing naskah sejarah klasik, ''Buku Han'', ingkang ditulis ing taun 111.<ref>{{cite book|url=https://www.google.com/books/edition/_/A3_6lp8IOK8C|title=The Cambridge History of Japan: Volume 1|last1=Brown|first1=Delmer M.|last2=Hall|first2=John Whitney|last3=Jansen|first3=Marius B.|last4=Shively|first4=Donald H.|last5=Twitchett|first5=Denis|date=1988|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-22352-2|page=275|language=en}}</ref> Sawise jaman Yayoi diarani periode Kofun sekitar taun 250, sing ditandhani karo ngadheke negara-negara militer sing kuwat. Miturut ''Cathetan Sejarah Telung Negara'', negara sing paling sukses ing kepuloan Jepang nalika semana yaiku Yamataikoku. === Jaman klasik === Babagan Sejarah Jepang ninggali dokumen tertulis wiwit abad kaping 5 lan 6 Masehi, nalika sistem nulis Cina, agama [[Buda]], lan budaya Tiongkok liyane digawa menyang Jepang saka Kerajaan Baekje ing [[Ujung Koréa]]. Perkembangan Sabanjure babagan agama Buda ing Jepang lan seni patung akeh dipengaruhi dening agama [[Buda]] Tionghoa.<ref>{{cite book|editor=Delmer M. Brown|year=1993|title=The Cambridge History of Japan|publisher=Cambridge University Press|pages=140–149}}</ref> Sanajan wiwitane tekane agama Buda ditentang dening para panguwasa sing nganut agama [[Shinto]], kalangan pamarentah pungkasane mbantu promosi agama Buda ing Jepang, lan saiki wus dadi agama ingkang populer ing Jepang wiwit jaman Asuka.<ref>{{cite book|title=The Japanese Experience: A Short History of Japan|author=William Gerald Beasley|publisher=University of California Press|year=1999|url=http://books.google.com/books?visbn=0520225600&id=9AivK7yMICgC&pg=PA42&lpg=PA42&dq=Soga+Buddhism+intitle:History+intitle:of+intitle:Japan&sig=V65JQ4OzTFCopEoFVb8DWh5BD4Q#PPA42,M1|pages=42|isbn=0520225600|accessdate=2007-03-27}}</ref> Miturut perintah Reformasi Taika ing taun 645, Jepang nyusun sistem papréntahan kanthi nuladha Cina. Hal iki mbukak dalan kanggo filsafat [[Konfusianisme]] Cina kangge dadi dominan ing Jepang nganti abad kaping 19. [[Periodhe Nara]] ing abad kaping 8 ditandhani negara Jepang kanthi kekuwatan terpusat. Kutha krajan lan istana kekaisaran ana ing Heijo-kyo (saiki Nara). Ing sajrone jaman Nara, Jepang terus nggunakake praktik administrasi pamrentah saka China. Salah sawijining prestasi sastra Jepang sing paling gedhe sajrone periode Nara yaiku ngrampungake buku sejarah Jepang sing diarani ''Kojiki'' (712) lan ''[[Nihon Shoki]]'' (720).<ref>{{cite book|author=Conrad Totman|year=2002|title=A History of Japan|publisher=Blackwell|pages=64–79|isbn=978-1405123594}}</ref> Ing taun 784, Kaisar Kammu mindhah kutha krajan menyang Nagaoka-kyō, lan tetep ana ing kana mung 10 taun. Sawise iku, kutha krajan dipindhah maneh menyang Heian-kyō (saiki [[Kyoto]]). Relokasi kutha krajan menyang Heian-kyō diwiwiti saka jaman Heian, yaiku jaman keemasan budaya klasik pribumi Jepang, utamane ing bidang seni, puisi lan sastra Jepang. ''Hikayat Genji'' gaweane [[Murasaki Shikibu]] lan lirik lagu kebangsaan Jepang ''[[Kimigayo]]'' diwiwiti saka jaman Heian iki.<ref>{{cite book|author=Conrad Totman|year=2002|title=A History of Japan|publisher=Blackwell|pages=122–123|isbn=978-1405123594}}</ref> === Jaman pertengahan === Jaman abad pertengahan ing Jepang yaiku jaman [[feodalisme]] sing ditandhani karo parebutan kakuasaan antar klompok panguwasa sing kalebu saka [[ksatriya]] sing diarani [[samurai]]. Ing taun 1185, sawise ngancurake [[klan Taira]] sing dadi klan saingane klan Minamoto, Minamoto no Yoritomo diangkat dadi [[shogun]], lan nggawe dhèwèké dadi pamimpin militer sing mbagi kakuasaan karo Kaisar. Papréntahan militer sing digawe dening Minamoto no Yoritomo diarani Kashogunan Kamakura amarga pusat papréntahan ana ing Kamakura (sisih kidul [[Yokohama]] saiki). Sawise sedane Yoritomo, klan Hōjō nulungi kashogunan dadi ''shikken'', yaiku sajinis [[patih]] kanggo para shogun. Kashogunan Kamakura bisa nahan serangan Mongol saka wilayah Cina sing dikuasai Mongol ing taun 1274 lan 1281. Sanajan stabil ing politik, kashogunan Kamakura akhire [[Restorasi Kemmu|digulingake]] dening [[Kaisar Go-Daigo]], sing mulihake kakuasaan ing tangan kaisar. Kaisar Go-Daigo akhire digulingke dening Ashikaga Takauji ing taun 1336.<ref>{{cite book|author=[[George Sansom]]|year=1961|title=A History of Japan: 1334–1615|publisher=Stanford|pages=42|isbn=0-8047-0525-9}}</ref> Kashogunan Ashikaga gagal nyegah kekuwatan para panguwasa militer lan tuan tanah feodal (''[[daimyo]]'') lan perang sipil pecah ing taun 1467 (Perang Ōnin) sing miwiti abad sing ditandhani karo perang-perang faksi sing diarani negara-negara saling perang utawa jaman Sengoku.<ref>{{cite book|author=[[George Sansom]]|year=1961|title=A History of Japan: 1334–1615|publisher=Stanford|pages=217|isbn=0-8047-0525-9}}</ref> Ing abad kaping 16, pedagang lan misionaris [[Yésuit|Sarekat Yesuit]] saka Portugal teka kaping pisanan ing Jepang, lan miwiti pertukaran perdagangan lan budaya ingkang aktif antarane Jepang lan Donya Kulon (Dagang karo Nanban). Wong Jepang ngarani wong asing saka Kulon minangka ''namban'' sing tegese barbar saka sisih kidul. Oda Nobunaga ngalahake daimyo-daimyo saingane kanthi nggunakake teknologi lan sanjata api Eropa. Nobunaga meh sukses nyawijikake Jepang sadurunge tiwas ing Kejadian Honnōji 1582. Toyotomi Hideyoshi nggenteni Nobunaga, lan ndhaptarke dèwèké minangka penyawiji Jepang ing taun 1590. Toyotomi Hidesyoshi nyoba nguwasani wliayah Korea, lan kaping pindho nginvasi menyang [[Koréa]], nanging kabeh gagal sawise kalah ing partempuran ngelawan tentara Korea sing dibantu karo kekuwatan [[Wangsa Ming]]. Sawise Hideyoshi sedha, pasukan Hideyoshi ditarik mundur saka Semenanjung Korea ing taun 1598.<ref>{{cite book|author=[[Stephen Turnbull (historian)|Stephen Turnbull]]|year=2002|title=Samurai Invasion: Japan's Korean War|url=https://archive.org/details/samuraiinvasionj0000turn|publisher=Cassel|pages=[https://archive.org/details/samuraiinvasionj0000turn/page/227 227]|isbn=978-0304359486}}</ref> Sawise sedane Hideyoshi, putrane Hideyoshi, Toyotomi Hideyori, entuk kekuwasaane bapake. [[Tokugawa Ieyasu]] njupuk kauntungan saka jabatane minangka adipati kanggo Hideyori kanggo golek dhukungan politik lan militer saka daimyo liyane. Sawise ngalahake klan-klan pandukung Hideyori ing [[Peperangan Sekigahara]] ing taun 1600, Ieyasu diangkat dadi shogun ing taun 1603. Papréntahan militer Ieyasu sing didegake ing Edo (saiki [[Tokyo]]) diarani Kashogunan Tokugawa. [[Keshogunan Tokugawa]] curiga karo kegiatan misionaris Katulik, lan nglarang kabeh kontak karo wong Eropa. Hubungan perdagangan diwatesi mung karo pedagang [[Walanda]] ing Pulo Dejima, [[Nagasaki]]. Pamrentah Tokugawa uga ngetrapake macem-macem kabijakan kaya ta undang-undang ''buke shohatto'' kanggo ngontrol daimyo ing wilayah kasebut. Ing taun 1639, Kashogunan Tokugawa miwiti kabijakan ''sakoku'' ("negara tertutup") ingkang lumaku rong setengah abad sing diarani [[jaman Édo]]. Sanajan ngalami periode isolasi, wong Jepang tetep sinau ilmu-ilmu saka Donya Kulon. Ing Jepang, ilmu saka buku-buku Kulon diarani ''rangaku'' (ilmu Walanda) amarga saka kontak Jepang karo enklave Walanda ing Dejima, Nagasaki. Sajrone periode Edo, masarakat Jepang uga miwiti pasinaon bab Jepang, lan diarani "studi nasional" bab Jepang minangka ''kokugaku''.<ref>{{cite web |last=Hooker |first=Richard |url=http://www.wsu.edu/~dee/GLOSSARY/KOKUGAKU.HTM |title=Japan Glossary; Kokugaku |publisher=Washington State University |date=1999-07-14 |accessdate=2006-12-28 |archive-date=2006-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060828004748/http://www.wsu.edu/~dee/GLOSSARY/KOKUGAKU.HTM |url-status=dead }}</ref> === Jaman Modern === Ing tanggal 31 Maret 1854, tekane Komodor Matthew Perry lan "Kapal Ireng" Angkatan Laut Amerika Serikat meksa Jepang supaya mbukak diri marang donya Kulon liwat Perjanjian Kanagawa. Kesepakatan sabanjure karo negara-negara Kulon sajrone jaman Bakumatsu nggawe Jepang dadi krisis ekonomi lan politik. Samurai nganggep Keshogunan Tokugawa ringkih, lan nindakake pambrontakan nganti Perang Boshin pecah ing taun 1867-1868. Sawise Keshogunan Tokugawa digulingake, kekuasaan banjur dibalekakke menyang tangan kaisar ([[Restorasi Meiji]]) lan sistem domain dihapus. Sajrone Restorasi Meiji, Jepang nggunakake sistem politik, hukum, lan militer saka Donya Kulon. Kabinet Jepang ngatur Dewan Penasihat Kekaisaran, nyusun [[Konstitusi Meiji]], lan nggawe Parlemen Kekaisaran. Restorasi Meiji ndadekake Kekaisaran Jepang dadi negara industri modern lan sekaligus dadi kekuwatan militer dunia sing nyebabake konflik militer nalika nyoba ngembangake pengaruh wilayah ing Asia. Sawise ngalahake [[Républik Rakyat Cina|Cina]] ing Perang Cina-Jepang lan [[Ruslan]] ing [[Perang Ruslan-Jepang]], Jepang nguwasani Taiwan, setengah saka Sakhalin, lan [[Koréa]].<ref>{{cite web |url= http://filebox.vt.edu/users/jearnol2/MeijiRestoration/imperial_japan.htm |title=Japan: The Making of a World Superpower (Imperial Japan) |author=Jesse Arnold | publisher = vt.edu/users/jearnol2 | accessdate=2007-03-27}}</ref> Ing wiwitan abad kaping 20, Jepang ngalami "demokrasi Taisho" sing dibayang-bayangi karo tuwuhing ekspansionisme lan militerisme Jepang. Sajrone [[Perang Donya I]], Jepang ana ing pihak Sekutu sing menang, saengga Jepang isa nggedhekake pengaruh lan wilayah kekuasaan. Jepang nglajengake politik ekspansionis kanthi ngrebut Manchuria ing taun 1931. Rong taun sabanjure, Jepang ninggalake Liga Bangsa-Bangsa sawise dikutuk internasional amarga penjajahan Manchuria. Ing taun 1936, Jepang lumebu Pakta Anti-Komintern karo [[Jerman Nazi]], lan gabung karo Jerman lan Italia kanggo mbentuk [[Poros (Perang Donya II)|Blok Poros]] ing taun 1941.<ref>{{cite web |url= http://www.friesian.com/pearl.htm |title= The Pearl Harbor Strike Force |author= Kelley L. Ross | publisher = friesian.com |accessdate=2007-03-27}}</ref> Ing taun 1937, invasi Jepang ing Manchuria nyebabake Perang Cina-Jepang kaping pindho (1937-1945) sing nyebabake Jepang dikenake embargo minyak dening [[Amérika Sarékat]].<ref>{{cite book|author=Roland H. Worth, Jr.|title=No Choice But War: the United States Embargo Against Japan and the Eruption of War in the Pacific|publisher=McFarland|year=1995|isbn=0-7864-0141-9}}</ref> Tanggal 7 Desember 1941, Jepang nyerang markas Angkatan Laut Amerika Serikat ing Pearl Harbor, lan ngumumake perang karo Amerika Serikat, [[Karajan Manunggal|Inggris]], lan [[Walanda]]. Serangan Pearl Harbor narik AS menyang [[Perang Donya II]]. Sawise kampanye militer dawa ing [[Samodra Pasifik]], Jepang kelangan wilayah sing diduweni nalika wiwitan perang. Amerika Serikat nindakake pamboman strategis menyang [[Tokyo]], [[Osaka]] lan kutha-kutha utama liyane. Sawise AS ngeculake bom atom ing [[Hiroshima, Hiroshima|Hiroshima]] lan [[Nagasaki]], Jepang pungkasane nyerah tanpa sarat karo Sekutu ing tanggal 15 Agustus 1945 (Dina Kamenangan kalawan Jepang).<ref>{{cite web |url=http://library.educationworld.net/txt15/surrend1.html |title=Japanese Instrument of Surrender |publisher=educationworld.net |accessdate=2006-12-28}}</ref> Perang kasebut nyebabake kasengsaran gawe masarakat Jepang lan masarakat ing wilayah jajahan Jepang. Mayuta-yuta wong sedha ing negara-negara Asia sing dikuasai Jepang kanthi slogan Kemakmuran Bareng Asia. Meh kabeh industri lan infrastruktur ing Jepang rusak amarga perang. Sekutu nindakake repatriasi etnis Jepang gedhe-gedhean saka negara-negara Asia sing dikuwasani Jepang.<ref>[http://www.hup.harvard.edu/catalog/WATWHC.html When Empire Comes Home: Repatriation and Reintegration in Postwar Japan by Lori Watt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090304030637/http://www.hup.harvard.edu/catalog/WATWHC.html |date=2009-03-04 }}, Harvard University Press</ref> Pengadilan Militer Internasional kanggo Timur Jauh sing digawe Sekutu ing tanggal 3 Mei 1946, dipungkasi kanthi ukuman gawe sawetara pimpinan Jepang sing terbukti salah nindakake Kadurjanan perang. Ing taun 1947, Jepang nggunakake Konstitusi Jepang sing anyar. Adhedhasar konstitusi anyar, Jepang ditunjuk minangka negara sing nganut faham pasifisme lan prioritasake praktik demokrasi liberal. Pendudukan AS ing Jepang resmi dipungkasi ing taun 1952 kanthi ditandatanganine Prajanjian San Francisco.<ref>{{cite web|url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20070306f3.html|title='52 coup plot bid to rearm Japan: CIA|author=Joseph Coleman|date=2006-03-06|publisher=[[The Japan Times]]|accessdate=2007-04-03|archiveurl=https://archive.ph/20120717182855/http://www.japantimes.co.jp/text/nn20070306f3.html%23.UAWu3Kgo9Rw|archivedate=2012-07-17|url-status=live}}</ref> Sanajan mangkono, pasukan AS isih njaga basis-basis penting ing Jepang, utamane ing [[Prefektur Okinawa|Okinawa]]. [[PBB]] resmi nampa Jepang dadi anggota ing taun 1956. Sawise [[Perang Donya II]], Jepang ngalami pertumbuhan ekonomi sing cepet, lan Jepang dadi kekuatan ekonomi paling gedhe nomer loro ing donya, kanthi rata-rata pertumbuhan [[prodhuk dhomèstik bruto]] 10% per taun suwene patang dekade. Pertumbuhan ekonomi Jepang sing cepet dipungkasi ing wiwitan taun 1990an sawise tibane ekonomi gelembung.<ref name=kobayashi>{{cite book|title=日本の経済: Japanese Economy, The|last=Kobayashi|first=Kayo|authorlink=|year=2005|publisher=IBC Publishing|location=|isbn=4-8968-4147-6|page=|pages=|url= }}</ref> == Geografi == [[Barkas:Satellite View of Japan 1999.jpg|thumb|Poto Kapuloan Jepang dijupuk saka satelit.]] Jepang dumunung ing 30°LU-47°LU lan 128°BT-146°BT, dene geografise Jepang ing antarane [[Asia]] lan [[Samodra Pasifik]]. Wates wewengkone Jepang ing sisih elor-kulone yaiku [[Supitan Korea]], ing sisih lor [[Laut Okhtosk|Sagara Okhtosk]], ing sisih wetan Samudera Pasifik, lan ing sisih kidule [[Sagara Cina Kidul]] lan [[Laut Filipina]].Jepang kapérang saka 6.852 pulo ing pesisir [[Samodra Pasifik|Pasifik]] [[Asia]]. Udakara luwih saka 3.000&nbsp;km (1.900 mil) saka wétan-kidul mangulon saka Sagara Okhotsk nganti Sagara China Wétan.<ref name=water>{{cite web |title = Water Supply in Japan |url = https://www.mhlw.go.jp/english/policy/health/water_supply/1.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180126130519/https://www.mhlw.go.jp/english/policy/health/water_supply/1.html |archivedate = January 26, 2018 | publisher = Ministry of Health, Labour and Welfare | accessdate = September 26, 2018 }}</ref><ref>{{cite journal|title=An Invitation to Japan's Borderlands: At the Geopolitical Edge of the Eurasian Continent|last=Iwashita|first=Akihiro|pages=279–282|doi=10.1080/08865655.2011.686969|year=2011|journal=Journal of Borderlands Studies|volume=26|issue=3}}</ref> Lima pulo utama wiwit saka sisih lor tekan kidul, yaiku [[Hokkaido]], [[Honshu]] (pulo paling gedhé dhéwé), Shikoku, Kyushu lan Okinawa.<ref name="main-islands-japan">{{cite web |script-title=ja:離島とは(島の基礎知識) |trans-title=what is a remote island? |publisher=[[Ministry of Land, Infrastructure, Transport and Tourism]] |url=http://www.mlit.go.jp/crd/chirit/ritoutoha.html |date=August 22, 2015 |language=Japanese |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071113053915/http://www.mlit.go.jp/crd/chirit/ritoutoha.html |archivedate=November 13, 2007}}</ref> Kapuloan Ryukyu, kalebu Okinawa, yaiku ranté kauploan ing sisih kidul Kyushu. Kapuloan Nanpō ana ing sisih kidul lan wétan saka pulau-pulau utama Jepang. Bareng, dhèwèké asring dikenal minangka Kapuloan Jepang.<ref>{{cite book|last=McCargo|first=Duncan|title=Contemporary Japan|year=2000|publisher=Macmillan|isbn=978-0-333-71000-5 |pages=8–11|url={{Google books|8au8QgAACAAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}}}</ref> Ing taun 2019, wilayah Jepang gedhene udakara 377.975.24&nbsp;km<sup>2</sup> (145.937.06 sq mi).<ref name="area-2019" /> Jepang duwe garis pantai paling dawa nomer enem ing saindenging jagad (29.751&nbsp;km (18.486&nbsp;mi)). Amarga akeh pulau sing jarake adoh banget, Jepang duwe Zona Ekonomi Eksklusif paling gedhe nomer wolu ing jagad iki sing ndunungi 4.470.000&nbsp;km<sup>2</sup> (1.730.000 sq mi).<ref>{{cite web| url=http://www1.kaiho.mlit.go.jp/JODC/ryokai/ryokai_setsuzoku.html |script-title=ja:日本の領海等概念図| publisher=海上保安庁海洋情報部| accessdate=August 12, 2018| archiveurl=https://web.archive.org/web/20180812151410/http://www1.kaiho.mlit.go.jp/JODC/ryokai/ryokai_setsuzoku.html| archivedate=August 12, 2018}}</ref> Udakara 73 persen Jepang iseh alas-alasan, pegunungan lan ora cocog kanggo panggunaan pertanian, industri utawa perumahan.<ref name="cia">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html |title=CIA Factbook: Japan |publisher=Cia.gov |accessdate=August 27, 2019 |archive-date=December 28, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228224107/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|title=Japan|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/4142.htm|publisher=US Department of State|accessdate=January 16, 2011}}</ref> Akibate, zona sing bisa dihuni, utamane ing wilayah pesisir, duwe kepadatan penduduk sing akeh banget. Jepang yaiku salah sawijining [[Pratélaning nagara lan tlatah miturut karapetan cacah jiwa|negara sing paling padhet ing donya]].<ref>{{cite web|url=http://statisticstimes.com/demographics/countries-by-population-density.php|website=Statistics Times|title=List of countries by population density|access-date=12 Oktober 2020}}</ref><ref>{{cite journal|title=Geographic Dependency of Population Distribution|journal=Proceedings of the International Conference on Social Modeling and Simulation, plus Econophysics Colloquium |pages=151–162|first1=Shouji |last1=Fujimoto|first2=Takayuki|last2= Mizuno|first3=Takaaki |last3=Ohnishi|first4=Chihiro |last4=Shimizu|first5=Tsutomu |last5=Watanabe|year=2014|doi=10.1007/978-3-319-20591-5_14}}</ref> Kira-kira 0,5% saka total wilayah Jepang direklamasi (umetatechi). Proyek ing pungkasan abad kaping 20 lan awal abad kaping 21 kalebu pulo-pulo buatan kaya ta [[Papan Anggegana Internasional Centrair Chūbu|Bandara Internasional Chubu Centrair]] ing Teluk Ise, Bandara Internasional Kansai ing tengah Teluk Osaka, Surga Laut Yokohama Hakkeijima lan Kutha Marina Wakayama.<ref name="reclaimed-land">{{cite web |url=http://japanpropertycentral.com/real-estate-faq/reclaimed-land-in-japan/ |title=Reclaimed Land in Japan |publisher=Japan Property Central |date= |accessdate=September 26, 2018 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180226211747/http://japanpropertycentral.com/real-estate-faq/reclaimed-land-in-japan/ |archivedate=February 26, 2018}}</ref> Jepang rawan [[Lindhu]], [[tsunami]] lan [[gunung geni]] amarga Jepang ana ing sadawane [[Ali-ali geni|Cincin Geni Pasifik]].<ref>{{cite web|last=Israel|first=Brett|date=March 14, 2011|title=Japan's Explosive Geology Explained|url=http://www.livescience.com/30226-japan-tectonics-explosive-geology-ring-of-fire-110314.html|publisher=Live Science}}</ref> Jepang dadi negara sing nduwe risiko bencana alam paling dhuwur nomer 15 ing sadonya sing diukur ing Indeks Risiko Sedunia 2013.<ref name="2013 World Risk Report">{{Cite web|title=2013 World Risk Report|url=http://www.worldriskreport.com/uploads/media/WorldRiskReport_2013_online_01.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140816173655/http://www.worldriskreport.com/uploads/media/WorldRiskReport_2013_online_01.pdf|archive-date=August 16, 2014|access-date=May 20, 2014}}</ref> Jepang nduwe 111 gunung geni aktif.<ref>{{cite journal|title=A New Japan Volcanological Database|last1=Fujita|first1=Eisuke|last2=Ueda|first2=Hideki|last3=Nakada|first3=Setsuya|journal=Frontiers in Earth Science|date=July 2020|doi=10.3389/feart.2020.00205}}</ref> Lindhu gedhe, asring nyebabake tsunami, kedadeyan kaping pirang-pirang ing saben abad.<ref>{{cite web |url=http://volcano.und.edu/vwdocs/volc_images/north_asia/japan_tec.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070204064754/http://volcano.und.edu/vwdocs/volc_images/north_asia/japan_tec.html |archivedate=February 4, 2007 |title=Tectonics and Volcanoes of Japan |publisher=Oregon State University |accessdate=March 27, 2007}}</ref> [[Lindhu Gedhé Kantō 1923|Lindhu Tokyo ing taun 1923]] niwaske luwih saka 140.000 wong.<ref>{{cite web|last=James |first=C.D. |title=The 1923 Tokyo Earthquake and Fire |url=http://nisee.berkeley.edu/kanto/tokyo1923.pdf |publisher=University of California Berkeley |accessdate=January 16, 2011 |year=2002 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070316050633/http://nisee.berkeley.edu/kanto/tokyo1923.pdf |archivedate=March 16, 2007}}</ref> Lindhu gedhe paling anyar yaiku Lindhu Gedhe Hanshin 1995 lan [[Lindhu lan tsunami Sendai 2011|Lindhu Tōhoku 2011]], sing nyebabake tsunami gedhe.<ref name="nytimes-tsunami">{{cite news|last=Fackler|first=Martin; Drew, Kevin|title=Devastation as Tsunami Crashes Into Japan|url=https://www.nytimes.com/2011/03/12/world/asia/12japan.html|newspaper=The New York Times|date=March 11, 2011}}</ref> === Iklim === Iklim Jepang akehe duweni iklim sedheng nanging beda-beda gumantung wilyahe saka lor nganti kidul. Wilayah paling lor, [[Hokkaido]], duwe iklim bawana lembab, mongso adhem seng adem lan dawa sarta musim panas seng anget nganti sejuk. Curah udan ora deres banget, nanging pulo kasebut biasane nggawe tumpukan salju seng jero ing musim adhem.<ref name=autogenerated2>{{cite book|last=Karan|first=Pradyumna Prasad|title=Japan in the 21st century|year=2005|publisher=University Press of Kentucky|isbn=978-0-8131-2342-4|pages=18–21, 41|author2=Gilbreath, Dick|url={{Google books|oze_mWihnU0C|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}}}</ref> Ing wilayah Laut Jepang ing pesisir kulon Honshu, angin musim adhem Lor-kulon nggawa salju gedhe nalika ing musim adhem. Ing mangsa panas, wilayah kasebut kadang ngalami suhu sing panas banget amarga foehn.<ref>{{cite web|url=https://www.data.jma.go.jp/gmd/cpd/longfcst/en/tourist/file/Hokuriku.html|publisher=Japan Meteorological Agency|title=Climate of Hokuriku district|accessdate=October 24, 2020}}</ref> Dataran tinggi tengah duwe iklim bawana lembab sing khas ing pedalaman, seng duweni beda gedhe antarane suhu ing musim panas lan musim adhem. Pegunungan ing wilayah Chūgoku lan Shikoku nglindungi Sagara Pedalaman Seto saka angin mangsan, saengga nggawa cuaca sejuk ing sajrone taun.<ref name=autogenerated2 /> Pesisir Pasifik nduwe iklim subtropis lembab saengga ngalami musim salju sing luwih sejuk kanthi salju seng kadang midun lan musim panas sing panas lan lembab amarga angin mangsan saka kidul-wétan. Pulo Ryukyu lan Nanpō duwe iklim [[subtropis]], kanthi musim adhem sing luwih anget lan mangsa panas sing panas banget. Curah udan deres banget, luwih-luwih nalika musim rendheng.<ref name=autogenerated2 /> Suhu rata-rata mangsa adhem ing Jepang yaiku {{convert|5.1|C|°F}} lan suhu rata-rata mangsa panas yaiku {{convert|25.2|C|°F}}.<ref name="climate">{{cite web|title=Climate|url=http://www.jnto.go.jp/eng/arrange/essential/climate.html|publisher=[[Japan National Tourism Organization|JNTO]]|accessdate=March 2, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110218041449/http://www.jnto.go.jp/eng/arrange/essential/climate.html|archive-date=February 18, 2011|url-status=dead}}</ref> Suhu paling dhuwur sing pernah diukur ing Jepang yaiku {{convert|41.1|°C}}, kacathet tanggal 23 Juli 2018.<ref>{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/aponline/2018/07/23/world/asia/ap-as-asia-heat-wave.html |title=Record High in Japan as Heat Wave Grips the Region |access-date=July 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180723124113/https://www.nytimes.com/aponline/2018/07/23/world/asia/ap-as-asia-heat-wave.html |archive-date=July 23, 2018 |url-status=dead }}</ref> [[Mangsa udan]] diwiwiti ing wiwitan Mei ing Okinawa, lan pindhah menyang sisih Lor nganti tekan Hokkaido ing pungkasan Juli. Ing pungkasan mangsa panas lan wiwitan mangsa gugur, topan asring nggawa udan deres.<ref name="climate" /> Miturut Kementerian Lingkungan Hidup udan deres lan munggahe suhu nyebabake sawetara masalah ing industri pertanian lan ing papan liya.<ref name=climatechange>{{Cite web|title=Japan 2030: Tackling climate issues is key to the next decade|url=https://features.japantimes.co.jp/climate-crisis-2030/|website=The Japan Times|last=Ito|first=Masami|accessdate=September 24, 2020}}</ref> === Keanekaragaman hayati === Jepang duwe sangang wilayah alas ekologi sing nggambarake iklim lan geografi ing pulo kasebut. Kasedhiya wiwit alas subtropis lembab ing Pulo Ryūkyū lan [[Kapuloan Bonin|Bonin]], nganti alas campuran ing daerah iklim ing pulo-pulo utama, nganti alas konifer ing daerah mangsa adhem sing adhem, ing sisih lor.<ref>{{cite web |url=http://www.us.emb-japan.go.jp/jicc/spotflora.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070213035135/http://www.us.emb-japan.go.jp/jicc/spotflora.htm |archivedate=February 13, 2007 |title=Flora and Fauna: Diversity and regional uniqueness |publisher=Embassy of Japan in the USA |accessdate=April 1, 2007}}</ref> Jepang duwe luwih saka 90.000 spesies satwa, kalebu bruwang coklat, monyet Jepang, asu rakun Jepang, tikus lapangan gedhe Jepang, lan salamander raksasa Jepang.<ref>{{cite web|title=The Wildlife in Japan |url=http://www.env.go.jp/nature/yasei/pamph/pamph01/en.pdf |publisher=[[Ministry of the Environment (Japan)|Ministry of the Environment]] |accessdate=February 19, 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110323165908/http://www.env.go.jp/nature/yasei/pamph/pamph01/en.pdf |archivedate=March 23, 2011}}</ref> Jaringan [[Pratélaning taman nasional ing Jepang|taman nasional]] sing gedhe wis digawe kanggo nglindhungi wilayah flora lan fauna sing penting uga 37 situs lahan basah Ramsar.<ref>{{cite web |url=http://www.env.go.jp/en/nature/nps/park/ |title=National Parks of Japan |publisher=Ministry of the Environment |accessdate=May 11, 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ramsar.org/cda/en/ramsar-pubs-annolist-japan/main/ramsar/1-30-168^16573_4000_0__ |title=The Annotated Ramsar List: Japan |publisher=Ramsar |accessdate=May 11, 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110917191036/http://www.ramsar.org/cda/en/ramsar-pubs-annolist-japan/main/ramsar/1-30-168%5E16573_4000_0__ |archivedate=September 17, 2011}}</ref> Papat situs wis katulis ing Daftar Warisan Dunia UNESCO amarga nilai alam sing luar biasa.<ref name="unesco1">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/jp |title=Japan&nbsp;– Properties Inscribed on the World Heritage List |publisher=UNESCO|accessdate=July 5, 2011}}</ref> === Lingkungan === Ing periode pertumbuhan ekonomi sing cepet sawise Perang Donya II, kabijakan lingkungan disepeleke dening pamrentah lan perusahaan industri, asile, polusi lingkungan nyebar ing taun 1950an lan 1960an. Nanggepi saya gedhene kekhawatiran, pamrentah nggawe sawetara undang-undang perlindungan lingkungan ing taun 1970.<ref>{{cite web|script-title=ja:日本の大気汚染の歴史 |url=http://www.erca.go.jp/taiki/history/ko_syousyu.html |publisher=Environmental Restoration and Conservation Agency |accessdate=March 2, 2014 |language=Japanese |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110501085231/http://www.erca.go.jp/taiki/history/ko_syousyu.html |archivedate=May 1, 2011}}</ref> [[Krisis lenga 1973|Krisis lenga]] ing taun 1973 uga ndorong panggunaan energi kanthi efisien amarga Jepang kekurangan sumber daya alam.<ref>{{cite web|last=Sekiyama|first=Takeshi|title=Japan's international cooperation for energy efficiency and conservation in Asian region|url=http://nice.erina.or.jp/en/pdf/C-SEKIYAMA.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080216005103/http://nice.erina.or.jp/en/pdf/C-SEKIYAMA.pdf|archivedate=February 16, 2008|publisher=Energy Conservation Center|accessdate=January 16, 2011}}</ref> Ing taun 2020, luwih saka 22 pembangkit listrik tenaga batu bara direncanakake dibangun ing Jepang, sawise mateni armada nuklir Jepang sawise bencana nuklir Fukushima 2011.<ref>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/japan-new-coal-power-plant-climate-change-tokyo-a9316271.html|website=The Independent|title=Japan to build up to 22 new coal power plants despite climate emergency|last=Tabuchi|first=Hiroko|date=February 4, 2020}}</ref> Jepang rangking nomer 20 ing Indeks Kinerja Lingkungan 2018, sing ngukur komitmen negara kanggo kelestarian lingkungan.<ref>{{cite web|title=Environmental Performance Index: Japan|url=https://epi.envirocenter.yale.edu/epi-country-report/JPN|publisher=Yale University|accessdate=February 26, 2018|archive-date=November 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181119100506/https://epi.envirocenter.yale.edu/epi-country-report/JPN|url-status=dead}}</ref> Jepang yaiku pengasil emisi [[karbon dioksida]] paling gedhe kaping lima ing donya.<ref name=climatechange/> Minangka tuan omah lan panandha tangan [[Protokol Kyoto]] 1997, Jepang duwe kewajiban kanggo nyuda emisi karbon dioksida lan njupuk langkah-langkah liyane kanggo ngatasi perubahan iklim.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/idUST191967 |title=Japan sees extra emission cuts to 2020 goal&nbsp;– minister |date=June 24, 2009 |agency=Reuters}}</ref> Ing taun 2020 pamrentah Jepang ngumumake target netralitas karbon ing taun 2050.<ref>{{cite news |last1=Davidson |first1=Jordan |title=Japan Targets Carbon Neutrality by 2050 |url=https://www.ecowatch.com/japan-carbon-neutral-2648499409.html |website=Ecowatch |date=26 Oktober 2020}}</ref> Masalah lingkungan saiki kalebu polusi udara kutha (NOx, partikulat ingkang tersuspensi, lan racun), manajemen limbah, eutrofikasi banyu, [[konservasi]] alam, perubahan iklim, manajemen bajan kimia lan kerja sama internasional kanggo konservasi.<ref>{{cite web|title=Environmental Performance Review of Japan|url=http://www.oecd.org/dataoecd/0/17/2110905.pdf|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]]|accessdate=January 16, 2011}}</ref> == Politik == Jepang yaiku negara kesatuan lan monarki konstitusional sing kekuwatane Kaisar mung diwatesi dadi peran seremonial.<ref name=euparl>{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/thinktank/en/document.html?reference=EPRS_BRI%282020%29651951|publisher=European Parliament|title=Japan's Parliament and other political institutions|date=June 9, 2020}}</ref> Kekuwatan eksekutif dicekel dening Nayakotama Jepang lan Kabinet, sing kedaulatane dicekel dening masarakat Jepang.<ref name="Constitution">{{cite web|url=http://www.kantei.go.jp/foreign/constitution_and_government_of_japan/constitution_e.html |title=The Constitution of Japan |publisher=Prime Minister of Japan and His Cabinet |date=November 3, 1946 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131214104438/http://www.kantei.go.jp/foreign/constitution_and_government_of_japan/constitution_e.html |archivedate=December 14, 2013}}</ref> [[Naruhito]] yaiku Kaisar Jepang saiki sing munggah Tahta Krisan ing taun 2019, sawise nggenteni bapake [[Akihito]].<ref name=euparl/> Badan legislatif Jepang yaiku Diet Nasional, ingkang kabentuk parlemen rong kamar.<ref name=euparl/> Badan iki kalebu Dewan Paheman Asor kanthi cacahe 465 kursi, dipilih kanthi pemilihan umum saben patang taun utawa dibubarake, lan Dewan Paheman Luhur ingkang cacahe uga 245 kursi, sing anggota sing dipilih saben nem taun pisan.<ref name=sec>{{cite web|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/837056/000119312520211213/d477441dex1.htm|publisher=US Securities and Exchange Commission|date=August 6, 2020|title=Japan}}</ref> Ana hak pilih kanggo wong diwasa luwih saka 18 taun,<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/youthenvoy/2016/07/japan-youth-can-make-difference-new-voting-rights-u-n-envoy/|publisher=UN Envoy on Youth|title=Japan Youth Can Make Difference with New Voting Rights: UN Envoy|date=July 2016}}</ref> kanthi pamungutan suoro rahasia kanggo kabeh kantor sing dipilih.<ref name="Constitution" /> Nayakotama minangka kepala pamrentah duwe kekuwatan kanggo milih lan nolak Menteri Negara, lan dhèwèké ditunjuk dening kaisar sawise dipilih saka anggota Diet.<ref name=sec/> Yoshihide Suga yaiku nayakotama Jepang saiki ingkang kapilih ing pemilihan nayakotama Jepang taun 2020.<ref>{{cite news |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2020/09/14/national/politics-diplomacy/yoshihide-suga-japan-prime-minister/ |title=Yoshihide Suga set to become Japan's prime minister after winning LDP election |work=Japan Times |date=September 14, 2020 }}</ref> Secara historis politik jepang dipengaruhi karo hukum Tiongkok, sistem hukum Jepang berkembang sacara mandiri ing sajrone periode Edo liwat teks kaya ''Kujikata Osadamegaki''.<ref name=dean>{{cite book|last=Dean|first=Meryll|title=Japanese legal system: text, cases & materials|year=2002|publisher=Cavendish|isbn=978-1-85941-673-0|pages=55–58, 131|edition=2nd|url={{Google books|lt9jB5CjfRIC|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}}}</ref> Nanging, wiwit pungkasan abad kaping 19, sistem hukum biasane adhedhasar saka hukum perdata Eropa, utamane Jerman. Ing taun 1896, Jepang nggawe hukum perdata adhedhasar Bürgerliches Gesetzbuch Jerman, sing tetep berlaku lan dimodifikasi sawise Perang Donya II.<ref>{{cite journal|last=Kanamori|first=Shigenari|title=German influences on Japanese Pre-War Constitution and Civil Code|url=https://archive.org/details/european-journal-of-law-and-economics_1999-01_7_1/page/93|journal=European Journal of Law and Economics|date=January 1, 1999|volume=7|issue=1|pages=93–95|doi=10.1023/A:1008688209052|s2cid=85450010}}</ref> Konstitusi Jepang, sing diadopsi ing taun 1947, yaiku konstitusi paling tuwa sing durung diowahi nganti saiki ing donya.<ref name="anomalous-constitution">{{cite news|title=The Anomalous Life of the Japanese Constitution |url=https://www.nippon.com/en/in-depth/a05602/the-anomalous-life-of-the-japanese-constitution.html |date=August 15, 2017 |website=Nippon.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20190811213143/https://www.nippon.com/en/in-depth/a05602/the-anomalous-life-of-the-japanese-constitution.html |url-status=live |archive-date=August 11, 2019}}</ref> Hukum Perundhang-undhang diwiwiti saka ing badhan legislatif, lan konstitusi negesake supaya kaisar ngumumake undang-undang sing disahake dening Diet tanpa menehi kekuwatan kanggo nglawan undang-undang. Badan utama hukum Jepang diarani ''Six Codes'' utawa Nem Hukum.<ref name=dean/> Sistem pengadilan Jepang dipérang dadi patang tingkat dhasar: Pengadilan Asor lan telung tingkat pengadilan andhap.<ref>{{cite web |url=http://www.kantei.go.jp/foreign/judiciary/0620system.html |publisher=Office of the Prime Minister of Japan |title=The Japanese Judicial System |date=July 1999}}</ref> === Pembagean administratif === Jepang dipérang dadi 47 prefektur, sing masing-masing diawasi karo gubernur lan legislatif sing dipilih.<ref name=euparl/> Ing tabel ing ngisor iki, prefektur diklompokaké miturut wilayah: [[File:Regions and Prefectures of Japan 2.svg|jmpl|center|upright=1.5|Prefektur ing Jepang]] {| style="margin:auto;" | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <div class="center">{{color box|#EF7979}} '''[[Hokkaido]]'''</div> ---- 1.&nbsp;[[Hokkaido]] | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <div class="center">'''{{color box|#EFE979}} [[Daerah Tōhoku|Tōhoku]]'''</div> ---- 2.&nbsp;[[Prefektur Aomori|Aomori]]<br /> 3.&nbsp;[[Prefektur Iwate|Iwate]]<br /> 4.&nbsp;[[Prefektur Miyagi|Miyagi]]<br /> 5.&nbsp;[[Prefektur Akita|Akita]]<br /> 6.&nbsp;[[Prefektur Yamagata|Yamagata]]<br /> 7.&nbsp;[[Prefektur Fukushima|Fukushima]] | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <div class="center">'''{{color box|#87EF79}} [[Kantō region|Kantō]]'''</div> ---- 8.&nbsp;[[Prefektur Ibaraki|Ibaraki]]<br /> 9.&nbsp;[[Prefektur Tochigi|Tochigi]]<br /> 10.&nbsp;[[Prefektur Gunma|Gunma]]<br /> 11.&nbsp;[[Prefektur Saitama|Saitama]]<br /> 12.&nbsp;[[Prefektur Chiba|Chiba]]<br /> 13.&nbsp;[[Tokyo]]<br /> 14.&nbsp;[[Prefektur Kanagawa|Kanagawa]] | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <div class="center">'''{{color box|#79EFDB}} [[Daerah Chūbu|Chūbu]]'''</div> ---- 15.&nbsp;[[Prefektur Niigata|Niigata]]<br /> 16.&nbsp;[[Prefektur Toyama|Toyama]]<br /> 17.&nbsp;[[Prefektur Ishikawa|Ishikawa]]<br /> 18.&nbsp;[[Prefektur Fukui|Fukui]]<br /> 19.&nbsp;[[Prefektur Yamanashi|Yamanashi]]<br /> 20.&nbsp;[[Prefektur Nagano|Nagano]]<br /> 21.&nbsp;[[Prefektur Gifu|Gifu]]<br /> 22.&nbsp;[[Prefektur Shizuoka|Shizuoka]]<br /> 23.&nbsp;[[Prefektur Aichi|Aichi]] |- | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <div class="center">'''{{color box|#9579EF}} [[Kansai]]'''</div> ---- 24.&nbsp;[[Prefektur Mie|Mie]]<br /> 25.&nbsp;[[Prefektur Shiga|Shiga]]<br /> 26.&nbsp;[[Prefektur Kyoto|Kyoto]]<br /> 27.&nbsp;[[Prefektur Osaka|Osaka]]<br /> 28.&nbsp;[[Prefektur Hyōgo|Hyōgo]]<br /> 29.&nbsp;[[Prefektur Nara|Nara]]<br /> 30.&nbsp;[[Prefektur Wakayama|Wakayama]] | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <div class="center">'''{{color box|#EFB179}} [[Daerah Chūgoku|Chūgoku]]'''</div> ---- 31.&nbsp;[[Prefektur Tottori|Tottori]]<br /> 32.&nbsp;[[Prefektur Shimane|Shimane]]<br /> 33.&nbsp;[[Prefektur Okayama|Okayama]]<br /> 34.&nbsp;[[Prefektur Hiroshima|Hiroshima]]<br /> 35.&nbsp;[[Prefektur Yamaguchi|Yamaguchi]] | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <div class="center">'''{{color box|#CC79EF}} [[Shikoku]]'''</div> ---- 36.&nbsp;[[Prefektur Tokushima|Tokushima]]<br /> 37.&nbsp;[[Prefektur Kagawa|Kagawa]]<br /> 38.&nbsp;[[Prefektur Ehime|Ehime]]<br /> 39.&nbsp;[[Prefektur Kōchi|Kōchi]] | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <div class="center">'''{{color box|#B4B4B4}} [[Kyūshū]]'''</div> ---- 40.&nbsp;[[Prefektur Fukuoka|Fukuoka]]<br /> 41.&nbsp;[[Prefektur Saga|Saga]]<br /> 42.&nbsp;[[Prefektur Nagasaki|Nagasaki]]<br /> 43.&nbsp;[[Prefektur Kumamoto|Kumamoto]]<br /> 44.&nbsp;[[Prefektur Ōita|Ōita]]<br /> 45.&nbsp;[[Prefektur Miyazaki|Miyazaki]]<br /> 46.&nbsp;[[Prefektur Kagoshima|Kagoshima]]<br /> 47.&nbsp;[[Prefektur Okinawa|Okinawa]] |} {{clear}} === Hubungan luar negri === Jepang dadi anggota PBB wiwit taun 1956, Jepang yaiku salah sawijining negara G4 sing pengin dadi anggota permanen ing [[Dhéwan Kaamanan PBB]].<ref>{{cite web|url=http://library.fes.de/pdf-files/id/09024.pdf|publisher=FES|title=Japan's quest for a permanent seat on the United Nations Security Council|date=January 2012|last=Katsuno|first=Masatsune}}</ref> Jepang yaiku anggota saka G7, APEC, lan "ASEAN Plus Three", uga dadi peserta ing KTT Asia Wétan.<ref name=terada>{{cite book|url=https://www.jcie.org/researchpdfs/PacificNation/Terada.pdf|last=Terada|first=Takashi|chapter=The United States and East Asian Regionalism|title=A Pacific Nation|editor1=Borthwick, Mark|editor2=Yamamoto, Tadashi|editor2-link=Tadashi Yamamoto |year=2011|isbn=978-4-88907-133-7}}</ref> Jepang nandatangani pakta keamanan karo Australia ing wulan Maret 2007<ref>{{cite web|url=http://www.mofa.go.jp/region/asia-paci/australia/joint0703.html |title=Japan-Australia Joint Declaration on Security Cooperation |publisher=Ministry of Foreign Affairs|accessdate=August 25, 2010}}</ref> lan karo India ing Oktober 2008.<ref>{{cite web|url=http://www.mofa.go.jp/region/asia-paci/india/pmv0810/joint_d.html |title=Joint Declaration on Security Cooperation between Japan and India |publisher=Ministry of Foreign Affairs |date=October 22, 2008}}</ref> Jepang dadi negara pendonor pambiyantu pembangunan nomer lima paling gedhe ing donya, kanthi nyumbang US$ 9,2 milyar ing taun 2014.<ref>{{cite web|title=Statistics from the Development Co-operation Report 2015|url=http://www.oecd.org/dac/japan.htm|publisher=OECD|accessdate=November 15, 2015}}</ref> Ing 2017, Jepang duwe jaringan diplomatik kaping lima paling gedhe ing saindenging jagad.<ref name="global-diplomacy-index">{{Cite web|url=https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_rank.html|title=Global Diplomacy Index&nbsp;– Country Rank|publisher=Lowy Institute|access-date=April 1, 2018|archive-date=February 1, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190201012801/http://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_rank.html|url-status=dead}}</ref> Jepang duwe hubungan ekonomi lan militer sing cedhak karo Amerika Serikat.<ref name=us-relations>{{cite web|url=https://www.state.gov/u-s-relations-with-japan/|publisher=US Department of State|title=US Relations with Japan|date=January 21, 2020}}</ref> Amerika Serikat dadi pasar utama ekspor Jepang lan sumber impor Jepang, Amerika Serikat uga duwe komitmen kanggo mbela negara kasebut, kanthi nggawe basis militer ing Jepang.<ref name=us-relations/> Sawise Jepang kalah ing Perang Dunia II, [[Kapuloan Mariana Lor]] sing dikuasai Jepang dadi dikuasai Amerika Serikat.<ref>''The Covenant to Establish a Commonwealth of the Northern Mariana Islands in Political Union With the United States of America'', {{USStatute|94|241|90|263|1976|03|24}}</ref> Hubungan Jepang karo Korea Selatan sacara historis ora kuwat amarga tindakane Jepang ing Korea nalika jaman kolonial Jepang, utamane babagan masalah Ianfu. Ing 2015, Jepang setuju kanggo ngrampungake perselisihan babagan Ianfu karo Korea Selatan kanthi menehi permintaan maaf lan mbayar dhuwit kanggo wanita sing isih urip.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35188135|title=Japan and South Korea agree WW2 'comfort women' deal|date=December 28, 2015|work=BBC News}}</ref> Ing taun 1990an minat ing budaya Korea ing Jepang saya nambah, utamane ana ing babagan panganan, lelungan, lan Piala Donya.<ref name=miller>{{Cite journal|last=Miller|first=Laura|title=Korean TV Dramas and the Japan-Style Korean Wave|url=https://www.academia.edu/170803/Korean_TV_Dramas_and_the_Japan_Style_Korean_Wave|journal=Post Script|volume=27|issue=3|pages=17–24|access-date=2020-11-28|archive-date=2020-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20201115164743/https://www.academia.edu/170803/Korean_TV_Dramas_and_the_Japan_Style_Korean_Wave|url-status=dead}}</ref> Penyebaran [[Hallyu|Gelombang Korea]] ing wiwitan taun 2000an (diarani gelombang hanryu utawa kanryu ing Jepang) nyepetake tren iki, contone serial televisi Korea Winter Sonata.<ref name=miller/> Jepang dadi importir utama musik Korea ([[K-pop]]), televisi (K-drama), lan produk budaya liyane.<ref>{{cite web|last=Ju|first=H.|date=July 2018|title=The Korean Wave and Korean Dramas|website=Oxford Research Encyclopedia of Communication|url=https://oxfordre.com/communication/view/10.1093/acrefore/9780190228613.001.0001/acrefore-9780190228613-e-715}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20190814000566|website=The Korean Herald|title=21 years after ‘Japanese invasion,’ Korean pop culture stronger than ever|last=Min-sik|first=Yoon|date=August 14, 2019}}</ref> Jepang duwe sawetara perselisihan wilayah karo tangga teparo. Jepang nglawan kontrol Ruslan ing Pulo Kuril Kidul, sing dikuwasani Uni Soviet ing taun 1945.<ref>{{cite web|url=https://www.mofa.go.jp/region/europe/russia/territory/index.html |title=Japanese Territory, Northern Territories |date=April 4, 2014 |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs (Japan)|MOFA]]}}</ref> Nglawan kontrol Korea Kidul ing Liancourt Rocks sing diakoni Korea Kidul nanging ora ditampa amarga diklaim Jepang.<ref name="takeshima">{{cite web|url=https://www.mofa.go.jp/region/asia-paci/takeshima/index.html |title=Japanese Territory, Takeshima |date=July 30, 2014 |publisher=MOFA}}</ref> Jepang negesake hubungan sing ora apik karo China lan Taiwan babagan Kapuloan Senkaku lan status Okinotorishima.<ref>{{cite journal|doi=10.1177/0920203X16665778|date=September 2016|title=The Senkaku Shoto/Diaoyu Islands and Okinotorishima disputes: Ideational and material influences|last=Fox|first=Senan|journal=China Information|volume=30|issue=3}}</ref> === Militer === Jepang dadi negara Asia nomer loro paling dhuwur ing Indeks Perdamaian Global.<ref>{{cite web|url=https://www.visionofhumanity.org/wp-content/uploads/2020/10/GPI_2020_web.pdf|title=Global Peace Index 2020|publisher=Institute for Economics & Peace|date=June 2020}}</ref> Jepang dadi salah sawijining negara paling gedhe ing donya babagan anggaran militer.<ref>{{cite web|url=https://www.globalfirepower.com/defense-spending-budget.asp|website=Global Firepower|title=Defense Spending by Country (2020)|accessdate=November 9, 2020}}</ref> Militer negara kasebut (Pasukan Bela Diri Jepang) diwatesi dening Pasal 9 Konstitusi Jepang, sing nolak hak Jepang kanggo ngumumake perang utawa nggunakake kekuwatan militer ing perselisihan internasional.<ref>{{cite web|url=https://www.loc.gov/law/help/japan-constitution/article9.php|publisher=Library of Congress|title=Japan: Article 9 of the Constitution|accessdate=November 9, 2020}}</ref> Militer dipimpin dening Menteri Pertahanan, lan utamane kalebu Angkatan Darat Bela Diri Jepang, Angkatan Laut Bela Diri Jepang, lan Angkatan Udara Beli Diri Jepang. Angkatan Laut Bela Diri Maritim dadi peserta rutin latihan maritim RIMPAC.<ref>{{cite web|title=About RIMPAC |url=http://www.mindef.gov.sg/imindef/mindef_websites/topics/exrimpac/abt_rimpac.html |publisher=Government of Singapore |accessdate=March 2, 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130806203903/http://www.mindef.gov.sg/imindef/mindef_websites/topics/exrimpac/abt_rimpac.html |archivedate=August 6, 2013}}</ref> Penyebaran pasukan menyang Irak lan Afghanistan dadi panggunaan militer Jepang ing jaban jepang kaping pisanane wiwit Perang Dunia II.<ref>{{cite web|url=https://www.cfr.org/backgrounder/japan-and-its-military|last=Teslik|first=Lee Hudson|date=April 13, 2006|publisher=Council on Foreign Relations|title=Japan and its military}}</ref> Pamrentah Jepang wis nggawe perubahan babagan kebijakan keamanan sing kalebu pembentukan Dewan Keamanan Nasional, adopsi Strategi Keamanan Nasional, lan pangembangan Pedoman Program Pertahanan Nasional.<ref name="Japan's Security Policy">{{cite news |title= Japan's Security Policy |publisher= Ministry of Foreign Affairs of Japan |url=http://www.mofa.go.jp/policy/security/|date=April 6, 2016}}</ref> Ing wulan Mei 2014, Nayakotama Shinzō Abe ujar manawa Jepang pengin ngeculake pasife sing wus dipertahanke wiwit pungkasan Perang Dunia II lan njupuk tanggung jawab seng luwih akeh kanggo keamanan regional.<ref name="JapanAsia">{{cite news|title=Abe offers Japan's help in maintaining regional security|url=http://www.japanherald.com/index.php/sid/222467193/scat/c4f2dd8ca8c78044/ht/Abe-offers-Japans-help-in-maintaining-regional-security|accessdate=May 31, 2014|newspaper=Japan Herald|archive-url=https://web.archive.org/web/20140531184828/http://www.japanherald.com/index.php/sid/222467193/scat/c4f2dd8ca8c78044/ht/Abe-offers-Japans-help-in-maintaining-regional-security|archive-date=May 31, 2014|url-status=dead}}</ref> Ketegangan anyar-anyar iki, utamane karo Korea Lor lan Cina, nyebabake debat babagan status JSDF lan hubungane karo masarakat Jepang.<ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2020/09/japan-dealing-with-north-koreas-growing-missile-threat/|work=The Diplomat|last=Yoji|first=Koda|date=September 18, 2020|title=Japan: Dealing with North Korea’s Growing Missile Threat}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.wsj.com/articles/japan-china-military-provocations-revival-disputed-islands-pacifism-11594735596|work=The Wall Street Journal|title=China Provocations Hasten Japan’s Military Revival|last1=Gale|first1=Alastair|last2=Tsuneoka|first2=Chieko|date=July 14, 2020}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.economist.com/asia/2019/04/17/japans-self-defence-forces-are-beginning-to-focus-on-china|work=The Economist|title=Japan's Self-Defence Forces are beginning to focus on China|date=April 17, 2019}}</ref> === Penegak ukum domestik === Keamanan domestik ing Jepang utamane diwenehake dening departemen kepolisi prefektur, ing sangisoré pengawasan Badan Polisi Nasional.<ref>{{Cite web|author=Supreme Court of Japan|year=2005|title=Who will conduct the investigation?|url=http://www.courts.go.jp/saiban/qa_keizi/qa_keizi_09/index.html|accessdate=November 1, 2018}}</ref> Minangka badan koordinator pusat kanggo Departemen Kepolisian Prefektur, Badan Kepolisian Nasional dikelola dening Komisi Keamanan Publik Nasional.<ref name="NPA1977-2">{{Cite book|editor=National Police Agency Police History Compilation Committee|year=1977|title=Japan post-war police history|publisher=[[:ja:警察協会|Japan Police Support Association]]|language=Japanese}}</ref> Tim Serangan Khusus kalebu unit taktis kontra terorisme tingkat nasional sing kerja sama karo Pasukan Anti Senjata Api tingkat teritorial lan Pasukan Pelawan Terorisme-NBC.<ref name="WP">{{cite web|url=http://www.npa.go.jp/english/kokusai9/White_Paper_2009_7.pdf|title=Chapter IV. Maintenance of Public Safety and Disaster Countermeasures|archiveurl=https://www.webcitation.org/5xSaWNCYB?url=http://www.npa.go.jp/english/kokusai9/White_Paper_2009_7.pdf|accessdate=March 25, 2011|archivedate=March 26, 2011|publisher=[[National Police Agency (Japan)|Japanese National Police Agency]]|url-status=dead}}</ref> Kajaba iku, ana Panjaga Pantai Jepang sing njaga perairan teritorial jepang. Penjaga pesisir ngawasi sagara ing sekitaran Jepang lan nggunakake upaya pengawasan lan kontrole tumprap penyelundupan, tindak pidana lingkungan laut, perburuan, pembajakan, kapal mancing asing sing ora sah, lan imigrasi ilegal.<ref>{{cite web|url=https://www.kaiho.mlit.go.jp/e/image/15_b%20of%20jcg.pdf |title=Japan Coast Guard|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190708235951/https://www.kaiho.mlit.go.jp/e/image/15_b%20of%20jcg.pdf |accessdate=July 8, 2019 |archivedate=July 8, 2019 |publisher=[[Japan Coast Guard]] |url-status=live}}</ref> Hukum Kontrol Senjata Api lan Pedhang ketat ngatur kepemilikan senjata, pedhang lan gaman liyane kanggo rakyat sipil.<ref>{{cite news |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2008/11/29/national/diet-tightens-laws-on-knives-guns/#.XS9faShKi01 |title=Diet tightens laws on knives, guns |date=November 29, 2008 |work=The Japan Times |access-date=December 6, 2020 |archive-date=April 13, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413233016/https://www.japantimes.co.jp/news/2008/11/29/national/diet-tightens-laws-on-knives-guns/#.XS9faShKi01 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2012/07/a-land-without-guns-how-japan-has-virtually-eliminated-shooting-deaths/260189/ |title=A Land Without Guns: How Japan Has Virtually Eliminated Shooting Deaths |date=July 23, 2012 |first=Max |last=Fisher |work=[[The Atlantic]] }}</ref> Miturut Kantor PBB babagan Narkoba lan Kadurjanan, ing antarane negara-negara anggota PBB liyane, tingkat kedadeyan kriminal ganas kaya ta rajapati, penculikan, kekerasan seksual lan perampokan sithik banget ing Jepang.<ref>{{Cite web|publisher=UNODC|title=Victims of intentional homicide, 1990&ndash;2018|url=https://dataunodc.un.org/content/data/homicide/homicide-rate|accessdate=November 11, 2020}}</ref><ref>{{cite web|publisher=UNODC|url=https://dataunodc.un.org/data/crime/kidnapping|title=Kidnapping: 2018|accessdate=November 11, 2020}}</ref><ref>{{cite web|publisher=UNODC|title=Sexual violence|url=https://dataunodc.un.org/data/crime/sexual-violence|accessdate=November 11, 2020}}</ref><ref>{{cite web|publisher=UNODC|title=Robbery: 2018|url=https://dataunodc.un.org/data/crime/Robbery|accessdate=November 11, 2020}}</ref> == Ekonomi == Ekonomi Jepang dadi ekonomi nasional nomer telu paling gedhe ing donya, sawise Amerika Serikat lan Cina, ing babagan PDB nominal,<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?most_recent_value_desc=true&year_high_desc=true|publisher=World Bank|title=GDP (current US$)|accessdate=November 11, 2020}}</ref> lan dadi ekonomi nasional paling gedhe nomer papat ing donya, sawise Amerika Serikat, Cina lan India, ing babagan [[paritas daya tuku]].<ref>{{cite web|url=https://databank.worldbank.org/data/download/GDP_PPP.pdf|accessdate=November 11, 2020|title=Gross domestic product 2019, PPP|publisher=World Bank}}</ref> Ing taun 2019, utang negara Jepang kira-kira ana 230 persen saka [[produk domestik bruto]] tahunan, lan dadi sing paling gedhe saka negara liya.<ref>{{cite web|url=https://www.fitchratings.com/research/sovereigns/japan-coronavirus-response-increases-public-debt-challenge-15-04-2020|publisher=Fitch Ratings|title=Japan's Coronavirus Response Increases Public Debt Challenge|date=April 15, 2020}}</ref> Ing taun 2019, tenaga kerja Jepang ana kira-kira 67 yuta tenaga kerja.<ref name=sec/> Jepang duwe tingkat pengangguran sing sitik, udakara 2,4 persen.<ref name=sec/> Udakara 16 persen populasi Jepang ana ing sangisore garis kemiskinan ing taun 2017.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/jan/17/japans-rising-child-poverty-exposes-truth-behind-two-decades-of-economic-decline|work=The Guardian|title=Japan's rising child poverty exposes true cost of two decades of economic decline|last=McCurry|first=Justin|date=January 17, 2017}}</ref> Ekspor Jepang gunggunge 18,5% saka PDB ing taun 2018.<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/NE.EXP.GNFS.ZS?locations=JP|publisher=World Bank|title=Exports of goods and services (% of GDP): Japan|accessdate=November 11, 2020}}</ref> Ing taun 2019, pasar ekspor utama Jepang yaiku Amerika Serikat (19,8 persen) lan China (19,1 persen).<ref name=sec/> Ekspor utamane yaiku peralatan transportasi, kendaraan bermotor, produk besi lan baja, semikonduktor lan suku cadang.<ref name="cia" /> Pasar impor utama Jepang ing taun 2019 yaiku Cina (23,5 persen), Amerika Serikat (11 persen), lan Australia (6,3 persen).<ref name=sec/> Impor utama Jepang yaiku mesin lan peralatan, bahan bakar fosil, bahan pangan, bahan kimia, lan bahan baku kanggo industri.<ref name=sec/> Jepang dadi nomer 29 saka 190 negara ing indeks kegampangan nindhakake bisnis ing taun 2019.<ref>{{cite web|url=https://www.doingbusiness.org/en/rankings|publisher=World Bank|title=Ease of Doing Business rankings|accessdate=November 11, 2020}}</ref> Jepang uga duwe sektor koperasi sing gedhe, kanthi telu saka sepuluh [[koperasi]] paling gedhe ing saindenging jagad, kalebu koperasi konsumen paling gedhe lan koperasi pertanian paling gedhe ing donya.<ref>{{cite web|url=https://www.ica.coop/sites/default/files/publication-files/wcm2018-printx50-227290600.pdf |title=The 2018 World Cooperative Monitor: Exploring the Cooperative Economy |date=October 2018 |publisher=[[International Co-operative Alliance]] }}</ref> Jepang duweni peringkat duwur ing babagan daya saing lan kebebasan ekonomi. Peringkat nomer enem ing Laporan Daya Saing Global kanggo 2015–2016.<ref>{{cite web |url=http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2015-2016/economies/#indexId=GCI&economy=JPN |title=Country/Economy Profiles: Japan|publisher=World Economic Forum |accessdate=February 24, 2016 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2015-2016/competitiveness-rankings/ |title=Competitiveness Rankings |publisher=World Economic Forum |accessdate=February 24, 2016 |archive-date=April 19, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200419144553/http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2015-2016/competitiveness-rankings/ |url-status=dead }}</ref> === Pertanian lan perikanan === Sektor pertanian Jepang nyumbang udakara 1,2% saka total PDB negara.<ref name=sec/> Mung 11,5% lahan Jepang sing cocok kanggo ditandur.<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.ARBL.ZS|title=Arable land (% of land area)|publisher=World Bank|accessdate=November 11, 2020}}</ref> Amarga kurang lahan sing bisa ditanduri, sistem terasering digunakake kanggo pertanian ing wilayah cilik.<ref name="Urbanites Help Sustain Japan's Historic Rice Paddy Terraces">{{cite web |url=http://ourworld.unu.edu/en/the-people-who-sustain-japans-historic-terraced-rice-fields |title=Urbanites Help Sustain Japan's Historic Rice Paddy Terraces |website=Our World |date=May 22, 2012|author1=Nagata, Akira |author2=Chen, Bixia}}</ref> Negara iki ngasilake salah sawijining asil panen paling dhuwur ing saindenging jagad, kanthi tingkat swasembada pertanian udakara 50%.<ref>{{cite journal|title=The spatial patterns in long-term temporal trends of three major crops' yields in Japan|doi=10.1080/1343943X.2018.1459752|year=2018|volume=21|last=Chen|first=Hungyen|journal=Plant Production Science|issue=3|pages=177–185}}</ref> Sektor pertanian cilik Jepang, uga disubsidi lan dilindhungi.<ref>{{cite web|work=Agricultural Policy Monitoring and Evaluation|title=Japan: Support to agriculture|year=2020|publisher=OECD|accessdate=November 11, 2020|url=https://www.oecd-ilibrary.org/sites/751935f0-en/index.html?itemId=/content/component/751935f0-en|archive-date=June 20, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210620151745/https://www.oecd-ilibrary.org/sites/751935f0-en/index.html?itemId=/content/component/751935f0-en|url-status=dead}}</ref> Ana kekuatiran babagan pertanian amarga para petani saya tuwa lan angel golek penerus.<ref>{{cite web |url=https://www.thejakartapost.com/life/2019/12/31/grown-from-necessity-vertical-farming-takes-off-in-ageing-japan.html|title=Grown from necessity: Vertical farming takes off in aging Japan|last=Nishimura|first=Karyn|agency=Agence France-Presse|date=January 1, 2020|website=The Jakarta Post}}</ref> Jepang ana ing urutan kaping pitu ing jagad in babaan tonase iwak sing dicekel lan nangkep 3.167.610 metrik ton iwak ing 2016, mudhun saka rata-rata tahunan 4.000.000 ton sajrone dasawarsa sadurunge.<ref>{{cite web |url=http://www.fao.org/3/i9540en/i9540en.pdf |title=The state of world fisheries and aquaculture |publisher=Food and Agriculture Organization |date=2018 |accessdate=May 25, 2020}}</ref> Jepang nduweni salah sawijining armada mancing paling gedhe ing saindenging jagad lan nyumbang meh 15% saka tangkapan global,<ref name=cia /> iki nyebabake kritik yen mancing ing Jepang nyebabake stok iwak kaya ta tuna dadi suda.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2017/apr/24/japan-criticised-exceed-bluefin-tuna-fishing-quota|newspaper=The Guardian|last=McCurry|first=Justin|title=Japan to exceed bluefin tuna quota amid warnings of commercial extinction|date=April 24, 2017}}</ref> Jepang uga nuwuhake kontroversi kanthi ndhukung mancing komersial paus.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-48821797|website=BBC News|title=Japan resumes commercial whaling after 30 years|date=July 1, 2019}}</ref> === Industri === Jepang duwe kapasitas industri sing gedhe lan dadi omah kanggo sawetara "produsen kendaraan bermotor, alat mesin, logam baja lan logam nonferrous, kapal, [[Zat Kimia|bahan kimia]], tekstil, lan [[Pangan olahan|panganan olahan]] paling gedhe lan paling maju sacara teknologi".<ref name="cia"/> Sektor industri Jepang nyumbang udakara 27,5% PDB.<ref name=cia/> Sawetara perusahaan industri utama Jepang kalebu [[Canon|Canon Inc.]], Toshiba lan Nippon Steel.<ref name="cia" /><ref>{{cite web|title=Forbes Global 2000|url=https://www.forbes.com/global2000/list/|website=Forbes|accessdate=November 14, 2016}}</ref> Hasil produksi negara kasebut dadi nomer telu paling dhuwur ing saindenging jagad.<ref>{{Cite web|title=Manufacturing, value added (current US$) |url=https://data.worldbank.org/indicator/NV.IND.MANF.CD?most_recent_value_desc=true|access-date=March 17, 2020|publisher=World Bank}}</ref> Jepang minangka produsen mobil nomer telu paling gedhe ing saindenging jagad lan dadi omah saka [[Toyota]], perusahaan mobil paling gedhe ing saindenging jagad.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.oica.net/category/production-statistics/|title=Production Statistics|publisher=OICA|date=2016|accessdate=November 13, 2016|archive-date=November 6, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106174001/http://www.oica.net/category/production-statistics/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.autocar.co.uk/car-news/features/time-running-out-japans-car-industry|website=Autocar|title=Is time running out for Japan's car industry?|last=Holder|first=Jim|date=December 15, 2019}}</ref> Industri galangan kapal Jepang ngadhepi persaingan saka Korea Selatan lan China; inisiatif pamrentah taun 2020 ngidentifikasi sektor iki minangka target peningkatan ekspor.<ref>{{cite web|url=https://japan-forward.com/japan-targets-to-export-more-ships-revive-global-market-share/|website=Japan Forward|title=Japan Targets to Export More Ships, Revive Global Market Share|last=Okada|first=Mizuki|date=September 5, 2020}}</ref> === Jasa lan Pariwisata === Sektor jasa Jepang nyumbang kira-kira 70% saka total output ekonomi ing taun 2019.<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/NV.SRV.TOTL.ZS|publisher=World Bank|title=Services, value added (% of GDP)|accessdate=November 11, 2020}}</ref> Perbankan, ritel, transportasi, lan telekomunikasi minangka industri utamane, kanthi perusahaan kayata Toyota, Mitsubishi UFJ, NTT, ÆON, Softbank, Hitachi, lan Itochu sing kalebu salah sawijining sing paling gedhe ing saindenging jagad.<ref name="Fortune Global 500 ">{{cite news |url=https://fortune.com/global500/2020/search/?fg500_country=Japan&non-us-cos-y-n=true |title=Fortune Global 500 |accessdate=November 11, 2020|website=Fortune}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.forbes.com/global2000/#2cb352db335d |title=The World's Largest Public Companies |work=Forbes |accessdate=November 11, 2020}}</ref> Jepang narik udakara 31,9 yuta turis internasional ing taun 2019.<ref>{{Cite web|url=https://statistics.jnto.go.jp/en/graph/#graph--inbound--travelers--transition|title=Trends in the Visitor Arrivals to Japan by Year|publisher=JNTO|accessdate=December 11, 2020}}</ref> Kanggo pariwisata lumebu, Jepang ana ing peringkat nomer 11 ing jagad ing taun 2019.<ref>{{cite journal|url=https://www.e-unwto.org/doi/epdf/10.18111/wtobarometereng.2020.18.1.5|date=August–September 2020|publisher=UNWTO|title=Statistical Annex|journal=World Tourism Barometer|volume=18|issue=5|page=18|doi=10.18111/wtobarometereng.2020.18.1.5|doi-access=free}}</ref> Laporan Daya Saing Pariwisata 2017 menggonke Jepang ana ing peringkat 4 saka 141 negara, lan sing paling dhuwur ing Asia.<ref>{{cite web |title=The Travel & Tourism Competitiveness Report 2017 |publisher=World Economic Forum |url=http://www3.weforum.org/docs/WEF_TTCR_2017_web_0401.pdf |date=April 2017}}</ref> === Sains lan teknologi === Jepang yaiku salah sawjining negara sing unggul ing [[Métodhe èlmiah|riset ilmiah]], utamane ing ilmu alam lan teknik. Negara kasebut rangking nomer rolas ing antarane negara paling inovatif ing Indeks Inovasi Bloomberg 2020 lan kaping 13 ing Indeks Inovasi Global ing taun 2021, munggah saka 15 ing taun 2019.<ref>{{Cite web |title=Global Innovation Index 2021 |url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2021/|work=[[World Intellectual Property Organization]]|publisher=[[United Nations]]|accessdate=March 5, 2022 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=JAPAN|url=https://www.wipo.int/edocs/pubdocs/en/wipo_pub_gii_2020/jp.pdf|work=[[World Intellectual Property Organization]]|publisher=[[United Nations]]|accessdate=September 2, 2021}}</ref> Miturut produk domestik bruto, anggaran riset lan pangembangan Jepang minangka sing paling dhuwur nomer loro ing donya,<ref>{{cite web|url=http://uis.unesco.org/apps/visualisations/research-and-development-spending/|publisher=UNESCO|title=How much does your country invest in R&D?|accessdate=November 11, 2020}}</ref> kanthi 867.000 peneliti nuduhake anggaran riset lan pangembangan 19 triliun yen ing taun 2017.<ref>{{cite web|url=https://www.nippon.com/en/japan-data/h00388/japan%E2%80%99s-science-and-technology-research-spending-at-new-high.html|website=Nippon.com|date=February 19, 2019|title=Japan's Science and Technology Research Spending at New High}}</ref> Negara iki wis ngasilake rong puluh loro pamenang [[Bebungah Nobel|Nobel]] ing salah siji fisika, kimia utawa kesehatan,<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/lists/all-nobel-prizes/|publisher=Nobel Media|title=All Nobel Prizes|accessdate=November 11, 2020}}</ref> lan telung medali Fields.<ref>{{cite web|url=https://www.mathunion.org/imu-awards/fields-medal|publisher=International Mathematical Union|title=Fields Medal|accessdate=November 11, 2020}}</ref> == Wigati == {{reflist}} == Réferènsi == * Conrad Totman, 2000. 'A History of Modern Japan. Blackwell Publishers.' * C.H. Kwan. 2001. 'Yèn Bloc: Toward Economic Integration in Asia.' Brookings Institution Press. * Bernson, Mary Hammond and Elaine Magnusson, eds. Modern Japan: An Idea Book for K-12 Teachers. Multicultural Education Resource Serial. Olympia, WA: Office of the State Superintendent of Public Instruction, 1984. ED 252 486. * Cogan, John J. and Donald O. Schneider, eds. Perspectives on Japan: A Guide for Teachers. Washington, DC: National Council for the Social Studies, 1983. ED 236 090. * East Meets West: Mutual Images. Stanford, CA: California Center for Research in International Studies, l980. ED 196 765. * Kaderabeck, Leslie. The Japanese Automobile Worker: A Microcosm of Japan's Success. 1985. ED 263 041. * Murphy, Carole. A Step by Step Guide for Planning a Japanese Cultural Festival. 1983. ED 238 748. * Wojtan, Linda S. Free Resources for Teaching about Japan. Bloomington, IN: Midwest Program for Teaching about Japan, Indiana University, 1986. ED 270 3891. == Peringkat internasional == * [[Pratélan nagara miturut Indèks Pembangunan Manungsa|Indèks Pembangunan Manungsa]]-peringkat angka 9 * [[Reporters Without Borders]]/Kabébasan Pers-peringkat kaping 44 * [http://www.odci.gov/cia/publications/factbook/rankorder/2004rank.html PDB saben kapita]-peringkat kaping 17 == Pirsanana uga == {{wikiportal}} * [[Komunikasi Jepang]] * [[Masalah ètnis ing Jepang]] * [[Hubungan manca nagara Jepang]] * [[Kalender Jepang]] * [[Budaya ponsel Jepang]] * [[Militer Jepang]] * [[Transportasi ing Jepang]] * [[Pratélan masakan Jepang]] * [[Pratélan nagara]] * [[Ninja]] * [[Samurai]] * [[Wakizashi]] * [[Pratélan tembung serapan saka basa Jepang ing basa Indonésia]] == Pranala njaba == === Resmi === * [http://www.kantei.go.jp/foreign/index-e.html Kantei.go.jp]-Situs resmi kantor nayakotama lan kabinèt * [http://www.sangiin.go.jp/eng/index.htm Sangi-in.go.jp]-Situs resmi Badan Penasehat * [http://www.shugiin.go.jp/index.nsf/html/index_e.htm Shugi-in.go.jp]-Situs resmi Dewan Perwakilan * [http://www.courts.go.jp/english/ehome.htm Courts.go.jp]-Situs resmi Mahkamah Agung Jepang * [http://www.kunaicho.go.jp/eindex.html Kunaicho.go.jp]-Situs resmi kulawarga Kakaisaran * [http://www.id.emb-japan.go.jp/expljp.html Informasi ngenani Jepang ing situs web resmi Kadutaan Besar Jepang ing Indonésia] === Liyané === {{Commons|Category:Japan}} {{wikivoyage|Japan}} * [http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/ja.html CIA World Factbook - Japan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040906074816/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/ja.html |date=2004-09-06 }} * [http://www.japan-travel-guide.de/ Jepang - Nihon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603201442/http://www.japan-travel-guide.de/ |date=2013-06-03 }} {{Asia Wétan}} {{Asia}} [[Kategori:Jepang| ]] [[Kategori:Kakaisaran]] ha2lpp0dmremz4ka2inrcikx84zhbt9 Indrajit 0 85948 1762164 1667431 2026-11-19T20:03:22Z Rotondus 15316 /* Pranala njawi */ 1762164 wikitext text/x-wiki {{TMH Infobox| | Image = COLLECTIE TROPENMUSEUM Wajangfiguur van perkament voorstellende Indrajit TMnr 8-302.jpg | Caption = Indrajit sajeroning wayang kulit purwa | Nama = Indrajit | Nama_lain = Meganada | Devanagari = इन्‍द्रजीत | Ejaan_Sanskerta = Indrajīt | Asal = [[Alengka]] | Senjata = Brahmastra (Brahma Astra);{{br}}Nagapasa }} [[Gambar:Victory of Meghanada by RRV.jpg|thumb|200px|thumb|right|Kamenangan Indrajit. Lukisan miturut mitologi Hindhu, karyanipun [[Raja Ravi Varma]].]] '''Indrajit''' utawi dipunsebat '''Megananda''' utawi '''Begananda''' inggih punika putranipun [[Rahwana]], raja [[Alengka]].<ref name="Internet1">[http://tembi.org/wayang/20111111-Indrajit.htm '''Indrajit'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723083409/http://tembi.org/wayang/20111111-Indrajit.htm |date=2012-07-23 }} dipuntingali tanggal 7 Mèi 2012</ref> Indrajit punika salah satunggalipun paraga [[wayang]] ingkang gadhah watek ''antagonis'' wonten ing [[wiracarita]] [[Ramayana]]. Panjenenganipun punika putra kapisan lan putra makutha Karajan Alengka. Wonten ing paprangan ageng ing Alengka, Indrajit nemahi pejah mengsah [[Laksmana]].<ref name="Internet1_2">[http://www.hadisukirno.com/artikel-detail?id=119 '''Indrajit''']{{Pranala mati|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} dipuntingali tanggal 10 Mèi 2012</ref> Miturut vérsi Ramayana, Indrajit punika putranipun Rahwana, raja raseksa ing Praja Alengka kaliyan [[Mandodari]] putrinipun [[Asura Maya]]. Kacariyos, nalika miyosipun Indrajit dipunsartani swanten [[bledhèg]] ingkang ageng. Punika dados pratandha bilih ing salajengipun Indrajit badhé dados kasatriya ageng. == Cathetan suku == {{reflist}} == Pranala njawi == {{Ramayana}} {{Tokoh wayang}} [[Kategori:Tokoh Ramayana]] [[Kategori:Paraga wayang]] [[Kategori:Artikel mawa basa krama]] ncevkntayzeq3ttdspecewnm7mtngvy Parembugan Naraguna:Чёрный дрозд 3 122175 1762161 915055 2026-11-19T17:48:51Z S.Marchenko 74145 S.Marchenko ngalih kaca [[Parembugan Naraguna:Mark Ekimov]] menyang [[Parembugan Naraguna:Чёрный дрозд]]: Otomatis ngalih kaca nalika ngganti jeneng naraguna "[[Special:CentralAuth/Mark Ekimov|Mark Ekimov]]" dadi "[[Special:CentralAuth/Чёрный дрозд|Чёрный дрозд]]" 915055 wikitext text/x-wiki {| style="vertical-align:top; border:1px solid #C2C2A3; background-color:#EBEBE0; padding: .5em .5em .2em .5em " ! style="border-bottom:1px solid #999966; background-color:#B8B894; padding:0.2em 0.5em 0.2em 0.5em; font-weight:bold; font-size: 120%" | '''Sedhèrèk {{PAGENAME}}, [[Wikipedia:Sugeng rawuh|Sugeng Rawuh]] wonten ing [[Wikipedia basa Jawa|Wikipedia basa Jawi]]! ''' |- | <center> [[Gambar:Jawa-wiki-21.png|790px]] </center> {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:.5em 0em 1em 0em; width:100%" | style="width:50%; vertical-align:top; border:1px solid #ADAD85; background-color:#DDE1D5;" | <div style="border-bottom:2px solid #7A7A52; background-color:#CCD3C1; padding:0.2em 1em 0.2em 1em; font-weight:bold">[[Gambar:Crystal Clear app lists.png|right|64px|link=|Memulai]] '''Miwiti'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #AFA3BF; padding:0.4em 1em 0.3em 1em"> * Panganggo anyar beciké maca [[Proyek:Prakawis|pengantar]] dhisik lan [[Wikipedia:Kaca tetepungan|ngisi daftar tetepungan]]. * Isih bingung saka ngendi arep miwiti? Mangga pinarak ing '''[[Astamiwa:Halaman_sembarang|sembarang kaca]]''' * Kanggo latihan nyunting artikel mangga nyoba nggunakaké [[Wikipedia:Kothak wedhi|kothak wedhi]].{{#ifexist:Panganggo:{{PAGENAME}}|| * Tulisna profil dhiri panjenengan ing [{{fullurl:Panganggo:{{PAGENAME}}|action=edit&preload=Templat:Selamatdatang/Profil}}&editintro=Templat:Selamatdatang/Editintro2 Panganggo:{{PAGENAME}}], kaca ruang pribadi iki supaya kita sami tepung lan luwih grapyak semanak karo panjenengan.}} * Mangga diwaca uga [[Wikipedia:Pancapilar|Pancapilar]] sakdurungé nerusaké. Iki Lima pilar sing andhedhasari panjenengan kanggo ngrambah [http://meta.wikimedia.org/wiki/Daftar_Wikipedia#Bahasa-bahasa_tanpa_kode_bahasa_ISO_639_atau_berduplikasi Wikipedia sadonya]. </div> <div style="border-bottom:2px solid #7A7A52; background-color:#CCD3C1; padding:0.2em 1em 0.2em 1em; font-weight:bold">[[Gambar:Perian icon.png|right|64px|link=|Bantuan]] '''Pitulungan'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em 1em"> * [[Pitulung:Isi]] - papan kanggo nggolèk informasi carané cawé-cawé ing Wikipedia, sakdurungé takon karo panganggo liyané. * [[Wikipedia:Pitakonan kang asring kawetu|FAQ]] - pitakonan sing asring ditakokaké babakan Wikipedia. * [[Wikipedia:Portal komunitas]] - informasi kegiatan ing Wikipedia. * Supaya ora salah nggawé artikel wacanana [[Wikipedia:Kasalahan kang umum|larangan iki]] </div> | style="padding:0em 0.5em 0em 0.5em; background-color:#f1fcf5;"| | style="width:50%%; vertical-align:top; border:1px solid #5CADFF; background-color:#EBF5FF;" | <div style="border-bottom:2px solid #297ACC; background-color:#C2E0FF; padding:0.2em 1em 0.2em 1em; font-weight:bold">[[Gambar:Neverscript.png|right|64px|link=|Tips]] '''''Pituduh praktis'''''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em 1em"> * [[Pitulung:Tapak asta|Kudu ditandha tangani]] pitakonan panjenengan ing [[Wikipedia:Warung Kopi|Warung Kopi]] utawa [[Wikipedia:Kaca dhiskusi|kaca rembugan]] kanthi ngetik kode '''<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>''' ing akir tulisan. Kode iki otomatis diowahi dadi jeneng panganggo panjenengan lan tanggal saiki. * Aja lali: [[Wikipedia:Aturan|Prinsip lan pedoman dasar]] Wikipedia. * Arep nggawé artikel anyar utawa nyunting kaca? Priksani dhisik [[Wikipedia:Cara ndeleng nétral|gaya tulisané]] Wikipedia! Sakterusé mangga '''[[Wikipedia:Miwiti_kaca_enggal|miwiti kaca anyar]]''' utawa [[Wikipedia:Nyunting kaca|nyunting kaca]]. * Badhé mangertosi [[Wikipedia:Paugeran maringi nami artikel|carané njenengi kaca anyar]]. * '''[[Wikipedia:Daftar Artikel Dhasar|Artikel dasar]]''' sing durung ana utawa durung jangkep. * [[Wikipedia:Pertalan tetembungan Wikipédia sing dibakokaké|Istilah Wikipédia sing dibakokaké.]] </div> <div style="border-bottom:2px solid #B22400; background-color:#F5D6CC; padding:0.2em 1em 0.2em 1em; font-weight:bold">[[Gambar:Error cleaner.svg|right|64px|link=|Membuat kesalahan?]] '''Gawé Keluputan?'''</div> <div style="solid #B22400; padding:0.4em 1em 0.3em 1em"> * [[Wikipedia:Tulung panganggo anyar aja diwedèn-wedèni|'''''Aja wedi.!''''']] Panjenengan ora usah wedi nggawé kesalahan nalikané nggawé artikel utawa kaca anyar, utawa nyunting lan mbusak tulisan. <p>[[Wikipedia:Pangurus|Pengurus]] lan para [[Wikipedia:Wikipediawan|panganggo]] liyané bakal ngawasi [[Astamiwa:Perubahan terbaru|owah-owahan anyar]] lan mbalèkaké tulisan asliné menawa ana kaluputan tulisan.</p> </div> |} : <i>'''Welcome!''' If you are not an Javanese speaker, you may want to visit the [[Wikipedia:Kadutan|Javanese Wikipedia embassy]] or [[Wikipedia:Babel/jv-0|a slight info to find users speaking your language]]. Enjoy!</i> : '''Sugeng makarya''', mangga sami-sami nyunting lan ngrembaka aken [[Wikipedia basa Jawa|Wikipedia basa Jawi]]! : |}[[Panganggo:Wagino Bot|Wagino Bot]] <sup>[[Dhiskusi Panganggo:Wagino Bot|pirembagan]]</sup> 5 April 2015 10.53 (UTC) a6m157cdjira5kmq7wi5idpomknu47i Horus 0 132535 1762160 1754851 2026-11-19T15:12:24Z JackyM59 69900 Photograh updated 1762160 wikitext text/x-wiki [[Gambar:Horus standing.svg|200px|right|thumb|Gegambarané Horus]] [[Barkas:Statue du dieu Horus (Louvre N 5149).jpg|jmpl|430x430px|Patung dewa Horus, kira-kira taun 332-30 SM. Museum Louvre]] '''Horus''' ya iku siji dewata kang gatèn ing agama [[Mesir Kuna|Mesir kuna]], kang dipuja wiwit udakara pungkasaning jaman Prasujarah nganti jaman Greco-Roman. Wujud kang béda-béda saka Horus kacathet in sujarah lan wujud-wujud iki dipandheng minangka déwa kang mirunggani déning ahli Mesir.<ref name="oxford">"The Oxford Guide: Essential Guide to Egyptian Mythology", Edited by Donald B. Redford, Horus: by Edmund S. Meltzer, p164–168, Berkley, 2003, [//en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/042519096X ISBN 0-425-19096-X]</ref> Wujud-wujud kang manèka warna mau bokmenawa amarga persepsi kang béda-béda ngenani déwata manéka wujud kang pinjunjul ing sipat utawa gegayutan sinkrétis tinamtu, durung mesthi lelawanan nanging uga njangkepi siji karo liyané.<ref>"The Oxford Guide: Essential Guide to Egyptian Mythology", Edited by Donald B. Redford, p106 & p165, Berkley, 2003, [//en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/042519096X ISBN 0-425-19096-X]</ref> Dhèwèké asring digambaraké minangka elang, kepara siji jinis lanner utawa peregrine, utawa minangka wong lanang kanthi sirah elang.<ref>Wilkinson, Richard H. (2003). ''The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt''. Thames & Hudson. p. 202.</ref> Cathetan kang paling kawitan bab wujudé Horus ya iku déwa panjaganing Nekhen ing Mesir Udhik, kang déwa kabangsan kawitan kang diyektèni, kususé ngenani gegayutané marang sang ratu kang dipracaya minangka manifestasining Horus ing urip lan osiris ing pati.<ref name="oxford"/> Ing tata pernah kang akèh ditemoni, Horus kagambaraké minangka anak lanangé Isis lan Osiris. Dhèwèké dadi pérangan kang gatèn ana ing mitologi Osiris minangka panerusé Osiris lan kongkirèning Set, nara rajapatiné Osiris. Ing tradhisi liyané, Hathor dianggep ibuné lan kadhang-kadhang minangka bojoné wédok.<ref name="oxford"/> Horus akèh dhapukané sajeroning pantéon Mesir. Sing paling kondhang, Horus dadi déwaning akasa, yuda, lan beburu == Mitologi asal mulané == Horus lair saka déwi Isis sawisé dhèwèké nampa tugelan-tugelan awaké bojoné kang dipatèni ya iku Osiris, kejaba planangané kang dibuwang menyang [[kali Nil]] lan dipangan lélé,<ref>{{Cite news|title=New York folklore quarterly|author=New York Folklore Society|publisher=[[Cornell University Press]]|year=1973|volume=29|page=294|url=https://books.google.com/books?lr=&cd=4&id=92LYAAAAMAAJ&dq=horus+isis+osiris+penis&q=penis#search_anchor}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Oxford History of Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofa00shaw|author=[[Ian Shaw (Egyptologist)|Ian Shaw]]|publisher=Oxford University Press|year=2003|isbn=0-19-815034-2}}</ref> utawa dipangan yuyu, lan miturut cathetané Plutarch (ndeleng Osiris) migunakaké daya magisé saperlu nguripaké Osiris manèh lan nggawé planangan emas<ref>{{Cite book|title=Eunuchs and castrati: a cultural history|author=Piotr O. Scholz|publisher=Markus Wiener Publishers|year=2001|page=32|isbn=1-55876-201-9|url=https://books.google.com/?id=N90jBg01ZI0C&pg=PA32&dq=horus+isis+osiris+penis&cd=9#v=onepage&q=horus%20isis%20osiris%20penis&f=false}}</ref> kanggo ngeneng-enengaké putrané. (Ing carita Mesir kang luwih lawas, palanangané Osiris wutuh). Nalika Isis ngerti yèn dhèwèké ngandhut Horus, dhèwèké minggat tumuju rawa ing [[Dèlta Kali Nil]] saperlu ndhelik saka sadulur lanangé, Set, kang kanthi irèn-irènan matèni Osiris, lan Isis uga ngerti yèn Set bakal matèni anak lanangé uga.<ref name="World mythology">{{Cite book|title=World mythology|author=Roy G. Willis|publisher=Macmillan|year=1993|page=43|isbn=0-8050-2701-7|url=https://books.google.com/?id=ojccFpRU8DwC&pg=PA44&dq=horus&cd=3#v=onepage&q=horus&f=false}}</ref> Ing rawa ing [[Dèlta Kali Nil]] kuwi, Horus lair. == Rujukan == {{Reflist|2}} [[Kategori:Déwa perang]] [[Kategori:Artikel Wiki Mrebawani]] lm5wljyqo3sgiz2ku8ndc9ejiqg65uy Parembugan Naraguna:Elicefa 3 156663 1762157 1638061 2026-11-19T12:00:29Z Suyash.dwivedi 33145 Wiki Anniversary Wishes 1762157 wikitext text/x-wiki <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">Sugeng rawuh, Elicefa!</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> ꧌ꦱꦸꦒꦼꦁꦫꦮꦸꦃꦲꦶꦁꦮꦶꦏꦶꦥꦺꦣꦶꦪꦗꦮ꧍[[Kategori:Wikipédiawan sing mlebu ing wulan Novèmber 2018]] </div></div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#e7e7e7; padding: 10px; padding-left: 20px; "> <div style="flex: 1 1 300px;"> <div style="font-size: 18px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[File:HelpPage IconPack-03.png|51px|alt=|link=]] Miwiti</div> <div style="padding-left: 51px; margin-top: -15px;"> * Wacanana kaca <u>'''[[Wikipedia:Prakawis|Pambukané Wikipédia]]'''</u> dhisik. * Wacanana uga '''[[Pitulung:Isi|katerangan bab carané urun ing Wikipédia]]'''.{{#ifexist:Panganggo:Elicefa|| * Isènana uga profilé panjenengan ing [{{fullurl:Panganggo:Elicefa|action=edit&preload=Cithakan:Sugeng-rawuh}}&editintro=Cithakan:Sugeng-rawuh Panganggo:Elicefa], minangka kaca sing nepangaké panjenengan, kersané supaya kita bisa luwih nepangi panjenengan.}} * Wacanana uga [[Wikipedia:Aturan sing diringkes|aturan sing diringkes iki]] sadurungé mbacutaké. </div> </div> <div style="flex: 1 1 300px;"> <div style="font-size: 18px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[File:HelpPage IconPack-05.png|51px|alt=|link=]] Pituduh</div> <div style="padding-left: 51px; margin-top: -15px;"> * [[Pitulung:Tapak tangan|Tansah tandha-tangani]] pitakoné panjenengan manawa nulis ing [[Wikipedia:Warung Kopi|Angkringan]] utawa ing [[Wikipedia:Kaca parembugan|parembugan]] kanthi ngetik <code><nowiki>~~~~</nowiki></code> ing pungkasané ukarané panjenengan. * [[Wikipedia:Aja kasusahan déning aturan|'''''Aja wedi!''''']] Panjenengan ora perlu wedi salah nalika mbesut utawa nggawé kaca anyar, nambah utawa nyuda ukara. </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 20px; "> <div> '''Mangga jajal-jajalana''', kita ngantu-antu pasumbangé panjenengan ing kawruh ana ing Wikipédia Jawa iki! </div> <div style="font-style: italic; font-size: 90%"> '''Welcome!''' If you do not understand Javanese language, you may want to visit [[Wikipedia:Kadutan|the embassy]] or [[Wikipedia:Babel/jv-0|find users who speak your language]]. Enjoy! </div> </div> </div> </div> </div> --[[Panganggo:HsfBot|HsfBot]] ([[Parembugan Panganggo:HsfBot|rembugan]]) 9 Novèmber 2018 06.32 (UTC) == Tulung == https://jv.wikipedia.org/wiki/Panganggo:Teguh.budi.u/bak_wedhi [[Panganggo:Teguh.budi.u|Teguh.budi.u]] ([[Parembugan Panganggo:Teguh.budi.u|rembugan]]) 11 Dhésèmber 2018 09.55 (UTC) ==We'd like to hear from you.== Hi {{SUBJECTPAGENAME}}, The Language team is starting [[:mw:Content translation/Boost|a new initiative]] to expand the use of translation to help the Javanese Wikipedia community and others to grow. Your feedback is very important for us since you have been creating a good number of translations with [[:mw:Content translation|the Content translation tool]]. Please join the conversation on [[jv:Wikipedia:Angkringan#Ngapiki_panjurung_pertalan_tumrap_Wikipédia_Jawa|your local community page]] or the project talk page at mediawiki.org, and provide your impressions. Thanks, and my apologies for being unable to post this message in your language. On behalf of the Language team, --[[Panganggo:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]] ([[Parembugan Panganggo:Elitre (WMF)|rembugan]]) == Kenalan == Halo, Mbak Elis. Aku lagi njajal [[Panganggo:Agathavidya|Agathavidya]] ([[Parembugan Panganggo:Agathavidya|rembugan]]) 26 Sèptèmber 2019 14.26 (UTC) == Ayo dadi sing pertama nyoba fitur fitur paling anyar Wikipedia! == Sing kulo hormati {{ping|user:Elicefa}}, Kula sapunika pinuju nggarap fitur énggal kanggé para ingkang mbesut ing Wikipédia Jawa saperlu ndandani prosès ing pamertal lan kasilipun. Panjenengan kula ajak nyobi rumiyin fitur punika sadèrèngipun dipunbabar supados kula sumerep punapa kémawon ingkang langkung cocog tumrap kabutuhaning para ingkang mbesut ing Wikipédia Jawa. Saperlu langkung mangertosi bab punika, sumangga panjenengan [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScq_Bm1bIqwLE4BlUwpm8PYyWEaJXZJ2EVNG22EgjbiVF0yJQ/viewform?usp=sf_link mangsuli pitakèn cekak punika], lajeng kula badhé sesambetan kaliyan panjenengan saperlu konfirmasi bab wekdal lan rerincèn sanèsipun. Manawi panjenengan tepang para ingkang mbesut Wikipédia Jawa sanèsipun ingkang bokmanawi ugi remen nyobi fitur énggal punika, panjenengan katuran nedahaken serat punika marang piyambakipun. Matur nuwun sanget - semugi sehat selalu! Dengan tulus, [[Panganggo:EAsikingarmager (WMF)|EAsikingarmager (WMF)]] ([[Parembugan Panganggo:EAsikingarmager (WMF)|rembugan]]) 10 Januari 2020 22.36 (UTC) Survey meniko bakal di tindakake liwat layanan pihak katelu sing mungkin ono syarat syarat tambahan. Kanggo tambahan informasi babagan privasi lan penanganan data, monggo di delok [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Section_Translation_Screener_Survey_Privacy_Statement pernyataan survey privasi]. == We sent you an e-mail == Hello {{PAGENAME}}, Really sorry for the inconvenience. This is a gentle note to request that you check your email. We sent you a message titled "The Community Insights survey is coming!". If you have questions, email surveys@wikimedia.org. You can [[:m:Special:Diff/20479077|see my explanation here]]. [[Naraguna:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Parembugan Naraguna:MediaWiki message delivery|rembugan]]) 25 Sèptèmber 2020 18.52 (UTC) <!-- Pesan dikirim oleh Pengguna:Samuel (WMF)@metawiki dengan menggunakan daftar di https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/Community_Insights_survey/other-languages&oldid=20479295 --> == Invitation to Rejoin the [https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:Translation_task_force Healthcare Translation Task Force] == [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|right|frameless|125px]] You have been a [https://mdwiki.toolforge.org/prior/index.php medical translators within Wikipedia]. We have recently relaunched our efforts and invite you to [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php join the new process]. Let me know if you have questions. Best [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 12:34, 13 August 2023 (UTC) <!-- Pesan dikirim oleh Pengguna:Doc James@metawiki dengan menggunakan daftar di https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_translators/20&oldid=25451577 --> == Belated Wiki Anniversary Wishes 🎉 == <div style="border: 3px solid #f75920; background: #f8f9fa; padding: 15px; margin: 10px 0; font-size: 95%; line-height: 1.6em;"> [[File:Rose and Carnation Flower Bouquet 02.png|150px|right|Happy Wiki Anniversary]] Dear [[User:Elicefa|Elicefa]], Your wiki anniversary was '''10 days''' ago, marking '''8 years''' of dedicated service! I wanted to extend a heartfelt thanks for your amazing contributions. With over '''4,314''' edits, your dedication is an inspiration to the community. Wishing you all the best for the year ahead! ''Use this [https://wiki-anniversary.toolforge.org/ '''Tool'''] to send wiki anniversary wishes to other amazing Wikimedians.'' - [[Naraguna:Suyash.dwivedi|Suyash.dwivedi]] ([[Parembugan Naraguna:Suyash.dwivedi|rembugan]]) 19 Novèmber 2026 12.00 (UTC) </div> ripdb2xop9lxm5nyry8hx328uyjeq31 Wong Melayu 0 164824 1762166 1761623 2026-11-19T22:31:27Z InternetArchiveBot 48188 Add 1 book for (20261119sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 1762166 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = <br/>Wong Melayu<br/>''Orang Melayu''<br/>أورڠ ملايو | flag = [[Barkas:Malay tricolour.svg|120px]] | flag_caption = Triwarna Melayu | image = [[Gambar:Siti Nurhaliza - KLIFF 08.jpg|81px|Siti Nurhaliza]] [[Gambar:Mahathir 2007.jpg|81px|Mahathir Mohammad]] [[Gambar:Muszaphar shukor.jpg|81px|Sheikh Muszaphar Shukor]]<br/>[[Gambar:Amir Hamzah portrait edit.jpg|81px|Amir Hamzah]] [[Gambar:Raja Ali Haji.jpg|81px|Raja Ali Haji]] [[Gambar:Hamzah Haz.jpg|81px|Hamzah Haz]]<br/>[[Gambar:Siti Nordiana interviewed by MeleTOP.jpg|81px|Siti Nordiana]] [[Gambar:Pakngah.jpg|81px|Pak Ngah]] [[Gambar:P Ramlee Dunia Film 15 May 1954 p20.jpg|81px|P. Ramlee]]<br/>[[Gambar:Ratu Irama Pop Melayu Tradisional Malaysia.jpg|81px|Noraniza Idris]] [[Gambar:Wany Hasrita at MSU 22nd Convocation Ceremony Graduands.jpg|81px|Wany Hasrita]] [[Gambar:Yuna - Bandung 2016 (cropped).jpg|81px|Yuna]] | caption = Pisanan: [[Siti Nurhaliza]] • [[Mahathir Mohammad]] • [[Sheikh Muszaphar Shukor]]<br/> Kaloro: [[Amir Hamzah]] • [[Raja Ali Haji]] • [[Hamzah Haz]]<br/> Katelu: [[Siti Nordiana]] • [[Pak Ngah]] • [[P. Ramlee]]<br/> Kapapat: [[Noraniza Idris]] • [[Wany Hasrita]] • [[Yuna]] | poptime = {{circa}} '''40.000.000 jiwane''' <!-- sum of numbers from each region below --> | region1 = <span style="font-size:105%;">'''Pedunung mayoritas'''</span> | region6 = '''{{flagicon|Malaysia}} [[Malaysia]]''' | pop6 = [[Wong Melayu Malaysia|20.749.378]] <small>(2010 prakiraan)</small>{{refn|group=Note|Kanggo definisi wong Melayu ing Malaysia, delengen Pasal 160}} | ref6 = {{lower|<ref>{{harvnb|Economic Planning Unit (Malaysia)|2010}}</ref>}} | region7 = '''{{flagicon|Brunei}} [[Brunéi Darussalam]]''' | pop7 = [[Wong Melayu Brunéi|501.902]] <small>(2010 prakiraan)</small> | ref7 = {{lower|<ref name="CIA (B)>"{{harvnb|CIA World Factbook|t=Brunei|2012}}</ref>}} | region8 = <span style="font-size:105%;">'''Pedunung minoritas'''</span> | pop8 = | ref8 = | region9 = '''{{flagicon|Indonesia}} [[Indonésia]]''' | pop9 = [[Wong Melayu Indhonésia|8.789.585]] <small>(2010 prakiraan)</small>{{refn|group=Note|Jumlah iki mung nyedhiyakake populasi etnis sing ana ing istilah "{{lang|id|Melayu}}" miturut kriteria pemerintah Indhonésia, yaiku Melayu Asahan, Melayu Deli, Melayu Riau, Melayu Bengkulu, Melayu Langkat, Melayu Palémbang, Melayu Jambi, Melayu Lahat, lan Melayu Semendo ing sawetara wilayah Sumatra.}} | ref9 = {{lower|<ref>{{harvnb|Badan Pusat Statistika Indonesia|2010}}</ref><ref>Figure obtained based on the percentage of Malays in 2000 census and the total Indonesian population in 2010 census</ref>}} | region10 = '''{{flagicon|Thailand}} [[Thailand]]''' | pop10 = 5.354.475 <small>(2010 prakiraan)</small> | ref10 = {{lower|<ref>{{harvnb|CIA World Factbook|t=Thailand|2012}}</ref><ref>{{harvnb|World Directory of Minorities and Indigenous Peoples|2005}}</ref>}} | region11 = '''{{flagicon|Singapura}} [[Singapura]]''' | pop11 = [[Wong Melayu Singapura|1.003.449]] <small>(2010 prakiraan)</small>{{refn|group=Note|Iki nuduhake wong-wong sing asale saka Melayu utawa Indhonésia, kayata [[wong Jawa|Jawa]], [[Wong Bawéan|Bawéan]], [[wong Bugis|Bugis]], lan liya-liyane.}} | ref11 = {{lower|<ref>{{harvnb|CIA World Factbook|t=Singapore|2012}}</ref>}} | region12 = '''{{flagicon|Philippines}} [[Pilipina]]''' | pop12 = 2.000.000 | ref12 = | region13 = '''{{flagicon|Liga Arab}} [[Nagara-nagara Arab]]''' | pop13 = ~50.000 | ref13 = <ref>{{Cite web|url=http://www.utusan.com.my/rencana/agama/jejak-melayu-di-bumi-anbiya-1.437075|title=Jejak Melayu di bumi anbiya|work=Utusan Online |access-date=2 Juli 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915002357/http://www.utusan.com.my/rencana/agama/jejak-melayu-di-bumi-anbiya-1.437075|archive-date=15 Sèptèmber 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ww1.kosmo.com.my/kosmo/content.asp?y=2017&dt=0126&pub=Kosmo&sec=Rencana_Utama&pg=ru_02.htm|title=Jabal Ajyad perkampungan komuniti Melayu di Mekah|work=Kosmo Online |access-date=2 Juli 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915001838/http://ww1.kosmo.com.my/kosmo/content.asp?y=2017&dt=0126&pub=Kosmo&sec=Rencana_Utama&pg=ru_02.htm|archive-date=15 Sèptèmber 2018}}</ref> | region14 = '''{{flag|Sri Lanka}}''' | pop14 = 40.189 | ref14 = <ref>{{cite web|title=A2: Population by ethnic group according to districts, 2012|url=http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=pop42&gp=Activities&tpl=3|work=Census of Population & Housing, 2011|publisher=Department of Census & Statistics, Sri Lanka|access-date=2012-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170428063924/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=pop42&gp=Activities&tpl=3|archive-date=2017-04-28|url-status=dead}}</ref> | region15 = '''{{flag|Ostrali}}''' | pop15 = 33.183 | ref15 = <ref>{{cite web|url=http://profile.id.com.au/australia/ancestry|title=Australia – Ancestry|website=.id community|access-date=24 Oktober 2026|archive-date=3 Januari 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230103081623/https://profile.id.com.au/australia/ancestry/|url-status=dead}}</ref> | region16 = '''{{flag|Karajan Manunggal}}''' | pop16 = ~33.000{{Citation needed|date=Oktober 2026}} | ref16 = | region17 = '''{{flag|Amérika Sarékat}}''' | pop17 = 29.431 | ref17 = <ref name="Access (DADS) 2010">{{cite web|title=Data Access Dissemination Systems (DADS): Results|website=United States Census Bureau|date=5 Oktober 2010|url=https://www.census.gov/|access-date=24 Oktober 2026|archive-date=27 Dhésèmber 1996|archive-url=https://web.archive.org/web/19961227012639/https://www.census.gov/|url-status=live}}</ref> | region18 = '''{{flag|Myanmar}}''' | pop18 = 27.000{{Citation needed|date=Oktober 2026}} | ref18 = | region19 = '''{{flag|Kamboja}}''' | pop19 = 18.000{{Citation needed|date=Oktober 2026}} | ref19 = | region20 = '''{{flag|Kanadha}}''' | pop20 = 16.920 | ref20 = <ref>{{cite web|url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=&Code2=&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1|title=Census Profile, 2016 Census|date=8 Fèbruari 2017 |publisher=Statistics Canada|access-date=24 Oktober 2026|archive-date=23 Sèptèmber 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923095917/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=&Code2=&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1|url-status=live}}</ref> | region21 = '''{{flag|Jepang}}''' | pop21 = 11.287 | ref21 = <ref>{{cite web | url=https://www.moj.go.jp/isa/policies/statistics/toukei_touroku_gaiyou.html?hl=ru | title=在留外国人統計(旧登録外国人統計) 結果の概要 &#124; 出入国在留管理庁 }}</ref> | languages = [[Basa Malayu]], [[Basa Indhonésia]], [[Basa Thai]], [[Basa Arab]], [[Basa Inggris]], lan [[Basa Tamil]] | religions = [[Islam]] | related = [[Wong Acèh|Acèh]], [[Wong Banjar|Banjar]], [[Wong Minangkêbo|Minang]], [[Wong Kerinci|Kerinci]], [[Wong Tidung|Tidung]], [[Wong Laut|Laut]], [[Wong Betawi|Betawi]] }} [[Gambar:Malay couple.jpg|thumb|300px|Pasangan Melayu nganggo sandhangan tradhisional sawisé upacara ''akad nikah''. Penganten kakung nganggo ''baju melayu'' nganggo ''songkok'' lan ''[[songkèt]]'', dene penganten putri nganggo ''baju kurung'' nganggo ''tudong''.]] [[Gambar:COLLECTIE TROPENMUSEUM Kleurenlitho getiteld Jong gehuwde Maleische vrouw TMnr 5795-34.jpg|thumb|300px|Wadon Melayu ing Kutai diidentifikasi kanthi bentuk bun sing khas (litografi dening C. F. Kelley adhedhasar gambar dening Carl Book, [[1887]])]] '''Wong Melayu''' ({{lang-ms|'''Orang Melayu'''}}; [[Aksara Jawi|Jawi]]: {{Script/Arabic|أورڠ ملايو}}) minangka klompok suku bangsa [[Austronésia]] utamané ing Semenanjung Malaya, ing saindenging [[Sumatra]], kidul [[Thailand]], pesisir kidul [[Burma]], pulo [[Singapura]], [[Borneo]] pesisir kalebu [[Brunei]], [[Kalimantan Kulon]], [[Kalimantan Wétan]] lan [[Sarawak]] lan [[Sabah]] pesisir, [[Pilipina]] sisih kulon lan sisih kidul, lan pulo-pulo cilik sing ana ing antarané lokasi kasebut — sacara koléktif dikenal minangka "Dunia Melayu". Lokasi iki saiki dadi bagéan saka negara-negara modern [[Malaysia]], [[Indhonésia]], [[Singapura]], [[Brunei]], [[Burma]], [[Thailand]], lan [[Filipina]]. Malah, akéh komunitas [[Minangkabau]], [[Mandailing]], lan [[Dayak]] sing pindhah menyang pesisir wétan [[Sumatra]] lan pesisir kulon [[Kalimantan]], ngaku wong Melayu. Saliyané ing Nusantara, wong Melayu uga ang ing [[Sri Lanka]], [[Kapuloan Cocos (Keeling)]] ''(Cocos Malays)'', lan [[Afrika Kidul]] ''(Cape Malays)''. Ana maneka warna basa, budaya, seni, lan sosial sing cukup akeh ing antarane akeh subkelompok Melayu, utamane amarga atusan taun imigrasi lan asimilasi macem-macem etnis lan suku regional ing Asia Tenggara Maritim. Sacara historis, populasi Melayu utamane keturunan saka suku [[kulawarga basa Austronésia|Austronésia]] lan [[kulawarga basa Austroasiatika|Austroasia]] sing nganggo [[basa Malayu]] sadurunge sing ngedegake sawetara negara lan kerajaan dagang maritim kuna, utamane [[Brunéi Darussalam|Brunéi]], [[Kedah]], Langkasuka, Gangga Negara, Chi Tu, Nakhon Si Thammarat, Pahang, [[Kerajaan Melayu|Melayu]], lan [[Praja Sriwijaya|Sriwijaya]].{{sfn|Milner|2010|pp=24, 33}}{{sfn|Barnard|2004|pp=7 & 60}} Tekane Kesultanan Malaka ing abad kaping 15 micu revolusi gedhe ing sejarah Melayu, sing penting banget dumunung ing warisan politik lan budaya sing jembar. Tandha-tandha definitif umum saka kemelayuan — agama Islam, basa lan tradhisi Melayu — dianggep wis diproklamasikake ing jaman iki, sing ndadékaké etnogenesis wong Melayu minangka klompok etnoreligius utama ing wilayah kasebut.{{sfn|Melayu Online|2005}} Ing sastra, arsitektur, tradhisi kuliner, sandhangan tradisional, seni pertunjukan, seni bela diri, lan tradhisi kraton, Malaka netepake standar sing ditiru dening kesultanan Melayu sabanjure. Jaman keemasan kesultanan Melayu ing Semenanjung Malaya, Sumatra Wétan, lan Pesisir Kalimantan nyumurupi akèh pedunungé, mliginé saka manéka warna komunitas suku kaya ta [[Wong Batak|Batak]], [[Dayak]], Wong Asli, lan [[Wong Laut]], sing tundhuk marang Islamisasi lan Invasi Melayu.{{sfn|Milner|2010|pp=200, 232}} Sajrone sejarah, istilah "Melayu" wis ditambahi menyang klompok etnis liyane ing "[[Donya Melayu]]"; panggunaan iki saiki umume diwatesi ing Malaysia lan Singapura,{{sfn|Milner|2010|p=10 & 185}} ing ngendi keturunan liyane saka klompok etnis iki diarani Anak Dagang ("pedagang") lan umume asale saka [[Indhonésia]] kayata [[wong Acèh]], [[Wong Banjar|Banjar]], [[Wong Bugis|Bugis]], [[Wong Mandailing|Mandailing]], [[Wong Minangkêbo|Minangkêbo]] lan [[Wong Jawa|Jawa]]. Sadawaning sejarahé, wong Melayu dikenal minangka komunitas dagang pesisir kanthi ciri budaya sing fleksibel.{{sfn|Milner|2010|p=131}}{{sfn|Barnard|2004|pp=7, 32, 33 & 43}} Dheweke nyerep, nuduhake, lan nerusake maneka warna ciri budaya saka kelompok etnis lokal liyane, kayata Minangkabau lan Aceh. == Etimologi == [[Barkas:Candi Muaro Jambi dengan langit biru.jpg|thumb|[[Kompleks Candhi Muaro Jambi]] ing [[Jambi]], sacara historis ana hubungane karo [[Kerajaan Melayu]] pra-Islam. Wong Melayu-Sriwijaya dikenal mbangun sistem bangunan sing rumit ing ibukutha, kutha-kutha gedhe, lan pusat kutha sing penting.]] [[Barkas:Bukit Seguntang Tombs.jpg|thumb|Bukit Seguntang ing [[Kutha Palémbang|Palémbang]]. Miturut ''[[Sejarah Melayu]]'', bukit iki nyathet munculé Sang Sapurba, leluhur legendaris kanggo macem-macem kulawarga kerajaan Melayu ing [[Sumatra]], [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]], lan [[Kalimantan]].]] Literatur epik ''[[Sulalatus Salatin|Sajarah Melayu]]'' nggandhengake asal-usul etimologis "Melayu" karo kali cilik sing jenenge Sungai Melayu ('kali Melayu') ing [[Sumatra]], [[Indhonésia]]. Epik kasebut salah nyebutake yen kali kasebut mili menyang [[Kali Musi]] ing [[Kutha Palémbang|Palémbang]], dene sejatine mili menyang Kali Batang Hari ing [[Jambi]].<ref>{{Cite journal |last=Reid |first=Anthony |date=Oktober 2001 |title=Understanding Melayu (Malay) as a Source of Diverse Modern Identities |journal=Journal of Southeast Asian Studies |volume=32 |issue=3 |pages=295–313|doi=10.1017/S0022463401000157 |pmid=19192500 }}</ref>{{rp|298}} Istilah iki dianggep asale saka tembung Melayu ''melaju'', gabungan saka awalan verbal 'me' lan tembung oyot 'laju', sing tegese "nyepetake", digunakake kanggo njlentrehake arus kali sing deres lan cepet.{{sfn|Melebek|Moain|2006|pp=9–10}} === Minangka jeneng panggonan (toponim) === Sadurungé abad kaping 15, istilah "Melayu" lan varian sing mèmper katon ditrapaké minangka toponim lawas kanggo wilayah [[Selat Malaka]] sacara umum.{{sfn|Barnard|2004|p=3}} * '''''Malaya Dwipa''''', "Malaya Dvipa", diterangake ing bab 48, Vayu Purana minangka salah sawijining provinsi ing segara wétan sing kebak emas lan perak. Sawetara sarjana nyamakake istilah iki karo [[Sumatra]],{{sfn|Deka|2007|p=57}} nanging sawetara sarjana India percaya yen istilah kasebut kudune nuduhake Semenanjung Melayu sing pagunungan, dene Sumatra luwih tepat digandhengake karo Suvarnadvipa.{{sfn|Pande|2006|p=266}}{{sfn|Gopal|2000|p=139}}{{sfn|Ahir|1995|p=612}}{{sfn|Mukerjee|1984|p=212}}{{sfn|Sarkar|1970|p=8}} * '''''Maleu-kolon''''' – lokasi ing Semenanjung Emas, saka karya [[Claudius Ptolemaeus|Ptolemy]], Geographia.{{sfn|Gerini|1974|p=101}} * '''''Mo-lo-yu''''' – kasebut déning Yijing, sawijining biksu Buddha Tionghoa saka [[Wangsa Tang|Dinasti Tang]] sing ngunjungi Asia Tenggara ing taun 688–695. Miturut Yijing, karajan ''Mo-Lo-Yu'' dumunung ing jarak 15 dina lelayaran saka Bogha (Palembang), ibukutha Sribhoga ([[Praja Sriwijaya|Sriwijaya]]). Butuh layar 15 dina kanggo tekan Ka-Cha ([[Kedah]]) saka Mo-lo-yu; mula, bisa diarani yen Mo-Lo-Yu bakal dumunung ing tengah-tengah antarane rong panggonan kasebut.{{sfn|I Ching|2005|p=xl–xli}} Ana téori populer sing nggandhèngaké ''Mo-Lo-Yu'' karo [[Kompleks Candhi Muaro Jambi|Jambi]] ing Sumatra,{{sfn|Melayu Online|2005}} nanging lokasi geografis Jambi kontradiksi karo katrangané Yi Jing babagan "layar setengah dalan antara ''Ka-Cha'' (Kedah) lan ''Bogha'' (Palembang)". Ing jaman [[Wangsa Yuan|Dinasti Yuan]] (1271–1368) lan [[Wangsa Ming|Dinasti Ming]] (1368–1644), tembung ''Ma-La-Yu'' kerep disebut ing teks-teks sejarah Tiongkok – kanthi owah-owahan ejaan amarga rentang wektu antarane dinasti – kanggo nyebutake sawijining bangsa ing cedhak segara kidul. Antarane istilah-istilah sing digunakake yaiku "Bôk-lá-yù", "Mók-là-yū" (木剌由), Má-lì-yù-er (麻里予兒), Oō-laì-yu (巫来由) — dilacak saka sumber tinulis saka bhikkhu [[Xuanzang]]) lan Wú-laī-yû (無来由). * '''''Malaiyur''''' – kasebut ing prasasti Tanjore. Iki digambarake minangka kerajaan sing nduweni "gunung sing kuwat minangka benteng" sing tiba menyang penjajah Chola nalika kampanye Rajendra Chola I ing abad kaping 11. Bisa uga ana ing Sumatra, antarane Pannai lan Sriwijaya ([[Kutha Palémbang|Palémbang]]),<ref>{{Cite book |title=Nagapattinam to suvarnadwipa: Reflections on the chola naval expeditions to Southeast Asia |publisher=Institute of Southeast Asian Studies |year=2009 |editor-last1=Kulke |editor-first1=Hermann |location=Singapore |editor-last2=Kesavapany |editor-first2=K. |editor-last3=Sakhuja |editor-first3=Vijay}}</ref>{{rp|77–78, 170}} bisa uga ana ing situs arkeologi [[Kabupatèn Muaro Jambi|Muaro Jambi]].<ref name=":6">{{Cite book|last=Miksic|first=John M.|year=2013|title=Singapore and the Silk Road of the Sea, 1300–1800|publisher=NUS Press|isbn=978-9971-69-558-3|author1-link=John N. Miksic}}</ref>{{rp|405}} * '''''Malai''''' – sing kasebut déning ahli géografi Arab abad kaping 12 [[Al-Idrisi|Muhammad al-Idrisi]] ing Tabula Rogeriana, pulo iki njlèntrèhaké semenanjung Malaya minangka pulo sing dawa lan nyebut Malai, wewatesan karo Qmer (Khmer) lan dunungé 12 dina layar saka Sanf (Champa).<ref>[https://www.sg/sgbicentennial/the-bicentennial-experience/map/al-idrisis-a-guide-to-pleasant-journeys-into-faraway-lands/ al-Idrisi's A guide to Pleasant Journeys into Faraway Lands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250508045322/https://www.sg/sgbicentennial/the-bicentennial-experience/map/al-idrisis-a-guide-to-pleasant-journeys-into-faraway-lands/ |date=2025-05-08 }}. Singapore Bicentennial Office. November 2019.</ref><ref>Gerini, G. E., & Royal Geographical Society (Great Britain). (1909). [https://books.google.com.my/books?id=FKYcAAAAMAAJ&vq=malai&pg=PA535#v=onepage&q=malai&f=false Researches on Ptolemy's Geography of Eastern Asia (further India and Indo-Malay Archipelago) (Asiatic Society monographs)]. Royal Asiatic society, Royal geographical society. p. 535.</ref> * '''''Bhūmi Mālayu''''' – (secara harfiah "Tanah Malayu"), transkripsi saka [[Prasasti Padang Roco]] taun 1286 M dening Slamet Muljana.{{sfn|Muljana|1981|p=223}} Istilah iki ana gandheng cenenge karo kerajaan Dharmasraya. * '''''Ma-li-yu-er''''' – kasebut ing babad [[Wangsa Yuan]], nuduhake sawijining bangsa ing Semenanjung Melayu sing ngadhepi ekspansi Kerajaan Sukhothai menyang kidul, nalika jaman pamrentahan Ram Khamhaeng.<ref>{{cite web |title=Chronicle of Mongol Yuan |website=guoxue.com |language=zh |url=http://www.guoxue.com/shibu/24shi/yuanshi/yuas_210.htm |access-date=5 Fèbruari 2026 |archive-date=27 Agustus 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827214255/http://www.guoxue.com/shibu/24shi/yuanshi/yuas_210.htm |url-status=live }}</ref> Kronik kasebut nyatakake: "''..Ana rasa sengit antarane Siam lan Ma-li-yu-er nganti loro-lorone padha mateni siji lan sijine ...''". Kanggo nanggepi tumindake Sukhothai, utusan Tiongkok menyang kraton Ram Khamhaeng ing taun 1295 nggawa dekrit kekaisaran: "Tetepna janjimu lan aja nindakake piala marang Ma-li-yu-er".{{sfn|Hall|1981|p=190}} * '''''Malauir''''' – kasebut ing cathetan [[Marco Polo]] minangka kerajaan sing dumunung ing Semenanjung Melayu,{{sfn|Cordier|2009|p=105}}{{sfn|Wright|2004|pp=364–365}} bisa uga padha karo sing kasebut ing kronik Yuan. * '''''Malayapura''''' – (sacara harfiah "kutha Malaya" utawa "bètèng Malaya"), sing ditulis ing [[prasasti Amoghapasa]] sing ditulis taun 1347 Masehi. Istilah iki digunakake dening [[Adityawarman]] kanggo nyebut Dharmasraya. Saran liyané kalebu tembung [[basa Jawa|Jawa]] ''mlayu'' (minangka kriya: mlayu, partisip: buronan), utawa istilah Melayu ''melaju'' (nyepetake kanthi ajeg), sing nuduhake mobilitas dhuwur lan sifat migrasi wong-wongé. De Barros (1552) nyebutake yen [[Paraméswara|Iskandar Shah]] menehi jeneng ''Malaios'' (wong Melayu) kaya ngono amarga bapakne diusir saka negarane. Albuquerque nerangake yen [[Paraméswara|Parameswara]] mlayu (''malayo'') saka kerajaan Palembang menyang Malaka.{{sfn|Crawfurd|1856|p=[https://archive.org/details/adescriptivedic00crawgoog/page/n254/mode/2up 244]}} === Minangka jeneng ètnis (etnonim) === {{multiple image | align = right | total_width = 420 | image1 = Malays from the Malacca Sultanate Codice Casanatense.jpg | alt1 = Wong Melayu ing Malaka | caption1 = Cat banyu Portugis wong Malaya ing Malaka, kira-kira taun 1540, ditampilake ing Códice Casanatense | image2 = A Malay couple RBSeite93.jpg | alt2 = Pasangan Melayu | caption2 = Ilustrasi pasangan Melayu, saka ''Reise nach Batavia'', antarane taun 1669 lan 1682 | image3 = JogetUNISEL.jpg | alt3 = Tari Joget | caption3 = Tari Joget saka Kesultanan Malaka; akeh aspek budaya Melayu sing asale saka kraton Malaka }} Tembung "Melayu" minangka etnonim, kanggo ngrujuk marang kluster etnologis sing béda banget, dianggep wis dadi populer sajrone integrasi Kesultanan Malaka minangka kakuwatan regional ing abad kaping 15. Iki digunakake kanggo nglaporake babagan keberpihakan sosial wong Malaka tinimbang wong manca ing wilayah sing padha, utamane [[wong Jawa]] lan [[Thai]].{{sfn|Barnard|2004|p=4}} Iki dibuktèkaké saka dhaptar tembung Melayu awal abad kaping 16 déning Antonio Pigafetta sing gabung karo pelayaran Magellan, sing ngrujuk babagan kepriyé frasa ''chiara Malaiu'' ('cara Melayu') digunakaké ing maritim [[Asia Kidul-wétan]], kanggo nyebut ''al parlare de Malaea'' ([[basa Italia]] kanggo "ngomong babagan Malaka").{{sfn|Milner|2010|pp=22}} Sastra Melayu klasik nggambarake wong Melayu kanthi makna sing luwih sempit tinimbang interpretasi modern. ''Hikayat Hang Tuah'' (kira-kira taun 1700, manuskrip kira-kira taun 1849) mung nyebutake wong Melayu minangka subjek Kesultanan Malaka; [[Brunéi Darussalam|Brunéi]], nalika semana, ora dianggep minangka wong Melayu. ''Hikayat Patani'' (manuskrip: 1876) contoné, ora nyebut Patani lan Brunéi minangka [[basa Malayu]], istilah kuwi mung digunakaké kanggo [[Johor]]. Kedah boten kalebet basa Melayu ing babad Kedah/Hikayat Merong Mahawangsa (kira-kira 1821). ''Hikayat Aceh'' (kira-kira taun 1625, manuskrip kira-kira taun 1675) nggandhengake etnis Melayu karo Johor, nanging mesthi ora karo Aceh utawa Deli.<ref>{{Cite book |last=Milner |first=Anthony |url=https://books.google.com/books?id=sACaolB0FpkC&q=liberally |title=The Malays |publisher=John Wiley & Sons |year=2011 |isbn=978-1-4443-9166-4 |pages=91–92 |access-date=5 Fèbruari 2026|archive-date=31 Maret 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331160702/https://books.google.com/books?id=sACaolB0FpkC&q=liberally |url-status=live }}</ref><ref>For the dating of the manuscripts, see [https://mcp.anu.edu.au/Q/texts.html Malay Concordance Project]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220809133732/https://mcp.anu.edu.au/Q/texts.html|date=9 Agustus 2022}}.</ref> == Asal-usul == [[Barkas:Baju Melayu.jpg|thumb|Sekelompok wong lanang saka [[Brunéi Darussalam]] nganggo sandhangan jinis ''Cekak Musang'', dienggo bareng karo [[songkèt]] (kiwa paling adoh) lan ''[[sarung|kain sarung]]''.]] === Modhél Proto-Melayu === Uga dikenal minangka ''Melayu asli'' (wong Melayu asli) utawa ''Melayu purba'' (wong Melayu kuna), wong Proto-Melayu asale saka Austronésia lan dipercaya wis migrasi menyang Kapuloan Melayu sajrone serangkaian migrasi dawa antarane 2500 lan 1500 SM.{{sfn|Ryan|1976|pp=4–5}} Proto-Melayu sing misuwur saiki yaiku Moken, Jakun, Orang Kuala, Temuan lan Orang Kanaq.<ref>{{cite web |title=Orang Asli Population Statistics |publisher=Center for Orang Asli Concerns |url= http://www.coac.org.my/codenavia/portals/coacv2/code/main/main_art.php?parentID=11374494101180&artID=11432750280711 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110722233738/http://www.coac.org.my/codenavia/portals/coacv2/code/main/main_art.php?parentID=11374494101180&artID=11432750280711 |archive-date=22 Juli 2011}}</ref> ''The Encyclopedia of Malaysia: Early History'' ({{lang|id|Ensiklopedia Malaysia: Sejarah Awal}}), wis nudingake total telung teori babagan asal-usul wong Melayu: * Teori Yunnan (diterbitake ing taun 1889) – Teori Proto-Melayu sing asale saka Yunnan kira-kira 4.000 nganti 6.000 taun kepungkur. Téori iki didhukung déning R.H Geldern lan timé sing nduwé téori yèn migrasi wong-wong mau kedadeyan saka Kali Mekong menyang [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]]. Bukti liyané sing ndhukung téori iki kalebu piranti watu sing ditemokaké ing Kepulauan Melayu sing analog karo piranti Asia Tengah, sing nuduhaké kamiripan adat istiadat Melayu lan Assam.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Parthipan |first1=Shalini |last2=Mirianti Ishar |first2=Seri |date=2022 |title=Perspective on Ancestral Lineages and Genetic Markers of Malay Population in Peninsular Malaysia |url=http://journalarticle.ukm.my/19571/1/49021-177065-2-PB.pdf |journal=Journal Sains Kesihatan Malaysia |volume=20 |issue=1 |page=86 |via=Journalarticle.ukm.my |access-date=24 Maret 2026 |archive-date=16 Oktober 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016080144/http://journalarticle.ukm.my/19571/1/49021-177065-2-PB.pdf |url-status=dead }}</ref> * Teori New Guinea/Pelaut (diterbitake ing taun 1965) – Migrasi pelaut kanthi katrampilan oseanografi sing kuwat sing lelungan saka pulo siji menyang pulo liyane antarane [[Niu Sélan]] lan [[Madhagaskar]]. Teori kasebut ngaku yen morfologi wong Melayu nalika semana padha karo Negroid.<ref name=":0" /> * Teori [[Républik Cina|Taiwan]] (diterbitake ing taun 1997) – Migrasi sekelompok wong saka Tiongkok Kidul kedadeyan 6.000 taun kepungkur, sawetara pindhah menyang [[Taiwan]] ([[wong pribumi Taiwan|pribumi Taiwan]] saiki minangka keturunane), banjur menyang [[Filipina]] lan mengko menyang [[Kalimantan]] (kurang luwih 4.500 taun kepungkur) ([[Dayak]] saiki lan kelompok liyane). Wong-wong kuna iki uga pisah, ana sing menyang [[Sulawesi]] lan ana sing menyang [[Jawa]], lan [[Sumatra]], sing saiki kabeh nganggo basa-basa sing kalebu kulawarga Basa Austronesia. Migrasi pungkasan kedadeyan ing Semenanjung Malaya kira-kira 3.000 taun kepungkur. Sawijining sub-kelompok saka Kalimantan pindhah menyang Champa ing jaman saiki sing diarani Vietnam Tengah lan Kidul kira-kira 4.500 taun kepungkur. Ana uga jejak migrasi Dong Son lan Hoabinhian saka [[Viètnam]] lan [[Kamboja]]. Kabeh klompok iki nduweni DNA lan asal-usul linguistik sing bisa ditelusuri saka pulo sing saiki diarani Taiwan, lan leluhure wong-wong kuna iki bisa ditelusuri saka Tiongkok kidul.{{sfn|Barnard|2004}} ==== Deutero-Melayu ==== [[Barkas:Women from Palembang in Ikat weave, Wanita di Indonesia p29 (Ministry of Information).jpg|thumb|Wanita saka [[Kutha Palémbang|Palémbang]] nganggo busana tradhisional, sing diarani Baju Kurung sing digawe saka [[Songkèt]]. Klambi iki umume digandhengake karo wanita keturunan Melayu.]] Wong Deutero-Melayu iku wong [[jaman wesi|Jaman Wesi]] sing sebagian turunan saka wong Austronésia sabanjure sing dilengkapi teknik pertanian sing luwih maju lan kawruh anyar babagan logam.{{sfn|Murdock|1969|p=278}}{{sfn|Ooi|2004|p=[https://books.google.com/books?id=QKgraWbb7yoC&pg=PA495 495]}}{{sfn|Anderbeck|2002}} Para pemukim Deutero-Melayu ora nomaden kaya para leluhure: nanging dheweke manggon lan ngadegake kampung-kampung sing dadi unit utama ing masyarakat. Kampung-kampung iki biasane dumunung ing pinggir kali utawa pesisir lan umume bisa nyukupi pangan lan kabutuhan liyane. Ing pungkasan abad kaping 1 SM, kampung-kampung iki wiwit nindakake perdagangan karo jagad njaba.{{sfn|Jamil Abu Bakar|2002|p=39}} Wong Deutero-Melayu dianggep minangka leluhur langsung saka wong Melayu saiki.{{sfn|TED|1999}} ==== Ekspansi saka modhél Sundaland ==== Téori sing luwih anyar nyatakaké yèn tinimbang dipanggoni déning ekspansi saka daratan, populasi Jaman És ing Semenanjung Malaya, Kapuloan Indhonésia sing cedhak, lan landas kontinèntal sing nalika iku katon (Sundaland) malah berkembang sacara lokal saka pemukim manungsa pisanan lan ngembang menyang daratan. Para pendukung téori iki percaya yèn ekspansi iki mènèhi panjelasan sing luwih irit babagan bukti linguistik, arkeologi, lan antropologis tinimbang modhèl sadurungé, mliginé model Taiwan.{{sfn|Oppenheimer|2006}} Téori iki uga nduwèni dhukungan saka bukti genetik anyar saka Human Genome Organisation sing nuduhaké yèn pedunung utama Asia kedadeyan ing siji migrasi liwat [[Asia Kidul-wétan]]; rute iki dianggep minangka wilayah Melayu modern lan keragaman ing wilayah kasebut berkembang utamane ing panggonan kasebut tanpa mbutuhake migrasi utama saka daratan. Ekspansi kasebut dhewe bisa uga disebabake dening kenaikan permukaan laut ing pungkasan Jaman Es.{{sfn|Abdulla et al.|2009}}{{sfn|Soares, et al.|2008}} Stephen Oppenheimer, pendukung paham iki, luwih lanjut ngajokake teori yen ekspansi bangsa kedadeyan kanthi telung gelombang cepet amarga kenaikan permukaan laut ing pungkasan Jaman Es, lan diaspora iki nyebarake bangsa-bangsa kasebut lan budaya, mitos, lan teknologi sing ana gandhengane ora mung menyang daratan Asia Tenggara, nanging uga nganti India, Timur Tengah, lan Mediterania. Para pengulas nemokake usulan-usulane kanggo pemukiman lan panyebaran asli pantes ditliti luwih lanjut, nanging isih skeptis karo klaim difusionis dheweke.{{sfn|Razak|2012}}{{sfn|Terrell|1999}}{{sfn|Baer|1999}} === Bukti genetik === Wong Melayu iku sawijining klompok ètnis sing manggon ing Asia Kidul-wétan lan Semenanjung Malaya sing nganggo basa Austronésia. Miturut panliten ing taun 2015, wong Melayu saka Semenanjung Malaysia, [[Singapura]], [[Indhonésia]], lan [[Sri Lanka]] nduweni 4 komponen leluhur utama, kalebu Austronésia (17%–62%), Proto-Melayu (15%–31%), Asia Timur (4%–16%) lan Asia Selatan (3%–34%). Nanging komponen pribumi Austronésia lan Asia Tenggara luwih penting kanggo wong Melayu saka Semenanjung Malaysia, Singapura lan Indhonésia tinimbang Asia Wétan lan Asia Kidul. Kosok baline, wong Melayu saka Sri Lanka nduweni udakara 34% keturunan Asia Kidul ing susunan genetik, sing ndadekake dheweke relatif béda.<ref>{{Cite journal |last1=Deng |first1=Lian |last2=Hoh |first2=Boon-Peng |last3=Lu |first3=Dongsheng |last4=Saw |first4=Woei-Yuh |display-authors=3 |date=2015 |title=Dissecting the genetic structure and admixture of four geographical Malay populations |journal=Scientific Reports |volume=5 |doi=10.1038/srep14375 |pmid=26395220 |pmc=4585825 |bibcode=2015NatSR...514375D }}</ref> Panliten ing taun 2021 nyimpulake yen garis keturunan Basal-Asia Timur sing khas (kadhangkala diarani '''East- and Southeast Asian lineage''<nowiki/>' (ESEA)), sing minangka leluhure wong Asia Timur lan Tenggara modern, wong Polinesia, lan wong Siberia, asale saka Daratan Asia Tenggara ing ~50.000 SM, lan berkembang liwat pirang-pirang gelombang migrasi menyang kidul lan lor. Leluhur basal-Asia Wétan, uga leluhur sing ana gandhèngané karo [[kulawarga basa Austroasiatika|Austroasia]], nyebar menyang Asia Kidul-wétan Maritim sadurungé ekspansi Austronésia. Wong-wong sing nganggo basa Austronésia dhewe dikira wis tekan ing [[Taiwan]] lan [[Filipina]] sisih lor antarane 10.000 lan 7.000 SM saka pesisir kidul Tiongkok, lan nyebar saka kana menyang saindenging Asia Tenggara. Para penulis nyimpulake yen ekspansi Austronésia menyang Insular Asia Tenggara lan [[Polinésia]] metu saka Filipina tinimbang Taiwan, lan wong-wong sing nganggo basa Austronesia modern, kayata wong Melayu, umume duwe leluhur saka Basal-Asia Timur paling awal, migran Austroasia saka Asia Tenggara Daratan, lan pelaut sing nganggo basa Austronésia saka Filipina, tanpa akeh campuran saka klompok sadurunge.<ref>{{Cite journal |last1=Larena |first1=Maximilian |last2=Sanchez-Quinto |first2=Federico |last3=Sjödin |first3=Per |last4=McKenna |first4=James |last5=Ebeo |first5=Carlo |last6=Reyes |first6=Rebecca |last7=Casel |first7=Ophelia |last8=Huang |first8=Jin-Yuan |last9=Hagada |first9=Kim Pullupul |last10=Guilay |first10=Dennis |last11=Reyes |first11=Jennelyn |date=30 Maret 2021 |title=Multiple migrations to the Philippines during the last 50,000 years |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=118 |issue=13 |doi=10.1073/pnas.2026132118 |issn=0027-8424 |pmc=8020671 |pmid=33753512|bibcode=2021PNAS..11826132L |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Yang |first=Melinda A. |date=6 Januari 2022 |title=A genetic history of migration, diversification, and admixture in Asia |url=http://www.pivotscipub.com/hpgg/2/1/0001/html |journal=Human Population Genetics and Genomics |language=en |volume=2 |issue=1 |pages=1–32 |doi=10.47248/hpgg2202010001 |issn=2770-5005 |doi-access=free |access-date=25 Maret 2026 |archive-date=16 Mèi 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516110501/http://www.pivotscipub.com/hpgg/2/1/0001/html |url-status=live }}</ref> ==Budaya== === Agama === [[Barkas:Sultan Omar Ali Saifuddin Mosque 02.jpg|thumb|Masjid Sultan Omar Ali Saifuddien ing [[Brunéi Darussalam]] ing wayah wengi [[Ramadhan]]. Karajan sugih iki nganut Melayu Islam Beraja (''Monarki Islam Melayu'') minangka filosofi nasional wiwit kamardikane ing taun 1984.]] Komunitas Melayu wiwitan umumé [[animisme|animis]], percaya marang anané ''semangat'' (roh) ing saben bab.<ref name="zaki1">{{harvnb|Zaki Ragman|2003|pp=1–6}}</ref> Kira-kira nalika wiwitan jaman umum, agama [[Hindhu]] lan [[Buda]] dikenalake dening para pedagang Asia Kidul menyang Kepulauan Melayu, ing ngendi agama kasebut berkembang nganti abad kaping 13, sadurunge tekane Islam sing digawa dening para pedagang Muslim Arab, Asia Kidul, lan Tiongkok. Ing abad kaping 15, Islam saka sekte [[Sunni]] ortodoks ngrembaka ing jagad Melayu ing jaman Kesultanan Malaka. Beda karo agama [[Hindhu|Hindu]], sing mung ngowahi masyarakat Melayu awal kanthi dangkal, [[Islam]] bisa diarani wis terintegrasi kanthi lengkap menyang urip saben dinane penduduk.<ref name="Syed">{{harvnb|Syed Husin Ali|2008|p=57}}</ref> Wiwit jaman iki, wong Melayu dianggep minangka kelompok etnoreligius lan sacara tradhisional nduweni identifikasi sing cedhak karo Islam{{sfn|Johns|Lahoud|2005|p=157}} lan wiwit kuwi dheweke ora ngganti agama.<ref name="Syed" /> Identitas iki kuwat banget nganti diarani dadi Muslim yaiku ''masuk Melayu'' (mlebu keMelayuan).{{sfn|Andaya|Andaya|1984|p=55}} Sanajan mangkono, kapercayan-kapercayan sadurungé sing duwé oyot sing luwih jero, tetep nglawan kutukan Islam - lan pancen mistisisme [[Sufisme]] wis gegandhèngan ing antarane wong Melayu, karo roh-roh saka jagad animisme sadurungé lan sawetara unsur Hindhu.{{sfn|Winstedt|1925|p=125}} Sawisé taun 1970-an, kebangkitan Islam (uga diarani re-Islamisasi{{sfn|Burgat|2003|p=54}}) ing saindenging jagad Muslim, akèh tradhisi sing dianggep nglanggar ajaran Islam lan ngandhut unsur syirik ditinggalaké déning wong Melayu ing Malaysia, déné ing antarane wong Melayu ing Indhonésia, tradhisi kasebut ora dianggep takhayul lan ngandhut unsur syirik. Ing antarane tradhisi kasebut yaiku festival ''mandi'' safar (adus [[Safar]]), festival [[adus]] kanggo nggayuh kasucian spiritual, sing bisa dideleng fitur-fitur sing padha karo sawetara ing Durga Puja ing India.{{sfn|Bolton|Hutton|2000|p=184}} Akèh-akèhé saka ètnis Melayu modern sing penganut Islam [[Sunni]]<ref>{{cite web |title=The Malay of Malaysia |publisher=Bethany World Prayer Center |url=http://kcm.co.kr/bethany_eng/p_code3/1892.html |access-date=2 Juli 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010191042/http://kcm.co.kr/bethany_eng/p_code3/1892.html |archive-date=10 Oktober 2012}}</ref> lan riyaya Melayu sing paling penting yaiku sing asalé saka Islam - ''[[Idul Fitri|Hari Raya Aidilfitri]]'', ''[[Idul Adha|Hari Raya Aidiladha]]'', ''[[Muharram|Awal Muharram]]'', lan ''[[Mulud (pahargyan)|Maulidur Rasul]]''. Wong Melayu sing metu saka Islam ing Malaysia lan Brunéi dianggep murtad. Nanging, ana sawetara etnis Melayu sing manggon ing njaba negara-negara kasebut uga wis nganut agama liya kanthi sah miturut hukum. === Arsitèktur === {{See also|Omah Melayu}} [[Gambar:Rumah kedah.gif|thumb|350px|Omah tradhisional Melayu ing [[Kedah]], dihias nganggo panel ukiran khas [[Jasirah Malaka|Semenanjung Melayu]] sisih lor.]] [[Gambar:Malacca Sultanate Palace Museum 1.jpg|thumb|350px|Replika Kraton Kesultanan Malaka, sing dibangun saka informasi lan data sing dipikolehi saka [[Sejarah Melayu]]. Dokumen sejarah iki nduwèni referensi babagan konstruksi lan arsitektur kraton nalika jaman Sultan Mansur Shah, sing mrentah saka taun 1458 nganti 1477.]] Maneka warna pengaruh budaya, utamane wong Tionghoa, Indhi, lan Éropa, nduweni peran utama ing mbentuk arsitèktur Melayu.{{sfn|Henket|Heynen|2002|p=181}} Nganti saiki, kayu minangka bahan utama sing digunakake kanggo kabeh bangunan tradhisional Melayu.<ref name="MC1219">{{harvnb|Marshall Cavendish|2007|p=1219}}</ref> Nanging, akeh struktur watu uga ditemokake utamane kompleks agama saka jaman [[Praja Sriwijaya|Sriwijaya]] lan kerajaan Melayu Isthmian kuna. [[Candhi Muara Takus]] lan [[Kompleks Candhi Muaro Jambi|Candhi Muaro Jambi]] ing [[Sumatra]] kalebu salah sijine conto sing ana gegayutane karo unsur arsitèktur Kerajaan Sriwijaya. Nanging, arsitektur Sriwijaya umumé diwakili ing Chaiya (saiki provinsi ing [[Thai]]land) ing Semenanjung Malaya, sing dadi pusat penting nalika periode Sriwijaya.{{sfn|Chihara|1996|p=213}}{{sfn|Van Beek|Invernizzi|1999|p=75}} Jinis struktur iki kasusun saka kamar sel kanggo nyimpen gambar Buddha lan pucuk struktur kasebut didegake awujud ''[[stupa]]'' kanthi teras sing ditumpangake kanthi runtut, sing minangka conto paling apik ing ''Wat Pra Borom That'' ing Chaiya.{{sfn|Jermsawatdi|1989|p=65}} Ana uga bukti-bukti papan suci utawa ''[[Candhi|Candi]]'' Hindu ing sekitar Kedah kidul antarane gunung Jerai lan lembah Kali Muda, sawijining wilayah sing dikenal minangka [[Lembah Bujang]]. Ing area seluas kira-kira 350 kilometer persegi, ana 87 situs agama bersejarah awal sing dilapurake lan ana 12 ''candhi'' sing dumunung ing pucuk gunung, sawijining fitur sing nuduhake yen bisa uga asale saka kapercayan Melayu pra-sejarah babagan kasucèn panggonan sing dhuwur.{{sfn|O'Reilly|2007|p=42}} [[Gambar:Pintu Istana Setul Mambang Segara.jpg|thumb|350px|Panel tembok sing dihias nganggo macem-macem motif kembang saka omah kraton Setul Mambang Segara kaya sing katon ing Muzium Negara. Setul iku sawijining kerajaan Melayu bersejarah sing ana antara taun 1808 lan 1915 ing Semenanjung Melayu sisih lor.]] Referensi awal babagan arsitektur Melayu ing Semenanjung Melayu bisa ditemokake ing sawetara cathetan Tiongkok. Cathetan Tiongkok saka abad kaping 7 nyritakake babagan peziarah Buddha sing teka ing Langkasuka lan nyebutake kutha kasebut diubengi tembok sing dibangun menara lan bisa dilewati liwat gapura ganda.{{sfn|Jamil Abu Bakar|2002|p=59}} Cathetan liyane saka abad kaping 7 babagan utusan khusus Tiongkok menyang Kerajaan Bumi Abang ing Semenanjung Melayu, nyathet yen kutha krajan kasebut nduweni telung gapura sing jaraké luwih saka satus langkah, sing dihiasi lukisan tema Buddha lan roh wanita.{{sfn|Mohamad Tajuddin Haji Mohamad Rasdi|2005|p=19}} Gambaran rinci pisanan babagan arsitèktur Melayu ana ing ''[[wikt:istana#Noun 3|Istana]]'' kayu gedhe kagungane Mansur Shah saka Malaka (mrentah 1458–1477).<ref name="MC1219" /> Miturut [[Sejarah Melayu]], bangunan kasebut nduweni struktur pitu teluk sing ditinggikake ing pilar kayu kanthi atap pitung tingkat sing digawe saka sirap tembaga lan dihiasi menara berlapis emas lan pangilon kaca Cina.{{sfn|Mohamad Tajuddin Haji Mohamad Rasdi|2005|p=24}} [[Omah Melayu|Omah-omah tradhisional Melayu]] dibangun nganggo struktur rangka kayu sing prasaja. Atap-atapé miring, teras ing ngarep, langit-langité dhuwur, akèh bolongan ing tembok kanggo ventilasi,<ref>{{cite web |last=Ahmad |first=A. Ghafar |title=Malay Vernacular Architecture |url= http://www.hbp.usm.my/conservation/malayvernacular.htm |access-date=21 Oktober 2026 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100610190114/http://www.hbp.usm.my/conservation/malayvernacular.htm |archive-date=10 Juni 2010 }}</ref> lan asring dihias nganggo ukiran kayu sing rumit. Kaendahan lan kualitas ukiran kayu Melayu dimaksudake minangka indikator visual saka drajat lan status sosial sing nduweni dhewe.{{sfn|Noor|Khoo|2003|p=47}} Omah Salinger, sing menangaké Penghargaan Arsitektur Aga Khan taun 1998, minangka conto modern saka desain tradhisional iki.<ref name="Steele 187-188">{{cite book |last1=Steele |first1=James |url=https://archive.org/details/greenwoodencyclo0000stee/page/186/mode/2up?q=%22salinger+house%22 |title=The Greenwood encyclopedia of homes through world history: Volume 3 |date=2009 |publisher=Greenwood Press |isbn=978-0-313-33791-8 |pages=187–188 |access-date=21 Oktober 2026}}</ref><ref name="Jantan et al. 16-17">{{cite book |last1=Jantan |first1=Amer Hamzah |url=https://archive.org/details/malaysiasingapor0000mala/page/16/mode/2up?q=%22Rudinara%22 |title=Malaysia, Singapore, and ASEAN in an age of globalisation |last2=Said |first2=Hassan |last3=Bajunid |first3=Ibrahim Ahmad |last4=Ismail |first4=Ibrahim |last5=Talib |first5=Shaharil |last6=Ahmad |first6=Shamsulbahriah Ku |date=2002 |publisher=Asia-Europe Institute, University of Malaya |isbn=983-2085-42-X |pages=16–17 |access-date=21 Oktober 2026}}</ref> Sajrone pirang-pirang dekade, arsitektur Melayu tradisional wis dipengaruhi dening [[Wong Bugis|Bugis]] lan [[Omah Joglo|Jawa]] saka kidul, Siam, Inggris, Arab lan India saka lor, Portugis, Walanda, Acéh lan [[Omah Gadang|Minangkabau]] saka kulon lan Cina Kidul saka wetan.<ref>{{cite web |title=For Sale – CountryHeights |work=The Art of Living Show |date=22 Maret 2011 |via=YouTube |url= https://www.youtube.com/watch?v=7ZCHUMYs2CM |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211212/7ZCHUMYs2CM| archive-date=12 Dhésèmber 2021 |url-status=live}}{{cbignore}}</ref> ===Basa=== [[Barkas:Prasasti Kedukan Bukit 3.jpg|thumb|[[Prasasti Kedukan Bukit]] ditulis nganggo [[aksara Pallawa]]. Wis ana wiwit taun 683, iki minangka salah sawijining artefak tulisan Melayu paling tuwa sing isih ana.]] {{Main|Basa Malayu}} {{See also|Aksara Gundhil}} [[Basa Malayu]] iku salah siji basa sing paling misuwur ing donya, mligine saka kulawarga basa Austronésia. Varian lan dialek [[basa Melayu]] digunakake minangka basa resmi ing [[Brunéi Darussalam]], [[Indhonésia]], [[Malaysia]], lan [[Singapura]]. Basa iki uga dicaturaké ing [[Thai]]land kidul, [[Kapuloan Cocos (Keeling)|Kapuloan Cocos]], [[Pulo Natal]], lan [[Sri Lanka]]. Basa iki dicaturaké déning kurang luwih 33 yuta wong ing sakubengé Kapuloan Melayu lan digunakaké minangka basa kapindho déning kurang luwih 220 yuta wong.{{sfn|Wright|2007|p=492}} Wangun basa Malayu paling tuwa asale saka basa Proto-Malayu-Polinésia sing dituturake dening para pemukim Austronésia paling awal ing [[Asia Kidul-wétan]]. Wangun iki banjur berkembang dadi basa Malayu Kuna nalika budaya lan agama India wiwit nembus wilayah kasebut. Basa Melayu Kuna ngandhut sawetara istilah sing isih ana nganti saiki, nanging tetep ora bisa dimangerteni dening penutur modern, dene basa modern wis umume bisa dikenali ing basa Melayu Klasik tulisan, sing bentuk paling tuwa wiwit taun 1303 Masehi.{{sfn|Teeuw|1959|p=149}} Basa Melayu berkembang dadi basa Malayu Klasik liwat mlebune akeh kosakata [[basa Arab|Arab]] lan [[basa Pèrsi|Pèrsi]] kanthi bertahap nalika Islam mlebu ing wilayah kasebut, lan sajrone proses kasebut ana owah-owahan sing signifikan. Wiwitane, basa Melayu Klasik minangka klompok dialek sing maneka warna, sing nggambarake asal-usul kerajaan-kerajaan Melayu ing Asia Kidul-wétan. Salah sawijining dialek iki, sing dikembangake ing tradhisi sastra Kesultanan Malaka ing abad kaping 15, pungkasane dadi dominan. Jaman Malaka ditandhani karo owah-owahan basa Melayu dadi basa Islam, kaya dene basa Arab, Persia, Urdu, lan Swahili. [[Aksara Arab]] sing diadaptasi sing diarani [[aksara Jawi|Jawi]] digunakake kanggo ngganti [[aksara Kawi]], terminologi agama lan budaya Islam diasimilasi kanthi akeh, mbuwang akeh tembung Hindu-Buddha, lan basa Malayu dadi basa pengantar lan panyebaran Islam ing saindenging wilayah [[Asia Kidul-wétan]]. Ing puncak kekuasaan Malaka ing abad kaping 15, basa Malayu Klasik nyebar ngluwihi jagad penutur basa Melayu tradhisional<ref name="Sneddon 2003 59">{{harvnb|Sneddon|2003|p=59}}</ref> lan ngasilake ''[[basantara|lingua franca]]'' sing diarani ''Bahasa Melayu pasar'' ("Bazaar Melayu") utawa ''Bahasa Melayu rendah'' ("Melayu Endhek"), beda karo ''Bahasa Melayu Tinggi'' ("Melayu Luhur") ing Malaka.{{sfn|Sneddon|2003|p=84}} Lumrahé, basa Melayu Bazaar iku basa pidgin lan perkembangan sing paling penting yaiku basa pidgin dikreolisasi, sing nggawé sawetara basa anyar kaya ta [[basa Malayu Ambon]], [[basa Malayu Manado|Malayu Manado]], lan [[basa Batawi]].{{sfn|Sneddon|2003|p=60}} Para panulis [[Éropa]] ing abad kaping 17 lan 18, kaya ta Tavernier, Thomassin lan Werndly nggambarake basa Malayu minangka "''basa para wong pinter ing kabeh Hindia, kaya [[basa Latin]] ing Eropa''".{{sfn|Sweeney|1987}} Iki uga sing paling akeh digunakake nalika jaman penjajahan Inggris lan Walanda ing Kepulauan Melayu.{{sfn|Van der Putten|Cody|2009|p=55}} Kosok baline katon ing Hindia Timur Spanyol, ing ngendi latinisasi massal ing kepulauan kasebut sajrone taun-taun kolonial nyebabake kudeta historis basa Malayu ing Filipina. Dialek Kesultanan Johor, penerus langsung Malaka, dadi basa standar ing antarane wong Melayu ing [[Singapura]] lan [[Malaysia]], lan iki dadi dhasar asli kanggo [[basa Indhonésia]] sing wis distandardisasi.<ref name="Sneddon 2003 59"/>{{sfn|Wong|1973|p=126}}{{sfn|Clyne|1992|p=413}}{{sfn|Brown|Ogilvie|2009|p=678}} Saliyané basa Malayu standar, sing dikembangaké ing lingkungan Malaka-Johor, ana uga manéka dialek Melayu lokal. Contone, wong [[basa Bangka|Bangka]], Brunéi, [[basa Melayu Jambi|Jambi]], [[basa Malayu Kelantan-Petani|Kelantan]], Kedah, Negeri Sembilan, [[basa Palémbang|Palémbang]], [[Basa Malayu Kelantan-Petani|Pattan]], Sarawak, [[Basa Malayu Trengganu|Terengganu]], lan liya-liyane. Basa Malayu sacara historis ditulis nganggo [[aksara Pallawa]], [[aksara Kawi|Kawi]], lan [[aksara Réncong|Réncong]]. Sawisé tekané Islam, [[aksara Jawi]] sing adhedhasar basa Arab diadopsi lan isih digunakaké nganti saiki minangka salah siji saka rong aksara resmi ing [[Brunéi Darussalam]] lan minangka aksara alternatif ing [[Malaysia]].<ref>{{cite web |title=Kedah MB defends use of Jawi on signboards |work=The Star |year=2008 |url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2008/8/26/nation/22168989&sec=nation |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029105406/http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2008%2F8%2F26%2Fnation%2F22168989&sec=nation |archive-date=29 Oktober 2012 }}</ref> Wiwit abad kaping 17, minangka akibat saka penjajahan Inggris lan Walanda, aksara Jawi mboko sithik diganti karo aksara Rumi<ref>{{cite web |title=Malay (Bahasa Melayu / بهاس ملايو) |website=Omniglot |url=http://www.omniglot.com/writing/malay.htm |access-date=2 Juli 2026 |archive-date=26 Juni 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626115200/http://www.omniglot.com/writing/malay.htm |url-status=live }}</ref> sing adhedhasar Latin sing pungkasane dadi aksara modern resmi kanggo [[basa Malayu]] ing [[Malaysia]], [[Singapura]], lan [[Indhonésia]], lan aksara resmi ing [[Brunéi Darussalam]]. === Festival lan perayaan === [[Barkas:Majlis Tujuh Likor Pasang Pelita.jpg|thumb|Deretan Pelita ([[senthir|lampu lenga]]) sing diobong nalika ''Malam Tujuh Likur'' (wengi kaping 27 Ramadhan), lampu lenga iki sacara tradhisional digunakake kanggo madhangi omah lan dalan sajrone [[Ramadhan]]. Katon ing Muar, [[Johor]], [[Malaysia]].]] Munculé [[Islam]] kasil ngowahi identitas Melayu ing abad kaping 15. Mangkono, umume festival lan perayaan Melayu mlaku sejajar karo kalender Islam, sanajan wis mendarah daging karo rasa karakter Melayu sing kuwat. Perayaan Hari Raya (sing diterjemahake minangka "Dina Agung") rong taun sekali, yaiku [[Aidilfitri]] lan [[Aidiladha]], dianggep minangka perayaan gedhe sacara universal ing saindenging komunitas Melayu. Rong dina riyaya iki penting banget kanggo menehi komentar babagan rong prastawa utama lan filsafat ing ajaran lan kapercayan Islam. Sing pertama nandhani kamenangan minangka wong Islam sawise sewulan [[pasa (Islam)|pasa]] lan sabar ing wulan Ramadhan, dene sing terakhir nandhani ngurmati kurban sing digawe dening [[Ibrahim]] (Abraham) atas asmane [[Allah]]. Liburan ''Raya'' biasane diwiwiti nalika acara mulih kampung sing dikenal minangka Balik Kampung utawa ''Balik Raya'' sing kedadeyan sawetara dina sadurunge riyaya. Sajrone dina riyaya Hari Raya, wong Melayu bakal ngrayakake kanthi nindakake [[salat id]], nganakake pesta gedhe lan ngunjungi kanca, sedulur, lan tangga teparo. Ziarah menyang makam wong sing wis tilar donya uga penting, minangka tandha pakurmatan, katresnan, lan pakurmatan. [[Barkas:COLLECTIE TROPENMUSEUM Plechtigheden bij de kroning van de Sultan van Deli in 1925 op de troon de sultan en zijn echtgenote met aan weerszijden de rijkssieraden TMnr 10001572.jpg|thumb|Upacara penobatan antarane Tengku Otteman, minangka ''Tengku Mahkota'' (Putera Mahkota) Kasultanan Deli, [[Indhiya Nèderlan|Hindia Walanda]]; karo garwane, Raja Amnah, anggota Royalti Perak minangka ''Tengku Puan Indera'' ing taun 1925]] Upacara liturgi lan agama utama liyane sing dirayakake dening wong Melayu kalebu [[Ramadhan]], sasi suci sewulan sing dikhususake kanggo pasa awan lan macem-macem kegiatan agama; [[Mulud (pahargyan)|Maulidur Rasul]], prosesi gedhe khusus kanggo ngurmati laire Nabi [[Mukamad|Muhammad]]; [[dina Asyura|Asyura]], pangeling-eling [[Muharram]] ing ngendi wong Melayu bakal nyiyapake sajian khusus, sing dikenal minangka ''Bubur Ashura''; [[Nisfu Sya'ban|Nisfu Syaaban]], perayaan Pertengahan [[Sya'ban]], dina khusus [[puasa]] kanggo pangapura; Nuzul Quran, wahyu pisanan [[Kuran|Al-Quran]]; [[Isra' Mi'raj|Israk dan Mikraj]], munggahe [[Nabi Muhammad]] menyang swarga lan Awal Muharram, Taun Anyar Islam; telung perayaan pungkasan biasane diamati kanthi nganakake sholat ''sunat'' khusus, ceramah agama lan diskusi Islam ing [[masjid]]. Ana uga akeh festival budaya regional domestik lan acara sosial ing macem-macem lingkungan Melayu. Wilayah pesisir sacara historis dikenal minangka papan kanggo nganakake upacara ''Mandi Safar'' utawa ''Puja Pantai'', yaiku adus penyucian sajrone sasi [[Safar]] [[pananggalan Hijriyah|Islam]], sing wiwitane ditiru saka ritual pembersihan suci Melayu kuno pra-Islam, padha karo tradisi Belimau sadurunge Ramadhan; lan ''Pesta Menuai'', festival panen sing dirayakake dening komunitas Melayu pedalaman lan agraris kanthi dolanan tradhisional, teater, Joget, lan repertoar tari-tarian liyane. Nanging, kaloro praktik kasebut mboko sithik ilang amarga macem-macem revolusi sosial lan ekonomi sing dirancang ing komunitas Melayu ing abad kaping 20. Kajaba iku, akeh wong Melayu uga dikenal melu perayaan kekaisaran kanggo ngurmati kraton ing kerajaan masing-masing. Fitur-fitur Islam uga nyulam kanthi kuat perayaan Melayu ing tataran individu, sawijining jukstaposisi sing kaiket karo ritual spiritual minangka wong [[Muslim]]. Wong Melayu biasane nganakake ''kenduri'', pesta upacara keagamaan kanggo ngrayakake utawa njaluk berkah kanggo sawijining acara. Ana sawetara variasi filosofis saka kenduri, wiwit saka ''Doa Selamat'' (njaluk sih rahmat lan perlindungan saka Gusti Allah), ''Kesyukuran'' (kanggo rasa syukur lan pangestu), ''Melenggang Perut'' (pijet upacara kanggo ibu sing lagi ngandhut anak pertamane), ''Aqiqah'' lan ''Cukur Jambul'' (upacara bayi anyar, kanggo ngrayakake urip anyar), ''Bertindik'' (upacara tindik pisanan kanggo bocah wadon), ''Khatam'' (upacara wisuda, sawise bocah maca [[Al-Qur'an]] kanthi lengkap kanggo pisanan), ''Khatan'' ([[tetak|sunat]]), ''Kahwin'' ([[nikah|pesta manten]]), ''Arwah'' utawa ''Tahlil'' (pandonga kanggo wong sing wis tilar donya), lan sawetara liyane. Acara iki biasane dianakake dening kulawarga lan biasane dibantu dening masyarakat ing sawijining acara sosial sing dikenal minangka ''Rewang'' utawa ''Gotong-royong''. Sajrone upacara iki, kabeh kulawarga bakal dibantu dening tangga teparo lan sedulure, sing masrahake macem-macem tugas wiwit saka nyiyapake panganan, manajemen papan, perakitan logistik, lan kontrol teknis liyane. Nanging, sawise munculé urbanisme ing komunitas Melayu kontemporer, praktik ''Rewang/Gotong-Royong'' mboko sithik digantikan karo layanan katering sing disewa dening kulawarga. === Musik === {{Main|Musik Melayu}} [[Musik Melayu]] iku sawijining [[genre musik]] [[lagu dhaèrah|tradhisional]] sing asale lan berkembang ing pesisir wétan [[Sumatra]], [[Kalimantan]], lan [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]].<ref>Sahputra, T. W. H., Martarosa, & Warhat, Z. (2019). ''[https://media.neliti.com/media/publications/408383-musik-jazz-melayu-dalam-kajian-kreativit-7b989836.pdf Musik jazz Melayu dalam kajian kreativitas]''. ''Melayu Arts and Performance Journal'', 2(2), 191–200. </ref> [[Musik]] iki biasane dinyanyekake dening wong-wong saka etnis Melayu lan asring diiringi tarian khas Melayu lokal, contone nawakake tarian ing acara utawa pesta tradhisional, nampani tamu kehormatan, lan ing kegiatan keagamaan.<ref>{{Cite book|last=Purba|first=Junaidi|last2=Putri|first2=Sabrina Maulidia|last3=Nelson|first3=Ricky|last4=Silaban|first4=Cahyani Yesika br|last5=Ridho|first5=Muhammad Habibur|last6=Andika|first6=Riki|last7=Sitorus|first7=Christina Harianti|last8=Sa|first8=Maulidha|last9=Dardanila|url=https://www.google.co.id/books/edition/TRANSFORMATION_OF_TRADITIONAL_ARTS_RESPO/mtaeEQAAQBAJ?hl=id&gbpv=0|title=TRANSFORMATION OF TRADITIONAL ARTS: RESPONDING TO THE CHALLENGES OF THE TIMES|publisher=Mawadra Lestari Enterprise|isbn=978-629-95611-1-8|pages=62|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|last=Asbullah|first=Habib|last2=Rizkia|first2=Ayu|last3=Batrisya|last4=Julianto|first4=Deldi|last5=Pangestu|first5=Dimas|last6=Rania|first6=Dinda Safira|last7=Miranti|first7=Dwi|last8=Afrillia|first8=Ega|last9=Irianto|first9=Ega Deni|url=https://www.google.co.id/books/edition/Mengabadikan_Riau_Buku_I/WXsgEAAAQBAJ?hl=id&gbpv=0|title=Mengabadikan Riau: Buku I: Antologi Esai Kebudayaan|publisher=Penerbit Pustaka Rumah C1nta|isbn=978-623-7961-67-3|pages=95|language=id|url-status=live}}</ref> Sing menarik saka [[genre musik]] iki yaiku komposisine sing kasusun saka lirik lagu sing ngemot puisi sing diadaptasi karo urip saben dina, katresnan (kaya Dondang Sayang) lan kebak piwulang (pesen moral), kebak swara utawa vokal cengkok khas [[Melayu]], lan aransemen musik sing disusun kanthi rapi. Bebarengan karo perkembangan jaman, musik Melayu uga ngalami owah-owahan gaya musik, contone, musik iki uga ngalami fusi karo [[musik pop]], [[musik rock|rock]], lan [[dangdut]]. Aliran iki bisa ditemokaké ing negara-negara sing ana gandhèngané karo Melayu, kaya ta [[Indhonésia]], [[Malaysia]], [[Singapura]], lan [[Brunéi Darussalam]]. Ing wiwitan perkembangane, instrumen musik sing digunakake didominasi dening aksi [[rebana]] sing diarani Kompang saka [[Kabupatèn Panaraga|Ponorogo]], petik gambus, gesekan [[piyul]], nabuh akordeon, swara [[gong]], lan tiupan [[serunai]]. Iki dipengaruhi dening [[budaya]] tanah Arab lan [[Éropa]] tradisional. Bebarengan karo perkembangan teknologi, kabeh iki wis diganti karo instrumen musik elektronik awujud keyboard. Nanging, ing kegiatan tartamtu, instrumen musik tradisional isih digunakake kanggo nglestarikake warisan budaya. Ing perkembangane, gerakan iki populer ing taun 80-an lan malah mlebu era "puncak kejayaan" ing taun 90-an. Iki ditandhani karo tambah akeh penyanyi lan [[marchingband|band]] Melayu, lan pendatang anyar sing muncul kanthi lagu-lagu andalan dhewe. ===Olahan=== {{Main|Olahan Melayu}} [[Barkas:ASAM PEDAS IKAN PARI.jpg|thumb|''[[Asem pedhes|Asam pedas]]'', ''[[gulé|gulai]]'' sing kecut lan pedhes]] [[Olahan Melayu]] ditondoi kanthi panggunaan rempah-rempah aromatik, [[santen]], bahan-bahan fermentasi, lan jamu seger sing ekstensif, sing ngasilake masakan kanthi profil rasa sing kompleks lan kuat. Komponen-komponen masakan sing diwakili kalebu ''[[gulé|gulai]]'' (semur klapa), ''[[asem pedhes|asam pedas]]'' (semur asem lan pedhes), ''[[kupat|ketupat]]'' (lontong beras kompres sing umum digandhengake karo konsumsi perayaan), ''[[sega lenga|nasi minyak]]'' (sajian sega bumbu sing digawe karo ghee), ''[[rendhang|rendang]]'' (daging bumbu sing dimasak alon), ''[[sambel|sambal]]'' (bumbu adhedhasar lombok), ''[[krupuk|keropok]]'' (krupuk iwak utawa urang), ''[[kuih]]'' tradhisional (kue lan jajanan ukuran cokotan), ''[[jenang|dodol]]'' (kue manis adhedhasar klapa) lan olahan fermentasi kayata ''[[pekasam|perkasam]]''. Senajan nduweni dhasar kuliner sing padha, masakan Melayu regional nuduhake variasi sing cukup gedhe sing dibentuk dening geografi, sumber daya pertanian lokal, jaringan perdagangan, lan interaksi sejarah. Spesialisasi regional sing béda kalebu ''[[sega dagang|nasi dagang]]'', ''[[sega kerabu|nasi kerabu]]'' lan ''[[lékor|keropok lekor]]'' ing Pattani, [[Trengganu]] lan [[Kelantan]]; Pahang lan Perak kanggo masakan basis [[durian]] sawijining, ''[[gulé|gulai]]'' ''[[tempoyak]]''; [[Kedah]] lan [[Pulo Pinang]] kanggo ''[[laksa|asam laksa]]'' lan ''rojak'' gaya lor; Satun lan Perlis kanggo panganan cuci mulut ''bunga kuda''; [[Negeri Sembilan]] kanggo masakan ''lemak''; [[Melaka|Malaka]] kanggo ''[[cincalok]]'' pedhes; [[Singapura]] kanggo ''[[rujak|rojak bandung]]'' lan ''[[Roti Canai|roti prata]]''; [[Riau]] kanggo masakan ''ikan patin'' (iwak ''[[patin|Pangasius]]''), ''[[gulé|gulai]] ikan patin'' lan ''[[asem pedhes|asam pedas]] [[patin|ikan patin]]''; [[Kapuloan Riau]] kanggo ''sup ikan''; Wong Melayu Deli ing [[Sumatra Lor]] kanggo ''[[sega gorèng|nasi goreng]] [[iwak teri|teri]] medan'' lan ''[[gulé|gulai]] ketam'';{{sfn|Winarno|2010}} [[Jambi]] kanggo ''ikan mas panggang'' lan ''[[tempoyak]]''; Wong Melayu Palémbang ing [[Sumatra Kidul]] kanggo ''[[pèmpèk|pempek]]'', ''[[mi celor]]'' lan ''[[sega lenga|nasi minyak]]''; [[Kapuloan Bangka-Belitung|Bangka Belitung]] kanggo ''siput gonggong'' lan ''[[terang bulan]]''; [[Kalimantan Kulon]] lan [[Sarawak]] kanggo ''[[bubur pedhes|bubur pedas]]'' lan ''ayam pansuh''; lan [[Brunéi Darussalam]] kanggo Nasi katok lan sajian ''ambuyat'' unik. Ciri utama olahan Melayu tradhisional ora mangu-mangu yaiku panggunaan rempah-rempah sing akeh. [[Santen]] uga penting kanggo menehi rasa sing sugih lan lembut ing masakan Melayu. Bahan dhasar liyané yaiku ''[[trasi|belacan]]'' (tempe urang), sing digunakaké minangka dhasar ''sambal'', saus utawa bumbu sing sugih rasa sing digawé saka belacan, [[lombok abang|lombok]], bawang bombay, lan bawang putih. Masakan Melayu uga akeh nggunakake sereh lan lengkuas.{{sfn|Alexander|2006|p=58}} Meh saben dhaharan Melayu disuguhake karo sega, [[panganan baku|panganan pokok]] ing pirang-pirang budaya Asia Wétan liyane. Senajan ana macem-macem jinis masakan ing panganan Melayu, kabeh disuguhake sekaligus, ora sak porsi. Panganan dipangan kanthi alus nganggo driji tangan tengen, ora nganggo driji kiwa amarga digunakake kanggo wudhu pribadi, lan wong Melayu arang nggunakake piranti makan.{{sfn|Marshall Cavendish|2007|p=1222}} Amarga umume wong Melayu iku [[Muslim]], olahan Melayu ngetutake hukum diet [[halal]] Islam kanthi ketat. Asupan protein biasane dijupuk saka daging sapi, kebo, wedhus, lan wedhus, lan uga kalebu unggas lan iwak. Babi lan daging non-halal, uga alkohol dilarang lan ora ana ing panganan saben dinane wong Melayu. [[Nasi lemak]], sega sing dimasak nganggo [[santen]] sing pekat, mbokmenawa minangka masakan paling populer ing kutha lan desa-desa Melayu. Nasi lemak dianggep minangka [[olahan nasional]] [[Malaysia]].<ref>{{cite web |title=Nasi Lemak |website= Malaysia.com |url= http://www.malaysia.com/nasi-lemak-food.html |access-date=18 Oktober 2026 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150511161416/http://malaysia.com/nasi-lemak-food.html |archive-date=11 Mèi 2015 |url-status=live}}</ref> Dene ''Nasi Minyak'' lan ''Nasi Hujan Panas'', sega sing dipanggang karo ghee lan rempah-rempah, dianggep minangka sajian upacara kanggo acara-acara khusus, utamane nalika pesta manten tradhisional Melayu. === Sastra === [[Barkas:Hkyt merong mahawgsa.jpg|thumb|Hikayat Merong Mahawangsa ing teks [[Aksara Gundhil|Jawi]]. Uga dikenal minangka Sejarah Kedah, iki minangka sastra Melayu kuna sing nyritakake garis keturunan Merong Mahawangsa lan madege [[Kedah]].]] {{Main|Sastra Melayu}} Sastra lisan lan sastra klasik wong Melayu ngemot akeh potret wong-wong, wiwit jaman kuna nganti jaman kontemporer.{{sfn|Littrup|1996|p=192}} Ing sastra Melayu, ana sawetara jinis puisi, yaiku [[parikan|Pantun]], Syair, lan Gurindam. Wangun [[sastra]] Melayu paling awal yaiku sastra lisan lan subjek utama yaiku [[folklor]] tradhisional sing ana gandhengane karo [[alam]], kewan, lan manungsa. Folklor Melayu klasik kasusun saka lagu lan musik tradhisional, puisi kepahlawanan, dongeng kewan, crita memedi, kedadeyan ing jaman kepungkur, dongeng, crita simbolis, mitos, lan crita bardik. Saben crita nduweni energi dhewe-dhewe babagan karakter, semangat, latar, lan crita, lan umume digawe kanthi tujuan kanggo menehi rasa seneng, bimbingan, pendidikan, pengeling-eling, penjelasan, lan liya-liyane. Cerita rakyat kasebut diapalake lan diwarisake saka generasi siji menyang generasi sabanjure. Kathah dongeng-dongeng menika ugi dipunserat dening ''penglipur lara'' (para tukang crita) tuladhanipun: ''Hikayat Malim Dewa'', ''Hikayat Malim Deman'', ''Hikayat Raja Donan'', ''Hikayat Anggun Cik Tunggal'', lan ''Hikayat Awang Sulung Merah Muda''. Nalika pengaruh India mlebu ing Kapuloan Melayu udakara 2000 taun kepungkur, [[sastra Melayu]] wiwit nggabungake unsur-unsur India. [[Sastra]] ing jaman iki akèh-akèhé awujud terjemahan saka sastra lan roman Sansekerta, utawa paling ora sawetara produksi sing diilhami déning sastra lan roman kasebut, lan kebak kiasan kanggo mitologi Hindu. Mbokmenawa nganti wektu wiwitan iki bisa ditelusuri karya-karya kayata ''[[Hikayat Seri Rama]]'' (terjemahan gratis saka ''[[Ramayana]]''), ''Hikayat Bayan Budiman'' (adaptasi saka Śukasaptati) lan ''Hikayat Panca Tanderan'' (adaptasi saka ''Hitopadesha'').<ref name="popular science 1899">{{harvnb|Ford|1899|pp=379–381}}</ref> Jaman sastra Melayu klasik diwiwiti sawisé tekané [[Islam]] lan ditemokaké [[aksara Gundhil|aksara Jawi]] (aksara Melayu adhedhasar [[aksara Arab|Arab]]). Wiwit kuwi, kapercayan lan konsep Islam wiwit menehi tandha ing sastra Melayu. Watu Prasasti Terengganu, sing digawe taun 1303, minangka tulisan naratif Melayu paling awal sing dikenal. Watu iki diukir nganggo aksara Jawi babagan sejarah, hukum, lan roman.<ref name="Marshall Cavendish 2007 1218">{{harvnb|Marshall Cavendish|2007|p=1218}}</ref> Ing jaman kejayaane, Kesultanan Malaka ora mung dadi pusat Islamisasi, nanging uga dadi pusat ekspresi budaya Melayu kalebu sastra. Sajrone jaman iki, karya-karya sastra Timur Tengah sing misuwur diterjemahake lan buku-buku agama ditulis nganggo [[basa Malayu]]. Antarane karya terjemahan sing misuwur yaiku ''Hikayat Muhammad Hanafiah'' lan ''Hikayat Amir Hamzah''. Kebangkitan kasusastran Melayu ing jaman kasebut uga ditulis dening karya sastra asli liyane sing diwarnai dening [[tasawuf]] mistik Timur Tengah, karya-karya Hamzah Fansuri sing misuwur kayata ''Asrar al-Arifin'' (''Rahsia Orang yang Bijaksana''; Rahasia Wong Wicaksana), ''Sharab al-Asyikin'' (''Minuman Segala Orang yang Berahi''; Ombenan kanggo Kabeh Wong sing Semangat) lan ''Zinat al-Muwahidin'' (''Perhiasan Sekalian Orang yang Mengesakan''; Hiasan kanggo Kabeh Wong sing Setia) bisa katon minangka opera magna jaman. [[File:Wayang Kulit Kelantan-Patani.jpg|thumb|upright=1.5|[[Wayang kulit|Wayang Kulit]] gaya Kelantan-Patani sing nyritakake kisah heroik [[Hikayat Seri Rama]].]] Karya sastra Melayu sing paling penting mbokmenawa yaiku Sejarah Melayu utawa [[Sulalatus Salatin]] sing misuwur. Iki diarani "karya sastra Melayu sing paling misuwur, khas, lan paling apik" dening salah sawijining sarjana paling misuwur ing babagan studi Melayu, Sir Richard O. Winstedt.{{sfn|Boyd|1999|p=756}} Tanggal pasti karangan lan identitas pangripta asline ora mesthi, nanging miturut prentahe Sultan Alauddin Riaayat Shah III saka Johor ing taun 1612, Tun Sri Lanang ngawasi proses editorial lan kompilasi Sejarah Melayu.{{sfn|Jaaffar|Hussain|Ahmad|1992|p=260}} Ing abad kaping 19, sastra Melayu nampa sawetara tambahan penting, kalebu ''Kitab Ilmu Bedil'' (Buku Senjata Tradisional) sing nyedhiyakake rincian penting babagan amunisi lan persenjataan tradhisional Melayu. Jaman kasebut uga nyakseni panggunaan jurnal medis Melayu sing luwih akeh, sing dikenal minangka ''Kitab Tib''. Karya-karya iki pancen penting amarga dadi referensi kanggo kawruh lan teknologi Melayu nalika jaman klasik.<ref>{{cite web |title=Kitab Ilmu Bedil – Book of Malay Traditional Weaponry (2016) |date=10 Juli 2016 |website=The Memory of the World Committee for Asia and the Pacific |url=http://www.mowcapunesco.org/register/kitab-ilmu-bedil-ms-101-or-book-of-malay-traditional-weaponry-2016/ |access-date=21 Oktober 2026 |archive-date=3 Dhésèmber 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171203224429/http://www.mowcapunesco.org/register/kitab-ilmu-bedil-ms-101-or-book-of-malay-traditional-weaponry-2016/ |url-status=live }}</ref> Naskah-naskah Melayu abad kaping 19 liyane ditulis ing Sumatra, kalebu ''Kitab Pengetahuan Bahasa'' (Buku Kawruh Linguistik) dening Raja Ali Haji lan ''Perhimpunan Gunawan bagi Laki-Laki dan Perempuan'' (Kompendium Jimat kanggo Pria lan Wanita) dening Khatijah Terung, garwane Raja Haji Abdullah bin Raja Hassan.<ref>{{Cite journal |last=Musa |first=Mohd Faizal |date=2021 |title=Transcripts of Gender, Intimacy, and Islam in Southeast Asia: The "Outrageous" Texts of Raja Ali Haji and Khatijah Terung |journal=Religions |language=en |volume=12 |issue=3 |page=219 |doi=10.3390/rel12030219 |issn=2077-1444|doi-access=free }}</ref> Ing abad sing padha uga ana owah-owahan monumental ing sastra Melayu liwat tulisan-tulisané [[Abdullah bin Abdulkadir Munsyi|Abdullah bin Abdul Kadir]], sawijining munshi [[Singapura]] sing misuwur lair ing [[Melaka|Malaka]].<ref name="popular science 1899" /> Abdullah dianggep minangka wong Melayu paling berbudaya sing tau nulis,<ref name="popular science 1899" /> salah sawijining inovator paling gedhe ing sastra Melayu<ref name="Sneddon 2003 59"/> lan bapak sastra Melayu modern.<ref name="Marshall Cavendish 2007 1218"/> Karya-karyanipun ingkang paling wigati inggih punika ''[[Hikayat Abdullah]]'' (otobiografi), ''Kisah Pelayaran Abdullah ke Kelantan'' (crita babagan lelampahane kanggo pamrentah menyang [[Kelantan]]), lan ''Kisah Pelayaran Abdullah ke Mekah'' (crita babagan [[kaji|ziarah]] menyang [[Mekah]] taun 1854). Karya-karyané dadi inspirasi kanggo generasi penulis ing mangsa ngarep lan nandhani tahap awal transisi saka sastra Melayu klasik menyang sastra Melayu modern.<ref name="Sneddon 2003 59"/> === Seni pertunjukan === [[Barkas:Joget Gamelan 1937.jpg|thumb|Pagelaran Joget Gamelan, 1937]] Wong Melayu duwé maneka warna musik lan tari sing minangka gabungan saka macem-macem pengaruh budaya. Genre-genre sing khas wiwit saka tari rakyat Melayu tradhisional kaya ta Mak Yong nganti tari Zapin sing dipengaruhi Arab. Gerakan koreografi uga maneka warna, saka langkah lan melodi sing prasaja ing Dikir barat nganti gerakan sing rumit ing Joget Gamelan. Musik tradhisional Melayu umumé musik perkusi. Maneka warna [[gong]] nyedhiyakake irama kanggo akeh tarian. Ana uga [[drum]] kanthi maneka warna ukuran, wiwit saka ''rebana ubi'' gedhe sing digunakake kanggo nandhani acara penting nganti ''rebana cilik'' (kendhang pigura) sing digunakake minangka iringan kanggo pengajian vokal ing upacara keagamaan.{{sfn|Moore|1998|p=48}} [[Barkas:KITLV - 3676 - Lambert & Co., G.R. - Singapore - Mahjong dance and drama at Penang Island - circa 1903.tif|thumb|left|Sakumpulan penari Melayu Siam sing nampilake Mak Yong (kira-kira abad kaping 19). Ing taun 2005, iki diakoni minangka salah sawijining karya agung warisan lisan lan ora nyata manungsa dening [[UNESCO]].]] Musik nobat dadi bagéan saka Regalia Kraton Melayu wiwit tekané Islam ing abad kaping 12 lan mung ditampilaké ing upacara-upacara penting kraton. Orkestrane kalebu instrumen suci lan dihormati banget yaiku ''nehara'' ([[kendang]]), ''gendang'' (kendang sirah loro), ''nafiri'' (trompet), ''[[serunai]]'' (oboe), lan kadhangkala gong kenop lan sepasang simbal.{{sfn|Marshall Cavendish|2007|p=1220}} Pengaruh India kuwat banget ing drama bayangan tradisional sing dikenal minangka [[wayang kulit|Wayang Kulit]], ing ngendi crita-crita saka epik [[Hindhu]]; [[Ramayana]] & [[Mahabharata]] dadi repertoar utama. Ana papat jinis teater wayang sing khas sing bisa ditemokake ing Semenanjung Malaya; ''Wayang Gedek'', ''Wayang Purwa'', ''Wayang Melayu'' lan ''Wayang Siam''.{{sfn|Srinivasa|2003|p=296}}{{sfn|Ghulam Sarwar Yousof|1997|p=3}}{{sfn|Matusky|1993|pp=8–11}} Sanajan mangkono, seni lan crita ''Wayang Purwa'' lan ''Wayang Siam'' nuduhake pengaruh regional sing nyawiji karo wong Jawa lan Siam, dene ''Wayang Melayu'' lan ''Wayang Gedek'' nyritakake bentuk lan busana Melayu sing luwih asli. Seni pertunjukan Melayu liyane sing kondhang yaiku; Teater ''[[Bangsawan]]'', ''Dondang Sayang'' seneng balada lan tari ''Mak Inang'' saka Kasultanan Malaka, ''Jikey'' lan ''Mek Mulung'' saka [[Kedah]], tari ''Asyik'' lan drama tari ''Menora'' saka Patani lan [[Kelantan]], Tari ''Ulek mayang'' lan ''Rodat'' saka [[Trengganu]], Teater ''Boria'' saka [[pulo Pinang|Penang]], Tari ''Canggung'' saka Perlis, Lagu-lagu narasi ''Mukun'' saka [[Brunéi Darussalam]] lan [[Sarawak]],{{sfn|Marzuki bin Haji Mohd Seruddin|2009}}<ref name="Ahmad Salehuddin 2009">{{harvnb|Ahmad Salehuddin|2009}}</ref> lan [[Gending Sriwijaya]] saka [[Kutha Palémbang|Palémbang]], lan ''Serampang Dua Belas'' saka Serdang.<ref name="Ahmad Salehuddin 2009"/> Zapin Api firedance saka [[Riau]] lan Dikir barat Singapura saka [[Singapura]]. === Seni rupa === [[Barkas:Burung Petala Indera I.png|thumb|Burung Petala Indra, manuk mitos raksasa sing digawe kanggo parade [[tetak|sunat]] agung pangeran [[Kelantan]].]] Seni ukir kayu minangka bagéyan saka [[seni rupa]] Melayu klasik. Wong Melayu sacara tradhisional nghias monumen, prau, senjata, makam, alat musik, lan piranti-piranti kuna kanthi motif flora, kaligrafi, geometri, lan fitur kosmik. Seni iki ditindakake kanthi mbusak sebagian kayu nganggo piranti sing landhep lan ngetutake pola, komposisi, lan urutan tartamtu. Bentuk seni iki, sing dikenal minangka ''ukir'', dianggep minangka tumindak pengabdian para pengrajin marang sing nitahake lan hadiah kanggo sesamane.{{sfn|Said|2005}} Bentuk seni iki utamane disebabake dening akehe kayu ing Kepulauan Melayu lan uga dening katrampilan para pengukir kayu sing ngidini wong Melayu praktik ngukir kayu minangka kerajinan. Latar tropis alami ing ngendi flora lan fauna akeh wis menehi inspirasi kanggo motif kanggo digambarake kanthi bentuk abstrak utawa bergaya ing papan kayu. Kanthi rawuhe Islam, bentuk geometris lan kaligrafi Islam dikenalake ing ukiran kayu. Kayu sing digunakake biasane saka spesies kayu atos tropis sing dikenal awet lan bisa tahan serangan jamur, kumbang sepatu bot listrik, lan rayap.{{sfn|Said|2002}} Omah-omah tradhisional Melayu utawa masjid biasane dihiasi nganggo luwih saka 20 ukiran. Ukiran ing tembok lan panel ngidini angin sirkulasi kanthi efektif mlebu lan metu saka bangunan lan bisa ngidini sinar srengenge madhangi njero struktur kasebut. Ing wektu sing padha, bayangan sing digawe dening panel uga bakal nggawe bayangan adhedhasar motif sing nambah kaendahan ing lantai. Dadi, komponen sing diukir nduweni fungsi fungsional lan estetika. === Grabah === [[Barkas:Sayong.jpg|thumb|''Labu Sayong'' warna ebony, kendi Melayu klasik saka Kuala Kangsar, Perak, Malaysia]] Ing budaya Melayu, [[grabah]] ora mung dideleng minangka piranti rumah tangga. Iki dianggep minangka karya [[kagunan]], paradigma bakat, disulam karo estetika, warisan, ketekunan lan pengabdian agama. Tanah liat Melayu biasane ora diglasir, kanthi desain hias diukir nalika gerabah setengah garing sajrone proses konstruksi.<ref name="Travel Malaysia 2012">{{cite web |title= Malaysian Handicraft – Pottery |website= Go2Travelmalaysia.com |url= http://go2travelmalaysia.com/tour_malaysia/pottery.htm |access-date= 22 Oktober 2026 |archive-date= 21 Novèmber 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171121031048/http://go2travelmalaysia.com/tour_malaysia/pottery.htm |url-status= dead }}</ref> Miturut sawetara panliten,<ref name="Azmi Arifin 2015">{{harvnb|Azmi Arifin|2015}}</ref> industri keramik Melayu asli wis berkembang sacara pribumi wiwit jaman kuna lan wiwit saiki wis nggambarake kecanggihan budaya tingkat tinggi. Uga wis dicathet yen fitur desain gerabah Melayu nuduhake ora anane [[globalisasi|pengaruh manca]] sadurunge abad kaping 19, sawijining paradoks amarga anane kontak budaya sing jembar antarane wong Melayu lan jagad njaba.<ref name="Azmi Arifin 2015"/> Ing antarane keramik tradhisional Melayu sing misuwur kalebu ''Mambong'' saka [[Kelantan]], sing digawe saka lempung lan diidentifikasi nganggo warna terakota. Biasane dianggep minangka piranti masak. Ing pesisir kulon, ''Labu Sayong'' warna ireng saka Kuala Kangsar diajeni amarga toples sing digawe saka waluh. Ana uga sawetara varian saka ''Labu'', kalebu ''Labu Tela'', ''Labu Kepala'', ''Labu Gelugor Tela'' lan ''Labu Gelugor Kepala''.<ref name="Travel Malaysia 2012"/> Wangun liya saka gerabah tradhisional Melayu yaiku: ''Belanga'', umume duwe pinggiran sing amba lan dhasar sing bunder, panci kasebut biasane digerakake kanggo masak [[kari]]. Dipercaya manawa struktur lemah bakal mbantu panas disebarake kanthi rata, sing ana gandhengane karo dhasare sing bunder. Versi ''Belanga'' sing luwih cilik diarani ''periok'', digunakake kanggo nyiyapake [[wos|beras]]; ''Buyong'', sing umume ditegesi kanthi krah lurus lan awak bunder, asring digunakake minangka kendi banyu; ''Terenang'', ''Terenang'' sing sudut digunakake minangka tabung, utamane ing wilayah pesisir Melayu [[Kelantan]], Patani lan [[Terengganu]]; ''Bekas Bara'', wadhah cilik, biasane digawe kanggo nggunakake dupa; ''Jambangan'', vas tradhisional Melayu, biasane kanggo tujuan estetika lan ''Geluk'', papan panyimpenan banyu cilik.{{sfn|Cikgu Paklong|2017}} === Sandhangan tradhisional === [[Barkas:Busana Melayu.jpg|thumb|Wong lanang Melayu ing ''busana Melayu'', gaya tradhisional busana Melayu]] Sandhangan lan tekstil tradhisional Melayu wis terus owah wiwit jaman kuna. Sacara historis, wong Melayu kuna dicathet nggabungake maneka warna bahan alami minangka sumber penting kanggo kain, sandhangan, lan sandhangan. Nanging ing jaman biyen, nalika para pedagang awal teka saka wetan lan kulon menyang pelabuhan Kepulauan Melayu, padha bebarengan tuku barang-barang mewah anyar, kalebu katun lan sutra sing apik. Sandhangan kasebut banjur dadi sumber mode Melayu sing dhuwur lan nduweni peran budaya minangka identitas sing ngiket ing Nusantara, utamane ing semenanjung, Sumatra lan wilayah pesisir Kalimantan.{{sfn|Hassan|2016}} Ing budaya Melayu, sandhangan lan tekstil dianggep minangka simbol kaendahan, kekuasaan, lan status. Akeh cathetan ing hikayat Melayu nandheske papan khusus sing dikuwasani tekstil.{{sfn|Maznah Mohammad|1996|p=2}} Industri tenun tangan Melayu bisa dilacak asal-usule wiwit abad kaping 13 nalika jalur perdagangan wétan berkembang ing jaman Dinasti Song. Sebutan babagan tekstil gawean lokal uga dominasi tenunan ing [[Jasirah Malaka]] digawe ing macem-macem cathetan Tiongkok lan Arab.{{sfn|Maznah Mohammad|1996|p=19}} Antarane tekstil Melayu sing kondhang yaiku [[Songkèt]], [[Bathik]], ''Telepok'', ''Limar'', ''Tenun'', ''Kelingkam'', ''Cindai'', ''Pelangi'' lan ''Tekad''. Sandhangan Melayu klasik maneka warna ing saben wilayah, nanging sandhangan tradisional sing paling jero ing jaman saiki yaiku Baju Kurung (kanggo wanita) lan Baju Melayu (kanggo pria), sing loro-lorone diakoni minangka sandhangan nasional kanggo [[Malaysia]] lan [[Brunéi Darussalam]], lan uga dienggo dening komunitas Melayu ing [[Indhonésia]], [[Singapura]], [[Filipina]], [[Myanmar]] lan [[Thai]]land. [[Barkas:HariRayaMalaykids.jpg|thumb|left|Bocah-bocah Melayu nganggo klambi adat nalika [[Idul Fitri]]]] Tembung ''Baju Kurung'', sing sacara sastra ditegesi minangka "mbunteli awak" sing nganggo, dirancang adhedhasar prinsip-prinsip Islam babagan kesopanan, wicaksana, lan andhap asor. Praktek iki padha karo doktrin agama Yahudi-Kristen, amarga memamerkan bagian awak sing intim dianggep dilarang ing Islam. Interpretasi kasebut banjur diserap menyang cara berpakaian lan perspektif budaya Melayu, iki bisa dideleng kanthi cetha nalika pamrentahan Mansur Shah saka Malaka ing abad kaping 15, sultan nglarang rakyat Muslim wanita ing ngarep umum supaya ora mung nganggo sarung saka dhadha mudhun. Sajrone jaman biyen, Baju Kurung Melayu ngalami sawetara reinkarnasi sadurunge njupuk wujud kaya saiki. Amarga jembare maneka warna karajan Melayu ing Nuswantara, pola desain Baju Kurung uga bisa dideleng ing wilayah kasebut, kalebu [[Bengkulu]], [[Kedah]], [[Jambi]], Johor-Riau, Pahang lan [[Kutha Palémbang|Palémbang]].{{sfn|Hassan|2016}} Mode Baju Kurung sing cocog kanggo wong lanang diarani "Baju Melayu". Bagean ndhuwur sandhangan digawe kanthi desain geometris sing meh padha karo Baju Kurung lan umume dipasangake karo kain tenun sing dikenal minangka sarung. Pola sarung bisa uga kalebu simbol status perkawinan wong kasebut utawa pangkate ing masyarakat Melayu tradhisional.{{sfn|Hassan|2016}} Sandhangan Melayu klasik umum liyané kanggo wong lanang kalebu ''baju'' (klambi) utawa ''tekua'' (jinis klambi lengen dawa), ''baju rompi'' (rompi), ''kancing'', ''celana'' sikil cilik ([[clana]]), [[sarung]] sing dienggo ing pinggul, ''capal'' (sandal), lan ''tanjak'' utawa ''tengkolok'' (tutup sirah); kanggo para bangsawan, ''baju sikap'' utawa ''baju layang'' (jinis jas) lan ''pending'' (gesper sabuk hias) uga sinonim kanggo dienggo minangka sandhangan resmi. Uga lumrah yen ''Pendekar'' (prajurit Melayu) nduweni [[keris]] sing diselipake ing lipatan ngarep sarung. Beda karo Baju Melayu sing isih dienggo mung minangka sandhangan upacara, Baju Kurung dienggo saben dina sajrone setaun dening mayoritas wanita Melayu. Katon pegawai negeri sipil wanita, pekerja profesional, lan mahasiswa nganggo Baju Kurung iku lumrah ing [[Malaysia]] lan [[Brunéi Darussalam]]. ===Seni bela diri=== [[Barkas:Singaporean female pesilat - 20080222.jpg|thumb|Praktisi silat wanita saka [[Singapura]]]] Silat lan varian-variané bisa ditemokaké ing saindenging [[donya Melayu]]: Semenanjung Malaya (kalebu [[Singapura]]), [[Kapuloan Riau]], [[Sumatra]] lan wilayah pesisir [[Kalimantan]]. Bukti arkeologi nuduhake yen, ing abad kaping 6, seni tempur formal wis dipraktekke ing Semenanjung Melayu lan Sumatra.{{sfn|James|1994|p=73}} Wangun Silat paling awal diyakini wis dikembangake lan digunakake ing angkatan bersenjata kerajaan Melayu kuna Langkasuka (abad kaping 2){{sfn|Alexander|2006|p=225}}{{sfn|Abd. Rahman Ismail|2008|p=188}} lan [[praja Sriwijaya|Sriwijaya]] (abad kaping 7). Pengaruh kesultanan Melayu Malaka, Johor, Pattani, lan Brunéi wis nyumbang marang panyebaran seni bela diri iki ing Kapuloan Melayu. Liwat labirin saluran segara lan kapiler kali sing rumit sing nggampangake ijol-ijolan lan perdagangan ing saindenging wilayah kasebut, Silat mlaku menyang alas udan sing padhet lan munggah menyang pegunungan. [[Laksamana]] Hang Tuah saka Malaka sing legendaris iku salah siji ''pesilat'' paling misuwur ing sejarah{{sfn|Green|2001|p=802}} lan malah dianggep dening sawetara wong minangka bapak silat Melayu.{{sfn|Sheikh Shamsuddin|2005|p=195}} Wiwit jaman klasik, Silat Melayu ngalami diversifikasi sing gedhe lan mbentuk apa sing saiki diakoni sacara tradhisional minangka sumber [[pencak silat|Pencak Silat]] Indhonésia lan bentuk Silat liyane ing [[Asia Kidul-wétan]].{{sfn|Draeger|1992|p=23}}{{sfn|Farrer|2009|p=28}} Saliyané Silat, Tomoi uga dipraktekké déning wong Melayu, mliginé ing wilayah lor [[Jasirah Malaka]]. Iki minangka varian saka bentuk kickboxing Indo-Cina sing diyakini wis nyebar ing daratan Asia Kidul-wétan wiwit jaman Kekaisaran Funan (68 Masehi). === Pakaryan logam === [[Barkas:Bunga Mas (Muzium Negara).jpg|thumb|[[Bunga mas|Bunga Mas]], Museum Nasional Malaysia. ''Bunga Mas'' ditawakake negara-negara Melayu sisih lor, [[Trengganu]], [[Kelantan]], [[Kedah]], Pattani, Nong Chik, Yala, Rangae, Kubang Pasu lan Setul marang [[Krajan Ayutthaya|Raja Ayutthaya]] ([[Thai|Siam]]) minangka pralambang kasetyan.]] Ing awal abad kaping 17, emas, perak, [[wesi]], lan kuningan wis dibentuk kanthi sampurna dadi bagean saka masyarakat Melayu. Jaman kasebut nyakseni karya-karya logam nampa perlindungan kerajaan sing kritis. Akeh pakaryan logam Melayu sing dadi bukti jaman iki, wiwit saka [[keris]] Melayu aneh sing dikenal minangka Keris sing digawe saka wesi, nganti perhiasan mewah sing digawe saka emas lan perak. Kanggo para bangsawan Melayu sajrone periode iki, karya-karya pending (gesper sabuk hias sing dihias nganggo [[watu permata|watu mulia]]), ''keronsang'' (bros) lan ''cucuk sanggul'' (jepit rambut) dipentasake dadi salah sawijining barang busana sing paling digoleki. Jaman kasebut uga dadi papan kanggo nyimpen sawetara barang penting liyane ing sandhangan Melayu sing digawe saka emas, kalebu kothak upacara, ''Tepak sirih'' (wadhah sirih) lan bagean-bagean keris. Seni ngolah emas umume ditindakake kanthi teknik repoussé lan granulasi, sing isih bisa dideleng nganti saiki. Ing jaman saiki, perhiasan emas Melayu utamane ditemokake ing wujud gelang kaki, gelang, ali-ali, kalung, liontin, lan anting-anting.<ref name="Malaysia Handicrafts ~ Gold Silver & Brass 2011">{{cite web |title= Malaysia Handicrafts ~ Gold Silver & Brass |website= Go2Travelmalaysia.com |url= http://go2travelmalaysia.com/tour_malaysia/gold_silv.htm |access-date= 23 Oktober 2026 |archive-date= 19 Mèi 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180519135144/http://go2travelmalaysia.com/tour_malaysia/gold_silv.htm |url-status= dead }}</ref><ref name="Karyaneka 2013">{{cite web |last=Karyaneka |title=Metal Work |publisher=Syarikat Pemasaran Karyaneka Sdn. Bhd. |url= http://www.karyaneka.com.my/english/tablet/metal-work.html |access-date=23 Oktober 2026 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180324135832/http://www.karyaneka.com.my/english/tablet/metal-work.html |archive-date=24 Maret 2018 }}</ref> Kanggo piranti perak Melayu, karya perak cukup misuwur amarga desain sing canggih lan apik. Biasane digawe nganggo teknik repousse, filigree, lan niello. Barang-barang tradhisional Melayu sing umum digawe saka perak kalebu ujung bantal, gesper sabuk, pojok montok, sumbat wadhah banyu, sarung keris lan kothak rokok. ''Awan Larat'' (pola mega) lan ''Kerawang'' (motif nabati) kalebu desain populer kanggo pucuk bantal perak lan kothak rokok hias Melayu.<ref name="Malaysia Handicrafts ~ Gold Silver & Brass 2011"/> Panggunaan barang kuningan ngluwihi akeh kelas sosial Melayu klasik, digunakake dening para bangsawan lan rakyat jelata. Popularitas barang kuningan akeh dipengaruhi amarga daya tahan, kualitas, lan regane terjangkau kanggo kabeh wong. Piranti kuningan bisa dipérang dadi rong warna, kuningan kanggo barang-barang fungsional lan putih kanggo tujuan dekorasi. Asring digawe kanthi teliti lan dihias nganggo maneka warna desain dekorasi kanthi motif [[seni rupa Islam|agama]] lan kembang. Nanging, panggunaan kuningan paling dikenal kanggo Tepak Sireh, wadhah upacara kanggo sirih lan kanggo nggawe instrumen musik tartamtu kayata [[Gong]] kanggo orkestra [[Gamelan]] Melayu klasik. Saliyané iku, barang-barang tradhisional Melayu liyané sing digawe saka logam kalebu vas kembang, taburan parfum, nampan saji, panci masak, ceret, lan dupa.<ref name="Malaysia Handicrafts ~ Gold Silver & Brass 2011"/><ref name="Karyaneka 2013"/> ===Dolanan tradhisional=== [[Barkas:Finished wau and wau frame.JPG|thumb|right|Bengkel tukang Wau ing [[Kelantan]], [[Malaysia]]. Layangan jinis aneh iki bisa ditemokake ing pesisir lor-wetan Semenanjung Melayu.]] Dolanan Melayu tradhisional lumrahé mbutuhaké katrampilan kerajinan lan ketangkasan manual lan bisa dilacak asal-usulé wiwit jaman Kesultanan Malaka. ''Sepak Raga'' lan [[layangan]] kalebu dolanan tradhisional sing kasebut ing [[Sulalatus Salatin|Sejarah Melayu]] sing dimainake dening para bangsawan lan kraton kesultanan Melayu.{{sfn|Leyden|1821|p=261}}{{sfn|Lockard|2009|p=48}}{{sfn|Ooi|2004|p=1357}} ''Sepak Raga'' minangka salah sawijining dolanan Melayu sing paling populer lan wis dimainake nganti pirang-pirang abad. Sacara tradhisional, Sepak raga dimainake kanthi muter-muter kanthi nendhang lan njaga bal rotan supaya tetep munggah nggunakake bagean awak apa wae kajaba lengen lan tangan. Saiki diakoni minangka olahraga{{sfn|Ziegler|1972|p=41}}{{sfn|McNair|2002|p=104}} nasional Malaysia lan dimainake ing acara olahraga internasional kayata [[Pèsta Ulahraga Asia|Asian Games]] lan [[Pista Ulah raga Asia Kidul Wétan|Southeast Asian Games]]. Dolanan populer liyané yaiku [[gangsingan|''Gasing'' muter]] sing biasané dimainaké sawisé mangsa panèn. Dibutuhake katrampilan sing apik kanggo ngasilake ''Gasing'' (ndhuwur) sing paling kompetitif, sawetara bisa diputer nganti rong jam saben wektu.<ref name="Alexander 2006 51">{{harvnb|Alexander|2006|p=51}}</ref> Mungkin dolanan Melayu sing paling populer yaiku ''Wau'' (jinis layangan unik saka pesisir wétan Semenanjung Malaya) utawa mabur layangan. Kompetisi mabur wau dianakake karo juri sing menehi poin kanggo keahliane (''Wau'' iku obyek sing ayu lan warni-warni sing dipasang ing pigura pring), swara (kabeh layangan Melayu dirancang kanggo nggawe swara tartamtu nalika diombang-ambingake ing angin) lan ketinggian.<ref name="Alexander 2006 51"/> Wong Melayu uga duwe varian dolanan papan [[Mancala]] sing dikenal minangka [[Dhakon|Congkak]]. Dolanan iki dimainake kanthi ngobahake watu, kelereng, manik-manik utawa cangkang ing sakubenge papan kayu sing kasusun saka rolas bolongan utawa luwih. Mancala diakoni minangka dolanan paling tuwa ing donya lan bisa dilacak asal-usule wiwit [[Mesir Kuna]]. Nalika dolanan iki nyebar ing saindenging jagad, saben budaya wis nemokake variasi dhewe-dhewe kalebu wong Melayu.{{sfn|Alexander|2006|p=52}} ==Sub-ètnis== {{Uga deleng|Wong Melayu Malaysia|Wong Melayu Indhonésia|Wong Melayu Brunéi|Wong Melayu Singapura}} [[Barkas:Indonesia Ethnic Groups Map - EN.svg|thumb|center|upright=3.0|Kratoning wong Melayu digambarake kanthi warna ijo lan klompok sub-ètnis liyane sing ana gandhengane digambarake kanthi warna ijo sing luwih peteng utawa luwih enom.]] Senajan mung 3,4% saka total populasi, etnis Melayu minangka salah sawijining etnis sing paling akeh nyebar ing Indonesia. Kaya sing dituduhake ing peta, ing njaba [[pratélan pulo ing Indonésia|Kapuloan Indhonésia]], wong Melayu manggon ing [[Jasirah Malaka|Semenanjung Malaya]], mbentuk golongan ètnik dominan ing Semenanjung Malaysia lan minoritas sing signifikan ing [[Singapura]], [[Thai]] lan [[Myanmar]] kidul. Koridor wilayah Melayu Kalimantan diwiwiti saka sisih lor saka [[Sabah]] kidul-kulon, terus karo negara [[Brunéi Darussalam]], pesisir [[Sarawak]] lan terus mudhun menyang [[Kalimantan (Wewengkon Indhonésiya)|Kalimantan]].{{lower |0.4em|{{sfn|Yunos|Begawan|2011}}}} {| class="wikitable" |- ! style="text-align: center; background: #aacccc;"|Golongan ètnik ! style="text-align: center; background: #aacccc;"|Wilayah sejarah ! style="text-align: center; background: #aacccc;"|Wilayah kanthi populasi sing signifikan |- valign="top" | Wong Melayu Bangka lan Belitung | | * {{flagicon image|Flag of Bangka-Belitung.svg}} [[Kapuloan Bangka-Belitung]] |- valign="top" | Wong Melayu Bangkok{{sfn|Umaiyah Haji Omar|2003}}{{sfn|Umaiyah Haji Omar|2007}} | | * {{flagicon image|Seal Bangkok.png}} Min Buri, Nong Chok<br />{{flagicon image|Seal Pathum Thani.png}} Lam Luk Ka, Mueang Pathum<br />{{flagicon image|Seal Ayutthaya.png}} Provinsi Ayutthaya |- valign="top" | Wong Melayu Bengkulu | | * {{flag|Bengkulu}} |- valign="top" | Wong Melayu Berau | * Kasultanan Berau (1377–1830) * Kasultanan Gunung Tabur (1810–1945) * Kasultanan Sambaliung (1810–1945) | * {{flagicon image|Coat of arms of Berau Regency.svg}} [[Kabupatèn Berau]] |- valign="top" | Wong Bugis-Melayu<ref name="Karim">{{harvnb|Gulrose Karim|1990|p=74}}</ref><ref name="Joseph">{{harvnb|Joseph|Najmabadi|2006|p=436}}</ref>(kelompok Melayu keturunan [[wong Bugis|Bugis]] sing diasimilasi) | * Krajan Mempawah (1740–1950)<ref>{{cite web |url= http://melayuonline.com/eng/history/dig/422/mempawah-sultanate |title=Mempawah Sultanate |website=Melaju Online |access-date=23 Oktober 2026 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160408190433/http://melayuonline.com/eng/history/dig/422/mempawah-sultanate |archive-date=8 April 2016 }}</ref> * Kasultanan Selangor (1745–saiki) * Kasultanan Riau-Lingga (1824–1911) | * {{Flag|Riau}},<br /> {{flagicon image|Flag of Riau Islands.svg}} [[Kapuloan Riau]] * {{flagicon image|Flag of Selangor.svg}} [[Selangor]],<br>{{flagicon image|Flag of Johor.svg}} [[Johor]],<br>{{flagicon image|Flag of Pahang.svg}} [[Pahang]] * {{flag|Singapura}} |- valign="top" | Wong Melayu Burma | | * {{flagicon image|Flag of Tanintharyi Region (1974–2010).svg}} Divisi Tanintharyi |- valign="top" | [[Wong Melayu Brunéi]]{{sfn|IBP|2007|pp=151–152}}<ref name="Colling">{{harvnb|Colling|1973|p=6804}}</ref><ref name="Aris">{{harvnb|Othman|1983|pp=1–26}}</ref><ref name="Husain">{{harvnb|Husain|2007|pp=16, 33, 34}}</ref> | * Kakaisaran Brunéi (abad kaping 7–15) * Kasultanan Brunéi (1363–saiki) | * {{flag|Brunéi Darussalam}} * {{flagicon image|Flag of Labuan.svg}} Labuan,<br>{{flagicon image|Flag of Sarawak.svg}} [[Sarawak]],<br>{{flag|Sabah}} |- valign="top" | Wong Melayu Cocos | | * {{flag|Pulo Natal}},<br>{{flag|Kapuloan Cocos (Keeling)}} * {{flag|Sabah}} |- valign="top" | [[Wong Melayu Jambi]] | * Karajan Jambi (abad kaping 7) * Dharmasraya (1183–1347) * Kasultanan Jambi (1460–1907) | * {{flag|Jambi}} |- valign="top" | Wong Jawa-Melayu<ref name="Karim" /><ref name="Joseph" /><br />(kelompok Melayu keturunan [[wong Jawa|Jawa]] sing diasimilasi) | * [[Kutha Palémbang|Kasultanan Palémbang]] (1550–1823) | * {{flag|Sumatra Kidul}},<br /> {{flag|Sumatra Lor}} * {{flagicon image|Flag of Selangor.svg}} [[Selangor]],<br>{{flagicon image|Flag of Pahang.svg}} [[Pahang]],<br>{{flagicon image|Flag of Johor.svg}} [[Johor]] * {{flag|Singapura}} |- valign="top" | Wong Melayu Johor<ref name="Colling" /><ref name="Aris" /><ref name="Husain" /> | * Kasultanan Johor (1528–saiki) * Kasultanan Muar (1855–1877) | * {{flagicon image|Flag of Johor.svg}} [[Johor]] |- valign="top" | Wong Melayu Kedah<ref name="Colling" /><ref name="Aris" /><ref name="Husain" />{{sfn|Majlis Kebudayaan Negeri Kedah|1986|pp=19–69}} | * [[Peradaban]] [[Lembah Bujang]] (abad kaping 1) * Langkasuka (abad kaping 2–14) * Kerajaan Kedah (Kedah Tua) (abad kaping 7–12) * Kasultanan Kedah (1136–saiki) * Karajan Setul (1808–1916){{sfn|Halimi|Pitchai|2016}} * Kerajaan Kubang Pasu (1839–1864) * Karajan Perlis (1842–saiki) | * {{flagicon image|Flag of Kedah.svg}} [[Kedah]],<br>{{flagicon image|Flag of Perlis.svg}} Perlis,<br>{{flagicon image|Flag of Penang (Malaysia).svg}} [[Pulo Pinang]],<br>{{flagicon image|Flag of Perak.svg}} Perak * {{flagicon image|Seal Satun.png}} Satun,<br>{{flagicon image|Seal Trang.png}} Trang,<br>{{flagicon image|Seal Krabi.png}} Krabi |- valign="top" | Wong Melayu Kelantan<ref name="Colling" /><ref name="Aris" /><ref name="Husain" /> | * Krajan Bumi Abang (abad kaping 1–6) * Kasultanan Kelantan (1267–saiki) * Kasultanan Jembal (1638–1720) | * {{flagicon image|Flag of Kelantan.svg}} [[Kelantan]] * {{flagicon image|Flag of Narathiwat.svg}} Narathiwat * {{flagicon image|Flag of Besut, Terengganu.svg}} Besut ([[Trengganu]]) |- valign="top" | Wong Melayu Lahat | | * {{flag|Sumatra Kidul}} |- valign="top" | Wong Melayu Loloan | | * {{flagicon image|Lambang Kab Jembrana.png}} [[Kabupatèn Jembrana]] |- valign="top" | Wong Melayu Malaka<ref name="Colling" /><ref name="Aris" /><ref name="Husain" /> | * Kasultanan Malaka (1402–1511) | * {{flagicon image|Flag of Malacca.svg}} [[Melaka]] |- valign="top" | Wong Minangkabau-Melayu<ref name="Karim" /><ref name="Joseph" /><br />(''kelompok Melayu keturunan [[wong Minangkêbo|Minangkêbo]] sing diasimilasi'') | * Dharmasraya (1183–1347) * Kasultanan Siak (1725–1949) * Panguwasa Negeri Sembilan (1773–saiki) | * {{flag|Riau}},<br /> {{flagicon image|Flag of Riau Islands.svg}} [[Kapuloan Riau]] * {{flagicon image|Flag of Negeri Sembilan.svg}} [[Negeri Sembilan]],<br>{{flagicon image|Flag of Selangor.svg}} [[Selangor]],<br>{{flagicon image|Flag of Johor.svg}} [[Johor]],<br />{{flagicon image|Flag of Pahang.svg}} [[Pahang]] * {{flag|Singapura}} |- valign="top" | Wong Melayu Sumatra Lor-Wétan | * Kasultanan Asahan (1630–1946) * Kasultanan Bilah (1630–1946) * Kasultanan Deli (1632–1946) * Kasultanan Langkat (1568–1946) * Kasultanan Serdang (1728–1946) | * {{flag|Sumatra Lor}} |- valign="top" | Wong Melayu Pahang<ref name="Colling" /><ref name="Aris" /><ref name="Husain" /> | * Karajan Pahang Kuna (abad kaping 5–1454) * Kasultanan Pahang Kuna (1470–1623) * Karajan Pahang Modern (1770–1881) * Kasultanan Pahang Modern (1881–saiki) | * {{flagicon image|Flag of Pahang.svg}} [[Pahang]] |- valign="top" | Wong Melayu Palémbang<ref name="Konstruksi Hukum Adat Pernikahan Masyarakat Melayu Palembang Berdasarkan Syar'iat Islam">{{Cite web|title=Konstruksi Hukum Adat Pernikahan Masyarakat Melayu Palembang Berdasarkan Syar'iat Islam|language= Indonesian|date=Agustus 2019|url=https://www.researchgate.net/publication/334990443}}</ref><ref name="Tradisi Ruwahan pada Masyarakat Melayu Palembang">{{Cite web|title=Tradisi Ruwahan Masyarakat Melayu Palembang Dalam Perspektif Fenomenologis|language= id|date=Dhésèmber 2022|url=https://ejournal.uin-suska.ac.id/index.php/SosialBudaya/article/viewFile/19338/8602}}</ref><ref name="Akulturasi dalam Tradisi Kelahiran Orang Melayu Palembang">{{Cite web|title=Akulturasi dalam Tradisi Kelahiran Orang Melayu Palembang|language= id|date=Dhésèmber 2019|url=https://media.neliti.com/media/publications/506596-none-eb4c4768.pdf}}</ref><ref name="Budaya Politik Aristokrat Melayu Abad ke XVIII – XIX M : Analisis Kontekstual Manuskrip Sejarah Palembang - Dr. Komaruddin, ed al. Universitas Islam Negeri (UIN) Raden Fatah Palembang">{{Cite journal|title=Budaya Politik Aristokrat Melayu Abad ke XVIII – XIX M: Analisis Kontekstual Manuskrip Sejarah Palembang – Dr. Komaruddin, ed al. Universitas Islam Negeri (UIN) Raden Fatah Palembang|journal= Tamaddun: Jurnal Kebudayaan dan Sastra Islam|language= id|date=2022|volume= 18|issue= 2|pages= 69–86|doi= 10.19109/tamaddun.v18i2.2785|url=https://jurnal.radenfatah.ac.id/index.php/tamaddun/article/view/2785/1887|last1= Niswah|first1= Chirun|doi-access= free}}</ref> | * [[Praja Sriwijaya|Sriwijaya]] (abad kaping 7–13) * Kasultanan Palémbang (1550–1823) | * {{flag|Sumatra Kidul}} |- valign="top" | Wong Melayu Patani<ref name="Colling" /><ref name="Aris" /><ref name="Husain" /> | * Karajan Negara Sri Dharmaraja (abad milenium kaping 1–15) * Langkasuka (abad kaping 2–14) * Kasultanan Pattani (1516–1902) * Kasultanan Singgora (1603–1689) * Karajan Reman (1785–1902) * Karajan Legeh (1755–1902)<ref name="Anuar Nik Mahmud 1999 39">{{harvnb|Anuar Nik Mahmud|1999|p=39}}</ref> * Karajan Nong Chik (1809–1902)<ref name="Anuar Nik Mahmud 1999 39"/> * Karajan Jalur (1817–1902)<ref name="Anuar Nik Mahmud 1999 39"/> * Karajan Teluban (1817–1902)<ref name="Anuar Nik Mahmud 1999 39"/> * Karajan Jering (1817–1902)<ref name="Anuar Nik Mahmud 1999 39"/> | * {{flagicon image|Seal Pattani.png}} Pattani,<br>{{flagicon image|Seal Yala.png}} Yala,<br>{{flagicon image|Seal Narathiwat.png}} Narathiwat,<br>{{flagicon image|Seal Songkhla.png}} Songkhla,<br />{{flagicon image|Seal Phattalung.png}} Phattalung * {{flagicon image|Flag of Kedah.svg}} [[Kedah]],<br>{{flagicon image|Flag of Kelantan.svg}} [[Kelantan]],<br>{{flagicon image|Flag of Perak.svg}} Perak |- valign="top" | Wong Melayu Perak<ref name="Colling" /><ref name="Aris" /><ref name="Husain" /> | * Gangga Negara (abad kaping 2 – 11) * Kasultanan Perak (1528–saiki) | * {{flagicon image|Flag of Perak.svg}} Perak |- valign="top" | [[Wong Melayu Riau]] | * Kasultanan Kuntu Kampar (1234–1933) * Kasultanan Indragiri (1298–1945) * Kasultanan Rokan (1569–1940) * Kasultanan Pelalawan (1791–1946) * Kasultanan Riau-Lingga (1824–1911) | * {{flag|Riau}},<br>{{flagicon image|Flag of Riau Islands.svg}} [[Kapuloan Riau]],<br /> {{flagicon image|Lambang Kabupaten Pasaman.png}} [[Kabupatèn Pasaman]],<br />{{flagicon image|Lambang Kabupaten Lima Puluh Kota.png}} [[Kabupatèn Lima Puluh Kota]] |- valign="top" | Wong Melayu Sarawak{{sfn|Said|2012}}{{sfn|Amanah Khairat Yayasan Melayu Sarawak|}} | * Karajan Santubong (abad kaping 7) * Karajan Samarahan (abad kaping 13) * Karajan Saribas (abad kaping 15) * Karajan Banting (abad kaping 16) * Kasultanan Sarawak (1598–1641) | * {{flagicon image|Flag of Sarawak.svg}} [[Sarawak]] |- valign="top" | Wong Melayu Selangor | * Kasultanan Selangor (1745–saiki) | * {{flagicon image|Flag of Selangor.svg}} [[Selangor]] |- valign="top" | [[Wong Melayu Singapura]] | * Karajan Singapura (1299–1398) | * {{flag|Singapura}} |- valign="top" | Wong Melayu Tamiang | * Karajan Bukit Karang (1023–1330) * Kasultanan Benua Tamiang (1330–1528) | * {{flagicon image|Lambang Kabupaten Aceh Tamiang.png}} [[Kabupatèn Acèh Tamiang]] |- valign="top" | Wong Melayu Trengganu<ref name="Colling" /><ref name="Aris" /><ref name="Husain" /> | * Kasultanan Trengganu (1708–saiki) * Karajan Besut (1780–1899) | * {{flagicon image|Flag of Terengganu.svg}} [[Trengganu]] * [[Kuantan|Kutha Kuantan]] ([[Pahang]]) |- valign="top" |Wong Melayu Kalimantan Kulon | * Karajan Landak (1292–1962) * Karajan Matan (1590–1948) * Kerajaan Mempawah (1740–1950) * Kasultanan Pontianak (1771–1950) * Kasultanan Sambas (1675–1944) * Karajan Sanggau (1310–1960) * Karajan Sintang (1365–1950) * Karajan Tanjungpura (880–1590) | * {{flagicon image|Flag of West Kalimantan.svg}} [[Kalimantan Kulon]] |} ==Deleng uga== * [[Donya Melayu]] * [[Omah Melayu]] ==Cathetan== {{reflist|group=Note}} ==Cathetan suku== {{Reflist}} ==Bibliografi== {{refbegin}} {{Div col|colwidth=25em}} * {{citation | last = Abd. Rahman Ismail | title = Seni Silat Melayu: Sejarah, Perkembangan dan Budaya | publisher = Dewan Bahasa dan Pustaka | year = 2008 | location = Kuala Lumpur | isbn = 978-983-62-9934-5 }} * {{cite journal |ref={{harvid|Abdulla et al.|2009}} |first=M. A. |last=Abdulla |collaboration=HUGO Pan-Asian SNP Consortium |title=Mapping Human Genetic Diversity in Asia |journal=Science |volume=326 |issue=5959 |pages=1541–1545 |date=Dhésèmber 2009 |pmid=20007900 |doi=10.1126/science.1177074 |bibcode=2009Sci...326.1541. |s2cid=34341816 |url=http://scholarbank.nus.edu.sg/handle/10635/25650 }} * {{citation | last1 = Abu Talib Ahmad | last2 = Tan | first2 = Liok Ee | title = New terrains in Southeast Asian history | publisher = Ohio University press | year = 2003 | location = Singapura | isbn = 978-9971-69-269-8 }} * {{citation | last = Ahir | first = Diwan Chand | title = A Panorama of Indian Buddhism: Selections from the Maha Bodhi journal, 1892–1992 | publisher = Sri Satguru Publications | year = 1995 | isbn = 978-81-7030-462-3 }} * {{citation | last = Ahmad Salehuddin | title = Serampang dua belas, Tari Tradisional Kesultanan Serdang | year = 2009 | url = http://asalehudin.wordpress.com/2009/04/25/serampang-duabelas-tari-tradisional-melayu-kesultanan-serdang-sumatra-utara/ | access-date = 14 Novèmber 2026 | archive-date = 15 Juni 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120615152012/http://asalehudin.wordpress.com/2009/04/25/serampang-duabelas-tari-tradisional-melayu-kesultanan-serdang-sumatra-utara/ | url-status = live }} * {{citation | last = Alexander | first = James | title = Malaysia Brunei & Singapore | publisher = New Holland Publishers | year = 2006 | isbn = 978-1-86011-309-3 }} * {{cite web | last = Ali | first = Tongkat | title = Negeri Rahman, hilangnya sebutir permata | language = ms | trans-title = State of Rahman, the loss of a gem | date = 1 Fèbruari 2010 | url = http://kebunketereh.com/?p=387 | access-date = 14 Novèmber 2026 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110819082400/http://kebunketereh.com/?p=387 | archive-date = 19 Agustus 2011 }} * {{cite thesis |type=MSc |last=Amin |first=Tarek Abd El-Hamid Ahmed |date=1995 |title=Anglo-German Rivalry in the Malay Peninsula and Siam, 1870–1909 |publisher=Universiti Malaya |url=http://myto.upm.edu.my/find/Record/um.u401853 |access-date=14 Novèmber 2026 |archive-date=25 Sèptèmber 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925162704/http://myto.upm.edu.my/find/Record/um.u401853 }} * {{cite book |last1=Ananta |first1=Aris |last2=Arifin |first2=Evi Nurvidya |last3=Hasbullah |first3=M Sairi |last4=Handayani |first4=Nur Budi |last5=Pramono |first5=Agus |year=2015 |title=Demography of Indonesia's Ethnicity |url=https://books.google.com/books?id=crKfCgAAQBAJ |publisher=Institute of Southeast Asian Studies |isbn=978-981-4519-87-8 }} * {{Cite conference |last=Anderbeck |first=Karl |year=2002 |title=Suku Batin – A Proto-Malay People? Evidence from Historical Linguistics |conference=The Sixth International Symposium on Malay/Indonesian Linguistics, 3 – 5 August 2002, Nirwana Resort Hotel, Bintan Island, Riau, Indonesia |url=http://email.eva.mpg.de/~gil/ismil/6/abstracts/anderbeck.html |access-date=14 Novèmber 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304022950/http://email.eva.mpg.de/~gil/ismil/6/abstracts/anderbeck.html |archive-date=4 Maret 2016 }} * {{citation | last = Anuar Nik Mahmud | first = Nik | title = Sejarah Perjuangan Melayu Pattani | publisher = Penerbit Universiti Kebangsaan Malaysia | year = 1999 | location = Bangi | isbn = 978-967-942-443-0 }} * {{citation | last1 = Andaya | first1 = Barbara Watson | last2 = Andaya | first2 = Leonard Yuzon | title = A History of Malaysia | publisher = Palgrave Macmillan | year = 1984 | location = London | isbn = 978-0-333-27672-3 }} * {{cite web |last=Angahsunan |date=16 Juli 2017 |title=Pusaka, Rahsia Dan Dzat Keris |website=The Patriots |url=https://www.thepatriots.asia/archives/4275 |access-date=14 Novèmber 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170923024340/https://www.thepatriots.asia/archives/4275 |archive-date=23 Sèptèmber 2017 }} * {{citation | last = Azmi Arifin | title = Traditional Malay Pottery of Kuala Kangsar: Its History and Development | publisher = School of Humanities and Sciencesm, Universiti Sains Malaysia | year = 2015 }} * {{cite journal |last=Baer |first=A. S. |title=''Eden in the East'', Stephen Oppenheimer. London: Weidenfeld and Nicolson, 1998. |journal=Asian Perspectives |department=Book Reviews |volume=38 |issue=2 |pages=256–258 |date=Fall 1999 |url=https://www.proquest.com/openview/d18fba7557fb2762b68723c8176c4e5b/1?pq-origsite=gscholar&cbl=1818432 |access-date=14 Novèmber 2026 |archive-date=25 Sèptèmber 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925164204/https://www.proquest.com/openview/d18fba7557fb2762b68723c8176c4e5b/1?pq-origsite=gscholar&cbl=1818432 |url-status=live }} * {{citation | last = Barnard | first = Timothy P. | title = Contesting Malayness: Malay identity across boundaries | publisher = Singapore University press | year = 2004 | location = Singapura | isbn = 978-9971-69-279-7 }} * {{citation | last = Barrington | first = Lowell | title = After Independence: Making and Protecting the Nation in Postcolonial and Postcommunist States | publisher = University of Michigan Press | year = 2006 | isbn = 978-0-472-06898-2 }} * {{citation | last1 = Bolton | first1 = Kingsley | last2 = Hutton | first2 = Christopher | title = Triad societies: western accounts of the history, sociology and linguistics of Chinese secret societies | volume = 5 | publisher = Routledge | year = 2000 | location = London | isbn = 978-0-415-24397-1 }} * {{citation | last = Boyd | first = Kelly | title = Encyclopedia of historians and historical writing | volume = 2 | publisher = Fitzroy Darborn Publishers | year = 1999 | location = London | isbn = 978-1-884964-33-6 }} * {{citation | last1 = Brown | first1 = Keith | last2 = Ogilvie | first2 = Sarah | title = Concise encyclopedia of languages of the world | publisher = Elsevier Science | year = 2009 | isbn = 978-0-08-087774-7 }} * {{citation | last = Burgat | first = François | title = Face to face with political Islam (L'islamisme en face) | publisher = I.B Tauris & Co. Ltd | year = 2003 | location = New York | isbn = 978-1-86064-212-8 }} * {{cite book |ref={{harvid|Campo|2002}} |author=Joseph Norbert Frans Marie à Campo |date=2002 |title=Engines of Empire: Steamshipping and State Formation in Colonial Indonesia |location=Hilversum |publisher=Verloren |isbn=978-9-06550738-9}} * {{citation | last = Chew | first = Melanie | title = The Presidential Notes: A biography of President Yusof bin Ishak | publisher = SNP Publications | year = 1999 | location = Singapura | isbn = 978-981-4032-48-3 }} * {{citation | last = Chihara | first = Daigorō | title = Hindu-Buddhist architecture in Southeast Asia | publisher = BRILL | year = 1996 | isbn = 978-90-04-10512-6 }} * {{citation | last = Cikgu Paklong | title = Tembikar | publisher = Scribd | year = 2017 | url = https://www.scribd.com/doc/35206504/Tembikar | access-date = 14 Novèmber 2026 | archive-date = 3 Agustus 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200803133112/https://www.scribd.com/doc/35206504/Tembikar | url-status = live }} * {{citation | last = Clyne | first = Michael G. | title = Pluricentric languages: differing norms in different nations | publisher = De Gruyter Mouton | year = 1992 | isbn = 978-3-11-012855-0 }} * {{Cite book |last=Cœdès |first=George |author-link=Georges Coedès |title=The Indianized states of Southeast Asia |publisher=University of Hawaii Press |year=1968 |url=https://books.google.com/books?id=iDyJBFTdiwoC |isbn=978-0-8248-0368-1 |access-date=14 Novèmber 2026 |archive-date=23 Januari 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230123031147/https://books.google.com/books?id=iDyJBFTdiwoC |url-status=live }} * {{citation | editor-last = Colling | editor-first = Patricia | title = Dissertation Abstracts International, A-The Humanities and Social Sciences | volume = 33 | at = #8 | publisher = Xerox University Microfilms | year = 1973 | location = New York | issn = 0419-4209 <!--0012-3854--> }} (Abstracts of Dissertations Available on Microfilm or as Xerographic Reproductions February 1973) * {{citation | last = Cordier | first = Henri | author-link = Henri Cordier | title = Ser Marco Polo; notes and addenda to Sir Henry Yule's edition, containing the results of recent research and discovery | publisher = Bibliolife | year = 2009 | isbn = 978-1-110-77685-6 }} * {{Cite book |last=Crawfurd |first=John |year=1856 |title=A Descriptive Dictionary of the Indian Islands and Adjacent Countries |location=London |publisher=Bradbury and Evans |url=https://archive.org/details/adescriptivedic00crawgoog }} * {{citation | last = Deka | first = Phani | title = The great Indian corridor in the east | publisher = Mittal Publications | year = 2007 | isbn = 978-81-8324-179-3 }} * {{citation | first = Subhadra | last = Devan | title = New interest in an older Lembah Bujang | publisher = NST | year = 2010 | url = http://www.usm.my/index.php/about-usm/news-archive/67-papercutting-/7078-New-interest-in-an-older-Lembah-Bujang-.html | access-date = 14 Novèmber 2026 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121201092907/http://www.usm.my/index.php/about-usm/news-archive/67-papercutting-/7078-New-interest-in-an-older-Lembah-Bujang-.html | archive-date = 1 Dhésèmber 2012 }} * {{citation | last = Draeger | first = Donn F. | title = Weapons and fighting arts of Indonesia | publisher = Tuttle Publishing | year = 1992 | isbn = 978-0-8048-1716-5 }} * {{citation | last = Economic Planning Unit (Malaysia) | title = Population by sex, ethnic group and age, Malaysia,2010 | year = 2010 | url = http://www.epu.gov.my/html/themes/epu/images/common/pdf/eco_stat/pdf/1.2.5.pdf | access-date = 14 Novèmber 2026 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110722234036/http://www.epu.gov.my/html/themes/epu/images/common/pdf/eco_stat/pdf/1.2.5.pdf | archive-date = 22 Juli 2011 }} * {{citation | last = Esposito | first = John L. | title = The Oxford History of Islam | publisher = Oxford University Press | year = 1999 | location = New York | url = https://books.google.com/books?id=9HUDXkJIE3EC&pg=PT841 | isbn = 978-0-19-510799-9 }} * {{citation | last = Europa Publications Staff | title = Far East and Australasia (34th edition) | publisher = Routledge | year = 2002 | isbn = 978-1-85743-133-9 }} * {{citation | last = Farrer | first = D. S. | title = Shadows of the Prophet: Martial Arts and Sufi Mysticism | publisher = Springer | year = 2009 | isbn = 978-1-4020-9355-5 }} * {{citation | last = Ford | first = R. Clyde | title = Malay Literature | journal = Popular Science Monthly | volume = 55 | year = 1899 }} * {{citation | last = Ganguly | first = Šumit | title = Government Policies and Ethnic Relations in Asia and the Pacific | publisher = MIT press | year = 1997 | isbn = 978-0-262-52245-8 }} * {{citation | last = Gerini | first = Gerolamo Emilio | author-link = Gerolamo Emilio Gerini | title = Researches on Ptolemy's geography of eastern Asia (further India and Indo-Malay archipelago) | location = New Delhi | publisher = Oriental Books Reprint Corporation | year = 1974 | oclc = 1068575751 }} * {{citation | last = Ghulam Sarwar Yousof | title = The Malay Shadow Play: An Introduction | publisher = The Asian Centre | year = 1997 | isbn = 978-983-9499-02-5 }} * {{cite journal |last=Gibson-Hill |first=C. A. |date=Juli 1953 |title=Notes on the old Cannon found in Malaya, and known to be of Dutch origin |journal=Journal of the Malayan Branch of the Royal Asiatic Society|volume=26 |issue=1 |pages=145–174 |jstor=41502911}} * {{citation | last = Gopal | first = Lallanji | title = The economic life of northern India: c. A.D. 700–1200 | publisher = Motilal Banarsidass | year = 2000 | isbn = 978-81-208-0302-2 }} * {{citation | last = Green | first = Thomas A. | title = Martial arts of the world: An Encyclopedia. | publisher = ABC-CLIO Inc | year = 2001 | location = Santa Barbara | isbn = 978-1-57607-150-2 }} * {{citation | author = Gulrose Karim |title=Muslim identity and Islam: misinterpreted in the contemporary world | others = Information Malaysia 1990–91 Yearbook | publisher = Berita Publishing Sdn. Bhd | year = 1990 | location = Kuala Lumpur | isbn = 978-81-7827-165-1 }} * {{cite journal |name-list-style=amp |last1=Halimi |first1=Ahmad Jelani |last2=Pitchai |first2=Mohd Yusoff Mydin |date=2016 |url=http://docplayer.net/38783122-Setoi-setul-mambang-segara-dalam-lintasan-sejarah-negeri-negeri-melayu-utara.html |title=Setoi (Setul) Mambang Segara Dalam Lintasan Sejarah Negeri-Negeri Melayu Utara |journal=Jurnal Perspektif |volume=8 |issue=2 |pages=123–134 |issn=1985-496X |access-date=14 Novèmber 2026 |archive-date=16 Sèptèmber 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170916140227/http://docplayer.net/38783122-Setoi-setul-mambang-segara-dalam-lintasan-sejarah-negeri-negeri-melayu-utara.html |url-status=dead }} * {{citation | last = Hall | first = Daniel George Edward | author-link = D.G.E. Hall | title = History of South East Asia | publisher = Macmillan | year = 1981 | isbn = 978-0-333-24163-9 }} * {{citation | last = Hall | first = Thomas D. | title = Comparing Globalizations Historical and World-Systems Approaches | year = 2017 | publisher = Springer | url = https://books.google.com/books?id=g0I_DwAAQBAJ&q=sungai+batu+ingots&pg=PA111 | isbn = 978-3-319-68219-8 | access-date = 14 Novèmber 2026 | archive-date = 31 Maret 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230331160703/https://books.google.com/books?id=g0I_DwAAQBAJ&q=sungai+batu+ingots&pg=PA111 | url-status = live }} * {{citation | last = Harper | first = Timothy Norman | title = The End of Empire and the Making of Malaya | url = https://books.google.com/books?id=lmazmo6_RYMC | publisher = Cambridge University Press | year = 2001 | location = London | isbn = 978-0-521-00465-7 }} * {{Cite journal |last=Hassan |first=Hanisa |date=2016 |title=A Study on the Development of ''Baju Kurung'' Design in the Context of Cultural Changes in Modern Malaysia |publisher=Perpustakaan Negara Malaysia |journal=Wacana Seni Journal of Arts Discourse |volume=15 |pages=63–94 |doi=10.21315/ws2016.15.3 |url=http://wacanaseni.usm.my/WACANA%20SENI%20JOURNAL%20OF%20ARTS%20DISCOURSE/wacanaseni_v15/WS_15_3.pdf |access-date=14 Novèmber 2026 |doi-access=free |archive-date=22 Dhésèmber 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181222125633/http://wacanaseni.usm.my/WACANA%20SENI%20JOURNAL%20OF%20ARTS%20DISCOURSE/wacanaseni_v15/WS_15_3.pdf |url-status=dead }} * {{citation | last1 = He | first1 = Baogang | last2 = Galligan | first2 = Brian | last3 = Inoguchi | first3 = Takashi | title = Federalism in Asia | publisher = Edward Elgar Publications | year = 2007 | location = London | isbn = 978-1-84720-140-9 }} * {{citation | last1 = Henket | first1 = Hubert-Jan | last2 = Heynen | first2 = Hilde | title = Back from utopia: the challenge of the modern movement | publisher = 010 Publishers | year = 2002 | location = Rotterdam | isbn = 978-90-6450-483-9 }} * {{cite book |last=Herwig |first=Holger H. |date=1980 |title="Luxury' Fleet": The Imperial German Navy 1888-1918 |edition=1 |location=London; Boston |publisher=Allen & Unwin |isbn=978-0-04943023-5}} * {{citation | last1 = Hunter | first1 = William Wilson | author-link1 = William Wilson Hunter | last2 = Roberts | first2 = Paul Ernest | title = A History of British India: To the Overthrow of the English in the Spice Archipelago | publisher = Nabu Press | year = 2010 | isbn = 978-1-145-70716-0 }} * {{citation |last = Husain | first = M. G. | title = Muslim identity and Islam: misinterpreted in the contemporary world | publisher = Manak Publications | year = 2007 | location = New Delhi | isbn = 978-81-7827-165-1 }} * {{citation | last = Hussin Mutalib | title = Islam in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | year = 2008 | location = Singapura | isbn = 978-981-230-758-3 }} * {{citation | last = I Ching | author-link =I Ching (monk) | editor-last = Takakusu | editor-first = Junjiro | editor-link = Takakusu Junjiro | title = A Record of the Buddhist Religion As Practised in India and the Malay Archipelago (A.D. 671–695) | publisher = Asian Educational Services | year = 2005 | isbn =978-81-206-1622-6 }} * {{citation | last = IBP | title = Brunei Sultan Haji Hassanal Bolkiah Mu'izzaddin Waddaulah Handbook | location = Washington DC | publisher = International Business Publications | year = 2007 | isbn = 978-1-4330-0444-5 }} * {{citation | last = Irma Musliana | title = Kenapa Bilah Keris Bengkok? Sejarah Keris Melayu Yang Kita Tidak Pernah Dengar. | year = 2016 | url = https://soscili.my/sejarah-keris-melayu-taming-sari/ | access-date = 14 Novèmber 2026 | archive-date = 1 Dhésèmber 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171201044508/https://soscili.my/sejarah-keris-melayu-taming-sari/ | url-status = live }} * {{citation | first1 = Johan | last1 = Jaaffar | first2 = Safian | last2 = Hussain | first3 = Mohd Thani | last3 = Ahmad | title = History of Modern Malay Literature | volume = 2 | publisher = Dewan Bahasa dan Pustaka & Ministry of Education (Malaysia) | year = 1992 | location = Kuala Lumpur | isbn = 978-983-62-2745-4 }} * {{citation | last = James | first = Michael | title = Black Belt | journal = Black Belt. Buyer's Guide | publisher = Rainbow Publications | year = 1994 | issn = 0277-3066 }} * {{citation | last = Jamil Abu Bakar | title = A design guide of public parks in Malaysia | publisher = Penerbit UTM | year = 2002 | location = Kuala Lumpur | isbn = 978-983-52-0274-2 }} * {{citation | last = Jermsawatdi | first = Promsak | title = Thai art with Indian influences | publisher = Abhinav Publications | year = 1989 | isbn = 978-81-7017-090-7 }} * {{citation | last1 = Johns | first1 = Anthony Hearle | last2 = Lahoud | first2 = Nelly | title = Islam in world politics | publisher = Routledge | year = 2005 | location = New York | isbn = 978-0-415-32411-3 }} * {{citation | last1 = Joseph | first1 = Suad | last2 = Najmabadi | first2 = Afsaneh | title = Economics, Education, Mobility And Space (Encyclopedia of women & Islamic cultures) | publisher = Brill Academic Publishers | year = 2006 | isbn = 978-90-04-12820-0 }}= * {{citation | last = Leyden | first = John | title = Malay Annals: Translated from the Malay Language | publisher = Longman, Hurst, Rees, Orme, and Brown | year = 1821 | location = London }} * {{citation | last = Littrup | first = Lisbeth | title = Identity in Asian literature | publisher = Nordic Institute of Asian Studies | year = 1996 | location = Richmond | isbn = 978-0-7007-0367-8 }} * {{citation | last = Lockard | first = Craig A. | title = Southeast Asia in world history | publisher = Oxford University Press | year = 2009 | location = New York | isbn = 978-0-19-533811-9 }} * {{citation | last = Lumholtz | first = Carl Sofus | author-link = Carl Sofus Lumholtz | title = Through Central Borneo | publisher = Kessinger publishing | year = 2004 | isbn = 978-1-4191-8996-8 }} * {{citation | last = Majlis Kebudayaan Negeri Kedah | title = Intisari kebudayaan Melayu Kedah: Kumpulan rencana mengenai kebudayaan Negeri Kedah | publisher = Majlis Kebudayaan Negeri Kedah | year = 1986 }} * {{citation | last = Marshall Cavendish | author-link = Marshall Cavendish | title = World and Its Peoples: Eastern and Southern Asia | publisher = Marshall Cavendish | year = 2007 | location = New York | isbn = 978-0-7614-7631-3 }} * {{citation | last = Matusky | first = Patricia Ann | title = Malaysian shadow play and music: continuity of an oral tradition | publisher = Oxford University Press | year = 1993 | isbn = 978-967-65-3048-6 }} * {{citation | last = Maznah Mohammad | title = The Malay handloom weavers: a study of the rise and decline of traditional manufacture | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | year = 1996 | location = Singapura | isbn = 978-981-3016-99-6 }} * {{citation | last = McNair | first = Sylvia | title = Malaysia (Enchantment of the World. Second Series) | publisher = Children's Press | year = 2002 | isbn = 978-0-516-21009-4 | url = https://archive.org/details/malaysia00mcna_0 }} * {{citation | last = Melayu Online | title = Melayu Online.com's Theoretical Framework | url = http://melayuonline.com/eng/about/dig/2 | year = 2005 | access-date = 14 Novèmber 2026 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121021153512/http://melayuonline.com/eng/about/dig/2 | archive-date = 21 Oktober 2012 }} * {{citation | last1 = Melebek |first1 = Abdul Rashid | last2 = Moain |first2 = Amat Juhari | title = Sejarah Bahasa Melayu ("History of the Malay Language") | publisher = Utusan Publications & Distributors | year = 2006 | isbn = 978-967-61-1809-7 }} * {{citation |last1=Miksic |first1=John N. |title=Ancient Southeast Asia |last2=Goh |first2=Geok Yian |date=2017 |publisher=Routledge |location=London}} * {{citation | last = Milner | first = Anthony | title = The Malays (The Peoples of South-East Asia and the Pacific) | publisher = Wiley-Blackwell | year = 2010 | isbn = 978-1-4443-3903-1 }} * {{citation | last = Ministry of Culture | first = Singapore | title = Singapore: facts and pictures | journal = Singapore Facts and Figures | year = 1973 | issn = 0217-7773 }} * {{citation | last = Mohamad Tajuddin Haji Mohamad Rasdi | title = The architectural heritage of the Malay world: the traditional houses | publisher = Penerbit Universiti Teknologi Malaysia | year = 2005 | location = Skudai, Johor Darul Ta'zim | isbn = 978-983-52-0357-2 }} * {{citation | last = Mohamed Anwar Omar Din | title = Asal Usul Orang Melayu: Menulis Semula Sejarahnya (The Malay Origin: Rewrite Its History) | publisher = Jurnal Melayu, Universiti Kebangsaan Malaysia | year = 2011 | url = https://www.scribd.com/doc/82001895 | access-date = 14 Novèmber 2026 | archive-date = 9 Dhésèmber 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191209135319/https://www.scribd.com/document/82001895/1 | url-status = live }} * {{citation | last = Mohd Fauzi Yaacob | title = Malaysia: Transformasi dan perubahan sosial | publisher = Arah Pendidikan Sdn Bhd | year = 2009 | location = Kuala Lumpur | isbn = 978-967-323-132-4 }} * {{citation | last = Mohd. Zamberi A. Malek. | title = Patani dalam tamadun Melayu | publisher = Pendeta Discovery Universiti Malaya | year = 1994 | isbn = 978-983-62-4121-4 }} * {{cite web |last=Mok |first=Opalyn |date=9 Juni 2017 |title=Archaeologists search for a king in Sungai Batu |work=Malay Mail |url=http://www.themalaymailonline.com/malaysia/article/archaeologists-search-for-a-king-in-sungai-batu#Lr7qBW8WcLTB8Drf.97 |access-date=14 Novèmber 2026 |archive-date=1 Dhésèmber 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201051918/http://www.themalaymailonline.com/malaysia/article/archaeologists-search-for-a-king-in-sungai-batu#Lr7qBW8WcLTB8Drf.97 |url-status=live }} * {{citation | last = Moore | first = Wendy | title = West Malaysia and Singapore | publisher = Periplus Editions (HK) Ltd | year = 1998 | location = Singapura | isbn = 978-962-593-179-1 }} * {{citation | last = Mukerjee | first = Radhakamal | author-link = Radhakamal Mukerjee | title = The culture and art of India | publisher = Coronet Books Inc | year = 1984 | isbn = 978-81-215-0114-9 }} * {{citation | last = Muljana | first = Slamet | title = Kuntala, Sriwijaya Dan Suwarnabhumi | language = id | location = Jakarta | publisher = Yayasan Idayu | year = 1981 | oclc = 565235680 }} * {{citation | last = Muljana | first = Slamet | editor-last = Stapel | editor-first = Frederik Willem | title = Sriwijaya | language = id | location = Yogyakarta | publisher = LKiS Pelangi Aksara | year = 2006 | isbn = 978-979-8451-62-1 }} * {{citation | last = Munoz | first = Paul Michel| title = Early Kingdoms of the Indonesian Archipelago and the Malay Peninsula | publisher = Editions Didier Millet | year = 2006 | location = Singapura | isbn = 978-981-4155-67-0 }} * {{citation | last = Murdock | first = George Peter | author-link = George Murdock | title = Studies in the science of society | publisher = Books for Libraries Press | year = 1969 | location = Singapura | isbn = 978-0-8369-1157-2 | url = https://archive.org/details/studiesinscience0000unse }} * {{citation |last1 = Na'im |first1 = Akhsan |last2 = Syaputra |first2 = Hendry |editor-last1 = Sumarwanto |editor-last2 = Iriantono |editor-first2 = Tono |title = Kewarganegaraan, Suku Bangsa, Agama, dan Bahasa Sehari-hari Penduduk Indonesia – Hasil Sensus Penduduk 2010 |trans-title = Indonesian Citizens' Nationality, Ethnicity, Religion, and Everyday Language – Results of the 2010 Population Census |year = 2010 |location = Jakarta, Indhonésia |publisher = Badan Pusat Statistik [Central Bureau of Statistics] |isbn = 978-979-064-417-5 |language = id |url = http://demografi.bps.go.id/phpfiletree/bahan/kumpulan_tugas_mobilitas_pak_chotib/Kelompok_1/Referensi/BPS_kewarganegaraan_sukubangsa_agama_bahasa_2010.pdf |access-date = 14 Novèmber 2026 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170712140438/http://demografi.bps.go.id/phpfiletree/bahan/kumpulan_tugas_mobilitas_pak_chotib/Kelompok_1/Referensi/BPS_kewarganegaraan_sukubangsa_agama_bahasa_2010.pdf |archive-date = 12 Juli 2017 }} * {{cite web | last = Niza | first = Syefiri Moniz Mohd. | title = Keris masih simbol paling penting | website = Utusan online | date = 10 Juni 2016 | url = http://www.utusan.com.my/berita/nasional/keris-masih-simbol-paling-penting-1.340651 | access-date = 14 Novèmber 2026 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171201033314/http://www.utusan.com.my/berita/nasional/keris-masih-simbol-paling-penting-1.340651 | archive-date = 1 Dhésèmber 2017 }} * {{citation | last1 = Noor | first1 = Farish Ahmad | last2 = Khoo | first2 = Eddin | title = Spirit of wood: the art of Malay woodcarving: works by master carvers from Kelantan, Terengganu, and Pattani | publisher = Periplus Editions | year = 2003 | location = Singapura | isbn = 978-0-7946-0103-4 }} * {{citation | last = O'Reilly | first = Dougald J. W. | title = Early civilizations of Southeast Asia | publisher = Rowman Altamira Press | year = 2007 | isbn = 978-0-7591-0278-1 }} * {{citation | last = Ooi | first = Keat Gin | author-link = Keat Gin Ooi | title = Southeast Asia: a historical encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor | publisher = ABC-CLIO | year = 2004 | isbn = 978-1-57607-770-2 | url = https://books.google.com/books?id=QKgraWbb7yoC | access-date = 14 Novèmber 2026 | archive-date = 16 Januari 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230116094029/https://books.google.com/books?id=QKgraWbb7yoC | url-status = live }} * {{cite book |last=Oppenheimer |first=Stephen |chapter=The 'Austronesian' Story and Farming-language Dispersals: Caveats on the Timing and Independence in Proxy Lines of Evidence from the Indo-European Model |editor1-last=Bacas |editor1-first=Elizabeth A. |editor2-last=Glover |editor2-first=Ian C. |editor3-last=Pigott |editor3-first=Vincent C. |year=2006 |title=Uncovering Southeast Asia's Past |pages=65–73 |publisher=NUS Press |location=Singapura |isbn=978-9971-69-351-0}} * {{citation | last = Othman |first = Mohd. Aris Hj. | title = The dynamics of Malay identity | publisher = Penerbit Universiti Kebangsaan Malaysia | year = 1983 | isbn = 978-967-942-009-8 }} * {{cite book | last = Pande | first = Govind Chandra | author-link = Govind Chandra Pande | title = India's Interaction with Southeast Asia: History of Science, Philosophy and Culture in Indian Civilization, Vol. 1, Part 3 | publisher = Munshiram Manoharlal | year = 2006 | isbn = 978-81-87586-24-1 }} * {{citation |last = Pearson |first = Michael |title = Trade, Circulation, and Flow in the Indian Ocean World |publisher = Palgrave Macmillan |series = Palgrave Series in Indian Ocean World Studies |year = 2015 |url = https://books.google.com/books?id=gkDeCgAAQBAJ&q=sungai+batu+ingots&pg=PT56 |isbn = 978-1-137-56624-9 |access-date = 14 Novèmber 2026 |archive-date = 31 Maret 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230331160654/https://books.google.com/books?id=gkDeCgAAQBAJ&q=sungai+batu+ingots&pg=PT56 |url-status = live }} * {{cite thesis | last = Ramli | first = Rashahar | chapter = Bab Dua: Selatan Thailand, ''Changwat'' Narathiwat dan Kawasan Kajian | trans-chapter = Chapter Two: South Thailand, ''Changwat'' Narathiwat and Study Area | title = Masyarakat Melayu dan penanaman padi di Selatan Thailand: kajian kes di sebuah mubaan dalam Wilayah / Narathiwat | trans-title = The Malay community and rice cultivation in southern Thailand: a case study in a regency in the Regions / Narathiwat | year = 1999 | chapter-url = http://studentsrepo.um.edu.my/493/3/BAB2.pdf | url = http://malrep.uum.edu.my/rep/Record/my.um.stud.493 | language = ms | via = Universiti Utara Malaysia Library | access-date = 14 Novèmber 2026 | archive-date = 4 Dhésèmber 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201204050536/http://malrep.uum.edu.my/rep/Record/my.um.stud.493 | url-status = dead }} * {{cite web |last=Razak |first=Aidila |date=24 Januari 2012 |title=Geneticist clarifies role of Proto-Malays in human origin |website=Malaysia Kini |url=https://www.malaysiakini.com/news/187435 |access-date=14 Novèmber 2026 |archive-date=27 Juli 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180727181033/https://www.malaysiakini.com/news/187435 |url-status=live }} * {{citation | last = Richmond | first = Simon | title = Malaysia, Singapore & Brunei | publisher = Lonely Planet publications | year = 2007 | isbn = 978-1-74059-708-1 | url = https://archive.org/details/isbn_9781740597081 }} * {{Cite book |last=Ricklefs |first=M.C. |year=1991 |title=A Modern History of Indonesia, 2nd edition |publisher=MacMillan |isbn=0-333-57690-X}} * {{citation | last = Ryan | first = Neil Joseph | title = A History of Malaysia and Singapore | publisher = Oxford University Press | year = 1976 | location = London | isbn = 978-0-19-580302-0 }} * {{cite journal | last = Said | first = Ismail | title = Visual Composition of Malay Woodcarvings in Vernacular House of Peninsular Malaysia | journal = Jurnal Teknologi | volume = 37 | issue = B | pages = 43–52 | publisher = University Teknologi Malaysia | year = 2002 | url = http://eprints.utm.my/1421/1/JT37B4.pdf | access-date = 14 Novèmber 2026 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110722234222/http://eprints.utm.my/1421/1/JT37B4.pdf | archive-date = 22 Juli 2011 }} * {{cite journal | last = Said |first=Sanib | title = Sejarah Awal Kepulauan Melayu:Lima Buah Negeri Warisan Sarawak yang Hilang | journal = CREAM – Current Research in Malaysia | volume = 1 | issue = 1 | pages = 35–44 | publisher = University Malaysia Sarawak | date = Oktober 2012 }} * {{cite journal | last = Said |first = Ismail | title = Criteria for Selecting Timber Species in Malay Woodcarving | journal = Journal of Asian Architecture and Building Engineering | volume = 4 | issue = 1 | pages = 17–23 | date = Mèi 2005 | doi = 10.3130/jaabe.4.17 | s2cid = 108510191 | doi-access = free }} * {{citation | last = Sarkar | first = Himansu Bhusan | title = Some contributions of India to the ancient civilisation of Indonesia and Malaysia | publisher = Punthi Pustak | year = 1970 | location = Calcutta | isbn = 978-0-19-580302-0 }} * {{citation | last = Sheikh Shamsuddin | title = The Malay art of self-defense: Silat Seni Gayung | publisher = North Atlantic Books | year = 2005 | location = Berkeley | isbn = 978-1-55643-562-1 }} * {{citation | last = Sneddon | first = James N. | title = The Indonesian language: its history and role in modern society | publisher = University of New South Wales Press | year = 2003 | isbn = 978-0-86840-598-8 }} * {{cite journal |ref={{harvid|Soares, et al.|2008}} |last1=Soares |first1=Pedro |display-authors=etal |title=Climate Change and Postglacial Human Dispersals in Southeast Asia |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=25 |issue=6 |pages=1209–18 |date=Juni 2008 |pmid=18359946 |doi=10.1093/molbev/msn068 |doi-access=free }} * {{citation | last = Srinivasa | first = Kodaganallur Ramaswami | title = Asian variations in Ramayana | publisher = Sahitya Academy | year = 2003 | location = Singapura | isbn = 978-81-260-1809-3 }} * {{citation | last = Stearns | first = Peter N. | author-link = Peter Stearns | title = The Encyclopedia of World History | volume = 1 | publisher = Houghton Mifflin Harcourt | year = 2001 | isbn = 978-0-395-65237-4 | title-link = The Encyclopedia of World History }} * {{citation | last = Suryadinata | first = Leo | title = Nationalism & Globalization: East & West | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | year = 2000 | isbn = 978-981-230-078-2 }} * {{citation | last = Sweeney | first = Amin | title = A full hearing:orality and literacy in the Malay world | publisher = University of California Press | year = 1987 | location = Berkeley | isbn = 978-0-520-05910-8 }} * {{citation | last = Syed Husin Ali | title = The Malays, their problems and future | publisher = The Other Press Sdn Bhd | year = 2008 | location = Kuala Lumpur | isbn = 978-983-9541-62-5 }} * {{citation | last = Tan | first = Liok Ee | title = The Rhetoric of Bangsa and Minzu | publisher = Monash Asia Institute | year = 1988 | isbn = 978-0-86746-909-7 }} * {{citation |last = TED |title = Taman Negara Rain Forest Park and Tourism |url = http://www1.american.edu/ted/malayprk.htm |year = 1999 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100609082019/http://www1.american.edu/TED/malayprk.htm |archive-date = 9 Juni 2010 }} * {{citation | last = Teeuw | first = Andries | author-link = A. Teeuw | title = The history of the Malay language. A preliminary survey | url = http://www.kitlv-journals.nl/index.php/btlv/article/viewFile/2295/3056 | publisher = Royal Netherlands Institute of Southeast Asian and Caribbean Studies | year = 1959 | access-date = 14 Novèmber 2026 | archive-date = 5 Maret 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305010911/http://www.kitlv-journals.nl/index.php/btlv/article/viewFile/2295/3056 | url-status = dead }} * {{cite journal |last=Terrell |first=John Edward |date=Agustus–Oktober 1999 |title=Think Globally, Act Locally |url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_august-october-1999_40_4/page/559 |journal=Current Anthropology |volume=40 |issue=4 |pages=559–560 |doi=10.1086/200054|s2cid=224792124 }} * {{cite report | type = Working paper | last = Tirtosudarmo | first = Riwanto | title = The ''Orang Melayu'' and ''Orang Jawa'' in the 'Lands Below the Winds' | publisher = CRISE: Centre for Research on Inequality, Human Security and Ethnicity | date = Maret 2005 | id = CRISE Working Paper 14 | url = http://www.sabrizain.org/malaya/library/javavmalay.pdf | access-date = 14 Novèmber 2026 | archive-date = 26 Novèmber 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201126212713/http://www.sabrizain.org/malaya/library/javavmalay.pdf | url-status = live }} * {{cite conference | last = Umaiyah Haji Omar | title = Language and writing system of Bangkok Melayu | year = 2007 | conference = International Conference on Minority Languages and Writing Systems held on 23–26 November 2007 in Beijing, China | url = http://www.sabrizain.org/malaya/library/bkmlang.pdf | access-date = 14 Novèmber 2026 | archive-date = 24 Fèbruari 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210224171534/http://www.sabrizain.org/malaya/library/bkmlang.pdf | url-status = live }} * {{citation | last = Umaiyah Haji Omar | title = The Assimilation of the ''Bangkok-Melayu'' Communities | publisher = Asian Scholarship Foundation | year = 2003 | url = http://www.asianscholarship.org/asf/ejourn/articles/umaiyah_haji_umar.doc | access-date = 14 Novèmber 2026 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120918151751/http://www.asianscholarship.org/asf/ejourn/articles/umaiyah_haji_umar.doc | archive-date = 18 Sèptèmber 2012 }} * {{citation | last1 = Van Beek | first1 = Steve | last2 = Invernizzi | first2 = Luca | title = The arts of Thailand | publisher = Tuttle Publishing | year = 1999 | location = New York | isbn = 978-962-593-262-0 | url = https://archive.org/details/artsofthailand00vanb }} * {{citation | last1 = Van der Putten | first1 = Jan | last2 = Cody | first2 = Mary Kilcline | title = Lost Times and Untold Tales from the Malay World | publisher = National University of Singapore press | year = 2009 | location = Singapura | isbn = 978-9971-69-454-8 }} * {{cite web|last=Winarno|first=Bondan|date=21 Juni 2010|title=Gulai Ketam, Asam-Asam Pedas|website=Detik Food|url=http://us.detikfood.com/read/2010/06/21/160229/1382992/908/gulai-ketam-asam-asam-pedas|archive-url=https://web.archive.org/web/20100623000015/http://us.detikfood.com/read/2010/06/21/160229/1382992/908/gulai-ketam-asam-asam-pedas|archive-date=23 Juni 2010}} * {{citation | last = Winstedt | first = Richard Olaf | title = Shaman Saiva and Sufi (2008 edition) | publisher = BiblioLife | year = 1925 | location = London }} * {{citation | last = Wolters | first = Oliver William | author-link = O. W. Wolters | title = History, culture, and region in Southeast Asian perspectives | publisher = Cornell University Southeast Asia Program Publications | year = 1999 | location = Singapura | isbn = 978-0-87727-725-5 }} * {{citation | last = Wong | first = Hoy Kee | title = Comparative studies in Southeast Asian education | publisher = Heinemann Educational Books (Asia) | year = 1973 | isbn = 978-0-686-60339-9 }} * {{citation | last = Wright | first = John | title = The New York Times Almanac 2001 | publisher = The New York Times Company | year = 2007 | location = [[Kutha New York|New York]] | isbn = 978-1-57958-348-4 | title-link = The New York Times Almanac }} * {{citation | last = Wright | first = Thomas | title = The travels of Marco Polo, the Venetian: the translation of Marsden revised, with a selection of his notes | publisher = Kessinger Publishing, LLC | year = 2004 | isbn = 978-1-4191-8573-1 }} * {{cite web |last1=Yunos |first1=Rozan |last2=Begawan |first2=Bandar Seri |date=24 Oktober 2011 |title=In search of Brunei Malays outside Brunei |url=http://www.bt.com.bn/golden-legacy/2011/10/24/search-brunei-malays-outside-brunei |archive-url=https://web.archive.org/web/20160514083428/http://www.bt.com.bn/golden-legacy/2011/10/24/search-brunei-malays-outside-brunei |archive-date=14 Mèi 2016 |url-status=usurped |work=Brunei Times }} * {{cite web | last = Zakaria | first = Faizal Izzani | title = Keris jiwa Melayu dan Nusantara | website = Utusan online | date = 3 Sèptèmber 2016 | url = http://www.utusan.com.my/rencana/utama/keris-jiwa-melayu-dan-nusantara-1.377802 | access-date = 14 Novèmber 2026 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171201035426/http://www.utusan.com.my/rencana/utama/keris-jiwa-melayu-dan-nusantara-1.377802 | archive-date = 1 Dhésèmber 2017 }} * {{citation | last = Zaki Ragman | title = Gateway to Malay culture | publisher = Asiapac Books Pte Ltd | year = 2003 | location = Singapura | isbn = 978-981-229-326-8 }} * {{citation | last = Ziegler | first = Oswald Leopol | title = The world and south east Asia | publisher = Oswald Ziegler Enterprises | year = 1972 | isbn = 978-0-909586-03-4 }} {{div col end}} {{refend}} ==Pranala njaba== * {{ms}} [http://iyco0.tripod.com/usmanawang.html Puisi Usman Awang mengenai Melayu.]{{Pranala mati|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{en icon}} [http://www.asiafinest.com/forum/index.php?showtopic=29765 Melayu] * {{id}} [http://209.85.175.104/search?q=cache:lYcg2r-ziWYJ:ccm.um.edu.my/umweb/fsss/images/persidangan/Kertas%2520Kerja/Pak%2520Witrianto.doc+Rumpun+Banjar&hl=id&ct=clnk&cd=139&gl=id&client=firefox-a Modal Sosial dan Pembangunan Manusia Melayu oleh Witrianto, S.S., M.Hum., M.Si dari Universitas Andalas]{{Pranala mati|date=April 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{id}} [http://www.indonesiamedia.com/2004/05/early/budaya/budaya-0504-bhinneka.htm Bhinneka Tunggal Ika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100126030352/http://www.indonesiamedia.com/2004/05/early/budaya/budaya-0504-bhinneka.htm |date=26 Januari 2010 }} * {{id}} [http://melayuonline.com/article/?a=aW1QL3FMZVZBUkU4Ng%3D%3D= Gerakan Bangsa Melayu Besar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408223826/http://melayuonline.com/article/?a=aw1ql3fmzvzbuku4ng=== |date=8 April 2016 }} {{stub}} {{DEFAULTSORT:Melayu}} [[Kategori:Melayu|*]] [[Kategori:Suku bangsa ing Malaysia]] [[Kategori:Suku bangsa ing Indonesia]] [[Kategori:Golongan ètnik ing Indonésia]] [[Kategori:Golongan ètnik ing Malaysia]] [[Kategori:Golongan ètnik ing Singapura]] [[Kategori:Golongan ètnik ing Brunéi Darussalam]] {{Featured article}} {{Authority control}} 2tioxcy897xpjmjvsplowrrnrsv27gn Sega lan kari 0 171999 1762159 1761791 2026-11-19T14:20:39Z Kent Wang 74942 Ngganti gambar lan katrangan: Sri Lankan Rice and Curry.jpg 1762159 wikitext text/x-wiki {{Infobox food|name=Rice and curry|image=Sri Lankan Rice and Curry.jpg|caption=Sajian sega lan kari saka Sri Lanka sing dumadi saka kari tela pohung, daging wedhus gembel nganggo kari, tumis bit, tumis kecipir, kari pelem mentah lan mallum saka kale|alternate_name=|country=|region=|creator=|course=|served=|main_ingredient=[[Rice]] or [[kiribath]], vegetable or meat [[curry]], spices ([[chili pepper]]s, [[cardamom]], [[cumin]], [[coriander]])|variations=|calories=|other=}}'''Nasi lan kari''' minangka sajian sing kawentar ing negara - negara India Kidul Andhra Pradesh, Telangana, Karnataka lan Tamil Nadu, uga ing [[Cèylon|Sri Lanka]] lan [[Banggaladésa|Bangladesh]] . fa5pgc9snngz6b8n857g8tdi5c3atj5 Panda abang 0 177729 1762170 1733813 2026-11-19T22:56:17Z InternetArchiveBot 48188 Add 1 book for (20261119sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 1762170 wikitext text/x-wiki {{speciesbox|name=Panda abang|image=RedPandaFullBody.JPG|image_caption=Panda abang ing kebon kewan Cincinnati|status=EN|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name="iucn">{{cite iucn |title=''Ailurus fulgens'' |author=Glatston, A. |author2=Wei, F. |author3=Than Zaw |author4=Sherpa, A. |name-list-style=amp |page=e.T714A110023718 |date=2015}}</ref>|genus=Ailurus|parent_authority=[[Frédéric Cuvier|F. Cuvier]], 1825|species=fulgens|authority=F. Cuvier, 1825|subdivision_ranks=Subspecies|subdivision=''A. f. fulgens'' (Himalayan red panda) <small>F. Cuvier, 1825</small> ''A. f. styani'' (Chinese red panda) <small>[[Oldfield Thomas|Thomas]], 1902</small><ref name="thomas_1902" />|range_map=Ailurus fulgens distribution clipped.svg|range_map_alt=Map showing the range of the red pandas|range_map_caption=Range of the red panda}} [[File:Red panda eating bamboo at Symbio Wildlife Park.webm|thumb|Panda abang]] '''Panda abang''' (''Ailurus fulgens'') minangka karnivora sing asalé saka [[Himalaya]] sisih wetan lan Tiongkok kidul-kulon. Kadhaptar minangka spesies [[Spesies jroning bebaya cures|terancam langka]] ing [[Pratélan Abang IUCN|Dhaptar Abang IUCN]] amarga pedunung liar kira-kira kurang saka 10.000 wong diwasa lan saya mudhun amarga ilang panggonan uripe lan ngalami fragmentasi, diburu, lan perkembangbiakane sing saya mudhun. Sanajan jenenge panda, jeneng kasebut ora ana gandheng cenengé karo [[panda]] biasa. {{Sfnp|Flynn|2000}} Panda abang duwé wulu soklat abang sing dawa, duwé buntut, lan gait amarga sikil ngarep rada cendhek; ukurané kira-kira ukuran [[Kucing|kucing ingon]], sanajan awaké luwih dawa. Panda iki kalebu kewan arboreal lan panganan utamané [[Bung|pring]], senajan dhéwéké uga mangan endhog, [[manuk]], lan [[Kéwan gegremetan|kemangga]]. Minangka kewan sing urip dhewekan, panda abang adate gelem obah lan nindakake panguripan wiwit surup nganti esuk, lan umume ora turu. Panda abang uga diarani '''panda cilik''', lan '''kucing abang'''.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=II-TjqidyRQC|title=Red Panda: Biology and Conservation of the First Panda|last=Glatston, A. R.|publisher=Academic Press|year=2011|isbn=978-1-4377-7813-7|location=Amsterdam, Boston, Heidelberg}}</ref> Panda abang minangka siji-sijine anggota [[Gènus|genus]] ''Ailurus'' lan [[Kulawarga (biologi)|kulawarga]] Ailuridae. Sadurunge diselehaké ing rakun lan kulawarga [[bruwang]], nanging asil [[Filogeni|analisis filogenetik]] nyedhiyakaké dhukungan kuwat kanggo klasifikasi [[Taksonomi (biologi)|taksonomi]] ing kulawargané dhéwé, Ailuridae, sing kalebu bagean saka kulawarga kulawarga Musteloidea, bebarengan karo kulawarga weasel, rakun lan ''skunk.'' <ref name="Flynn_2000">{{Cite journal|last=Flynn|first=J. J.|last2=Nedbal|first2=M. A.|last3=Dragoo|first3=J. W.|last4=Honeycutt|first4=R. L.|year=2000|title=Whence the Red Panda?|url=http://www.msb.unm.edu/mammals/publications/Flynn2000.pdf|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|volume=17|issue=2|pages=190–199|doi=10.1006/mpev.2000.0819|pmid=11083933|archive-url=https://www.webcitation.org/619GEiZvE?url=http://www.msb.unm.edu/mammals/publications/Flynn2000.pdf|archive-date=23 Agustus 2011|access-date=23 Sèptèmber 2009|ref={{harvid|Flynn|2000}}}}</ref> Cara tradisional dianggep kalebu rong [[subspesies]].<ref name="msw3">{{MSW3 Wozencraft}}</ref> Nanging, asil analisis genetik nuduhaké manawa ana rong spesies panda abang sing beda, panda abang Tiongkok lan panda abang [[Himalaya]], sing sacara genetis nyimpang 0.22 yuta taun kepungkur.<ref name="Hu">{{Cite journal|last=Hu|first=Y.|last2=Thapa|first2=A.|last3=Fan|first3=H.|last4=Ma|first4=T.|last5=Wu|first5=Q.|last6=Ma|first6=S.|last7=Zhang|first7=D.|last8=Wang|first8=B.|last9=Li|first9=M.|date=2020|title=Genomic evidence for two phylogenetic species and long-term population bottlenecks in red pandas|url=https://advances.sciencemag.org/lookup/doi/10.1126/sciadv.aax5751|journal=Science Advances|volume=6|issue=9|pages=eaax5751|bibcode=2020SciA....6.5751H|doi=10.1126/sciadv.aax5751|pmc=7043915|pmid=32133395}}</ref> == Karakteristik panda abang == [[Barkas:RedPandaDescent.JPG|kiri|jmpl|Panda abang medun saka wit]] Panda abang duwé wulu sing dawa, alus, coklat coklat ing sisih ndhuwur, wulu ireng ing sisih ngisor, lan pasuryan kanthi tandha luh lan garis putih padha karo rakun, nanging saben individu bisa duwé tandha khas. [[Tengkorak]]é bunder karo kuping ukurané madegé, irungé ireng, lan mripaté ireng. [[Untu]]ne lengkap. Buntut sing dawa lan empuk kanthi enem cincin oker transversal nyedhiyakaké keseimbangan lan kamuflase sing apik ing habitat kanthi [[Lumut godhong|lumut]] - lan wit sing ditemokaké [[Lumut kerak|lichen.]] Sikil ireng lan cekak kanthi wulu kandel ing telapak sikil. Wulu iki minangka insulasi termal ing permukaan sing ditutupi salju utawa es lan ndhelikaké kelenjar aroma, sing uga ana ing dubur.<ref name="pocock41">{{Cite book|title=Fauna of British India, including Ceylon and Burma|last=Pocock, R. I.|publisher=Taylor and Francis|year=1941|volume=Mammalia. – Volume 2|location=London|pages=250–264|chapter=Family Ailuridae|chapter-url=https://archive.org/stream/PocockMammalia2/pocock2#page/n273/mode/2up}}</ref> Panda abang mligi minangka pakan pring karo kuwat, cakar mlengkung lan landhep <ref name="roberts+gittleman">{{Cite journal|last=Roberts, M. S.|last2=Gittleman, J. L.|year=1984|title=''Ailurus fulgens''|url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/4231/Roberts1984.pdf|journal=Mammalian Species|volume=222|issue=222|pages=1–8|doi=10.2307/3503840|jstor=3503840}}</ref> ngadeg lumebu kanggo tangané panah cabang wit, godhong, lan woh. Kaya panda biasa, duwé "jempol palsu", yaiku perpanjangan balung pergelangan tangan . Nalika mudhun mandhuwur wit, panda abang muter tungkak kanggo ngontrol turune, salah sawijining spesies pendakian sing bisa ditindakaké.<ref name="Wiley">{{Cite journal|last=Fisher, R. E.|last2=Adrian, B.|last3=Clay, E.|last4=Hicks, M.|year=2008|title=The phylogeny of the red panda (''Ailurus fulgens''): evidence from the hindlimb|url=https://archive.org/details/journal-of-anatomy_2008-11_213_5/page/607|journal=Journal of Anatomy|volume=213|issue=5|pages=607–628|doi=10.1111/j.1469-7580.2008.00987.x|pmc=2667555|pmid=19014366}}</ref> == Habitat == [[Barkas:Tiergarten_Schoenbrunn_Kleiner_Panda_2.jpg|al=A red panda lies sleeping on a high branch of a tree, with tail stretched out behind and legs dangling on each side of the branch|jmpl|Panda abang turu ing wit.]] Panda panda kasebut minangka endemik ing alas [[Himalaya|Himalaya sing]] sedheng, lan wiwit saka pucuk [[Népal|Nepal]] bagean kulon nganti [[Républik Rakyat Cina|China]] ing sisih wétan.<ref name="glatston_1994_20">[[Red panda#glatston1994|Glatston 1994:20]]</ref> Watesan paling sisih wétan yaiku Pegunungan Qinling ing Provinsi Shaanxi ing China. Rentang kasebut kalebu [[Tibet]] kidul, Sikkim lan [[Assam]] ing [[Indhi|India]], [[Bhutan]], pegunungan sisih lor [[Myanmar|Burma]], lan China sisih kidul-kulon, ing Pegunungan Hengduan Sichuan lan Pegunungan Gongshan ing Yunnan. Bisa uga urip ing sisih kidul-kulon Tibet lan sisih lor [[Arunachal Pradesh]], nanging iki durung bisa kacathet. Lokasi kanthi kapadhetan pandha abang paling dhuwur kalebu area ing Himalaya sing wis diusulaké minangka papan perlindungan kanggo macem-macem spesies endemik ing [[Pleistosen]]. Rentang distribusi panda abang kudu dianggep kapisah, ora terus-terusan.<ref name="roberts+gittleman2">{{Cite journal|last=Roberts, M. S.|last2=Gittleman, J. L.|year=1984|title=''Ailurus fulgens''|url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/4231/Roberts1984.pdf|journal=Mammalian Species|volume=222|issue=222|pages=1–8|doi=10.2307/3503840|jstor=3503840}}</ref> Populasiné uga manggon ing Plateau Meghalaya ing sisih lor-wétan India.<ref name="Choudhury">{{Cite journal|last=Choudhury, A.|year=2001|title=An overview of the status and conservation of the red panda ''Ailurus fulgens'' in India, with reference to its global status|journal=Oryx|publisher=Flora & Fauna International|volume=35|issue=3|pages=250–259|doi=10.1046/j.1365-3008.2001.00181.x|doi-access=free}}</ref> Pandha abang minangka pendaki sing apik, lan umume dipangan ing wit. Umume mangan [[Pring (tuwuhan)|pring]], lan bisa uga mangan mamalia cilik, manuk, endhog, kembang, lan woh wohan beri. Ing panangkaran, dheweke diamati mangan manuk, kembang, [[mapel]] lan [[Murbei|godhong mulberry]], lan kulit lan woh-wohan maple, lan mulberry.<ref name="roberts+gittleman3">{{Cite journal|last=Roberts, M. S.|last2=Gittleman, J. L.|year=1984|title=''Ailurus fulgens''|url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/4231/Roberts1984.pdf|journal=Mammalian Species|volume=222|issue=222|pages=1–8|doi=10.2307/3503840|jstor=3503840}}</ref> [[Barkas:Red_Panda_(25193861686).jpg|jmpl|kétok cedhak saka panda abang]] == Paripustaka == <references /> stmy1kalf3f7odele2lg07c4tx7c912 Mikir kritis 0 194419 1762167 1761113 2026-11-19T22:40:31Z InternetArchiveBot 48188 Add 1 book for (20261119sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 1762167 wikitext text/x-wiki '''Mikir kritis''' ya iku cara mikir manungsa nalika nanggepi wong<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.id/books?id=ARGFGTHqGlYC&pg=PT207&lpg=PT207&dq=berpikir+kritis&source=bl&ots=Vcdm9qJ8hD&sig=jCouIJ-puTzZVXD8uWYp1RHgYRE&hl=id&sa=X&ved=0ahUKEwitvteC2cDaAhWLq48KHQY8Cn04ChDoAQhBMAc#v=onepage&q=berpikir%20kritis&f=false|title=Revolusi Beripikir|publisher=PT Mizan Publika|isbn=9789791284011|language=id}}</ref> kanthi cara nganalisis kasunyatan saperlu nggawé pambijèn.<ref>{{cite web |url = https://www.criticalthinking.org/pages/defining-critical-thinking/766|title=Defining Critical Thinking|publisher=The International Center for the Assessment of Higher Order Thinking (ICAT, AS)/Critical Thinking Community|access-date=2017-03-22|author=Edward M. Glaser}}</ref> Subjèké komplèks, lan ana sawenèh dèfinisi kang béda babagan konsèp iki, kang lumrahé ngrakup analisis rasional, skèptis, ora bias, utawa évaluasi bukti kang sunyata. Pokok isiné wujud mikir kritis iku pamikiran mandhiri, pandhisiplinan, pawawangan, lan korèksi awaké dhéwé.<ref>{{Cite book|last=Clarke|first=John|title=Critical Dialogues: Thinking Together in Turbulent Times|url=https://archive.org/details/criticaldialogue0000john|date=2019|publisher=Policy Press|isbn=978-1-4473-5097-2|location=Bristol|pages=[https://archive.org/details/criticaldialogue0000john/page/6 6]}}</ref> Mikir kritis ancasé kanggo nggolèki pasarujukan marang standar unggul kang ketat lan panganggo kang bener. Bab iki mbutuhaké sesambungan kang éfèktif lan kabisan parampungan prakara sarta kanggo ngadhepi [[égoséntrisme]]<ref>{{Cite web|url=http://www.telacommunications.com/nutshell/stages.htm|title=Piaget's Stages of Cognitive Development|website=www.telacommunications.com|access-date=2018-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190509060129/http://www.telacommunications.com/nutshell/stages.htm|archive-date=9 Mèi 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.psychologytoday.com/us/blog/fulfillment-any-age/201204/it-s-fine-line-between-narcissism-and-egocentrism|title=It's a Fine Line Between Narcissism and Egocentrism|website=Psychology Today|access-date=2018-04-03}}</ref> lan [[étnoséntrisme]]. == Sajarah == [[Barkas:Head of Socrates in Palazzo Massimo alle Terme (Rome).JPG|thumb|Reca [[Sokratès]]]] Cathetan paling dhisik babagan pamikiran kritis iku piwulangé [[Sokratès]] kang dicathet déning [[Plato]]. Cathetané ngemu pérangan pacelathoné Plato. Pacelathoné iku isiné ngenani Sokratès caturan karo siji utawa luwih lawan wicara babagan prakara [[étika]] kaya déné pitakonan: apa becik Sokratès mlayu saka pakunjaran.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Visser|first1=Jan|title=Seeking Understanding: The Lifelong Pursuit to Build the Scientific Mind|last2=Visser|first2=Muriel|date=2019|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-41680-2|location=Leiden|pages=233}}</ref> Para filsuf nimbang-nimbang lan mikir pitakonan iki lan olèh dudutan yèn "mlayu saka pakunjaran" bakal nglanggar sakabèhing bab kang dhèwèké ugemi marang bab kang luwih luhur saka dhèwèké dhéwé: ya iku ukum [[Aténa]], lan Sokratès ndhaku kaprungu swara panuntun (wangsit).<ref name=":0" /> Sokratès netepaké kasunyatan yèn sawijining wong ora bisa gegondhèlan karo wong kang "wenang" kanggo ndarbèni kawruh lan wawasan kang becik. Dhèwèké nuduhaké yèn wong bisa nduwé kuwasa lan pangkat dhuwur, nanging bingung lan irasional banget. Sokratès awèh panemu yèn wong kang kapéngin nduwé kauripan kang apik lan patut dilakoni, dhèwèké kudu dadi tukang takon mawa sipat kritis lan jiwa interogatif.<ref>{{Cite book|last1=Stanlick|first1=Nancy A.|title=Asking Good Questions: Case Studies in Ethics and Critical Thinking|last2=Strawser|first2=Michael J.|date=2015|publisher=Hackett Publishing|isbn=978-1-58510-755-1|location=Indianapolis|pages=6}}</ref> Dhèwèké netepaké kaya apa wigatiné ngajokaké pitakonan kang jeru menyang pamikiran sadurungé awaké dhéwé nampa gagasan minangka kaanan kang patut dipitayani. Sokratès netepaké kaya apa wigatiné "nggolèki bukti, mriksa panalaran lan asumsi kanthi ngati-ati, nganalisis konsèp dhasar, lan nlusuri implikasi ora mung saka apa kang diujaraké, nanging uga saka apa kang ditindakaké".<ref>{{Cite book|last1=Chiarini|first1=Andrea|title=Understanding the Lean Enterprise: Strategies, Methodologies, and Principles for a More Responsive Organization|last2=Found|first2=Pauline|last3=Rich|first3=Nicholas|date=2015|publisher=Springer|isbn=978-3-319-19994-8|location=Cham|pages=132}}</ref> Mètodhe pitakonan iki sapréné aran "[[Pitakonan Sokratès]]" lan minangka strategi pamulangan mikir kritis kang paling kawentar. Ing sajroning modhe pitakonané, Sokratès miterang preluné mikir kanggo pawedharan lan konsistènsi logis. Dhèwèké ngajokaké pitakonan marang wong-wong kang ngudhar pamikiran irasional utawa kurangé kawruh kang bisa diandelaké. Sokratès nuduhaké yèn ndarbèni wenang ora njamin kawruh kang akurat. Dhèwèké netepaké mètodhe mitakoni kapitayan, mriksa asumsi kanthi ngati-ati lan ngandelaké bukti lan alesan kang kena ing nalar. Plato nyathet piwulangé Sokratès lan mbacutaké tradhisi mikir kritis. [[Aristotélès]] lan skèptis Yunani sabanjuré nyampurnakaké piwulangé Sokratès, nganggo pamikiran sistematis lan ngajokaké pitakonan kanggo mesthèkaké sipat satemené saka babagan kang nyata ing jaba cara bab-bab saka pasawangan saklébatan.<ref>{{Cite web|url=http://www.criticalthinking.org/pages/a-brief-history-of-the-idea-of-critical-thinking/408|title=A Brief History of the Idea of Critical Thinking|website=www.criticalthinking.org|access-date=2018-03-14}}</ref> Sokratès netepaké agènda tradhisi mikir kritis, ya iku kanthi cara réflèktif mitakonaké kapitayan lan wedharan umum kanthi ngati-ati mbédakaké kapitayan kang kena ing nalar lan logis karo kurangé bukti kang cukup utawa landhesan rasional kanggo njamin kapitayan. Mikir kritis diandharaké déning Richard W. Paul minangka obahan (''movement'') kang dumadi saka rong gelombang (1994).<ref>{{Cite book|title=Re-Thinking Reason|last=Walters|first=Kerry|publisher=State University of New York Press|year=1994|location=Albany|pages=181–98}}</ref> "Gelombang kapisan" mikir kritis kerep ingaran 'analisis kritis' kang cetha, ya iku pamikiran rasional kang nglebokaké kritik. Rerincèné akèh jinisé manut wong-wong kang mènèhi surasa. Miturut Barry K. Beyer (1995), mikir kritis tegesé nggawé pambijèn kang cetha lan nduwé alesan. Sasuwéné prosès mikir kritis, idé-idé kudu nduwé alesan, dipikir kanthi trep, lan dibiji.<ref>{{cite web|url = http://myweb.wvnet.edu/~jelkins/critproj/overview.html|title = The Critical Thinking Movement: Alternating Currents in One Teacher's Thinking|first = James R.|last = Elkins|access-date = 23 Maret 2014|website = myweb.wvnet.edu|archive-url = https://web.archive.org/web/20180613084853/http://myweb.wvnet.edu/~jelkins/critproj/overview.html|archive-date = 13 Juni 2018|url-status = dead}}</ref> Dhéwan Nasional AS kanggo Kaunggulan sajroning Mikir Kritis<ref>{{cite web|url=http://www.criticalthinking.org//|title=Critical Thinking Index Page|access-date=2019-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190427123802/http://www.criticalthinking.org//|archive-date=2019-04-27|url-status=dead}}</ref> nyurasani yèn mikir kritis minangka "prosès dhisiplin intelèktual kanthi giyat lan prigel ngonsèptualisasiaké, nrapaké, nganalisis, nyintèsis, utawa mbiji katrangan kang diklumpukaké saka–utawa diasilaké déning–pangamatan, pangalaman, réflèksi, panalaran, utawa sesambungan, minangka panuntun kanggo kapitayan lan tindak tanduk."<ref>{{cite web|url=https://www.criticalthinking.org/pages/defining-critical-thinking/766|title=Defining Critical Thinking}}</ref> == Dèfinisi == === Sacara padatan === Sacara padatan, mikir kritis nduwé manéka dèfinisi kaya ta: * "Prosès ngonsèptualisasiaké, nrapaké, nganalisis, nyintèsis, lan mbiji katrangan kanthi giyat lan prigel saperlu nggayuh pawangsulan utawa dudutan"<ref name="reference.com">{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/browse/critical|title=Critical – Define Critical at Dictionary.com|work=Dictionary.com|access-date=2016-02-24}}</ref> * "Pamikiran dhisiplin kang cetha, rasional, mawa pikiran binuka, lan katerangaké karo bukti"<ref name="reference.com"/> * "Pambijèn kanggo tujuan lan nata dhèwèké dhéwé kang ngasilaké interpretasi, analisis, évaluasi, lan dudutan, sarta wedharan babagan pratimbangan bukti, konsèptual, mètodhologis, kriteriaologis, utawa kontèkstual kang dadi dhasaring pambijèn iku."<ref>{{cite web|url=http://www.insightassessment.com/CT-Resources/Teaching-For-and-About-Critical-Thinking/Critical-Thinking-What-It-Is-and-Why-It-Counts/Critical-Thinking-What-It-Is-and-Why-It-Counts-PDF|last=Facione|first=Peter A.|title=Critical Thinking: What It is and Why It Counts|publisher=insightassessment.com|year=2011|page=26|access-date=4 Agustus 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130729185619/http://www.insightassessment.com/CT-Resources/Teaching-For-and-About-Critical-Thinking/Critical-Thinking-What-It-Is-and-Why-It-Counts/Critical-Thinking-What-It-Is-and-Why-It-Counts-PDF|archive-date=29 Juli 2013|url-status=dead}}</ref> * "Kalebu komitmen kanggo migunakaké akal sajroning parumusan kapitayaning awaké dhéwé"<ref name=mulnix>{{cite journal | last1 = Mulnix | first1 = J. W. | year = 2010 | title = Thinking critically about critical thinking | journal = Educational Philosophy and Theory | volume = 44| issue = 5| page = 471 | doi = 10.1111/j.1469-5812.2010.00673.x | s2cid = 145168346 }}</ref> * "Kaprigelan lan kaluwihan kanggo mèlu kagiyatan mawa skèptisisme réflèktif" (McPeck, [[1981]])<ref>{{Cite document|title=Critical Thinking: A Question of Aptitude and Attitude?|s2cid=37573705|doi=10.5840/inquiryctnews20102524}}</ref> * Mikir babagan pamikiraning wong liya kanthi cara nata lan klarifikasi, mundhakaké éfisiènsi, lan nepungi kasalahan lan bias sajroning pamikirané dhéwé. Mikir kritis dudu mikir 'abot', lan uga ora nduwé piguna kanggo ngrampungaké prakara (kajaba 'mundhakaké' pamikirané dhéwé). Mikir kritis karepé kanggo maksimalaké rasionalitas wong kang mikir. Wong ora nganggo pamikiran kritis kanggo ngrampungaké prakara, nanging kanggo mundhakaké prosès mikiré.<ref>Carmichael, Kirby; letter to Olivetti, Laguna Salada Union School District, Mei 1997.</ref> * "Pambijèné dhedhasar évaluasi analitis kang ngati-ati"<ref>{{Cite news|url=http://www.thefreedictionary.com/critical+analysis|title=critical analysis|newspaper=TheFreeDictionary.com|access-date=2016-11-30}}</ref> * "Mikir kritis iku jinis pola pikir kang mbutuhaké sawiji wong supaya luwih réflèktif, lan nggatèkaké panjupukan kaputusan kang bakal nuntun menyang kapitayan lan tindak tanduké. Mikir kritis nggawé wong ngimpun dudutan mawa luwih akèh logika, mrosès informasi kang canggih lan ndeleng saka sawetara sisih prakara, mula dhèwèké padha bisa ngasilaké dudutan kang luwih solid."<ref>{{Cite journal|date=Fèbruari 1988|title=Book Reviews and Notes : Teaching Thinking Skills: Theory and Practice. Joan Baron and Robert Sternberg. 1987. W.H. Freeman, & Co., New York. 275 pages. Index. ISBN 0-7167-1791-3. Paperback|url=https://archive.org/details/bulletin-of-science-technology-society_1988_8_1/page/101|journal=Bulletin of Science, Technology & Society|volume=8|issue=1|pages=101|doi=10.1177/0270467688008001113|s2cid=220913799|issn=0270-4676}}</ref> * Mikir kritis ndarbèni 7 titikan kritis: péngin ngerti lan péngin weruh, mikir binuka saka sisih kang béda, bisa mikir sistematis, analitis, gigih marang kaleresan, pracaya dhiri bab pamikiran kritisé dhéwé, lan pungkasané, dadi diwasa.<ref name="Facione 1–4">{{Cite journal|last1=Facione|first1=Peter A.|last2=Facione|first2=Noreen C.|date=March 1993|title=Profiling critical thinking dispositions|journal=Assessment Update|volume=5|issue=2|pages=1–4|doi=10.1002/au.3650050202|issn=1041-6099}}</ref> * Senajan ta mikir kritis bisa didèfinisikaké ing sawetara cara kang béda, ana pasarujukan umum ing komponèn pokoké — kapénginan kanggo nggayuh asil kang maremaké, lan iki kudu digayuh karo pamikiran rasional lan cara kang bisa ngolèhaké asil. Halpern mikir yèn mikir kritis nyampuraké kabisan kang disinaoni kaya ta parampungan prakara, pétungan, lan patrapan probabilitas kang kasil. Bab iki uga kalebu kacondhongan kanggo nyampuraké prosès mikir. Kang paling anyar, Stanovich mitayani yèn tès IQ modhèren mèh ora bisa ngukur kabisaning mikir kritis.<ref>{{Citation|last=Halpern|first=Diane F.|editor3-first=Diane F|editor3-last=Halpern|editor2-first=Henry L|editor2-last=Roediger Iii|editor1-first=Robert J|editor1-last=Sternberg|chapter=The Nature and Nurture of Critical Thinking|pages=1–14|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780511804632|doi=10.1017/cbo9780511804632.002|title=Critical Thinking in Psychology|year=2006}}</ref> *"Mikir kritis satemené ya iku mitakoni, nantang kawruh lan kawicaksanan kang dirasakaké. Bab iki nganggo idé-idé lan informasi saka posisi objèktif lan tumuli mitakonaké katrangan iki sajroning pangaji-aji awaké dhéwé, solah lan filosofi pribadi."<ref>{{cite book |last1=Judge |first1=Brenda |last2=McCreery |first2=Elaine |last3=Jones |first3=Patrick |title=Critical Thinking Skills for Education Students |date=2009 |publisher=SAGE |isbn=978-1-84445-556-0 |page=9 |url=https://books.google.com/books?id=tGho4-SsPWEC&pg=PT8 |language=en}}</ref> === Sacara panalitèn === Para sarjana pamikir kritis kontèmporèr njembaraké mikir kritis ing sajroning dèfinisi padatan. Bab iki kalebu kuwalitas, konsèp, lan prosès kaya déné kréativitas, angen-angen, panemon, réflèksi, empati, kawruh panghubung, téori fèminis, subjèktivitas, ambiguitas, lan kaora-cethaan. Sawenèh dèfinisi mikir kritis ora nglebokaké praktik subjèktif iki.<ref>{{Cite book|title=Re-Thinking Reason|last=Walters|first=Kerry|publisher=State University of New York Press|year=1994|location=Albany}}</ref><ref name="reference.com" /> ==== Déning Ennis ==== # Miturut Ennis, “Mikir kritis iku prosès pandhisiplinan intelèktual kanggo ngonsèptualisasiaké, nrapaké, nganalisis, nyintèsis, lan/utawa mbiji katrangan kang diklumpukaké saka–utawa diasilaké déning–pangamatan, pangalaman, réflèksi, panalaran, utawa sesambungan, minangka panuntun kanggo kapitayan lan tindak tanduk."<ref>{{Citation|last=Ennis|first=Robert H.|chapter=Critical Thinking|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9781137378057|doi=10.1057/9781137378057.0005|title=The Palgrave Handbook of Critical Thinking in Higher Education|year=2015}}</ref> Dèfinisi Ennis iki disarujuki banget déning Harvey Siegel,<ref>{{Cite book|last=Siegel|first=Harvey|date=27 September 2013|title=Educating Reason|doi=10.4324/9781315001722|isbn=9781315001722|edition=1}}</ref> Peter Facione,<ref name="Facione 1–4"/> lan Deanna Kuhn.<ref>{{Cite journal|last=Kuhn|first=Deanna|date=January 2015|title=Thinking Together and Alone|url=https://archive.org/details/educational-researcher_january-february-2015_44_1/page/46|journal=Educational Researcher|volume=44|issue=1|pages=46–53|doi=10.3102/0013189x15569530|s2cid=145335117|issn=0013-189X}}</ref> # Miturut dèfinisi Ennis, mikir kritis mbutuhaké akèh kawigatèn lan fungsi utek. Yèn mikir kritis dianggo ing pawiyatan, bab iki bakal mbiyantu uteké para siswa nduwé fungsi luwih apik lan mangertèni tèks kanthi béda. # Bidang piwulang kang béda bokmenawa mbutuhaké jinis pamikiran kritis kang béda. Mikir kritis mènèhi luwih akèh perspèktif ing materi kang padha. ==== Déning ''National Council for Excellence in Critical Thinking'' ==== Ing taun [[1987]], ing sajroning prèsentasi ing ''Annual International Conference on Critical Thinking and Education Reform ka-8'', [[Michael Scriven]] lan Richard Paul medharaké yèn mikir kritis nglebokaké prosès kang giyat lan kebak kabisan saperlu nggawé konsèp, nrapaké, nganalisis, nyintèsis, lan mawang sawiji prakara kang diolèhaké apadéné diripta saka pangamatan, pangalaman, sesambungan, lan sapanunggalané.<ref name="criticalthinking">{{Cite web|url=https://www.criticalthinking.org/pages/defining-critical-thinking/766|title=Defining Critical Thinking|website=www.criticalthinking.org|language=en|access-date=2018-04-29}}</ref> Ana 2 komponèn kang mujudaké kabisan mikir kritis, ya iku: # Kabisan kanggo ngasilaké lan mrosès informasi utawa kapitayan. # Kalumrahan, mawa landhesan komitmen intelèktual. ==== Déning Edward Glaser ==== Ing seminar pawiyatan lan pamikiran kritis ing taun [[1941]], Edward Glaser medhar 3 bab kang mujudaké kabisan mikir kritis.<ref name="criticalthinking" /> # Pangertèn mikir mawa sipat grapyak ing saben prakara kang bakal teka # Kawruh lan péngin weruh # Kabisan liya kanggo nrapaké kabisan mikir == Uga delengen == * [[Indoktrinasi]] * [[Kritik]] == Rujukan == {{Reflist}} == Wacan bacutan == === Buku === * {{cite book |title=Critical Reasoning: Understanding and Criticizing Arguments and Theories |url=https://archive.org/details/criticalreasonin0000cede_g8g8 |first1=J B. |last1=Cederblom |first2=David |last2=Paulsen |edition=7 |isbn=978-0495808787 |year=2012 |publisher=Cengage Learning |location=Andover, Hampshire, UK}} * Damer, T. Edward. (2005) [[Attacking Faulty Reasoning]], Edisi ke-6, Wadsworth. {{ISBN|0-534-60516-8}} * Dauer, Francis Watanabe. ''Critical Thinking: An Introduction to Reasoning'', 1989, {{ISBN|978-0-19-504884-1}} * Fisher, Alec and Scriven, Michael. (1997) ''Critical Thinking: Its Definition and Assessment'', Center for Research in Critical Thinking (Inggris)/Edgepress (AS). {{ISBN|0-9531796-0-5}} * Hamby, B.W. (2007) ''The Philosophy of Anything: Critical Thinking in Context.'' Kendall Hunt Publishing Company, Dubuque Iowa. {{ISBN|978-0-7575-4724-9}} * [[Vincent F. Hendricks]]. (2005) ''Thought 2 Talk: A Crash Course in Reflection and Expression'', New York: [[Automatic Press / VIP]]. {{ISBN|87-991013-7-8}} * {{cite book |title=A Field Guide to Lies and Statistics |year=2017 |first=Daniel |last=Levitin |author-link=Daniel Levitin |publisher=Viking |isbn=978-0241239995}} (alias ''Weaponized Lies: How to Think Critically in the Post-Truth Era'') * Moore, Brooke Noel and Parker, Richard. (2012) ''Critical Thinking''. Edisi ke-10. Diterbitkan oleh McGraw-Hill. {{ISBN|0-07-803828-6}}. * Paul, Richard. (1995) ''Critical Thinking: How to Prepare Students for a Rapidly Changing World''. edisi ke-4. Foundation for Critical Thinking. {{ISBN|0-944583-09-1}}. * Paul, Richard and Elder, Linda. (2006) ''Critical Thinking Tools for Taking Charge of Your Learning and Your Life'', [[New Jersey]]: Prentice Hall Publishing. {{ISBN|0-13-114962-8}}. * Sagan, Carl. (1995) ''[[The Demon-Haunted World: Science As a Candle in the Dark]]''. Ballantine Books. {{ISBN|0-345-40946-9}} * [[Theodore Schick]] & Lewis Vaughn "How to Think About Weird Things: Critical Thinking for a New Age" (2010) {{ISBN|0-7674-2048-9}} * van den Brink-Budgen, R (2010) 'Critical Thinking for Students', How To Books. {{ISBN|978-1-84528-386-5}} * Whyte, J. (2003) ''Bad Thoughts – A Guide to Clear Thinking'', Corvo. {{ISBN|0-9543255-3-2}}. *David Carl Wilson (2020) ''A Guide to Good Reasoning: Cultivating Intellectual Virtues'' (2nd edition) University of Minnesota Libraries Ebook {{ISBN|978-1-946135-66-7}} Creative Commons Attribution-Non-Commercial 4.0 International License, at https://open.lib.umn.edu/goodreasoning/ * Zeigarnik, B.V. (1927). Pada tugas yang sudah selesai dan yang belum selesai. Dalam terjemahan [[Basa Inggris|bahasa Inggris]]. Disunting oleh Willis D. Ellis; dengan pengantar oleh Kurt Koffka. (1997). Sebuah buku sumber psikologi gestalt xiv, hlm. 403: ill.; 22&nbsp;cm Highland, N.Y: Gestalt Journal Press. "Edisi Gestalt Journal Press ini adalah cetak ulang kata demi kata dari buku yang aslinya diterbitkan pada tahun 1938" – T.p. verso. {{ISBN|9780939266302}}. {{OCLC|38755142}} === Pasal === * {{cite journal|author=Butler, Heather|author2=Christopher Pentoney|author3=Mabelle P. Bong|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1871187116300384|title=Predicting real-world outcomes: Critical thinking ability is a better predictor of life decisions than intelligence|journal=[[Thinking Skills and Creativity]]|volume=25|date=September 2017|pages=38–46|doi=10.1016/j.tsc.2017.06.005}} - [https://www.researchgate.net/publication/318097450_Predicting_Real-World_Outcomes_Critical_Thinking_Ability_is_a_Better_Predictor_of_Life_Decisions_than_Intelligence See at] [[ResearchGate]] * Facione, P. 2007. ''[https://web.archive.org/web/20071215112052/http://www.insightassessment.com/articles.html Critical Thinking: What It Is and Why It Counts – 2007 Update]'' * Kompf, M., & Bond, R. (2001). Critical reflection in adult education. In T. Barer-Stein & M. Kompf(Eds.), ''The craft of teaching adults'' (hlm.&nbsp;21–38). Toronto, ON: Irwin. * McPeck, J. (1992). Thoughts on subject specificity. In S. Norris (Ed.), ''The generalizability of critical thinking'' (hlm.&nbsp;198–205). New York: Teachers College Press. * {{cite journal | last1 = Mulnix | first1 = J. W. | year = 2010 | title = Thinking critically about critical thinking | journal = Educational Philosophy and Theory | volume = 44| issue = 5| pages = 464–479| doi = 10.1111/j.1469-5812.2010.00673.x | s2cid = 145168346 }} * {{cite journal | last1 = Paul | first1 = R | year = 1982 | title = Teaching critical thinking in the strong sense: A focus on self-deception, world views and a dialectical mode of analysis | journal = Informal Logic Newsletter | volume = 4 | issue = 2| pages = 2–7 }} * {{cite journal | last1 = Pavlidis | first1 = Periklis | year = 2010 | title = Critical Thinking as Dialectics: a Hegelian–Marxist Approach | url = http://www.jceps.com/index.php?pageID=article&articleID=194 | journal = Journal for Critical Education Policy Studies | volume = 8 | issue = 2 | access-date = 2023-05-31 | archive-date = 2013-05-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130511175223/http://www.jceps.com/index.php?pageID=article&articleID=194 | url-status = dead }} * Twardy, Charles R. (2003) [http://cogprints.org/3008/ Argument Maps Improve Critical Thinking]. ''[[Teaching Philosophy]]'' 27:2 Juni 2004. == Pranala jaba == * [https://iep.utm.edu/crit-thi/ Mikir Kritis]. ''Internet Encyclopedia of Philosophy''. * [https://plato.stanford.edu/entries/critical-thinking/ "Critical Thinking"] ing Stanford Encyclopedia of Philosophy * [https://plato.stanford.edu/entries/logic-informal/ "Informal logic"] ing Stanford Encyclopedia of Philosophy * [https://philpapers.org/browse/critical-thinking Mikir kritis] ing PhilPapers * [https://www.inphoproject.org/taxonomy/2410 Mikir kritis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231009090545/https://www.inphoproject.org/taxonomy/2410 |date=2023-10-09 }} ing Indiana Philosophy Ontology Project * {{curlie|Science/Science_in_Society/Skeptical_Inquiry/Critical_Thinking}} * [http://www.csicop.org/si/2006-02/thinking.html Mikir Kritis: Apa Pigunané? (Kasunyatané, Apa Iku?)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815022456/http://www.csicop.org/si/2006-02/thinking.html |date=2009-08-15 }} déning Howard Gabennesch, kalawarta ''Skeptical Inquirer''. * [http://www.criticalthinking.org/pages/glossary-of-critical-thinking-terms/496 Glosarium Tetembungan Mikir Kritis] * [http://philosophy.hku.hk/think Wèb Mikir Kritis] * [https://www.youtube.com/watch?v=6Fix7kFXysY Chris Sowton - Ékosistem mikir kritis–Kenapa tanggung jawab sakabèhé wong?] Dibabar déning Cambridge University Press English Language Teaching * [https://www.thecriticalthinkinginitiative.org/ Initatif Mikir Kritis]{{Pranala mati|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} diripta déning Steven J. Pearlman lan David Carillo. {{DEFAULTSORT:Mikir, Kritis}} [[Kategori:Pikiran]] [[Kategori:Psikologi]] [[Kategori:Pawiyatan]] 489qyb823p6bug7k26hbrfn7xolpnsd Selulit 0 195490 1762168 1755187 2026-11-19T22:51:00Z InternetArchiveBot 48188 Add 2 books for (20261119sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 1762168 wikitext text/x-wiki '''Sélulit''' minangka tumedhun (''hérniasi'') [[Lemak|gajih]] ing ngisor kulit (''subkutan'') ing jaringan iket fibrosa sing diwujudaké minangka lesung pipit lan bendholan (''nodularitas'') kulit, asring ing daérah panggul (utamané [[bokong]]), sikil ngisor, lan [[weteng]].<ref name="Rossi">{{Cite journal|last=Rossi|first=Ana Beatris R|last2=Vergnanini|first2=Andre Luiz|year=2000|title=Cellulite: A review|journal=Journal of the European Academy of Dermatology and Venereology|volume=14|issue=4|pages=251–62|doi=10.1046/j.1468-3083.2000.00016.x|pmid=11204512}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Nutrition and diet therapy|url=https://archive.org/details/nutritiondietthe0000lind|last=Pinna|first=K.|publisher=Wadsworth|year=2007|location=Belmont, CA|page=[https://archive.org/details/nutritiondietthe0000lind/page/178 178]}}</ref> Sélulit dumadi déning akeh wadon sak bibaré balig (pubertas).<ref name="pmid16020201">{{Cite journal|last=Avram|first=Mathew M|year=2004|title=Cellulite: A review of its physiology and treatment|journal=Journal of Cosmetic and Laser Therapy|volume=6|issue=4|pages=181–5|citeseerx=10.1.1.506.7997|doi=10.1080/14764170410003057|pmid=16020201}}</ref> Satunggal panalitén nemokaké yen 85-98% wadon duwé selulit. <ref name="pmid_25518090">{{Cite journal|last=Janda|first=K|last2=Tomikowska|first2=A|year=2014|title=Cellulite - causes, prevention, treatment|journal=Annales Academiae Medicae Stetinensis|volume=60|issue=1|pages=29–38|pmid=25518090}}</ref> Persèntase iki nuduhaké yen sélulit iku sifaté luwih fisiologis tinimbang patologis. Sélulit bisa disebabaké déning kombinasi akéh faktor sing komplèks saka [[hormon]] nganti génétika. Gurit paregangan (''strétch mark'') lan sélulit asring dianggep padha nanging isih béda. Sélulit sing ènthèng bisa dideleng mung kanthi njiwit kulit ing daérah sing ana sélulit, kayata ing pupu. Faktor hormonal nduwé kagunan gedhé ing tetuwuhé selulit, lan génétika nemtokake struktur kulit, tekstur kulit, lan jinis-jinis awak. Faktor liyané, kayata bobot lan nada (''tonus'') otot, duwé pengaruh ing wong duwéni sélulit, malah wong sing sehat bisa uga duwéni sélulit.<ref>{{Cite web|url=https://tirto.id/perbedaan-selulit-dan-stretch-mark-yang-muncul-di-kulit-exuh|title=Perbedaan Selulit dan Stretch Mark yang Muncul di Kulit|last=Koesno|first=Dewi Adhitya S.|website=tirto.id|language=id|access-date=2023-03-25}}</ref> Sélulit dumadi ing 80-98% wadon sak bibaré balig amarga pengaruh hormonal, utamané wadon sing umure wis luwih saka 30 taun. Sélulit arang dumadi ing wong lanang. Sélulit sing dumadi ing wong lanang ana sambungané karo kurangé kempalan hormon (''androgén''), kayata sindrom Klinefelter, hipogonadisme, post-kastrasi, utawa ing pasiyén sing nampa terapi ésterogen kanggo pangobatan kanker prostat. Sawetara 85% wadon sing umure luwih saka 20 taun duwéni warni-warni darajat sélulit, lan sélulit bisa duwéni pengaruh luwih saka 90% wadon non-Asia. Sélulit bisa dumadi ing wadon saka kabéh umur, bisa dianggep minangka kahanan kulit sing ngalami penuaan bentuk amarga ringkihing dermis. <ref>{{Cite journal|last=Harris|first=Bilkes|date=2018|title=Selulit|url=https://c/|dead-url=yes|journal=Ibnu Sina Biomedika|volume=2|issue=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20130812155911/http://c/|archive-date=2013-08-12|access-date=2023-03-25}}</ref> == Piridan Kapustakan == {{Reflist}} == Wacan Liyane == * {{Cite journal|last=Khan|first=Misbah H.|last2=Victor|first2=Frank|last3=Rao|first3=Babar|last4=Sadick|first4=Neil S.|year=2010|title=Treatment of cellulite. Part I. Pathophysiology|url=https://archive.org/details/american-academy-of-dermatology-journal_2010-03_62_3/page/361|journal=Journal of the American Academy of Dermatology|volume=62|issue=3|pages=361–70; quiz 371–2|doi=10.1016/j.jaad.2009.10.042|pmid=20159304}} * {{Cite journal|last=Khan|first=Misbah H.|last2=Victor|first2=Frank|last3=Rao|first3=Babar|last4=Sadick|first4=Neil S.|year=2010|title=Treatment of cellulite. Part II. Advances and controversies|url=https://archive.org/details/american-academy-of-dermatology-journal_2010-03_62_3/page/373|journal=Journal of the American Academy of Dermatology|volume=62|issue=3|pages=373–84; quiz 385–6|doi=10.1016/j.jaad.2009.10.041|pmid=20159305}} == Pranala Njaba ==   * {{Commons category-inline}} [[Kategori:Jaringan]] [[Kategori:Kulit]] [[Kategori:Kesehatan]] [[Kategori:Perempuan]] [[Kategori:Seksualitas manungsa]] lprhven6kln4r2t2t1j568okdrvk0yn Wong Melayu Singapura 0 201010 1762169 1759402 2026-11-19T22:51:44Z InternetArchiveBot 48188 Add 1 book for (20261119sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 1762169 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = Wong Melayu Singapura | native_name = {{lang|ms|Orang Melayu Singapura}}<br/>{{lang|ms-arab|{{Script|Arab|اورڠ ملايو سيڠاڤورا}}}} | image = [[Barkas:Malay_wedding.jpg|300px]] | image_caption = Pernikahan Melayu Singapura | population = '''Basa Malayu miturut Kartu Identitas Registrasi Nasional'''<br/>'''545.498'''<br/>13,5% saka populasi penduduk{{efn|In Singapore, the term "resident" refers to both citizens and permanent residents (PRs).}} Singapura (2020)<ref>{{cite book |title=Census of Population 2020 Statistical Release 1: Demographic Characteristics, Education, Language and Religion |isbn=978-981-18-1381-8 |publisher=Department of Statistics, Ministry of Trade & Industry, Republic of Singapore |url=https://www.singstat.gov.sg/-/media/files/publications/cop2020/sr1/cop2020sr1.pdf |date=2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220611051404/https://www.singstat.gov.sg/-/media/files/publications/cop2020/sr1/cop2020sr1.pdf |archive-date=2022-06-11 |access-date=2026-10-26 |url-status=dead}}</ref> | popplace = '''[[Singapura]]'''<ref>{{cite book |title=Census of Population 2020 Statistical Release 2: Households, Geographic Distribution, Transport and Difficulty in Basic Activities |isbn=978-981-18-1382-5 |publisher=Department of Statistics, Ministry of Trade & Industry, Republic of Singapore |url=https://www.singstat.gov.sg/-/media/files/publications/cop2020/sr2/cop2020sr2.pdf |date=2021}} {{Pranala mati|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | languages = {{plainlist| * [[Basa Inggris|Inggris]] * [[Basa Malayu|Malayu]] (resmi)}} | religions = [[Islam]] | related-c = {{hlist|[[Wong Melayu Malaysia|Melayu Malaysia]]|[[Wong Melayu Indhonésia|Melayu Indhonésia]]|[[Wong Melayu Brunéi|Melayu Brunéi Darussalam]]}} }} '''Wong Melayu Singapura''' ({{lang-ms|Orang Melayu Singapura}}, [[Aksara Gundhil|Jawi]]: {{Script/Arabic|أورڠ ملايو سيڠاڤورا}}) iku wong Singapura keturunan [[wong Melayu|Melayu]], kalebu sing saka Kapuloan Melayu. Miturut sensus 2020, wong-wong iki nyakup kira-kira 13,5% saka total penduduk negara kasebut, saengga dadi kelompok etnis paling gedhe nomer loro ing [[Singapura]].<ref>{{Cite web|title=Census of Population 2020{{!}}Population|url=https://www.singstat.gov.sg/-/media/files/publications/cop2020/sr1/cop2020sr1.pdf|access-date=2026-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220611051404/https://www.singstat.gov.sg/-/media/files/publications/cop2020/sr1/cop2020sr1.pdf|archive-date=2022-06-11|url-status=dead}}</ref> Miturut Konstitusi Singapura, wong-wong iki diakoni déning pamréntah minangka wong [[pribumi]] ing negara kasebut, kanthi [[basa Malayu]] minangka basa nasional lan [[basa resmi|resmi]] Singapura.<ref>{{Cite web |title=Racial politics and imperatives and the constitutional special position of the indigenous Malays in a new society: Asserting interests and the non-contestation of rights in Singapore's communitarian constitutionalism |url=https://ink.library.smu.edu.sg/sol_research/2406/ |access-date=26 Oktober 2026 |website=ink.library.smu.edu.sg}}</ref> Nalika tekane pejabat kolonial Inggris [[Stamford Raffles]] ing taun 1819, kira-kira cacahe wong Melayu ing pulo kasebut ana kira-kira 1.000 wong.<ref name="rahim">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=1utb8ZYyUeQC&pg=PA24 |title=Singapore in the Malay World: Building and Breaching Regional Bridges |date=9 Novèmber 2010 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-134-01397-5 |page=24 |author=Lily Zubaidah Rahim}}</ref> Perkiraan liyané nuduhaké yèn nalika Raffles teka, populasiné dumadi saka udakara 120 wong Melayu, 30 wong Tionghoa, lan sawetara suku [[wong Laut|Orang Laut]] pribumi lokal.<ref name="rahim"/> Saka abad kaping sangalas nganti Perang Dunia II, wong Melayu umume entuk perlakuan sing apik, amarga dheweke ora dipindhah kanggo kerja paksa lan gaya urip tradisionale umume ora diganggu.<ref name="rahim"/> Nanging, amarga Inggris mbutuhake kuli{{efn|In some countries, this term, used to describe low-wage labourers, is now considered pejorative in modern usage.}} kanggo ndhukung perusahaan kolonial, tingkat imigrasi ing antarane wong Melayu tetep relatif kurang dibandhingake karo imigran India lan Tionghoa. Klompok sing terakhir iki dadi populasi ètnis mayoritas ing pertengahan abad kaping sangalas.<ref name="poptrend">{{cite journal |author=Saw Swee-Hock |date=Maret 1969 |title=Population Trends in Singapore, 1819–1967 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-southeast-asian-history_1969-03_10_1/page/36 |journal=Journal of Southeast Asian History |volume=10 |issue=1 |pages=36–49 |doi=10.1017/S0217781100004270 |jstor=20067730}}</ref> == Cathetan == {{notelist}} == Referensi == {{reflist}} {{Authority control}} [[Kategori:Melayu|Singapura]] [[Kategori:Golongan ètnik ing Singapura|Melayu]] 1d8xdf84wrfxuby8u1rt7kk1uuxig5a Diana Muldaur 0 201135 1762158 2026-11-19T13:45:35Z Meursault2004 3 Rintisan saka [[:en:Diana Muldaur|]] 1762158 wikitext text/x-wiki '''Diana Muldaur''' (lair taun 1938) iku aktris Amérika Sarékat. Dhèwèké kawentar olèhé maragakaké Dr. Pulaski ing mangsa kapindho ''[[Star Trek: The Next Generation]].'' == Pranala njaba == [[Kategori:Lair 1938]] [[Kategori:Paraga Star Trek]] 0wify8dwqf4ex5qxomm9zghadpuzfxk 1762171 1762158 2026-11-19T23:29:59Z Meursault2004 3 + kategori 1762171 wikitext text/x-wiki '''Diana Muldaur''' (lair 19 Agustus 1938) iku aktris Amérika Sarékat. Dhèwèké kawentar olèhé maragakaké Dr. Pulaski ing mangsa kapindho ''[[Star Trek: The Next Generation]].'' == Pranala njaba == [[Kategori:Lair 1938]] [[Kategori:Wong urip]] [[Kategori:Paraga Star Trek]] innugq3bktk0opls10vj1owmzymxq4d 1762172 1762171 2026-11-19T23:33:08Z Meursault2004 3 + foto 1762172 wikitext text/x-wiki [[File:Diana Muldaur Born Free 1974.jpg|thumb|Diana Muldaur ing séri ''Born Free'' (1974)]] '''Diana Muldaur''' (lair 19 Agustus 1938) iku aktris Amérika Sarékat. Dhèwèké kawentar olèhé maragakaké Dr. Pulaski ing mangsa kapindho ''[[Star Trek: The Next Generation]].'' == Pranala njaba == [[Kategori:Lair 1938]] [[Kategori:Wong urip]] [[Kategori:Paraga Star Trek]] dns2t193ye8huy1yv2cgy6la2lhprvu 1762173 1762172 2026-11-20T06:36:51Z Meursault2004 3 /* Pranala njaba */ 1762173 wikitext text/x-wiki [[File:Diana Muldaur Born Free 1974.jpg|thumb|Diana Muldaur ing séri ''Born Free'' (1974)]] '''Diana Muldaur''' (lair 19 Agustus 1938) iku aktris Amérika Sarékat. Dhèwèké kawentar olèhé maragakaké Dr. Pulaski ing mangsa kapindho ''[[Star Trek: The Next Generation]].'' == Pranala njaba == * {{IMDb name|611707}} {{DEFAULTSORT:Muldaur, Diana}} [[Kategori:Lair 1938]] [[Kategori:Wong urip]] [[Kategori:Paraga Star Trek]] fff4ji5e3stnr9hztkuz03fer212l9b Parembugan Naraguna:Mark Ekimov 3 201136 1762162 2026-11-19T17:48:51Z S.Marchenko 74145 S.Marchenko ngalih kaca [[Parembugan Naraguna:Mark Ekimov]] menyang [[Parembugan Naraguna:Чёрный дрозд]]: Otomatis ngalih kaca nalika ngganti jeneng naraguna "[[Special:CentralAuth/Mark Ekimov|Mark Ekimov]]" dadi "[[Special:CentralAuth/Чёрный дрозд|Чёрный дрозд]]" 1762162 wikitext text/x-wiki #ALIH [[Parembugan Naraguna:Чёрный дрозд]] cduardbsgjtxs5ap05332r9r09ufx1x Armin Shimerman 0 201137 1762174 2026-11-20T09:40:11Z Meursault2004 3 Rintisan saka [[:en:Armin Shimerman|]] 1762174 wikitext text/x-wiki {{inuse}} '''Armin Shimerman''' (lair 1949) iku sawijiné aktor Amérika Sarékat. == Pranala njaba == [[Kategori:Lair 1949]] [[Kategori:Wong urip]] [[Kategori:Paraga Star Trek]] gch2iezfbkzjshexhpxqu1jtadqbj8z 1762175 1762174 2026-11-20T11:57:12Z Meursault2004 3 tambah sithik 1762175 wikitext text/x-wiki '''Armin Shimerman''' (lair 5 Novèmber 1949) iku sawijiné aktor Amérika Sarékat. Dhèwèké kawentar olèhé maragakaké Quark sang Ferengi ing waralaba [[Star Trek]] lan main ing kabèh pitung mangsa ''[[Star Trek: Deep Space Nine]]'' (1993–1999). Dhèwèké uga main dadi Pak Kepala Sekolah Snyder ing telung mangsa kapisan ''[[Buffy the Vampire Slayer]]'' (1997–1999). == Pranala njaba == [[Kategori:Lair 1949]] [[Kategori:Wong urip]] [[Kategori:Paraga Star Trek]] fwyn3lg9xx5hl3il73tcbtrhfmom951