Braziliya

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kaa">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>kaawiki</dbname>
    <base>https://kaa.wikipedia.org/wiki/Bas_bet</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.7</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Arnawlı</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Talqılaw</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Paydalanıwshı</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Paydalanıwshı talqılawı</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedia talqılawı</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fayl</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Fayl talqılawı</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki talqılawı</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Úlgi</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Úlgi talqılawı</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Járdem</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Járdem talqılawı</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategoriya</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategoriya talqılawı</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Portal talqılawı</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modul talqılawı</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Braziliya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200</id>
    <revision>
      <id>232605</id>
      <parentid>177442</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:33:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:G20 mámleketleri|G20 mámleketleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23230" sha1="ex21o560ghdhsml0s1otcni4vfqn0db" xml:space="preserve">''Bul terminniń basqa da mánisleri bar. Qarańız: [[Braziliya (mánisleri).]]''

'''Braziliya''', rásmiy atı: '''Braziliya Federativ Respublikası''' (parsısha: Brasil yamasa República Federativa do Brasil) — [[Qubla Amerika]]daǵı eń úlken hám xalqı eń kóp bolǵan mámleket bolıp, hám xalıq sanı, hám maydanı tárepinen dúnyada besinshi orındı iyeleydi. Maydanı 8 512 mıń km2. Xalqı 192,376,496 adam (2012). Ol [[Qubla Amerika]] orayınan tap [[Atlantika okeanı]]na shekem tarqalǵan aymaqtı iyelep Amerikanıń «eń shıǵıs» mámleketi bolıp tabıladı. Ol menen shegaralas mámleketler: Urugvay, Argentina, Paragvay, Boliviya, Peru, Kolumbiya, Venesuela, Guyana, Suriname hám Francuz Giyanasınıń francuz bólegi.

Anıqraǵı, ol Ekvador hám Chiliden tısqarı, Qubla Amerikanıń hárbir mámleketi menen shegaralas. Atı, dáslepki kolonistler tárepinen júdá qádirlengen, Braziliya tereginen (pau-brasil) kelip shıqqan. Aymaǵında da egin maydanları hám tropikalıq ormanzarlar kútá úlken jaydı iyeleydi. Tábiyiy resurslar hám úlken muǵdardaǵı jumısshı kúshine bay bolǵan Braziliya, Qubla Amerika ekonomikasınıń jetekshisi bolıp tabıladı. Dáslep Portugaliyanıń burınǵı koloniyası bolǵanınan soń, onıń mámleketlik tili portugal tili bolıp tabıladı. Paytaxtı — Braziliya qalası. BMSh aǵzası. Basqarıw tárepten 26 shtat hám federal (paytaxt) okrugqa bólinedi.

== Tariyx ==
''Tiykarǵı maqala: [[Braziliya tariyxı]]''

Túrli teoriyalarǵa kóre, birinshi bolıp Braziliya aymaǵına 17 den 6 mıńǵa shekem kiredi. M.Pr. Me Country evropalıqlar tárepinen oylap tabılǵanda, jergilikli amerikalıq qáwimler ele neolit ​​basqıshında edi. Eń rawajlanǵan aymaq tiykarınan Atlantika jaǵası bolıp, boyı pás jergilikli amerikalıq qáwimler jasaǵan hám olarǵa Pindorama, palma terekleri mámleketi dep at bergen. 1500-jılda Braziliyanı ispan sayaxatshısı Visente Yanez Pinson oylap taptı, ol PA Kabral (Pedro Alvares Kabral) basshılıǵındaǵı portugal ekspediciyasınan ótip, mámleketke 26-yanvar, 22-aprelde keldi. Soǵan qaramastan, Tordesillo shártnaması Qubla Amerikanıń barlıq bólimlerin Portugaliya ushın shártli sızıqtan shıǵısta tán aldı. 1533-jıl Portugallardıń haqıyqıy koloniyası Braziliya qurǵaqlıqların 15 násillik kapitanga bóliniwi menen baslandı. Braziliya koloniyası sonday dúzilgen. Dáslep, portugal kolonizatorları sayamanlı terekti eksport etiwdi, keyinirek olar qumshekerqamıs jetistiriwdi hám kofeni propaganda etiwdi basladı. Koloniyalarda 1550-jıldan baslap qullar, tiykarı jergilikli hinduler húkimranlıq etken. Qullar tiykarınan Afrikadan, atap aytqanda Kongodan nızamǵa qarsı alıp kelingen. 1549-jıldan Braziliyadaǵı portugal jerleri tikkeley Portugaliya koroli tárepinen basqarılǵan. 1621-jıl koloniya eki shtatqa (Portugaliya estados) bólingen — Braziliya (qubla) hám Maranjano (arqa). XVII-XIX ásir ortalarında regiondaǵı Portugaliya kolonizator mámleketleri Franciya hám Niderlandiya Portugaliya gegemonlıǵına qáwip sala basladı. Arqa-shıǵıs aymaqlarda Gollandiya Braziliyanı quradı hám Franciya ekvator qasında hám mámleket qublasında bir neshe ekspediciyalardı basladı. Aqır-aqıbet, portugallar joǵaltılǵan aymaqtı qaytarıp alıwǵa hám qadaǵalawdı saqlap qalıwǵa muwapıq boldı.

XVII-XVIII ásirler dawamında koloniya aymaǵı tiykarınan qaraqshılar sebepli batısqa qaray keńeyip bardı. Kaatinga, Seradas, Amazoniya koloniya etilgen. San-Vinsent hám Gran Paros kapitanları ózleriniń haqıyqıy shegaraların Tordesillian sızıǵınan uzaǵıraqqa sozıw arqalı júdá tez keńeydi. Tordesillonıń Ispaniya menen dúzgen shártnaması 1777-jılda biykar etildi hám ol alǵan barlıq jerlerdiń Braziliya koloniyasın tán aldı. 1808-jılda Napoleonnan qashqan Portugaliya koroli pútkil korollik shańaraǵı hám húkimeti menen Braziliyaǵa jetip keldi hám Braziliyanı waqtınsha imperator metropolına aylandırdı. Bul waqıyalar Braziliyanıń poziciyasın asırdı. 1816-jılda Portugaliya ǵárezsizligi tiklengennen keyin, Portugaliya Korolligi Braziliya hám Algarve atın aldı. 1822-jıl 7-oktyabrde knyaz Pyotr I ǵárezsizligin járiyaladı hám ǵárezsiz Braziliya imperiyasın dúzdi. Ekinshi Braziliya imperatorı Pyotr II 1889-jılda taxttan awdarıldı. 15-oktyabr Braziliya respublikaǵa aylandı, XIX ásir XX ásir aqırında. XX ásirdiń baslarında mámleket 5 million evropalıq emigranttı ózine tarttı, bul bolsa mámlekettiń qabıl etiliwin jáne de asırdı. XX ásirdiń ortalarına shekem Braziliyanıń paytaxtı Rio-de-Janeyro edi. Mámleketke oligarxlar tárepinen basqarılatuǵın Eski Respublika (portugalsha: República Velha) tiykar salǵan. Áskeriy tónkerilis nátiyjesinde 1808-jılda Napoleonnan qashqan Portugaliya koroli pútkil korollik shańaraǵı hám húkimeti menen Braziliyaǵa jetip keldi hám Braziliyanı waqtınsha imperator metropolına aylandırdı. Bul waqıyalar Braziliyanıń poziciyasın asırdı. 1816-jılda Portugaliya ǵárezsizligi tiklengennen soń, Portugaliya Korolligi Braziliya hám Algarve atın aldı. 1822-jıl 7-oktyabrde knyaz Pyotr I ǵárezsizligin járiyaladı hám ǵárezsiz Braziliya imperiyasın dúzdi.

Mámlekette ekonomikalıq mashqalalardıń kusheyiwi hám 1965-jılda háwij alǵan suwıq urıs Braziliya áskeriy basqarıw principiniń ornatılıwına alıp keldi. Bul dáwirde jańa qabıl etilgen konstituciya milletshillik, ekonomikalıq rawajlanıw hám kommunizmge qarsı siyasat júrgiziw arqalı huqıq hám erkinliklerdi keskin sheklep qoydı. Bul dáwirde Braziliya ekonomikalıq tárepten talay tez rawajlandı. 1985-jıl 1965-jıldan beri birinshi puqaralıq prezident. Ol Tankred Nevesqa aylandı. Ol 1988-jılda basqarıwdı liberallastırǵan. Jańa (ámeldegi) Braziliya Konstituciyasın járiyaladı hám demokratiyalastırıw jolına qayttı. Bul dáwir Jańa Respublika (portugalsha: República Nova) atı menen ataqlı. Mámlekettiń ámeldegi (36-prezidenti) 2011-jıldan beri óz lawazımın iyelep kiyatırǵan Dilma Russeff esaplanadı hám húkimet joqarı jaǵına Zeuliy Vargas keldi. Ol Estado Novo atı menen belgili diktaturanı ornattı hám 1945-jılǵa shekem húkimette qaldı. Napaqaǵa shıǵıwǵa májbúr bolǵan mámleket taǵı demokratlasa basladı hám 1960-jıllarda reformalar ótkerildi. Paytaxt mámleket orayında jaylasqan Braziliyada menshikli dúzilgen qalaǵa kóshirildi.

== Siyasat ==
''Tiykarǵı maqala: [[Braziliya siyasatı]]'' 

Mámleket Konstituciyasına kóre, Braziliya federal prezidentlik demokratiyalıq respublika bolıp, onıń prezidenti hám mámleket, hám húkimet baslıǵı esaplanadı. Shtatta kóp partiyalılıq sisteması bar. Shtattıń basqarıw strukturası AQSh modeli menen basqarılatuǵın federaciya bolıp tabıladı. Municipalitetler avtonom siyasiy birlikler bolıp tabıladı. 2016-jıl 1-sentyabr parlament prezident Dilma Russeffti ósh alıwda ayıplap, lawazımınan azat etti. Burınǵı vitse-prezident Mishel Temer mámlekettiń jańa prezidenti boldı.

Húkimet dárejeleri:

* birlespe (federaciya)
* mámleketler
* municipalitetler

== Basqarıw bólimleri ==
''Tiykarǵı maqala: [[Braziliya aymaqlıq bóliniwi]]''

Braziliya 26 shtat (estado) hám 1 federal okrugtan (distrito federal) ibarat:

* Akri
* Alagoas
* Amapa
* Amazonas
* Bahia
* Ceara
* Braziliya federal okrugi
* Espirito Santo
* Goias
* Maranyao
* Mato Grosso
* Mato Grosso do Sul
* Minas Gerais
* Para
* Paraiba
* Parana
* Pernambuko
* Piauí
* Rio-de-Janeyro
* Rio Grande do Norte
* Rio Grande do Sul
* Rondônia
* Roraima
* Santa Katarina
* Sergipe
* Tokantins

== Geografiya ==
''Tiykarǵı maqala: [[Braziliya geografiyası]]'' 

Arqadaǵı Amazoniya ormanınıń keń sızıǵınan hám qubladaǵı ashıǵıraq tóbelikler hám kishi tawlardan ibarat. Braziliya landshaftı Braziliya xalqınıń kóbisi hám awıl xojalıǵı aymaǵı esaplanadı. Avstraliyanıń úlkenligindegi maydandı iyelegen Amazon tropikalıq ormanları dúnyadaǵı eń úlken orman esaplanadı. Olar Qubla Amerikanıń úshten bir bólegin quraydı hám tiykarınan Braziliyada, Amazon háwizinde ósedi. Onıń terekleri hár túrli haywanlar, qus, shıbın-shirkeyler hám jer bawırlawshılardı, sonıń menen birge, mıń jıllar dawamında bul jerde jasaǵan Amazon hindulerin azıqlandıradı. Atlantika okeanı boylap bir qansha taw dizbekleri jaylasqan bolıp, Braziliyanıń eń biyik tawı Piko de Neblina teńiz júzesinen 3014 m biyiklikte kóterilgen.

Eń iri dáryalar Parana bolıp, Iguasu dáryasınıń úlken aǵısında tásirli Iguazu sarqıraması jaylasqan; Sonıń menen birge, Rio-Negro, San-Fransisko, Xingu, Madeyra, Tapajos hám, álbette, Amazonka, dúnyadaǵı eń suwlı dárya (eń úlken háwizge iye) hám ayırım ekspertler tárepinen dúnyadaǵı eń uzın dárya dep esaplanǵan. Amazon dáryası Perudaǵı And tawlarınan dáryalar hám Qubla Amerika arqalı 6 439 km uzınlıqta aǵadı. [[Atlantika okeanı]]na quyıladı. Braziliya dáryanıń yarımın iyeleydi. Bul mámlekettiń eń áhmiyetli suw jolı bolıp, iri kemeler hátteki okeannan 1 600 km uzaqlıqta jaylasqan Manaus qalasına da jetip baradı. Dárya hár jılı tasıp, atızlardı ılay menen azıqlandıradı.

== Íqlımı ==
Braziliyanıń ekvatorial ıqlımı regionlıq ózgerisler menen xarakterlenedi. Amazon tegislikleri yarım ızǵar ıqlımǵa iye, jıllıq ortasha jawın muǵdarı 4000 mm, aylıq ortasha temperaturası 25-28°C. Braziliya hám Gayananıń tawlı aymaqları ızǵar subekvatorial ıqlımǵa iye, jıllıq ortasha jawın muǵdarı 1000-2000 mm. Mámlekettiń qubla bólegi subtropikalıq teńiz ıqlımına iye, jıllıq ortasha jawın muǵdarı 1800 mm átirapında, iyulda ortasha 13°C, yanvarda aylıq ortasha temperatura 24°C átirapında.

== Biologiyalıq hár túrlilik ==
Qolaylı ekvatorial ıqlımı sebepli Amazon háwizi ormanları planetamızdıń qalǵan bólegine qaraǵanda fauna hám floranıń eń túrli-túrliligi menen gúllep-jaynaydı. Mámlekettiń PV, Pantanal batpaq hám batpaq erleriniń tropikalıq ekotizimi dúnyadaǵı eń iri ekosistemalardan biri bolıp, ósimlik hám faunanıń túrli-túrliligine bay. Bul jerde 1000 ǵa jaqın quslar, 300 ge jaqın sút emiziwshiler, 480 ge jaqın jer bawırlawshılar, 400 ge jaqın balıqlar hám 9000 ǵa jaqın omırtqasız haywanlar jasaydı. Túrler. Ilimpazlardıń esap-kitaplarına kóre, Braziliya boylap tórt millionǵa jaqın ósimlik hám haywan túrleri bar. Amazon háwizinde eń úlken gúllerden biri ósedi — gigant Viktoriya, Victoria cruziana, júdá shıraylı gúlleytuǵın malika gúlleri (Tibouchina semidecandra), Qubla Amerika kontinentindegi eń biyik terek túrlerinen biri — haqıyqıy kapok terekleri, Tabebuia alba milliy tán alınǵan. Braziliya simvolı, basqa kóplegen ósimlikler Atlantika jaǵasındaǵı mangrovda, kóbinese Braziliya qalalarınıń qubla-shıǵısındaǵı jaylawlarda ósedi. Siz jer bawırlawshılar hám balıqlardıń keń assortimentin alasız. Krokodiller gruppasına tiyisli kaymanlar, dúnyadaǵı eń iri jılan túrleri — anakondolar, kalamar, záhárli kók ormanlar, qáwipli balıq piranaları hám basqalar. Bul jerde Harpi shańaraǵına tiyisli eń iri qırǵıylar jasaydı. Sonıń menen birge, keń tarqalǵan geshir, kóplegen totıquslar, atap aytqanda, eń úlken ushqısh totıqus Anodorhynchus hyacinthinus, sarı Ramphastas, tukanlar túrleri, sonday-aq tukanlar, kolibri hám totıquslar, qızıl, kók tamaqlı macaw, qızıl, kók tamaqlı macaw, qarınlı tampus nandas, milliy. Turdus qusı rufiventris hám basqalar. Haywanlar arasında yaguarlar pantanal regionında, sonıń menen birge, pumalar, ocelotlar, tegislikler, qumırsqalar, jalqawlar, pekkarlar, jabayı iytler, opossumlar, armadillolar hám mámlekettiń qubla bólegi hám háwizinde ayırım kapercaillies toplanǵan.

== Ekonomikası ==
''Tiykarǵı maqala: [[Braziliya ekonomikası]]''

Iri hám jaqsı rawajlanǵan awıl xojalıǵı, tábiyiy resursların qazıp alıw, islep shıǵarıw hám xizmet kórsetiw tarawları hám de keń bántlik bazası menen Braziliya ekonomikası Qubla Amerikanıń basqa hár qanday mámleketinen joqarı turadı hám jáhán bazarında óz poziciyasın bekkemleydi. Onıń sanaatı Arqa hám Qubla Amerikanıń barlıq mámleketleri arasında tek Qurama Shtatlardan keyin ekinshi orında turadı. Tiykarǵı eksport kofe, soya, temir rudası, apelsin sherbeti, polat hám samolyotlar (Embraer). Mámleket samolyot islep shıǵarıw hám awıl xojalıǵı eksportı boyınsha dúnyada 3-orında turadı. Braziliya mámleket byudjetinen paydalanıw boyınsha «sanalı» joybar hám perspektivalı strukturalıq mámleket reformasın joybarlaw arqalı 41,5 milliard dollar járdem aldı. Biraq, Braziliyanıń eń úlken máselelerinen biri bul dáramat bólistiriwindegi teńsizlik bolıp tabıladı. 1990-jıl hár tórt dana braziliyalıqtan kóbi kúnine 1 dollardan az kún keshiretuǵın edi (házirde Braziliya xalqınıń shama menen 15 payızın quraydı). 2002-jıl Shep prezident LI Lula da Silva bul teńsizlikti imkanı barınsha kemeytiw ushın háreket etdti hám kóp háreket etip atır, biraq birden-bir anıq nátiyje — Braziliyada kúnine 3 ret awqatlanıwdı kepilleytuǵın «Nol ashlıq» programması. Mámlekette sheshiliwi eń qıyın bolǵan eń úlken mashqala — bul korrupciya. Onıń tamırları tereń hám keń tarqalǵan. Valyuta: Real (BRL) 100 sentavodan ibarat. 2010-jıl xabar beriliwine qaraǵanda, jáhán neft-energetika kompaniyalarınan biri Royal Dutch Shell Braziliyanıń Cosan kompaniyası menen qumshekerqamıs jıynaw hám qayta islew menen shuǵıllanatuǵın jańa Raizen qospa kárxanasın shólkemlestirgen. Ol dúnyadaǵı eń iri biojanılǵı, etanol islep shıǵarıwshılardan birine aylanıwǵa tayın. Braziliyada islep shıǵarıw kompaniyaları hám usaqlap satıw sawda tarmaǵı shólkemlestiriledi. Bul jańa kompaniya hár jılı 2 milliard gallonnan artıq bioetanol islep shıǵarıw hám satıwdı joybarlastırıp atır. Raizen Braziliyadaǵı eń iri kompaniyalardan birine aylanıwǵa tayarlanıp atır.

== Demografiya ==
''Tiykarǵı maqala: [[Braziliya demografiyası]]''

2015-jıl jaǵdayına kóre, Braziliyanıń ulıwma xalqı 207 847 528 adamdı quraydı. Xalıqtıń ósiw páti 0,91% (2010-2015) hám 1985-jıldan berli 2% ten az páseymekte. Xalıqtıń tıǵızlıǵı 24,9 adam/km², bul dúnya ortasha 56,5 adam/km² den talay tómen hám jámi xalıqtıń 85,7% (2015-jıl) qalalarda jasaydı. Ortasha jas — 31,3 hám 2015-jılda ǵarrı xalıqtıń úlesi 7,84% ti qurap, qartayǵan jámiyetke kiredi.

== Din ==
Din boyınsha bólistiriw (2000-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatları):

* Rim katolikleri (rásmiy) — 73,89%
* Protestantlar — 15,41%
* Basqa nasraniyler — 0,907%
* Ruwxaniyler — 1332
* Afrikanıń dástúriy din wákilleri — 0,309%
* Buddistler — 0,126%
* Evreyler — 0,051%
* Musulmanlar — 0,016%
* Hind dinleriniń hámeldarları — 0,01%
* Basqa din wákilleri — 0,613%
* Agnostikler, ateistler yamasa dinsizler — 7,354%

Házirde Braziliyada protestantlar sanı artıp barmaqta. 1970-jılǵa shekem. Mámleket protestantlarınıń kópshiligi «dástúriy shirkewler», tiykarınan lyuteranlar, presviterianlar hám baptistlar aǵzaları bolǵan, biraq sol waqıttan berli Pentikostallar hám neo-psevdo-xristianlar sanı sezilerli dárejede astı. Mámleketke qullar tárepinen alıp kelingen dástúriy afrikalıq qádiriyatlar nasraniylik penen aralasıp, Makumba, Candomblé hám Umbanda sıyaqlı kóplegen Afro-Braziliya dinlerin keltirip shıǵardı. Túrli jergilikli amerikalıq toparlarda ámel etetuǵın dástúriy dinler júdá parıqlanıwı múmkin.

== Tiller ==
Braziliyanıń rásmiy tili portugal tili bolıp tabıladı. Mámlekette derlik hámme sóylesedi hám gazetalar, radio, televidenie hám taǵı basqalarda kórsetiledi. Bul qollanılatuǵın birden-bir til. Tuwrı, municipalitette portugal tili menen bir qatarda Nheengatu rásmiy hind tili bolıp tabıladı, bıraq ol tek Nheengatu tilinde soylesedi. Bir neshe mıń adam. Braziliya birden-bir portugal tilinde sóylesiwshi Amerika milleti bolıp tabıladı jáne bul xalıqqa Braziliyanı ispan tilinde sóylesiwshi qońsılarınan ajıratıp turatuǵın milliy ayrıqshalıqtı beredi. Braziliya portugal tiliniń qáliplesiwine hind hám Afrika tilleri tásir kórsetti, bul Portugaliya hám basqa portugal tilinde sóylesiwshi mámleketlerde qollanılatuǵın tillerden azmaz parıqlanadı. Braziliyada 12 portugal dialektleri de bar. Dialektler tiykarınan aytılıw nuanslarında parıqlanadı. Mámlekettiń shet aymaqlarında 180 dana hind tili sóylesedi. Bunnan tısqarı, emigrantlardıń áwladları geyde óz tillerinde soylesedi, sol sebepli mámleket qublasında nemis yamasa italyan tilinde sóylesiwshi toparlar bar, biraq olar portugal tilinen de qattı tásirlengen. 

== Mádeniyat ==
''Tiykarǵı maqala: [[Braziliya mádeniyatı]]'' 

Braziliya mádeniyatı áyyemnen qáliplese baslaǵan hám búgingi kúnge shekem Braziliya milletin quraytuǵın xalıqlardıń túrli tariyxıy dástúrleri qospası retinde qáliplesip atır. Áyyemde bul mámleket portugallardıń koloniyası bolǵan sol sebepli braziliyalıqlar portugal tilinde sóylesedi, portugallardıń tiykarǵı dini katolik esaplanǵan hám birinshi kolonizator kóshpelilerdiń ádetleri keń tarqalǵan. Usınıń menen birge, hinduler hám afrikalıqlardıń tásiri gúmansız bolıp tabıladı. Tupi-guarani tili de keń tarqalǵan: XVI ásirde missioner ruwxaniyler katexizmdi oǵan awdarma etkenler hám Braziliya arqasında óz iskerligin alıp barıwda paydalanǵan. Zamanagóy tilde bir qatar sózler hind tilinen kelip shıqqan. Hindistan mádeniyatınıń tásiri ásirese Amazonkada ayqın bilinedi, Afrika mádeniyatı izleri bolsa Rio-de-Janeyrodan baslap Braziliya jaǵasında kóbirek bilinedi. Mámlekette 14 [[YUNESKO]] nıń Pútkil dúnya miyrasları obiektleri bar.

== Muzıka ==
Braziliya ataqlı muzıkaları bular marakato, samba, forro, choro, lambada, tropicalia, bossa nova, frevo, gaucho sıyaqlı túrli usıl hám muzıkalıq janrlarda rawajlanǵan. Afrika tásiri Braziliyanıń ataqlı muzıkasında, ásirese ritmlik sambada sezilerli. Afrika ritmlerinen tısqarı, Braziliya muzıkasına kolonizatorlar hám kóshpeliler tárepinen alıp kelingen vals, polka, jota — Evropa muzıkalıq janrları tásir kórsetti. Bunday qospaǵa mısal etip óz dóretpelerinde afrika, hind hám portugal namalarınan paydalanǵan braziliyalıq klassikalıq kompozitor Heitor Vila-Lobos muzıkasın keltiriw múmkin. Zamanagóy Braziliya muzıkası samba ritmlerin Arqa Amerika hám Britaniyanıń ataqlı qosıqları menen birlestiredi. 

== Taǵamları ==
Zamanagóy Braziliya asxanası Evropa, birinshi náwbette, portugal, hind hám afrika asxana dástúrleri tásiri astında qáliplesken gastronomikalıq sintez bolıp tabıladı. Búgingi kúnde Portugaliyanıń aspazlıq miyrasları bir qazan qapırıqlaw, qus góshi hám máyekke tiykarlanǵan shiyrin desertler, sonıń menen birge, sır tayarlaw hám gósh tayarlaw talantında sáwlelenedi. Portugal tásiri, sonıń menen birge, duzlanǵan kapusta, sarımsaq, zeytun, biyn hám badam sıyaqlı ingredientlerden paydalanıwda da bilinedi. Kontinenttıń jergilikli xalqı bolǵan Amerika hinduleriniń asxana dástúrlerin Qubla Amerikanıń aspazshılıq ádetlerinde kóriw múmkin. XVII ásirde qumsheker plantaciyalarında islew ushın Braziliyaǵa alıp kelingen afrikalıq qullar ózleri menen palma mayı, kokos ǵozası, qurıtılǵan teńiz shayanları, shınar, bamya hám negizgi Afrika receptlerin alıp kelgen. Mısalı, feyxoada lobıya, gósh ónimleri hám farofa (manyok unı) dan ibarat taǵam bolıp tabıladı. Keyinirek, altın shawqım hám kauchuk hám kofe bumları Italiya, Germaniya, Qıtay hám Yaponiyadan kelgen emigrantlardı hám olardıń aspazlıq dástúrlerin alıp keldi. Bunnan tısqarı, Braziliyanıń hárbir regionınıń asxanası tariyx hám geografiyalıq jaylasıwı menen qáliplesken ózgeshe ayrıqshalıqlarǵa iye. Mısalı, Baiyada olar akara pisiredi.

== Sport ==
Braziliyada eń ataqlı sport túri bul futbol jáne onıń kóplegen túrleri bar (futzal, plyaj futbolı, futzal). Braziliyada futbol milliy sport túri, mámleket xalqınıń 74 procenti qaysıdur mániste bul oyınǵa qızıqlı bolıp tabıladı. Futbol boyınsha Braziliya saylandı komandası barlıq jáhán chempionatlarında qatnasqan (23 ret) hám olarda eń kóp (5 ret) jeńiske erisken. Braziliyada ekinshi eń áhmiyetli, biraq ataqlı bolmaǵan sport túri — bul voleybol jáne onıń túrli-túrliligi (plyaj voleybolı). Braziliya saylandı komandası 3 ret Olimpiyada oyınlarında (1992, 2004 hám 2020-jıllarda), 2 ret FIVB Jáhán chempionı (2002 hám 2006-jıllarda) hám 9 ret Jáhán Ligası chempionı bolǵan. Braziliya sonıń menen birge, kapoeyra hám braziliyalıq jiu-jitsu sıyaqlı dúnyada ataqlı bolǵan bir neshe sport túrleriniń watanı esaplanadı. Braziliyada qısqı sport túrleri ıssı ıqlım shárayatı sebepli az rawajlanǵan. Mámlekette motorsport ataqlı — Braziliya Emerson Fittipaldi, Nelson Piket, Ayrton Senna (barlıǵı jáhán chempionı boldı), Rubens Barrikello, Felipe Massa sıyaqlı ataqlı Formula 1 báygeshilerin usınıs etti. Braziliya 1950-jılǵı futbol boyınsha jáhán chempionatı hám 2014-jılǵı futbol boyınsha jáhán chempionatına miymanlıq etken. 2016-jılda Braziliya Rio-de-Janeyroda bolıp ótken XXXI jazǵı Olimpiyada oyınlarına miymanlıq etken.

Bayramlar nıshanlanadı:
Rio-de-Janeyroda karnaval sárshembiden aldınǵı juma kúni baslanadı. 9-iyun — Braziliya hawariysi Xose de Ankietanıń kúni. 1890-jıl 20-mayda francuz astronomı Auguste Sharlois tárepinen Nitsa observatoriyasında oylap tabılǵan asteroid (293) (Brasilia) Braziliya atı menen atalǵan. 

== Kinematografiya ==
Óz oylap tabıwınan kóp ótpey Braziliyaǵa kelgen milliy kinematografiya búgingi kúnde dúnya boylap tabıslı júrisin dawam etpekte. Glauber Roshidiń «jańa kino» dáwirinen ótip, birinshi Atlantis kinostudiyalarınan birewiniń «chasadalari» komediyalarınan baslap, «jer astı» háreketi hám búgingi kúnge shekem Braziliya kinosınıń hárbir dáwiri tariyxıy bolıp tabıladı. Abıroylı xalıqaralıq kinofestivallardıń kóplegen sıylıqlarına bay. Dástúriy filmlerdiń «kishi sińlisi» telenovela sanaatı bolıp, ol házir dúnyanıń kóplegen mámleketlerine eksport etiletuǵın úlken sabın operası fabrikası esaplanadı.

== Galereya ==
== Braziliya — Ózbekstan qatnasları ==
[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Qubla Amerika]]
[[Kategoriya:Braziliya| ]]
[[Kategoriya:G20 mámleketleri]]
{{shala}}

== Derekler ==
{{Derekler}}</text>
      <sha1>ex21o560ghdhsml0s1otcni4vfqn0db</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>232628</id>
      <parentid>232605</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:44:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:G15 mámleketleri|G15 mámleketleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23263" sha1="bs837b6klliwrkjq7rdl7nk6rr5aahe" xml:space="preserve">''Bul terminniń basqa da mánisleri bar. Qarańız: [[Braziliya (mánisleri).]]''

'''Braziliya''', rásmiy atı: '''Braziliya Federativ Respublikası''' (parsısha: Brasil yamasa República Federativa do Brasil) — [[Qubla Amerika]]daǵı eń úlken hám xalqı eń kóp bolǵan mámleket bolıp, hám xalıq sanı, hám maydanı tárepinen dúnyada besinshi orındı iyeleydi. Maydanı 8 512 mıń km2. Xalqı 192,376,496 adam (2012). Ol [[Qubla Amerika]] orayınan tap [[Atlantika okeanı]]na shekem tarqalǵan aymaqtı iyelep Amerikanıń «eń shıǵıs» mámleketi bolıp tabıladı. Ol menen shegaralas mámleketler: Urugvay, Argentina, Paragvay, Boliviya, Peru, Kolumbiya, Venesuela, Guyana, Suriname hám Francuz Giyanasınıń francuz bólegi.

Anıqraǵı, ol Ekvador hám Chiliden tısqarı, Qubla Amerikanıń hárbir mámleketi menen shegaralas. Atı, dáslepki kolonistler tárepinen júdá qádirlengen, Braziliya tereginen (pau-brasil) kelip shıqqan. Aymaǵında da egin maydanları hám tropikalıq ormanzarlar kútá úlken jaydı iyeleydi. Tábiyiy resurslar hám úlken muǵdardaǵı jumısshı kúshine bay bolǵan Braziliya, Qubla Amerika ekonomikasınıń jetekshisi bolıp tabıladı. Dáslep Portugaliyanıń burınǵı koloniyası bolǵanınan soń, onıń mámleketlik tili portugal tili bolıp tabıladı. Paytaxtı — Braziliya qalası. BMSh aǵzası. Basqarıw tárepten 26 shtat hám federal (paytaxt) okrugqa bólinedi.

== Tariyx ==
''Tiykarǵı maqala: [[Braziliya tariyxı]]''

Túrli teoriyalarǵa kóre, birinshi bolıp Braziliya aymaǵına 17 den 6 mıńǵa shekem kiredi. M.Pr. Me Country evropalıqlar tárepinen oylap tabılǵanda, jergilikli amerikalıq qáwimler ele neolit ​​basqıshında edi. Eń rawajlanǵan aymaq tiykarınan Atlantika jaǵası bolıp, boyı pás jergilikli amerikalıq qáwimler jasaǵan hám olarǵa Pindorama, palma terekleri mámleketi dep at bergen. 1500-jılda Braziliyanı ispan sayaxatshısı Visente Yanez Pinson oylap taptı, ol PA Kabral (Pedro Alvares Kabral) basshılıǵındaǵı portugal ekspediciyasınan ótip, mámleketke 26-yanvar, 22-aprelde keldi. Soǵan qaramastan, Tordesillo shártnaması Qubla Amerikanıń barlıq bólimlerin Portugaliya ushın shártli sızıqtan shıǵısta tán aldı. 1533-jıl Portugallardıń haqıyqıy koloniyası Braziliya qurǵaqlıqların 15 násillik kapitanga bóliniwi menen baslandı. Braziliya koloniyası sonday dúzilgen. Dáslep, portugal kolonizatorları sayamanlı terekti eksport etiwdi, keyinirek olar qumshekerqamıs jetistiriwdi hám kofeni propaganda etiwdi basladı. Koloniyalarda 1550-jıldan baslap qullar, tiykarı jergilikli hinduler húkimranlıq etken. Qullar tiykarınan Afrikadan, atap aytqanda Kongodan nızamǵa qarsı alıp kelingen. 1549-jıldan Braziliyadaǵı portugal jerleri tikkeley Portugaliya koroli tárepinen basqarılǵan. 1621-jıl koloniya eki shtatqa (Portugaliya estados) bólingen — Braziliya (qubla) hám Maranjano (arqa). XVII-XIX ásir ortalarında regiondaǵı Portugaliya kolonizator mámleketleri Franciya hám Niderlandiya Portugaliya gegemonlıǵına qáwip sala basladı. Arqa-shıǵıs aymaqlarda Gollandiya Braziliyanı quradı hám Franciya ekvator qasında hám mámleket qublasında bir neshe ekspediciyalardı basladı. Aqır-aqıbet, portugallar joǵaltılǵan aymaqtı qaytarıp alıwǵa hám qadaǵalawdı saqlap qalıwǵa muwapıq boldı.

XVII-XVIII ásirler dawamında koloniya aymaǵı tiykarınan qaraqshılar sebepli batısqa qaray keńeyip bardı. Kaatinga, Seradas, Amazoniya koloniya etilgen. San-Vinsent hám Gran Paros kapitanları ózleriniń haqıyqıy shegaraların Tordesillian sızıǵınan uzaǵıraqqa sozıw arqalı júdá tez keńeydi. Tordesillonıń Ispaniya menen dúzgen shártnaması 1777-jılda biykar etildi hám ol alǵan barlıq jerlerdiń Braziliya koloniyasın tán aldı. 1808-jılda Napoleonnan qashqan Portugaliya koroli pútkil korollik shańaraǵı hám húkimeti menen Braziliyaǵa jetip keldi hám Braziliyanı waqtınsha imperator metropolına aylandırdı. Bul waqıyalar Braziliyanıń poziciyasın asırdı. 1816-jılda Portugaliya ǵárezsizligi tiklengennen keyin, Portugaliya Korolligi Braziliya hám Algarve atın aldı. 1822-jıl 7-oktyabrde knyaz Pyotr I ǵárezsizligin járiyaladı hám ǵárezsiz Braziliya imperiyasın dúzdi. Ekinshi Braziliya imperatorı Pyotr II 1889-jılda taxttan awdarıldı. 15-oktyabr Braziliya respublikaǵa aylandı, XIX ásir XX ásir aqırında. XX ásirdiń baslarında mámleket 5 million evropalıq emigranttı ózine tarttı, bul bolsa mámlekettiń qabıl etiliwin jáne de asırdı. XX ásirdiń ortalarına shekem Braziliyanıń paytaxtı Rio-de-Janeyro edi. Mámleketke oligarxlar tárepinen basqarılatuǵın Eski Respublika (portugalsha: República Velha) tiykar salǵan. Áskeriy tónkerilis nátiyjesinde 1808-jılda Napoleonnan qashqan Portugaliya koroli pútkil korollik shańaraǵı hám húkimeti menen Braziliyaǵa jetip keldi hám Braziliyanı waqtınsha imperator metropolına aylandırdı. Bul waqıyalar Braziliyanıń poziciyasın asırdı. 1816-jılda Portugaliya ǵárezsizligi tiklengennen soń, Portugaliya Korolligi Braziliya hám Algarve atın aldı. 1822-jıl 7-oktyabrde knyaz Pyotr I ǵárezsizligin járiyaladı hám ǵárezsiz Braziliya imperiyasın dúzdi.

Mámlekette ekonomikalıq mashqalalardıń kusheyiwi hám 1965-jılda háwij alǵan suwıq urıs Braziliya áskeriy basqarıw principiniń ornatılıwına alıp keldi. Bul dáwirde jańa qabıl etilgen konstituciya milletshillik, ekonomikalıq rawajlanıw hám kommunizmge qarsı siyasat júrgiziw arqalı huqıq hám erkinliklerdi keskin sheklep qoydı. Bul dáwirde Braziliya ekonomikalıq tárepten talay tez rawajlandı. 1985-jıl 1965-jıldan beri birinshi puqaralıq prezident. Ol Tankred Nevesqa aylandı. Ol 1988-jılda basqarıwdı liberallastırǵan. Jańa (ámeldegi) Braziliya Konstituciyasın járiyaladı hám demokratiyalastırıw jolına qayttı. Bul dáwir Jańa Respublika (portugalsha: República Nova) atı menen ataqlı. Mámlekettiń ámeldegi (36-prezidenti) 2011-jıldan beri óz lawazımın iyelep kiyatırǵan Dilma Russeff esaplanadı hám húkimet joqarı jaǵına Zeuliy Vargas keldi. Ol Estado Novo atı menen belgili diktaturanı ornattı hám 1945-jılǵa shekem húkimette qaldı. Napaqaǵa shıǵıwǵa májbúr bolǵan mámleket taǵı demokratlasa basladı hám 1960-jıllarda reformalar ótkerildi. Paytaxt mámleket orayında jaylasqan Braziliyada menshikli dúzilgen qalaǵa kóshirildi.

== Siyasat ==
''Tiykarǵı maqala: [[Braziliya siyasatı]]'' 

Mámleket Konstituciyasına kóre, Braziliya federal prezidentlik demokratiyalıq respublika bolıp, onıń prezidenti hám mámleket, hám húkimet baslıǵı esaplanadı. Shtatta kóp partiyalılıq sisteması bar. Shtattıń basqarıw strukturası AQSh modeli menen basqarılatuǵın federaciya bolıp tabıladı. Municipalitetler avtonom siyasiy birlikler bolıp tabıladı. 2016-jıl 1-sentyabr parlament prezident Dilma Russeffti ósh alıwda ayıplap, lawazımınan azat etti. Burınǵı vitse-prezident Mishel Temer mámlekettiń jańa prezidenti boldı.

Húkimet dárejeleri:

* birlespe (federaciya)
* mámleketler
* municipalitetler

== Basqarıw bólimleri ==
''Tiykarǵı maqala: [[Braziliya aymaqlıq bóliniwi]]''

Braziliya 26 shtat (estado) hám 1 federal okrugtan (distrito federal) ibarat:

* Akri
* Alagoas
* Amapa
* Amazonas
* Bahia
* Ceara
* Braziliya federal okrugi
* Espirito Santo
* Goias
* Maranyao
* Mato Grosso
* Mato Grosso do Sul
* Minas Gerais
* Para
* Paraiba
* Parana
* Pernambuko
* Piauí
* Rio-de-Janeyro
* Rio Grande do Norte
* Rio Grande do Sul
* Rondônia
* Roraima
* Santa Katarina
* Sergipe
* Tokantins

== Geografiya ==
''Tiykarǵı maqala: [[Braziliya geografiyası]]'' 

Arqadaǵı Amazoniya ormanınıń keń sızıǵınan hám qubladaǵı ashıǵıraq tóbelikler hám kishi tawlardan ibarat. Braziliya landshaftı Braziliya xalqınıń kóbisi hám awıl xojalıǵı aymaǵı esaplanadı. Avstraliyanıń úlkenligindegi maydandı iyelegen Amazon tropikalıq ormanları dúnyadaǵı eń úlken orman esaplanadı. Olar Qubla Amerikanıń úshten bir bólegin quraydı hám tiykarınan Braziliyada, Amazon háwizinde ósedi. Onıń terekleri hár túrli haywanlar, qus, shıbın-shirkeyler hám jer bawırlawshılardı, sonıń menen birge, mıń jıllar dawamında bul jerde jasaǵan Amazon hindulerin azıqlandıradı. Atlantika okeanı boylap bir qansha taw dizbekleri jaylasqan bolıp, Braziliyanıń eń biyik tawı Piko de Neblina teńiz júzesinen 3014 m biyiklikte kóterilgen.

Eń iri dáryalar Parana bolıp, Iguasu dáryasınıń úlken aǵısında tásirli Iguazu sarqıraması jaylasqan; Sonıń menen birge, Rio-Negro, San-Fransisko, Xingu, Madeyra, Tapajos hám, álbette, Amazonka, dúnyadaǵı eń suwlı dárya (eń úlken háwizge iye) hám ayırım ekspertler tárepinen dúnyadaǵı eń uzın dárya dep esaplanǵan. Amazon dáryası Perudaǵı And tawlarınan dáryalar hám Qubla Amerika arqalı 6 439 km uzınlıqta aǵadı. [[Atlantika okeanı]]na quyıladı. Braziliya dáryanıń yarımın iyeleydi. Bul mámlekettiń eń áhmiyetli suw jolı bolıp, iri kemeler hátteki okeannan 1 600 km uzaqlıqta jaylasqan Manaus qalasına da jetip baradı. Dárya hár jılı tasıp, atızlardı ılay menen azıqlandıradı.

== Íqlımı ==
Braziliyanıń ekvatorial ıqlımı regionlıq ózgerisler menen xarakterlenedi. Amazon tegislikleri yarım ızǵar ıqlımǵa iye, jıllıq ortasha jawın muǵdarı 4000 mm, aylıq ortasha temperaturası 25-28°C. Braziliya hám Gayananıń tawlı aymaqları ızǵar subekvatorial ıqlımǵa iye, jıllıq ortasha jawın muǵdarı 1000-2000 mm. Mámlekettiń qubla bólegi subtropikalıq teńiz ıqlımına iye, jıllıq ortasha jawın muǵdarı 1800 mm átirapında, iyulda ortasha 13°C, yanvarda aylıq ortasha temperatura 24°C átirapında.

== Biologiyalıq hár túrlilik ==
Qolaylı ekvatorial ıqlımı sebepli Amazon háwizi ormanları planetamızdıń qalǵan bólegine qaraǵanda fauna hám floranıń eń túrli-túrliligi menen gúllep-jaynaydı. Mámlekettiń PV, Pantanal batpaq hám batpaq erleriniń tropikalıq ekotizimi dúnyadaǵı eń iri ekosistemalardan biri bolıp, ósimlik hám faunanıń túrli-túrliligine bay. Bul jerde 1000 ǵa jaqın quslar, 300 ge jaqın sút emiziwshiler, 480 ge jaqın jer bawırlawshılar, 400 ge jaqın balıqlar hám 9000 ǵa jaqın omırtqasız haywanlar jasaydı. Túrler. Ilimpazlardıń esap-kitaplarına kóre, Braziliya boylap tórt millionǵa jaqın ósimlik hám haywan túrleri bar. Amazon háwizinde eń úlken gúllerden biri ósedi — gigant Viktoriya, Victoria cruziana, júdá shıraylı gúlleytuǵın malika gúlleri (Tibouchina semidecandra), Qubla Amerika kontinentindegi eń biyik terek túrlerinen biri — haqıyqıy kapok terekleri, Tabebuia alba milliy tán alınǵan. Braziliya simvolı, basqa kóplegen ósimlikler Atlantika jaǵasındaǵı mangrovda, kóbinese Braziliya qalalarınıń qubla-shıǵısındaǵı jaylawlarda ósedi. Siz jer bawırlawshılar hám balıqlardıń keń assortimentin alasız. Krokodiller gruppasına tiyisli kaymanlar, dúnyadaǵı eń iri jılan túrleri — anakondolar, kalamar, záhárli kók ormanlar, qáwipli balıq piranaları hám basqalar. Bul jerde Harpi shańaraǵına tiyisli eń iri qırǵıylar jasaydı. Sonıń menen birge, keń tarqalǵan geshir, kóplegen totıquslar, atap aytqanda, eń úlken ushqısh totıqus Anodorhynchus hyacinthinus, sarı Ramphastas, tukanlar túrleri, sonday-aq tukanlar, kolibri hám totıquslar, qızıl, kók tamaqlı macaw, qızıl, kók tamaqlı macaw, qarınlı tampus nandas, milliy. Turdus qusı rufiventris hám basqalar. Haywanlar arasında yaguarlar pantanal regionında, sonıń menen birge, pumalar, ocelotlar, tegislikler, qumırsqalar, jalqawlar, pekkarlar, jabayı iytler, opossumlar, armadillolar hám mámlekettiń qubla bólegi hám háwizinde ayırım kapercaillies toplanǵan.

== Ekonomikası ==
''Tiykarǵı maqala: [[Braziliya ekonomikası]]''

Iri hám jaqsı rawajlanǵan awıl xojalıǵı, tábiyiy resursların qazıp alıw, islep shıǵarıw hám xizmet kórsetiw tarawları hám de keń bántlik bazası menen Braziliya ekonomikası Qubla Amerikanıń basqa hár qanday mámleketinen joqarı turadı hám jáhán bazarında óz poziciyasın bekkemleydi. Onıń sanaatı Arqa hám Qubla Amerikanıń barlıq mámleketleri arasında tek Qurama Shtatlardan keyin ekinshi orında turadı. Tiykarǵı eksport kofe, soya, temir rudası, apelsin sherbeti, polat hám samolyotlar (Embraer). Mámleket samolyot islep shıǵarıw hám awıl xojalıǵı eksportı boyınsha dúnyada 3-orında turadı. Braziliya mámleket byudjetinen paydalanıw boyınsha «sanalı» joybar hám perspektivalı strukturalıq mámleket reformasın joybarlaw arqalı 41,5 milliard dollar járdem aldı. Biraq, Braziliyanıń eń úlken máselelerinen biri bul dáramat bólistiriwindegi teńsizlik bolıp tabıladı. 1990-jıl hár tórt dana braziliyalıqtan kóbi kúnine 1 dollardan az kún keshiretuǵın edi (házirde Braziliya xalqınıń shama menen 15 payızın quraydı). 2002-jıl Shep prezident LI Lula da Silva bul teńsizlikti imkanı barınsha kemeytiw ushın háreket etdti hám kóp háreket etip atır, biraq birden-bir anıq nátiyje — Braziliyada kúnine 3 ret awqatlanıwdı kepilleytuǵın «Nol ashlıq» programması. Mámlekette sheshiliwi eń qıyın bolǵan eń úlken mashqala — bul korrupciya. Onıń tamırları tereń hám keń tarqalǵan. Valyuta: Real (BRL) 100 sentavodan ibarat. 2010-jıl xabar beriliwine qaraǵanda, jáhán neft-energetika kompaniyalarınan biri Royal Dutch Shell Braziliyanıń Cosan kompaniyası menen qumshekerqamıs jıynaw hám qayta islew menen shuǵıllanatuǵın jańa Raizen qospa kárxanasın shólkemlestirgen. Ol dúnyadaǵı eń iri biojanılǵı, etanol islep shıǵarıwshılardan birine aylanıwǵa tayın. Braziliyada islep shıǵarıw kompaniyaları hám usaqlap satıw sawda tarmaǵı shólkemlestiriledi. Bul jańa kompaniya hár jılı 2 milliard gallonnan artıq bioetanol islep shıǵarıw hám satıwdı joybarlastırıp atır. Raizen Braziliyadaǵı eń iri kompaniyalardan birine aylanıwǵa tayarlanıp atır.

== Demografiya ==
''Tiykarǵı maqala: [[Braziliya demografiyası]]''

2015-jıl jaǵdayına kóre, Braziliyanıń ulıwma xalqı 207 847 528 adamdı quraydı. Xalıqtıń ósiw páti 0,91% (2010-2015) hám 1985-jıldan berli 2% ten az páseymekte. Xalıqtıń tıǵızlıǵı 24,9 adam/km², bul dúnya ortasha 56,5 adam/km² den talay tómen hám jámi xalıqtıń 85,7% (2015-jıl) qalalarda jasaydı. Ortasha jas — 31,3 hám 2015-jılda ǵarrı xalıqtıń úlesi 7,84% ti qurap, qartayǵan jámiyetke kiredi.

== Din ==
Din boyınsha bólistiriw (2000-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatları):

* Rim katolikleri (rásmiy) — 73,89%
* Protestantlar — 15,41%
* Basqa nasraniyler — 0,907%
* Ruwxaniyler — 1332
* Afrikanıń dástúriy din wákilleri — 0,309%
* Buddistler — 0,126%
* Evreyler — 0,051%
* Musulmanlar — 0,016%
* Hind dinleriniń hámeldarları — 0,01%
* Basqa din wákilleri — 0,613%
* Agnostikler, ateistler yamasa dinsizler — 7,354%

Házirde Braziliyada protestantlar sanı artıp barmaqta. 1970-jılǵa shekem. Mámleket protestantlarınıń kópshiligi «dástúriy shirkewler», tiykarınan lyuteranlar, presviterianlar hám baptistlar aǵzaları bolǵan, biraq sol waqıttan berli Pentikostallar hám neo-psevdo-xristianlar sanı sezilerli dárejede astı. Mámleketke qullar tárepinen alıp kelingen dástúriy afrikalıq qádiriyatlar nasraniylik penen aralasıp, Makumba, Candomblé hám Umbanda sıyaqlı kóplegen Afro-Braziliya dinlerin keltirip shıǵardı. Túrli jergilikli amerikalıq toparlarda ámel etetuǵın dástúriy dinler júdá parıqlanıwı múmkin.

== Tiller ==
Braziliyanıń rásmiy tili portugal tili bolıp tabıladı. Mámlekette derlik hámme sóylesedi hám gazetalar, radio, televidenie hám taǵı basqalarda kórsetiledi. Bul qollanılatuǵın birden-bir til. Tuwrı, municipalitette portugal tili menen bir qatarda Nheengatu rásmiy hind tili bolıp tabıladı, bıraq ol tek Nheengatu tilinde soylesedi. Bir neshe mıń adam. Braziliya birden-bir portugal tilinde sóylesiwshi Amerika milleti bolıp tabıladı jáne bul xalıqqa Braziliyanı ispan tilinde sóylesiwshi qońsılarınan ajıratıp turatuǵın milliy ayrıqshalıqtı beredi. Braziliya portugal tiliniń qáliplesiwine hind hám Afrika tilleri tásir kórsetti, bul Portugaliya hám basqa portugal tilinde sóylesiwshi mámleketlerde qollanılatuǵın tillerden azmaz parıqlanadı. Braziliyada 12 portugal dialektleri de bar. Dialektler tiykarınan aytılıw nuanslarında parıqlanadı. Mámlekettiń shet aymaqlarında 180 dana hind tili sóylesedi. Bunnan tısqarı, emigrantlardıń áwladları geyde óz tillerinde soylesedi, sol sebepli mámleket qublasında nemis yamasa italyan tilinde sóylesiwshi toparlar bar, biraq olar portugal tilinen de qattı tásirlengen. 

== Mádeniyat ==
''Tiykarǵı maqala: [[Braziliya mádeniyatı]]'' 

Braziliya mádeniyatı áyyemnen qáliplese baslaǵan hám búgingi kúnge shekem Braziliya milletin quraytuǵın xalıqlardıń túrli tariyxıy dástúrleri qospası retinde qáliplesip atır. Áyyemde bul mámleket portugallardıń koloniyası bolǵan sol sebepli braziliyalıqlar portugal tilinde sóylesedi, portugallardıń tiykarǵı dini katolik esaplanǵan hám birinshi kolonizator kóshpelilerdiń ádetleri keń tarqalǵan. Usınıń menen birge, hinduler hám afrikalıqlardıń tásiri gúmansız bolıp tabıladı. Tupi-guarani tili de keń tarqalǵan: XVI ásirde missioner ruwxaniyler katexizmdi oǵan awdarma etkenler hám Braziliya arqasında óz iskerligin alıp barıwda paydalanǵan. Zamanagóy tilde bir qatar sózler hind tilinen kelip shıqqan. Hindistan mádeniyatınıń tásiri ásirese Amazonkada ayqın bilinedi, Afrika mádeniyatı izleri bolsa Rio-de-Janeyrodan baslap Braziliya jaǵasında kóbirek bilinedi. Mámlekette 14 [[YUNESKO]] nıń Pútkil dúnya miyrasları obiektleri bar.

== Muzıka ==
Braziliya ataqlı muzıkaları bular marakato, samba, forro, choro, lambada, tropicalia, bossa nova, frevo, gaucho sıyaqlı túrli usıl hám muzıkalıq janrlarda rawajlanǵan. Afrika tásiri Braziliyanıń ataqlı muzıkasında, ásirese ritmlik sambada sezilerli. Afrika ritmlerinen tısqarı, Braziliya muzıkasına kolonizatorlar hám kóshpeliler tárepinen alıp kelingen vals, polka, jota — Evropa muzıkalıq janrları tásir kórsetti. Bunday qospaǵa mısal etip óz dóretpelerinde afrika, hind hám portugal namalarınan paydalanǵan braziliyalıq klassikalıq kompozitor Heitor Vila-Lobos muzıkasın keltiriw múmkin. Zamanagóy Braziliya muzıkası samba ritmlerin Arqa Amerika hám Britaniyanıń ataqlı qosıqları menen birlestiredi. 

== Taǵamları ==
Zamanagóy Braziliya asxanası Evropa, birinshi náwbette, portugal, hind hám afrika asxana dástúrleri tásiri astında qáliplesken gastronomikalıq sintez bolıp tabıladı. Búgingi kúnde Portugaliyanıń aspazlıq miyrasları bir qazan qapırıqlaw, qus góshi hám máyekke tiykarlanǵan shiyrin desertler, sonıń menen birge, sır tayarlaw hám gósh tayarlaw talantında sáwlelenedi. Portugal tásiri, sonıń menen birge, duzlanǵan kapusta, sarımsaq, zeytun, biyn hám badam sıyaqlı ingredientlerden paydalanıwda da bilinedi. Kontinenttıń jergilikli xalqı bolǵan Amerika hinduleriniń asxana dástúrlerin Qubla Amerikanıń aspazshılıq ádetlerinde kóriw múmkin. XVII ásirde qumsheker plantaciyalarında islew ushın Braziliyaǵa alıp kelingen afrikalıq qullar ózleri menen palma mayı, kokos ǵozası, qurıtılǵan teńiz shayanları, shınar, bamya hám negizgi Afrika receptlerin alıp kelgen. Mısalı, feyxoada lobıya, gósh ónimleri hám farofa (manyok unı) dan ibarat taǵam bolıp tabıladı. Keyinirek, altın shawqım hám kauchuk hám kofe bumları Italiya, Germaniya, Qıtay hám Yaponiyadan kelgen emigrantlardı hám olardıń aspazlıq dástúrlerin alıp keldi. Bunnan tısqarı, Braziliyanıń hárbir regionınıń asxanası tariyx hám geografiyalıq jaylasıwı menen qáliplesken ózgeshe ayrıqshalıqlarǵa iye. Mısalı, Baiyada olar akara pisiredi.

== Sport ==
Braziliyada eń ataqlı sport túri bul futbol jáne onıń kóplegen túrleri bar (futzal, plyaj futbolı, futzal). Braziliyada futbol milliy sport túri, mámleket xalqınıń 74 procenti qaysıdur mániste bul oyınǵa qızıqlı bolıp tabıladı. Futbol boyınsha Braziliya saylandı komandası barlıq jáhán chempionatlarında qatnasqan (23 ret) hám olarda eń kóp (5 ret) jeńiske erisken. Braziliyada ekinshi eń áhmiyetli, biraq ataqlı bolmaǵan sport túri — bul voleybol jáne onıń túrli-túrliligi (plyaj voleybolı). Braziliya saylandı komandası 3 ret Olimpiyada oyınlarında (1992, 2004 hám 2020-jıllarda), 2 ret FIVB Jáhán chempionı (2002 hám 2006-jıllarda) hám 9 ret Jáhán Ligası chempionı bolǵan. Braziliya sonıń menen birge, kapoeyra hám braziliyalıq jiu-jitsu sıyaqlı dúnyada ataqlı bolǵan bir neshe sport túrleriniń watanı esaplanadı. Braziliyada qısqı sport túrleri ıssı ıqlım shárayatı sebepli az rawajlanǵan. Mámlekette motorsport ataqlı — Braziliya Emerson Fittipaldi, Nelson Piket, Ayrton Senna (barlıǵı jáhán chempionı boldı), Rubens Barrikello, Felipe Massa sıyaqlı ataqlı Formula 1 báygeshilerin usınıs etti. Braziliya 1950-jılǵı futbol boyınsha jáhán chempionatı hám 2014-jılǵı futbol boyınsha jáhán chempionatına miymanlıq etken. 2016-jılda Braziliya Rio-de-Janeyroda bolıp ótken XXXI jazǵı Olimpiyada oyınlarına miymanlıq etken.

Bayramlar nıshanlanadı:
Rio-de-Janeyroda karnaval sárshembiden aldınǵı juma kúni baslanadı. 9-iyun — Braziliya hawariysi Xose de Ankietanıń kúni. 1890-jıl 20-mayda francuz astronomı Auguste Sharlois tárepinen Nitsa observatoriyasında oylap tabılǵan asteroid (293) (Brasilia) Braziliya atı menen atalǵan. 

== Kinematografiya ==
Óz oylap tabıwınan kóp ótpey Braziliyaǵa kelgen milliy kinematografiya búgingi kúnde dúnya boylap tabıslı júrisin dawam etpekte. Glauber Roshidiń «jańa kino» dáwirinen ótip, birinshi Atlantis kinostudiyalarınan birewiniń «chasadalari» komediyalarınan baslap, «jer astı» háreketi hám búgingi kúnge shekem Braziliya kinosınıń hárbir dáwiri tariyxıy bolıp tabıladı. Abıroylı xalıqaralıq kinofestivallardıń kóplegen sıylıqlarına bay. Dástúriy filmlerdiń «kishi sińlisi» telenovela sanaatı bolıp, ol házir dúnyanıń kóplegen mámleketlerine eksport etiletuǵın úlken sabın operası fabrikası esaplanadı.

== Galereya ==
== Braziliya — Ózbekstan qatnasları ==
[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Qubla Amerika]]
[[Kategoriya:Braziliya| ]]
[[Kategoriya:G20 mámleketleri]]
[[Kategoriya:G15 mámleketleri]]
{{shala}}

== Derekler ==
{{Derekler}}</text>
      <sha1>bs837b6klliwrkjq7rdl7nk6rr5aahe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MediaWiki:Gadgets-definition</title>
    <ns>8</ns>
    <id>831</id>
    <revision>
      <id>232667</id>
      <parentid>230097</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:14:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>jańa gadjet</comment>
      <origin>232667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4155" sha1="f36xnzymo4jnmz6dgn9wj6w4kwdwrro" xml:space="preserve">__NOTOC__
== Xabarlandırıwlar ==
* XTools-MaqalaMagliwmati[ResourceLoader]|XTools-ArticleInfo.js
* Qisqausil[ResourceLoader]|Qisqausil.js
* UTCLiveClock[ResourceLoader]|UTCLiveClock.js
* LocalLiveClock [ResourceLoader]|LocalLiveClock.js
* HizliBilgi[ResourceLoader|default|dependencies=mediawiki.util]|HizliBilgi.js
* markAdmins [ResourceLoader|dependencies=mediawiki.util]|markAdmins-data.js|markAdmins.js
* switcher[ResourceLoader|default|targets=desktop,mobile]|switcher.js
* TezÓzgert[ResourceLoader]|TezÓzgert.js
* whoisactive[ResourceLoader||skins=vector,vector-2022,monobook,modern|dependencies=mediawiki.api]|whoisactive.js|whoisactive.css

== Redaktorlaw ==
* Adiutor[ResourceLoader|package|requiresES6|skins=vector,vector-2022,monobook,modern,timeless,minerva|dependencies=mediawiki.api,mediawiki.user,oojs-ui-core,oojs-ui-windows,oojs-ui-widgets,oojs-ui.styles.icons-interactions,oojs-ui.styles.icons-movement,oojs-ui.styles.icons-content,oojs-ui.styles.icons-moderation,oojs-ui-toolbars,oojs-ui.styles.icons-editing-core,oojs-ui.styles.icons-layout,oojs-ui.styles.icons-user,oojs-ui.styles.icons-media,oojs-ui.styles.icons-editing-advanced]|Adiutor.js|Adiutor-AIL.js|Adiutor-AFD.js|Adiutor-AIV.js|Adiutor-BDM.js|Adiutor-CMR.js|Adiutor-COV.js|Adiutor-CSD.js|Adiutor-DAS.js|Adiutor-DEL.js|Adiutor-INF.js|Adiutor-OPT.js|Adiutor-PMR.js|Adiutor-PRD.js|Adiutor-RDR.js|Adiutor-RPP.js|Adiutor-SUM.js|Adiutor-TAG.js|Adiutor-UBM.js|Adiutor-UPW.js|Adiutor-WRN.js|Adiutor.js|Adiutor.css|Adiutor-AFD.json|Adiutor-AIV.json|Adiutor-CMR.json|Adiutor-CSD.json|Adiutor-DAS.json|Adiutor-PMR.json|Adiutor-PRD.json|Adiutor-RDR.json|Adiutor-RPP.json|Adiutor-SUM.json|Adiutor-TAG.json|Adiutor-UBM.json|Adiutor-WRN.json|Adiutor-i18.json
* Prosesize[ResourceLoader|dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util]|Prosesize.js|Prosesize.css
* Navigation popups[ResourceLoader]|popups.js|navpop.css
* tagadder[ResourceLoader|default|rights=autoconfirmed]|tagadder.js
* summaryButtons[ResourceLoader|default|hidden |type=general |actions=edit |dependencies=mediawiki.ui.button, mediawiki.util] |summaryButtons.js |summaryButtons.css

== Wikidata ==
* Shortdesc-helper-loader[ResourceLoader|dependencies=mediawiki.api,user.options,mediawiki.util|skins=vector,vector-2022,monobook,modern,timeless|peers=Shortdesc-helper-pagestyles-vector]|Shortdesc-helper.js
* Shortdesc-helper-pagestyles-vector[hidden|skins=vector,vector-2022]|Shortdesc-helper-pagestyles-vector.css
* Label-helper-loader[ResourceLoader|dependencies=mediawiki.util,mediawiki.ForeignApi,mediawiki.notify|skins=vector,vector-2022,monobook,modern,timeless|peers=Label-helper-pagestyles-vector]|Label-helper.js
* Label-helper-pagestyles-vector[hidden|skins=vector,vector-2022]|Label-helper-pagestyles-vector.css

== Kórinis ==
* Blackskin[ResourceLoader|skins=monobook]|Blackskin.css
* EskiPariq[ResourceLoader]|EskiPariq.css
* RenliBagdarlaw[ResourceLoader]|RenliBagdarlaw.css
* RenliBagdarlaw2[ResourceLoader]|RenliBagdarlaw2.css
* Renlifon[ResourceLoader]|Renlifon.css
* VectorClassic[ResourceLoader|skins=vector]|VectorClassic.css
* searchFocus[ResourceLoader]|searchFocus.js
* DisambiguationLinks[ResourceLoader]|DisambiguationLinks.css
* HideSandboxLink[ResourceLoader]|HideSandboxLink.css
* Twinkle-pagestyles[hidden|skins=vector]|Twinkle-pagestyles.css
* StickyTableHeaders[ResourceLoader|type=general]|StickyTableHeaders.js|StickyTableHeaders.css
* purgetab[ResourceLoader|dependencies=mediawiki.util]|purgetab.js
* LatinKirill[ResourceLoader|default|dependencies=mediawiki.util]|LatinKirill.js

== Kategoriyalar ==
* HotCat[ResourceLoader]|HotCat.js
* CatImport[ResourceLoader|supportsUrlLoad|dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util,jquery.suggestions,ext.gadget.WikiToast]|CatImport.js|CatImport.css
* CategoryMaster[ResourceLoader|rights=autoconfirmed|dependencies=mediawiki.util]|CategoryMaster.js
* Katalitik[ResourceLoader|dependencies=mediawiki.util|type=general]|Katalitik.js|Katalitik.css

== Úlgiler ==
* TemplateDataEditor[ResourceLoader]|TemplateDataEditor.js

== test ==
* WikiToast[ResourceLoader|hidden|dependencies=mediawiki.notification,oojs-ui-widgets]|WikiToast.js|WikiToast.css</text>
      <sha1>f36xnzymo4jnmz6dgn9wj6w4kwdwrro</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>232672</id>
      <parentid>232667</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:34:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Wikidata */ qáte dúzetildi</comment>
      <origin>232672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4161" sha1="du5njr5is7ms3pd5gbofmfuyeqgpgtm" xml:space="preserve">__NOTOC__
== Xabarlandırıwlar ==
* XTools-MaqalaMagliwmati[ResourceLoader]|XTools-ArticleInfo.js
* Qisqausil[ResourceLoader]|Qisqausil.js
* UTCLiveClock[ResourceLoader]|UTCLiveClock.js
* LocalLiveClock [ResourceLoader]|LocalLiveClock.js
* HizliBilgi[ResourceLoader|default|dependencies=mediawiki.util]|HizliBilgi.js
* markAdmins [ResourceLoader|dependencies=mediawiki.util]|markAdmins-data.js|markAdmins.js
* switcher[ResourceLoader|default|targets=desktop,mobile]|switcher.js
* TezÓzgert[ResourceLoader]|TezÓzgert.js
* whoisactive[ResourceLoader||skins=vector,vector-2022,monobook,modern|dependencies=mediawiki.api]|whoisactive.js|whoisactive.css

== Redaktorlaw ==
* Adiutor[ResourceLoader|package|requiresES6|skins=vector,vector-2022,monobook,modern,timeless,minerva|dependencies=mediawiki.api,mediawiki.user,oojs-ui-core,oojs-ui-windows,oojs-ui-widgets,oojs-ui.styles.icons-interactions,oojs-ui.styles.icons-movement,oojs-ui.styles.icons-content,oojs-ui.styles.icons-moderation,oojs-ui-toolbars,oojs-ui.styles.icons-editing-core,oojs-ui.styles.icons-layout,oojs-ui.styles.icons-user,oojs-ui.styles.icons-media,oojs-ui.styles.icons-editing-advanced]|Adiutor.js|Adiutor-AIL.js|Adiutor-AFD.js|Adiutor-AIV.js|Adiutor-BDM.js|Adiutor-CMR.js|Adiutor-COV.js|Adiutor-CSD.js|Adiutor-DAS.js|Adiutor-DEL.js|Adiutor-INF.js|Adiutor-OPT.js|Adiutor-PMR.js|Adiutor-PRD.js|Adiutor-RDR.js|Adiutor-RPP.js|Adiutor-SUM.js|Adiutor-TAG.js|Adiutor-UBM.js|Adiutor-UPW.js|Adiutor-WRN.js|Adiutor.js|Adiutor.css|Adiutor-AFD.json|Adiutor-AIV.json|Adiutor-CMR.json|Adiutor-CSD.json|Adiutor-DAS.json|Adiutor-PMR.json|Adiutor-PRD.json|Adiutor-RDR.json|Adiutor-RPP.json|Adiutor-SUM.json|Adiutor-TAG.json|Adiutor-UBM.json|Adiutor-WRN.json|Adiutor-i18.json
* Prosesize[ResourceLoader|dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util]|Prosesize.js|Prosesize.css
* Navigation popups[ResourceLoader]|popups.js|navpop.css
* tagadder[ResourceLoader|default|rights=autoconfirmed]|tagadder.js
* summaryButtons[ResourceLoader|default|hidden |type=general |actions=edit |dependencies=mediawiki.ui.button, mediawiki.util] |summaryButtons.js |summaryButtons.css

== Wikidata ==
* Shortdesc-helper-loader[ResourceLoader|dependencies=mediawiki.api,user.options,mediawiki.util|skins=vector,vector-2022,monobook,modern,timeless|peers=Shortdesc-helper-pagestyles-vector]|Shortdesc-helper.js
* Shortdesc-helper-pagestyles-vector[hidden|skins=vector,vector-2022]|Shortdesc-helper-pagestyles-vector.css
* Label-helper-loader[ResourceLoader|dependencies=mediawiki.util,mediawiki.ForeignApi,mediawiki.notification|skins=vector,vector-2022,monobook,modern,timeless|peers=Label-helper-pagestyles-vector]|Label-helper.js
* Label-helper-pagestyles-vector[hidden|skins=vector,vector-2022]|Label-helper-pagestyles-vector.css

== Kórinis ==
* Blackskin[ResourceLoader|skins=monobook]|Blackskin.css
* EskiPariq[ResourceLoader]|EskiPariq.css
* RenliBagdarlaw[ResourceLoader]|RenliBagdarlaw.css
* RenliBagdarlaw2[ResourceLoader]|RenliBagdarlaw2.css
* Renlifon[ResourceLoader]|Renlifon.css
* VectorClassic[ResourceLoader|skins=vector]|VectorClassic.css
* searchFocus[ResourceLoader]|searchFocus.js
* DisambiguationLinks[ResourceLoader]|DisambiguationLinks.css
* HideSandboxLink[ResourceLoader]|HideSandboxLink.css
* Twinkle-pagestyles[hidden|skins=vector]|Twinkle-pagestyles.css
* StickyTableHeaders[ResourceLoader|type=general]|StickyTableHeaders.js|StickyTableHeaders.css
* purgetab[ResourceLoader|dependencies=mediawiki.util]|purgetab.js
* LatinKirill[ResourceLoader|default|dependencies=mediawiki.util]|LatinKirill.js

== Kategoriyalar ==
* HotCat[ResourceLoader]|HotCat.js
* CatImport[ResourceLoader|supportsUrlLoad|dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util,jquery.suggestions,ext.gadget.WikiToast]|CatImport.js|CatImport.css
* CategoryMaster[ResourceLoader|rights=autoconfirmed|dependencies=mediawiki.util]|CategoryMaster.js
* Katalitik[ResourceLoader|dependencies=mediawiki.util|type=general]|Katalitik.js|Katalitik.css

== Úlgiler ==
* TemplateDataEditor[ResourceLoader]|TemplateDataEditor.js

== test ==
* WikiToast[ResourceLoader|hidden|dependencies=mediawiki.notification,oojs-ui-widgets]|WikiToast.js|WikiToast.css</text>
      <sha1>du5njr5is7ms3pd5gbofmfuyeqgpgtm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>232673</id>
      <parentid>232672</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:37:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Wikidata */ qáte dúzetildi</comment>
      <origin>232673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4089" sha1="12obu8lbgh1v5a9uj1pty694krv64j8" xml:space="preserve">__NOTOC__
== Xabarlandırıwlar ==
* XTools-MaqalaMagliwmati[ResourceLoader]|XTools-ArticleInfo.js
* Qisqausil[ResourceLoader]|Qisqausil.js
* UTCLiveClock[ResourceLoader]|UTCLiveClock.js
* LocalLiveClock [ResourceLoader]|LocalLiveClock.js
* HizliBilgi[ResourceLoader|default|dependencies=mediawiki.util]|HizliBilgi.js
* markAdmins [ResourceLoader|dependencies=mediawiki.util]|markAdmins-data.js|markAdmins.js
* switcher[ResourceLoader|default|targets=desktop,mobile]|switcher.js
* TezÓzgert[ResourceLoader]|TezÓzgert.js
* whoisactive[ResourceLoader||skins=vector,vector-2022,monobook,modern|dependencies=mediawiki.api]|whoisactive.js|whoisactive.css

== Redaktorlaw ==
* Adiutor[ResourceLoader|package|requiresES6|skins=vector,vector-2022,monobook,modern,timeless,minerva|dependencies=mediawiki.api,mediawiki.user,oojs-ui-core,oojs-ui-windows,oojs-ui-widgets,oojs-ui.styles.icons-interactions,oojs-ui.styles.icons-movement,oojs-ui.styles.icons-content,oojs-ui.styles.icons-moderation,oojs-ui-toolbars,oojs-ui.styles.icons-editing-core,oojs-ui.styles.icons-layout,oojs-ui.styles.icons-user,oojs-ui.styles.icons-media,oojs-ui.styles.icons-editing-advanced]|Adiutor.js|Adiutor-AIL.js|Adiutor-AFD.js|Adiutor-AIV.js|Adiutor-BDM.js|Adiutor-CMR.js|Adiutor-COV.js|Adiutor-CSD.js|Adiutor-DAS.js|Adiutor-DEL.js|Adiutor-INF.js|Adiutor-OPT.js|Adiutor-PMR.js|Adiutor-PRD.js|Adiutor-RDR.js|Adiutor-RPP.js|Adiutor-SUM.js|Adiutor-TAG.js|Adiutor-UBM.js|Adiutor-UPW.js|Adiutor-WRN.js|Adiutor.js|Adiutor.css|Adiutor-AFD.json|Adiutor-AIV.json|Adiutor-CMR.json|Adiutor-CSD.json|Adiutor-DAS.json|Adiutor-PMR.json|Adiutor-PRD.json|Adiutor-RDR.json|Adiutor-RPP.json|Adiutor-SUM.json|Adiutor-TAG.json|Adiutor-UBM.json|Adiutor-WRN.json|Adiutor-i18.json
* Prosesize[ResourceLoader|dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util]|Prosesize.js|Prosesize.css
* Navigation popups[ResourceLoader]|popups.js|navpop.css
* tagadder[ResourceLoader|default|rights=autoconfirmed]|tagadder.js
* summaryButtons[ResourceLoader|default|hidden |type=general |actions=edit |dependencies=mediawiki.ui.button, mediawiki.util] |summaryButtons.js |summaryButtons.css

== Wikidata ==
* Shortdesc-helper-loader[ResourceLoader|dependencies=mediawiki.api,user.options,mediawiki.util|skins=vector,vector-2022,monobook,modern,timeless|peers=Shortdesc-helper-pagestyles-vector]|Shortdesc-helper.js
* Shortdesc-helper-pagestyles-vector[hidden|skins=vector,vector-2022]|Shortdesc-helper-pagestyles-vector.css
* Label-helper-loader[ResourceLoader|skins=vector,vector-2022,monobook,modern,timeless|peers=Label-helper-pagestyles-vector]|Label-helper.js
* Label-helper-pagestyles-vector[hidden|skins=vector,vector-2022]|Label-helper-pagestyles-vector.css

== Kórinis ==
* Blackskin[ResourceLoader|skins=monobook]|Blackskin.css
* EskiPariq[ResourceLoader]|EskiPariq.css
* RenliBagdarlaw[ResourceLoader]|RenliBagdarlaw.css
* RenliBagdarlaw2[ResourceLoader]|RenliBagdarlaw2.css
* Renlifon[ResourceLoader]|Renlifon.css
* VectorClassic[ResourceLoader|skins=vector]|VectorClassic.css
* searchFocus[ResourceLoader]|searchFocus.js
* DisambiguationLinks[ResourceLoader]|DisambiguationLinks.css
* HideSandboxLink[ResourceLoader]|HideSandboxLink.css
* Twinkle-pagestyles[hidden|skins=vector]|Twinkle-pagestyles.css
* StickyTableHeaders[ResourceLoader|type=general]|StickyTableHeaders.js|StickyTableHeaders.css
* purgetab[ResourceLoader|dependencies=mediawiki.util]|purgetab.js
* LatinKirill[ResourceLoader|default|dependencies=mediawiki.util]|LatinKirill.js

== Kategoriyalar ==
* HotCat[ResourceLoader]|HotCat.js
* CatImport[ResourceLoader|supportsUrlLoad|dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util,jquery.suggestions,ext.gadget.WikiToast]|CatImport.js|CatImport.css
* CategoryMaster[ResourceLoader|rights=autoconfirmed|dependencies=mediawiki.util]|CategoryMaster.js
* Katalitik[ResourceLoader|dependencies=mediawiki.util|type=general]|Katalitik.js|Katalitik.css

== Úlgiler ==
* TemplateDataEditor[ResourceLoader]|TemplateDataEditor.js

== test ==
* WikiToast[ResourceLoader|hidden|dependencies=mediawiki.notification,oojs-ui-widgets]|WikiToast.js|WikiToast.css</text>
      <sha1>12obu8lbgh1v5a9uj1pty694krv64j8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rossiya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1383</id>
    <revision>
      <id>232616</id>
      <parentid>190464</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:37:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:G20 mámleketleri|G20 mámleketleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68515" sha1="58yw5y16tjdu1ozv9l7alyalqagjhn4" xml:space="preserve">'''Rossiya''' ({{lang-ru|Россия}}), '''Rossiya Federaciyası''' ({{lang-ru|Российская Федерация}}) — [[Evropa]]nıń shıǵısında, [[Aziya]]nıń arqasında jaylasqan mámleket. Maydanı tárepinen dúnyada eń úlken mámleket. Qurǵaqlıqtaǵı shegarası 22125,3&amp;nbsp;km, teńiz shegarası 38807,5&amp;nbsp;km. Rossiya aymaǵı 3 okean háwizine qaraslı 12 teńiz, atap aytqanda, Baltıq, Qara hám Azov ([[Atlantika okeanı]]), Barens, Aq, Qara, Laptevlar, Arqa Sibir hám Chukotka (Arqa Muz okeanı), Bering, Oxota, Yapon teńizleri (Tınısh okeanı), sonday-aq, hesh bir okeanǵa tutaspaǵan [[Kaspiy teńizi]] menen qorshalǵan. Maydanı 17,1 mln. km². Xalqı — 144 million adam (2024). Paytaxtı - [[Moskva]] qalası. Basqarıw tárepten 89 subiekt: 21 respublika [[Adıgeya]], Boshqirdiston, Buryatiya, [[Daǵıstan]], Ingushiya, Kabarda-Balkariya, Kareliya, Komi, Mariy El, Mordoviya, Altay, Yaqut (Yakutiya), [[Tatarstan]], Tuva, Udmurtiya, Haqasiya, Chechenistan, Chuvashiya, Arqa Osetiya, Qalmaq, Qarachay Cherkasiya, 6 úlke ([[Krasnodar]], Krasnoyarsk, Altay, Primorye, Stavropol, Xabarovsk), 49 wálayat (Amur, Arxangelsk, [[Astraxan]], Belgorod, Bryansk, Vladimir, Volgograd, Vologda, Voronej, Ivanovo, Irkutsk, Kaliningrad, Kaluga, Kamchatka, Kemerovo, Kirov, Kostroma, Kurgan, Kursk, Leningrad, Lipetsk, Magadan, Moskva, Murmansk, Nijniy Novgorod, Novgorod, Novosibirsk, Omsk, Orenburg, Oryol, Penza, Perm, Pskov, Rostov, Ryazan, Nátiyje, Saratov, Saxalin, Sverdlovsk, Smolensk, Tambov, Tver, Tóbesk, Tula, Tyumen, Ulyanovsk, Chelyabinsk, Gepard, Yaroslavl), 2 federal qala (Moskva, Sankt-Peterburg), 1 avtonomiyalı wálayat (Evreyler), 10 avtonomiyalı okrug [Aga Buryatlari, KomiPermyaklar, Koryaklar, Nenetslar, Taymir (Dolgan Nenets), Ust Ordinskiy Buryatları, XantiMansi, Chukotka, Evenklar, YamalNenets] qa bólinedi. Rossiyada 1091 qala, 1922 qalasha bar. 2000-jıl Oraylıq, Arqa-Batıs, Qubla Volga boyı, Ural, Sibir, Uzaq Shıǵıs, federal okrugları dúzildi.

== Mámleket basqarıw principi ==
Rossiya - basqarıwdıń respublika formasına iye bolǵan demokratiyalıq federativ respublika. Ámeldegi Konstituciyası 1993-jıl 12-dekabrde qabıl etilgen. Mámleket baslıǵı - prezident (2000-jıldan Vladimir Putin), ol ulıwma, teń hám tuwrı saylaw huqıqı tiykarında jasırın dawıs beriw jolı menen Rossiya puqaraları tárepinen 4 jıl múddetke saylanadı. Nızam shıǵarıwshı organı - 2 palata (Federaciya Keńesi hám Mámleket duması) dan ibarat Federal jıynalıs (parlament). Atqarıwshı hákimiyattı baslıq basshılıǵındaǵı húkimet ámelge asıradı. Húkimet baslıǵın Mámleket duması menen kelisip prezident tayınlaydı.

== Tábiyat zonaları ==
Rossiya aymaǵı meridian boylap 2,5-4 mıń km ga, batıstan shıǵısqa 9 mıń km ga sozılǵan. Mámlekettiń eń batıs noqatı [[Polsha]] menen bolǵan shegarada (Kaliningrad wálayatı), shıǵıs noqatı Bering buwazındaǵı Ratmanov atawda, shet batıs noqatı [[Ázerbayjan]] menen bolǵan shegarada, shet arqa noqatı FransIosif Jeri arxipelagindegi Rudolf atawda, Rossiya aymaǵınıń 45% i orman, 4% i suw, 13% i awıl xojalıǵına jaramlı jerler, 19% i buǵa jaylawları, 19% i basqa jerler bolıp tabıladı.

== Relyefi ==
Rossiya maydanınıń derlik 70% i tegislik. Batısta Shıǵıs Evropa (yamasa Rossiya) tegisligi jaylasqan. Onda uzınlıǵı 250-400 metrli Valday, Orta Rossiya, Volga boyı, BugulmaBelebey, Joqarı Kama hám basqa qırlar OkaDon, Kaspiy boyı hám basqa pás tegislikler menen tutas. Onnan shıǵısta Ural taw dizbegi, keyin Batıs Sibir tegisligi baslanadı. Yenisey hám Lena dáryaları aralıǵında Orta Sibir tegistawlıǵı, shıǵısta Oraylıq Yakutiya pás tegisligi bar. Mámleket shıǵısı hám qublasında tawlıqlar kóbirek. Evropa bóliminde Úlken Kavkaz tawınıń arqa janbawırında taw dizbekleri (Rossiyadaǵı eń biyik noqatı - Elbrus tawı, 5642 m) jaylasqan. Sibirdegi taw dizbekleri - Altay, Kuznetsk Alatawı, Batıs Sayan tawları, Tuva, Baykalboyı, Baykal artındaǵı tawlar hám Stanovoy dizbegi Rossiyanıń qubla shegarası boylap ótedi. Sibirdiń arqa-shıǵısı (Verxoyansk hám Cher dizbek tawları), Uzaq Shıǵıs (Chukotka hám Koryak tawları) ta ortasha biyikliktegi dizbekler kóbirek ushıraydı. Tınısh okeanı jaǵası boylap sozılǵan Kamchatka hám Kuril atawlarındaǵı tawlarda hárekettegi vulkanlar atılıp turadı.

== Geologiyalıq dúzilisi ==
Rossiya aymaǵı Shıǵıs Evropa platformasınıń ádewir bólimin, pútkil Sibir platformasın, Batıs Sibir plitasın, Qubla Sibir, Verxoyansk-Chukotka búrmeli oblastı, Koryak tegistawlıǵı, Kamchatka, Kuril atawları, Primorye hám Saxalin búrmeli oblastların iyeleydi. Áyyemgi platformalar joqarı proterozoy dáwirine shekem bolǵan kristallı fundamentlerden ibarat bolıp, teńiz túbindegi áyyemgi shógindi hám vulkan jınıslarınan dúzilgen hám keyinirek búrmelenip, metamorfizmge dus kelgen. Kareliya búrmeleniw dáwiri tawsılǵannan keyin, [[Shıǵıs Evropa]] hám Sibir platformaları jerleriniń maydanı denudaciya nátiyjesinde tegislenip, shógindi jınıslar astında qalǵan. Proterozoy dáwiri ortalarına shekem áyyemgi platformalardı qorshap turǵan búrmeli oblastlar ornında okean bolıp, az-azdan geosinklinal sistemaları quram taba baslaǵan hám túrli jastaǵı búrmelengen oblastlar - baykal, kaledon, gersin, kimmeriy búrmeleniwleri payda bolǵan. Kavkazda geosinklinal rawajlanıw procesi Alp búrmeleniw dáwirinde tawsılǵan. Kuril hám Komandor atawlarında, Oxota, Bering teńizleri batıqlarında geosinklinal rawajlanıw ele tamam bolmaǵan.

== Basqarıw aymaqlıq bóliniwi ==
''Tiykarǵı maqala:'' [[Rossiyanıń aymaqlıq bóliniwi]]

Rossiya Federaciyası Konstituciyasına kóre, Rossiya Federaciyası federal mámleket bolıp, 89 teń haqılı subiektler - respublikalar, úlkeler, wálayatlar, federal áhmiyetke iye qalalar, avtonomiyalı okruglar hám avtonomiyalı wálayattan ibarat.

== Mineral resursları ==
Rossiya júdá bay mineral buyım rezervlerine iye bolǵan mámleket. Dúnyadaǵı 7 eń iri kómir háwizinen 5 ewi Rossiyada jaylasqan. Rossiyada dúnyadaǵı temir rudası, berilliy rezerviniń 30%, nefttiń 17-18%, gaz, almaz, niobiy, tantaldiń 70-75%, palladiydiń 50%, nikeldiń 40% ten kóbi, urannıń 10% i bar. Atap aytqanda, Uralda boksit, Shıǵıs Kavkaz, Orta hám Qubla Ural, Shıǵıs Sibirde mıs, Krasnoyarsk úlkesi arqasında misnikel, Zabaykalye hám Uzok, Shıǵısta ruwxqorǵasın, Ural, Oltoy, Zabaykalye hám Kola yarım atawda qımbatbahalı taslar, mramor, granit, bazalt, Saxada almaz kánleri, sonday-aq, túrli orınlarda volfram, molibden, surma, sınap, altın, gúmis, platina, kobalt, slyudamoskovit, asbest hám sol sıyaqlı paydalı qazılmalardıń úlken kánleri bar. Íqlımı derlik hámme jerde kontinental (shet arqa-batısta teńiz ıqlımı), Sibir hám Uzaq Shıǵıs arqada keskin kontinental, qublasında musson ıqlım (qısı suwıq, qar az jawadı, jazı ortasha jıllı). Qısta Rossiya aymaǵı ústinde joqarı atmosfera basımı (shıǵısta Aziya anticiklonı) húkimran boladı. Yanvardıń ortasha temperaturası Evropa bóliminiń batısında hám Kavkaz arqasında 0-5°, Saxa shıǵısında -40°,-50°, atap aytqanda, Oymyakonda - 72,2° qa shekem. Jazda atmosfera basımı páseyedi, sol sebepli bul máwsim salıstırǵanda jıllı, qublasında ıssı, iyuldıń ortasha temperaturası G dan (Sibir arqasında) 24-25° qa shekem (Kaspiy boyı oypatlıǵında) jetedi. Eń kóp jawın Kavkaz tawlarında (jılına 3200&amp;nbsp;mm ge shekem), Uzaq Shıǵıs qublasında (1000&amp;nbsp;mm ge shekem) hám Shıǵıs Evropa tegisliginiń orman zonasında (850&amp;nbsp;mm ge shekem). Kaspiy boyı oypatlıǵınıń yarım shól jerlerinde júdá az - jılına 170&amp;nbsp;mm ge jaqın jawın jawadı. Qar qaplamı mámleket qublasında 60-80 kún dawam etse, Shet arqada 260-280 kúnge baradı.

== Ishki suwları ==
Rossiyada uzınlıǵı 10&amp;nbsp;km den asatuǵın 120 mıńǵa jaqın dárya bar. Dáryalardıń kópshiligi Arqa Muz okeanı háwizine (Arqa Dvina, Pechora, Ob, Yenisey, Lena, Yana, Indigirka, Kolima hám basqalar), [[Tınısh okeanı]] háwizine (Amur, Anadir, Penjina hám basqalar), Atlantika háwizine (Don, Kuban, Neva hám basqalar) tiyisli. Evropanıń eń uzın hám suwlı Volga dáryası, sonday-aq, Ural hám Terek Kaspiy teńizine quyıladı. Olardıń kóbi suw transportı hám aǵash aǵızıwda, qala hám sanaat kárxanaların suw menen támiyinlewde, egisliklerdi suwǵarıwda úlken áhmiyetke iye. Rossiyada 2 mln. nan artıq dushshı hám shor suwlı kól bar. Eń irileri: Baykal (dúnyadaǵı dushshı suw rezerviniń '/5 bólegi), Kaspiy teńizkóli, Ladoga, Onega, Taymir. Rossiyada 1200 ge jaqın suw bazası bar. Iri suw bazaları: Bratsk, Krasnoyarsk, Zeya, UstIlim, Boguchan, Baykal (Irkutsk), Volgograd, Ribinsk hám basqalar. Topıraq hám ósimlikleri tegisliklerde tábiyat zonalarına qarap ózgeredi. Arqa Muz okeanı atawları hám Taymir yarım ataw jaǵasında baslanǵısh arktika topıraǵı tarqalǵan bolıp, tiykarınan siyrek lishaynik, mox hám kóp jıllıq gúlli ósimlikler ushıraydı. Tundra zonasında ashqıltım tundra (gleylangan) topıraǵı tarqalǵan. Ósimlik túri kóp: mox hám lishayniklerden tısqarı pás boylı putalar (kelte boylı qayın hám tal), hár túrli ot, miyweli ósimlikler (brusnika, golubika) ushıraydı. Orman zonasınıń arqa bólegi (tayga zonası) ndegi podzol topıraqlarda iyne japıraqlı terekler - shırsha, aqqaraǵay, kedr hám qaraǵay ormanları, Yeniseyden shıǵıstaǵı taygatong topıraqlarda iyne japıraqlı tayga terekleri - sibir hám dauriya tilaǵashları, Uzaq Shıǵısta bolsa, shırsha hám aqqaraǵay ósedi. Tayga zonasında (ásirese, Batıs Sibirde) batpaqlıq kóp. Taygadan qublaraqta, Shıǵıs Evropa tegisliginde aralas ormanlar bar. Torf basqan podzol topıraqlarda aqqayın hám tawterek, emen, zereń, qayraǵash, Shıǵıs Evropa tegisligi orman zonasınıń shet qublasında emen, juka hám basqa keń japıraqlı terekler ósedi. Shıǵıs Evropa hám Batıs Sibirde qara hám toq kashtan topıraq, Kaspiyboyı oypatlıǵında ashıq kashtan hám gúńgirt, shorhák topıraqlar ushıraydı.

== Haywanat dúnyası ==
Haywanat dúnyası túrli-túrli. Arktika muz sahrası hám tundrada arqa túlkisi, lemming, arqa buǵası, polyus úkisi, tundra kekligi; orman zonasında los, qońır ayıw, silovsin, suvsar, túlki, tıyın, murındıq, qońır qoyan, Uzaq Shıǵıs qublasında ussuri jolbarısı, qara ayıw, harza, yenotsimon iyt, jalǵızaq, qustan karqur, qur, toqıldawıq, buldırıq hám basqalar jasaydı. 
Ormanlı sahra zonasında kemiriwshiler, túrli qus, ondatra, túlki, suvsar, terige bay haywanlardan los, arqa buǵasınıń túrleri kóp. Teńizlerde balıq (treska, seld, kambala, skumbriya, sudak, losos, osetr hám basqalar), teńiz sút emiziwshileri (kit, morj, tyulen, teńiz pıshıǵı) awlanadı. Ayriqsha kem ushırasatuǵın tábiyat hám de haywanat dúnyasın saqlap qalıw hám úyreniw maqsetinde túrli zonalarda 100 mámleket tábiyiy qorıqxanası (maydanı 33,3 mln.gektar) hám 5 milliy baǵ (maydanı 6,7 mln.gektar) dúzilgen. Eń irileri: Altay, Astraxan, Barguzin, Kavkaz, PechoraIlich, Teberda hám basqalar.

== Xalqı ==
Rossiyada 100 den artıq millet hám elat jasaydı. Rossiyanıń tiykarǵı xalqı - ruslar jámi xalıqtıń 81,5% in quraydı. Ukrainaǵa qońsılas wálayatlarda, Tyumen wálayatı, Moskva, Arqa Kavkaz, Ural hám Sibir qublasında ukrainlar, Kaliningrad wálayatı, Moskva hám Moskva wálayatı, Sankt-Peterburg hám Kareliyada belaruslar, Krasnoyarsk úlkesi, Moskva hám Sankt-Peterburgda Litvalar hám latishlar (sonday-aq, Omsk wálayatında latishlar, Kaliningrad wálayatında litvalar), Omsk, Novosibirsk, Orenburg wálayatları, Krasnoyarsk hám Altay úlkelikinde olmonlar, Moskva, Sankt-Peterburg, Yekaterinburg, Samara, Nijniy Novgorod, Chelyabinsk, Rostov, Saratov, Novosibirsk qalalarında evreyler, Rostov wálayatı hám Krasnodar úlkesinde Moldovanlar, Stavropol hám Krasnodar úlkesinde grekler, Krasnodar hám Stavropol úlkelerinde hám Rostov wálayatında armanlar da jasaydı. Sonday-aq, Ázerbayjanlar, ózbekler (1994-jılda 58 mıń), gurjlar, qazaqlar hám basqa da xalıqlar jasaydı. Rossiyanıń Evropa bólegi arqasında karellar, vepslar, ijorlar, saamlar (loparlar), komi hám komipermyaklar, Orta Volga boyında mari, udmurt hám mordvalar, Volgaboyınıń basqa jerleri hám Qubla Uralda túrkiy tillerde sóylesiwshi chuvashlar, bashqurtlar, tatarlar, sonıń menen birge, qalmaqlar jasaydı. Osetin, qarachay, balqar, qamıq, noǵaylar Arqa Kavkazdıń túpkilikli jay xalqı bolıp tabıladı. Sibir hám Uzaq Shıǵısta túrkiy xalıqlarǵa tiyisli yaqutlar, altay, shor, haqas hám tuvalar, monǵol tilinde sóylesiwshi buryatlar, sonıń menen birge, xanti hám mansilar, nenets, chukcha hám eskimoslar jasaydı. Mámleket tili - rus tili; Rossiya quramındaǵı milliy respublikalarda jergilikli ápiwayı xalqınıń tili de sol respublikanıń mámleket tili esaplanadı. Rossiya xalqınıń 73% i qalalarda jasaydı. Dinge sıyınıwshılardıń kópshiligi xristianlar (tiykarınan, pravoslavlar), qalǵanları - musulmanlar, yahudiylar, buddaviylar hám basqalar esaplanadı. Iri qalaları: Moskva, Sankt-Peterburg, Nijniy Novgorod, Novosibirsk, Samara, Yekaterinburg hám basqalar.

== Tariyxı ==
Rossiya aymaǵında orta paleolit dáwirinde, eramızǵa shekem 100-35 mıń jıl aldın Tómen Volga, Orta Uralda dáslepki mákan-jaylar payda bolǵan. Sońǵı paleolit dáwirinde adamlar polyus sheńberinen ótip, Sibirdiń bir bólegine jaylasa baslaǵan. Eramızǵa shekemgi 3-2 mıń jıllıqlarda Arqa Kavkazda jez, Ural, Batıs Sibir, Joqarı Volga boyında túrli metallardan buyımlar tayarlanǵan. Sahra, ormansahra regionlarında shárwashılıq, dare oypatlıqlarında dıyqanshılıq rawajlana baslaǵan. Eramızǵa shekemgi 1 mıń jıllıqta qalamámleketlrr, Bospor mámleketi, Skiflar mámleketi bar bolǵan. Eramızdıń III ásirinde Shıǵıstan kóshpeli gotlar hám IV ásirde xunnlar bastırıp kelgen. IV-VIII ásirlerde Arqa Kavkazda alanlar birlesken. 552-745-jıllarda Rossiya aymaǵınıń bir bólimin túrkiy xalıqlardıń qáwimlik birlespesinen ibarat Túrk qaǵanlıǵı iyelep turǵan. VII ásir 1-yarımında Azov boyında Ullı Bulgariya mámleketi payda boldı, biraq bolgarlar Xazar qoqanlıǵınan jeńiliske ushırap, Dunay, Volga hám Kama dáryaları boyına kelip jaylastı. X ásirde VolgaKama Bulgariyası mámleketi payda boldı, Orta Volga boyı xalıqları sol mámleketke birlesti. VI ásirde Sibir, Yenisey dáryasınıń orta aǵımında házirgi haqaslardıń ata-babaları esaplanǵan Qırǵızlar mámleketi, VIII ásir - X ásir baslarında Uzaq Shıǵısta Boxay mámleketi húkim surdi.

IX ásirde shıǵıs slavyan qáwimleriniń birlesiwi tiykarında Áyyemgi Rus mámleketi dúzildi; shıǵıs slavyanlardıń eki orayı - Novgorod menen Kiyev Ryurikovichlar dinastiyasına tiyisli knyazlar hákimiyatqa birlesti. Shama menen 988-jıl knyaz Vladimir Vizantiyapravoslav formasındaǵı xristianlikti Rossiyanıń mámleketlik dini dep qabılladı, bul waqıya mámleketshilikti bekkemlew hám Shıǵıs Evropadaǵı slavyan, balt, ugorfin hám basqa qáwimlerdi biriktiriwge kómeklesti. Áyyemgi rus elatı dúzildi. Pecheneg (bijanak) hám qıpshaqlar hújimin qaytarǵan Kiev Rusı Shıǵıs Evropadaǵı iri mámleketke aylandı. Vladimir Svyatoslavich hám Vladimir Monomaxtan keyin mámleketti basqarǵan Mstislav Vladimirovichdiń ólimi (1132-jıl) nen keyin Áyyemgi Rus mámleketi bóleklenip ketti. Kiyev Rusınan Novgorod Respublikası, VladimirSuzdal, Galichvolin, Ryazan knyazlikleri hám basqa mámleketler ajıralıp shıqtı. XIII ásirde olarǵa Shıǵıstan monǵollar, Batıstan shvedlar hám olmonlar hújim etti. 1223-jıl rus knyazlikleri monǵollar menen Kalka dáryası boyındaǵı urısta jeńiliske ushıradı. 1236-jıl monǵollar VolgaKama Bulgariyasın, 1237-jıl Ryazan hám basqa qalalardı wayran etti. 1240-jıl bolsa shvedlar bastırıp keldi. Aleksandr Nevskiy basshılıǵındaǵı rus áskerleri sol jılı Neva urısında shvedlerdi, 1242-jıl Muz ústindegi urısta olmonlardı jeńiliske ushırattı. Biraq tarqaq haldaǵı rus knyazlikleri 250 jıl dawamında monǵollar zulımlıǵı astında qaldı. XIV ásirdiń 2-yarımında Moskva knyazliginiń poziciyası asıp, ol monǵollarǵa qarsı gúreste basshılıq etti hám rus jerlerin az-azdan birlestiriw orayı bolıp qaldı. 1380-jılǵı Kulikovo urısında Dmitriy Donskoy basqarıwındaǵı birlesken rus áskerleriniń monǵol áskerleri ústinen qazanǵan jeńisi arqa-shıǵıs rus jerlerin birlestiriw ushın imkan jarattı. Moskva ullı knyazlik hákimiyatı XV ásir aqırı - XVI ásir baslarında rus jerlerin birlestiriwdi tiykarınan tamamladı. 1478-jıl Novgorod, 1485-jıl Tver, 1510-jıl Pskov, 1514-jıl Smolensk, 1521-jıl Ryazan Moskva ullı knyazligine qosıp alındı. 1480-jıl monǵollar zulımı toqtatıldı. Birinshi rus korolı Ivan IV Vasilyevich Grozniy (1533-84; 1547-jıldan korol) mámleketti oraylastırıwǵa kiristi. Qazan hám [[Astraxan]] xanlıqları qosıp alındı, sol tárizde Ural artı hám Batıs Sibirdi jawlap alıw ushın jol ashıldı. XVII ásirde Sibirdiń qalǵan aymaqları da keyin ala qosıp alındı. XV ásir aqırı - XVI ásir baslarında rus xalqınıń qáliplesiw procesi juwmaqlandı, &quot;Rossiya&quot; degen at tarqala basladı. Batısta Baltıq teńizine shıǵıw ushın bolǵan Livon urısınıń sozılıp ketiwi (1558-83) nátiyjesinde mámleket XVI ásir aqırı - XVII ásir baslarında salmaqlı ekonomikalıq hám siyasiy jaǵdayǵa túsip qaldı. Xalıqtıń massalıq jaǵdayı jamanlastı. Jámiyettiń túrli siyasiy toparlarında narazılıq kúsheydi. Nátiyjede kóterilisler bolıp ótti (eń úlkeni Bolotnikov qozǵalańı). Boyarlar hám dvoryanlar ortasında da gúres keskinlesti. 700 jıldan artıq húkimdarlıq etken Ryurikovichlar dinastiyası tamamlandı. Mámlekettiń salmaqlı ishki jaǵdayınan paydalanǵan polyaklar hám shvedlar 1604-jılda Rossiyaǵa bastırıp kirdi. Polsha áskerleri Moskvanı iyeledi. Tek 1612-jıl K. Z. Minin hám Dmitriy Mixailovich Pojarskiy basshılıǵındaǵı xalıq láshkerleri Moskvanı azat etti, biraq mámlekettiń batıs hám arqa-batıs aymaǵınıń bir bólimi Rech Pospolita hám Shveciya qol astında qaldı. 1613-jıldan Rossiyada Romanovlar dinastiyası húkimdarlıq ete basladı. XVII ásirden Rossiya óz tariyxında jańa basqıshqa óte basladı. XVII ásir aqırına kelip sırtqı siyasat máseleleri hám klasslıq gúres keskinlesken waqıtta mámleket hám dvoryanlar húkimranlıǵın bekkemlew ushın ekonomika, mámleket basqarıw principi, mádeniyat sistemasın qayta qurıwǵa zárúrlik payda boldı. Bul ózgerislerdi Petr I húkimeti ámelge asırdı. Petr I diń reformaları sebepli (XVII ásir aqırı - XVIII ásir 1-sheregi) mámlekettiń social-ekonomikalıq hám mádeniy rawajlanıwı jedellesti. Arqa urıs jılları (1700-21) nda úzliksiz armiya hám teńiz askeriy flotı dúzildi. Iri jeńisler qolǵa kirgizildi. Rossiyanıń Baltik teńizine shıǵıwı ushın jol ashıldı. 1721-jıl mámleket Rossiya imperiyası dep daǵaza etildi. Sanaat rawajlana basladı, ásirese, Uraldaǵı taw kánshilik sanaatı tez ósti. Sawda-satıq rawajlanıp, sırtqı sawda kúsheydi. Mádeniyat tarawında úlken ózgerisler ámelge asırıldı, dúnyalıq mektepler ashıldı, Batıs Evropa mádeniyatı menen baylanıs keńeydi, baspa rawajlandı, Pánler Akademiyası shólkemlestirildi (1725), jańa kalendarǵa ótildi (1700). XVIII ásir 2-yarımında tovar pul múnásibetleri rawajlandı. Yekaterina II dáwiri (1762-96) nde dvoryan jer iyeligi jáne de rawajlandı. Mámleket jer fondın kóbeytiw maqsetinde 1764-jıl shirkewge qaraslı jerlerdiń bir bólegi tartıp alındı. Dıyqanlardıń ǵalabalıq narazılıǵı Pugachyov kóterilisi hám basqa ishki máselelerdiń kelip shıǵıwına sebep boldı.

Sırtqı siyasat tarawında korol húkimeti dvoryan hám sawdagerlerdiń Qara teńiz arqalı qolaylı sawda jollarına bolǵan umtılıwların esapqa alıp, qubla shegaralardıń qáwipsizligi ushın gúresti dawam ettirdi. Túrkiya menen bolǵan urıslarda Rossiya jeńiske eriskennen soń, Qırım xanlıǵı (1783) hám ulıwma Qara teńizdiń arqa jaǵası Rossiya imperiyası ıqtıyarına ótti. Shegara Dnestr dáryası boylap belgilendi. 70-90-jıllarda Ukrainanıń oń qırǵaǵı hám Belarus pútkilley Rossiyaǵa qosıp alındı. XIX ásir baslarında Aleksandr I imperator bolǵan dáwir (1801-25) de bir qansha reformalar ótkerildi, mámleket apparatanı zamanagóylestiriwge háreket etildi. Urıslar nátiyjesinde hám diplomatiyalıq iskerlik jolı menen 1801-jıl Shıǵıs Gurjistan, 1809-jıl Finlyandiya, 1812-jıl Batıs Gruzinstannıń bir bólimi hám Bessarabiya Rossiya imperiyası quramına kirgizildi. 1805 hám 1806-07-jıllarda Rossiya Napoleon Franciyasına qarsı koaliciya urısında qatnastı. 1812-jıl Napoleon armiyası Rossiyaǵa bastırıp kirdi, sol jıl 26-avgust (7-sentyabr) taǵı Barodino urısında francuz áskerleri úlken shıǵın kórdi hám shegindi. 1814-15-jıllardaǵı Vena kongressi qararlarına qaray, Polsha korollıǵı Rossiya imperiyasına ótti. Aǵartıwshılıq ideyalarınıń jayılıwı, XVIII ásir aqırındaǵı Francuz revolyuciyasınıń tásiri, rus armiyasınıń 1813-14 hám 1815-jıllardaǵı sırt el júrisleri dáwirinde Evropa mámleketlerindegi mámleket hám jámiyet dúzilisi menen tanısıw nátiyjesinde Rossiya jámiyetinde tereń sociallıq hám siyasiy ózgerisler islew zárúrligi haqqındaǵı pikirler payda boldı. 1816-23 jıllarda Rossiyadaǵı mámleket jáne sociallıq-siyasiy basqarıw principin qayta qurıw maqsetin gózleytuǵın jasırın jámiyetler payda boldı. Arqa hám Qubla jámiyet aǵzalarınıń qurallı kóterilisleri (1825-jıl dekabristler kóterilisi) bastırıldı. Kavkaz urısınıń sozılıp ketiwi hám onda Arqa Kavkaz xalıqlarınıń qattı qarsılıq kórsetiwi, 1853-56-jıllardaǵı Qırım urısında Rossiyanıń jeńiliske ushırawı imperator Nikolay I hákimiyatı siyasiy basqarıw principiniń daǵdarısın kúsheytti. Áne sol faktorlar qısıwı astında imperator Aleksandr II bir qansha reformalar ótkeriwge májbúr boldı. Atap aytqanda, 1861-jıl dıyqanlar reforması ótkerilip, XVII ásir ortalarında engizilgen krepostnoylıq huqıqı biykar etildi. 1860-70-jıllardaǵı reformalar mámleket ekonomikasın jańalaw hám kapitalistlik múnásibetlerdi rawajlandırıwǵa jol ashtı. Áyne waqıtta Rossiya qaraqshılıq urısların dawam ettirip, Qazaqstan hám Orta Aziya jerleriniń ádewirǵana bólegin basıp aldı, jergilikli xalıqlar basına sanaqsız azaplar saldı, bul jerlerde kolonizatorlıq tártiplerin ornattı. XIX ásirdiń 2-yarımında mámlekettiń túrli sociallıq qatlamlarında revolyuciyalıq keypiyat kúsheydi. 70-80-jıllarda bir qansha revolyuciyalıq shólkemler (&quot;Jer hám erk&quot;, &quot;Xalıq shıdamlılıǵı&quot; hám basqalar) dúzilip, olar Rossiyada samoderjaviyeni awdarıp taslaw wazıypasın maqset etip aldı. 1881-jılda &quot;Xalıq shıdamlılıǵı&quot; shólkemi aǵzaları tárepinen Aleksandr II óltirildi.

XIX ásir aqırı - XX ásir baslarında revolyuciyalıq siyasiy partiyalar: Rossiya social-demokratiyalıq jumısshı partiyası (RSDRP) (bul partiya 1903-jılda bolshevikler hám mensheviklerden ibarat eki frakciyaǵa bólindi) hám Revolyuciyashı socialistler (eserlar) partiyası dúzildi. 1904-05-jıllardaǵı rus-yapon urısındaǵı jeńilis Rossiyadaǵı jaǵdaydı keskinlestirdi, bul bolsa 1905-07-jıllardaǵı revolyuciyaǵa alıp keldi. Revolyuciya dawamında Rossiya konstituciyalı monarxiyaǵa óte basladı; Mámleket duması shólkemlestirildi, jańa siyasiy partiyalar (Konstituciyalıq-demokratiyalıq, 17-oktyabr awqamı, Rus xalqı awqamı hám basqalar) maydanǵa shıqtı. 1914-18-jıllardaǵı [[Birinshi jáhán urısı]]nda Rossiya Antanta quramında qatnastı. Bul urıs 1917-jıl [[Fevral revolyuciyası]]na alıp kelgen taǵı bir social-ekonomikalıq hám siyasiy daǵdarıstıń tiykarǵı sebeplerinen boldı. Bul revolyuciya samoderjaviyeni awdarıp tasladı. Waqıtsha húkimet dúzildi, 1917-jıl 1-sentyabrde Rossiya respublika dep daǵaza etildi. 1917-jıl 25-oktyabrde Oktyabr revolyuciyası júz berdi. Vladimir Lenin basshılıǵındaǵı bolshevikler húkimet tóbesine shıqtı. Jumısshı, soldat hám dıyqan deputatları soveti hákimiyatı daǵaza etildi. 1918-jıl yanvarda Rossiya Sovet Federativ Socialistlik Respublikası (RSFSR) dúzildi, sol jılı iyulda burınǵı imperator Nikolay II atıp taslandı. 1917-22-jıllardaǵı Puqaralar urısı hám áskeriy intervensiya sebepli mámlekettegi bolshevikler partiyasınan tısqarı barlıq siyasiy partiyalar biykar etildi, jámiyet hám mámleketti shólkemlestiriwdiń áskeriy-kommunistlik principleri (&quot;áskeriy kommunizm&quot;) engizildi, ámelde Kommunistlik partiya diktaturası ornatıldı. 1921-jıl &quot;jańa ekonomikalıq siyasat&quot; daǵaza etildi. 1922-jıl 30-dekabrde Sibirdegi Lena dáryası burınǵı Rossiya imperiyası aymaǵında dúzilgen RSFSR, [[Ukraina]], [[Belorussiya]] hám Zakavkazye respublikaları ([[Ázerbayjan]], [[Armeniya]] hám [[Gruziya]]) birgelikte Sovet Socialistlik Respublikaları Awqamın (SSSR) dúzdi. RSFSR xalıqları da SSSR diń pútkil tariyxı dawamında mámleketti industrialaw, awıl xojalıǵın kollektivlestiriw salmaǵın, 20-40-jıllardaǵı ǵalabalıq repressiyalar azapların bastan keshirdi, Ekinshi jáhán urısındaǵı jeńiske, 60-70-jıllardaǵı Texnika revolyuciyasına úlken úles qostı. 70-jıllar aqırı hám, ásirese, 80-jıllarda ekonomikada unamsız principler sezile basladı. Kóp tárepten qorǵaw ónimleri óndiriske qaratılǵan sanaat mámlekettiń ǵalabalıq mútájlik buyımları óndiriske bolǵan talabın qandıra almaytuǵın edi. Miynet ońimdarlıǵınıń tómenligi, onı asırıwǵa qızıqtırıwshı faktorlardıń joq ekenligi, pútkil jámiyette byurokratlıq háwij alǵanlıǵı hám basqa illetler óz tásirin kórsetti. 1985-jıl &quot;qayta qurıw&quot; siyasatı daǵaza etildi. Biraq tez arada júz bergen siyasiy waqıyalar ekonomikaǵa qattı soqqı berdi. 1990-jıl 12-iyunda RSFSR diń mámleketlik suverenitet tuwrısındaǵı Deklaraciya qabıllandı. 1991-jıl 25-dekabrde RSFSR Joqarǵı Keńesi Rossiya mámleketiniń rásmiy atı Rossiya Federaciyası (Rossiya) dep atalıwın tastıyıqladı. 1991-jıl martında RSFSR prezidenti lawazımı shólkemlestirildi (1991-jıl iyunda Boris Yeltsin RSFSR prezidenti etip saylandı). 1991-jıl avgust krizisinen keyin sol jıl dekabrde RSFSR, [[Belorussiya]] hám [[Ukraina]] basshıları Belaya veja pushchasi pitimine qol qoyıp, SSSR tamamlanılǵanın hám Ǵárezsiz Mámleketler Doslıq awqamı (ǴMDA) dúzilgenin járiyaladı. Rossiya SSSR diń huqıqıy miyrasxorı bolıp qaldı. 1992-jıl yanvarda basqarıw-buyırıw sistemasınan bazar ekonomikasına ótiw maqsetin gózleytuǵın ekonomikalıq reforma baslanıwı daǵaza etildi. Reformanı ótkeriwdegi qáteler hám izbe-izlik joqlıǵı sebepli ekonomika tarmaqlarında krizis jaǵdayları júz berdi, bul bolsa xalıqtıń turmıs dárejesi tómenlewine alıp keldi. 1993-jıl sentyabr-oktyabr daǵdarısı dawamında Prezident pármanı menen Sovet sisteması tamamlandı. Sol jılı dekabrde Federal jıynalısqa saylaw ótkerildi. 1996-jıl Boris Yelsin 2-márte prezident etip saylandı. 2000-jılda prezident lawazımına saylaǵan Vladimir Putin jol qoyılǵan qáte hám kemshiliklerdi sazlaw ilajların kóre basladı. Ol prezident retinde shet el saparın Ózbekstannan baslaǵanlıǵı itibarǵa ılayıq. Rossiya - SSSR diń huqıqıy miyrasxorı retinde 1945-jıldan [[BMSh]] aǵzası. [[Ózbekstan Respublikası]] suverenitetti 1992-jıl 20-martta tán alǵan hám diplomatiyalıq múnásibetlerin ornatqan. Milliy bayramları - 12-iyun - Suverenitet haqqında deklaraciya qabıl etilgen kún (1990), 7-noyabr - Shártlesiw hám doslıq kúni (1996), 12-dekabr Rossiya Konstituciyası kúni (1993).

== Tiykarǵı siyasiy partiyaları, kásiplik awqamları hám basqa jámiyetlik shólkemleri ==
&quot;Birden-bir Rossiya&quot; partiyası, 2003-jıl tiykar salınǵan; Liberal demokratiyalıq partiya, 1992-jıl dizimge alınǵan; &quot;Яблоко&quot; demokratiyalıq partiyası, 2001-jıl dúzilgen; &quot;Oń kúshler awqamı&quot; partiyası, 2001-jıl dúzilgen; Rossiya Federaciyası Kommunistlik partiyası, 1993-jıl dizimge alınǵan; sonıń menen birge, Rossiya demokratiyalıq partiyası, &quot;Евразия&quot;, &quot;Internatsional Rossiya&quot;, Rossiya konservativ partiyası, Rossiya Federaciyası Xalıq partiyası, Rossiya xalıq watandı súyiwshilik partiyası, Rossiya xalıq respublikashılar partiyası, &quot;Liberal Rossiya&quot; partiyası, &quot;Isbilermenlikti rawajlandırıw partiyası&quot;, Rossiya Miynet partiyası, Pensionerler partiyası, Rossiya social-demokratiyalıq partiyası hám basqa partiyalar; &quot;Urıs húrmetlileri - tınıshlıq ushın&quot;, &quot;Ásker anaları&quot;, &quot;Qádir-qımbat hám mehir-miriwbet&quot; hám basqa háreketler iskerlik kórsetedi. Rossiya ǵárezsiz kásiplik awqamları federaciyası kóplegen tarmaq kásiplik awqamların birlestiredi.

== Xojalıǵı ==
Rossiya - industrial-agrar mámleket. Onıń aymaǵı 12 iri ekonomikalıq rayon (Arqa, Arqa-Batıs, Oraylıq, Volga-Vyatka, Oraylıq qaratopıraq, Volgaboyı, Arqa Kavkaz, Ural, Batıs Sibir, Shıǵıs Sibir, Uzaq Shıǵıs hám Kaliningrad wálayatı) ǵa bólingen. Milliy dáramatta sanaattıń úlesi 44,5%, awıl xojalıǵı úlesi 10%, qurılıs 11,5%, transport, baylanıs, materiallıq texnika támiynatı, tayarlaw hám basqa tarmaqlardıń úlesi 34%. Ekonomikada mámleketke qaraslı kárxanalar menen bir qatarda menshikli, aralas kárxanalar da bar.

== Sanaatı ==
Rossiya kómir, neft, tábiyiy gaz qazıp alıwda, elektr energiya, mineral tógin, gezleme, polat, prokat, cement óndiriste dúnyada aldınǵı orınlardan birinde turadı. Mámleket eksport hám janılǵı energetika balansında neft hám de tábiyiy gazdıń áhmiyeti úlken. Nefttiń kóp bólimi Volgaboyı, Ural regionında, Batıs Sibir, Rossiya Evropa bólegi arqa, Saxalin hám basqa orınlarda qazıp alınadı. Neft shiyki óniminiń kópshilik bólimi &quot;LUKoyl&quot;, &quot;Slavneft&quot;, &quot;Rosneft&quot;, &quot;Bashneftexim&quot; kompaniyalarınıń kárxanalarında qayta islenedi. Rossiyada qazıp alınǵan nefttiń 99,5% &quot;Transneft&quot; awqamınıń magistral trubaları (jámi uzınlıǵı 48,5 mıń km) arqalı tasıp beriledi. Anıqlanǵan gaz rezervleri boyınsha Rossiya dúnyada 1-orında (32% ten kóbirek) turadı hám dúnyada qazıp alınıp atırǵan gazdıń 30% in támiyinleydi. Tábiyiy gazdıń tiykarǵı bólimi YamalNenets avtonomiya okrugindegi Urengoy, Yamburg, Zapolyarye, sonıń menen birge, Orenburg kánlerinen alınadı. Jámi gazdıń 94% in &quot;Gazprom&quot; awqamı qazıp shıǵaradı. Magistral gaz trubaları uzınlıǵı - 150 mıń km. Ishki bazarǵa jetkerip beriletuǵın gazdıń 15% kommunal turmıslıq tarawǵa, sonday-aq, xalıq mútájligine, qalǵan bólegi sanaat óndiriske isletiledi. Kómir rezervleri 22 iri kómir háwizinde hám 115 bólek kánde jaylasqan. Kuzbass hám Pechora, KanskAchinsk, Qubla Yakutiya háwizleri Rossiyanıń eń iri kómir kánleri bolıp tabıladı. Rossiyada 72 akciya jámiyeti hám 6 mámleket unitar kárxanası kómir qazıp alıw menen shuǵıllanadı. Olar quramında 114 shaxta hám 125 ashıq kán bar. 68 bayıtıw hám 1 briket fabrikası isleydi. Neft hám gaz benen bir qatarda kómir Rossiyada elektr hám ıssılıq energiyası óndiristiń tiykarǵı dáreklerinen biri; metallurgiya, ximiya hám basqa sanaat tarmaqları ushın teńsiz shiyki ónim bolıp tabıladı.

2001-jıl Rossiyada 888 mlrd. kVt saat elektr energiya payda etildi. Barlıq elektr stanciyalar Rossiya tutas elektr energetika sistemasına birlesken. Oǵan qaraslı magistral elektr liniyalari hám elektr podstyalarini Rossiya energetika hám elektrlestiriw ashıq túrdegi akciya jámiyeti (&quot;EES Rossiya&quot;) basqaradı. Ximiya hám neft ximiyası sanaatında plastmassa, ximiyalıq talshıq, mineral tógin, sulfat kislota, sintetikalıq smola hám kauchuk, avtopokrishka, lak boyaw, agrosanaat kompleksi hám medicina sanaatı ushın túrli elementler islep shıǵarıladı. Onıń iri kárxanaları shiyki ónim dáreklerine jaqın jerler - Perm wálayatı, Kola yarım aral, [[Tatarstan]], [[Bashqurtstan]], Batıs Sibir, Uralda qurılǵan. Keyingi waqıtlarda shiyki ónim dáreklerinen uzaǵıraq bolsa da, qarıydarlarǵa jaqın orınlarda ximiya kárxanaları qurıla basladı. Bul kárxanalar &quot;Akron&quot; (Novgorod wálayatı), &quot;Yaroslavl shina zavodı&quot;, &quot;Stavropolpolimer&quot;, &quot;Voskresensk mineral ugit&quot; (Moskva wálayatı), &quot;Era&quot; hám &quot;Fosforit&quot; (Leningrad wálayatı), &quot;Kuybishevazot&quot; hám &quot;Volgapromxim&quot; (Samara wálayatı) akciya jámiyetleri hám de Angara neft ximiyası kompaniyası hám basqalar quramına kiredi. Metallurgiya mámleket sanaatınıń eń rawajlanǵan tarmaqlarınan biri bolıp tabıladı. Onıń tolıq formatlı kárxanaları Ural (Magnitogorsk, Chelyabinsk, Nijniy Tagil), Oraylıq ekonomikalıq rayonlarında (Lipetsk, Tula) hám Batıs Sibirde (Novokuznetsk) jaylasqan bolıp, shoyın, polat, tayın prokat islep shıǵaradı. Qalayı, mıs, qorǵasın, ruwx, alyuminiy, volfram, nikel, molibden reńli metallurgiyanıń eń zárúrli ónimleri bolıp tabıladı. Onıń tiykarǵı orayları: Norilsk, Krasnoyarsk, Irkutsk, Sayanogorsk hám basqalar. Mashinasazlıq hám metall islew sanaatı kárxanaları Rossiyanıń hámme ekonomikalıq rayonlarında bar. XX ásir aqırı - XXI ásir baslarında energetika, transport, ximiya, neft mashinasazlıǵı, aviaciya hám raketakosmos sanaatı, radioelektronika, elektrotexnika sanaatı mashinasazlıǵı, priborsazlıq, elektron sanaatı hám kemasazlıq ásirese tez rawajlandı. Stanoksazlıq hám ásbapsazlıq sanaatı jańa túrdegi ónimli ásbap-úskeneler islep shıǵarıwdı kóbeytti. Rossiyanıń 72 subiektinde qorǵaw sanaatı tarmaqlarınıń 1700 kárxana hám shólkemi bar. Dúnyadaǵı aǵash rezervleriniń 22% i Rossiyaǵa tuwrı keledi. Rossiya orman sanaatı aǵash tayarlaw, aǵashsazlıq, sellyuloza qaǵaz, gidroliz hám aǵash ximiyası tarmaqların óz ishine aladı. Arxangelsk, Siktivkar, Yenisey, Bratsk, Amur orman sanaatı kompleksleri júzege kelgen. Qurılıs materialları sanaatı orayları: Ural, Volgaboyı, Arqa Kavkaz hám Oraylıq ekonomikalıq rayonları bolıp tabıladı. Jeńil sanaatta toqımashılıq jetekshi orında. Onıń iri orayları bolǵan Ivanovo, Moskva, Yaroslavl, Orexovo Zuyevo, Tver qalalarında sabaq, zıǵır, shayı, jún gezlemeniń kópshilik bólimi islep shıǵarıladı. Barlıq ekonomikalıq rayonlarda xalıqtıń mútájliklerine qaray hám shiyki ónim dárekleri múmkinshiliklerine uyqas túrde azıq-awqat sanaatı rawajlandırılǵan. Gósh, sarı sarıımay sır, konserva, qant, may zavodları qurılǵan. Arqa hám Uzaq Shıǵısta, Qara, Azov hám Kaspiy teńizleri átirapında iri balıq sanaatı kárxanaları bar. Awıl xojalıǵına jaramli jerler 197,6 mln. gektar; sonnan 85,4 mln. gektarı awdarılatuǵın jer, qalǵan bólimi pishenzar hám jaylaw. Awdarılatuǵın jerlerdiń 4/5 bólegi Oraylıq, Volgaboyı, Arqa Kavkaz, Ural hám Batıs Sibir ekonomikalıq rayonlarına tuwrı keledi. Awıl xojalıǵı jalpı óniminiń 47,2% in dıyqanshılıq hám 52,8% in shárwashılıq beredi. Tiykarǵı eginleri: ǵálle, qant láblebi, ayǵabaǵar, kartoshka, palız eginleri, zıǵır hám basqalar. Volgaboyı, Arqa Kavkaz, Batıs Sibir, Ural hám Oraylıq rayonlarda biyday, Arqa, Arqa-Batıs hám Oraylıq rayonlarda zıǵır, Arqa Kavkaz, Volgaboyı, Oraylıq rayonlarda ayǵabaǵar, Oraylıq hám Arqa Kavkazda qant láblebi jetilistiriledi. Túrli rayonlarda miywe, mayda hám júzim baǵları bar. 4,29 mln. gektar jer suwǵarıladı (tiykarınan, Arqa Kavkaz hám Volga boyında). Rossiyanıń ekonomikalıq hám tábiyiy shárayatı shárwashılıqtıń barlıq tarmaqların rawajlandırıw ushın qolaylı. Volgaboyı, Batıs Sibir, Arqa Kavkaz, Ural, Oraylıq ekonomikalıq rayonlarda qaramal kóbirek baǵıladı. Iri qalalar átirapında sút shárwashılıǵı hám shoshqashılıq, shet arqada buǵashılıq hám haywanlardı baǵıw rawajlanǵan. Kóplegen orınlarda qusshılıq, palshılıqqa úlken itibar beriledi. XX ásirdiń 90-jıllarınan awıl xojalıǵında da reformalar ótkerile basladı, jerge iyelik etiwdiń jańa formaların engiziwge kirisildi.

== Transportı ==
Rossiyada zamanagóy transporttıń hámme túrleri rawajlanǵan. Transport jolı uzınlıǵı - 139 mıń km (86 mıń km magistral temirjol), qattı qatlamlı avtomobil jolları uzınlıǵı - 754 mıń km, keme qatnaytuǵın ishki suw jolları uzınlıǵı - 84,6 mıń km (Belomor-Baltik kanalı, Moskva atlı kanal, Volga-Don kanalı, Volga-Baltik suw jolı hám basqalar), magistral neft hám gaz trubaları uzınlıǵı - 213 mıń km. Transport jolılardıń eń kóp qatnaytuǵın hám kóp júk tasılatuǵın magistralları elektrlestirilgen. Mámleket júk aylanbasınıń 70% i temirjol transportına tuwrı keledi. Ishki júklerdiń bir bólegi avtomobil hám dárya transportında, sırtqı sawda júkleriniń kópshiligi teńiz transportında tasıladı. Teńiz sawda flotınıń kólemi - 8,3 mln. tonna dedveyt. Eń iri teńiz portları: Sankt-Peterburg, Vanino, Kaliningrad, Murmansk, Novorossiysk, Arxangelsk, Vladivostok. Iri avtomobil jolları kesilisken qalalar: [[Moskva]], [[Sankt-Peterburg]], Novosibirsk, Xabarovsk, Adler, Mineralniye Vodi. Hawa transportınıń áhmiyeti úlken. Barlıq ekonomikalıq rayonlar, iri qalalar ortasında, jaqın hám uzaq shet el mámleketleri menen aviaciya reysi jolǵa qoyılǵan. Moskva, Sankt-Peterburg, Novosibirsk, Yekaterinburg, Irkusk, Vladivostokda iri xalıq aralıq aeroportlar bar. Moskva, Sankt-Peterburg, Novosibrsk, Nijniy Novgorod, Samara, Yekaterinburg qalalarında metropoliten qurılǵan.

== Sırtqı sawda ==
Rossiya - dúnyada qúdiretli eksport hám import múmkinshiliklerine iye bolǵan mámleketlerden biri. Ol shetke mashina hám úskeneler, transport quralları, metall, qımbat bahalı taslar, neft, tábiyiy gaz, kómir, ximiyalıq elementler, aǵash, kauchuk, shiyki teri, toqımashılıq ónimleri hám basqalardı eksport etedi. Shetten elektronika, ruwzıger texnikası, xalıq tutınıw buyımları, awıl xojalıǵı ónimleri hám shiyki ónimin satıp aladı. ǴMDA, Baltik boyı mámleketleri, Italiya, AQSh, Ullı Britaniya, Germaniya, Polsha, Niderlandiya, Turkiya, Qıtay hám basqa mámleketler menen sawda etedi. Pul birligi - rubl.

== Medicina xızmeti ==
Xalıqtıń densawlıǵın saqlaw sisteması XX ásirdiń aqırlarında rawajlana basladı. Mámleket poliklinikaları hám emlewxanaları menen bir qatarda menshikli emlewxanalar da ashıldı, alternativ medicinalıq xızmet formaları rawajlana basladı. 90-jıllardıń ortalarında Rossiyada 12 mıńǵa jaqın emlewxana shólkemi bolıp, olarda 4 mln. ǵa jaqın xızmetker, sonday-aq barlıq qánigeliktegi 650 mıń shıpaker jumıs isledi. Hár 10 mıń xalıqqa emlewxanalarda 135 orın tuwrı keldi. Medicina salasındaǵı ilimiy jumıstı Rossiya medicina Pánler Akademiyası bekkemlendirip turadı. Rossiyada 7 mıńǵa jaqın sanatoriya hám basqa dem alıw mákemeleri bar. Shıpakerler hárbir ekonomikalıq rayondaǵı medicina joqarı oqıw orınlarında tayarlanadı.

== Bilimlendiriwi, ilimiy hám mádeniy bilimlendiriw mákemeleri ==
Rossiyada tálimniń barlıq túrlerin jetilistiriwdiń maqset hám wazıypaları 2000-jılda qabıl etilgen Rossiya Federaciyası Milliy tálim doktrinası hám 2010-jılǵa shekem bolǵan dáwirde tálimdi modernizaciyalaw koncepciyasında belgilengen. Keleside de ulıwma tálim mektebi jetkinshekke tálim hám tárbiya beriwdiń tiykarǵı buwını bolıp qaladı. 2000-jıl mámlekette 68 804 mektep bolıp, onıń 635 ewi menshikli mektep edi. Olarda 1 748 mıń oqıtıwshı 20 879 mıń oqıwshıǵa tálim beredi. Rossiyada óner texnikadan tálim beretuǵın texnika kolledjleri, kommerciya bilim orınları, oraylar, biznes mektepler hám basqalar bar. 2000-jılda 2 589 mámleket orta arnawlı oqıw jurtında 2 312 mıń oqıwshı tálim aldı. Joqarı oqıw orınları quramına universitet, oqıw akademiyaları, joqarı bilim orınları, konservatoriya hám instituttlar kiredi. 2000-2001-oqıw jılı Rossiyadaǵı 965 joqarı oqıw jurtında 4 742 student oqıdı, sonday-aq, 358 mámleketlik emes joqarı oqıw jurtında 471 student tálim aldı. [[Moskva]], [[Sankt-Peterburg]], Samara, Yekaterinburg universitetleri eń áyyemgi hám iri universitetler esaplanadı. Rossiya Pánler akademiyası mámlekettegi ilimiy izertlewler jumıslarına basshılıq etedi, onıń instituttları ilim-pánniń eń áhmiyetli tarawlarında ilimiy izertlewler júrgizedi. Bunnan tısqarı, Rossiya medicina Pánler Akademiyası, Rossiya tálim akademiyası, awıl xojalıq Pánler Akademiyası, Rossiya kórkem akademiyası (1992) nda iskerlik júrgizedi. Rossiyada 130 mıńnan kóp kitapxana bar. Eń irileri: Rossiya mámleket kitapxanası (42 mln. shıǵarma), Rossiya milliy kitapxanası (33 mln. shıǵarma), M. I. Rudomino atındaǵı ulıwma rossiya mámleket sırt el ádebiyatı kitapxanası (4,4 mln. shıǵarma), Mámleket ulıwmalıq tariyx kitapxanası (3,2 mln. shıǵarma), Mámleket sociallıq-siyasiy kitapxanası (2,2 mln. shıǵarma) hám basqa 2000-jıl mámlekette 1 664 muzey isledi. Ataqlıları: Ermitaj, Petergof, Kunstkamera, Moskva Kremli, Mámleket tariyx muzeyi, Tretyakov galereyası, &quot;Spassk Lutovinovo&quot;, &quot;Tarxanlar&quot; hám basqalar.

== Baspasózi, radioesittiriwi hám telekórsetiwi ==
Rossiyada 5 758 atamada gazeta basıp shıǵarıladı; sonnan 333 i ulıwma Rossiya gazetaları bolsa, qalǵanları milliy respublikalar, avtonomiyalı wálayatlar, úlke hám wálayatlar, okrug, qala, rayonlar kóleminde shıǵatuǵın hám tarmaq gazetaları hám basqalar. Eń irileri: &quot;Izvestiya&quot; (&quot;Informaciya&quot;, 1917-jıldan), &quot;Pravda&quot; (&quot;Haqıyqat&quot;, 1912-jıldan), &quot;Trud&quot; (&quot;Miynet&quot;, 1921-jıldan), &quot;Komsomolskaya pravda&quot; (&quot;Komsomol haqıyqatı&quot;, 1925-jıldan), &quot;Nezavisimaya gazeta&quot; (&quot;Ǵárezsiz gazeta&quot;, 1990-jıldan), &quot;Obshaya gazeta&quot; (&quot;Ulıwma gazeta&quot;, 1997-jıldan), &quot;Novie izvestiya&quot; (&quot;Jańa xabarlar&quot;, 1997-jıldan), &quot;Selskaya jizn&quot; (&quot;Awıl turmısı&quot;, 1918-jıldan), &quot;Ekonomicheskaya gazeta&quot; (&quot;Ekonomikalıq gazeta&quot;, 1918-jıldan), &quot;Uchitelskaya gazeta&quot; (&quot;Oqıtıwshılar gazetası&quot;, 1924-jıldan), &quot;Literaturnaya gazeta&quot; (&quot;Ádebiyat gazetası&quot;, 1925-jıldan). 2 781 atamada jurnal shıǵarıladı; eń iri kórkem ádebiyatqa baylanıslı jurnallar: &quot;Noviy mir&quot; (&quot;Jańa dúnya&quot;, 1925-jıldan), &quot;Znamya&quot; (&quot;Bayraq&quot;, 1931-jıldan), &quot;Oktyabr&quot; (1924-jıldan), &quot;Inostrannaya literatura&quot; (&quot;Shet el ádebiyat&quot;, 1955-jıldan), &quot;Novoye vremya&quot; (&quot;Jańa dáwir&quot;, 1943-jıldan; 1899-1943-jıllarda &quot;Ogonyok&quot;), &quot;Rabotnitsa&quot; (&quot;Jumısshı hayal&quot;, 1923-jıldan), &quot;Krestyanka&quot; (&quot;Dıyqan hayal&quot;, 1922-jıldan) hám basqalar. Rossiya mámleket teleradio sektorı PO kanal hám 120 ǵa jaqın radiostanciyadan ibarat (2001). Kommerciya telekanalları hám radiostanciyaları da bar. RATATASS informaciya agentligi, Rossiya &quot;Novosti&quot; informaciya agentligi, &quot;Interfaks&quot; informaciya agentligi iskerlik júrgizedi.

== Ádebiyatı ==
Xalıq qosıqları tiykarındaǵı awızeki dóretiwshilik XI-XVII ásirlerde joqarı basqıshqa kóterildi. Bárinen burın dıyqanlar miynetin hám olardıń krepostnoylıqqa qarsı keypiyatın sáwlelendiriwshi shıǵarmalar, XVIII ásirden jumısshılar ómirin sáwlelendiretuǵın qosıqlar jaratıldı. Dástanlarda watan dushpanlarına qarsı gúresken Ilya Muromets, Dobrinya Nikitich, Vasiliy Buslayev sıyaqlılardıń qaharmanlıǵı maqtap tilge alındı. Áyyemgi rus ádebiyatınıń (X ásir aqırı - XVII ásirler) dáslepki jazba estelikleri Kiyev Rusında jaratıldı. Rus xalqınıń birligi máseleleri bul dáwir ádebiyatınıń tiykarǵı teması edi. &quot;Igor polki urısnaması&quot; XII ásir aqırındaǵı salmaqlı kórkem ádebiyatqa baylanıslı estelik bolıp tabıladı. XIV-XV ásirlerde kóplegen ápsanalıq, tariyxıy qıssalar jaratıldı (&quot;Novgorodlıq hám suzdallıqlar urısı haqqında ańız&quot;, Novgorodlıq Ionn haqqındaǵı ańızlar gruppası, &quot;Smolensklik Merkuriy qıssası&quot;, &quot;Temur haqqında qıssa&quot; hám basqalar). XV-XVI ásirler ádebiyatında siyasiy ańız hám publicistika rawajlandı. XVII ásirde ádebiyat turmıs penen jaqınlastı, prozalıq dóretpelerde insannıń ruwxıy jaǵdayın analiz etiwge tiykarǵı itibar berile basladı. Rus ádebiyatı siyasiy turmısı jáne social gúrestiń ayırım tarawların sáwlelendiriw arqalı dúnyalıq temalardı sáwlelendiriwge ótti. XVIII ásirde qıssa, muhabbat lirikası, sociallıq-siyasiy poeziya hám satira rawajlandı (V. Trediakovskiy, M. Lomonosov, A. Sumarokov dóretiwshligi). D. Fonvizin, I. Krilov haqıyqat pyesaları, Ya. Knyajnin, G. Derjavin qosıqları, N. Kapustazin hám A. Radishchev prozası dańq shıǵardı. XIX ásir baslarında V. Jukovskiy romantizm ruwxında dóretiwshilik ete basladı. Romantizmniń kóterilis baǵdarı jas A. S. Pushkin hám de dekabrist shayırlar K. Rileyev, V. Kyuxelbeker, A. Bestujev Marlinskiy, A. Odoyevskiy hám basqalar dóretiwshiliginde kórinetuǵın boldı. A. Pushkin jańa rus ádebiyatına tiykar salındı. M. Lermontov onıń dástúrlerin dawam ettirdi. N. Gogol dóretpeleri rus ádebiyatında sın kózqarastan realizm úzil-kesil júzege kelgenligin tastıyıqladı. XIX ásirdiń 40-jıllarında V. Belinskiy ilimiy ádebiy sınshılıq tiykarların jarattı. A. Gersen, N. Chernishevskiy, N. Dobrolyubov, D. Pisarev publicistikası jámiyet illetlerin áshkaraladı. XIX ásirdiń 2-yarımında sın kózqarastan realizm húkim súrdi (F. M. Dostoyevskiy, A. F. Pisemskiy, I. S. Turgenev, I. A. Goncharov, A. P. Chexov hám basqalar dóretiwshiligi). L. Tolstoy &quot;Urıs hám tınıshlıq&quot; romanında keń qamtılǵan tariyxıy waqıyalar hám insaniy táǵdirler hár túrliliginiń kórkem súwret úlgisin jarattı. A. P. Chexov dóretiwshiligi sociallıq ózgerislerdi sáwlelendirdi. XIX ásir aqırı - XX ásir baslarında A. M. Gorkiy, I. A. Buǵanın, V. V. Veresayev ádebiyatqa kirip keldi. Keyin simvolistler, akmeistlar, futuristlar payda boldı. V. Ya. Bryusov, A. A. Blok, N. V. Gumilyov, A. A. Axmatova, O. E. Mandelshtam, S. A. Yesenin, B. L. Pasternak hám basqalar dóretiwshiligi ádebiyattı oǵada janlandırıp jiberdi. V. V. Mayakovskiy natıqlıq poeziyasın joqarı tekshege kóterdi. XX ásirdiń 1-yarımında M. M. Zoshchenko waqıyaları, A. P. Platonov, K. A. Fedin, V. A. Kaverin, M. A. Sholoxov, M. A. Bulgakov, A. Tolstoy romanları ólshem hám uyqassız qara sóz benen jazılǵan kórkem shıǵarma janrın rawajlandırdı. Ekinshi jáhán urısı hám onnan keyingi dáwirde kópshilik jazıwshılar (I. G. Erenburg, A. T. Tvardovskiy, Ye. A. Yevtushenko) insaniyat basına túsken azaplardı súwretlewshi hám tınıshlıq hám de adamgershilikke shaqırıwshı dóretpeler jaratıldı. M. A. Sholoxov, M. Kalinin, G. Baklanov, Yu. Bondarev, B. Vasilyev dóretpelerinde urıs tábiyat kórinisleri keń kólemde sáwlelendirildi. 50-jıllardıń ortalarında shaxsqa sıyınıw qaralanıwı sebepli baslanǵan &quot;jıllılıq&quot; dáwirinde V. D. Odinsevdiń &quot;Nannıń ózi nesiybe emes&quot; romanı, V. V. Ovechkinniń &quot;Rayonnıń ápiwayı kúnleri&quot; qıssası, A. Ya. Yashinniń &quot;Ǵıjaqlar&quot; gúrrińi, P. F. Nilinniń &quot;Shápáátsizlik&quot; hám &quot;Sınaq múddeti&quot; qıssaları, S. Antonov hám V. F. Tendryakovtiń prozalıq dóretpelerinde ideologiyalıq isenimler biykarlandı, byurokratlıq sın pikir astına alındı, awıldaǵı qalaqlıqlar áshkaralandı. Biraq siyasiy &quot;jıllılıq&quot; haqıyqıy dóretiwshilik erkinlikke alıp kelmedi. 60-jıllar ortalarında ádebiyat ústinen siyasiy qadaǵalaw kúsheydi. Kóplegen qálem iyeleri (A. Soljenitsin, V. Voynovich, B. Pasternak, S. Sokolov hám basqalar) niń siyasiy repressiyalar dáwiri qorqınıshların insanlar táǵdiri mısalında súwretlegen hám jámiyet illetlerin sáwlelendirgen dóretpeleri Rossiyada basıp shıǵarılıwına ruxsat berilmedi. Olardıń ayırımları sırt ellerde basılǵan bolsa, &quot;qayta qurıw&quot; dáwirinde Rossiyada da dúnya júzin kórdi. &quot;Qayta qurıw&quot; dáwirinde &quot;áshlara etiwshi&quot; dóretpeler kóplegen dúnyaǵa keldi, ásirese, publicistika rawajlandı. Rásmiy socialistlik ideologiya qabıǵına sıymaytuǵın dóretpeler (Bulgakovtiń &quot;Íyt júrek&quot; qıssası, Pasternaktıń &quot;Doktor Jivago&quot; romanı, Soljenitsin, V. V. Nabokov hám basqa jazıwshılardıń dóretpeleri) de basıp shıǵarıldı.

== Arxitektura hám súwretlew kórkem óneri ==
Áyyemgi rus kórkem óneri sgıǵıs slavyan qáwimleri kórkem mádeniyatı jetiskenlikleri tiykarında, qońsılas mámleketler, ásirese, Vizantiya mádeniyatı tásirinde qáliplesken. Kiyevtegi ayoSofiya ibadatxanası (1030 -40) saqlanǵan. 13 gúmbezli bul ibadatxana úlgisinde Novgorodta da Sofiya ibadatxanası (1045-50) onnan ápiwayılaw etip qurıldı. 1036-jılǵa tiyisli qoljazbada Chernigovtaǵı Spas Preobrajeniye sobori tilge alınǵan. XII-XIII ásirlerde rus mádeniyatı rawajlandı, iri imarat (ibadatxana, monastr, saray) lar qurıldı, olar freska, mozaika menen bezetildi, ikona kórkem óneri, kitap miniatyurası joqarı dárejege kóterildi. XIX ásirde Moskva Kremli dáslep emennen (1339), keyin aqtastan (1367) qurıldı. XV ásir 2-yarımında oraylasqan rus mámleketiniń shólkemlestiriliwi sebepli Moskva iri mádeniy orayǵa aylandı. XVI ásirde bul jerde tas ibadatxanalardıń ayrıqsha forması - shatır tárizli tóbeli minarlar (Kolomenskoye awılındaǵı Vozneseniye shirkewi, Moskvadaǵı Vasiliy Blajenniy ibadatxanası hám basqalar) qurıldı. Nijniy Novgorod, Tula, Kolomna, Zaraysk, Smolensk, Serpuxovda kremller qurıldı. Turar jaylardıń kópshiligi aǵashtan islendi. XIV ásir aqırı - XV ásir baslarında rus súwretshiligi jańa tekshege kóterildi, Moskvada Feofan Grek, Andrey Rublyov sıyaqlı ataqlı súwretshiler dóretiwshilik etti. XV ásir aqırı hám XVI ásir basında Dionisiy ibadatxana diywalına sızǵan áwliyeler súwretleri menen dańq qazandı. XVII ásir súwretlew kórkem óneri dúnyalıq mazmun menen bayıdı. Arqa Kavkazda tastan xristian ibadatxanaları, keyin kóplegen meshitler qurıldı, metalldı kórkem islew kórkem óneri joqarı dárejege kóterildi. XVIII ásir - XIX ásirdiń 1-yarımında Evropa menen baylanıs kúsheyiwi sebepli onnan kóplegen súwretshiler Rossiyaǵa keldi; rus súwretshileri Batısta tálim aldı. 1757-jıl Peterburgta Evropa qatlamındaǵı kórkem akademiyaǵa tiykar salındı. Qala qurılısına itibar kúsheydi, rus arxitekturası Batıs Evropa usılında rawajlandı, barokko, klassicizm usılları kirip keldi. Rossiya qalaların qayta qurıwdıń 400 ge jaqın joybarı islep shıǵıldı. Matvey Kazakov, Andrey Nikiforovich Voronixin, Andreyan Zaharov, Karl Rossi sıyaqlı ataqlı arxitektorlar jetilisip shıqtı. Bul dáwir súwretlew kórkem ónerinde portret janrı ósti. XVIII ásirdiń 2-yarımında D. G. Levitskiy, V. L. Barovikovskiy, F. I. Shubinlerdiń dóretiwshiligi rus súwretlew kórkem ónerinde salmaqlı orın aldı. O. A. Kiprenskiy, V. A. Tropinin, K. P. Bryullov sıyaqlı súwretshiler zamanlaslardıń ruwxıy jaǵdayın zor uqıp penen sáwlelendirdi. XIX ásir ortalarında xojalıq janr ósip bardı. Arxitektorlıq penen sáykes tárizde ámeliy kórkem óneri de rawajlandı. Aǵash naǵıs oyıwshılıǵı, keramika, tigiwshi hayallıq salasında elegant buyımlar tayarlaw úrp boldı. XIX ásirdiń 2-yarımında jańa qurılısshılıq materialları (metall konstrukciyalar) nan paydalanıp sanaat hám transport imaratları júzege kele basladı, bank, emlewxana, mıymanxana, kóp qabatlı turar jaylar qurılısı háwij aldı. XX ásir baslarında súwretlew kórkem óneri rawajlandı: Ilya Repin, Ivan Kramskoy, Nikolay Yaroshenko, Sergey V. Ivanov sıyaqlı súwretshiler ózine tartıp turatuǵın tartımlı dóretpeler jarattı. 1917-jıl oktyabr awdarıspaǵı kórkem óner xalqın ekige bóip jiberdi. Kazimir Malevich, Yevgeniy Lansere ózlerin &quot;revolyuciya jırshısı&quot; dep ataydı. Aleksandr Benua, Konstantin Somov sıyaqlı ataqlı súwretshiler bolsa sırt ellerge basın alıp ketti. Sovet dáwirinde milliy bisotti saqlaw haqqındaǵı dekretlerge qaramay, tek revolyuciyaǵa xızmet etetuǵın kórkem óner dóretpeleriǵana saqlap qalındı, basqaları jırtqıshlıq penen joq etip taslandı. Krizis hám de puqara urısı waqıyaları hám qaharmanların súwretlewshi súwret hám háykeller jaratıw xoshametlendirildi. Arxitektorlar úlken qala hám imaratlar proektlerin sıza basladı. 40-jıllardıń 2-yarımı hám 50-jıllarda Ekinshi jáhán urısında wayran bolǵan qalalardı qayta qayta tiklew hám jańa sanaat orayların qurıwǵa kirisildi. Stalingrad (Volgograd), Smolensk, Kursk, Novgorod sıyaqlı qalalar tazadan qurıldı. Moskvada biyik imaratlar (Moskva universiteti, arxitektorlar L. V. Rudnev, S. Ye. Chernishev, P. V. Abrosimov, A. F. Xryakov; mıymanxanalar), Awıl xojalıǵı jetiskenlikleri kórgizbesi sıyaqlı záwlim imaratlar, arxitekturalıq kompleksler, kóp qabatlı turar jaylar júzege keldi. Zamanagóy joybarlar tiykarında industrial qurılıs usıllarınan, jıynalatuǵın temir beton hám basqa da jańa qurılıs materiallarınan paydalanıwǵa ótildi. Súwretshiliktiń barlıq janrları rawajlandı. Xojalıq janrda A. A. Milnikov, Fyodor Reshetnikov, Arkadiy Plastov, portret janrında Martiros Saryan, Viktor Oreshnikov, karikaturada Baris Prorokov, Kukrinkslar, Vitaliy Goryayev, estampta Georgiy Vereyskiy, Yu. I. Pimenev, músinshilikte Nikolay Tomskiy, L. Ye. Kerbel, Ye. V. Vuchetich, M. K. Anikushin, teatr hám kino súwretshiliginde V. Rindin, N. Zolotaryov, E. Stenberg, reńli súwretlewde N. Andronov, V. Popkov, T. Salaxov tartımlı dóretpeler jaratt. Keyingi jıllarda sociallıq ómirge qızıǵıwshılıq kúsheydi. Xalıq ónermentshiliginiń aǵashsazlıq, gúzeshilik, naǵıs oyıwshılıq, ıdıslardı bezetiw, súyek naǵıs oyıwshılıǵı, tas ustashılıq, kesteshilik, gilemshilik sıyaqlı túrleri rawajlandı.

== Muzıka ==
Áyyemgi rus muzıkası óz mazmunı, janrı, forma hám kórinis qurallarına kóre hártútli bolıp, miynet, dástúr, qaharmanlıq, házil hám muhabbat qosıqlarınan ibarat. Xalıq xorında geterofoniyaǵa tiykarlanǵan kóp dawıslı muzıka forması rawajlandı. Tiykarǵı muzıka ásbapları - gusli, domra, keyinirek balalayka, gitara, garmon, bayan hám basqalar. Skomoroxlar kórkem óneri xalıq dóretiwshiligine jaqın bolǵan. X ásir aqırında xristian dini qabıl etilgennen soń, shirkew qosıqshılıǵı rawajlandı, muzıka jazıw ózlestirildi. XVII-XVIII ásirlerde shirkew qosıqshılıǵında kóp dawıslılıq payda bolıwı menen birge kóp dawıslı dúnyalıq qosıqlar da tarqaldı, jámiyet turmısında muzıkanıń roli astı, zamanagóy professional muzıka janrları jaratıldı. Peterburg hám Moskvada opera teatrları payda boldı. Ye. Fomin, V. Pashkevich, I. Xandoshkin, D. Bartnyanskiy sıyaqlı kompozitorlar jetilisip shıqtı. XIX ásirdiń 2-shereginde Mixail Ivanovich Glinka rus muzıkasın jáhán mádeniyatı jetiskenlikleri dárejesine kóterdi. Onıń dástúrlerin A. Dargomijskiy dawam ettirdi. 1859-jıl A. Rubinshteyn ǵayratı menen Peterburgta Rossiya muzıka jámiyeti dúzildi. Peterburg (1862) hám Moskva (1866) konservatoriyaları dúzildi. Kompozitorlardıń &quot;Qúdiretli toda&quot; dóretiwshilik toparı (M. Balakirev, Aleksandr Barodin, Modest Musorgskiy, Nikolay Rimskiy-Korsakov hám basqalar) nıń iskerliginde dáwir nápesi kórindi. Pyotr Chaykovskiydiń simfonikalıq hám kamer dóretpeleri, opera hám baletleri XIX ásir jáhán muzıkası rawajlanıwında zárúrli basqısh boldı. Sergey Raxmaninov, Aleksandr Skryabin dóretiwshiligi XX ásir baslarına tuwrı keldi. Olardıń izinen jetilisip shıqqan. Sergey Prokofyev, Dmitriy Shostakovich, Nikolay Myaskovskiy, Aram Xachaturyan, Tixon Xrennikov hám basqalar túrli muzıkalıq janrlarda salmaqlı dóretpeler jarattı. XX ásir baslarında qosıqshılar Fyodor Shalyapin, Leonid Sobinov, Antonina Nejdanova, pianinoshılar F. Safonov, Konstantin Igumnov, Genrikh Neygauz, skripkashı Leopold Auer, XX ásirdiń 2-yarımında dirijyorlar - Ariy Pazovskiy, Nikolai Golovanov, Yevgeniy Mravinskiy, Yevgeniy Svetlanov, Gennadiy Rojdestvenskiy, Samuil Samosud, pianinochilar - Emil Gilels, S. Rixter, skripkashı - David Oystrax, Leonid Kogan, Viktor Viktorovich Tretyakov, Vladimir Teodorovich Spivakov, violonchelshiler - Danil Barisovich Shafran, Y. Rostropovich, Natalya Gutman, qosıqshılar - N. A. Stepanova, Yelena Vasiliyevna Obrazsova, Ivan Semyonovich Kozlovskiy, Sergey Yakovlevich Lemeshev, Vladimir Andreyevich Atlantov hám basqalar ataqlı boldı. XX ásirdiń aqırǵı on jıllıqlarında Rossiya Shchedrin, Andrey Pavlovich Petrov, Baris Tishchenko, Edison Vasilievich Denisov, Sofiya Asgatovna Gubaydulina, Alfred Garriyevich Shnitke sıyaqlı kompozitorlar opera, simfoniya hám vokal simfonikalıq janrlarında dóretiwshilik etti. Georgiy Sviridov rus eski muzıkası dástúrlerin dawam ettirdi. Estrada muzıkası rawajlandı. Avtorlıq qosıǵı dep atalǵan jónelis (Bulat Shalvovich Okudzhava, Aleksandr Arkadievich, Vladimir Visotskiy, Yuriy Vizbor) dańq shıǵardı. Eń ataqlı estrada, jazz hám rok qosıqshılar arasında Iosif Davidovich Kobzon, Lyudmila Zikina, Aleksandr Barisovich Gradskiy, Alla Pugachyova, Filipp Bedrosovich Kirkorov, Yuri Mixailovich Antonov, Lev Leshchenko, Viktor Tsoy, Larisa Dolina, Valery Leontyev hám basqalar bar. Ekinshi jáhán urısı jılları Leningrad konservatoriyası Tashkentke evakuaciya etildi. Bul jerde onıń atqarıwshıları hám de jergilikli atqarıwshılar tárepinen Dmitriy Shostakovichtiń &quot;Leningradnama&quot; simfoniyası dáslepki ret (1942-jıl 22-iyun) atqarıldı. Moskva konservatoriyası jáne onıń qasında iskerlik kórsetken Moskva ózbek opera studiyası ózbek milliy opera kórkem óneri kadrların tayarlaw hám olardıń mamanlıǵın asırıwǵa úlken úles qosqan. Túrli dáwirlerde Leonid Vitalyevich Sobinov, Antonina Nejdanova sıyaqlı opera solistleri, Lev Nikolayevich Oborin, Grigory Romanovich Ginzburg, Mstislav Rostropovich, Garri Grodberg, Daniil Shafran, Yuriy Abramovich Bashmet, Leonid Kogan sıyaqlı sazendeler, Dmitriy Shostakovich, Aram Xachaturyan, Tixon Xrennikov sıyaqlı kompozitorlar, Zara Doluxanova, Irina Konstantinovna Arxipova, Tamara Andreyevna Milashkina, Iosif Davidovich Kobzon, Alla Borisovna Pugachova sıyaqlı qosıqshılar, Vladimir Spivakov basshılıǵındaǵı &quot;Moskva virtuozları&quot; kamer orkestri, Yevgeniy Svetlanov basshılıǵıdaǵı Rossiya simfonikalıq orkestri, &quot;Úlken teatr&quot; qosıqshı hám ayaq oyınshı hayal-qızları hám basqalar Ózbekstanda gastrolda bolǵan.

== Teatr ==
Teatr kórkem óneri elementleri miynet procesi hám diniy dástúrler, xalıq oyınları, bayramlar menen baylanıslı halda júzege kelgen. Teatr mádeniyatınıń dáslepki wákilleri skomoroxlar bolıp tabıladı (olar birinshi márte 1048-jıl jılnamalarda tilge alınǵan). 1648-jıl olardıń tamashaların shirkew qadaǵan etip qoydı (spektakllerde shirkew hám hákimiyattı mazaq etiwshi kórinisler bolǵan). Skomoroxlardıń dástúrlerin quwırshaq teatrı dawam ettirdi. XVI ásir 2-yarımında mektep teatrına tiykar salındı, shirkew, saray teatrları payda boldı. Rossiyada evropasha formadaǵı drama teatrı XVII ásir aqırında payda boldı. 1703-jıl korol Petr I diń buyrıǵı menen [[Moskva]] Qızıl maydanında teatr imaratı qurıldı, onda tamashalar kórsetildi. XVIII ásir baslarında háweskerlik teatrları, Moskva universiteti qasında teatr dúzildi. A. Sumarokov rus professional dramaturgiyasına tiykar saldı, onıń teoretigi hám ámeliyatshısı boldı. 1776-jıl Peterburgta birinshi turaqlı teatr isley basladı, sol teatr &quot;tiykarında 1780-jıl Petr teatrı, 1776 -jıl Moskva Bolshoy teatrı (Úlken teatr), 1824-jıl Maliy teatr (Kishi teatr) dúzildi. 1832-jıl Peterburgta Aleksandr (házirgi Pushkin atındaǵı) teatr imaratı qurıldı. XVIII ásir aqırı - XIX ásir baslarında krepostnoy teatrları keń jayıldı. 1812-jıl Watan urısınan keyin rus saxnasında William Shakespeare, Friedrix Shiller, Denis Fonvizin, Vasiliy Kapnist, Ivan Krilov, Vladislav Ozerov dóretpeleri kórsetildi. Kewilashar awdarma dóretpelerin Aleksandr Griboyedov, Nikolay Gogol, Aleksandr Pushkin, Aleksandr Ostrovskiy pyesaları sıǵıp shıǵardı. Glikeriya Fedotova, Aleksandr Yujin, Vladimir Davidov sıyaqlı aktyorlar saxna mádeniyatın kókke kóterdi. 1898-jıl Konstantin Stanislavskiy menen Vladimir Nemirovich-Danchenko tárepinen Moskva Kórkem teatrı dúzildi. XX ásir baslarında Moskva hám Peterburgta bir qatar jańa teatrlar, tájiriybe teatr studiyaları, wálayatlarda túrli baǵdardaǵı teatrlar jumıs basladı. 20-jıllardıń aqırı - 30-jıllar baslarında jumısshı jaslar teatrları ulıwmalastı. Kópshilik háwesker hám yarım professional jámáátlerden ibarat bolǵan bul teatrlar keyinirek professional teatrlarǵa negiz boldı. Ásirese, 30-jıllar saxnasında revolyuciyalıq tariyxıy pyesalar ústemlik etti. [[Ekinshi jáhán urısı]] jıllarında kóplegen teatrlar shıǵısqa kóshirildi, front teatrları hám artistler brigadaları dúzildi. Urıstan keyingi jıllarda teatr kórkem óneriniń rawajlanıwı tegis emes hám qarama-qarsılıqlı boldı. Bul tarawǵa hákimiyattıń aralasıwı kóplegen teatr jámáátleri, ayırım kórkem óner ǵayratkerleri hám aktyorlar dóretiwshiligine tásir etti. 50-jıllar aqırı - 80-jıllarda rus eski ádebiyatı hám dramaturgiyası dóretpelerin jańasha jırlaytuǵın spektakller payda boldı. Fyodor Dostoyevskiy, Lev Tolstoy, Anton Chexov, Jan Molyer pyesaları menen bir qatarda Boris Vasilyev, Fyodor Abramov, Vasiliy Shukshin, Vladimir Voynovich qıssaları saxnalastırıldı. 80-jıllarda teatrlardıń iskerlik shárayatı túpten ózgerdi, cenzura biykar etildi, spektakllerdiń baslıq organlar tárepinen &quot;qabıl etiliwi&quot; toqtaw taptı. Yuriy Lyubimov, Georgiy Tovstonogov, Leonid Xeyfets, Ruben Simonov, Pavel Xomskiy, Yuriy Yeryomin sıyaqlı rejissyorlar tariyxıy hám zamanagóy temalardaǵı dóretpelerdi zor uqıp penen saxnalastırdı, aktyorlardan - Yuliya Borisova, Kirill Lavrov, Innokentiy Smoktunovskiy, Mixail Ulyanov hám basqa teatrlardıń rawajlanıwına áhmiyetli úles qostı. Rossiyada opera hám balet kórkem óneri, sonıń menen birge, quwırshaq teatrı, cirk kórkem óneri de rawajlanǵan. Joqarıda sanap ótilgen teatrlardan tısqarı Moskvada Yevgeniy Vaxtangov atındaǵı, Mossovet atındaǵı, Sankt-Peterburgda V. Komissarjevskaya atındaǵı teatr, Arkadiy Raykin atındaǵı satira teatrı, Moskvada Sergey Obrazsov atındaǵı quwırshaq teatrı, &quot;Kreml baleti&quot; teatrı hám basqa teatrlar ataqlı. Teatr ushın kadrlar Rossiya teatr kórkem óneri akademiyası, Boris Shchukin atındaǵı, Mixail Shchepkin atındaǵı teatr bilim orınları, teatr kórkem texnika bilim jurtı, cirk hám estrada kórkem óneri bilim jurtı hám basqa oqıw orınlarında tayarlanadı.

== Kino ==
1908-jıldan Sankt-Peterburgta Aleksandr Drankovtiń, Moskvada Aleksandr Xanjonkov hám Iosif Yermolyevtiń kino firmaları dúzildi. Dáslepki kinoshılar xalıq qosıqları, eski ádebiyat dóretpeleri tiykarında filmler jaratıldı (&quot;Stenka Razin hám knyaz qızı&quot;, rejissyor Vladimir F. Romashkov, 1908; &quot;Sevastopol qorǵawı&quot;, rejissyorı Vasiliy Mixailovich Goncharov hám Aleksandr Alekseyevich Xanjonkov, 1911). 1910-jıllarda &quot;Dvoryanlar uyası&quot; (rejissyor V. Rossiya Gardin), &quot;Ǵarǵa motkası&quot; (rejissyorı Yakov Protazanov) filmleri súwretke alındı. 20-30-jıllarda rejissyorlardan Sergey Eyzenshteyn, Aleksandr Ivanovskiy, G. Roshal, Vsevolod Pudovkin, Dziga Vertov tariyxıy hám satiralıq filmlerdi tamashagóyler menen bólisti. &quot;Turmısqa jollanba&quot; atlı birinshi dawıslı kórkem film (rejissyorı N. Ekk) 1931-jıl jaratıldı. Sonnan keyin &quot;Aleksandr Nevskiy&quot; (rejissyorı Eyzenshteyn), Petr 1 (rejissyorı Vladimir Petrov) sıyaqlı tariyxıy, &quot;Kewilli jigitler&quot;, &quot;Volga Volga&quot; (rejissyorı Grigoriy Aleksandrov), &quot;Traktorshılar&quot; (rejissyorı I. Piryev) sıyaqlı satiralıq filmler ekranǵa shıǵarıldı. Ekinshi jáhán urısı hám onnan keyingi jıllar kinematografiyasınıń kópshilik dóretpeleri patriotlıq, pán texnika revolyuciyası, atap aytqanda, kosmostı jawlap alıw temalarına baǵıshlandı (&quot;Ol watandı qorǵaydı&quot;, rejissyorı Fridrix Ermler; &quot;Tırnalar ushpaqta&quot;, rejissyorı Mixail Kalatozov; &quot;Insan táǵdiri&quot;, rejissyorı Sergey Bondarchuk; &quot;Órttiń boysındırılıwı&quot;, rejissyorı Daniil Xrabrovitskiy hám basqalar). Eski ádebiyat dóretpelerin ekranlastırıw mudam úlken orın alıp keldi. Atap aytqanda, Fyodor Dostoyevskiydiń &quot;Jınayat hám jaza&quot; (1970, rejissyorı L. A. Kulijanov), Maksim Gorkiydiń &quot;Yegor Bulichev hám basqalar&quot; (1973, rejissyorı Yuriy Solovyev) hám &quot;Vassa&quot; (1983, rejissyorı Gleb Panfilov), Mixail Bulgakovtiń &quot;Shaǵılısıw&quot; (1971, rejissyorı A. Alov, V. Naumov), Chexovtiń &quot;Sahra&quot; (1977, rejissyorı S. Bondarchuk), I. Goncharovtiń &quot; I. I. Oblomov ómiriniń bir neshe kúni&quot; (1980, rejissyorı Nikia Mixalov), Aleksey Tolstoydıń &quot;Petrdiń jaslıǵı&quot; (1981, rejissyorı Sergey Gerasimov) dóretpeleri súwretke alındı. Rejissyorı V. Menshovtiń &quot;Moskva kóz jaslarǵa isenbeydi&quot; hám A. Mittaniń &quot;Ekipaj&quot; filmleri Rossiya kinematografiyasında social hám ruwxıy jóneliske itibar kúsheygeninen belgi berdi. 60-80-jıllarda G. Chuxray, Vasily Shukshin, Gleb Panfilov, N. Mixalov, E. Ryazanov sıyaqlı rejissyorlar nátiyjeli dóretiwshilik etti. 90-jıllarda er jetken rejissyorlar áwladı ǵarrı kino ǵayratkerleri menen dóretiwshilik tartıs júrgizip, ideologiya salasındaǵana emes, kórkem qurallar, ańlatpa usılları boyınsha da jańa jollardı izley basladı. Rossiyada hújjetli, ilimiy ulıwmalıq hám multiplikaciya kinosı da rawajlanǵan. Rossiyada &quot;Mosfilm&quot;, &quot;Lenfilm&quot;, &quot;Maksim Gorkiy atındaǵı kinostudiya&quot;, &quot;Soyuzmultfilm&quot; studiyası, túrli wálayatlarda kórkem hám hújjetli filmler studiyaları bar. Rejissyor, operator hám basqa kadrlar Moskvadaǵı Mámleket kinematografiya institutında, scenariyshi hám rejissyorlar 2 jıllıq joqarı kurslarda tayarlanadı. Bunnan tısqarı, Sankt-Peterburg, Rostov Don, Qazan, Voronej, Zagorskta kinotexnikumlar bar.

== Mámleket dúzilisi ==
''Tiykarǵı maqala: [[Rossiyanıń dúzilisi]]''

Rossiyanıń mámleket dúziliwi 1993-jıl qabıl etilgen Konstituciyaǵa tiykarlanıp belgilenedi. Mámleket baslıǵı Rossiya Federaciyası Prezidenti - hám de joqarı áskeriy basshı esaplanadı - 4 jılǵa saylaw tiykarında saylanadı. Rossiyanıń nızam shıǵarıwshı organı 2 palatadan ibarat bolıp Federaciya Keńesi hám Mámleket Dumasınan ibarat. Prezident mámleket dumasın jumıstan shetletiw huqıqına iye. Mámleket dumasınıń yarımı bir mandatlı okruglar sisteması boyınsha saylanadı, ekinshi yarımı bolsa, partiya dizimleri boyınsha (2006-jıl 7-dekabrden baslap partiya dizimleri boyınsha)

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{Rossiya subyektleri}}
{{Evropa}}
{{Aziya}}
{{Authority control}}

[[Kategoriya:Rossiya| ]]
[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Evropa]]
[[Kategoriya:Aziya]]
[[Kategoriya:Aziya mámleketleri]]
[[Kategoriya:G20 mámleketleri]]


{{Rossiya-stub}}</text>
      <sha1>58yw5y16tjdu1ozv9l7alyalqagjhn4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Germaniya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1387</id>
    <revision>
      <id>232610</id>
      <parentid>212066</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:35:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:G20 mámleketleri|G20 mámleketleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14534" sha1="3ahfg0npngmaafp9al4r5bpckps2ukg" xml:space="preserve">{{Mámleket infoqutısı 
| mámleket_atı = Germaniya Federativ Respublikası
| mámleket_atı_tolıq = Germaniya Federativ Respublikası
| mámleket_jergilikli_atı = {{lang-de|Bundesrepublik Deutschland}}
| súwret_bayraq = Flag of Germany.svg
| súwret_gerb = Coat of arms of Germany.svg
| súwret_karta = 
| súwret_karta_táriypi =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region = 
 |CoordScale =
| mámleket_uranı = Einigkeit und Recht und Freiheit
| qaraqalpaqshauran = Birlik, huqıq hám erkinlik
| mámleket_gimni = &quot;Nemisler qosıǵı&quot; nıń úshinshi qatarı&lt;ref name=&quot;PresidentsOffice&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.bundespraesident.de/DE/Amt-und-Aufgaben/Wirken-im-Inland/Repraesentation-und-Integration/repraesentation-und-integration-node.html| bet = Repräsentation und Integration| avtor = Bundespräsidialamt| avtorsilteme = Bundespräsidialamt| til = de| qaralǵan sáne = 2016-jıl 8-mart | citata = Nach Herstellung der staatlichen Einheit Deutschlands bestimmte Bundespräsident von Weizsäcker in einem Briefwechsel mit Bundeskanzler Helmut Kohl im Jahr 1991 die dritte Strophe zur Nationalhymne für das deutsche Volk. [In 1991, following the establishment of German unity, Federal President von Weizsäcker, in an exchange of letters with Chancellor Helmut Kohl, declared the third verse [of the Deutschlandlied] to be the national anthem of the German people.]| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160307221541/http://www.bundespraesident.de/DE/Amt-und-Aufgaben/Wirken-im-Inland/Repraesentation-und-Integration/repraesentation-und-integration-node.html| arxivsáne = 2016-jıl 7-mart }}&lt;/ref&gt;
| paytaxtı = Berlin
| koordinatlar = {{coord|00|00|N|00|00|E}} 
| eń_iri_qalaları = Berlin, Gamburg, Myunxen, Kyoln, Shtutgart, Dyusseldorf, Leypsig, Dortmund, Essen&lt;ref&gt;[http://www.citypopulation.de/en/germany/cities/ Germany: States and Major Cities]&lt;/ref&gt;
| rásmiy_tili = [[nemis tili]]
| rásmiy_tilleri =
| etnik_quramı_jıl = 
| etnik_quramı = 
| etnik_quramı_silteme = 
| diniy_quramı_jıl = 
| diniy_quramı =
| diniy_quramı_silteme = 
| etnoxoronim = nemis
| húkimet_forması = federaciya
| jetekshi_hámeli_1 = Federal prezident
| jetekshi_atı_1 = [[Frank-Walter Steinmeier|Frank-Valter Shtaynmayer]]
| jetekshi_hámeli_2 = Federal kancler
| jetekshi_atı_2 = [[Friedrich Merz]]
| jetekshi_hámeli_3 = Bundestag baslıǵı
| jetekshi_atı_3 = Berbel Bas
| jetekshi_hámeli_4 =
| jetekshi_atı_4 =
| jetekshi_hámeli_5 =
| jetekshi_atı_5 =
| nızam_shıǵarıwshı_organ =
 | joqarǵı_palata =
 | tómengi_palata =
| suverenitet_tip =
| suverenitet_nota =
| dúzilgen_waqıya_1 =
| dúzilgen_sáne_1 = 
| dúzilgen_waqıya_2 = 
| dúzilgen_sáne_2 = 
| dúzilgen_waqıya_3 = 
| dúzilgen_sáne_3 = 
| dúzilgen_waqıya_4 = 
| dúzilgen_sáne_4 = 
| dúzilgen_waqıya_5 = 
| dúzilgen_sáne_5 =
| maydan = 357&amp;nbsp;592&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.destatis.de/DE/Themen/Laender-Regionen/Regionales/_inhalt.html| bet = ''Länder und Regionen / Regionales / Fläche''| baspaxana = www.destatis.de| qaralǵan sáne = 2023-jıl 7-iyun | til = de| arxivsáne = 2021-jıl 8-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210408025039/https://www.destatis.de/DE/Themen/Laender-Regionen/Regionales/_inhalt.html| url-status = live}}&lt;/ref&gt;
| maydan_orın = 62
| maydan_suw = 2,46 %
| xalıq_shama = 81 292 400&lt;ref name=&quot;перепись&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.destatis.de/EN/FactsFigures/SocietyState/Population/CurrentPopulation/Tables/Census_SexAndCitizenship.html| bet = Population based on the 2011 Census — Federal Statistical Office (Destatis)| sáne = 2015-jıl 30-sentyabr | jumıs = destatis.de| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160628112855/https://www.destatis.de/EN/FactsFigures/SocietyState/Population/CurrentPopulation/Tables/Census_SexAndCitizenship.html| arxivsáne = 2016-jıl 28-iyun }}&lt;/ref&gt;
| xalıq_shama_jıl = 
| xalıq_shama_orın = 17
| xalıq_sanaq = 
| xalıq_sanaq_jıl = 2015
| xalıq_sanaq_orın =
| xalıq_tıǵızlıq = 232,3
| xalıq_tıǵızlıq_orın = 58
| JIÓ_SAUP = 4,672 trln&lt;ref name=&quot;dataimf&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=193,122,124,156,423,935,128,939,172,132,134,174,532,176,178,436,136,158,542,941,946,137,546,181,138,196,142,182,359,135,576,936,961,184,144,146,528,112,111,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2018&amp;ey=2020&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=,&amp;br=1| bet = Report for Selected Countries and Subjects| qaralǵan sáne = 2021-jıl 28-yanvar | arxivsáne = 2021-jıl 5-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210205101511/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=193,122,124,156,423,935,128,939,172,132,134,174,532,176,178,436,136,158,542,941,946,137,546,181,138,196,142,182,359,135,576,936,961,184,144,146,528,112,111,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2018&amp;ey=2020&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=,&amp;br=1| url-status = live}}&lt;/ref&gt;
| JIÓ_SAUP_jıl = 2019
| JIÓ_SAUP_orın = 5
| JIÓ_SAUP_jan_basına = 56226&lt;ref name=&quot;dataimf&quot;/&gt;
| JIÓ_SAUP_jan_basına_orın= 15
| JIÓ_nominal = 3,862 trln&lt;ref name=&quot;dataimf&quot;/&gt;
| JIÓ_nominal_jıl = 2019 
| JIÓ_nominal_orın = 4
| JIÓ_nominal_jan_basına = 46473&lt;ref name=&quot;dataimf&quot;/&gt;
| JIÓ_nominal_jan_basına_orın= 18
| Djini = 
| Djini_jıl = 
| Djini_ózgeris =
| Djini_derek =
| Djini_orın = 
| IRI = {{ósiw}} 0,947&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf| til = en| bet = Human Development Indices and Indicators| jıl = 2020| qaralǵan sáne = 2021-jıl 17-avgust | baspaxana = [[Программа развития ООН]]| description = Доклад о человеческом развитии на сайте Программы развития ООН| arxivsáne = 2020-jıl 15-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20201215063955/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf| url-status = live}}&lt;/ref&gt;
| IRI_jıl = 2020
| IRI_ózgeris = 
| IRI_derek =
| IRI_orın = 6
| pul_birligi = evro
| pul_birligi_kod = 
| pul_birligi_silteme =
| waqıt_zonası = +1
| waqıt_utc = 
| waqıt_zonası_dst =
| waqıt_utc_dst =
| dst_nota = 
| sáne_formatı = 
| avtomobil_háreketi = oń
| telefon_prefiksi =
| iso3166code = 
| olimpiya_kodı =
| internet_domeni = .de
| rásmiy_sayt =
| siltemeler =
}}
'''Germaniya'''&lt;ref name=&quot;автоссылка32&quot;&gt;{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/geography/text/2354371|статья=Германия • Большая российская энциклопедия — электронная версия|архив=https://web.archive.org/web/20180202190502/https://bigenc.ru/geography/text/2354371|архив дата=2018-02-02}}&lt;/ref&gt; ({{Lang-de|Deutschland}}), tolıq atı — '''Germaniya Federativ Respublikası''' ({{Lang-de|Bundesrepublik Deutschland}}; abbr. '''GFR''', {{lang-de|BRD}})&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Макс Мангольд|заглавие=[[Орфографический словарь]] [[Немецкий язык|немецкого языка]] [[Дуден]]|год=2005|издание=6-е изд|место=|страницы=271|isbn=978-3-411-04066-7}}&lt;/ref&gt; - Oraylıq Evropadaǵı mámleket, paytaxtı [[Berlin]]&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.bundestag.de/parlament/aufgaben/rechtsgrundlagen/grundgesetz| bet = Deutscher Bundestag — Grundgesetz| qaralǵan sáne = 2021-jıl 14-yanvar | arxivsáne = 2021-jıl 17-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210117195001/https://www.bundestag.de/parlament/aufgaben/rechtsgrundlagen/grundgesetz| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Maydanı — 357 592 km²&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.destatis.de/DE/Themen/Laender-Regionen/Regionales/_inhalt.html| bet = Statistisches Bundesamt (Destatis) — Länder und Regionen| qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-avgust | arxivsáne = 2021-jıl 8-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210408025039/https://www.destatis.de/DE/Themen/Laender-Regionen/Regionales/_inhalt.html| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. 2023-jıl yanvar jaǵdayına kóre xalıqtıń sanı 84,4 mln kisi. Xalıq sanı boyınsha dúnyada 19-orındı iyeleydı (Evropa Awqamında 1-orın, [[Rossiya]] hám [[Túrkiya|Túrkiyanı]] esapqa alǵan halda) hám maydanı boyınsha dúnyada 62-orındı iyeleydı (Evropada 8-orın).

Evropanıń orayında jaylasqan Germaniya [[Baltiq teńizı]] hám [[Arqa teńiz]] suwi menen juwıladı. Arqada [[Daniya]], shıǵısta [[Polsha]] hám [[Chexiya]], qublada [[Avstriya]] hám [[Shveycariya]], batısda [[Franciya]], [[Lyuksemburg]], [[Belgiya]] hám [[Niderlandiya]] menen shegaralasqan. 

Mámleket dúzilisi boyınsha 16 federal shtattan ibarat federal mámleket esaplanadı (Bavariya, Baden-Vyurtemberg, Berlin, Brandenburg, Bremen, Gamburg, Gessen, Meklenburg-Batıs Pomeraniya, Tómengi Saksoniya, Reynland-Pfalc, Saar, Saksoniya, Saksoniya-Anxalt, Arqa Reyn-Vestfaliya, Tyuringiya, Shlezvig-Golshteyn).

Mámleket basqarıwı forması — Parlament Respublikası. GFR Federal kansclerı lawazımın 2021-jıl 8-dekabrden baslap GSDP partiyasınan Olaf Sholc&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.spiegel.de/politik/deutschland/olaf-scholz-erhaelt-ernennungsurkunde-von-frank-walter-steinmeier-a-b60f30bc-39ad-4836-982e-2433d701e962| bet = Bundespräsident Steinmeier ernennt Scholz offiziell zum Bundeskanzler| baspaxana = [[Der Spiegel]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 8-dekabr | arxivsáne = 2021-jıl 8-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20211208101326/https://www.spiegel.de/politik/deutschland/olaf-scholz-erhaelt-ernennungsurkunde-von-frank-walter-steinmeier-a-b60f30bc-39ad-4836-982e-2433d701e962| url-status = live}}&lt;/ref&gt;, 2017-jıl 19-marttan baslap GFR Federal prezidentı lawazımın mámlekette wákillik funkciyaların orınlawshı GSDP partiyasınan Frank-Valter Shtaynmayer iyelep atır.

Rásmiy tili — nemis tili. Pul birligi — evro. Internet domeni — .de.

Germaniya keń etnik-mádeniy, diniy, ırqiy hám milliy túrme-túrlıqqa iye bolǵan kóp milletli mámleket bolıp tabıladı. [[AQSh]] xalqı arasında emigrant nemisler hám olardıń áwladları xalıqtıń eń úlken bólegin quraydı.

Germaniya Evropa Awqamı hám OECD tiykarlawshilerinen biri hám aǵzası, NATO aǵzası, &quot;úlken jeti&quot; ge kiredi. 2021-jıl 31-dekabr jaǵdayına kóre, xalıqtıń 49,7 procenti xristianlıqdı, 3,5 procenti islamdı, 4,8 procenti basqa dinlerdı, 42 procenti dinsiz&lt;ref name=fowid /&gt;.

== Etimologiyası ==
[[Fayl:BRD.png|mini|284x284|nobaý|Qalaları menen Germaniya kartası]]
&quot;Germaniya&quot; atı latınsha &quot;Germania&quot; sózinen kelip shıqqan bolıp, ol jańa dáwirdiń I ásir áyyemgi avtorlarınıń dóretpelerine barıp taqaladı. Birinshi ret bul at Yuliy Cezar tárepinen Reynden sırtda jasaǵan qáwimlerge salıstırǵanda &quot;gezek urısı tuwrısındaǵı jazıwlarda&quot; qollanılǵan. Sózdiń ózi, itimal, latınsha bolmaǵan túbirlerge iye hám kelt tilinen &quot;gair&quot; sózinen alınǵan (&quot;qońsılas&quot;)&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://etymonline.com/index.php?term=German| bet = Онлайновый этимологический словарь Дугласа Харпера| arxivurl = https://web.archive.org/web/20101016235458/http://www.etymonline.com/index.php?term=german| arxivsáne = 2010-jıl 16-oktyabr }}&lt;/ref&gt;.

[[Nemis tili|Nemis tilinde]] mámleket Deutschland dep ataladı (pragermdan. Þeudiskaz). Deutsch sózi (pragermdan. Sheodisk) daslep &quot;xalıq menen baylanıslı&quot; degen mánisti ańlatadı hám birinshi náwbette tildi názerde tutadı&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;Wilhelm Schmidt, «Geschichte der deutschen Sprache. Ein Lehrbuch für das gemanistische Studium.» 7., verbesserte Aufl., Stuttgart / Leipzig 1996, S. 80 f.&lt;/ref&gt;. Land sózi &quot;jer, mámleket&quot; degen mánisti ańlatadı. Mámleket atınıń jazıwdıń zamanagóy forması [[XV ásir|XV ásirden]] berli qollanılıp atır.

== Geografiyası ==
=== Relyef ===
[[Fayl:Deutschland topo.jpg|thumb|200px|nobaý|Germaniya topografiyası]]
Germaniyanıń arqa bólegi muzlıq dáwirinde qáliplesken oypatlıq tegisligi bolıp tabıladı (Arqa Germaniya oypatlıǵı, eń tómen noqatı Vilstermarshdagi Noyendorf-Saksenbande, teńiz júzesinen 3,54 metr tómende). Arqa Germaniya oypatlıǵınıń maydanı áyyemgi muzlıq ızlerın saqlap qaldı — tómen teńiz dizbeleri hám tóbelikler shınjırı. Oypatlıqtıń batıs bólegin batpaqlı oypatlıqlar iyeleydi — marsh, olardıń qáliplesiwi platformanıń shógiwi nátiyjesinde júzege kelgen. Mámlekettiń oraylıq bóleginde oypatlıqqa qubladan ataw menen oralǵan taw etekleri tutasǵan, qublada Alp tawları baslanadı. Germaniya aymaǵındaǵı eń biyik noqat — Cugshpice tawi esaplanadi, 2962 m.

=== Dáryaları hám kóllerı ===
Germaniya aymaǵınan kóplegen dáryalar aqadı, olardıń eń irileri: Reyn, Dunay, Elba, Vezer hám Oder, dáryalar kanallar menen baylanısqan, eń ataqlı kanal Boltiq hám Arqa teńizlerdi baylanıstıratuǵın Kil kanalı. Kil kanalı Kil qoltıqınan baslanadı hám Elba dáryasınıń awızında tawsıladı. Germaniyadaǵı eń úlken kól — Boden kóli, onıń maydanı 540 km² hám tereńligi 250 m.

=== Klimatı === 
Iyul ayınıń ortasha temperaturası tawlarda +14 ten oypatlıqlarda +22 °C ge shekem. Yanvar ayınıń ortasha temperaturası oypatlıqlarda +4 ten tawlarda -5 °C ge shekem. Ortasha jıllıq temperatura +5-+10 °C.

Germaniyada eń tómen temperatura -46 °C ni quradı. Bunday kórsetkish XX asirde mámleket qublasında, onıń tawlıq bóleginde teńiz júzesinen 1601 metr biyiklikte, Funtenze kóli átirapında bolǵan aymaqta belgilengen. 

=== Bólek qáwipsizlik etiletuǵın tábiyiy aymaqları ===
Germaniyada 14 milliy baǵ, 19 biosfera rezervati, 100 den artıq&lt;ref&gt;{{Web deregi | til = de| url = https://www.naturparke.de/| bet = Naturparke. Wir leben Natur.(Природные парки. Мы живём природой)| jumıs = https://www.naturparke.de/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 18-avgust | arxivsáne = 2022-jıl 13-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220813014704/https://www.naturparke.de/| url-status = live}}&lt;/ref&gt; tábiyiy baǵlar hám basqa kóplegen qáwipsizlik etiletuǵın tábiyiy aymaqlar hám tábiyiy estelikler bar.

[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Germaniya| ]]
[[Kategoriya:Evropa]]
[[Kategoriya:G20 mámleketleri]]

== Derekler ==</text>
      <sha1>3ahfg0npngmaafp9al4r5bpckps2ukg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Franciya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1402</id>
    <revision>
      <id>232609</id>
      <parentid>212069</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:35:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:G20 mámleketleri|G20 mámleketleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7858" sha1="ej5dlqc8k1su4ev7p9863549qqh0w5l" xml:space="preserve">{{Mámleket infoqutısı 
| mámleket_atı = Franciya
| mámleket_atı_tolıq = Franciya Respublikası
| mámleket_jergilikli_atı = {{lang-fr|République française}}
| súwret_bayraq = Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg
| súwret_gerb = Arms_of_the_French_Republic.svg
| súwret_karta = EU-France_(orthographic_projection).svg
| súwret_karta_táriypi = '''Franciyanın''' jaylasıwı (jasıl reńli):&lt;br&gt;- Evropada (ashiq jasıl hám toyǵın boz reńli)&lt;br&gt;- Evropa Awqamında (ashiq jasıl reńli)
|lat_dir = N|lat_deg = 46|lat_min =51 |lat_sec = 0
|lon_dir = E|lon_deg = 2|lon_min = 34|lon_sec = 0
 |region = 
 |CoordScale =5000000
| mámleket_uranı = [[Azatlıq, Teńlik, Tuwısqanlıq|Liberté, Égalité, Fraternité]]
| qaraqalpaqshauran = Azatlıq, Teńlik, Tuwısqanlıq
| mámleket_gimni =Marselyeza
| paytaxtı =[[Parij]]
| koordinatlar = {{coord|48|50|N|2|20|E}} 
| eń_iri_qalaları = Parij, [[Marsel]], [[Lyon]], [[Tuluza]], [[Nicca]], [[Nant]], [[Strasburg]], [[Bordo]], [[Lill]], [[Ren]], [[Gavr]], [[Tulon]], [[Nim]], [[Anje]] 
| rásmiy_tili =[[francuz tili|francuz]]
| rásmiy_tilleri =
| etnik_quramı_jıl = 
| etnik_quramı = 
| etnik_quramı_silteme = 
| diniy_quramı_jıl = 
| diniy_quramı =
| diniy_quramı_silteme = 
| etnoxoronim = 
| húkimet_forması =prezidentlik-parlamentlik respublika
| jetekshi_hámeli_1 =prezident
| jetekshi_atı_1 =[[Emmanuel Makron]]
| jetekshi_hámeli_2 =Premyer-ministr
| jetekshi_atı_2 =[[Sébastien Lecornu]]
| jetekshi_hámeli_3 =Senat Baslıǵı
| jetekshi_atı_3 =[[Jerar Larshe]]
| jetekshi_hámeli_4 =Milliy Májilis baslıǵı
| jetekshi_atı_4 =[[Yael Braun-Pive]]
| jetekshi_hámeli_5 =
| jetekshi_atı_5 =
| nızam_shıǵarıwshı_organ =
 | joqarǵı_palata =
 | tómengi_palata =
| suverenitet_tip =
| suverenitet_nota =
| dúzilgen_waqıya_1 =Frankler mámleketiniń dúziliwi
| dúzilgen_sáne_1 = 486-jıl
| dúzilgen_waqıya_2 = [[Verden shártnaması]]
| dúzilgen_sáne_2 = 843-jıl 10-mart
| dúzilgen_waqıya_3 = [[Birinshi Franciya respublikası|Birinshi respublikanın]] járiyalanıwı
| dúzilgen_sáne_3 = 1792-jıl 22-sentyabr
| dúzilgen_waqıya_4 = [[Besinshi Franciya respublikası]]
| dúzilgen_sáne_4 = 1958-jıl 4-oktyabr
| dúzilgen_waqıya_5 = 
| dúzilgen_sáne_5 =
| maydan =643 801 km²
| maydan_orın =48 
| maydan_suw =0.26 
| xalıq_shama = 
| xalıq_shama_jıl =
| xalıq_shama_orın =
| xalıq_sanaq ={{increase}} 68 521 974&lt;ref name=&quot;avec_dom_tom&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/france/| bet = France:: People and Society| jumıs = [[The World Factbook]]| baspaxana = [[CIA]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-noyabr | til = en| arxivsáne = 2022-jıl 16-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220316080837/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/france/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;
| xalıq_sanaq_jıl =2023
| xalıq_sanaq_orın =21
| xalıq_tıǵızlıq =123
| xalıq_tıǵızlıq_orın =
| JIÓ_SAUP = {{increase}} $4,359 trillion&lt;ref name=&quot;IMFWEO.FR&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=132,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2022&amp;ey=2029&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1| bet = World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (France)| baspaxana = [[Международный валютный фонд]]| jumıs = www.imf.org| sáne = 2024-jıl 22-oktyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 22-oktyabr }}&lt;/ref&gt;
| JIÓ_SAUP_jıl = 2024
| JIÓ_SAUP_orın = 9
| JIÓ_SAUP_jan_basına = {{increase}} $65,940&lt;ref name=&quot;IMFWEO.FR&quot;/&gt;
| JIÓ_SAUP_jan_basına_orın= 22
| JIÓ_nominal = {{increase}} $3,174 trillion
| JIÓ_nominal_jıl = 2024
| JIÓ_nominal_orın = 7
| JIÓ_nominal_jan_basına = {{increase}} $48,011&lt;ref name=&quot;IMFWEO.FR&quot;/&gt;
| JIÓ_nominal_jan_basına_orın=22
| Djini = 
| Djini_jıl = 
| Djini_ózgeris =
| Djini_derek =
| Djini_orın = 
| IRI = 0,910
| IRI_jıl = 2022
| IRI_ózgeris = increase
| IRI_derek =
| IRI_orın = 22
| pul_birligi = [[evro]]
| pul_birligi_kod = EUR
| pul_birligi_silteme =
| waqıt_zonası = 
| waqıt_utc = +1
| waqıt_zonası_dst =
| waqıt_utc_dst =+2
| dst_nota = 
| sáne_formatı = 
| avtomobil_háreketi = oń
| telefon_prefiksi =+33
| iso3166code = FR
| olimpiya_kodı = FRA
| internet_domeni =.fr
| rásmiy_sayt =
| siltemeler =
}}
'''Franciya''' ({{lang-fr|France}}, {{Audio-nohelp|Fr-France.oga|[fʁɑ̃s]}}), rásmiy atı — '''Franciya Respublikası''' ({{lang-fr|République française}}, {{Audio-nohelp|République Française.ogg|[ʁe.py.blik fʁɑ̃.sɛz]}}) — [[Batıs Evropada]]ǵı mámleket. Batısta hám va arqada [[Atlantika okeanı]] hámde La-Mansh buǵazı, qublada  [[Jer Orta teńizi]] menen oralǵan. Maydanı — 674,687&amp;nbsp;km². Xalqı- 66 561 000 adam (2024).

Pul birligi — [[Evro]] (EUR). Parij eń úlken qalası hám [[Paytaxt|paytaxtı]] esaplanadı. Hákimshilik tárepten 22 region (wálayat), 96 departamentke bólingen. Franciya quramında teńiz artı departamentleri (Gvadelupa, Martinika, [[Gviana]], Reyunon), teńiz artı aymaqları (Taiti, [[Jańa Kaledoniya]], Francuz Polineziyası, Tınısh okeandaǵı [[Uollis hám Futuna]] aralları hám basqalar), aymaqlıq birlikler ([[Mayotta]] hám [[Sen-Pyer hám Mikelon|Sen-Pyer va Mikelon]]) bar.

Paytaxtı — [[Parij]]. Respublikanıń uranı — «[[Azatlıq, Teńlik, Tuwısqanlıq|Azatlıq, teńlik, tuwısqanlıq]]».

Mámleket atı áyyemgi germaniyalı frankler qáwiminiń etnoniminen kelip shiqqan. Franciya xalqınıń kópshiligi aralas gall-roman-german milletine tiyisli bolip, roman tilinde sóylesedi. Franciyada basqa roman tilleri hám dialektleri, óz aldına bask tili (Fransuz Basklar elinde) hám kelt-breton tili (Bretan) de qollanıladı.

Xalqı — metropoliyada 62 814 233 adam hám teńiz artındaǵı jerlerdı esapqa alǵanda 67 848 156 adam (2020-jıl 1-iyul esabı)&lt;ref name=&quot;avec_dom_tom&quot;/&gt;, sonıń ishinde, shama menen 90% Franciya puqaraları. Franciya xalqının diniy isenimine qaray quramı: katolikler — 41%, dinsizler — 40%, musılmanlar — 5%, basqa dinler — 5%, lyuteranlar — 2%, pravoslavlar — 2%, basqa xristianlar — 2%, buddistler — 1%, evreyler — 1%, magliwmat joq — 1%%&lt;ref name=&quot;ec.europa.eu&quot;&gt;[https://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/index.cfm/Survey/getSurveyDetail/instruments/SPECIAL/surveyKy/2251 Special Eurobarometer 493, European Union: European Commission, September 2019, pages 229—230] {{Wayback|url=https://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/index.cfm/Survey/getSurveyDetail/instruments/SPECIAL/surveyKy/2251 |date=20200518204808 }} Retrieved 17 January 2020. The question asked was «Do you consider yourself to be…?» With a card showing: Catholic, Orthodox Christian, Protestant, Other Christian, Jewish, Muslim — Shia, Muslim — Sunni, Other Muslim, Sikh, Buddhist, Hindu, Atheist, Non believer/Agnostic and Other. Also space was given for Refusal (SPONTANEOUS) and Don’t Know. On the other hand, Sikh and Hindu did not reach the 1 % threshold.&lt;/ref&gt;.

Franciya yadrolıq mámleket, NATO aǵzası hám BMSh Qáwipsizlik keńesiniń turaqlı bes aǵzasınan biri, Kvint qarar qabıl etiwshilerdiń rásmiy emes toparı quramına kiredi. 1950-jillardan Evropa awqamın dúziwde qatnasqan mámleketlerden biri.

Nızam shıǵarıwshı organı — eki palatalı parlament (Senat hám Milliy májilis). Hákimshilik-aymaqlıq bóliniwi: 18 aymaq (metropoliyada 13 hám teniz artında 5 aymaq), 101 departament (metropoliyada 96 hám teniz artında 5 departament), 5 teniz artındaǵı jámáát hám ayrıqsha statusqa iye 3 hákimshilik-aymaqlıq dúzilme.

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Franciya| ]]
[[Kategoriya:Evropa]]
[[Kategoriya:Respublikalar]]
[[Kategoriya:G20 mámleketleri]]</text>
      <sha1>ej5dlqc8k1su4ev7p9863549qqh0w5l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ullı Britaniya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1425</id>
    <revision>
      <id>232621</id>
      <parentid>177636</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:39:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:G20 mámleketleri|G20 mámleketleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38459" sha1="mtlw27gw23r8onblqestyemoeq5fup2" xml:space="preserve">{{Ullı Britaniya infoqutısı}}
'''Ullı Britaniya''', Britaniya, ({{lang-en|Great Britain}}) yamasa Ullı Britaniya hám Arqa [[Irlandiya]] Birlesken Patshalıǵı ({{lang-en|United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland}}) — Arqa-Batıs [[Evropa]]daǵı mámleket. Ullı Britaniya atawı (mámleket aymaǵınıń 90% i sol atawda) hám [[Irlandiya (ataw)|Irlandiya]] atawınıń arqa-shıǵıs bóliminde hám de olarǵa qońsılas mayda atawlar (Anglsi, Uayt, Normand, Orkney, Gebrid, Shetlend hám basqalar) da jaylasqan. Batıstan [[Atlantika okeanı]], shıǵıstan [[Arqa teńiz]] qorshap turadı. Ullı Britaniya mámleket tiykarǵı bóliminiń atı menen kóbinese [[Angliya]] dep ataladı. Maydanı 244,1 mıń km². Xalqı 68,081 million adam (2020-jıl). Paytaxtı — [[London]] qalası. Ullı Britaniya joqarı rawajlanǵan mámleket esaplanadı. Tariyxtan quram tapqan hám milliy tárepten hár túrlı bolǵan 4 basqarıw siyasiy bólim ([[Angliya]], [[Uels]], [[Shotlandiya]] hám oǵan qońsılas atawlar, [[Arqa Irlandiya]]) dan ibarat. Men hám Normand atawları ǵárezsiz basqarıw aymaǵı esaplanadı.

== Mámleketlik basqarıw principi ==
Ullı Britaniya konstituciyalıq [[monarxiya]]. Mámleket baslıǵı patsha (xanzada). Mámlekettiń [[Konstituciya]]sı joq. 1215-jılǵı Ullı Erkinlikler partiyası, 1679-jılǵı Xabeas korpus akti, 1931-jılǵı Vestminster statuta, 1969-jılǵı Xalıq wákilligi tuwrısındaǵı akt hám basqa eń áhmiyetli parlament hújjetleri esaplanadı. Nızam shıǵarıwshı hákimiyattı patsha (xanzada) hám parlament (ol eki palatadan ibarat: Lordlar palatası hám Jámáátler palatası), atqarıwshı hákimiyattı bas ministr basshılıǵındaǵı húkimet (ministrler mákemesi) ámelge asıradı. Bas ministrdi patsha (xanzada) tayınlaydı. Húkimet aǵzaları parlament aǵzalarınan bolıwı kerek. Ullı Britaniya quramındaǵı [[Angliya]], [[Uels]] hám [[Shotlandiya]] óziniń sud sistemasına, jergilikli basqarıw shólkemlerine iye. [[Arqa Irlandiya]] basqarıw tolıq erkinligi huqıqına iye bolıp, onı patsha (xanzada) tayınlaǵan gubernator basqaradı. Ullı Britaniya ótmishte [[Britaniya imperiyası]] quramında bolǵan mámleket hám aymaqlardı birlestiriwshi óz ara doslıqqa basshılıq etedi.

== Tábiyatı ==
Birlesken Korolliktiń jer maydanı tiykarınan oypatlıq. Angliyanıń arqa-batısı tawlıqtan, orayı hám qubla-shıǵısı tegislik hám kóp tóbelik oypatlıqlardan, Shotlandiyanıń jaǵası iymek-iymek, torflı; bólimi tar hám tereń Glen-Mor depressiyası 2 bólimge bólip turǵan Arqa Shotlandiya tawlıǵınan ibarat. Bul eki bólimniń qublasında (Grampian tawları) mámlekettiń eń biyik shıńı — Ben-Nevis (1343 m) kóterilip turadı. Grampian tawlarınan qublasında Shotlandiya oypatlıǵı, onnan qublada Qubla Shotlandiya qırı (biyikligi 842 m ge shekem) jaylasqan. Olardan batısta Kamberlend tawları (Skofell tawı, 978 m) boy kótergen. Qublaǵa qaray ataw keńeyip baradı; bul jerde — Uels yarım atawdıń batısında Kembriy tawları (Snoudon tawı, 1085 m) bar. Angliyanıń batıs jaǵasında keń qoltıqlar (Liverpul, Kardigan, Bristol), oraylıq hám qubla bólimlerinde oypatlıqlar bar. (Arqa-Shıǵıs Feni, London basseyni, Midlend, Xempshir), qatar asimmetriyalı tóbeler (biyikligi 200–300 m) bar. Arqa Irlandiya ayırım kishi-kishi qırlardan (Antrim, Sperriin, Morn hám basqalar) ibarat. Birlesken Korollıqta paydalı qazılmalar kem. Tiykarınan temir rudası hám joqarı sapalı taskómir, tas duz, kaolin, az muǵdarda janıwshı slanes qazıp alınadı. Neft hám reńli metall kánleri bar. Arqa teńizdiń Birlesken Korollıq jaǵası qasında tábiyiy gaz kánleri bar. Birlesken Korollikte ortasha teńiz ıqlımı húkimran; ol kóp jawınlı, ózgeriwsheń, tez-tez samal bolıp turadı. Qubla-batısında yanvardıń ortasha temperaturası 7°, shıǵısta 3-5° qa shekem. Arqa-batısında jaz salqın, joqarı ıǵallıqtaǵı, qubla-shıǵısta derlik jıllı hám qurǵaq. Arqada iyuldıń ortasha temperaturası 13°, qubla-shıǵısta 16,5°. London jáne onıń átirapında temperatura júz kún dawamında 0° tan tómen, mámleket shıǵısında geyde -18° qa shekem túsedi. Jawın jıl dawamında derlik bir normada (gúzde hám qısta biraz kóbirek) jawadı, qubla-shıǵısta jaz hám gúzde kóbirek jawadı. Shotlandiya, Arqa Irlandiya, Angliya menen Uelstiń tawlıq jerlerinde jawın eń kóp (1000–1500&amp;nbsp;mm, ayırım orınlarda 3000&amp;nbsp;mm ge shekem) jawadı. Qubla-shıǵısta 600–750&amp;nbsp;mm den aspaydı. Bultlı kún kóp, qısta tez-tez rayon (Londonda qısta 1 ayda 7-10 kún) jawadı. Dáryaları kóp, suwlı, lekin qısqa. Tiykarǵı dáryaları — Severn, Temza, Trent, Mersi, Klayd. Dáryalar tiykarınan jawın suwınan toyınadı; gúzde hám qısta tolıp aǵadı, tońlamaydı, kóbisi keme qatnaytuǵın kanallar menen birlestirilgen. Tawlarında kól kóp. Olardıń kópshiligi muzlıq hám tektonikalıq háreket nátiyjesinde payda bolǵan. Eń iri kólleri: LoxNey, LoxLomond, LoxNess. Shotlandiya arqada taw podzol topıraq, taw tóbelerinde taw tundra topıraq, oypatlıqlarda, arqa-batısta hám arqasında torf basqan podzol topıraq, arqa jaǵada hám qublasında gúńgirt orman, ayırım jerlerde torf basqan karbonatlı hám ónimli allyuvial topıraqlar tarqalǵan. Arqasında tayga hám aralas ormanlar (qaraǵay, emen, aq qayin), qublasında keń japıraqlı ormanlar (emen, grab, sumtal) ósedi. Ormanlar Birlesken Korollik maydanınıń 9% inde qalǵan. Otlaqlar ılay jerde ushıraydı. Tawlardıń joqarı regionlarında taw otlaqları hám torflar bar. Ormanlarda haywanlar júdá kem. Ashıq orınlarda túlki, qoyan, almaxan, kirptiken, jer qazıwshı hár túrlı sút emiziwshiler ushıraydı. Quslardan jabayı kepter, shotland kekligi, úyrek, toqıldawıq, karqur hám basqalar bar. Milliy baǵlar, orman qorıqxanaları bar.

== Xalqı ==
Xalqınıń 81,5% i inglisler. Uelslar yamasa valliylar (1,9%), shotlandlar (9,6%), irlandlar (2,4%) hám basqa da xalıqlar bar. Mámleket tili hám xalıqtıń kópshiligi sóylesetuǵın til — inglis tili. Irlandlar, uelslar hám gellardıń bir bólimi kelt tillerine kiretuǵın jergilikli tillerde sóylesedi. Dinge sıyınıwshılardıń kópshiligi protestantlar; xalqınıń bir bólimi (sonday-aq irlandlar) katolikler bolıp tabıladı. Xalıqtıń 90% i qalalarda jasaydı (1996). Iri qalaları: London, Birmingem, Glazgo, Liverpul, Manchester, Sheffild, Lids.

== Tariyxı ==
Házirgi Birlesken Korollik aymaǵında eramızǵa shekemgi 1 mıń jıllıqta kelt qáwimleri — brittler jasaǵan. Eramızǵa shekemgi Britaniya atawlarınıń úlken bólimin rimlikler basıp aldı. V ásirdiń ekinshi yarımında anglosakslar mámlekettiń ádewir bólimin basıp alıp, dáslepki feodal korollıqlar (Kent, Uesseks, Susseks, Shıǵıs [[Angliya]], Nortumbriya, Mersiya) dúzgen. IX ásir baslarında anglosaks mámleketleri birlestirilip, «Angliya» dep atala basladı. [[Angliya]] 1016-42-jıllarda normannlar (daniyalıqlar) húkimranlıǵında bolǵan.
1066-jıl Angliyanı Normandiya gercogi Vilgelm I okkupaciya etkennen keyin mámlekette feodal jer iyeligi payda bolıp, diyqanlardı tutqınlıqqa (krepostnoylıq) aylandırıw háwij aldı. X-XI ásirlerde ónermentshilik hám sawda-satıq orayına aynalǵan qalalar payda bola basladı. XII-XIII ásirlerde oraylasqan finans hám sud mákemeleri júzege keldi. 1265-jıl payda bolǵan Parlament bajılardı tastıyıqlaw hám nızamlar engiziw huqıqın aldı; hákimi tolıq sisteması (monarxiya) júzege keldi. Angliya menen Franciya ortasında bolıp ótken Júz jıllıq urıs (1337-1453) aqibetinde salıqlardıń kóbeyiwi hám 1348-49-jıllardaǵı xolerodan keyin xalıq jaǵdayınıń awırlasıwı Uot Tayler (1381) basshılıǵındaǵı diyqanlar kóterilisine sebep boldı. Kóterilis jeńiliske dus kelgen bolsada, diyqanlardıń barshchinadan qutılıwına túrtki boldı. XV ásirde Angliyada diyqanlardıń tutqınlıǵı pútkilley joq etildi, tovar - pul múnásibetleriniń rawajlanıwı mayda hám orta jaǵdaylı dvoryanlardıń qatlamlarǵa bóliniwine sebep boldı. Kapitalistlik múnásibetler qáliplesip atırǵan waqıtta tyudorlar áwladınıń sheklenbegen hákimiyatı (1485-1603) payda boldı. Mawıtı sanaatınıń rawajlanıwı, júnge talaptıń kóbeyiwi sebepli egislikler shárwa jaylawlarına aylanıp ketti, nátiyjede diyqan xojalıqları wayran boldı. XVI ásirdiń 30-jıllarında baslanǵan reformaciya háreketi nátiyjesinde papa húkimranlıǵına shek qoyılıp, shirkewge qaraslı jerler burjualasqan jańa dvoryanlarǵa bólip berildi.

XVI ásir 2-yarımı — XVII ásir baslarında Angliya húkimeti kolonizatorlıq siyasatın júrgize basladı (Irlandiyada menshikli jerler mal-múlki tartıp alındı, Arqa Amerikada bolsa dáslepki inglis koloniyaları payda boldı), qullar bazarı hám portlar kúsheytildi. Teńizde húkimranlıq ushın gúreste [[Angliya]] jeńimpaz boldı. XVI ásir aqırınan baslap absolyutizmge tiykarlanǵan basqarıw principi kriziske ushıradı, styuartlar ([[Yakov I (Angliya patshası)|Yakov I]], 1603-25; Karl I, 1625-49) ishki hám sırtqı siyasatınıń burjuaziya máplerine qarsı kelip qalıwı absolyutizmge qarsı burjua oppoziciyasın keltirip shıǵardı. Bul qarama-qarsılıqlar XVII ásirdegi inglis burjua revolyuciyasına alıp keldi. Revolyuciyada utqan burjuaziya hám jańa dvoryanlar awıl xojalıǵı hám de sanaatta kapitalistlik rawajlanıwǵa tosıq bolıp turǵan sheklewlerdi joǵalttı, islep shıǵarıw kúshleriniń rawajlanıwına jol ashtı. XVII ásir aqırında Birlesken Korollıqta jer hám finans aristokratiyasınıń siyasiy awqamı payda boldı. XVIII ásir ortalarına kelip manufaktura basqıshınan ofis sistemasına ótiw ushın shárayat jaratıldı. XVIII ásirdiń 2-yarımında Birlesken Korollik húkimran sheńberleri siyasiy tárepten ajıralıp, hákim klasslardıń 2 partiyası — torı menen vigi qáliplesti. XIX ásir ortalarında sol partiyalar tiykarında konservatorlar hám liberallar partiyası dúzildi.

XVII-XVIII ásirlerde Birlesken Korollik Hindistan, Arqa Amerikada jańa jerler jawlap alındı. [[Franciya]]dan [[Kanada]]nı tartıp aldı. [[Arqa Amerika]]daǵı ǵárezsizlik ushın bolǵan urıs (1775-83) nátiyjesinde Arqa Amerika koloniyaları ǵárezsizlikke eristi hám ǵárezsiz AQSh mámleketi dúzildi. XVIII ásir aqırı — XIX ásir baslarında Birlesken Korollik revolyuciyaǵa qarsı koaliciyanıń, keyinirek Napoleon Franciyasına qarsı awqamnıń tiykarǵı shólkemlestiriwshisi boldı. [[Franciya]]nıń jeńilisinen Birlesken Korollik burjuaziyası óz sawda-sanaatı hám kolonizatorlıq húkimranlıǵın bekkemlewde paydalandı. Vena kongressi (1814-15) qararlarına muwapıq, Malta, Seylon atawları, [[Qubla Afrika]]daǵı Kap koloniyası hám basqa aymaqlar Birlesken Korollıqqa ótti. Koloniya xalqın talaw hám de diyqanlardı jer múlkinen ayırıw ornına qarjı jıynalıp, sanaatta tónkerilis jasawǵa orın tayarlandı.

XIX ásirdiń 30-jıllarında óndiristiń fabika sisteması payda boldı. 30-40-jıllarda siyasiy tárepten qáliplesken jumısshılar háreketi — chartizm keń háwij aldı. Birlesken Korollik húkimetiniń sırtqı siyasatı inglis burjuaziyasınıń sawda-sanaat tarawındaǵı artıqmashılıǵın bekkemlew, koloniyalardı kóbeytiwge qaratıldı. Birlesken Korollik Jańa Zelandiya, Birma, Qubla Amerikadaǵı birtalay aymaqlardı basıp aldı, XIX ásirdiń birinshi yarımına kelip, Hindistandı jawlap alıwdı tamamladı, Qıtay (1840-42, 1856-60) hám de Awǵanstanǵa qarsı (1838-42, 1878-80) qaraqshılıq urısların alıp bardı, Hindistan (1857-60), Irlandiya (1848-67 hám basqalar), Yamayka atawındaǵı (1832) milliy azatlıq kóterilislerin shápáátsizlik penen bastırdı. Qıtaydaǵı Taypin kóterilisin (1851-64) bastırıwda qatnastı. Qrım urısı baslawshılarınan biri boldı. 1878-jıl Kipr o. ni, 1882-jıl Egipet, 1898-jıl Arqa Sudandı, 1899-1902-jıllarda Qubla Afrikadaǵı bir qansha aymaqlardı jawlap aldı.

XX ásir baslarına kelip Birlesken Korollik ekonomikalıq tárepten AQSh hám Germaniyadan artta qala basladı. Birlesken Korollik penen [[Germaniya]] ortasındaǵı qarama-qarsılıq Birinshi jáhán urısın keltirip shıǵardı. Urıs aqibetinde jeńimpaz mámleketler qatarı [[Germaniya]]nıń Aziya hám Afrikadaǵı koloniyaların tartıp alıw esabına óz koloniyaların keńeytiwge eristi. 20-jıllarda Birlesken Korollik [[Qıtay]]ǵa qarsı intervensiya shólkemlestiriwde qatnastı. 1929-1933-jıllardaǵı jáhán ekonomikalıq daǵdarısı Birlesken Korollik ekonomikasına úlken ziyan jetkizdi. 1938-jıl Birlesken Korollik húkimeti Myunxen shártnamasına qosılıp, Ekinshi jáhán urısınıń baslanıwına jol ashtı. 1939-jıl 3-sentyabrde Birlesken Korollik Germaniyaǵa urıs járiyaladı. Urıs Birlesken Korolliktiń ekonomikalıq hám siyasiy abıroyın aytarlıqtay páseytti. Ekinshi jáhán urısınan keyin Birlesken Korollik kolonizatorlıq imperiyasi páseńlewi júz berdi. 1970-jıllardıń ortalarında Birlesken Korolliktiń derlik barlıq koloniyaları ǵárezsizlikke eristi. Ekinshi jáhán urısınan keyin Birlesken Korollik húkimetin gezekpe-gezek leyboristler (1945-51, 1964-70, 1974-1979) hám konservatorlar (1951-64, 1970-74 hám 1979-jıldan) partiyası basqardı. Birlesken Korollik 1945-jıldan BMSh aǵzası. Ózbekstan Respublikası menen diplomatiyalıq múnásibetlerin 1992-jıl 18-fevralda ornatqan. Milliy bayramı — Xanzada tuwılǵan kún (iyun ayınıń ekinshi yamasa úshinshi shembisi).

== Tiykarǵı siyasiy partiyaları hám kásiplik awqamları ==
Leyboristler partiyası, 1900-jıl dúzilgen; Konservatorlar partiyası, 1867-jıl shólkemlestirilgen; Liberal demokratlar partiyası, 1988-jılda tiykar salınǵan; Uels milletshil partiyası, 1925-jılda dúzilgen; [[Shotlandiya]] milliy partiyası, 1928-jılda dúzilgen; Britaniya Kommunistlik partiyası, 1988-jılda Ullı Britaniya Kommunistlik partiyasınıń burınǵı aǵzaları tárepinen dúzilgen; Shep demokratlar partiyası, 1920-jıl dúzilgen. Eń iri kásiplik awqam birlespesi — Britaniya tredyunionlar kongressi, 1868-jıl dúzilgen; [[Shotlandiya]] tredyunionlar kongressi, 1897-jıl dúzilgen; Tredyunionlar ulıwma federaciyası, 1899-jıl dúzilgen; Uels tredyunionlar kongressi, 1973-jıl shólkemlestirilgen.

== Xojalıǵı ==
Birlesken Korollik — ekonomikalıq tárepten rawajlanǵan iri sanaatlasqan mámleket. Jalpı ishki ónimniń 21% i sanaat, 1,8% i awıl, orman hám balıq xojalıǵı, 70,2% i xizmet kórsetiw tarmaǵı beredi. Birinshi hám Ekinshi jáhán urısları arasında bir qansha sanaat tarmaqları, atap aytqanda áskeriy industriya menen baylanısqan ximiya, elektrotexnika hám avtomobil sanaatı bir qatar rawajlandı. Ekinshi jáhán urısında [[Angliya]] ekonomikasına úlken ziyan jetti: mámleket milliy baylıqlarınıń 1/4 bólegi qoldan ketti; sanaat islep shıǵarıw urıstan aldınǵı dárejeden 25% kemeydi, sırt ellerdegi kapitalınıń derlik 1/4 bólegin qoldan bay beriwge yamasa satıwǵa májbúr boldı. Ekonomikanıń áskeriy izge túsiriliwi kópten-kóp paydasız qárejetlerdi keltirip shıǵardı. Jáhán sanaat islep shıǵarıwında 1948-jılda Birlesken Korollik úlesi 11,9% edi, 1968-jılda 7,4% ke túsip qaldı.

== Sanaatı ==
Birlesken Korollik eksportınıń 90% in sanaat támiyinleydi. Ekinshi jáhán urısınan keyin sanaat strukturasında úlken ózgerisler júz berdi: taw kánshilik, qara metallurgiya, jeńil hám azıq-awqat sanaatı, sonıń menen birge kemasazlıq hám avtomobilsazlıq sıyaqlı tarmaqlar úlesi kemeydi; energetika, elektr mashinasazlıǵı hám ximiya sanaatınıń úlesi astı. Atom, elektron, aerokosmik, neftti qayta islew hám neft ximiyası tarmaqları úlken áhmiyetti payda etti. Mashinasazlıq — sanaattıń áhmiyetli tarmaǵı, avtomobil, samolyot, raketalar, kemeler, sanaat isxanaları ushın kompleks ásbap-úskeneler, ilimiy apparatlar hám ásbaplar, radio elektronika hám elektronika ónimleri islep shıǵarıw ásirese ajıralıp turadı. Traktorsazlıq, stanoksazlıq, neftti qayta islew, ximiya (plastmassa hám sintetikalıq smolalar, dári-dármaqlar, metalllı tógin, boyawlar, ximiyalıq talshıqlar, sintetikalıq kauchuk, sulfat kislota islep shıǵarıw), toqımashılıq, azıq-awqat sanaatı rawajlanǵan. Jeńil sanaattıń ayaq kiyim tigiw, tigiwshilik hám basqa tarmaqları boyınsha iri ofislar bar. Mashinasazlıq oraylarınıń kópshiligi Qubla hám Oraylıq Angliyada jaylasqan, olardıń eń áhmiyetlileri — London, Birmingem, Koventri, Luton, Sheffild qalalarında. Qara metallurgiyanıń tiykarǵı orayları — Qubla Uels, Yorkshir hám Hambersayd, Arqa Angliya hám Shotlandiyada. Reńli metallurgiya ofisları — Midlend, Qubla Uels, Taynsayd hám Londonda. Atom sanaatı ofisları Arqa Batıs Angliya hám London átirapında jaylasqan. Ximiya sanaatı ofisları Úlken London, Lankashir, Cheshir, Arqa teńiz hám Bristol qoltıǵı jaǵasında, toqımashılıq sanaatı ofisları Lankashir hám Yorkshirda. Arqa teńizde úlken neft hám gaz rezervleri bar. Birlesken Korollıqta jılına ortasha 48,2 mln. tonna taskómir, 121,8 mln. tonna neft, 89,8 mlrd. m³ tábiyiy gaz qazıp alınadı, 304,5 mlrd. kVt-saat elektr energiyası (tiykarınan ıssılıq elektr stanciyalarında) payda etiledi, 17,5 mln. tonna polat islep shıǵarıladı. Awıl xojalıǵında mámlekettegi miynetke qábiletli xalıqtıń 2% i bánt. Birlesken Korollik awıl xojalıǵı intensivlik, jemislik hám mexanizaciyalasıwdıń joqarı dárejesi menen ajıralıp turadı. Ol mámlekettiń azıq-awqatqa bolǵan mútájliginiń 75% in támiyinleydi. Birlesken Korolliktiń tiykarǵı tarmaǵı — shárwashılıq. Birlesken Korollıqta 12 mln. qaramal, 7,5 mln. shoshqa, 41,5 mln. qoy, 131 mln. qus bar. Diyqanshılıqta tiykarǵı egin — ǵálle. Qant láblebi, kartoshka da egiledi. Palız eginleri, baǵshılıq, gúl ósiriw rawajlanǵan. Arqa teńiz hám [[Atlantika okeanı]]nda balıq awlanadı.

== Transportı ==
Birlesken Korollikler uzınlıǵı 32 mıń km. Tiykarǵı temirjol uzeli — London; onnan 11 tárepke temirjol ketken. Birlesken Korolliklerdiń tıǵızlıǵı tárepinen Evropada Belgiyadan keyin 2-orında. Ishki júklerdi tasıwda avtomobil transportı 1-orında. 368,8 mıń km avtomobil jolı bar (1990-jıllar aqırları). Jolawshılar tasıwda hawa transportınıń poziciyası úlken. Teńiz sawda flotınıń tonnası 4,3 mln. tonna dedveyt. Eń iri teńiz portları: London, Sautgempton, MilfordXeyven, Xall, Immengem, Liverpul, Manchester hám basqalar. Sırtqı sawda mámleket ekonomikası ushın kútá úlken áhmiyetke iye. Shetke shıǵarılatuǵın ónimniń 90% in sanaat tarmaǵı beredi. Birlesken Korollik shetke mashina hám úskeneler, transport úskeneleri, sabaq hám jún gezlemeler, ximiya ónimleri, neft ónimleri, azıq-awqat, qaramal, polat, taskómir shıǵaradı. Shetten temir ruda, reńli hám kemnen-kem ushıraytuǵın metallar, neft, fosforit, paxta, túrli shiyki ónim hám azıq-awqat ónimleri hám basqalar keltiriledi. Sırtqı sawdadaǵı tiykarǵı qarıydarları — Evropa Awqamı mámleketleri, AQSh, Yaponiya. Shet el turizmi rawajlanǵan (1 jılda 12 mln. adam kelip ketedi). Pul birligi — funt sterling.

== Medicinalıq xızmeti ==
Birlesken Korollik densawlıqtı saqlaw sistemasında 500 mıńǵa jaqın orınlı emlewxanalar bar. 75 mıńnan artıq shıpaker medicinalıq járdem kórsetedi (1990-jıllar ortaları). Emlewxanalarda pullı orın hám palatalar bar. Shıpakerler 30 dan artıq medicina mekteplerinde tayarlanadı. Birlesken Korollikte Brayton, Istborn, BognorRijis, Bornmut, Torki, Bat sıyaqlı kurortlar bar.

== Bilimlendiriwi hám mádeniy-ilimiy mákemeleri ==
Birlesken Korollikte baslanǵısh hám tolıq emes orta bilim beriw (5 jastan 16 jasqa shekem) májbúriy. Baslanǵısh mekteplerde 5 jastan 11 jasqa shekem oqıtıladı. Orta mektepler tiykarınan 3 túrge: 5-7 jıllıq grammatikalıq mektepler, 5 (geyde 7) jıllıq texnika mektepleri hám 4 jıllıq zamanagóy mekteplerge bólinedi. Oqıwshılardıń 65% i 16 jastan keyin tálimdi kolledj, universitet hám basqa joqarı oqıw orınları hám oraylarında dawam ettiredi. Birlesken Korollikte 79 universitet, 40 qa jaqın politexnika kolledji bar. Eń áyyemgi universitetleri Oksford (1167) hám Kembrij (1209) universitetleri bolıp tabıladı. Eń iri kitapxanaları: Britaniya muzeyi kitapxanası, Shotlandiya Milliy kitapxanası (3 mln. nan artıq shıǵarma), Kembrij hám Oksford universitetleriniń kitapxanaları hám basqalar. Eń iri muzeyleri: Britaniya muzeyi (1753). Milliy galereya (1824), Teyt galereyası (1897), Shotlandiya Korollik muzeyi (1854) hám basqalar. Ilimiy mákemeleri. Ullı Britaniya páni rawajlanıwında Oksford (1167) hám Kembrij (1209 ) universitetleri úlken áhmiyetke iye. 1662-jılda London Korollıq jámiyeti dúzildi. Bul jámiyet Birlesken Korollik pánin, ásirese tábiyat pánlerin rawajlandırıwda zárúrli áhmiyetke iye boldı. 1675-jıl Grinvichte Birlesken Korolliktiń astronomiya tarawındaǵı tiykarǵı ilimiy shólkemi — Korollıq observatoriyası ashıldı. 1945-jıldan baslap ilimiy izertlew orayları kóbeyip bardı. 1990-jıl ortalarında 50 ge jaqın universitet hám kolledjlerde ilimiy izertlew jumısları alıp barıldı. Menshikli sanaat laboratoriyaları hámme izertlew jumıslarınıń yarımınan kóbin atqaradı. Kóp firmalarda (500 den artıq adam isleydi) da izertlewler alıp barıladı. Kooperativ izertlew associaciyaları urıstan keyingi jıllarda eki eseden kóbirek arttı. Mámleket izertlew institutları hám orayları da bar. 1954-jılda yadro fizikası hám energetika máselelerin izertlewshi bir neshe mámleket institutları dúzildi. Mikrobiologiya, kvant elektronikası, radioastronomiya hám basqa tarawlarǵa tiyisli izertlew júrgizetuǵın ilimiy oraylar dúzildi. Birlesken Korolliktiń iri ilimiy mákemeleri: Tábiyat haqqındaǵı bilimlerdi rawajlandırıw boyınsha London Korollik jámiyeti, Grinvich observatoriyası, Korollik kórkem óner akademiyası, Britaniya akademiyası, Birlesken Korollik institutı, Angliya hám inglis tili haqqındaǵı bilimlerdi jayıw boyınsha Britaniya keńesi (hámmesi London qalasında), Edinburg Korollik jámiyeti.

== Baspasózi, radioesittiriwi hám telekórsetiwleri ==
Ullı Britaniyada júdá kóp gazeta hám jurnallar basıp shıǵarıladı. Eń áhmiyetlileri: «Gardian» («Saqshı», kúndelik gazeta, 1821-jıldan), «Daily mail» («Kúndelik pochta», kúndelik gazeta, 1896-jıldan), «Daily star» («Kúndelik juldız», kúndelik gazeta, 1978-jıldan), «Time» («Waqıt», kúndelik gazeta, 1785-jıldan), «Woman» («Hayal», hayal-qızlar ushın súwretli háptenama, 1932-jıldan) hám basqa Birlesken Korollikte Press Associaciya (ishki informaciya toplawǵa hám ǵalabalastırıwǵa qánigelesken jetekshi xabar agentligi, 1868-jılda tiykar salınǵan), Reyter (xalıq aralıq informaciya tarqatıwǵa qánigelesken dúnyadaǵı eń iri xabar agentliklerinen biri, 1851-jılda dúzilgen; tiykarshısı Paul Yulius Reyter atı menen ataladı) baspasóz agentlikleri bar. Birlesken Korollikte radioesittiriwler 1922-jıldan, telekórsetiwlar 1936-jıldan alıp barıladı. Birlesken Korollikte 400 ge jaqın radiostanciya, 180 ge jaqın tiykarǵı hám 400 den artıq járdemshi telestudiyalar bar. Britaniyanıń jetekshi radioesittiriw hám telekórsetiw korporaciyası — «British Broadcasting Corporation» — BBC 1922-jılda dúzilgen.

== Ádebiyatı ==
Inglis ádebiyatı V-VI ásirlerde júzege kele baslaǵan. V-XI ásirlerde anglosaks dialektlerinde xalıq naqılları hám qosıqları jaratıldı, olar tiykarında «Beovulf» qaharmannaması júzege keldi. Birlesken Korollikti normannlar jawlap alǵannan keyin (XI ásir), joqarı siyasiy gruppa adamları arasında francuz tili súwret bolıp qaldı, ádebiyat francuz, latın hám inglis tillerinde rawajlandı. XIV ásirdiń ekinshi yarımına kelip, orta ayerlar Birlesken Korollik ádebiyatı joqarı basqıshqa kóterildi. Monarxiya mámleketiniń bekkemlenip barıwı menen Birlesken Korollik ádebiyatı milliy xarakter payda etti. Ricarlıq romanı dástúrleri dawam etiwi menen bir qatarda U. Leglendtiń «Qosshı Pyotr haqqında tús» poeması, J. Choserdiń «Kenterberi gúrrińleri» nde ezilgen diyqanlardıń feodal zulmına qarsı háreketleri, social gruppalar turmısı realistlik sáwlelendirildi. Oyanıw dáwiri Birlesken Korollik ádebiyatında barlıq janrlar rawajlandı. Ullı gumanist, utopist socialist T. Mordıń «Utopiya» romanı, F. Sidney sonetleri, E. Spenser qosıqları júzege keldi. «Yakov IV», «Jorj Grin Vekfild dalası qarawılı» (Robert Grin), «Ullı Temur», «Doktor Fausttıń baxıtsız hádiyseli tariyxı», «Malta evreyi» (Kristofer Marlo) sıyaqlı tariyxıy tragediyalar jaratıldı. Oyanıw dáwiri Birlesken Korollıq ádebiyatınıń joqarı basqıshı Shekspir dóretiwshiligi menen tıǵız baylanıslı bolıp tabıladı. Salaflarınan parıqlı túrde Shekspir jańa — burjua dáwiri adamı xarakterindegi qarama-qarsılıqlardı, ruwxıy ózgerislerdi, shaxs penen ortalıq arasındaǵı sáykes emesliktiń sebeplerin súwretledi. Jazıwshınıń social filosofiyalıq tragediyaları («Hamlet», «Otello», «Patsha Lir», «Makbet») Evropa ádebiyatında keskin burılıs isledi. Oyanıw dáwiriniń sońǵı wákili J. Miltonnıń qatar epikalıq dástanları hám «Samson gúresshi» tragediyasında barokko usılı kórindi. XVIII ásir inglis aǵartıwshılıq ádebiyatı ushın jámiyet demokratiyalıq siyasiy gruppaları máplerin qollap, aldıńǵı ideyalardı propaganda etiw mas bolıp tabıladı. Bul dáwirde poeziya, dramaturgiya rawajlandı, roman jetekshi janrǵa aylandı. J. Svift burjua jámiyeti illetlerin ashshı satira astına aldı («Gulliverdiń sayaxatları»), D. Defo insannıń kúsh-qúdireti, zor shıdamlılıǵı, tábiyattı buysındıratuǵın miynetin maqtaydı («Robinzon Kruzo»). XIX ásir Birlesken Korollik ádebiyatındaǵı tiykarǵı kórkem ádebiyatqa baylanıslı jónelisler romantizm hám sın kózqarastan realizm bolıp tabıladı. Reakcion romantikler (V. Vordsvort, S. T. Kolrij, R. Sauti) feodal tártiplerdi qayta qayta tiklewge urınsa, aldıńǵı romantikler (J. Bayron, P. Shelli) burjua waqıyasınan narazı halda, keleshekte ádalattıń bayramlanıwına isenim bildirdi. V. Skottıń «Puritanlar», «RobRoy», «Ayvengo» sıyaqlı romanlarında miynetkesh xalıqtıń ótken ótmishi, úrp-ádeti, siyasiy gúresleri óz kórinisin taptı. Ch. Dikkens («Oliver Tvist», «Dombi jáne onıń ulı»), V. Tekkerey («Snoblar kitabı», «Dańqparazlar yarmarkası») jámiyettegi jerkenishli hádiyselerdi ashıp berdi. XIX ásirdiń aqırı Birlesken Korollik ádebiyatında realizm menen bir qatarda dekadentlik, naturalizm, neoromantizm aǵımları payda boldı. XIX ásirdiń aqırı, XX ásirdiń basındaǵı realistlik jazıwshılar xorlanǵan ápiwayı adamnıń qádir-qımbatın qorǵaydı (M. Garkness, U. Marris, S. Batler, E. Voynich, T. Gardi). XX ásir sın kózqarastan realizmniń rawajlanıwında B. Shou, J. Golsuorsi dóretiwshiligi áhmiyetli basqısh boldı. XX ásirdiń ekinshi yarımında dekadentlik hám basqa reakcion aǵımdaǵı jazıwshılar (E. Garv, D. Untli, L. Kuper) dóretiwshiligi kriziske dus keldi, olardıń ayırımları kolonizatorlıq siyasatınan bet burıp, haqıyqatlıqtı tuwrı kórsetiwge umtıldı (J. Osborn, K. Emis, D. Ueyn), aǵartwshı jazıwshılar (A. Sillitou, S. Chaplin, S. Barstou) dóretiwshiligi rawajlandı. Birlesken Korollik ádebiyatınıń eń jaqsı úlgileri ózbek tiline awdarmalanǵan: Shekspirdiń pyesaları, J. Svifttiń «Gulliverdiń sayaxatları», D. Defonıń «Robinzon Kruzo», E. Voynichnint «Sona» romanları hám basqalar.

== Arxitektura ==
Birlesken Korollikte mıs jez dáwirine tiyisli dáslepki arxitekturalıq estelikler (Stonxenj — megalit imaratı) hám orta ásirde qurılǵan Vinchester, Norij hám basqa ibadatxanalar bar. Arxitekturanıń rawajlanıwı tómendegi dáwirlerge bólinedi: roman (XI-XII ásirler); gotika (XII-XV ásirler, Dergem, Linkoln, Solsberi, York, Uels qalalarındaǵı ibadatxanalar); oyanıw dáwiri (XV-XVI ásirler, bul dáwirde qala hám awıllarda saltanatlı turar jay imaratları kóbirek qurıldı); klassicizm (K. Ren, J. Gibbs, U. Cheymbers, R. Joqlıq, U. Kent sıyaqlı ataqlı arxitektorlar jetilisip shıqtı); eklektikamodern (XIX ásir), imaratlardıń ishine hár túrli bezewler beriw, temir, beton hám aynadan paydalanıw («Xrustal saray», J. Pakston, 1851 hám basqalar) háwij aldı. XIX ásir aqırı, XX ásir baslarında qalalar qurıw («baǵ qala», «joldas qala» — E. Govarx, R. Envin sıyaqlı arxitektorlar), mektep, turar jay, xojalıq basqarıw imaratlar qurılısı (F. Uebb, N. Shadlı, voyzi, Makintosh hám basqa arxitektorlar) rawajlandı. XX ásir baslarında abstrakt funkcionalizm húkim súrdi. Urıstan keyingi jılları pútkil Evropa boylap bul aǵım kriziske dus keldi hám basqalar («formalistlik» hám «jańa brutalizm») aǵımları menen almastı. L. Dreyk, D. Lesden, R. Metyu, L. Martin, G. Uinteringxem, J. Modeli sıyaqlı arxitektorlar zamanagóy arxitekturanıń rawajlanıwına úles qostı.

== Súwretlew kórkem óneri ==
VII-XII ásirlerde jaratılǵan Vinchester mektebine tiyisli anglonormann miniatyuraları, tas naǵıs oyıwshılıǵı, keltlardıń naǵıslı [[miniatyura]]ları saqlanıp qalǵan. XII ásirge tiyisli ibadatxanalarda háykelsheler ornatılǵan, diywallarına naǵıs hám gúller salınǵan. XVI ásir súwretlewinde portret salmaqlı orın tuttı. X. Xolbeyn, N. Xilliard, A. Oliver sıyaqlı súwretshiler bul tarawda nátiyjeli dóretiwshilik etti. P. Leli, G. Neller, A. Van Deyk sıyaqlı súwretshiler názik nál aristokratlar portret tipin, S. Kuper, J. Rayli sıyaqlı miniatyurashı súwretshiler realistlik portret kórkem ónerin jarattı. XVIII ásir birinshi yarımında payda bolǵan [[Angliya]] milliy súwretshilik mektebiniń tiykarshısı Vilyam Xogart bolıp tabıladı. Ol sol dáwir Angliya jámiyetiniń túrli siyasiy gruppa wákilleri ómirin real súwretledi. XVIII ásir ekinshi yarımında dóretiwshilik etken J. Reynolds, T. Geynsboro, G. Rebyorn sıyaqlı súwretshiler adamlardıń ishki sezimlerin shın ańlatıwshı portretler jarattı. Sol dáwirde milliy tábiyat kórinisi janrı (T. Geynsboro, J. Krom) payda boldı. XIX ásir birinshi yarımında realistlik tábiyat kórinisi janrı rawajlandı. Peyzaj dóretpelerinde sanaat is orınları menen tolıq qalalar, jasıl otlaq atızlar, ormanlar, awıl tábiyat kórinislerin súwretlewge keń orın beriledi. Bul dáwirde J. Konstebl novator retinde dańq shıǵardı. D. Rossetti, M. Braun, X. Xant, E. ByornJons sıyaqlı súwretshiler bolsa, ótken zamandı qumsap orta ásir qol miyneti (kórkem ónermentshilik is orınları, kitap bezewleri) ne qaytıwdı propaganda etti. XIX ásir ortalarındaǵı realistlik kórkem óner X. Xerkomer, S. Xeyden dóretpelerinde kórindi. XIX ásir aqırı, XX ásir baslarında syurrealizm, abstraksionizm sıyaqlı aǵımlar payda boldı. Bul kórkem óner M. Smit, Ol. Lyuis, X. Mur hám basqa súwretshiler dóretiwshiliginde óz kórinisin tawdı. XX ásirdiń iri realist súwretshileri F. Brengvin, O. Jon, U. Orpen, P. Xogart, L. Bredshou, K. Rou, E. Midldich, D. Grivzlar óz dóretpelerin insannıń miynet iskerligine, tınıshlıq hám ádalat ushın gúres temalarına baǵıshlaǵan.

== Muzıka ==
Birlesken Korollik muzıkası áyyemgi kelt qáwimleri muzıka mádeniyatı tiykarında dúzildi. Bardlar dep atalǵan xalıq qosıqshıları dóretiwshiliginde ballada (dástan qosıǵı) tiykarǵı orın iyeledi. Xristianliktiń tarqalıwı menen birge professional muzıka dóretiwshiligi (shirkew aytımları, organ atqarıwshılıǵı) rawajlandı. Birlesken Korollik polifonikalıq muzıkasınıń dáslepki úlgileri XI-XII ásirlerde payda boldı. Bular J. Dansteybl (XV ásir) dóretiwshiliginde rawajlandı. Oyanıw dáwirinde dúnyalıq muzıka janrları (madrigal, lyutnya hám klavesin namaları, teatr spektakli intermediyaları) dúzildi. XVI ásirde U. Byord, T. Uilks, J. Uilbi, J. Bull, O. Gibbone Birlesken Korolliktiń ataqlı [[kompozitor]]ları boldı. XVII ásirdiń aqırında G. Pyorsellnit «Didona hám Eney» birinshi milliy operası maydanǵa keldi. XVIII ásirde Birlesken Korollikte G. Gendel, I. K. Bax, Y. Gaydn, M. Klementi jasap dóretiwshilik etti. Muzıka mákemeleri («Kovent Garden») hám Korollik muzıka jámiyeti, muzıka basılımları qurıldı.
XIX ásir aqırında inglis kompozitorlıq mektebine tiykar salındı. Operalar jaratıla basladı. Inglis muzıkası jáhán muzıka mádeniyatında kózge kórinetuǵın orınǵa shıqtı. [[Kompozitor]]lardan Eduard Elgar, R. Voan Uilyams, Benjamin Britten bunda úlken rol oynadı. [[London]]daǵı Korollik muzıka akademiyası Birlesken Korolliktiń tiykarǵı muzıka oqıw jurtı bolıp tabıladı; Albert xoll, Royyal Festival xoll, sonıń menen birge, 1967-jılda ashılǵan Elizabet atındaǵı koncert zalları inglis koncert ómiriniń iri orayı bolıp tabıladı. Estrada tamashaları [[London]]daǵı Palladiumda qoyıladı. Ataqlı «Bitlz» ansambli rok muzıka rawajlanıwına úlken úles qostı. BBC simfonikalıq orkestri, London simfonikalıq orkestri, «Jańa filarmoniya» simfonikalıq orkestri álemge ataqlı. Dirijyorlar J. Barbirolli, A. S. Boult, G. Vud, pianinoshılar J. Mur, M. Limpani, J. Ogdon, J. Lill, skripkashılar A. Kampoli, G. Temyanka hám basqalar XX ásirdiń ataqlı muzıkashıları bolıp tabıladı.

== Teatr ==
Birlesken Korollik teatr búrtikleri insan turmısı hám miyneti menen baylanıslı oyınlar hám úrp-ádetlerden baslanadı. Orta ásirlerde húkim súrgen diniy drama keyinirek dúnyalıq mazmun kásip eta basladı. XVI ásirden Kushma professional teatrlar júzege kelip, Oyanıw dáwirdiń adamgershilik ideyaların ańlatpaladi (dramaturglar K. Marlo, T. Kid, J. Lili, U. Shekspir). XVI ásir aqırı — XVII ásir bası Birlesken Korollik teatrınıń «altın dáwiri» boldı. Bul dáwirde 3 túrli teatr bolǵan: háwesker ónermentler teatrı, «mektep» háweskerleri teatrı, professional teatr. XVIII ásirge kelip, teatr aǵartıwshılıq ideyaların propaganda etti, sol dáwirde Londonda eki teatr («DruriLeyn», «KoventGarden») tiykarǵı orındı iyeledi. XIX ásir dramaturgiyası romantizmnen realistlik qaraslardı qarar taptırıwǵa ótti. Londonda «Old Vik» teatrı (1818), StratfordonEyvon qalasında Shekspir estelik teatrı (1879, 1961-jıldan Korollik Shekspir teatrı), «Ǵárezsiz teatr» (1891) payda boldı. Atqarıwshılıqta tábiyiylik, saxnalıq ansambl ushın, Shekspir dóretiwshiligin qayta tiklew ushın gúres baslandı. Birlesken Korollik teatrında saxnalıq realizm «Kort» teatrı (XX ásir bası) iskerliginde payda boldı. Onda B. Shou hám G. Ibsenniń realistlik pyesaları qoyıldı. XX ásirdiń 30-40-jıllarında teatrlar repertuarı B. Pristli dóretpeleri menen bayıdı. J. Osbornnıń «Jerkenseń, arqaǵa burılıp qara» pyesası (1956) «ashıwshań jigitler» dramaturgiyasini baslap berdi. 1963-jıl Londonda Milliy teatr ashıldı. Artistler P. Skofild, L. Olivye, V. Li, P. O. 'Tul, D. A. Xilgut, R. Richardson, rejissyorlar P. Bruk, P. Xoll, J. Litlvud Birlesken Korollik teatrınıń ataqlı wákilleri esaplanadı. Birlesken Korolliktegi teatr oqıw orınları: Korollik drama kórkem óneri akademiyası (1904-jıldan), Bristol universitetiniń teatr fakulteti. Birlesken Korollikte teatr ayaq oyını orta ásir aqırlarında payda boldı. [[London]]da dúzilgen Korollik muzıka akademiyası (1720) balet rawajlanıwında úlken rol oynadı. Birlesken Korollikte «Korollik baleti», «Balle Ramber», «Londone festival balle», «Uestern tiyetr balle» sıyaqlı balet truppaları bar. Birlesken Korollik cirki XVIII ásirde payda bolıp, F. Astley (1742-1814) dóretiwshiliginde joqarı tekshege kóterildi. Ol at oynatıwshılar mektebine tiykar saldı, cirktiń keyingi rawajlanıwında A. Dyukro, J. Sanjer, B. Milsler úlken rol oynadı. Birlesken Korollikte jazda kóshpeli cirkler isleydi.

== Kino ==
Birlesken Korollikte kino islep shıǵarıw 1896-jıldan baslandı. 1929-jıl birinshi dawıslı film «Hiylekerlik» jaratıldı. Sol jılı hújjetli filmler mektebi payda boldı. A. Kordanıń 1932-jılda shólkemlestirilgen «London filme» firması Birlesken Korollik hám shet el kino ǵayratkerleri qatnasıwında anaǵurlım joqarı dárejeli filmler jarattı («Pigmalion», rejissyor A. Askvit, «39 qádem», rejissyor A. Xichkok sıyaqlı). Ekinshi jáhán urısı dáwirinde jaratılǵan filmlerde («Arshıl oypatlıq», rejissyorı P. Tennisson, «Pastor Xoll», rejissyorı R. Boulting, «Órtler baslandı», rejissyorı X. Jennings) aldıńǵı principler kúsheydi. Urıstan soń inglis klassikleri shıǵarmaların ekranlastırıw háwij aldı. [«Hamlet» (1947), «Richard III», rejissyorı L. Olivye, «Oliver Tvist», rejissyorı D. Lin sıyaqlı]. Hújjetli filmler islep shıǵarıwda «Azat kino» toparı nátiyjeli jumıs isledi (1956-59). 60-70-jıllarǵa tiyisli «Ayrıqsha ıshqı» (rejissyorı J. Shlezinger), «Jalǵanshı Billi», «Sportshılar turmısı» (rejissyorı L. Anderson), «Qanday baxıtlı kún edi» (1972), «Bayram waqtında» (1975) sıyaqlı filmlerde xalıqtıń ómirin shın sáwlelendiriw, quramalı, qarama-qarsılıqlı xarakterler jaratıwǵa umtılıw sezildi. V. Li, A. Ginness, D. Bogard, R. Harris, A. Finni, P. Finch, R. Tashingem Birlesken Korollik kinosınıń ataqlı artistleri bolıp tabıladı.

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{Evropa}}

[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Evropa]]
[[Kategoriya:Ullı Britaniya| ]]
[[Kategoriya:G20 mámleketleri]]</text>
      <sha1>mtlw27gw23r8onblqestyemoeq5fup2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Túrkiya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1452</id>
    <revision>
      <id>232620</id>
      <parentid>190565</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:38:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:G20 mámleketleri|G20 mámleketleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="842" sha1="k83edwfs53aatlq794gduzn6niz5xc8" xml:space="preserve">{{US}}

'''Túrkiya''' [[Evraziya]] materiginiń ortasında jaylasqan mámleket. Paytaxtı - [[Ankara|Ankara qalası]].

== Gallery ==
&lt;gallery&gt;
Anit Kabir (6526103103).jpg|
Aya sofya.jpg| 
Kocatepe Mosque Ankara.jpg| 
State Painting and Sculpture Museum of Ankara.jpg| 
DolmabahceMainGate.JPG| 
İzmir clock tower.jpg| 
Pamukkale00.JPG| 
Eskişehir-Aycan.jpg| 
Antalya falezler.jpg| 
Alanya.jpg| 
Bluemosquefront.jpg| 
Diyarbakir P1050751 20080427135832.JPG| 
&lt;/gallery&gt;

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
* [http://www.tccb.gov.tr/ Prezidenttiń rásmiy web-saytı]

{{Evropa}}
{{Aziya}}
{{Sırtqı siltemeler}}

[[Kategoriya:Túrkiya]]
[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Aziya]]
[[Kategoriya:Evropa]]
[[Kategoriya:Aziya mámleketleri]]
[[Kategoriya:Respublikalar]]
[[Kategoriya:G20 mámleketleri]]


{{geo-stub}}</text>
      <sha1>k83edwfs53aatlq794gduzn6niz5xc8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amerika Qurama Shtatları</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1691</id>
    <revision>
      <id>232622</id>
      <parentid>228113</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:40:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:United Kingdom|United Kingdom]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59702" sha1="oqjp2o1jvkbg6ln5d8l4cte68tthv33" xml:space="preserve">{{Mámleket infoqutısı 
| mámleket_atı = AQSH
| mámleket_atı_tolıq = Amerika Qurama Shtatları 
| mámleket_jergilikli_atı = {{lang-en|United States of America}}
| súwret_bayraq = Flag of the United States (Pantone).svg
| súwret_gerb = Greater coat of arms of the United States.svg
| súwret_karta = USA orthographic.svg
| súwret_karta_táriypi =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region = 
 |CoordScale =
| mámleket_uranı = {{lang|en|[[In God We Trust]]»}} (с 1956)&lt;br&gt;&lt;small&gt;«Biz Qudayǵa Isenemiz»&lt;/small&gt;&lt;br&gt;«{{lang|la|[[E pluribus unum]]}}» (dástúriy)&lt;br&gt;&lt;small&gt;«Kópshilikten-bir»&lt;/small&gt;
| qaraqalpaqshauran =
| mámleket_gimni = {{lang-en2|The Star-Spangled Banner}}
| paytaxtı = [[Vashington]]
| koordinatlar = {{coord|00|00|N|00|00|E}} 
| eń_iri_qalaları = [[Nyu-York]], [[Los-Anjeles]], [[Chikago]], [[Hyuston]], [[Finiks]], [[Filadelfiya]], [[San-Antoniyo]], [[San-Diego]], [[Dallas]], [[San-Xose]], [[Ostin]], [[Jeksonvill]], [[Fort-Uert]], [[Kolumbus]], [[Sharlott]], [[San-Francisko]], [[Indianapolis]], [[Sietl]]
| rásmiy_tili = [[inglis tili]]
| rásmiy_tilleri =
| etnik_quramı_jıl = 
| etnik_quramı = 
| etnik_quramı_silteme = 
| diniy_quramı_jıl = 
| diniy_quramı =
| diniy_quramı_silteme = 
| etnoxoronim = 
| húkimet_forması = prezidentlik respublika&lt;ref name=&quot;atlas&quot;&gt;{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=78|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}&lt;/ref&gt;
| jetekshi_hámeli_1 = Prezident
| jetekshi_atı_1 = [[Donald Trump]]
| jetekshi_hámeli_2 = Vice-prezident
| jetekshi_atı_2 = [[JD Vance]]
| jetekshi_hámeli_3 = Wákiller palatası spikeri
| jetekshi_atı_3 = [[Mayk Jonson]]
| jetekshi_hámeli_4 = Senatnıń waqtınshalıq prezidenti
| jetekshi_atı_4 = [[Chuck Grassley]]
| jetekshi_hámeli_5 = Joqarı sud baslıǵı 
| jetekshi_atı_5 = [[Jon Roberts]]
| nızam_shıǵarıwshı_organ =
 | joqarǵı_palata =
 | tómengi_palata =
| suverenitet_tip =
| suverenitet_nota =
| dúzilgen_waqıya_1 =
| dúzilgen_sáne_1 = 
| dúzilgen_waqıya_2 = 
| dúzilgen_sáne_2 = 
| dúzilgen_waqıya_3 = 
| dúzilgen_sáne_3 = 
| dúzilgen_waqıya_4 = 
| dúzilgen_sáne_4 = 
| dúzilgen_waqıya_5 = 
| dúzilgen_sáne_5 =
| maydan = 9833517&lt;ref group=&quot;*&quot;&gt;Без зависимых территорий&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/#geography| bet = United States| baspaxana = CIA — The World Factbook| til = en| qaralǵan sáne = 2023-jıl 1-avgust | arxivsáne = 2021-jıl 12-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20211212224932/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/#geography| deadlink = no}}&lt;/ref&gt;
| maydan_orın = 3
| maydan_suw = 6,76
| xalıq_shama = {{Úlkenlestiriw}} 333 287 557&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/US| bet = Population Estimates, July 1, 2022. USA.| sáne = 2023-jıl 19-iyul | baspaxana = [[AQSh Xalıqtı dizimge alıw byurosı]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 19-iyul | deadlink = yes| arxivsáne = 2021-jıl 8-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210208172230/https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/US}}&lt;/ref&gt;
| xalıq_shama_jıl = 2022
| xalıq_shama_orın = 3
| xalıq_sanaq =
| xalıq_sanaq_jıl =
| xalıq_sanaq_orın =
| xalıq_tıǵızlıq = 34,55
| xalıq_tıǵızlıq_orın =
| JIÓ_SAUP = 26,94 trln&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;&gt;{{Web deregi | bet = «World Economic Outlook database: October 2023 (US)»| url = https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=111,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2020&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1| jumıs = imf.org| baspaxana = [[Международный валютный фонд]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 29-oktyabr | arxivsáne = 2023-jıl 25-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20231025002251/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=111,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2020&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1| deadlink = no}}&lt;/ref&gt; 
| JIÓ_SAUP_jıl = 2023
| JIÓ_SAUP_orın = 2 
| JIÓ_SAUP_jan_basına = 80412&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt; 
| JIÓ_SAUP_jan_basına_orın= 8
| JIÓ_nominal = 26,94 trln&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt; 
| JIÓ_nominal_jıl = 2023 
| JIÓ_nominal_orın = 1 
| JIÓ_nominal_jan_basına = 80412&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt; 
| JIÓ_nominal_jan_basına_orın= 7
| Djini = 
| Djini_jıl = 
| Djini_ózgeris =
| Djini_derek =
| Djini_orın = 
| IRI = {{Úlkenlestiriw}} 0,926
| IRI_jıl = 2019
| IRI_ózgeris = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;júdá joqari&lt;/span&gt; 
| IRI_derek = 
| IRI_orın = 15
| pul_birligi = AQSH dolları 
| pul_birligi_kod = 840
| pul_birligi_silteme =
| waqıt_zonası = −5…−10 
| waqıt_utc = 
| waqıt_zonası_dst =
| waqıt_utc_dst =
| dst_nota = 
| sáne_formatı = 
| avtomobil_háreketi = Oń 
| telefon_prefiksi = 1
| iso3166code = 
| olimpiya_kodı = MOK
| internet_domeni = https://ru.wikipedia.org/wiki/.us
| rásmiy_sayt =
| siltemeler =
}}

'''Amerika Qurama Shtatları''' (Amerika Qurama Shtatları; inglisshe: United States of America, USA), '''Amerika Qurama Shtatları''' (inglisshe: United States) yamasa ápiwayı '''Amerika''' (inglisshe: America) — [[Arqa Amerika]]daǵı mámleket. Paytaxtı — [[Vashington]] qalası, Birlesken Milletler Shólkemine aǵza. Amerika Qurama Shtatları shıǵıstan Atlantika, batıstan [[Tınısh okeanı]], qubla-shıǵıstan Meksika qoltıǵı menen qorshalǵan. Hákimshilik jaqtan 50 shtat hám bir federal okrugqa bólinedi. Alyaska hám Gavayi shtatları mámlekettiń tiykarǵı aymaǵınan sırtta jaylasqan. Puerto-Riko Doslıq Awqamı, Arqa Mariana atawları Doslıq Awqamı, Guam, Virginiya atawları hám Amerika Samoası da Amerika Qurama Shtatlarına tiyisli. Maydanı — jámi 9 833 520 km2. Xalqı 341 million adamnan aslam (2024) bolıp, xalıq sanı boyınsha dúnyada úshinshi orında turadı.

== Shtatları ==
Amerika Qurama Shtatlarina 50 shtat kiredi: [[Alabama]], [[Alyaska|Alaska]], [[Arizona]], Arkansa, [[Kaliforniya shtatı|Kalifornia]], Kolorado, Konnektikut, Delaueyr, [[Florida]], Jeorjiya, Gavaii, Aydaxo, Illinoy, Indiana, Ayova, [[Kanzas (shtat)|Kanzas]], Kentaki, Luyziana, Meyn, Merilend, Massachusets, Michigan, Minnesota, Mississipi, Missuri, Montana, Nebraska, Nevada, New Hempshir, New Meksiko, [[Nyu-York shtatı|New York]], Arqa Karolina, Arqa Dakota, Ohayo, Oklahoma, Oregon, Pennsil'vania, Roud Atawi, Qubla Karolina, Qubla Dakota, Tenessi, [[Texas shtati|Texas]], Yuta, Vermont, Virjinia, Washington, Batis Virjinia, Viskonsin, hám Vayoming.

== Tariyxı ==
Áyyemgi zamanlarda házirgi Amerika Qurama Shtatları aymaǵında indeecler hám eskimoslar jasaǵan. Amerika 1492-jılı Xristofor Kolumb tárepinen ashılǵannan keyin XVI ásirde Ispaniya, Franciya, Angliya, Gollandiya hám Shveciya Arqa Amerikadaǵı bos jerlerdi iyelewge kiristi. Angliya XVIII ásir ortalarında tiykarǵı qarsılasların qısıp shıǵarıp, materiktiń shıǵıs bóliminde óziniń koloniallıq húkimdarlıǵın ornatadı. Jerlerdi iyelew hám ornalasıp alıw menen bir waqıttıń ózinde jergilikli xalıq qırıldı hám Afrikadan qul negrler kóplep alıp kelindi. 1775-1783-jıllardaǵı Arqa Amerikada ǵárezsizlik ushın urıs dawamında 1776-jıl 4-iyulde federal mámleket — Amerika Qurama Shtatlarına tiykar salındı hám ol respublika dep járiyalandı. George Washington Amerika Qurama Shtatlarınıń birinshi prezidenti etip saylandı. Mámlekettiń arqasında sanaat hám fermerlik, qublasında qulshılıqqa tiykarlanǵan diyqanshılıq rawajlandı. Batıstaǵı indeec qáwimlerin quwıp shıǵarıw hám jańa jerlerdi ózlestiriw esabınan Amerika Qurama Shtatları aymaǵı tez keńeyip bardı. 1803-jılı Franciyadan Batıs Luiziana «satıp alındı,» 1819-jılı Ispaniya Floridanıń qolınan ótti, 1836-jılı Meksikadan Texas tartıp alındı. XIX ásir dawamında házirgi Kaliforniya, Arizona, Nyu-Meksiko hám Nevada shtatlarınıń aymaqları, Kolorado hám Vayoming shtatlarınıń bir bólegi qosıp alındı. XIX ásir ortalarında Amerika Qurama Shtatlarında «eki partiyalı sistema» payda boldı. Endi hákimiyattı Demokratlar partiyası menen Respublikashılar partiyası gezekpe-gezek basqaratuǵın boldı. Arqa burjuaziyası menen qubla plantatorları arasındaǵı qarama-qarsılıq Amerika Qurama Shtatlarında 1861-1865-jıllarda puqaralar urısına alıp keldi, onda prezident Abraham Linkoln basshılıǵındaǵı arqa shtatlar jeniske eristi. Urıs dawamında jer úlesleri haqqında (1862), qulshılıqtı biykar etiw haqqında (1865) nızamlar qabıl etildi. Puqaralar urısınan keyin mámleket ekonomikası jedel rawajlana basladı. 1867-jılı Amerika Qurama Shtatları patsha Rossiyadan Alyaska hám Aleut atawların satıp aldı; XIX ásir aqırında Filippin, Gavayi, Puerto-Riko hám basqalardı, 1903-jılı Panama kanalı zonasın qolǵa kirgizdi. Eki ásir bosaǵasında Amerika Qurama Shtatlarına kóship keliwdiń jańa tolqını baslandı. Emigrantlardıń kópshiligi qubla-shıǵıs Evropadan edi. Birinshi jáhán urısı dáwirinde (1914-1918) Amerika Qurama Shtatlarına dáslep biytáreplik poziciyasında turdı, 1917-jılı aprelde Antanta tárepinde turıp háreket etti. Urıstan keyin Amerika Qurama Shtatları ekonomikalıq rawajlanıw dáwirine kirdi. Biraq tez arada ekonomikalıq krizis baslanıp (1929-1933) jumıssızlıq kúsheydi (1933-jılı 17 million jumıssız bar edi), kárxanalar quladı, óndiris keskin tómenledi. Krizis shárayatında Franklin D. Ruzvelt (1933-1945-jılları Amerika Qurama Shtatları prezidenti) basshılıǵındaǵı Demokratiyalıq partiya hákimshiligi hákimiyat basına keldi. Onıń baslaması menen bir qansha sociallıq-ekonomikalıq ilajlar ámelge asırıldı, «jańa jol» dep atalǵan bul jol Amerika Qurama Shtatların krizisten shıǵarıw maqsetin gózlegen edi. 1941-jılı Yaponiya Amerikanıń Pearl-Harbor áskeriy-teńiz bazasına hújim etkeninen keyin Amerika Qurama Shtatları Ekinshi jáhán urısına qosıldı hám Adolf Gitlerge qarsı koaliciya tárepine ótti. Amerika qurallı kúshleri tiykarınan Tınısh okeanda Yaponiyaǵa qarsı jawıngerlik háreketlerde qatnastı. 1943-jılı Italiyaǵa ásker túsirdi. Amerika Qurama Shtatları awqamlaslardıń xalıqaralıq konferenciyalarında (1943-jılı Tegeran, 1945-jılı Qrım, 1945-jılı Potsdam konferenciyalarında) qatnastı. Aqırında, 1944-jıl 6-iyunde Amerika Qurama Shtatları menen Ullı Britaniya ekinshi fronttı ashtı. 1945-jıl avgustta Harry S. Truman (1945-1953-jılları Amerika Qurama Shtatları prezidenti) buyrıǵı menen [[Yaponiya]]nıń Xirosima hám Nagasaki qalalarına atom bombaları taslandı; on mıńlap tınısh xalıqtıń qırılıwına sebep boldı. 1950-1953-jılları Amerika Qurama Shtatları Koreya urısında qatnastı, 1956-1975-jılları Vetnamda urıs alıp bardı. 1945-jıldan Amerika Qurama Shtatları — BMSh, sonday-aq, Amerika mámleketleri shólkemi, NATO aǵzası.

== Geografiyası ==
''Tiykarǵı maqala: [[AQSh geografiyası]]''

[[Atlantika okeanı]]nıń Amerika Qurama Shtatları jaǵalawında qoltıqlar hám qoltıqlar júdá kóp, jaǵalawları tiykarınan pás tegislikten ibarat; eń úlken yarım atawı Florida. Mámleket relyefi úsh túrge bólinedi. Batıstaǵı Kordiler taw dizbegi Amerika Qurama Shtatları aymaǵınıń úshten bir bólegin iyeleydi. Tınısh okean jaǵası biyik tawlar (Alyaska dizbeginde Amerika Qurama Shtatları hám pútkil — 6194 m biyikliktegi Mak-Kinli tawı jaylasqan; bunnan tısqarı Jaǵa boyı dizbekleri hám Kaskadlı tawlar, Syerra-Nevada tawları bar). Shıǵıs poyasın Jartaslı taw dizbekleri iyelegen. Bul eki tawlı poyas aralıǵında Kolumbiya hám Kolorado platoları bar. Úlken Basseyn shól tegis tawlıqların bir-birinen tereń daralar ajıratıp turadı. Shıǵısta onsha biyik bolmaǵan Appalachi tawları (bálentligi 2037 m ge shekem, Mitchell tawı) bolıp, onı okeannan tar Atlantika boyı pás tegisligi ajıratıp turadı. Kordilera menen Appalachi arasındaǵı Oraylıq tegislikler, Ullı tegislikler (yaki Preriy platosı) hám Meksika boyı tegisliklerin óz ishine alǵan ishki tegislikler jaylasqan. Arqada suw-muz formasındaǵı relyefli Lavrentiy tóbesiniń bir bólegi jaylasqan. Amerika Qurama Shtatları paydalı qazılmalar qorları hám hár túrliligi jaǵınan dúnyanıń eń bay mámleketlerinen biri. Kómir, neft, gaz, mıs, qorǵasın, cink, uran, temir, titan rudaları, sınap, altın, molibden, volfram, fosforit kánleri bar. Tas hám kaliy duzları, kúkirt hám basqa minerallar da bar. Amerika Qurama Shtatları aymaǵınıń derlik barlıq bólimi ortasha hám subtropikalıq poyaslarda, Alyaska subarktika, Floridanıń qubla bólimi tropikalıq poyaslarda jaylasqan. Mámlekettiń arqa-shıǵıs hám shıǵıs bólimleri klimatına jıllı Golfstrim aǵımı, Tınısh okean jaǵası klimatına suwıq Kaliforniya aǵımı sezilerli tásir kórsetedi. Aymaq betiniń dúzilis ózgesheliklerine baylanıslı arqa hám qubla regionlar arasında hawa almasıwınıń jedelligi múnásibeti menen hawa-rayı tez-tez ózgerip turadı. Amerika Qurama Shtatları ishki regionlarınıń klimatı kontinental, Kordiler ishki aymaqlarında keskin kontinental. Bismark qalasında (Arqa Dakota shtatı) yanvar ayınıń ortasha temperaturası −19°, iyulda 21°, Chikago qalasında yanvarda −3,7° hám iyulda 32°. Meksika boyı pástegisligi hám Atlantika boyı pástegisliginiń qubla bóliminde subtropikalıq klimat. Jańa Orlean qalasında yanvar ayınıń ortasha temperaturası 12°, iyulda 27,4°. Atlantika boyı jaǵalawınıń arqa-shıǵıs bólimi hám Tınısh okean boyı jaǵalawınıń arqa bóliminde — teńiz klimatı. Nyu-Yorkta yanvar ayınıń ortasha temperaturası −0,8°, iyulda 23°. Tınısh okean jaǵasınıń qublasında Jer Orta teńizine uqsas klimat, Kordilera qubla bóliminiń ishki rayonlarında júdá ıssı hám qurǵaq. Hawanıń eń tómen temperaturası (-64° qa shekem) Yukon tegis tawlıǵı (Alyaska) da, eń joqarı temperaturası (50°) Ólim alabında (Kaliforniya) baqlanǵan.

Orta jıllıq jawın-shashın Alyaskanıń qubla-shıǵısında hám Vashington shtatınıń batısında — 3000-4000&amp;nbsp;mm, mámlekettiń qubla-shıǵısında — 1500-2000&amp;nbsp;mm, ishki tegisliklerde — shıǵısta 1500&amp;nbsp;mm den batısta 3000&amp;nbsp;mm ge shekem. Amerika Qurama Shtatlarınıń kóp dáryaları Atlantika okeanı basseynine quyıladı. Mámleket aymaǵınan dúnyadaǵı eń iri dárya sistemalarınan biri — Missuri hám Missisipi dáryaları aǵıp ótedi. Appalachidan aǵıp kelip Atlantika okeanına quyılatuǵın dáryalar (Gudzon, Potomak hám basqalar) — qısqa, tez hám suwlı. Kordilyaranıń dárya tarmaǵı siyregirek. Bul jerdegi Kolumbiya, Kolorado sıyaqlı saylar tereń jarlardan aǵıp ótedi. Mámlekettiń arqasında, Kanada shegarasında Ullı kóller (Joqarı kól, Guron, Michigan, Eri, Ontario) bar. Úlken Basseyn tawında Úlken Duz kól, Floridada kóplegen sayız kól hám qoltıqlar, Alyaskada muzlıqlardan payda bolǵan tektonikalıq kóller, sonıń ishinde, Iliamna kóli bar. Ishki suwlardan sanaat hám kommunal suw támiynatı, kemeler qatnawı, suwǵarıw hám gidroenergiya dáregi sıpatında paydalanıladı. Topıraq qabatı hár qıylı. Arqa-shıǵısta serjigir podzol (kúlreń) hám qońır toǵay topıraq, qubla-shıǵısta qızǵısh hám sarǵısh topıraq, ishki tegisliklerde qara reńli preteriy, qara topıraq hám toyǵın sur, Kordileranıń taw aralıǵı platosında qurǵaq dalalardıń kúlreń hám ashıq sur topıraqları. Mámlekettiń arqa-shıǵısında aralas hám qaraǵay toǵayları, qublasında keń japıraqlı, Tınısh okean jaǵası hám Kordilera janbawırlarında iyne japıraqlı toǵaylar ústem. Oraylıq tegisliklerdiń batısındaǵı ayırım jerlerde ot tárizli preriy ósimlikzarları, Ullı tegislikler, Kordilera platosı hám oypatlıqlarında qurǵaq dalalardıń ósimlikleri saqlanıp qalǵan. Kordilera tegisliginiń qurǵaq bólimin yarım shól hám shóller iyeleydi. Qorǵalatuǵın iri tábiyat obiektleri arasında Iyellouston milliy baǵı, Yosemit milliy baǵı, Sekvoyya, Grand-Kanon milliy baǵları, Mamont hám Karlsbad úngirleri bar.

== Húkimet hám siyasat ==
== Mámleketlik dúzimi ==
Amerika Qurama Shtatları 50 shtat, bir federal okrug hám bes aymaqtan quralǵan federaciyalıq respublika bolıp esaplanadı. Sonday-aq, dúnyanıń eń áyyemgi federaciyası bolıp esaplanadı. 2021-jılı Amerika Qurama Shtatları Demokratiya indeksinde 26-orındı iyeledi. Amerika Qurama Shtatlarınıń ámeldegi konstituciyası 1787-jılı qabıl etilgen. Mámleket hám húkimet baslıǵı, qurallı kúshler bas sárkardası — prezident, onıń wákillikleri júdá úlken. Vice-prezident penen birge tikkeley, eki basqıshlı saylaw jolı menen (saylawshılar kollegiyası arqalı) 4 jıl múddetke saylanadı. Nızam shıǵarıwshı hákimiyattı senat hám wákiller palatasınan ibarat eki palatalı kongress ámelge asıradı. Senatta 100 senator bar (olar 6 jıl múddetke, hárbir shtattan 2 ewden saylanadı hám 1/3 bólegi hár 2 jılda jańalanıp turıladı). Wákiller palatasına 435 deputat 2 jılǵa saylanadı. Atqarıwshı hákimiyat uyımı — Amerika Qurama Shtatları húkimeti prezident tárepinen senattıń kelisimi menen tayınlanadı; 13 ministrden ibarat boladı. Húkimet kongress aldında juwapker emes. Hárbir shtattıń óz konstituciyası bar. Shtattaǵı nızam shıǵarıwshı hákimiyattı nızam shıǵarıwshı májilis, atqarıwshı hákimiyattı bolsa gubernator ámelge asıradı. Amerika Qurama Shtatları mámleketiniń konstituciyalıq sistemasına úsh siyasiy-huqıqıy qaǵıyda tiykar etip alınǵan bolıp, bul qaǵıydalar hákimiyattıń bóliniwi, federalizm hám sudtıń konstituciyalıq qadaǵalawınan ibarat. Hákimiyattıń bóliniw qaǵıydası mámleket hákimiyatınıń úsh tarmaǵı — nızam shıǵarıwshı, atqarıwshı hám sud hákimiyatlarınıń biyǵárezligin hám olar arasında wazıypalardıń shegaralanıwın názerde tutadı. Federal dárejedegi úsh tarmaq — Kongress, Prezident hám Joqarǵı sud.

== Siyasiy partiyalar, kásiplik awqamları ==
Respublikashılar partiyası, 1854-jılı dúzilgen; Demokratiyalıq partiya, 1828-jılı dúzilgen; Kommunistlik partiya, 1919-jılı dúzilgen; Amerika Miynet Federaciyası — óndiris kásiplik awqamları kongressi, 1955-jılı shólkemlestirilgen. Amerika Qurama Shtatlarında derlik 40 gárezsiz kásiplik awqamları da bar, olarǵa 4,5 million jumısshı hám xızmetker aǵza bolıp kirgen.

== Demografiyası ==
== Xalqı ==
{{main|Amerika Qurama Shtatları demografiyası}}
Amerika Qurama Shtatlarınıń házirgi xalqı úsh tiykarǵı etnikalıq quramnan: Amerika Qurama Shtatları amerikalıqları, immigrantlar hám jergilikli xalıqtan ibarat. Amerika Qurama Shtatları xalqınıń 82,8% ti tuwma evropalılar, 12,6% ti afrikalıqlar, 3,6% ti aziyalıqlar, 1% ti hindular, eskimoslar, aleutlar quraydı. Xalqınıń 80% i qalalarda jasaydı. Amerika Qurama Shtatları amerikalıqlar millet sıpatında tiykarınan XVIII ásirdiń ekinshi yarımında Evropanıń túrli mámleketlerinen kelgen muhajirlerdiń aralasıp ketiwi nátiyjesinde qáliplesken. Afroamerikalıqlar («qaralar» dep atalatuǵın negrler) Amerika Qurama Shtatları amerikalıqlarınıń rasalıq-etnografiyalıq toparı bolıp, olar 17-19-ásirlerde mámleketke alıp kelingen afrikalı qullardıń áwladları bolıp tabıladı. Afroamerikalıqlar kóp ásirler dawamında ayırmashılıq hám kemsitiwge ushırasqanına qaramastan, afrikalıqlardıń aq deneliler menen fizikalıq aralasıwı júz berdi. Gidridler afroamerikalıqlar ulıwma sanınıń úlken bólegin quraydı. Amerika Qurama Shtatlarında meksikalıqlar, italyanlar, nemisler, francuzlar, shvedler, norvegler, gollandlar, yaponlar, polyaklar, qıtaylar hám basqa xalıqlar da jasaydı. Amerika Qurama Shtatlarında 5 mıńǵa shamalas ózbek jasaydı. Olar tiykarınan Nyu-York, Vashington, Nyu-Jersi shtatlarında, Filadelfiya qalasında hám mámlekettiń basqa shtat hám qalalarında jasaydı. Olar hár qıylı kásip hám kommerciyalıq jumıslar menen shuǵıllanadı. Házirgi Amerika ózbekleriniń ata-babaları 1917-jıl oktyabr awdarıspaǵınan keyin bolshevikler basımınan qashıp, dáslep Awǵanstan hám Qıtayǵa ótip ketken. 1950-jılları bolsa, Pakistan, Saudiya Arabstanı, Túrkiya arqalı Amerika Qurama Shtatlarına barıp qalǵan. Ekinshi jáhán urısı dáwirinde hár qıylı jollar menen ol jerge kelip qalǵan ózbekler de ushırasadı. Amerika Qurama Shtatları xalqınıń tıgızlıǵı — 1 km2 ǵa 27,2 adam. Rásmiy tili — inglis tili. Dinge sıyınıwshılar tiykarınan protestantlar hám katolikler. Iri qalalar: Nyu-York, Chikago, Los-Anjeles, Filadelfiya, Xyuston, Detroyt, San-Francisko, Vashington, Boston, Dallas, Klivlend, Baltimor.

==== Qurama Shtatlar xalqı prognozı ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Jıl
!Xalqı
!Jıllıq% ózgeris
!Jıllıq ózgeris
!Migrantlar (anıq)
!Ortasha jas
!Fertillik darajasi
!Tıǵızlıq (P/Km²)
!Urban
Pop %
!Qala 
xalqı
!Jáhán popınıń mámleket úlesi
!Dúnya xalqı
!AQShtıń
global reytingi
|-
|2030-jıl
|'''355 649 881'''
|0,48%
|1 674 815
|1 194 626
|39.6
|1.63
|39
|84,6%
|301 000 560
|4,15%
|8 569 124 911
|3
|-
|2035-jıl
|'''363,284,716'''
|0,43%
|1 526 967
|1 233 901
|40.5
|1.63
|40
|86,4%
|313 969 203
|4,09%
|8 885 210 181
|3
|-
|2040-jıl
|'''370,209,316'''
|0,38%
|1 384 920
|1 228 832
|40.8
|1.64
|40
|88,0%
|325 949 179
|4,03%
|9,177,190,203
|3
|-
|2045-jıl
|'''376,106,472'''
|0,32%
|1 179 431
|1 239 774
|41.2
|1.64
|41
|89,6%
|336 913 503
|3,98%
|9 439 639 668
|3
|-
|2050-jıl
|'''380 846 910'''
|0,25%
|948 088
|
|41.9
|1.64
|42
|91,2%
|347,346,215
|3,94%
|9 664 378 587
|3
|}

== Medicina xızmeti ==
Mámlekettegi emlewxana mákemeleriniń 70% — jeke menshik. Shıpakerlerdi medicina mektepleri tayarlaydı. Saratoga-Springs, Kliften, Trenchlik, Hot-Springste balneologiya, Atlantika okeanında teńiz boyı, Santa-Klaus, Monterey, Santa Barbarada teńiz kurortları bar. Atlantika hám Tınısh okeanları jaǵaları hám atawlarında, sonday-aq, taw hám shól jerlerde klimat stanciyaları jaylasqan.

== Ekonomikası ==
== Xojalıǵı ==
Amerika Qurama Shtatları ekonomikası nominal qunı boyınsha dúnyadaǵı eń iri ekonomika bolıp, ol keyingi 50 jıl ishinde jáhán jalpı ishki óniminiń keminde tórtten bir bólegin quraydı. Amerika ekonomikası júdá joqarı dárejedegi ashıq-aydınlıqqa iye. Amerika Qurama Shtatları mámleketlik uyımları tárepinen hár háptede, eki háptede, ayda, sherekte hám jılına bir márte onlaǵan túrli statistikalıq esabatlar hám ekonomikalıq kórsetkishler járiyalanadı. Nızamshılıqqa muwapıq, olardıń ayırımları keyingi dáwirlerinde — jańa maǵlıwmatlar alınıwına qaray qayta kórip shıǵılıwı kerek. Qayta kórip shıǵılıwı kerek bolǵan esabatlarǵa, ekonomikalıq tallaw byurosı tárepinen járiyalanǵan JIÓ hám xalıqtıń jeke dáramatları hám qárejetleri haqqındaǵı aylıq esabatlar sıyaqlılardı mısal etip keltiriw múmkin. Kórsetkishlerdiń joqarıǵa yamasa tómenge qaray barıw jaǵdayların qayta kórip shıǵıw ádettegi jaǵday emes. Amerika Qurama Shtatlarında onlaǵan mámleketlik shólkemlerden tısqarı, jeke (kommerciyalıq hám jámiyetlik) shólkemlerdiń onlaǵan statistikalıq kórsetkishleri járiyalanadı. Mısalı, uzaq waqıt dawamında ADP kompaniyasınıń jumıssızlıq haqqındaǵı esabatı, Michigan universitetiniń tutınıwshılar keypiyatı indeksi, Standard &amp; Poor's Case-Shiller indeksi hám basqalar sıyaqlı kórsetkishler isenimli esaplanadı. Mámleket ekonomikası dúnyadaǵı eń hár qıylı milliy ekonomikalardan biri bolıp, sońǵı 100 jıl dawamında jáhán ekonomikasında jetekshilikti saqlap kelmekte.

Biraq, 2000-jıllardıń basınan baslap, globallasıwdıń tezlesiwi hám rawajlanıp atırǵan mámleketler ekonomikasınıń ósiwi sebepli onıń jáhán ekonomikasındaǵı tásiri biraz tómenledi. 2019-jılı tutınıw qárejetleri Amerika ekonomikasınıń 68 procentin quradı. 2010-jıl avgust jaǵdayına bola, Amerika miynet resurslarına 154 millionnan artıq adam kiredi. Húkimet mámlekettiń eń iri jumıs beriwshisi bolıp, mámleket kompaniyaları hám strukturalarında 21 millionnan aslam adam jumıs isleydi. Jeke kompaniyalar arasında eń iri bántlik tarawı densawlıqtı saqlaw hám sociallıq támiynat (16,4 million adam). Xızmetkerlerdiń shama menen 12% kásiplik awqamlarına aǵza esaplanadı (Batıs Evropada — 30%). 2000-jıldan berli óndiristegi jumıs orınlarınıń sanı 5 millionǵa azaydı. Amerika Qurama Shtatları ekonomikasın 1994-2008-jıllarda Kanada hám Meksika menen erkin sawda zonasınıń (NAFTA) shólkemlestiriliwin bekkemledi. 1993-2013-jılları Amerika Qurama Shtatlarınıń NAFTA mámleketlerine tovar eksport kólemi 5 eseden aslamǵa: 141,8 milliard dollardan 529,0 milliard dollarǵa shekem arttı. Usı dáwirde NAFTA mámleketlerinen Amerika Qurama Shtatları tovar importınıń bahası 4 eseden aslam artqan: 150,8 milliard dollardan 625,0 milliard dollarǵa shekem.

== Sanaatı ==
1933-jıl 16-iyunde kúshke kirgen sanaattı qayta tiklew haqqındaǵı nızam «Jańa baǵdar» sheńberindegi jáne bir áhmiyetli ilaj boldı. Bul nızam sanaattı mámleket tárepinen engizdi. Birinshi jáhán urısı nátiyjesinde Amerika Qurama Shtatları Dúnyada jetekshi mámleketke aylanadı. Amerika kompaniyaları Evropa mámleketlerine úlken muǵdarda hám joqarı bahalarda áskeriy úskeneler, qural-jaraq hám azıq-awqat jetkerip berdi. Kóplegen Evropa mámleketleri Amerika Qurama Shtatlarınan urıs alıp barıw ushın kredit aldı hám urıstan keyin Amerika Qurama Shtatları aldında qarızdar bolıp qaldı amerika kompaniyaları urıs dáwirinde jámi 35 mlrd. dollar payda kórdi. 1933-jıl 12-mayda fermerlerge járdem haqqında nızam qabıl etildi. Olardıń ónimlerine bolǵan bahalardı arttırıw zárúr edi. Fermerlerge egislik maydanların hám shárwa túrin qısqartıw haqqında mámleket penen kontrakt dúziw usınıs etildi. Bunıń ushın olarǵa sıylıqlar berildi. Fermerlerdiń qarızların mámleket esabına qabıl etildi hám belgisiz múddetke toqtatıp turıldı. Mámleket júz mıńlaǵan fermerlerge kredit berdi. Pentabel emes fermalar saplastırıldı. «Jańa baǵdar» Amerika Qurama Shtatlarındaǵı jámiyetlik qatnasıqlardı liberallastırıw ushın sociallıq nızamshılıq tarawında áhmiyetli ózgeris ámelge asırıldı. 1935-jılı Amerika Qurama Shtatları Kongressi «Vagner nızamı» n qabıl etti. Bul nızam boyınsha jumısshılar jámáátlik shártnamalar dúziw huqıqına hám is taslaw huqıqına iye boldı.

Kásiplik awqamları huqıqlarınıń hám is taslaw huqıqınıń tán alınıwı jumısshı klasstıń óz qatarlarınıń birligi ushın gúresine jańa túrtki berdi. Kásiplik awqamları sanı kóbeyip kete basladı. Tán alınǵan oray — Amerika miynet federaciyası menen birge jańa kásiplik awqam shólkemi — Óndiris kásiplik awqamları komiteti payda boldı. Bul shólkem 1938-jılı Óndiris kásiplik awqamları kongressi dep ataldı. Ruzvelt Prezidentligi dáwirinde ishki siyasattıń erkinlestirilgeni sırtqı siyasatta da sáwlelendi. Amerika Qurama Shtatlarınıń sırtqı siyasatı jáne de beyimlesiwshi hám haqıyqıyraq bolıp qaldı. Jańa hákimshiliktiń sırtqı siyasattaǵı birinshi iri isi — 1933-jıl noyabrde Sovet Awqamı menen diplomatiyalıq qatnasıqlar ornatılıwı bolıp esaplanadı. Eki mámleket arasındaǵı qatnasıqlardıń normallastırılǵanı olardıń ekonomikalıq baylanısların jedellestirdi. 1935 hám 1937-jılları Amerika Qurama Shtatları menen SSSR ortasında eki mámlekettiń óz ara paydalı ekonomikalıq qatnasıqlarınıń rawajlanıwına imkan jaratatuǵın sawda kelisimleri dúzildi. Ruzvelt 1937-jıl 5-oktyabrde Chikagoda shıǵıp sóylegen sózinde agresorlar átirapında karantin ornatıwǵa shaqırdı. Ol fashistlik mámleketlerdiń basqınshılıq háreketlerin de keskin qaraladı. 1939-jıl 26-iyul kúni Amerika Qurama Shtatları Yaponiya menen sawda shártnamasın biykarladı. 1939-jılı 4-noyabrde Ekinshi jáhán urısı baslanǵannan keyin biytáreplik haqqındaǵı nızam qayta kórip shıǵıldı hám bul Angliya hám Franciyaǵa Amerika Qurama Shtatlarınan qural-jaraq satıp alıw imkaniyatın berdi.

Amerika Qurama Shtatları milliy dáramatınıń 66,3% in sanaatta payda etiledi. Sanaat óndirisiniń yarımınan jaqını sanaat korporaciyaları qolında. Olar arasında: «Ekson,» «Mobil,» «Texako,» «Shevron,» «Standard oyl of Kaliforniya,» «Standard oyl of Indiana,» «Galf oyl» neft, «Jeneral motor,» «Ford motor,» «Kraysler» avtomobil, «IBM,» «Jeneral elektrik,» «ITT» elektr mashinasazlıǵı, «YU. S. Stil» polat quyıw, «Dyupon de Nemur» ximiya hám basqa korporaciyalar bar. Áskeriy sanaat korporaciyaları arasında «Jeneral daynemiks,» «Lokxid,» «Makdonnel Duglas,» «Grumman,» «Xyuz eyrkraft» jetekshi orındı iyeleydi. Aviaketa-kosmik, energo-mashinasazlıq, elektron, sonday-aq, neft ximiyası, atom hám energetika sanaatı oǵada tez pátler menen rawajlanbaqta. Elektr energiyasınıń 74% ıssılıq elektr stanciyalarında, 12,1% GES lerde, 14,1% AES lerde payda etiledi. Neft (Meksika qoltıǵı jaǵasındaǵı Galf, Kaliforniya, Alyaska), tábiyiy gaz hám kúkirt (Galf), kómir (Appalachi hám Oraylıq basseynler), temir rudası (Joqarı kól átirapı), fosforit (Florida), uran, reńli metallar, kaliy duzları hám t.b. qazıp alınadı. Qara metallurgiyanıń tiykarǵı orayları — Chikago, Pittsburg, Detroyt, Klivlend, Buffalo, Baltimor, Filadelfiya. Alyuminiy sanaatı Galf átirapında hám de Kolumbiya hám Tennessi dáryaları basseynlerinde jaylasqan. Sanaattıń jetekshi tarmaǵı — mashina qurılısı hám metall qurılısı. Sanaat hám energetika ásbap-úskeneleri, qurılıs hám awıl xojalıǵı mashinaların islep shıǵarıw tiykarınan arqa-shıǵıs shtatlarda, elektrotexnika hám baylanıs quralların islep shıǵarıw arqa-shıǵıs hám Kaliforniyada jolǵa qoyılǵan. Avtomobilsazlıqtıń baslı orayı Detroyt qalası Samolyotlar, raketa hám kosmoslıq texnika islep shıǵarıwshı zavodlar tiykarınan Los-Anjeles, San-Diego, Boston, Nyu-York, Filadelfiya, Baltimor, Buffalo, Dallas, Atlanta hám basqa qalalarda jaylasqan. Kemesazlıq (ásirese áskeriy kemesazlıq) Amerika Qurama Shtatları arqa-shıǵıs jaǵaları portlarında rawajlanǵan. Atom sanaatınıń tiykarńı orayları — Aq-Rij, Padyuka, Portsmut, Eyken, Xanford. Ximiya sanaatı ximiyalıq zatlar, plastmassalar, ximiyalıq talshıq, sintetikalıq kauchuk, laklar, kir juwiw quralları, boyawlar, mineral tóginler hám t.b. islep shıǵaradı. Bul tarmaq kárxanaları tiykarınan arqa-shıǵıs shtatlarda, Meksika qoltıǵı jaǵasındaǵı qalalarda jaylasqan. Áskeriy sanaat tiykarınan Kaliforniya, Nyu-York, Texas, Konnektikut, Missuri, Massachusets, Virjiniya shtatlarında. Jeńil sanaat tarmaqlarınan eń salmaqlıları toqımashılıq (kóbinese Arqa Karolina, Qubla Karolina hám Jorjiya shtatlarında) hám tigiwshilik (Nyu-York hám qubla shtatlar). Teri-ayaq kiyim sanaatı jaqsı rawajlanǵan. Azıq-awqat sanaatı óz shiyki zatı menen jaqsı támiyinlengen. Oniń jetekshi tarmaqları — gósh, sút, un, may, qant, konserva, alkogolli, alkogolsiz ishimlikler, temeki.

== Awıl xojalıǵı ==
Amerika Qurama Shtatları milliy dáramatınıń 8% ten aslamı awıl xojalıǵında payda etiledi. Iri fermalar jetekshi rol oynaydı. Ulıwma awıl xojalıǵı ónimdarlı hám tovarlı bolıp, ayırım aymaqlar ayırım ónim túrlerine qánigelesken hám oraylasqan. Mámlekette 2 mln. ǵa jaqın fermer xojalıǵı bar, bir fermer xojalıǵı ortasha esapta 190 ga jerde diyqanshılıq etedi. Miynetke jaramlı xalıqtıń 2,5% awıl xojalıǵında bánt. Amerika Qurama Shtatlarında tiykarınan mákke, soya, paxta, temeki, salı, kartoshka, ayǵabaǵar, qant láblebi, qant qamısı hám basqalar egiledi. Biyday atızları («biyday poyası») Ullı tegislikler hám Kolumbiya platosında (tiykarınan Kanzas hám Arqa Dakota shtatları), mákke («mákke poyası») Ullı kóllerdiń qubla hám batısında (Ayova, Illinoys shtatları) ústemlik etedi, paxta atızları tek ǵana Missisipi dáryası oypatlıǵı hám de Texas, Arizona hám Kaliforniya shtatlarında ushırasadı. Qant láblebi, qant qamısı Missisipi dáryası hám Gavayi atawlarında, temeki Arqa Karolina, Virjiniya hám Kentukki shtatlarında jetistiriledi. Baǵshılıq hám palızgershilik Kaliforniya, Floridada, Atlantika okeanı hám Ullı kóller jaǵalarında kóbirek. Keń shóller hám «mákke regionı» shtatlarında góshke qolaylı shárwashılıq, arqa-shıǵısta hám Kaliforniyada sút shárwashılıǵı rawajlanǵan. Minnesota hám Viskonsin shtatlarında súttiń kóp bólimi qayta islenip, sır hám may islep shıǵarıladı. Qoyshılıq tiykarınan qurǵaq tawlı shtatlarda rawajlanǵan. Góshke qolaylı shóje (broyler), tawıq, kurka jetistiriwge úlken áhmiyet beriledi. Máyek kóbirek qubla-shıǵıs shtatlardaǵı iri qusshılıq fabrikalarında jetistiriledi. Amerika Qurama Shtatlarında 102 mln. bas qaramal, 51 mln. bas shoshqa, 10 mln. bas qoy bar. Balıq awlaw rawajlanǵan. Barlıq túrdegi aǵash tayarlanadı.

== Transportı ==
Ishki júk tasıwda temir jol, avtomobil transporti, ishki suw transporti, teńiz transporti, hawa transportı, gaz hám neft qubırları úlken áhmiyetke iye. Tiykarǵı teńiz portları: Nyu-York, Filadelfiya, Baltimor, Jańa Orlean, Xyuston, San-Fransisko, Ullı kóllerde — Chikago, Dulut. Aviaciya qatnawınıń tiykarǵı uzelleri — Nyu-York, Chikago, Atlanta, Los-Anjeles, Mayami, Dallas.

== Sırtqı sawda ==
Dúnyanıń túrli mámleketlerine tikkeley qarjı jumsalıwı kóbeyip barmaqta. Eksportta da, importta da tayar ónim ústem. Amerika Qurama Shtatlarınan sanaat hám energetika mashina-úskeneleri, transport quralları, ximiya tovarları, toqımashılıq hám qaǵaz ónimleri, kómir, azıq-awqat hám qaǵaz dán, soya, paxta, temeki hám basqa ónimler shıǵarıladı; neft hám neft ónimleri, ruda hám metall, sanaat mashina-úskeneleri, uzaq múddetli paydalanılatuǵın úy-ruwzıgershilik buyımları, kiyim-kenshek, ayaq kiyim, aǵash, qaǵaz, balıq, gósh, qant, kofe hám basqalar alıp kelinedi. Sawda-satıqtaǵı tiykarǵı klientleri — Kanada, Yaponiya, Meksika, Batıs Evropa mámleketleri. Pul birligi — Amerika dolları.

== Madeniyatı ==
== Bilimlendiriw hám mádeniy-aǵartıwshılıq mákemeleri ==
Milliy bilimlendiriw sisteması ǵárezsizlik ushın urıs (1775-1783) tan keyin qáliplese basladı. 1852-jılı Massachusets shtatı Amerika Qurama Shtatlarında birinshi bolıp májbúriy baslawısh bilimlendiriw haqqında nızam qabıl etti. Amerika Qurama Shtatlarındaǵı kópshilik shtatlarda 7-16 jastaǵı balalar ushın oqıw májbúriyligi Orta mekteptiń túrleri kóp: 3 jıllıq kishi orta mektep, 6 jıllıq birlesken kishi hám orta, 4 jıllıq orta mektep. Barlıq varianttaǵı orta mekteplerde oqıw múddeti — 12 jıl. Joqarı tálim sisteması universitetlerdi, 4 jıllıq kolledjlerdi bunnan tısqarı tolıq joqarı maǵlıwmat bermeytuǵın 2 jıllıq kishi kolledjler, ónermentshilik hám texnika institutların óz ishine aladı. Barlıq joqarı oqıw orınlarında bilim alıw tólemli. Eń iri joqarı oqıw orınları: Garvard, Kaliforniya (Berkli qalasında), Viskonsin, Michigan, Illinoys, Kornell (Itaka qalasında), Kolumbiya, Prinston, Chikago, Pensilvaniya universitetleri, Kaliforniya, Stenford hám Massachusets texnologiya institutları. Iri kitapxanalar: Kongress kitapxanası (1800-jılda shólkemlestirilgen), Siyrek gezlesetuǵın kitaplar hám qoljazbalar kitapxanası, Milliy arxiv kitapxanası, Milliy medicina kitapxanası, universitetlerdiń kitapxanaları, Los-Anjeles (1872-jılda shólkemlestirilgen), Chikago (1872-jılda shólkemlestirilgen), Boston (1852-jılda shólkemlestirilgen), Nyu-York (1895-jılda shólkemlestirilgen) xalıq kitapxanaları hám basqalar. Belgili muzeyleri: Amerika Qurama Shtatları Milliy muzeyi, Hawa ushıw hám kosmonavtika milliy muzeyi, Nawayı kórkem óner dóretpeleri milliy kollekciyası, Milliy kórkem óner galereyası, Tariyx hám texnika milliy muzeyi, Milliy portret galereyası (hámmesi Vashingtonda), Házirgi zaman kórkem óneri muzeyi, Metropoliten muzeyi, Amerika tábiyat tanıw tariyxı muzeyi (Nyu-Yorkta), Boston nawayı kórkem óner muzeyi hám basqalar.

== Etimologiyası ==
Amerika Qurama Shtatları — etimologiyası áyyemgi inglis-mulatlardan kelip shıqqan. Amerika Qurama Shtatları — úlken civilizaciyanıń oraylarınan biri esaplanadı.

== Ilimiy mákemeleri ==
Amerika Qurama Shtatlarında ilimiy mákemelerge basshılıq etetuǵın birden-bir oray joq. Vashingtondaǵı Amerika Qurama Shtatları Milliy Ilimler Akademiyası (1863-jılı shólkemlestirilgen) ilim hám texnika máseleleri boyınsha federal húkimettiń keńesgóyi esaplanadı. 1964-jılı óz aldına Milliy texnika akademiyası dúzilgen; Kaliforniya Ilimler Akademiyası (1853), Chikago Ilimler Akademiyası (1857) bar. Barlıq ilimiy izertlewlerdiń úlken bólegi universitetlerde alıp barıladı. 1965-jılı shólkemlestirilgen Milliy bilimlendiriw akademiyası bilimlendiriw hám pedagogika máseleleri menen shuǵıllanadı. Mámlekette bir qansha qánigelesken ilimiy shólkem hám jámiyetler bar. 10 mıńnan aslam, tiykarınan, jeke menshik sanaat firmaları, 700 ge shamalas federal húkimet mákemesi ilimiy izertlew hám izertlew-konstruktorlıq jumısların ámelge asıradı. Kongresstiń ruxsatı menen federal húkimet barlıq ilimiy izertlew hám konstruktorlıq jumıslardıń yarımın pul menen támiyinleydi. 1950-jılı Milliy ilimiy fond shólkemlestirildi. Bul mákemeniń moynına ilimiy izertlewlerdiń baǵdarın belgilew, olardı muwapıqlastırıw hám qarjı menen támiyinlew, ilimiy kadrlar tayarlaw wazıypası júklendi. Ilim hám texnika máseleleri boyınsha federal keńes prezidenttiń arnawlı járdemshisi basshılıǵında húkimet mákemeleri atqaratuǵın izertlew jumısların qadaǵalaydı. Mámleketlik mákemeler arasındaǵı eń iri fondlar Qorǵanıw ministrligine qaraslı. Bul ministrlik qaramaǵında 100 den aslam ilimiy izertlew hám tájiriybe ilimiy orayları bar.

== Baspasózi, radioesittiriwi hám telekórsetiwleri ==
Amerika Qurama Shtatlarındaǵı iri kúndelikli gazetalar: «Nyu-York tayms» («Nyu-York waqtı,» 1851-jıldan), «Nyu-York deyli nyus» («Nyu-York kúndelikli xabarları,» 1919-jıldan), «Nyu-York post» («Nyu-York pochtası,» 1801-jıldan), «Vashington post» («Vashington pochtası,» 1877-jıldan), «Vashington tayms» («Vashington waqtı,» 1982-jıldan), «Uollstrit jornel» («Wollstrit gazetası,» 1889-jıldan), «Chikago tribuni» («Chikago minberi,» 1847-jıldan), «Los-Anjeles tayms» («Los-Anjeles waqtı,» 1881-jıldan), jurnallar: «Taym» («Waqıt,» 1923-jıldan), «Nyusuik» («Háptelik jańalıqlar,» 1933-jıldan), «Yunayted stets nyus end uorld raport» («Amerika Qurama Shtatları jańalıqları hám dúnyaǵa kózqaras,» 1933-jıldan), «Biznes uik» («Biznes háptesi dawamında,» 1929-jıldan), «Neyshn» («Xalıq,» 1865-jıldan), «Demokrat» (1961-jıldan), «Layf» («Ómir»). Jetekshi xabar agentlikleri: Assoshieyted Press (AP; 1848-jılı shólkemlestirilgen) hám YUPI (1958-jılı shólkemlestirilgen). Birinshi kommerciyalıq radiostanciya 1920-jılı shólkemlestirilgen. Amerika Qurama Shtatlarında 9 mıńnan artıq radio hám IZO telestanciyası bar. Tájiriybe telekórsetiwi — 1928-jıldan, turaqlı telekórsetiw 1941-jıldan isleydi.

== Ádebiyatı ==
XVII ásirden rawajlana basladı. 1775-1783-jıllar ǵárezsizlik ushın urıs dáwirindegi aǵartıwshılar, atap aytqanda, «Úshinshi tabaq» joqarı maqsetleriniń úgit-násiyatlawshısı B. Franklin hám belgili publicist, «Salamat aqıl» (1776) hám «Insan huqıqları» (1791-1792) manifestiniń avtorı T. Peyn jumısı milliy ádebiyat rawajlanıwında áhmiyetli rol oynadı. T. Jeffersonnıń «Ǵárezsizlik deklaraciyası» (1776) nda aldıńǵı aǵartıwshılıq ideyaları sáwlelendirilgen. Evropa romantizmi tásirinde XIX ásirdiń 1-yarımında Amerika romantizmi júzege keldi hám milliy ózine tánlik ózgesheliklerin kórsetti. Romantizmniń dáslepki dáwiri 1810-1830-jıllarǵa tuwrı keledi. Onıń eń salmaqlı wákillerinen V. Irving, U. K. Brayant, J. F. Kuper shıǵarmalarında Amerika xalqınıń abadan turmıs haqqındaǵı árman-úmitleri sáwlelengen. XIX ásirdiń 40-60-jıllarında ádebiyatta negrlerdi qullıqtan azat etiw ushın baslanǵan háreket penen baylanıslı baǵdar payda boldı. J. G. Uityer, X. U. Longfello, J. R. Louell, G. Bicher-Stou («Tom atanıń úyi»), R. Xildret sıyaqlı shayır hám jazıwshılardıń shıǵarmaları, U. L. Xarrison, U. Filips, A. Linkoln, oyshıl negr F. Duglaslardıń publicistikası qulshılıqqa qarsı qaratıldı. Shayır U. Uitmen dóretiwshiligi de milliy ádebiyattıń rawajlanıwında áhmiyetli rol oynadı. Puqaralar urısınan keyin Amerika Qurama Shtatları ádebiyatında Mark Tven («Tom Soyerdiń sayaxatları,» «Geklberri Finniń sayaxatları») Amerika Qurama Shtatları ádebiyatı tariyxında óshpes iz qaldırdı. T. Drayzer («Finansist,» «Amerika tragediyası»), F. Norris, J. London («Martin Idei») XIX ásir Amerika Qurama Shtatları ádebiyatı dástúrlerin dawam ettirip, Amerika Qurama Shtatları ádebiyatı tariyxında jańa bet ashtı.

J. Londonnıń shıǵarmalarında insannıń ayrıqsha kategoriyası, márt, kúshli, hadal, bir waqıttıń ózinde óz turmıslıq gúresinde jalǵız insan súwretlengen. T. Drayzerdiń romanlarında sociallıq hádiyseler tereń talqılanǵan, zaman qaharmanlarınıń táǵdiri keń kólemde súwretlengen, tariyxta danıshpanlıq penen qaraǵan. XX ásirdiń 20-jıllarında «Joǵalǵan áwlad» dep atalǵan ádebiy topar (E. Xeminguey, U. Folkner, J. Dos-Passos, F. S. Fitsjerald) dúzildi. Onıń wákilleri bar tártip-qaǵıydalardı sınǵa aldı, isenimsizlikti, basqınshılıq urıslarına qarsı háreketti, jas áwlad tragediyasın súwretledi. Ekinshi jáhán urısı aldınan T. Drayzer fashizmniń mánisin ashıp berdi hám oǵan qarsı gúresker obrazın jarattı. Urıstan keyin J. D. Selinger, J. Chiver, J. Apdayk, U. Stayron, J. Ouc prozasınıń bas qaharmanı — mánawiyatsız jámiyette óz qábiletin júzege shıǵara almaytuǵın shaxs. Bul jazıwshılardıń kóplegen shıǵarmaları orta klass dep atalǵan kategoriyadaǵı adamlarǵa, jaslarǵa baǵıshlanǵan. 20-ásir Amerika poeziyasında hár túrli ideyalıq-kórkem sheshimlerdi kóremiz. Amerika Qurama Shtatlarınıń ilimiy-sayaxatshılıq hám satiralıq ádebiyatı (A. Azimov, A. Klark hám basqalar) ózine tán temalardıń baylıǵı menen ajıralıp turadı. Kórkem-hújjetli roman janrı ayrıqsha rawajlandı. Amerika ádebiyatınıń eń jaqsı úlgileri «Aǵa Tomnıń úyi» (G. BicherStou), «Tom Soyerdiń sayaxatları,» «Geklberri Fin sayaxatları» (M. Tven), «Kómir patshası» (E. Sinkler) romanları, J. London, O. Genri, T. Drayzer, O. Karlson, P. Bak, R. Konnel, E. Xeminguey gúrrińleri, L. Xyuz qosıqları hám basqa da shıǵarmalar ózbek tiline awdarma etip basıp shıǵarılǵan.

== Arxitekturası ==
Evropalıqlar Arqa Amerikaǵa kelgenge shekem indeeclerdiń ózine tán arxitekturası bolǵan. Irokezlar «uzın úyler» dep atalǵan jasaw orınların jaratqan bolsa, Pueblo indecleri «pueblo» awıl úylerin qurǵan. Inglis, golland hám francuz kolonizatorları Amerika Qurama Shtatlarına Evropa dástúrlerin alıp keldi. Dáslepki imaratlar barokko usılında qurılǵan. Olar ápiwayı bolıp, Amerika Qurama Shtatları az qollanılǵan. 18-19-ásirlerde Amerika Qurama Shtatları arxitekturasında klassitsizm usılı húkim súrdi. Bul usılda mámleketlik hám jámiyetlik imaratlar (Vashingtondaǵı Aq úy, Nyu-Yorktaǵı Eski ratusha — qala basqarması), ibadatxana hám basqalar qurıldı. Keyin ala quramalılıq hám sawlatlılıq kúsheydi [Vashingtondaǵı Kapitoliy (kongress) imaratı]. Puqaralar urısınan keyin Amerika Qurama Shtatları arxitekturası rawajlanıw jolına ótti. Amerika Qurama Shtatlarınıń bir qansha talantlı arxitektorları T. Richardson, J. O. Ryoblin, U. O. Reblingler qurılıs texnikasınıń rawajlanıwına úlken úles qosqan (Bruklin kópiri). XX ásir Amerika Qurama Shtatları arxitekturası tiykarınan texnika hám ekonomika pátine baylanıslı halda rawajlandı. XX ásirdiń 20-30-jıllarında Amerikanın birneshe qalalarında (Nyu-York, Los-Anjeles, Chikago hám basqalar) júdá biyik imaratlar qurıldı. Amerikanıń eń talantlı arxitektorları L. Salliven hám F. L. Rayt jańa texnika imkaniyatların estetikalıq túsiniwge umtıldı: L. Salliven kóp adam sıyatuǵın úlken imaratlar ushın polat bólimli konstrukciyanı islep shıqqan F. L. Rayt bolsa kishi imarat joybarları ústinde isledi, bir waqıtta bir neshe biyik hám ayırım hákimshilik imaratlardıń joybarı da 30-jıllardıń ortalarında sızıldı.

Amerika Qurama Shtatlarına Evropadan belgili arxitektorlar: V. Gropius, M. Breyner, L. Mis van der Roe, E. Mendelson, R. Neytra, E. Saarienen hám basqalar keldi. Olar házirgi zaman Amerika Qurama Shtatları arxitekturasına tiykar saldı. Ekinshi jáhán urısı jılları Amerika Qurama Shtatlarında jıynalatuǵın qurılıs rawajlandı. Urıstan keyin «Polat hám alyuminiy» arxitekturası xoshametlendi, arxitekturalıq formalardıń «universal usılı» rawajlandı (L. Mis van der Roe shıǵarmaları). 50-jıllardıń aqırında jańa klassitsizmniń jańa nusqası payda boldı (E. D. Stoun, M. Yamasaki sıyaqlı arxitektorlar). 60-80-jıllar imaratları kóleminiń úlkenligi, geometriyalıq masshtablarınıń salmaqlılıǵı, arxitekturalıq baǵdarlardıń tártipsizligi menen ajıralıp turadı (Nyu-Yorktaǵı Xalıqaralıq sawda orayınıń 412 m biyikliktegi 110 qabatlı minarası, 1971-1973, arxitektorlar M. Yamasaki, E. Rot; Chikagodaǵı «Sire va Robak» sawda koncerniniń 442 m biyikliktegi minarası, 1972-1975, «SOM» firması arxitektorları; Minneapolistegi bank imaratı, 1969-1973, arxitektor G. Birkerc hám basqalar; San-Fransiskodaǵı «Xayat Rijensi» miymanxanası, 1973, «Jon Portmen hám basqalar» firması hám de Los-Anjelestegi «Bonavantyur,» 1978, arxitektor J. Portmen).

== Súwretlew óneri ==
Amerika Qurama Shtatlarınıń jergilikli xalqı — indeeclerdiń Amerika Qurama Shtatlarına basqa mámleketlerden kelgen xalıqlardıń kórkem ónerinen ózine tán áyyemgi kórkem óneri bar. Indiyler óneri diniy xarakterdegi aǵash músinler, Amerika Qurama Shtatları sıyaqlı gúlal ıdıslar, gúlli gezlemeler, bizon terisine túsirilgen Amerika Qurama Shtatları hám súwretler, zergerlik zatlardan ibarat. Amerika Qurama Shtatları jerleri evropalılar tárepinen kolonizaciyalanǵan dáwirden 18-ásirdin ortalarına shekem jergilikli súwretlew ónerinde (evropalılar óneri) barokko usılınıń ápiwayılastırılǵan túrleri menen dóretilgen tákirarlanıwshı shıǵarmalar tarqalǵan. XVIII ásir aqırı hám XIX ásir baslarında Amerika Qurama Shtatlarında xudojnikler — G. Styuart, J. Trambal, T. Salli dóretiwshilik etti. Amerika Qurama Shtatları súwretlew óneri rawajlanıwında Filadelfiyada shólkemlestirilgen Kórkem óner akademiyasınıń (1805) áhmiyeti úlken boldı. XVIII ásir aqırı hám XIX ásir baslarında rawajlanǵan Amerika Qurama Shtatları súwretlew óneri XIX ásirdiń 20-50-jıllarında túskinlik dáwirin basınan ótkerip, XIX ásirdiń 2-yarımınan jáne rawajlandı. Biron Uoldo, U. Maunt sıyaqlı realist xudojnikler dóretiwshiliginde xalıq turmısın janlı hám haqıyqıy súwretlewge umtılıw seziledi. XIX ásirdiń ekinshi yarımında dóretiwshilik etken hám Amerika kórkem ónerin joqarı dárejege kótergen xudojnikler arasında U. Gomer, T. Itkins, J. Uistler ayrıqsha orın tutadı. Súwretshilik ónerinin qáliplesiwine T. Nast, músinshilikke bolsa O. Sent-Godens úles qosqan. XIX ásir aqırı hám XX ásir baslarında Amerika Qurama Shtatları súwretlew ónerinde impressionizm, simvolizm, modernizm (Ch. Xessem, M. Preidergast) aǵımları payda boldı. XX ásir baslarında músinshi J. Bernard, xudojniklerden J. Pensell, J. Sloan hám J. Bellouz sıyaqlılar dóretiwshilik etti. Amerika Qurama Shtatları súwretlew ónerinde xudojnik R. Kent ayrıqsha orın iyeleydi. R. Kent arqa kórinisleri hám kitap súwretlewdiń sheber ustası sıpatında dúnyaga belgili. Portretshi I. Olinskiy, amerika xalqı turmısın haqıyqıy súwretlewshi aǵa-iniler R. hám M. Soerler, músinshi M. Filde sıyaqlılar da belgili.

== Muzıka ==
Amerika Qurama Shtatları muzıkalıq mádeniyatı Evropa hám Afrikadan alınǵan muzıkalıq formalar, janrlar hám usıllar hám de Amerika materiginde áyyemnen bar bolǵan muzıkalıq dástúrler aralaspası tárizinde qáliplesti. Hindlerdiń muzıkalıq mádeniyatı bir dawıslı hám páseyip barıwshı sazlı qosıq hám de ayaq oyınlardan ibarat edi. Amerikanıń dáslepki yarım professional muzıkashıları — U. Billings, E. Lou, J. Morgan (18-ásir aqırı); olardıń dóretiwshiliginde dáslepki kelgindilerdiń diniy qosıqları amerikalıq muzıkaǵa tán jańa formaǵa kirdi. XIX ásirdiń ekinshi yarımınan baslap Amerika Qurama Shtatlarına Evropa mámleketlerinen muzıkashılar, kompozitorlar kelip, Amerika muzıka mádeniyatınıń rawajlanıwına úles qostı. Olar simfoniyalıq orkestrler, muzıka oqıw orınları hám jámiyetleri, teatrlar shólkemlestirdi. 1883-jılı Nyu-Yorkta belgili «Metropoliten opera» teatrı ashıldı. Shotlandiyalı Edvard Mak Douell Amerika Qurama Shtatları professional kompozitorlıq mektebine tiykar saldı. L. Armstrong, B. Gudmen, Dyuk Ellington sıyaqlı muzıkashılar jazz ónerin rawajlandırdı. Kompozitor hám pianinoshı Jorj Gershvinniń 1935-jılı saxnalastırılǵan «Porgi hám Bess» operası Amerikanıń haqıyqıy milliy operası sıpatında muzıka tariyxına kirdi. XX ásirdiń 30-jıllarında «Kompozitorlar awqamı» hám «Jumısshı muzıkashılar awqamı» átirapında toplanǵan kompozitorlardıń dóretiwshilik iskerligi háwij aldı. Amerika Qurama Shtatları kompozitorlarınan — L. Bernstayn, S. Barber, J. K. Menotti, U. Shumen, dirijyorlardan — Yu. Ormandi, L. Stokovskiy, pianinoshı — V. Klaybern, skripkashılardan — I. Menuxin, Isaak Stern, belgili negr qosıqshıları — Pol Robson hám Marian Anderson, qosıqshı kompozitor Pit Siger, muzıka tanıwshılar — O. Kinkeldi, P. Lang, N. Slominskiy hám basqalar Amerika Qurama Shtatları muzıka tariyxında salmaqlı orın iyeleydi. Mámlekette birneshe belgili orkestrler, opera teatrları, iri muzıka oqıw orınları, mektepleri bar. Belgili skripkashı Isaak Stern, qosıqshı kompozitor Pit Siger, Beni Gudmen basshılıǵındaǵı orkestr hám basqa hár qıylı waqıtlarda Ózbekstanda gastrolda bolǵan.

== Teatr ==
Arqa Amerika aymaǵında teatr óneri bolǵanlıǵı haqqındaǵı dáslepki maǵlıwmat XVII ásirge tiyisli. Sol waqıtları inglis missionerleri xristianlıqtı úgit-násiyatlaw ushın diniy pyesalardı saxnalastıratuǵın edi. XVIII ásirde tiykarınan Angliyadan kelgen teatr toparları spektakller qoyatuǵın edi. 1716-jılı Uilyamsburgta (Virjiniya shtatı) birinshi teatr imaratı qurıldı. Angliyadan kelgen L. Xallem teatrı usı imaratta óz xizmetin basladı. Ol Shekspirdiń «Veneciyalı sawdager» pyesasın saxnaǵa qoydı. Amerika Qurama Shtatları professional teatrı sonday baslandı. Onıń repertuarı tiykarın inglis dramaturgiyası quraǵan edi. XVIII ásirdin aqırınan baslap Amerika dramaturgleriniń (kóbinese U. Danlep) shıǵarmaları qoyılatuǵın boldı. XVIII ásir aqırı — XIX ásir baslarında iri qalalarda teatrlar shólkemlestirildi: «Park,» «Chetem,» «Baueri» (Nyu-York), «Chestnat Strit» (Filadelfiya), «Tremont» (Boston) hám basqalar. XIX ásirdiń ekinshi yarımında kóshpeli toparlar esabınan teatrlar sanı kóbeydi. Bul teatrlarda belgili bir pyesanı qoyıw ushın topar jıynaw, spektakldi paydasız qalǵansha kórsetiw, sońınan topardı tarqatıp jiberiw hám basqa pyesa hám topar izlew, olarda jetekshi orındı iyelegen «juldızlar» dan paydalanıw ádetke aylanǵan edi. Bul jaǵday Nyu-Yorktiń Brodvey kóshesinde jaylasqan teatrlarda da júz berdi. 30-jıllarda jumısshı teatrları júzege keldi. 1927-jılı J. Louson hám M. Gold «Jańa dramaturgler teatrı» n shólkemlestirip, «Xoboken Blyuz» (M. Gold) hám «Internacional» (J. Louson) sıyaqlı shıǵarmalardı saxnalastırdı. Sol jılları «Repertuarlı puqaralıq teatrı» hám 158 federal teatr ashıldı. Biraq ekonomikalıq krizis nátiyjesinde aldınǵı teatrlar izli-izinen jawılıp, jáne Brodvey teatrları húkimdarlıq ete qaldı. Ekinshi jer júzilik urıstan keyin «Brodveyden tısqarı» teatrlar maydanǵa keldi: «Kriket,» «Grinuich-Myuz,» «Living,» «Sheridan Skver pleyxaus» hám basqalar. 1957-jılı Nyu-Yorkta «Brodveyden tısqarı» teatrlar birlespesi shólkemlestirildi. 1964-jılı Nyu-Yorkta «Linkoln kórkem óner orayı turaqlı teatrı» ashıldı. 70-jıllarda Texas, Kaliforniya, Florida, Rod-Aylend hám basqa shtatlarda region teatrları shólkemlestirildi. Tennessi, Viskonsin, Oklaxoma, Minnesota shtatlarında balalar teatrları isleydi. 50-80-jillarda Amerika Qurama Shtatlarınıń jetekshi dramaturgleri — A. Miller, T. Uilyame, E. Olbi, J. Gelber, L. Xensberi, J. Boldun, D. Reyb hám basqalar; belgili rejissyorlar — J. Papp, E. Kazan, J. Bek, J. Chaykin, P. Shuman, D. Makbet, E. Sherin, D. ÓNil, J. Uord; aktyorlar — R. Stayger, L. Kobb, J. Fonda, J. Xarris, M. Stepplton, S. Puate, D. Din, D. Jons hám basqa túrli milletlerdiń jumısshı shólkemleri janında háweskerlik dógerekleri bar. Teatr kadrları universitetlerdiń arnawlı fakultetlerinde, jeke drama studiyalarında tayarlanadı.

== Kino ==
Amerika Qurama Shtatlarında kino kórkem óneri rawajlana baslawı aldında, 1893-jılı T. A. Edison «kinetoskop» ti oylap taptı. Mámlekette úsh jıldan keyin kino islep shıǵarıw baslandı. 1908-jıldan Gollivud (Los-Anjeles janında) Amerika Qurama Shtatları kinematografiyasınıń orayı bolıp qaldı. Talantlı rejissyor D. U. Griffit jaratqan «Millettiń tuwılıwı» (1915), «Shıdam bere almaw» (1916), «Sındırılǵan shaqalar» (1919) sıyaqlı tariyxıy filmler óz betinshe kórkem óner sıpatında kinoǵa tiykar saldı. L. Gish, R. Bartelmes, M. Pikford, K. Marsh, T. Ins, S. de Mill hám basqa da kino óneriniń wákilleri kinematografiya tariyxında óshpes iz qaldırdı. 20-jılları «Arqadan kelgen Nanuk» (rejissyor R. Flaerti, 1922), «Qubla teńizlerdiń Moanası» (rejissyor R. Flaerti, 1926), «Ashkózlik» (rejissyor E. Strogeym, 1924), «Ullı kórgizbe» (rejissyor K. Vidor, 1925) sıyaqlı filmler jaratıldı. Sessiz kino kórkem ónerinde Ch. Chaplin, G. Lloyd, B. Kiton, R. Arbekl, Ch. Konklin sıyaqlı kino komikleri jetisip shıqtı. 20-jılları kino islep shıǵarıw «Metro-Goldvin-Mayer,» «Kolumbiya,» «Paramaunt,» «Uorner Brazers» degen tiykarǵı kinokompaniyalardıń ıqtıyarında boldı. «Rızq-nesiybemiz» (rejissyor K. Vidor, 1934), «Men súrginnen qashqanman» (rejissyor Le Roy, 1932), «Qáhár» (rejissyor F. Lang, 1935), «Jin kóshesi» (1937) 30-jıllardıń eń jaqsı filmlerinen. Ekinshi jáhán urısı jıllarında «Jetinshi krest» (rejissyor F. Sinneman, 1943), «Arqa juldızı» (rejissyor L. Maylstoun, 1943), «Moskvaǵa sayaxat» (rejissyor J. Uorner, 1943) sıyaqlı filmler payda boldı. 50-jılları Gollivud kóp seriyali filmler shıǵara basladı: «Ben-Gur,» «Spartak,» «Kleopatra» hám basqa «Nyu-York mektebi» dep atalǵan aldınǵı mektep kinematografları «Bauerida» (1956), «Qayt, Afrika» (1959), «Ókpelek kóz,» «Sayalar,» «Aldaqshı» sıyaqlı filmlerdi jarattı. 60-jıllardaǵı Amerika Qurama Shtatları kinofilmleriniń eń jaqsıları qatarına «Bonni hám Klid» (A. Peni, 1966), «Ayrıqsha hádiyse» (S. Lyumet, 1967), «Qublanıń zerigerli túninde» (M. Nikole, 1967), «Kitapqumar» (1968) sıyaqlılar kiredi. 70-80-jılları kewil ashar hám sayaxat filmler, «dahshat» hám «aqıbet» filmlerin shıǵarıwǵa kirisip jiberildi. Amerika Qurama Shtatları kino aktyorları — B. Lankaster, S. Tresi, M. Brando, G. hám D. Fondalar, D. Xofman. Amerika Qurama Shtatlarında kino óneri oqıw hám ilimiy-izertlew mákemeleri, sonıń ishinde, Kino kórkem óneri akademiyası (1927-jılı shólkemlestirilgen) bar, ol hár jılı mámleketimizde hám shet elde jaratılǵan eń jaqsı filmlerge «Oskar» sıylıǵın beredi.

== Aymaqlıq bóliniwi ==
{{main|AQShtıń aymaqlıq bóliniwi}}
Amerika Qurama Shtatları hákimshilik jaqtan 50 shtat hám 1 federal okrugke bólinedi.

# [[Aydaho]]
# Ayova
# Alabama
# Alyaska
# Arizona
# Arkanzas
# Vayoming
# [[Vashington]]
# Vermont
# Virginiya
# Viskonsin
# Gavayi
# Delaver
# Jorjiya
# Batıs Virjiniya
# Illinoys
# Indiana
# [[Kaliforniya]]
# Kanzas
# Kentukki
# Kolorado
# Konnektikut
# Luiziana
# Massachusets
# Minnesota
# Missisipi
# Missuri
# Michigan
# Montana
# Meyn
# Merilend
# Nebraska
# Nevada
# Nyu-Xempshir
# Nyu-Jersi
# [[Nyu-York]]
# [[Nyu-Meksiko]]
# Ogayo
# Oklahoma
# Oregon
# Pensilvaniya
# Rod-Aylend
# Arqa Dakota
# Arqa Karolina
# Tennessi
# Texas
# Florida
# Qubla Dakota
# Qubla Karolina
# Yuta

== Sanaatı ==
Amerika Qurama Shtatları sanaatı dúnyadaǵı eń qúdiretli mámleket esaplanadı. Mámlekette kómir qazıp alıw, elektr energetikası sıyaqlı hám kóplegen tarmaqlar tiykarınan, Vashington hám Nyu-Yorkta en úlken orayları bar. Amerika Qurama Shtatları sanaatı eń qúdiretli bolıp, eń joqarı sapalı ónimler islep shıǵaradı. 2023-jıl ushın Sanaat óndiris boyınsha dúnyada 1-orında turadı.

&lt;gallery&gt;
Castillo de Disneyland.jpg
Golden Gate Bridge Clear.JPG
United States Capitol west front edit2.jpg
0326New York City Statue of Liberty.JPG
Apollo 15 flag, rover, LM, Irwin cropped.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
{{Commons|United States|AQSh}}
* https://www.usa.gov
* https://www.whitehouse.gov

{{Sırtqı siltemeler}}

[[Kategoriya:Amerika Qurama Shtatları| ]]
[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Arqa Amerika]]
[[Kategoriya:United Kingdom]]</text>
      <sha1>oqjp2o1jvkbg6ln5d8l4cte68tthv33</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>232623</id>
      <parentid>232622</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:41:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:United Kingdom|United Kingdom]]» kategoriyası alıp taslandı; «[[Kategoriya:G20 mámleketleri|G20 mámleketleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59705" sha1="9xy17rstduv1e5bnfbhtaof3bc43sdy" xml:space="preserve">{{Mámleket infoqutısı 
| mámleket_atı = AQSH
| mámleket_atı_tolıq = Amerika Qurama Shtatları 
| mámleket_jergilikli_atı = {{lang-en|United States of America}}
| súwret_bayraq = Flag of the United States (Pantone).svg
| súwret_gerb = Greater coat of arms of the United States.svg
| súwret_karta = USA orthographic.svg
| súwret_karta_táriypi =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region = 
 |CoordScale =
| mámleket_uranı = {{lang|en|[[In God We Trust]]»}} (с 1956)&lt;br&gt;&lt;small&gt;«Biz Qudayǵa Isenemiz»&lt;/small&gt;&lt;br&gt;«{{lang|la|[[E pluribus unum]]}}» (dástúriy)&lt;br&gt;&lt;small&gt;«Kópshilikten-bir»&lt;/small&gt;
| qaraqalpaqshauran =
| mámleket_gimni = {{lang-en2|The Star-Spangled Banner}}
| paytaxtı = [[Vashington]]
| koordinatlar = {{coord|00|00|N|00|00|E}} 
| eń_iri_qalaları = [[Nyu-York]], [[Los-Anjeles]], [[Chikago]], [[Hyuston]], [[Finiks]], [[Filadelfiya]], [[San-Antoniyo]], [[San-Diego]], [[Dallas]], [[San-Xose]], [[Ostin]], [[Jeksonvill]], [[Fort-Uert]], [[Kolumbus]], [[Sharlott]], [[San-Francisko]], [[Indianapolis]], [[Sietl]]
| rásmiy_tili = [[inglis tili]]
| rásmiy_tilleri =
| etnik_quramı_jıl = 
| etnik_quramı = 
| etnik_quramı_silteme = 
| diniy_quramı_jıl = 
| diniy_quramı =
| diniy_quramı_silteme = 
| etnoxoronim = 
| húkimet_forması = prezidentlik respublika&lt;ref name=&quot;atlas&quot;&gt;{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=78|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}&lt;/ref&gt;
| jetekshi_hámeli_1 = Prezident
| jetekshi_atı_1 = [[Donald Trump]]
| jetekshi_hámeli_2 = Vice-prezident
| jetekshi_atı_2 = [[JD Vance]]
| jetekshi_hámeli_3 = Wákiller palatası spikeri
| jetekshi_atı_3 = [[Mayk Jonson]]
| jetekshi_hámeli_4 = Senatnıń waqtınshalıq prezidenti
| jetekshi_atı_4 = [[Chuck Grassley]]
| jetekshi_hámeli_5 = Joqarı sud baslıǵı 
| jetekshi_atı_5 = [[Jon Roberts]]
| nızam_shıǵarıwshı_organ =
 | joqarǵı_palata =
 | tómengi_palata =
| suverenitet_tip =
| suverenitet_nota =
| dúzilgen_waqıya_1 =
| dúzilgen_sáne_1 = 
| dúzilgen_waqıya_2 = 
| dúzilgen_sáne_2 = 
| dúzilgen_waqıya_3 = 
| dúzilgen_sáne_3 = 
| dúzilgen_waqıya_4 = 
| dúzilgen_sáne_4 = 
| dúzilgen_waqıya_5 = 
| dúzilgen_sáne_5 =
| maydan = 9833517&lt;ref group=&quot;*&quot;&gt;Без зависимых территорий&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/#geography| bet = United States| baspaxana = CIA — The World Factbook| til = en| qaralǵan sáne = 2023-jıl 1-avgust | arxivsáne = 2021-jıl 12-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20211212224932/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/#geography| deadlink = no}}&lt;/ref&gt;
| maydan_orın = 3
| maydan_suw = 6,76
| xalıq_shama = {{Úlkenlestiriw}} 333 287 557&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/US| bet = Population Estimates, July 1, 2022. USA.| sáne = 2023-jıl 19-iyul | baspaxana = [[AQSh Xalıqtı dizimge alıw byurosı]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 19-iyul | deadlink = yes| arxivsáne = 2021-jıl 8-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210208172230/https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/US}}&lt;/ref&gt;
| xalıq_shama_jıl = 2022
| xalıq_shama_orın = 3
| xalıq_sanaq =
| xalıq_sanaq_jıl =
| xalıq_sanaq_orın =
| xalıq_tıǵızlıq = 34,55
| xalıq_tıǵızlıq_orın =
| JIÓ_SAUP = 26,94 trln&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;&gt;{{Web deregi | bet = «World Economic Outlook database: October 2023 (US)»| url = https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=111,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2020&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1| jumıs = imf.org| baspaxana = [[Международный валютный фонд]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 29-oktyabr | arxivsáne = 2023-jıl 25-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20231025002251/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=111,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2020&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1| deadlink = no}}&lt;/ref&gt; 
| JIÓ_SAUP_jıl = 2023
| JIÓ_SAUP_orın = 2 
| JIÓ_SAUP_jan_basına = 80412&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt; 
| JIÓ_SAUP_jan_basına_orın= 8
| JIÓ_nominal = 26,94 trln&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt; 
| JIÓ_nominal_jıl = 2023 
| JIÓ_nominal_orın = 1 
| JIÓ_nominal_jan_basına = 80412&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt; 
| JIÓ_nominal_jan_basına_orın= 7
| Djini = 
| Djini_jıl = 
| Djini_ózgeris =
| Djini_derek =
| Djini_orın = 
| IRI = {{Úlkenlestiriw}} 0,926
| IRI_jıl = 2019
| IRI_ózgeris = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;júdá joqari&lt;/span&gt; 
| IRI_derek = 
| IRI_orın = 15
| pul_birligi = AQSH dolları 
| pul_birligi_kod = 840
| pul_birligi_silteme =
| waqıt_zonası = −5…−10 
| waqıt_utc = 
| waqıt_zonası_dst =
| waqıt_utc_dst =
| dst_nota = 
| sáne_formatı = 
| avtomobil_háreketi = Oń 
| telefon_prefiksi = 1
| iso3166code = 
| olimpiya_kodı = MOK
| internet_domeni = https://ru.wikipedia.org/wiki/.us
| rásmiy_sayt =
| siltemeler =
}}

'''Amerika Qurama Shtatları''' (Amerika Qurama Shtatları; inglisshe: United States of America, USA), '''Amerika Qurama Shtatları''' (inglisshe: United States) yamasa ápiwayı '''Amerika''' (inglisshe: America) — [[Arqa Amerika]]daǵı mámleket. Paytaxtı — [[Vashington]] qalası, Birlesken Milletler Shólkemine aǵza. Amerika Qurama Shtatları shıǵıstan Atlantika, batıstan [[Tınısh okeanı]], qubla-shıǵıstan Meksika qoltıǵı menen qorshalǵan. Hákimshilik jaqtan 50 shtat hám bir federal okrugqa bólinedi. Alyaska hám Gavayi shtatları mámlekettiń tiykarǵı aymaǵınan sırtta jaylasqan. Puerto-Riko Doslıq Awqamı, Arqa Mariana atawları Doslıq Awqamı, Guam, Virginiya atawları hám Amerika Samoası da Amerika Qurama Shtatlarına tiyisli. Maydanı — jámi 9 833 520 km2. Xalqı 341 million adamnan aslam (2024) bolıp, xalıq sanı boyınsha dúnyada úshinshi orında turadı.

== Shtatları ==
Amerika Qurama Shtatlarina 50 shtat kiredi: [[Alabama]], [[Alyaska|Alaska]], [[Arizona]], Arkansa, [[Kaliforniya shtatı|Kalifornia]], Kolorado, Konnektikut, Delaueyr, [[Florida]], Jeorjiya, Gavaii, Aydaxo, Illinoy, Indiana, Ayova, [[Kanzas (shtat)|Kanzas]], Kentaki, Luyziana, Meyn, Merilend, Massachusets, Michigan, Minnesota, Mississipi, Missuri, Montana, Nebraska, Nevada, New Hempshir, New Meksiko, [[Nyu-York shtatı|New York]], Arqa Karolina, Arqa Dakota, Ohayo, Oklahoma, Oregon, Pennsil'vania, Roud Atawi, Qubla Karolina, Qubla Dakota, Tenessi, [[Texas shtati|Texas]], Yuta, Vermont, Virjinia, Washington, Batis Virjinia, Viskonsin, hám Vayoming.

== Tariyxı ==
Áyyemgi zamanlarda házirgi Amerika Qurama Shtatları aymaǵında indeecler hám eskimoslar jasaǵan. Amerika 1492-jılı Xristofor Kolumb tárepinen ashılǵannan keyin XVI ásirde Ispaniya, Franciya, Angliya, Gollandiya hám Shveciya Arqa Amerikadaǵı bos jerlerdi iyelewge kiristi. Angliya XVIII ásir ortalarında tiykarǵı qarsılasların qısıp shıǵarıp, materiktiń shıǵıs bóliminde óziniń koloniallıq húkimdarlıǵın ornatadı. Jerlerdi iyelew hám ornalasıp alıw menen bir waqıttıń ózinde jergilikli xalıq qırıldı hám Afrikadan qul negrler kóplep alıp kelindi. 1775-1783-jıllardaǵı Arqa Amerikada ǵárezsizlik ushın urıs dawamında 1776-jıl 4-iyulde federal mámleket — Amerika Qurama Shtatlarına tiykar salındı hám ol respublika dep járiyalandı. George Washington Amerika Qurama Shtatlarınıń birinshi prezidenti etip saylandı. Mámlekettiń arqasında sanaat hám fermerlik, qublasında qulshılıqqa tiykarlanǵan diyqanshılıq rawajlandı. Batıstaǵı indeec qáwimlerin quwıp shıǵarıw hám jańa jerlerdi ózlestiriw esabınan Amerika Qurama Shtatları aymaǵı tez keńeyip bardı. 1803-jılı Franciyadan Batıs Luiziana «satıp alındı,» 1819-jılı Ispaniya Floridanıń qolınan ótti, 1836-jılı Meksikadan Texas tartıp alındı. XIX ásir dawamında házirgi Kaliforniya, Arizona, Nyu-Meksiko hám Nevada shtatlarınıń aymaqları, Kolorado hám Vayoming shtatlarınıń bir bólegi qosıp alındı. XIX ásir ortalarında Amerika Qurama Shtatlarında «eki partiyalı sistema» payda boldı. Endi hákimiyattı Demokratlar partiyası menen Respublikashılar partiyası gezekpe-gezek basqaratuǵın boldı. Arqa burjuaziyası menen qubla plantatorları arasındaǵı qarama-qarsılıq Amerika Qurama Shtatlarında 1861-1865-jıllarda puqaralar urısına alıp keldi, onda prezident Abraham Linkoln basshılıǵındaǵı arqa shtatlar jeniske eristi. Urıs dawamında jer úlesleri haqqında (1862), qulshılıqtı biykar etiw haqqında (1865) nızamlar qabıl etildi. Puqaralar urısınan keyin mámleket ekonomikası jedel rawajlana basladı. 1867-jılı Amerika Qurama Shtatları patsha Rossiyadan Alyaska hám Aleut atawların satıp aldı; XIX ásir aqırında Filippin, Gavayi, Puerto-Riko hám basqalardı, 1903-jılı Panama kanalı zonasın qolǵa kirgizdi. Eki ásir bosaǵasında Amerika Qurama Shtatlarına kóship keliwdiń jańa tolqını baslandı. Emigrantlardıń kópshiligi qubla-shıǵıs Evropadan edi. Birinshi jáhán urısı dáwirinde (1914-1918) Amerika Qurama Shtatlarına dáslep biytáreplik poziciyasında turdı, 1917-jılı aprelde Antanta tárepinde turıp háreket etti. Urıstan keyin Amerika Qurama Shtatları ekonomikalıq rawajlanıw dáwirine kirdi. Biraq tez arada ekonomikalıq krizis baslanıp (1929-1933) jumıssızlıq kúsheydi (1933-jılı 17 million jumıssız bar edi), kárxanalar quladı, óndiris keskin tómenledi. Krizis shárayatında Franklin D. Ruzvelt (1933-1945-jılları Amerika Qurama Shtatları prezidenti) basshılıǵındaǵı Demokratiyalıq partiya hákimshiligi hákimiyat basına keldi. Onıń baslaması menen bir qansha sociallıq-ekonomikalıq ilajlar ámelge asırıldı, «jańa jol» dep atalǵan bul jol Amerika Qurama Shtatların krizisten shıǵarıw maqsetin gózlegen edi. 1941-jılı Yaponiya Amerikanıń Pearl-Harbor áskeriy-teńiz bazasına hújim etkeninen keyin Amerika Qurama Shtatları Ekinshi jáhán urısına qosıldı hám Adolf Gitlerge qarsı koaliciya tárepine ótti. Amerika qurallı kúshleri tiykarınan Tınısh okeanda Yaponiyaǵa qarsı jawıngerlik háreketlerde qatnastı. 1943-jılı Italiyaǵa ásker túsirdi. Amerika Qurama Shtatları awqamlaslardıń xalıqaralıq konferenciyalarında (1943-jılı Tegeran, 1945-jılı Qrım, 1945-jılı Potsdam konferenciyalarında) qatnastı. Aqırında, 1944-jıl 6-iyunde Amerika Qurama Shtatları menen Ullı Britaniya ekinshi fronttı ashtı. 1945-jıl avgustta Harry S. Truman (1945-1953-jılları Amerika Qurama Shtatları prezidenti) buyrıǵı menen [[Yaponiya]]nıń Xirosima hám Nagasaki qalalarına atom bombaları taslandı; on mıńlap tınısh xalıqtıń qırılıwına sebep boldı. 1950-1953-jılları Amerika Qurama Shtatları Koreya urısında qatnastı, 1956-1975-jılları Vetnamda urıs alıp bardı. 1945-jıldan Amerika Qurama Shtatları — BMSh, sonday-aq, Amerika mámleketleri shólkemi, NATO aǵzası.

== Geografiyası ==
''Tiykarǵı maqala: [[AQSh geografiyası]]''

[[Atlantika okeanı]]nıń Amerika Qurama Shtatları jaǵalawında qoltıqlar hám qoltıqlar júdá kóp, jaǵalawları tiykarınan pás tegislikten ibarat; eń úlken yarım atawı Florida. Mámleket relyefi úsh túrge bólinedi. Batıstaǵı Kordiler taw dizbegi Amerika Qurama Shtatları aymaǵınıń úshten bir bólegin iyeleydi. Tınısh okean jaǵası biyik tawlar (Alyaska dizbeginde Amerika Qurama Shtatları hám pútkil — 6194 m biyikliktegi Mak-Kinli tawı jaylasqan; bunnan tısqarı Jaǵa boyı dizbekleri hám Kaskadlı tawlar, Syerra-Nevada tawları bar). Shıǵıs poyasın Jartaslı taw dizbekleri iyelegen. Bul eki tawlı poyas aralıǵında Kolumbiya hám Kolorado platoları bar. Úlken Basseyn shól tegis tawlıqların bir-birinen tereń daralar ajıratıp turadı. Shıǵısta onsha biyik bolmaǵan Appalachi tawları (bálentligi 2037 m ge shekem, Mitchell tawı) bolıp, onı okeannan tar Atlantika boyı pás tegisligi ajıratıp turadı. Kordilera menen Appalachi arasındaǵı Oraylıq tegislikler, Ullı tegislikler (yaki Preriy platosı) hám Meksika boyı tegisliklerin óz ishine alǵan ishki tegislikler jaylasqan. Arqada suw-muz formasındaǵı relyefli Lavrentiy tóbesiniń bir bólegi jaylasqan. Amerika Qurama Shtatları paydalı qazılmalar qorları hám hár túrliligi jaǵınan dúnyanıń eń bay mámleketlerinen biri. Kómir, neft, gaz, mıs, qorǵasın, cink, uran, temir, titan rudaları, sınap, altın, molibden, volfram, fosforit kánleri bar. Tas hám kaliy duzları, kúkirt hám basqa minerallar da bar. Amerika Qurama Shtatları aymaǵınıń derlik barlıq bólimi ortasha hám subtropikalıq poyaslarda, Alyaska subarktika, Floridanıń qubla bólimi tropikalıq poyaslarda jaylasqan. Mámlekettiń arqa-shıǵıs hám shıǵıs bólimleri klimatına jıllı Golfstrim aǵımı, Tınısh okean jaǵası klimatına suwıq Kaliforniya aǵımı sezilerli tásir kórsetedi. Aymaq betiniń dúzilis ózgesheliklerine baylanıslı arqa hám qubla regionlar arasında hawa almasıwınıń jedelligi múnásibeti menen hawa-rayı tez-tez ózgerip turadı. Amerika Qurama Shtatları ishki regionlarınıń klimatı kontinental, Kordiler ishki aymaqlarında keskin kontinental. Bismark qalasında (Arqa Dakota shtatı) yanvar ayınıń ortasha temperaturası −19°, iyulda 21°, Chikago qalasında yanvarda −3,7° hám iyulda 32°. Meksika boyı pástegisligi hám Atlantika boyı pástegisliginiń qubla bóliminde subtropikalıq klimat. Jańa Orlean qalasında yanvar ayınıń ortasha temperaturası 12°, iyulda 27,4°. Atlantika boyı jaǵalawınıń arqa-shıǵıs bólimi hám Tınısh okean boyı jaǵalawınıń arqa bóliminde — teńiz klimatı. Nyu-Yorkta yanvar ayınıń ortasha temperaturası −0,8°, iyulda 23°. Tınısh okean jaǵasınıń qublasında Jer Orta teńizine uqsas klimat, Kordilera qubla bóliminiń ishki rayonlarında júdá ıssı hám qurǵaq. Hawanıń eń tómen temperaturası (-64° qa shekem) Yukon tegis tawlıǵı (Alyaska) da, eń joqarı temperaturası (50°) Ólim alabında (Kaliforniya) baqlanǵan.

Orta jıllıq jawın-shashın Alyaskanıń qubla-shıǵısında hám Vashington shtatınıń batısında — 3000-4000&amp;nbsp;mm, mámlekettiń qubla-shıǵısında — 1500-2000&amp;nbsp;mm, ishki tegisliklerde — shıǵısta 1500&amp;nbsp;mm den batısta 3000&amp;nbsp;mm ge shekem. Amerika Qurama Shtatlarınıń kóp dáryaları Atlantika okeanı basseynine quyıladı. Mámleket aymaǵınan dúnyadaǵı eń iri dárya sistemalarınan biri — Missuri hám Missisipi dáryaları aǵıp ótedi. Appalachidan aǵıp kelip Atlantika okeanına quyılatuǵın dáryalar (Gudzon, Potomak hám basqalar) — qısqa, tez hám suwlı. Kordilyaranıń dárya tarmaǵı siyregirek. Bul jerdegi Kolumbiya, Kolorado sıyaqlı saylar tereń jarlardan aǵıp ótedi. Mámlekettiń arqasında, Kanada shegarasında Ullı kóller (Joqarı kól, Guron, Michigan, Eri, Ontario) bar. Úlken Basseyn tawında Úlken Duz kól, Floridada kóplegen sayız kól hám qoltıqlar, Alyaskada muzlıqlardan payda bolǵan tektonikalıq kóller, sonıń ishinde, Iliamna kóli bar. Ishki suwlardan sanaat hám kommunal suw támiynatı, kemeler qatnawı, suwǵarıw hám gidroenergiya dáregi sıpatında paydalanıladı. Topıraq qabatı hár qıylı. Arqa-shıǵısta serjigir podzol (kúlreń) hám qońır toǵay topıraq, qubla-shıǵısta qızǵısh hám sarǵısh topıraq, ishki tegisliklerde qara reńli preteriy, qara topıraq hám toyǵın sur, Kordileranıń taw aralıǵı platosında qurǵaq dalalardıń kúlreń hám ashıq sur topıraqları. Mámlekettiń arqa-shıǵısında aralas hám qaraǵay toǵayları, qublasında keń japıraqlı, Tınısh okean jaǵası hám Kordilera janbawırlarında iyne japıraqlı toǵaylar ústem. Oraylıq tegisliklerdiń batısındaǵı ayırım jerlerde ot tárizli preriy ósimlikzarları, Ullı tegislikler, Kordilera platosı hám oypatlıqlarında qurǵaq dalalardıń ósimlikleri saqlanıp qalǵan. Kordilera tegisliginiń qurǵaq bólimin yarım shól hám shóller iyeleydi. Qorǵalatuǵın iri tábiyat obiektleri arasında Iyellouston milliy baǵı, Yosemit milliy baǵı, Sekvoyya, Grand-Kanon milliy baǵları, Mamont hám Karlsbad úngirleri bar.

== Húkimet hám siyasat ==
== Mámleketlik dúzimi ==
Amerika Qurama Shtatları 50 shtat, bir federal okrug hám bes aymaqtan quralǵan federaciyalıq respublika bolıp esaplanadı. Sonday-aq, dúnyanıń eń áyyemgi federaciyası bolıp esaplanadı. 2021-jılı Amerika Qurama Shtatları Demokratiya indeksinde 26-orındı iyeledi. Amerika Qurama Shtatlarınıń ámeldegi konstituciyası 1787-jılı qabıl etilgen. Mámleket hám húkimet baslıǵı, qurallı kúshler bas sárkardası — prezident, onıń wákillikleri júdá úlken. Vice-prezident penen birge tikkeley, eki basqıshlı saylaw jolı menen (saylawshılar kollegiyası arqalı) 4 jıl múddetke saylanadı. Nızam shıǵarıwshı hákimiyattı senat hám wákiller palatasınan ibarat eki palatalı kongress ámelge asıradı. Senatta 100 senator bar (olar 6 jıl múddetke, hárbir shtattan 2 ewden saylanadı hám 1/3 bólegi hár 2 jılda jańalanıp turıladı). Wákiller palatasına 435 deputat 2 jılǵa saylanadı. Atqarıwshı hákimiyat uyımı — Amerika Qurama Shtatları húkimeti prezident tárepinen senattıń kelisimi menen tayınlanadı; 13 ministrden ibarat boladı. Húkimet kongress aldında juwapker emes. Hárbir shtattıń óz konstituciyası bar. Shtattaǵı nızam shıǵarıwshı hákimiyattı nızam shıǵarıwshı májilis, atqarıwshı hákimiyattı bolsa gubernator ámelge asıradı. Amerika Qurama Shtatları mámleketiniń konstituciyalıq sistemasına úsh siyasiy-huqıqıy qaǵıyda tiykar etip alınǵan bolıp, bul qaǵıydalar hákimiyattıń bóliniwi, federalizm hám sudtıń konstituciyalıq qadaǵalawınan ibarat. Hákimiyattıń bóliniw qaǵıydası mámleket hákimiyatınıń úsh tarmaǵı — nızam shıǵarıwshı, atqarıwshı hám sud hákimiyatlarınıń biyǵárezligin hám olar arasında wazıypalardıń shegaralanıwın názerde tutadı. Federal dárejedegi úsh tarmaq — Kongress, Prezident hám Joqarǵı sud.

== Siyasiy partiyalar, kásiplik awqamları ==
Respublikashılar partiyası, 1854-jılı dúzilgen; Demokratiyalıq partiya, 1828-jılı dúzilgen; Kommunistlik partiya, 1919-jılı dúzilgen; Amerika Miynet Federaciyası — óndiris kásiplik awqamları kongressi, 1955-jılı shólkemlestirilgen. Amerika Qurama Shtatlarında derlik 40 gárezsiz kásiplik awqamları da bar, olarǵa 4,5 million jumısshı hám xızmetker aǵza bolıp kirgen.

== Demografiyası ==
== Xalqı ==
{{main|Amerika Qurama Shtatları demografiyası}}
Amerika Qurama Shtatlarınıń házirgi xalqı úsh tiykarǵı etnikalıq quramnan: Amerika Qurama Shtatları amerikalıqları, immigrantlar hám jergilikli xalıqtan ibarat. Amerika Qurama Shtatları xalqınıń 82,8% ti tuwma evropalılar, 12,6% ti afrikalıqlar, 3,6% ti aziyalıqlar, 1% ti hindular, eskimoslar, aleutlar quraydı. Xalqınıń 80% i qalalarda jasaydı. Amerika Qurama Shtatları amerikalıqlar millet sıpatında tiykarınan XVIII ásirdiń ekinshi yarımında Evropanıń túrli mámleketlerinen kelgen muhajirlerdiń aralasıp ketiwi nátiyjesinde qáliplesken. Afroamerikalıqlar («qaralar» dep atalatuǵın negrler) Amerika Qurama Shtatları amerikalıqlarınıń rasalıq-etnografiyalıq toparı bolıp, olar 17-19-ásirlerde mámleketke alıp kelingen afrikalı qullardıń áwladları bolıp tabıladı. Afroamerikalıqlar kóp ásirler dawamında ayırmashılıq hám kemsitiwge ushırasqanına qaramastan, afrikalıqlardıń aq deneliler menen fizikalıq aralasıwı júz berdi. Gidridler afroamerikalıqlar ulıwma sanınıń úlken bólegin quraydı. Amerika Qurama Shtatlarında meksikalıqlar, italyanlar, nemisler, francuzlar, shvedler, norvegler, gollandlar, yaponlar, polyaklar, qıtaylar hám basqa xalıqlar da jasaydı. Amerika Qurama Shtatlarında 5 mıńǵa shamalas ózbek jasaydı. Olar tiykarınan Nyu-York, Vashington, Nyu-Jersi shtatlarında, Filadelfiya qalasında hám mámlekettiń basqa shtat hám qalalarında jasaydı. Olar hár qıylı kásip hám kommerciyalıq jumıslar menen shuǵıllanadı. Házirgi Amerika ózbekleriniń ata-babaları 1917-jıl oktyabr awdarıspaǵınan keyin bolshevikler basımınan qashıp, dáslep Awǵanstan hám Qıtayǵa ótip ketken. 1950-jılları bolsa, Pakistan, Saudiya Arabstanı, Túrkiya arqalı Amerika Qurama Shtatlarına barıp qalǵan. Ekinshi jáhán urısı dáwirinde hár qıylı jollar menen ol jerge kelip qalǵan ózbekler de ushırasadı. Amerika Qurama Shtatları xalqınıń tıgızlıǵı — 1 km2 ǵa 27,2 adam. Rásmiy tili — inglis tili. Dinge sıyınıwshılar tiykarınan protestantlar hám katolikler. Iri qalalar: Nyu-York, Chikago, Los-Anjeles, Filadelfiya, Xyuston, Detroyt, San-Francisko, Vashington, Boston, Dallas, Klivlend, Baltimor.

==== Qurama Shtatlar xalqı prognozı ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Jıl
!Xalqı
!Jıllıq% ózgeris
!Jıllıq ózgeris
!Migrantlar (anıq)
!Ortasha jas
!Fertillik darajasi
!Tıǵızlıq (P/Km²)
!Urban
Pop %
!Qala 
xalqı
!Jáhán popınıń mámleket úlesi
!Dúnya xalqı
!AQShtıń
global reytingi
|-
|2030-jıl
|'''355 649 881'''
|0,48%
|1 674 815
|1 194 626
|39.6
|1.63
|39
|84,6%
|301 000 560
|4,15%
|8 569 124 911
|3
|-
|2035-jıl
|'''363,284,716'''
|0,43%
|1 526 967
|1 233 901
|40.5
|1.63
|40
|86,4%
|313 969 203
|4,09%
|8 885 210 181
|3
|-
|2040-jıl
|'''370,209,316'''
|0,38%
|1 384 920
|1 228 832
|40.8
|1.64
|40
|88,0%
|325 949 179
|4,03%
|9,177,190,203
|3
|-
|2045-jıl
|'''376,106,472'''
|0,32%
|1 179 431
|1 239 774
|41.2
|1.64
|41
|89,6%
|336 913 503
|3,98%
|9 439 639 668
|3
|-
|2050-jıl
|'''380 846 910'''
|0,25%
|948 088
|
|41.9
|1.64
|42
|91,2%
|347,346,215
|3,94%
|9 664 378 587
|3
|}

== Medicina xızmeti ==
Mámlekettegi emlewxana mákemeleriniń 70% — jeke menshik. Shıpakerlerdi medicina mektepleri tayarlaydı. Saratoga-Springs, Kliften, Trenchlik, Hot-Springste balneologiya, Atlantika okeanında teńiz boyı, Santa-Klaus, Monterey, Santa Barbarada teńiz kurortları bar. Atlantika hám Tınısh okeanları jaǵaları hám atawlarında, sonday-aq, taw hám shól jerlerde klimat stanciyaları jaylasqan.

== Ekonomikası ==
== Xojalıǵı ==
Amerika Qurama Shtatları ekonomikası nominal qunı boyınsha dúnyadaǵı eń iri ekonomika bolıp, ol keyingi 50 jıl ishinde jáhán jalpı ishki óniminiń keminde tórtten bir bólegin quraydı. Amerika ekonomikası júdá joqarı dárejedegi ashıq-aydınlıqqa iye. Amerika Qurama Shtatları mámleketlik uyımları tárepinen hár háptede, eki háptede, ayda, sherekte hám jılına bir márte onlaǵan túrli statistikalıq esabatlar hám ekonomikalıq kórsetkishler járiyalanadı. Nızamshılıqqa muwapıq, olardıń ayırımları keyingi dáwirlerinde — jańa maǵlıwmatlar alınıwına qaray qayta kórip shıǵılıwı kerek. Qayta kórip shıǵılıwı kerek bolǵan esabatlarǵa, ekonomikalıq tallaw byurosı tárepinen járiyalanǵan JIÓ hám xalıqtıń jeke dáramatları hám qárejetleri haqqındaǵı aylıq esabatlar sıyaqlılardı mısal etip keltiriw múmkin. Kórsetkishlerdiń joqarıǵa yamasa tómenge qaray barıw jaǵdayların qayta kórip shıǵıw ádettegi jaǵday emes. Amerika Qurama Shtatlarında onlaǵan mámleketlik shólkemlerden tısqarı, jeke (kommerciyalıq hám jámiyetlik) shólkemlerdiń onlaǵan statistikalıq kórsetkishleri járiyalanadı. Mısalı, uzaq waqıt dawamında ADP kompaniyasınıń jumıssızlıq haqqındaǵı esabatı, Michigan universitetiniń tutınıwshılar keypiyatı indeksi, Standard &amp; Poor's Case-Shiller indeksi hám basqalar sıyaqlı kórsetkishler isenimli esaplanadı. Mámleket ekonomikası dúnyadaǵı eń hár qıylı milliy ekonomikalardan biri bolıp, sońǵı 100 jıl dawamında jáhán ekonomikasında jetekshilikti saqlap kelmekte.

Biraq, 2000-jıllardıń basınan baslap, globallasıwdıń tezlesiwi hám rawajlanıp atırǵan mámleketler ekonomikasınıń ósiwi sebepli onıń jáhán ekonomikasındaǵı tásiri biraz tómenledi. 2019-jılı tutınıw qárejetleri Amerika ekonomikasınıń 68 procentin quradı. 2010-jıl avgust jaǵdayına bola, Amerika miynet resurslarına 154 millionnan artıq adam kiredi. Húkimet mámlekettiń eń iri jumıs beriwshisi bolıp, mámleket kompaniyaları hám strukturalarında 21 millionnan aslam adam jumıs isleydi. Jeke kompaniyalar arasında eń iri bántlik tarawı densawlıqtı saqlaw hám sociallıq támiynat (16,4 million adam). Xızmetkerlerdiń shama menen 12% kásiplik awqamlarına aǵza esaplanadı (Batıs Evropada — 30%). 2000-jıldan berli óndiristegi jumıs orınlarınıń sanı 5 millionǵa azaydı. Amerika Qurama Shtatları ekonomikasın 1994-2008-jıllarda Kanada hám Meksika menen erkin sawda zonasınıń (NAFTA) shólkemlestiriliwin bekkemledi. 1993-2013-jılları Amerika Qurama Shtatlarınıń NAFTA mámleketlerine tovar eksport kólemi 5 eseden aslamǵa: 141,8 milliard dollardan 529,0 milliard dollarǵa shekem arttı. Usı dáwirde NAFTA mámleketlerinen Amerika Qurama Shtatları tovar importınıń bahası 4 eseden aslam artqan: 150,8 milliard dollardan 625,0 milliard dollarǵa shekem.

== Sanaatı ==
1933-jıl 16-iyunde kúshke kirgen sanaattı qayta tiklew haqqındaǵı nızam «Jańa baǵdar» sheńberindegi jáne bir áhmiyetli ilaj boldı. Bul nızam sanaattı mámleket tárepinen engizdi. Birinshi jáhán urısı nátiyjesinde Amerika Qurama Shtatları Dúnyada jetekshi mámleketke aylanadı. Amerika kompaniyaları Evropa mámleketlerine úlken muǵdarda hám joqarı bahalarda áskeriy úskeneler, qural-jaraq hám azıq-awqat jetkerip berdi. Kóplegen Evropa mámleketleri Amerika Qurama Shtatlarınan urıs alıp barıw ushın kredit aldı hám urıstan keyin Amerika Qurama Shtatları aldında qarızdar bolıp qaldı amerika kompaniyaları urıs dáwirinde jámi 35 mlrd. dollar payda kórdi. 1933-jıl 12-mayda fermerlerge járdem haqqında nızam qabıl etildi. Olardıń ónimlerine bolǵan bahalardı arttırıw zárúr edi. Fermerlerge egislik maydanların hám shárwa túrin qısqartıw haqqında mámleket penen kontrakt dúziw usınıs etildi. Bunıń ushın olarǵa sıylıqlar berildi. Fermerlerdiń qarızların mámleket esabına qabıl etildi hám belgisiz múddetke toqtatıp turıldı. Mámleket júz mıńlaǵan fermerlerge kredit berdi. Pentabel emes fermalar saplastırıldı. «Jańa baǵdar» Amerika Qurama Shtatlarındaǵı jámiyetlik qatnasıqlardı liberallastırıw ushın sociallıq nızamshılıq tarawında áhmiyetli ózgeris ámelge asırıldı. 1935-jılı Amerika Qurama Shtatları Kongressi «Vagner nızamı» n qabıl etti. Bul nızam boyınsha jumısshılar jámáátlik shártnamalar dúziw huqıqına hám is taslaw huqıqına iye boldı.

Kásiplik awqamları huqıqlarınıń hám is taslaw huqıqınıń tán alınıwı jumısshı klasstıń óz qatarlarınıń birligi ushın gúresine jańa túrtki berdi. Kásiplik awqamları sanı kóbeyip kete basladı. Tán alınǵan oray — Amerika miynet federaciyası menen birge jańa kásiplik awqam shólkemi — Óndiris kásiplik awqamları komiteti payda boldı. Bul shólkem 1938-jılı Óndiris kásiplik awqamları kongressi dep ataldı. Ruzvelt Prezidentligi dáwirinde ishki siyasattıń erkinlestirilgeni sırtqı siyasatta da sáwlelendi. Amerika Qurama Shtatlarınıń sırtqı siyasatı jáne de beyimlesiwshi hám haqıyqıyraq bolıp qaldı. Jańa hákimshiliktiń sırtqı siyasattaǵı birinshi iri isi — 1933-jıl noyabrde Sovet Awqamı menen diplomatiyalıq qatnasıqlar ornatılıwı bolıp esaplanadı. Eki mámleket arasındaǵı qatnasıqlardıń normallastırılǵanı olardıń ekonomikalıq baylanısların jedellestirdi. 1935 hám 1937-jılları Amerika Qurama Shtatları menen SSSR ortasında eki mámlekettiń óz ara paydalı ekonomikalıq qatnasıqlarınıń rawajlanıwına imkan jaratatuǵın sawda kelisimleri dúzildi. Ruzvelt 1937-jıl 5-oktyabrde Chikagoda shıǵıp sóylegen sózinde agresorlar átirapında karantin ornatıwǵa shaqırdı. Ol fashistlik mámleketlerdiń basqınshılıq háreketlerin de keskin qaraladı. 1939-jıl 26-iyul kúni Amerika Qurama Shtatları Yaponiya menen sawda shártnamasın biykarladı. 1939-jılı 4-noyabrde Ekinshi jáhán urısı baslanǵannan keyin biytáreplik haqqındaǵı nızam qayta kórip shıǵıldı hám bul Angliya hám Franciyaǵa Amerika Qurama Shtatlarınan qural-jaraq satıp alıw imkaniyatın berdi.

Amerika Qurama Shtatları milliy dáramatınıń 66,3% in sanaatta payda etiledi. Sanaat óndirisiniń yarımınan jaqını sanaat korporaciyaları qolında. Olar arasında: «Ekson,» «Mobil,» «Texako,» «Shevron,» «Standard oyl of Kaliforniya,» «Standard oyl of Indiana,» «Galf oyl» neft, «Jeneral motor,» «Ford motor,» «Kraysler» avtomobil, «IBM,» «Jeneral elektrik,» «ITT» elektr mashinasazlıǵı, «YU. S. Stil» polat quyıw, «Dyupon de Nemur» ximiya hám basqa korporaciyalar bar. Áskeriy sanaat korporaciyaları arasında «Jeneral daynemiks,» «Lokxid,» «Makdonnel Duglas,» «Grumman,» «Xyuz eyrkraft» jetekshi orındı iyeleydi. Aviaketa-kosmik, energo-mashinasazlıq, elektron, sonday-aq, neft ximiyası, atom hám energetika sanaatı oǵada tez pátler menen rawajlanbaqta. Elektr energiyasınıń 74% ıssılıq elektr stanciyalarında, 12,1% GES lerde, 14,1% AES lerde payda etiledi. Neft (Meksika qoltıǵı jaǵasındaǵı Galf, Kaliforniya, Alyaska), tábiyiy gaz hám kúkirt (Galf), kómir (Appalachi hám Oraylıq basseynler), temir rudası (Joqarı kól átirapı), fosforit (Florida), uran, reńli metallar, kaliy duzları hám t.b. qazıp alınadı. Qara metallurgiyanıń tiykarǵı orayları — Chikago, Pittsburg, Detroyt, Klivlend, Buffalo, Baltimor, Filadelfiya. Alyuminiy sanaatı Galf átirapında hám de Kolumbiya hám Tennessi dáryaları basseynlerinde jaylasqan. Sanaattıń jetekshi tarmaǵı — mashina qurılısı hám metall qurılısı. Sanaat hám energetika ásbap-úskeneleri, qurılıs hám awıl xojalıǵı mashinaların islep shıǵarıw tiykarınan arqa-shıǵıs shtatlarda, elektrotexnika hám baylanıs quralların islep shıǵarıw arqa-shıǵıs hám Kaliforniyada jolǵa qoyılǵan. Avtomobilsazlıqtıń baslı orayı Detroyt qalası Samolyotlar, raketa hám kosmoslıq texnika islep shıǵarıwshı zavodlar tiykarınan Los-Anjeles, San-Diego, Boston, Nyu-York, Filadelfiya, Baltimor, Buffalo, Dallas, Atlanta hám basqa qalalarda jaylasqan. Kemesazlıq (ásirese áskeriy kemesazlıq) Amerika Qurama Shtatları arqa-shıǵıs jaǵaları portlarında rawajlanǵan. Atom sanaatınıń tiykarńı orayları — Aq-Rij, Padyuka, Portsmut, Eyken, Xanford. Ximiya sanaatı ximiyalıq zatlar, plastmassalar, ximiyalıq talshıq, sintetikalıq kauchuk, laklar, kir juwiw quralları, boyawlar, mineral tóginler hám t.b. islep shıǵaradı. Bul tarmaq kárxanaları tiykarınan arqa-shıǵıs shtatlarda, Meksika qoltıǵı jaǵasındaǵı qalalarda jaylasqan. Áskeriy sanaat tiykarınan Kaliforniya, Nyu-York, Texas, Konnektikut, Missuri, Massachusets, Virjiniya shtatlarında. Jeńil sanaat tarmaqlarınan eń salmaqlıları toqımashılıq (kóbinese Arqa Karolina, Qubla Karolina hám Jorjiya shtatlarında) hám tigiwshilik (Nyu-York hám qubla shtatlar). Teri-ayaq kiyim sanaatı jaqsı rawajlanǵan. Azıq-awqat sanaatı óz shiyki zatı menen jaqsı támiyinlengen. Oniń jetekshi tarmaqları — gósh, sút, un, may, qant, konserva, alkogolli, alkogolsiz ishimlikler, temeki.

== Awıl xojalıǵı ==
Amerika Qurama Shtatları milliy dáramatınıń 8% ten aslamı awıl xojalıǵında payda etiledi. Iri fermalar jetekshi rol oynaydı. Ulıwma awıl xojalıǵı ónimdarlı hám tovarlı bolıp, ayırım aymaqlar ayırım ónim túrlerine qánigelesken hám oraylasqan. Mámlekette 2 mln. ǵa jaqın fermer xojalıǵı bar, bir fermer xojalıǵı ortasha esapta 190 ga jerde diyqanshılıq etedi. Miynetke jaramlı xalıqtıń 2,5% awıl xojalıǵında bánt. Amerika Qurama Shtatlarında tiykarınan mákke, soya, paxta, temeki, salı, kartoshka, ayǵabaǵar, qant láblebi, qant qamısı hám basqalar egiledi. Biyday atızları («biyday poyası») Ullı tegislikler hám Kolumbiya platosında (tiykarınan Kanzas hám Arqa Dakota shtatları), mákke («mákke poyası») Ullı kóllerdiń qubla hám batısında (Ayova, Illinoys shtatları) ústemlik etedi, paxta atızları tek ǵana Missisipi dáryası oypatlıǵı hám de Texas, Arizona hám Kaliforniya shtatlarında ushırasadı. Qant láblebi, qant qamısı Missisipi dáryası hám Gavayi atawlarında, temeki Arqa Karolina, Virjiniya hám Kentukki shtatlarında jetistiriledi. Baǵshılıq hám palızgershilik Kaliforniya, Floridada, Atlantika okeanı hám Ullı kóller jaǵalarında kóbirek. Keń shóller hám «mákke regionı» shtatlarında góshke qolaylı shárwashılıq, arqa-shıǵısta hám Kaliforniyada sút shárwashılıǵı rawajlanǵan. Minnesota hám Viskonsin shtatlarında súttiń kóp bólimi qayta islenip, sır hám may islep shıǵarıladı. Qoyshılıq tiykarınan qurǵaq tawlı shtatlarda rawajlanǵan. Góshke qolaylı shóje (broyler), tawıq, kurka jetistiriwge úlken áhmiyet beriledi. Máyek kóbirek qubla-shıǵıs shtatlardaǵı iri qusshılıq fabrikalarında jetistiriledi. Amerika Qurama Shtatlarında 102 mln. bas qaramal, 51 mln. bas shoshqa, 10 mln. bas qoy bar. Balıq awlaw rawajlanǵan. Barlıq túrdegi aǵash tayarlanadı.

== Transportı ==
Ishki júk tasıwda temir jol, avtomobil transporti, ishki suw transporti, teńiz transporti, hawa transportı, gaz hám neft qubırları úlken áhmiyetke iye. Tiykarǵı teńiz portları: Nyu-York, Filadelfiya, Baltimor, Jańa Orlean, Xyuston, San-Fransisko, Ullı kóllerde — Chikago, Dulut. Aviaciya qatnawınıń tiykarǵı uzelleri — Nyu-York, Chikago, Atlanta, Los-Anjeles, Mayami, Dallas.

== Sırtqı sawda ==
Dúnyanıń túrli mámleketlerine tikkeley qarjı jumsalıwı kóbeyip barmaqta. Eksportta da, importta da tayar ónim ústem. Amerika Qurama Shtatlarınan sanaat hám energetika mashina-úskeneleri, transport quralları, ximiya tovarları, toqımashılıq hám qaǵaz ónimleri, kómir, azıq-awqat hám qaǵaz dán, soya, paxta, temeki hám basqa ónimler shıǵarıladı; neft hám neft ónimleri, ruda hám metall, sanaat mashina-úskeneleri, uzaq múddetli paydalanılatuǵın úy-ruwzıgershilik buyımları, kiyim-kenshek, ayaq kiyim, aǵash, qaǵaz, balıq, gósh, qant, kofe hám basqalar alıp kelinedi. Sawda-satıqtaǵı tiykarǵı klientleri — Kanada, Yaponiya, Meksika, Batıs Evropa mámleketleri. Pul birligi — Amerika dolları.

== Madeniyatı ==
== Bilimlendiriw hám mádeniy-aǵartıwshılıq mákemeleri ==
Milliy bilimlendiriw sisteması ǵárezsizlik ushın urıs (1775-1783) tan keyin qáliplese basladı. 1852-jılı Massachusets shtatı Amerika Qurama Shtatlarında birinshi bolıp májbúriy baslawısh bilimlendiriw haqqında nızam qabıl etti. Amerika Qurama Shtatlarındaǵı kópshilik shtatlarda 7-16 jastaǵı balalar ushın oqıw májbúriyligi Orta mekteptiń túrleri kóp: 3 jıllıq kishi orta mektep, 6 jıllıq birlesken kishi hám orta, 4 jıllıq orta mektep. Barlıq varianttaǵı orta mekteplerde oqıw múddeti — 12 jıl. Joqarı tálim sisteması universitetlerdi, 4 jıllıq kolledjlerdi bunnan tısqarı tolıq joqarı maǵlıwmat bermeytuǵın 2 jıllıq kishi kolledjler, ónermentshilik hám texnika institutların óz ishine aladı. Barlıq joqarı oqıw orınlarında bilim alıw tólemli. Eń iri joqarı oqıw orınları: Garvard, Kaliforniya (Berkli qalasında), Viskonsin, Michigan, Illinoys, Kornell (Itaka qalasında), Kolumbiya, Prinston, Chikago, Pensilvaniya universitetleri, Kaliforniya, Stenford hám Massachusets texnologiya institutları. Iri kitapxanalar: Kongress kitapxanası (1800-jılda shólkemlestirilgen), Siyrek gezlesetuǵın kitaplar hám qoljazbalar kitapxanası, Milliy arxiv kitapxanası, Milliy medicina kitapxanası, universitetlerdiń kitapxanaları, Los-Anjeles (1872-jılda shólkemlestirilgen), Chikago (1872-jılda shólkemlestirilgen), Boston (1852-jılda shólkemlestirilgen), Nyu-York (1895-jılda shólkemlestirilgen) xalıq kitapxanaları hám basqalar. Belgili muzeyleri: Amerika Qurama Shtatları Milliy muzeyi, Hawa ushıw hám kosmonavtika milliy muzeyi, Nawayı kórkem óner dóretpeleri milliy kollekciyası, Milliy kórkem óner galereyası, Tariyx hám texnika milliy muzeyi, Milliy portret galereyası (hámmesi Vashingtonda), Házirgi zaman kórkem óneri muzeyi, Metropoliten muzeyi, Amerika tábiyat tanıw tariyxı muzeyi (Nyu-Yorkta), Boston nawayı kórkem óner muzeyi hám basqalar.

== Etimologiyası ==
Amerika Qurama Shtatları — etimologiyası áyyemgi inglis-mulatlardan kelip shıqqan. Amerika Qurama Shtatları — úlken civilizaciyanıń oraylarınan biri esaplanadı.

== Ilimiy mákemeleri ==
Amerika Qurama Shtatlarında ilimiy mákemelerge basshılıq etetuǵın birden-bir oray joq. Vashingtondaǵı Amerika Qurama Shtatları Milliy Ilimler Akademiyası (1863-jılı shólkemlestirilgen) ilim hám texnika máseleleri boyınsha federal húkimettiń keńesgóyi esaplanadı. 1964-jılı óz aldına Milliy texnika akademiyası dúzilgen; Kaliforniya Ilimler Akademiyası (1853), Chikago Ilimler Akademiyası (1857) bar. Barlıq ilimiy izertlewlerdiń úlken bólegi universitetlerde alıp barıladı. 1965-jılı shólkemlestirilgen Milliy bilimlendiriw akademiyası bilimlendiriw hám pedagogika máseleleri menen shuǵıllanadı. Mámlekette bir qansha qánigelesken ilimiy shólkem hám jámiyetler bar. 10 mıńnan aslam, tiykarınan, jeke menshik sanaat firmaları, 700 ge shamalas federal húkimet mákemesi ilimiy izertlew hám izertlew-konstruktorlıq jumısların ámelge asıradı. Kongresstiń ruxsatı menen federal húkimet barlıq ilimiy izertlew hám konstruktorlıq jumıslardıń yarımın pul menen támiyinleydi. 1950-jılı Milliy ilimiy fond shólkemlestirildi. Bul mákemeniń moynına ilimiy izertlewlerdiń baǵdarın belgilew, olardı muwapıqlastırıw hám qarjı menen támiyinlew, ilimiy kadrlar tayarlaw wazıypası júklendi. Ilim hám texnika máseleleri boyınsha federal keńes prezidenttiń arnawlı járdemshisi basshılıǵında húkimet mákemeleri atqaratuǵın izertlew jumısların qadaǵalaydı. Mámleketlik mákemeler arasındaǵı eń iri fondlar Qorǵanıw ministrligine qaraslı. Bul ministrlik qaramaǵında 100 den aslam ilimiy izertlew hám tájiriybe ilimiy orayları bar.

== Baspasózi, radioesittiriwi hám telekórsetiwleri ==
Amerika Qurama Shtatlarındaǵı iri kúndelikli gazetalar: «Nyu-York tayms» («Nyu-York waqtı,» 1851-jıldan), «Nyu-York deyli nyus» («Nyu-York kúndelikli xabarları,» 1919-jıldan), «Nyu-York post» («Nyu-York pochtası,» 1801-jıldan), «Vashington post» («Vashington pochtası,» 1877-jıldan), «Vashington tayms» («Vashington waqtı,» 1982-jıldan), «Uollstrit jornel» («Wollstrit gazetası,» 1889-jıldan), «Chikago tribuni» («Chikago minberi,» 1847-jıldan), «Los-Anjeles tayms» («Los-Anjeles waqtı,» 1881-jıldan), jurnallar: «Taym» («Waqıt,» 1923-jıldan), «Nyusuik» («Háptelik jańalıqlar,» 1933-jıldan), «Yunayted stets nyus end uorld raport» («Amerika Qurama Shtatları jańalıqları hám dúnyaǵa kózqaras,» 1933-jıldan), «Biznes uik» («Biznes háptesi dawamında,» 1929-jıldan), «Neyshn» («Xalıq,» 1865-jıldan), «Demokrat» (1961-jıldan), «Layf» («Ómir»). Jetekshi xabar agentlikleri: Assoshieyted Press (AP; 1848-jılı shólkemlestirilgen) hám YUPI (1958-jılı shólkemlestirilgen). Birinshi kommerciyalıq radiostanciya 1920-jılı shólkemlestirilgen. Amerika Qurama Shtatlarında 9 mıńnan artıq radio hám IZO telestanciyası bar. Tájiriybe telekórsetiwi — 1928-jıldan, turaqlı telekórsetiw 1941-jıldan isleydi.

== Ádebiyatı ==
XVII ásirden rawajlana basladı. 1775-1783-jıllar ǵárezsizlik ushın urıs dáwirindegi aǵartıwshılar, atap aytqanda, «Úshinshi tabaq» joqarı maqsetleriniń úgit-násiyatlawshısı B. Franklin hám belgili publicist, «Salamat aqıl» (1776) hám «Insan huqıqları» (1791-1792) manifestiniń avtorı T. Peyn jumısı milliy ádebiyat rawajlanıwında áhmiyetli rol oynadı. T. Jeffersonnıń «Ǵárezsizlik deklaraciyası» (1776) nda aldıńǵı aǵartıwshılıq ideyaları sáwlelendirilgen. Evropa romantizmi tásirinde XIX ásirdiń 1-yarımında Amerika romantizmi júzege keldi hám milliy ózine tánlik ózgesheliklerin kórsetti. Romantizmniń dáslepki dáwiri 1810-1830-jıllarǵa tuwrı keledi. Onıń eń salmaqlı wákillerinen V. Irving, U. K. Brayant, J. F. Kuper shıǵarmalarında Amerika xalqınıń abadan turmıs haqqındaǵı árman-úmitleri sáwlelengen. XIX ásirdiń 40-60-jıllarında ádebiyatta negrlerdi qullıqtan azat etiw ushın baslanǵan háreket penen baylanıslı baǵdar payda boldı. J. G. Uityer, X. U. Longfello, J. R. Louell, G. Bicher-Stou («Tom atanıń úyi»), R. Xildret sıyaqlı shayır hám jazıwshılardıń shıǵarmaları, U. L. Xarrison, U. Filips, A. Linkoln, oyshıl negr F. Duglaslardıń publicistikası qulshılıqqa qarsı qaratıldı. Shayır U. Uitmen dóretiwshiligi de milliy ádebiyattıń rawajlanıwında áhmiyetli rol oynadı. Puqaralar urısınan keyin Amerika Qurama Shtatları ádebiyatında Mark Tven («Tom Soyerdiń sayaxatları,» «Geklberri Finniń sayaxatları») Amerika Qurama Shtatları ádebiyatı tariyxında óshpes iz qaldırdı. T. Drayzer («Finansist,» «Amerika tragediyası»), F. Norris, J. London («Martin Idei») XIX ásir Amerika Qurama Shtatları ádebiyatı dástúrlerin dawam ettirip, Amerika Qurama Shtatları ádebiyatı tariyxında jańa bet ashtı.

J. Londonnıń shıǵarmalarında insannıń ayrıqsha kategoriyası, márt, kúshli, hadal, bir waqıttıń ózinde óz turmıslıq gúresinde jalǵız insan súwretlengen. T. Drayzerdiń romanlarında sociallıq hádiyseler tereń talqılanǵan, zaman qaharmanlarınıń táǵdiri keń kólemde súwretlengen, tariyxta danıshpanlıq penen qaraǵan. XX ásirdiń 20-jıllarında «Joǵalǵan áwlad» dep atalǵan ádebiy topar (E. Xeminguey, U. Folkner, J. Dos-Passos, F. S. Fitsjerald) dúzildi. Onıń wákilleri bar tártip-qaǵıydalardı sınǵa aldı, isenimsizlikti, basqınshılıq urıslarına qarsı háreketti, jas áwlad tragediyasın súwretledi. Ekinshi jáhán urısı aldınan T. Drayzer fashizmniń mánisin ashıp berdi hám oǵan qarsı gúresker obrazın jarattı. Urıstan keyin J. D. Selinger, J. Chiver, J. Apdayk, U. Stayron, J. Ouc prozasınıń bas qaharmanı — mánawiyatsız jámiyette óz qábiletin júzege shıǵara almaytuǵın shaxs. Bul jazıwshılardıń kóplegen shıǵarmaları orta klass dep atalǵan kategoriyadaǵı adamlarǵa, jaslarǵa baǵıshlanǵan. 20-ásir Amerika poeziyasında hár túrli ideyalıq-kórkem sheshimlerdi kóremiz. Amerika Qurama Shtatlarınıń ilimiy-sayaxatshılıq hám satiralıq ádebiyatı (A. Azimov, A. Klark hám basqalar) ózine tán temalardıń baylıǵı menen ajıralıp turadı. Kórkem-hújjetli roman janrı ayrıqsha rawajlandı. Amerika ádebiyatınıń eń jaqsı úlgileri «Aǵa Tomnıń úyi» (G. BicherStou), «Tom Soyerdiń sayaxatları,» «Geklberri Fin sayaxatları» (M. Tven), «Kómir patshası» (E. Sinkler) romanları, J. London, O. Genri, T. Drayzer, O. Karlson, P. Bak, R. Konnel, E. Xeminguey gúrrińleri, L. Xyuz qosıqları hám basqa da shıǵarmalar ózbek tiline awdarma etip basıp shıǵarılǵan.

== Arxitekturası ==
Evropalıqlar Arqa Amerikaǵa kelgenge shekem indeeclerdiń ózine tán arxitekturası bolǵan. Irokezlar «uzın úyler» dep atalǵan jasaw orınların jaratqan bolsa, Pueblo indecleri «pueblo» awıl úylerin qurǵan. Inglis, golland hám francuz kolonizatorları Amerika Qurama Shtatlarına Evropa dástúrlerin alıp keldi. Dáslepki imaratlar barokko usılında qurılǵan. Olar ápiwayı bolıp, Amerika Qurama Shtatları az qollanılǵan. 18-19-ásirlerde Amerika Qurama Shtatları arxitekturasında klassitsizm usılı húkim súrdi. Bul usılda mámleketlik hám jámiyetlik imaratlar (Vashingtondaǵı Aq úy, Nyu-Yorktaǵı Eski ratusha — qala basqarması), ibadatxana hám basqalar qurıldı. Keyin ala quramalılıq hám sawlatlılıq kúsheydi [Vashingtondaǵı Kapitoliy (kongress) imaratı]. Puqaralar urısınan keyin Amerika Qurama Shtatları arxitekturası rawajlanıw jolına ótti. Amerika Qurama Shtatlarınıń bir qansha talantlı arxitektorları T. Richardson, J. O. Ryoblin, U. O. Reblingler qurılıs texnikasınıń rawajlanıwına úlken úles qosqan (Bruklin kópiri). XX ásir Amerika Qurama Shtatları arxitekturası tiykarınan texnika hám ekonomika pátine baylanıslı halda rawajlandı. XX ásirdiń 20-30-jıllarında Amerikanın birneshe qalalarında (Nyu-York, Los-Anjeles, Chikago hám basqalar) júdá biyik imaratlar qurıldı. Amerikanıń eń talantlı arxitektorları L. Salliven hám F. L. Rayt jańa texnika imkaniyatların estetikalıq túsiniwge umtıldı: L. Salliven kóp adam sıyatuǵın úlken imaratlar ushın polat bólimli konstrukciyanı islep shıqqan F. L. Rayt bolsa kishi imarat joybarları ústinde isledi, bir waqıtta bir neshe biyik hám ayırım hákimshilik imaratlardıń joybarı da 30-jıllardıń ortalarında sızıldı.

Amerika Qurama Shtatlarına Evropadan belgili arxitektorlar: V. Gropius, M. Breyner, L. Mis van der Roe, E. Mendelson, R. Neytra, E. Saarienen hám basqalar keldi. Olar házirgi zaman Amerika Qurama Shtatları arxitekturasına tiykar saldı. Ekinshi jáhán urısı jılları Amerika Qurama Shtatlarında jıynalatuǵın qurılıs rawajlandı. Urıstan keyin «Polat hám alyuminiy» arxitekturası xoshametlendi, arxitekturalıq formalardıń «universal usılı» rawajlandı (L. Mis van der Roe shıǵarmaları). 50-jıllardıń aqırında jańa klassitsizmniń jańa nusqası payda boldı (E. D. Stoun, M. Yamasaki sıyaqlı arxitektorlar). 60-80-jıllar imaratları kóleminiń úlkenligi, geometriyalıq masshtablarınıń salmaqlılıǵı, arxitekturalıq baǵdarlardıń tártipsizligi menen ajıralıp turadı (Nyu-Yorktaǵı Xalıqaralıq sawda orayınıń 412 m biyikliktegi 110 qabatlı minarası, 1971-1973, arxitektorlar M. Yamasaki, E. Rot; Chikagodaǵı «Sire va Robak» sawda koncerniniń 442 m biyikliktegi minarası, 1972-1975, «SOM» firması arxitektorları; Minneapolistegi bank imaratı, 1969-1973, arxitektor G. Birkerc hám basqalar; San-Fransiskodaǵı «Xayat Rijensi» miymanxanası, 1973, «Jon Portmen hám basqalar» firması hám de Los-Anjelestegi «Bonavantyur,» 1978, arxitektor J. Portmen).

== Súwretlew óneri ==
Amerika Qurama Shtatlarınıń jergilikli xalqı — indeeclerdiń Amerika Qurama Shtatlarına basqa mámleketlerden kelgen xalıqlardıń kórkem ónerinen ózine tán áyyemgi kórkem óneri bar. Indiyler óneri diniy xarakterdegi aǵash músinler, Amerika Qurama Shtatları sıyaqlı gúlal ıdıslar, gúlli gezlemeler, bizon terisine túsirilgen Amerika Qurama Shtatları hám súwretler, zergerlik zatlardan ibarat. Amerika Qurama Shtatları jerleri evropalılar tárepinen kolonizaciyalanǵan dáwirden 18-ásirdin ortalarına shekem jergilikli súwretlew ónerinde (evropalılar óneri) barokko usılınıń ápiwayılastırılǵan túrleri menen dóretilgen tákirarlanıwshı shıǵarmalar tarqalǵan. XVIII ásir aqırı hám XIX ásir baslarında Amerika Qurama Shtatlarında xudojnikler — G. Styuart, J. Trambal, T. Salli dóretiwshilik etti. Amerika Qurama Shtatları súwretlew óneri rawajlanıwında Filadelfiyada shólkemlestirilgen Kórkem óner akademiyasınıń (1805) áhmiyeti úlken boldı. XVIII ásir aqırı hám XIX ásir baslarında rawajlanǵan Amerika Qurama Shtatları súwretlew óneri XIX ásirdiń 20-50-jıllarında túskinlik dáwirin basınan ótkerip, XIX ásirdiń 2-yarımınan jáne rawajlandı. Biron Uoldo, U. Maunt sıyaqlı realist xudojnikler dóretiwshiliginde xalıq turmısın janlı hám haqıyqıy súwretlewge umtılıw seziledi. XIX ásirdiń ekinshi yarımında dóretiwshilik etken hám Amerika kórkem ónerin joqarı dárejege kótergen xudojnikler arasında U. Gomer, T. Itkins, J. Uistler ayrıqsha orın tutadı. Súwretshilik ónerinin qáliplesiwine T. Nast, músinshilikke bolsa O. Sent-Godens úles qosqan. XIX ásir aqırı hám XX ásir baslarında Amerika Qurama Shtatları súwretlew ónerinde impressionizm, simvolizm, modernizm (Ch. Xessem, M. Preidergast) aǵımları payda boldı. XX ásir baslarında músinshi J. Bernard, xudojniklerden J. Pensell, J. Sloan hám J. Bellouz sıyaqlılar dóretiwshilik etti. Amerika Qurama Shtatları súwretlew ónerinde xudojnik R. Kent ayrıqsha orın iyeleydi. R. Kent arqa kórinisleri hám kitap súwretlewdiń sheber ustası sıpatında dúnyaga belgili. Portretshi I. Olinskiy, amerika xalqı turmısın haqıyqıy súwretlewshi aǵa-iniler R. hám M. Soerler, músinshi M. Filde sıyaqlılar da belgili.

== Muzıka ==
Amerika Qurama Shtatları muzıkalıq mádeniyatı Evropa hám Afrikadan alınǵan muzıkalıq formalar, janrlar hám usıllar hám de Amerika materiginde áyyemnen bar bolǵan muzıkalıq dástúrler aralaspası tárizinde qáliplesti. Hindlerdiń muzıkalıq mádeniyatı bir dawıslı hám páseyip barıwshı sazlı qosıq hám de ayaq oyınlardan ibarat edi. Amerikanıń dáslepki yarım professional muzıkashıları — U. Billings, E. Lou, J. Morgan (18-ásir aqırı); olardıń dóretiwshiliginde dáslepki kelgindilerdiń diniy qosıqları amerikalıq muzıkaǵa tán jańa formaǵa kirdi. XIX ásirdiń ekinshi yarımınan baslap Amerika Qurama Shtatlarına Evropa mámleketlerinen muzıkashılar, kompozitorlar kelip, Amerika muzıka mádeniyatınıń rawajlanıwına úles qostı. Olar simfoniyalıq orkestrler, muzıka oqıw orınları hám jámiyetleri, teatrlar shólkemlestirdi. 1883-jılı Nyu-Yorkta belgili «Metropoliten opera» teatrı ashıldı. Shotlandiyalı Edvard Mak Douell Amerika Qurama Shtatları professional kompozitorlıq mektebine tiykar saldı. L. Armstrong, B. Gudmen, Dyuk Ellington sıyaqlı muzıkashılar jazz ónerin rawajlandırdı. Kompozitor hám pianinoshı Jorj Gershvinniń 1935-jılı saxnalastırılǵan «Porgi hám Bess» operası Amerikanıń haqıyqıy milliy operası sıpatında muzıka tariyxına kirdi. XX ásirdiń 30-jıllarında «Kompozitorlar awqamı» hám «Jumısshı muzıkashılar awqamı» átirapında toplanǵan kompozitorlardıń dóretiwshilik iskerligi háwij aldı. Amerika Qurama Shtatları kompozitorlarınan — L. Bernstayn, S. Barber, J. K. Menotti, U. Shumen, dirijyorlardan — Yu. Ormandi, L. Stokovskiy, pianinoshı — V. Klaybern, skripkashılardan — I. Menuxin, Isaak Stern, belgili negr qosıqshıları — Pol Robson hám Marian Anderson, qosıqshı kompozitor Pit Siger, muzıka tanıwshılar — O. Kinkeldi, P. Lang, N. Slominskiy hám basqalar Amerika Qurama Shtatları muzıka tariyxında salmaqlı orın iyeleydi. Mámlekette birneshe belgili orkestrler, opera teatrları, iri muzıka oqıw orınları, mektepleri bar. Belgili skripkashı Isaak Stern, qosıqshı kompozitor Pit Siger, Beni Gudmen basshılıǵındaǵı orkestr hám basqa hár qıylı waqıtlarda Ózbekstanda gastrolda bolǵan.

== Teatr ==
Arqa Amerika aymaǵında teatr óneri bolǵanlıǵı haqqındaǵı dáslepki maǵlıwmat XVII ásirge tiyisli. Sol waqıtları inglis missionerleri xristianlıqtı úgit-násiyatlaw ushın diniy pyesalardı saxnalastıratuǵın edi. XVIII ásirde tiykarınan Angliyadan kelgen teatr toparları spektakller qoyatuǵın edi. 1716-jılı Uilyamsburgta (Virjiniya shtatı) birinshi teatr imaratı qurıldı. Angliyadan kelgen L. Xallem teatrı usı imaratta óz xizmetin basladı. Ol Shekspirdiń «Veneciyalı sawdager» pyesasın saxnaǵa qoydı. Amerika Qurama Shtatları professional teatrı sonday baslandı. Onıń repertuarı tiykarın inglis dramaturgiyası quraǵan edi. XVIII ásirdin aqırınan baslap Amerika dramaturgleriniń (kóbinese U. Danlep) shıǵarmaları qoyılatuǵın boldı. XVIII ásir aqırı — XIX ásir baslarında iri qalalarda teatrlar shólkemlestirildi: «Park,» «Chetem,» «Baueri» (Nyu-York), «Chestnat Strit» (Filadelfiya), «Tremont» (Boston) hám basqalar. XIX ásirdiń ekinshi yarımında kóshpeli toparlar esabınan teatrlar sanı kóbeydi. Bul teatrlarda belgili bir pyesanı qoyıw ushın topar jıynaw, spektakldi paydasız qalǵansha kórsetiw, sońınan topardı tarqatıp jiberiw hám basqa pyesa hám topar izlew, olarda jetekshi orındı iyelegen «juldızlar» dan paydalanıw ádetke aylanǵan edi. Bul jaǵday Nyu-Yorktiń Brodvey kóshesinde jaylasqan teatrlarda da júz berdi. 30-jıllarda jumısshı teatrları júzege keldi. 1927-jılı J. Louson hám M. Gold «Jańa dramaturgler teatrı» n shólkemlestirip, «Xoboken Blyuz» (M. Gold) hám «Internacional» (J. Louson) sıyaqlı shıǵarmalardı saxnalastırdı. Sol jılları «Repertuarlı puqaralıq teatrı» hám 158 federal teatr ashıldı. Biraq ekonomikalıq krizis nátiyjesinde aldınǵı teatrlar izli-izinen jawılıp, jáne Brodvey teatrları húkimdarlıq ete qaldı. Ekinshi jer júzilik urıstan keyin «Brodveyden tısqarı» teatrlar maydanǵa keldi: «Kriket,» «Grinuich-Myuz,» «Living,» «Sheridan Skver pleyxaus» hám basqalar. 1957-jılı Nyu-Yorkta «Brodveyden tısqarı» teatrlar birlespesi shólkemlestirildi. 1964-jılı Nyu-Yorkta «Linkoln kórkem óner orayı turaqlı teatrı» ashıldı. 70-jıllarda Texas, Kaliforniya, Florida, Rod-Aylend hám basqa shtatlarda region teatrları shólkemlestirildi. Tennessi, Viskonsin, Oklaxoma, Minnesota shtatlarında balalar teatrları isleydi. 50-80-jillarda Amerika Qurama Shtatlarınıń jetekshi dramaturgleri — A. Miller, T. Uilyame, E. Olbi, J. Gelber, L. Xensberi, J. Boldun, D. Reyb hám basqalar; belgili rejissyorlar — J. Papp, E. Kazan, J. Bek, J. Chaykin, P. Shuman, D. Makbet, E. Sherin, D. ÓNil, J. Uord; aktyorlar — R. Stayger, L. Kobb, J. Fonda, J. Xarris, M. Stepplton, S. Puate, D. Din, D. Jons hám basqa túrli milletlerdiń jumısshı shólkemleri janında háweskerlik dógerekleri bar. Teatr kadrları universitetlerdiń arnawlı fakultetlerinde, jeke drama studiyalarında tayarlanadı.

== Kino ==
Amerika Qurama Shtatlarında kino kórkem óneri rawajlana baslawı aldında, 1893-jılı T. A. Edison «kinetoskop» ti oylap taptı. Mámlekette úsh jıldan keyin kino islep shıǵarıw baslandı. 1908-jıldan Gollivud (Los-Anjeles janında) Amerika Qurama Shtatları kinematografiyasınıń orayı bolıp qaldı. Talantlı rejissyor D. U. Griffit jaratqan «Millettiń tuwılıwı» (1915), «Shıdam bere almaw» (1916), «Sındırılǵan shaqalar» (1919) sıyaqlı tariyxıy filmler óz betinshe kórkem óner sıpatında kinoǵa tiykar saldı. L. Gish, R. Bartelmes, M. Pikford, K. Marsh, T. Ins, S. de Mill hám basqa da kino óneriniń wákilleri kinematografiya tariyxında óshpes iz qaldırdı. 20-jılları «Arqadan kelgen Nanuk» (rejissyor R. Flaerti, 1922), «Qubla teńizlerdiń Moanası» (rejissyor R. Flaerti, 1926), «Ashkózlik» (rejissyor E. Strogeym, 1924), «Ullı kórgizbe» (rejissyor K. Vidor, 1925) sıyaqlı filmler jaratıldı. Sessiz kino kórkem ónerinde Ch. Chaplin, G. Lloyd, B. Kiton, R. Arbekl, Ch. Konklin sıyaqlı kino komikleri jetisip shıqtı. 20-jılları kino islep shıǵarıw «Metro-Goldvin-Mayer,» «Kolumbiya,» «Paramaunt,» «Uorner Brazers» degen tiykarǵı kinokompaniyalardıń ıqtıyarında boldı. «Rızq-nesiybemiz» (rejissyor K. Vidor, 1934), «Men súrginnen qashqanman» (rejissyor Le Roy, 1932), «Qáhár» (rejissyor F. Lang, 1935), «Jin kóshesi» (1937) 30-jıllardıń eń jaqsı filmlerinen. Ekinshi jáhán urısı jıllarında «Jetinshi krest» (rejissyor F. Sinneman, 1943), «Arqa juldızı» (rejissyor L. Maylstoun, 1943), «Moskvaǵa sayaxat» (rejissyor J. Uorner, 1943) sıyaqlı filmler payda boldı. 50-jılları Gollivud kóp seriyali filmler shıǵara basladı: «Ben-Gur,» «Spartak,» «Kleopatra» hám basqa «Nyu-York mektebi» dep atalǵan aldınǵı mektep kinematografları «Bauerida» (1956), «Qayt, Afrika» (1959), «Ókpelek kóz,» «Sayalar,» «Aldaqshı» sıyaqlı filmlerdi jarattı. 60-jıllardaǵı Amerika Qurama Shtatları kinofilmleriniń eń jaqsıları qatarına «Bonni hám Klid» (A. Peni, 1966), «Ayrıqsha hádiyse» (S. Lyumet, 1967), «Qublanıń zerigerli túninde» (M. Nikole, 1967), «Kitapqumar» (1968) sıyaqlılar kiredi. 70-80-jılları kewil ashar hám sayaxat filmler, «dahshat» hám «aqıbet» filmlerin shıǵarıwǵa kirisip jiberildi. Amerika Qurama Shtatları kino aktyorları — B. Lankaster, S. Tresi, M. Brando, G. hám D. Fondalar, D. Xofman. Amerika Qurama Shtatlarında kino óneri oqıw hám ilimiy-izertlew mákemeleri, sonıń ishinde, Kino kórkem óneri akademiyası (1927-jılı shólkemlestirilgen) bar, ol hár jılı mámleketimizde hám shet elde jaratılǵan eń jaqsı filmlerge «Oskar» sıylıǵın beredi.

== Aymaqlıq bóliniwi ==
{{main|AQShtıń aymaqlıq bóliniwi}}
Amerika Qurama Shtatları hákimshilik jaqtan 50 shtat hám 1 federal okrugke bólinedi.

# [[Aydaho]]
# Ayova
# Alabama
# Alyaska
# Arizona
# Arkanzas
# Vayoming
# [[Vashington]]
# Vermont
# Virginiya
# Viskonsin
# Gavayi
# Delaver
# Jorjiya
# Batıs Virjiniya
# Illinoys
# Indiana
# [[Kaliforniya]]
# Kanzas
# Kentukki
# Kolorado
# Konnektikut
# Luiziana
# Massachusets
# Minnesota
# Missisipi
# Missuri
# Michigan
# Montana
# Meyn
# Merilend
# Nebraska
# Nevada
# Nyu-Xempshir
# Nyu-Jersi
# [[Nyu-York]]
# [[Nyu-Meksiko]]
# Ogayo
# Oklahoma
# Oregon
# Pensilvaniya
# Rod-Aylend
# Arqa Dakota
# Arqa Karolina
# Tennessi
# Texas
# Florida
# Qubla Dakota
# Qubla Karolina
# Yuta

== Sanaatı ==
Amerika Qurama Shtatları sanaatı dúnyadaǵı eń qúdiretli mámleket esaplanadı. Mámlekette kómir qazıp alıw, elektr energetikası sıyaqlı hám kóplegen tarmaqlar tiykarınan, Vashington hám Nyu-Yorkta en úlken orayları bar. Amerika Qurama Shtatları sanaatı eń qúdiretli bolıp, eń joqarı sapalı ónimler islep shıǵaradı. 2023-jıl ushın Sanaat óndiris boyınsha dúnyada 1-orında turadı.

&lt;gallery&gt;
Castillo de Disneyland.jpg
Golden Gate Bridge Clear.JPG
United States Capitol west front edit2.jpg
0326New York City Statue of Liberty.JPG
Apollo 15 flag, rover, LM, Irwin cropped.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
{{Commons|United States|AQSh}}
* https://www.usa.gov
* https://www.whitehouse.gov

{{Sırtqı siltemeler}}

[[Kategoriya:Amerika Qurama Shtatları| ]]
[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Arqa Amerika]]
[[Kategoriya:G20 mámleketleri]]</text>
      <sha1>9xy17rstduv1e5bnfbhtaof3bc43sdy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Italiya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1772</id>
    <revision>
      <id>232613</id>
      <parentid>190530</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:36:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:G20 mámleketleri|G20 mámleketleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="146168" sha1="6xdyn3egzdjkjtdclb2ixf1rkywkem5" xml:space="preserve">'''Ìtaliya''' (Italia), '''Ìtaliya Respùblikasi''' (Repubblica Italiana) — [[Äwropa]] qublasinda, Orta teñiz häwizinde jaylasqan mämleket. Apennìn yarimatawi, Sìtsiliya, Sardìniya häm basqa kici atawlardi öz icine alğan. Maydani 301,2 miñ km2. Halqi 62 234 878 mln. adam (2023). Basqariw tärepten 20 wälayatqa bölinedi. Paytahti — [[Rìm]] qalasi. Ìtaliya Äwropa mämleketleri arasinda JÏÖ-niñ kölemi häm rawajlaniw därejesine köre, 1-orindi ïyeleydi, dünyada bolsa 37-orindi ïyeleydi.

== Tiykargi maǵlıwmatlar ==
Ol arqa-batısta [[Franciya]] (shegara uzınlıǵı — 488&amp;nbsp;km), arqada [[Shveycariya]] (740&amp;nbsp;km) hám [[Avstriya]] (430&amp;nbsp;km), arqa-shıǵısta [[Sloveniya]] (232&amp;nbsp;km) menen shegaralas. Italiya aymaǵında eki anklav mámleket bar: San-Marino mámleketi hám Italiya menen baylanıslı bolǵan Vatikan mámleketi, Rim aymaǵında jaylasqan bolıp, olardıń hárbiri menen Italiyanıń ishki shegarasına mas túrde 39&amp;nbsp;km hám 3,2&amp;nbsp;km. Apennin yarım atawın, Balkan yarım atawınıń shet arqa-batısın, Padana tegisligi, Alp tawlarınıń qubla janbawırları, Siciliya, Sardiniya atawları hám bir qatar kishi atawlardı iyeleydi. Italiyada 58 dana YUNESKO nıń Pútkil jáhán miyrasları obiektleri bar.

== Etimologiyası ==
''Tiykarǵı maqala: [[Italiya ataması]]''
 
Italiya sóziniń kelip shıǵıwı belgisiz. Eń keń tarqalǵan kózqarasqa kóre, bul termin Greciyadan kelgen hám «baspaqlar mámleketi» degen mánisti ańlatadı. Buǵa Italiyanıń qublasında jasaǵan xalıqlardıń simvolı bolıp, kóbinese Rim qasqırdı awlaǵan halda súwretlengen. Dáslep, Italiya ataması tek Qubla Italiya (zamanagóy Kalabriya wálayatı) tárepinen iyelep alınǵan aymaqtıń bir bólegine tiyisli edi.

== Mámleket dúzilisi ==
=== Mámleket basqarıwı tiykarları ===
Italiya unitar parlament respublikası. Mámlekettiń tiykarǵı nızamı 1947-jılda qabıl etilgen konstituciya bolıp tabıladı. Mámleket basshısı — Italiya prezidenti. Atqarıwshı húkimet hám húkimetti Italiya Ministrler Keńesi Baslıǵı basqaradı. 2013-jıl fevral jaǵdayına kóre húkimet strukturası tómendegi ministrliklerdi óz ishine alǵan:

* Sırtqı isler ministrligi
* Ishki isler ministrligi
* Ádillik ministrligi
* Qorǵaw ministrligi
* Ekonomika hám finans ministrligi
* Ekonomikalıq rawajlanıw ministrligi
* Infrasistema hám transport ministrligi
* Awıl xojalıǵı, azıq-awqat hám orman xojalıǵı siyasatı ministrligi
* Bilimlendiriw ministirligi
* Miynet jáne sociallıq siyasat ministrligi
* Mádeniy miyraslar hám mádeniy iskerlik ministrligi
* Italiya Qorshaǵan ortalıq hám qurǵaqlıq hám teńizdi qorǵaw ministrligi
* Densawlıqtı saqlaw ministrligi.

Nızam shıǵarıwshı húkimet Italiyanıń eki palatalı parlamenti bolıp, 5 jılǵa saylanadı.
* Italiya Deputatlar palatası — 400 aǵza.
* Italiya Senatı — 200 aǵza.

=== Siyasiy partiyalar ===
''Tiykarǵı maqala: [[Italiyadaǵı siyasiy partiyalar]]''

Italiyada zamanagóy partiya sisteması Ekinshi jáhán urısınan keyin rawajlandı. Italiya Respublikası Konstituciyasınıń 49-statyasına kóre, siyasiy partiya puqaralardıń «milliy siyasattı belgilewge demokratiyalıq úles qosıw» huqıqınan paydalanatuǵın erkin birlespesi bolıp tabıladı. 2013-jılǵı parlament saylawları nátiyjelerine kóre, Italiya parlamenti palatalarınan keminde birewinde 25, atap aytqanda, regionlıq hám emigrant partiyalar wákillik etedi. Zamanagóy Italiya rawajlanǵan kóp partiyalılıq sisteması menen ajıralıp turadı (50 ge jaqın siyasiy partiyalar aktiv). Saylawda qatnasıwshı partiyalar iskerligi salıq tólewshilerdiń ózleriniń tańlawına kóre salıqlar esabınan finanslastırıladı. Parlamentte tolıq kópshilikke iye bolmaǵan mámlekettiń iri partiyaları kishilew partiyalar menen koaliciya húkimetlerin dúziwge májbúr. Fashizm úgit-násiyatlawı hám fashistlik shólkemlerdiń iskerligi nızam menen qadaǵan etilgen.

Eń iri partiyalar:

* «Demokratiyalıq partiya» — shep oray 
* «Bes juldız háreketi» — shep qanat populist
* «Italiya alǵa» — konservativ
* «Italiya biradarlar» — oń oray 
* «Arqa liga» — tuwrı 
* «Italiya ushın polyuslar» — ataqlı

Partiyalar koaliciyalarda birlesken — oń (Azatlıq xalqı, Xristian-demokratiyalıq partiyası, Arqa liga) hám shep (DPLS, SP, Xalıq partiyası, ekologlar).

=== Huqıqıy sistema ===
Joqarı sud — Joqarı kassaciya sudı (Corte suprema di cassazione), apellyaciya sudı — apellyaciya sudı (Corte d'appello) hám arbitrler komissiyası (Corte d'assise d'appello), 26 sud. Apellyaciya hárbir rayonda (distretto), birinshi instanciya sudları — sudlar (Tribunale) hám arbitrler komissiyası (Corte d'assise), hárbir rayonda (circondario), sud sistemasınıń eń tómen dárejesinde (Giudice di pace) isleydi, prokuratura qadaǵalawı shólkemleri — Joqarı kassaciya instanciyası Bas prokuraturası (Procura Generale presso la Suprema Corte di Cassazione), apellyaciya sudı janındaǵı bas prokuraturalar (Procure Generali presso le Corti d'Appello), respublika prokuraturaları. Ápiwayı sudlarda (Procure della Repubblica presso il Tribunale ordinario), basqarıw sudlawınıń eń joqarı sudı — Mámleket keńesi (Consiglio di Stato), basqarıw ádillik apellyaciya sudlarında — regionlıq basqarıw sudlar (Tribunale Amministrativo Regionale), eń joqarı qadaǵalaw organı — Esap sudı (Corte dei conti), mafiyaǵa qarsı gúres shólkemleri — Joqarı kassaciya sudı Bas prokuraturası janındaǵı Milliy antimafiya basqarması (Direzione nazionale antimafia), rayon mafiyaǵa qarsı gúres bólimleri (Direzione distrettuale antimafia) janında. Apellyaciya sudınıń bas prokurorları, Ishki isler ministrliginiń jámiyetlik qáwipsizligi basqarması janındaǵı Mafiyaǵa qarsı tergew bólimi (Direzione Investigativa Antimafia) (Jınayat mafiyasına qarsı gúresti muwapıqlastırıw boyınsha Joqarı komissar (Alto commissario) ornına jaratılǵan). Peril coordinamento della lotta contro la delinquenza mafiosa)) hám Milliy antimafiya prokurorı (Procuratore nazionale antimafia), sudyalardı oqıtıw yuridikalıq kásipler qánigelesiwi mektebi (Scuola di specializzazione per le profession and) tárepinen ámelge asırıladı. Joqarı magistratura mektebi (Scuola superiore della magistratura). Konstituciyalıq qadaǵalawdıń sud organı Konstituciyalıq sud bolıp tabıladı.

=== Konstituciyalıq áhmiyetke iye bolǵan organlar ===
Konstituciyalıq organlardan [u], yaǵnıy Prezident, Parlament, Húkimet, Sud [u] hám Konstituciyalıq sudtan tısqarı, Italiya Konstituciyası konstituciyalıq áhmiyetke iye bolǵan organlar sistemasın da názerde tutadı:

* Milliy ekonomikalıq hám miynet qatnasları keńesi [it]
* Italiya Respublikası Mámleket Keńesi [it]
* Esap palatası [it]
* Sudyalar Joqarǵı Keńesi [bu]
* Italiya Joqarı Qorǵaw Keńesi
* Siciliya wálayatı mámleket komissarlıǵı [bu]
* Mámleket nıshanları 
* Tiykarǵı maqalalar: Italiya bayraǵı, Italiya gerbi hám Italiya gimni 
* Italiyanıń mámleket nıshanları konstituciya hám bar nızam hújjetleri menen tártipke salınadı. Italiya bayraǵına 3:2 koefficientte bolǵan tórtmuyushler paneli bolıp, teń ólshemdegi úsh vertikal sızıqqa bólingen — polyus shetinde jasıl, ortada aq hám paneldiń erkin shetinde qızıl reńde. Italiya úsh reńli birinshi ret 1797-jıl 7-yanvarda Emiliyada Juzeppe Compagnoni tárepinen daǵaza etilgen respublika bayraǵı retinde payda boldı. Napoleon húkimranlıǵı dáwirinde bayraq francuz revolyuciyasınıń nıshanı retinde de qollanılǵan. Vena kongressi hám qayta tikleniwden keyin, úsh reńli reń azatlıq nıshanı bolıp qaldı hám 1831 hám 1848-jıllardaǵı revolyuciyalıq háreketlerde qollanıldı. Italiyanıń milliy gerbi — shep tárepte zeytun putaǵı hám ońda emen putaǵı arasında jaylasqan bes qırlı tisli dóngelek ústine ornatılǵan qızıl qırları bolǵan aq bes qırlı juldız. Jasıl putaqlar baslı aq háriplerde «Italiya Respublikası» (Italiya: REPUBBLICA ITALIANA) jazıwı menen qızıl lenta menen baylanısqan. Italiya Respublikasınıń rásmiy gerbi Italiya Prezidenti Enriko de Nikola tárepinen 1948-jıl 5-mayda daǵaza etilgen. Gerbtiń eskizin súwretshi Paolo Paschetto jaratqan bolıp, ol 1946 hám 1947-jıllardaǵı tańlawlarda 500 dana basqa kandidat hám 800 ge jaqın eskizler arasında bul huqıqtı qolǵa kirgizgen. Italiyanıń milliy gimni, sonıń menen birge, «Italiya biradarlar» hám «Italiyalıqlar qosıǵı» retinde de belgili, 1946-jıl 12-oktyabrden 2017-jıl 15-noyabrge shekem Italiya Respublikasınıń rásmiy bolmaǵan gimni edi]. 2005-jıl 17-noyabrde Senat rásmiy gimni tuwrısındaǵı nızamdı birinshi oqılıwında qabılladı, biraq nızam aqır-aqıbette 12 jıldan keyin qabıllandı. Gimn teksti 1847-jıldıń gúzinde Goffredo Mameli tárepinen, muzıkası bolsa azmazdan keyin kompozitor Mishel Novaro tárepinen jazılǵan. XX ásirdiń 80-jıllarında Juzeppe Verdidiń «Nabukko» operasınan bólekshe de keń tarqalıp, gimn retinde atqarılǵan.

== Mámleket bayramları ==
* 1-yanvar — Jańa jıl (II Capodanno);
* 6-yanvar — Epiphany (l'Epifania) yamasa Befana (La Befana), Epiphany, Epiphany;
* 8-mart — Xalıqaralıq hayal-qızlar kúni (La Festa della Donna);
* 21-aprel — Rimniń dúzilgen kúni (Natale di Roma);
* 25-aprel — Fashizm hám nemis basqınshılıǵınan azat etilgen kún (La Liberazione);
* 1-may — Miynet kúni (Miynet kúni) (La Festa del Lavoro);
* 2-iyun — Italiya Respublikası daǵaza etilgen kún (La Festa della Repubblica);
* 15-avgust — Ferragosto (II Ferragosto) Bibi Maryamniń shaması yamasa Bibi Maryamniń shaması (L'Assunzione);
* 1-noyabr — Barlıq ázizler kúni (Il giorno di tutti i Santi yamasa Ognissanti);
* 2-noyabr — Ólgen barlıq ruxlar kúni (Il giorno della Commemorazione dei Defunti);
* 8-dekabr — Bibi Maryamniń pák koncepciyası (L'Immacolata Concezione);
* 25-dekabr — Masihtiń tuwılǵan kúni (Il Natale);
* 26-dekabr — Múqáddes Stiven kúni (Santo siyasat)

== Sırtqı siyasat ==
''Tiykarǵı maqala: [[Italiya sırtqı siyasatı]]''

=== Tariyxıy kórinis ===
1861-jılǵa shekem Italiya bóleklenip ketken edi, sol sebepli kóplegen Italiya mámleketleri qońsılas kúshli mámleketlerge itibar qaratıp, ózleriniń sırtqı siyasatın alıp bardı. Jáhán urısınan aldınǵı Evropa áskeriy blokı 1861-jıldan baslap birlesken Italiyanıń siyasatı ol jerde jasawshı italiyalıqlar menen aymaqlardı, yaǵnıy Papa mámleketleri, Trentino, Istriya, Dalmatiyanı qosıp alıwǵa qaratılǵan edi. Italiya da óziniń koloniya imperiyasın jaratıwǵa umtıldı. 1870-jılǵı Frank-Prussiya urısı waqtında Italiya Papa mámleketlerin anneksiya etti. Keyinirek sırtqı siyasatın Germaniyaǵa qarattı, sebebi ol Franciya da dawa etken Tuniste óz ornın iyelewdi qáledi. Biraq Istriya hám Trentinonı qosıp alıw qálewi sebepli Italiya XIX ásir aqırı XX ásir baslarında Avstriya-Vengriya menen toqnas keldi.

1914-jıldan beri Italiya Germaniya menen awqamshı Antanta menen ózara kelisimler alıp barmaqta. Nátiyjede, 1915-jılda Antanta mámleketleri Italiyaǵa Antanta tárepin alıwǵa razı bolsa, kerekli aymaqlardı wáde etti. Hám 1915-jılda Italiya Avstriya-Vengriyaǵa hújim etti. 1918-jıldaǵı Parij tınıshlıq konferenciyası nátiyjesinde Italiya Istria, Trentino hám Adriatik teńizindegi bir qatar atawlardı qabılladı. Birinshi jáhán urısınan keyin Italiyanıń jańa qarsılası — Serblar, Xorvatlar hám Slovenlar Patshalıǵı payda boldı, ol 1929-jılda Yugoslaviyaǵa aylandı. Fashistler húkimet tóbesine kelgennen keyin, Italiyanıń sırtqı siyasatı asa radikal tús aldı. Yugoslaviya menen soqlıǵısıwlar [[Ekinshi jáhán urısı]] aqırına shekem aktual bolıp qaldı, bunıń nátiyjesinde Italiya Dalmatiya, Istriyanı Yugoslaviyaǵa qaytardı hám Albaniyaǵa ǵárezsizlik berdi.

Sırtqı siyasattaǵı eń áhmiyetli waqıyalardan biri 1947-jıl fevralında Parijde Italiya menen Awqamshı tınıshlıq shártnamasına qol qoyılıwı boldı. Shártnamaǵa kóre, Italiyada fashistlik shólkemler tarqatıp jiberildi, basqınshı áskerler alıp shıǵıldı, shegaralar belgilendi, Italiya aymaǵında áskeriy bazalardı jaylastırıw qadaǵan etildi. Ekinshi jáhán urısınan keyin Italiyanıń siyasatı passiv edi, mámleket NATO hám AQSh jolınan bardı. Mámlekette Italiyanıń «orta kúsh» roli ideyası húkimran edi. 1949-jıl 4-aprelde Vashingtonda Arqa Atlantika shártnamasına rásmiy qol qoyıldı. AQSh, Franciya, Ullı Britaniya, Belgiya, Kanada, Gollandiya, Lyuksemburg, Norvegiya, Daniya, Portugaliya hám Islandiya wákilleri menen birgelikte Arqa Atlantika pakti Italiya húkimeti wákili, Sırtqı isler ministri Karlo Sforza tárepinen qol qoyıldı. Sırtqı islrr ministri Sforza, sonıń menen birge, Italiyanıń Evropa Keńesi (1949) hám Evropa Kómir hám Polat Jámiyetshiligine (1951) qosılıwın aktiv túrde alǵa súrdi.

1955-jıl aqırında Italiya BMSh ǵa aǵza boldı. 1960-jıllardıń basınan berli Italiya krizislerdi basqarıw hám dúnyanıń túrli mámleketlerinde BMSh nıń tınıshlıqsúyer operaciyalarında qatnasıwda ájayıp tájiriybege iye boldı. Bunday xalıqaralıq iskerlik Italiya sırtqı siyasatınıń ajıralmas bólegine aylanadı hám Italiyanıń xalıqaralıq ornın bekkemleydi. Italiya 1963-jılda Kongoda tınıshlıq ornatıw ámeliyatına úlken úles qostı. Italiyanıń waqıyalardı sheshiwdegi qatnası 1980-jıldaǵı Liviya missiyası qatnası menen jáne de áhmiyetlilew boldı hám sol sebepli keńeydi. 1964-jıldan beri Italiya Sırtqı isler ministrligi (ishki italyansha termini Farnesina) birinshi ret hayallardı jumısqa qabıl ete basladı. 1970-jıllardıń aqırına kelip, izbe-iz ishki siyasiy krizisti bastan keshirip atırǵan Italiyanıń passivligi Batıs Evropada evropaizmge sadıqlıq haqqındaǵı ritorikalıq deklaraciyalar menen qaplandı. 1980-jıllar aqırında Batıs Evropa hám Qurama Shtatlar arasında qozǵalıp turǵan Italiya sırtqı siyasatınıń mayatnik Amerika basqıshında qatıp qaldı.

1980-jıllardıń aqırında bul ideologiya Yugoslaviya bólekleniwiniń baslanıwı sebepli ózgerip basladı. Italiya post-Yugoslaviya mákanında hám ulıwma Orta jer teńizindegi processlerge kóbirek itibar berip basladı. 1980-jıllar basında Italiyanıń Orta jer teńizi siyasatına jańa túrtki berildi. Mámleket NATO boyınsha sheriklerinen sezilerli dárejede ǵárezsizlikke erise aldı hám regionda óz baǵdarın dawam ettirip basladı. 1980-jılda Malta menen áskeriy hám ekonomikalıq sheriklik tuwrısında shártnamalar dúziliwi, 1982-1984-jıllarda italiyalıqlardıń Livandaǵı xalıqaralıq áskerler quramında qatnasıwı hám Suvaysh kanalın minalardan tazalaw boyınsha operaciyalar sol dáwirde Italiya siyasatınıń ayrıqsha kórinislerinen bolıp tabıladı. 1984-jıl 90-jıllardıń ekinshi yarımınan baslap Italiya sırtqı siyasatında Evropa Awqamındaǵı mámleketti anıqlaw menen baylanıslı mashqala birinshi orınǵa shıqtı. Bárinen burın, birden-bir Evropa valyutası — evronı engiziw máselesine itibar qaratıldı.

XXI ásirdiń baslarında mámleket Greciya, Sloveniya, Xorvatiya, Bosniya hám Gercegovina hám Albaniya menen birgelikte jańa subregionlıq joybar — Adriatik hám Ioniya baslaması (AII) n alǵa súriwde qatnastı. Sırtqı isler ministrleri dárejesindegi konferenciya 2000-jıl 20-mayda Italiyanıń Ankona qalasında bolıp ótti hám Italiya ushın Balqanda jańa tásir kanalların ashtı. Sonıń menen birge, AII dúzilgennen keyin, Italiya ámelde Balqandaǵı krizisten keyingi rawajlanıwdı tártipke salıwǵa ılayıq bolǵan Batıs Evropanıń tiykarǵı mámleketlerinen birine aylandı, bul Italiyaǵa ózin qubla mámleketlerdiń tartısıw oraylarınan biri retinde kórsetiw múmkinshiligin berdi. Shıǵıs Evropa 2001-jıl 11-sentyabrde AQSh ta júz bergen waqıyalardan keyin Italiya óz is-háreketlerin Batıs hám Islam dúnyası arasındaǵı baylanıslardı qayta tiklewge jumsadı. 2001-2006-jıllarda Bas ministr hám Italiya sırtqı isler ministrleri regionlıq krizisti sheshiwde Rim dáldalshılıǵında Palestina hám Izrail administraciyaları arasında baylanıs ornatıw maqsetinde bir qansha saparlar etti. Italiya Prezidentiniń Túrkiyaǵa birinshi mámleket saparı 2005-jıl 22-noyabrde bolıp ótti. Karlo Chapmi Túrkiyanıń Evropa Awqamına aǵza bolıw umtılıwların qollap-quwatlawın bildirdi, sonıń menen birge, mámleket jáne onıń administraciyası YeI tárepinen qabıl etilgen standartlarǵa erisiw ushın is-háreketlerdi ámelge asırıwı kerekligini aytıp ótti.

Italiya sırtqı siyasatınıń ústem turatuǵın baǵdarlarına tómendegiler kiredi: Orta jer teńizi, Balqan regionı, Amerika Qurama Shtatları, Evropa Awqamı, Oraylıq hám Shıǵıs Evropa mámleketleri, Rossiya, Italiya sırtqı siyasatınıń eń áhmiyetli maqsetlerinen biri BMSh Qáwipsizlik Sovetiniń turaqlı aǵzası retinde orın aldı. 2011-jılǵa kelip, Italiya sırtqı xızmetiniń global tarmaǵı 300 den artıq elshixanalar, konsullikler, mádeniyat institutları hám jergilikli sheriklik agentliklerinen ibarat bolǵanlıǵı sebepli tek 22 dana diplomat Italiya elshisi dárejesine iye edi. 2016-jılda transmilliy dárejede islegen italiyalıq diplomatlardıń eń kózge kóringenleri Evropa Awqamınıń sırtqı isler hám qáwipsizlik siyasatı boyınsha Joqarı wákili Federika Mogerini hám BMSh nıń Siriya boyınsha arnawlı wákili Staffan de Mistura bolıp tabıladı. 2011-jıl maǵlıwmatlarına kóre, shet eldegi italyan diasporası dúnyadaǵı eń iri diasporalardan biri bolıp, shama menen 5 million adamdı quraydı.

== Rossiya menen qatnaslar ==
Tiykarǵı maqala: Rossiya — Italiya qatnasları

XXI ásirdiń baslarında Rossiya hám Apennin yarım atawı mámleketleri arasındaǵı qatnaslar ornatılǵanınıń 500 jıllıǵı bayramlandı, olar birdey civilizaciyaǵa tiyislilikti ańlaw hám ulıwma etikalıq principlerge tiykarlanǵan edi. Italiya Rossiya Federaciyası menen diplomatiyalıq qatnaslarǵa iye: SSSR menen 1924-jıl 7-fevralda ornatılǵan, 1941-jıl 22-iyunda Italiya tárepinen dúzilgen, 1944-jıl 25-oktyabrde tiklengen. Sol waqıt ishinde Italiya hám SSSR/Rossiya arasında ózara viza rejimi ámelde bolǵan. 1966-jıl aprel ayında SSSR Sırtqı isler ministri Andrey Gromikonıń Italiya Respublikasına birinshi rásmiy saparı boldı. Italiyanıń Gitler koaliciyasında qatnasıwı nátiyjesinde júzege kelgen on jıllıq suwıq qatnaslardan keyin, sapar tekǵana ózara qatnaslar salasında anıq nátiyjeler berdi, bálkim xalıqaralıq siyasat hám bloklar aralıq máseleler boyınsha SSSR hám Italiya poziciyalarınıń jaqınlasıwına alıp keldi. NATO hám Varshava shártnaması arasındaǵı qarama-qarsılıq. 1970-jıllardan berli Sovet-Italiya qatnasları ádette kóteriliw baǵdarı boyınsha rawajlanıp barıp atır hám intensivligi hám natiyjeliligi menen ajıralıp turadı. 1975-jılda Italiya hám SSSR arasındaǵı dos sıpatında qatnaslardı rawajlandırıw qálewi sáwlelendirilgen Sovet-Italiya deklaraciyasına qol qoyıldı. 1969-jılda Apennin atawlarına tábiyiy gaz jetkeriw boyınsha birinshi Sovet-Italiya shártnamasına qol qoyıldı, 2006-jılda ENI hám Gazprom arasındaǵı Italiyaǵa gaz jetkeriw boyınsha strategiyalıq shártnama 2035-jılǵa shekem uzaytırıldı.

Birinshi joqarı dárejedegi ózara kelisimler Mixail Gorbachyovtıń 1989-jıl 29-30-noyabr kúnleri Rimge saparı waqtında bolıp ótti. Italiya birinshilerden bolıp jańa Rossiyanı SSSR dıń huqıqıy miyrasxorı retinde tán aldı. Rossiya Prezidenti Baris Yeltsinniń 1991-jıl 19-20-dekabr kúnleri Rimge saparı áhmiyetli waqıya boldı. Nátiyjede eki tárepleme qatnaslar tiykarları tuwrısında qospa bayanat qabıllandı, mádeniy almasıw tuwrısındaǵı protokolǵa qol qoyıldı. 1994-jıl 14-oktyabrde Doslıq hám sheriklik shártnamasına qol qoyıldı. 1994-jılda Bas ministr Silvio Berluskonıń baslaması menen Yeltsin Neapolda bolıp ótken dúnyanıń jeti jetekshi mámleketi sammitine usınıs etildi, bul Rossiyanıń G7 ge integraciyalasıwı hám G8 ge aylanıwınıń baslanıwı boldı. 1998-jılda «Rossiya hám Italiya arasındaǵı qatnaslar boyınsha háreketler rejesi» engizildi. 2014-jılǵa shekem Italiya Ukrainadaǵı waqıyalar qatnası menen Evropa Awqamınıń Rossiyaǵa qarsı sankciyalarına qosılǵannan keyin, Moskva hám Rimde úzliksiz túrde joqarı dárejedegi rásmiy ushırasıwlar bolıp ótti. Chigi sarayı hám Kreml arasında tuwrıdan-tuwrı baylanıs liniyası bar. Sankciyalar 2020-jıl 31-iyulǵa shekem uzaytırıldı. Usınıń menen birge, ǵalaba xabar quralları Italiya Evropa Awqamınıń úsh mámleketinen biri (Vengriya hám Greciya menen birge) Rossiyaǵa qarsı sheklew ilajların keminde qollap-quwatlaytuǵın hám olardı hálsiretiwdi talap etip atırǵanın aytıp ótti.

Italiya sırtqı siyasatınıń zamanagóy basqıshı, ásirese Bas ministr Berluskoni dáwirinde, Rossiya menen konstruktiv qatnaslar menen ajıralıp turar edi — Italiyanıń NATO hám Evropa Awqamındaǵı minnetlemelerin saqlap qalǵan halda, Rossiya ushın qabıl etiliwi múmkin emes. 2004-jıl iyun ayında Rossiya Federaciyası hám Italiya Respublikası puqaralarına vizalar beriwdi ápiwayılastırıw boyınsha húkimetler aralıq kelisimge qol qoyılǵanı áhmiyetli waqıya bolıp, ol jaslar, ilimpazlar, mádeniyat ǵayratkerleri, isbilermenler hám mámleket xizmetkerleri ushın ózara baylanıslardı jolǵa qoydı. Rossiyadan turistlerdi qabıl etiwshi eń iri italyan kompaniyası Italcamel esaplanadı. 2014-jıl jaǵdayına kóre Rossiyada 24 Italiya viza orayları iskerlik kórsetken; 2013-jılda rossiyalıqlarǵa maksimal vizalar berilgen — 770 mıń; 2013-jılda Italiyaǵa 1,2 million Rossiya puqaraları kelgen, bul pútkil Rossiya-Italiya tariyxındaǵı eń joqarı kórsetkish bolıp tabıladı. Evropa Awqamı tárepinen Rossiyaǵa qarsı sankciyalar kirgizilgennen keyin, Rossiyadan kelgen turistlerdiń jıllıq sanı 50% ke kemeydi.

2013-jılda ózara tovar almasıw tariyxıy eń joqarı kórsetkishke jetti — 53,9 milliard dollar, ózara sankciyalardan keyin keskin tómenlew gúzetildi, 2016-jılda tovar almasıw tek 19,8 milliard dollardı quradı. Bul kórsetkishke kóre, Italiya 2013-jılda Rossiyanıń Evropa Awqamındaǵı úshinshi iri sawda sherigi, dúnyada tórtinshi orındı iyeledi. 2015-jılda Italiya Rossiyadan Germaniyaǵa «Arqa aǵım II» gaz trubası qurılısına qarsı shıqtı jáne bul joybar Rossiyaǵa qarsı sanksiyalar ruwxın buzıwı hám Germaniyanıń ekonomikalıq máplerin Evropa birliginen ústem qoyıwın aytıp ótti. Usınıń menen birge, Italiya húkimeti Evropa Awqamınıń «Qubla aǵım» qurılısın biykar etiwge alıp kelgen háreketlerin kritikaladı, yaǵnıy bul jónelis arqalı Rossiya gazi Italiyaǵa aǵıp shıǵıwı kerek edi. 2020-jıldıń mart ayında Italiyada COVID-19 koronavirus infekciyası háwij alǵan waqıtta, mámlekette pandemiyadan qaytıs bolǵanlar sanı 10 mıń adamǵa jaqınlasqanda, Rossiya Apennin atawlarına rossiyalıq shıpakerler brigadaların jiberdi hám olar menen qorǵaw quralları, mobil sistemalar bazasında. Transport hám aymaqtı aerozol menen zıyansızlandırıw ushın «KAMAZ», medicinalıq ásbap-úskeneler, sterilizaciya ushın atız laboratoriyaları. Járdem Rossiya Federaciyası Aerokosmik kúshleri samolyotların tartqan halda Rossiya Federaciyası Qorǵaw ministrligi arqalı usınıldı. Italiyaǵa jetekshi áskeriy virusologlar hám basqa qánigeler menen 14 VKS samolyotı jiberildi; jámi 100 ge jaqın rus internacionalist áskeri VKS bartına keldi; olardıń iskerliginiń tiykarǵı jayı Bergamo qalasındaǵı infekciyanıń eń úlken tarqalıwı edi. Usınıń menen birge, La Stampa gazetası dáreklerge súyene otırıp, bul járdemdi «paydasız» dep atadı hám tiykarǵı bolmaǵan ministrlik (Densawlıqtı saqlaw ministrligi emes, Qorǵaw ministrligi) medicinalıq járdem kórsetip atırǵanın aytıp ótti.

== Xalıqaralıq aǵzalıq ==
* Birlesken Milletler Shólkemi (1955)
* NATO (1949)
* Evropa Keńesi (1949)
* Evropa Awqamı (1957)
* Onlıq toparı (1964).

NATO nıń bir bólegi retinde Italiya 1949-jıl aprel ayında awqam dúzilgeninen berli NATO aǵzası. NATO da bolıwınıń basınan-aq Italiya bloktıń Orta jer teńizindegi paydalı strategiyalıq forposti, Qubla Evropada Amerika áskeriy qatnasıwın keńeytiw ushın tramplin rolin oynawǵa arnalǵan edi. Italiyanıń Arqa Atlantika alyansına kiriwi bas ministr De Gasperi basshılıǵındaǵı Italiya xristian demokratlarınıń (CDA) amerika kursı sebepli edi, ol Qurama Shtatlar jáne onıń qorǵaw potencialın tiykarǵı tayanısh hám qorǵaw dep esaplaǵan hám kúshli háreketlerge qarsı gúresken. Vashington tárepinen Italiyanı amerika blokqa qosıwdı maqset etken.

Óziniń áskeriy bazaların Italiya aymaǵında jaylastırıwǵa umtılıp atırǵan Qurama Shtatlar 1947-jılda Italiya menen bul másele boyınsha ózara kelisimlerdi basladı hám qashannan berli 1948-jılda mámleketler arasında jasırın áskeriy protokolǵa qol qoyıldı. Hújjetke kóre, Amerika áskerleri tárepinen Italiya aymaǵınan paydalanıw úshinshi kúshke, itimal, NATO doktrinasına kóre, Batıstıń tiykarǵı potencial dushpanı esaplanǵan Sovet Awqamına qarsı áskeriy ámeliyatlar ótkerilgen táǵdirde názerde tutılǵan. Vashington shártnamasına qol qoyılǵanınan kóp ótpey, Italiya húkimeti áskeriy járdem sorap AQSh qa múrájat etti. Onıń ushın Italiya Amerika áskeriy bazaların jaylastırıw ushın aymaq beriwge razı boldı. 1949-jıldıń jazında Qurama Shtatlar jańa zamanagóy áskeriy obiektlerdi qurıw, eski gónergen aerodromlar hám portlardı qayta tiklew hám rekonstrukciya etiw boyınsha islerdi basladı. Bul rejege kóre, Italiyanıń Pantelleriya hám Lampeduza atawlarında AQSh áskeriy-teńiz bazaları dúzilgen. 1954-jılda húkimet AQSh penen Italiyada Amerika áskeriy bazaların jaylastırıw tuwrısında shártnama dúzdi, onı basılım da, parlament te tastıyıqlamadı. 1956-jılda NATO, Amerika Qurama Shtatları hám Ullı Britaniya Gladio programmasın islep shıqtı, onıń maqseti Sovet Awqamı basqınshılıǵınan qorǵaw ushın Italiyada jer astı jawınger kletkaların jaratıw edi. 1972-jılda Italiya húkimeti Sovet Awqamı menen siyasiy másláhátlesiwler tuwrısındaǵı protokolǵa qol qoyıw menen derlik bir waqıtta Maddalena atawında Amerika yadro suw astı kemelerin baza menen támiyinlew tuwrısında AQSh penen shártnama dúzdi. Italiya Suwıq urıs dáwirinde de, ol tawsılǵanınan keyin de AQSh hám NATO nıń Orta jer teńizindegi tiykarǵı forpostı edi. Bul on jıllıqlar dawamında Italiya NATO siyasatın aktiv qollap-quwatlap, óz aymaǵın tekǵana bazanı, bálkim áskeriy háreketler ushın, mısalı, 1999-jılda Yugoslaviyanı bombalaw waqtında, Liviyadaǵı operaciya waqtında (2012) hám basqa orınlarda «sekiriw» aerodromları retinde usınıs etti.

Usınıń menen birge, Italiyanıń ózi (ya atom elektr stanciyaları, ya neft, gaz, kómirdiń sanaat rezervleri bar bolmaǵan energiya tańsıq mámleket) tez ózgerip turatuǵın húkimetleri hám turaqsız ishki siyasiy jaǵdayı menen, áhmiyetli ekonomikalıq hám áskeriy resurslarǵa iye emes. Uzaq waqıttan berli NATO da strategiyalıq qararlar qabıllaw maqsetinde Italiyanıń NATO daǵı roli 1990-jıllardaǵı Yugoslaviya daǵdarısı dáwirinde artıp bardı. Yugoslaviya bóleklenip ketkeninen keyin, Kosovo daǵdarısı hám Italiyada Kosovo ǵárezsizligi daǵaza etilgeninen keyin «orta kúsh» ideyası« qaharmanlar dúnyası» ideyasına aylandı, yaǵnıy, Italiya áhmiyetli orın iyelegen. Dúnyada Italiya birinshilerden bolıp Serbiyanıń burınǵı Kosovo wálayatı suverenitetin tán aldı hám keyin Balqan regionın NATO sheńberindegi juwapkershilik aymaǵı dep járiyaladı. 2003-jılda Italiya urısqa qarsı keyip húkimran bolıwına qaramay, awqamshılıq minnetlemelerin atqardı hám Saddam Huseyndi awdarıw ushın koaliciya kúshleriniń Irakqa bastırıp kiriwin qollap-quwatladı. 2005-jıl mart ayında Irakta terrorshılar tárepinen qamaqqa alınǵan, girewge alınǵanlardı azat etiwde janın qurban etken italyan razvedkası Nikolo Kaliparidiń qaharmanlıǵı dúnyada úlken rezonansqa iye boldı. Bul baxıtsızlıq Italiyanıń Irak urısındaǵı qatnasıwınıń mánisi haqqındaǵı ǵalabalıq tartıslarda burılıs noqatı boldı hám 2006-jılda Bas ministr Romano Prodi dáwirinde Italiya áskerleri Iraktan shıǵıp ketti. 2003-jılda Italiya urısqa qarsı keyip húkimran bolıwına qaramay, awqamshılıq minnetlemelerin atqardı hám Saddam Huseyndi awdarıw ushın koaliciya kúshleriniń Irakqa bastırıp kiriwin qollap-quwatladı. 2005-jıl mart ayında Irakta terrorshılar tárepinen qamaqqa alınǵan, girewge alınǵanlardı azat etiwde janın qurban etken italyan razvedkası Nikolo Kaliparidiń qaharmanlıǵı dúnyada úlken rezonansqa iye boldı. Bul baxıtsızlıq Italiyanıń Irak urısındaǵı qatnasıwınıń mánisi haqqındaǵı ǵalabalıq tartıslarda burılıs noqatı boldı hám 2006-jılda Bas ministr Romano Prodi dáwirinde Italiya áskerleri Iraktan shıǵıp ketti.

2015-jılda Italiya NATO nıń eń abıraylı aǵzalarınan biri esaplanadı. Italiya áskeriy xızmetkerleri Arqa Atlantika alyansiniń túrli shınıǵıwlar hám operaciyalarında aktiv qatnasadı. Kosovo, Irak hám Awǵanıstandaǵı NATO missiyalarında 6500 ge jaqın italiyalıq áskeriy xizmetkerler hám arnawlı xızmetler xızmetkerleri qatnastı. Italiya áskeriy-teńiz kúshleriniń kemeleri NATO nıń Orta jer teńizindegi Active Endeavour teńiz operaciyasında qatnastı. Liviyadaǵı áskeriy operaciyanıń birinshi basqıshında Italiya NATO ıqtıyarında úshinshi iri hawa kúshlerin berdi. Italiya NATO byudjetine kirgizilgen qarjı muǵdarı boyınsha besinshi orında turadı. 2015-jılǵa kelip Italiyada [[AQSh]] hám NATO nıń bir neshe onlap áskeriy bazaları hám poligonları hám de Arqa Atlantika alyansiniń bir qatar komandirlik shólkemleri jaylasqan. Olar arasında Qurama áskeriy komandirlik (JMC) shtab-kvartirası hám Neapoldaǵı JMC qadaǵalawı astındaǵı teńiz kúshleri komandirligi, tap sol qalada [[AQSh]] konsulligi jaylasqan. Italiyada NATO izertlew orayı hám bir qansha alyans tálim mákemeleri jaylasqan. Olar arasında Rimdegi Áskeriy kolledj, Latinadaǵı Baylanıs hám informaciya sistemaları mektebi, La Spesidaǵı Suw astı izertlew orayı.

Suwıq urıs dáwirinen berli Italiyadaǵı Amerika bazalarında AQSh hám NATOnıń strategiyalıq bolmaǵan yadro arsenalınıń bir bólegi bolǵan taktikalıq yadro quralları (90 gellek) jaylastırıldı. Usınıń menen birge, Italiyada bir neshe onlap yadrolıq bombalardıń jaylastırılıwı italiyalıqlardıń ózleri tárepinen qollap-quwatlanbaydı, Italiya xalqınıń yarımına jaqını mámlekette bunday qurallar bar ekenliginen ulıwma xabarı joq. Qurama Shtatlarda yadrolıq bombalardı modernizaciyalaw dawam eter eken, Italiyada hám basqa Evropa NATO aǵzalarında bul qurallardı alıp juretuǵın samolyotlar rawajlandırılmaqta. 2015-jılda NATO Evropada, atap aytqanda, Italiyada 200 ge jaqın yadro bombası hám 310 tasıwshı samolyotqa iye edi. 2020-jılǵa kelip, AQSh ta islep shıǵılǵan hám sınaqtan ótkerilgen sońǵı basqarılatuǵın B61-12 yadrolıq bombaları Italiyadaǵı NATO bazalarında jaylastırılıwı kútilip atır. Italiyanıń NATO keleshegine tiyisli siyasatı koncecsiyası alyanstıń basqa mámleketleriniń strategiyalıq kórsetpelerine jaqın. Italiya NATO nıń «Tınıshlıq jolında sheriklik» arnawlı programması sheńberinde Rossiya menen jaqınlasıwǵa sadıq bolıp tabıladı. Rossiya menen baylanıslı Silvio Berluskonı tórt ese bas ministrlik dáwirinde eń úlken rawajlanıw hám intensivlikti aldı, ol mámleket máplerinen tısqarı Vladimir Putin menen jeke doslıqqa iye edi. 2002-jıl 28-mayda Berluskonıń baslaması menen Rossiya hám Batıs arasında áskeriy-siyasiy jaqınlasıw bolıp ótti; Pratika di Mare áskeriy bazasında bolıp ótken Rim sammitinde Rossiya-NATO keńesi dúzildi. Sonda «suwıq urıs» qa shek qoyıwına isengen. Matteo Renzi hám Paolo Gentiloni kabinetiniń náwbettegi kabineti talay keskin xalıqaralıq jaǵdayda birdey kórsetpelerge ámel etiwge háreket etti. Italiyanıń poziciyasına ózgerisler Ukrainada 2014-jılda baslanǵan krizis hám nátiyjede Batıs hám Rossiya arasındaǵı qatnaslardıń quramalasıwı menen ámelge asırıldı, oǵan qarsı Italiya da sanksiyalarǵa qosıldı. Soǵan qaramay, Italiya awızbirshilikte bolǵan NATO nıń rásmiy hújjetleri ele de awqamdı ózgertiw hám Rossiya menen baylanıstı dawam ettiriw zárúr ekenligin tastıyıqlaydı.

== Qurallı Kúshleri ==
Italiya qurallı kúshleri quramına tómendegiler kiredi: armiya, teńiz flotı, hawa kúshleri, karabineri. 2005-jıl 1-yanvardan baslap áskeriy xızmet biykar etildi. Buǵan deyin Italiyada shaqırıw jası 18 jastan baslanǵan, xızmet múddeti bolsa 10 ay edi.

* Urısqa tayın xalıq (er adamlar): 15-49 jas — 2001-jılda 14 248 674;
* Urısqa jaramlı xalıq (er adamlar): áskeriy xızmetke 15-49 jas — 2001-jılda 12 244 166 adam;
* Áskeriy miynet rezervleri (hár jılı áskeriy xızmetke shaqırılıw jasına jetkenler): 2001-jılda 304 369 adam;
* Áskeriy ǵárejetler: jılına 28,9 milliard dollar, bul JIÓ niń 1,5% in quraydı.

Italiyada áskeriy xızmetti bıykarlaw hám professional armiya jaratıw tuwrısındaǵı nızam qabıllandı. 1985-jıl 31-dekabrden keyin tuwılǵan jaslar endi múddetli áskeriy xızmetke shaqırılmaydı. Rásmiy túrde, jańa nızam tek áskeriy xızmetti toqtatıp turıw menen baylanıslı, sebebi Italiya Konstituciyasınıń 52-statyasında «Watandı qorǵaw puqaranıń múqaddes minneti» dep belgilengen. Solay etip, urıs baslanǵan yamasa basqa ayrıqsha jaǵday júzege kelgen táǵdirde, áskeriy xızmetke shaqırıw ámeliyatı qayta tikleniwi múmkin. Biraq, Rim professional armiya jaratıw baǵdarın belgilep aldı, olardıń sanı 2006-jıl aqırına kelip 190 mıńdı quradı, yaǵnıy 80 mıń áskeriy xızmetkerge qısqardı. Nızamda áskeriy xizmetkerlerdiń bes jıllıq xızmet múddeti, shártnamanı eki jılǵa eki ret uzaytırıw múmkinshiligi názerde tutılǵan. Bunnan tısqarı, tek bir jılǵa shártnama dúziw múmkin. Qurallı kúshlerden shıǵıp ketkennen keyin, burınǵı áskeriy xızmetkerlerdiń kópshiligi policiya, ot óshiriw bólimleri hám puqaralıq qorǵanıwı xızmetlerine qabıl etiledi dep shama etiledi. Bunnan tısqarı, reforma hayallarǵa armiyanıń barlıq buwınlarında derlik hár qanday lawazımdı iyelew múmkinshiligin ashıp beredi. Italiya áskeriy razvedkası AISE (2007-jılǵa shekem — SISMI) xızmetkerleri Italiyadan sırttaǵı operaciyalarda qatnasadı.

== Basqarıw jaqtan bóliniwi ==
''Tiykarǵı maqala: [[Italiyanıń basqarıw bólimleri]]''

Italiya oraylaspaǵan unitar mámleket bolıp tabıladı. Shtattıń paytaxtı — Rim. Mámleket 20 regionǵa bólingen — Valled'Aosta, Lombardiya, Trentino-Alto-Adige, Friuli-Venesiya — Juliya, Piemont, Liguriya, Veneciya, Toskana, Umbria, Emiliya — Romagna, Marche, Abortssia-Molisa, Kampsi, Laborsia, Kalabriya, Apuliya, Sardiniya hám Siciliya (sonnan 5 ewi — Siciliya, Sardiniya, Trentino-Alto-Adij, Valled'Aosta hám Friuli-Venesiya Juliya bólek mártebege iye), aymaqlıq birlik retinde 110 provinciyanı óz ishine aladı. Wálayatlar, óz gezeginde, jámi 8101 kommunadan ibarat kommunalarǵa bólingen. Avtonom wálayatlardıń óz wákillik shólkemleri — regionlıq keńesler hám atqarıwshı shólkemleri — xuntalar, wálayatlar hám avtonom wálayatlar nızamlarda belgilengen máseleler boyınsha regionlıq hám wálayat nızamların qabıllawı múmkin.

== Mámleketlik basqarıw principi ==
Italiya — respublika. Ámeldegi Konstituciyası 1947-jıl 22-dekabrde qabıl etilgen hám 1948-jıl 1-yanvardan kúshke kirgen. Mámleket baslıǵı — prezident (1999-jıl maydan K. A. Champi). Ol parlament eki palatasınıń qospa májilisinde wálayatlar wákilleri qatnasıwında 10 jıl múddetke saylanadı. Nızam shıǵarıwshı organ deputatlar palatası hám senattan ibarat parlament. Atqarıwshı hákimiyattı Ministrler Keńesi ámelge asıradı. Prezident Ministrler Keńesi baslıǵı jáne onıń usınısına qaray ministrlerdi tayınlaydı.

== Tábiyatı ==
Italiya sızıǵı (7,5 mıń km) Apennin yarım atawdıń qublasında tómen-biyik bolsa, basqa bóleginde derlik tegis. Aymaǵınıń 4/5 bólegi taw hám qırlardan ibarat. Italiyanıń arqasında Alp tawları jaylasqan: Batıs Alp tawları (Monblan shıńı, 4807 m — Italiyanıń eń biyik noqatı) nıń janbawırları tik. Shıǵıs Alp tawları (eń biyik noqatı — Ortles tawı, 3899 m) az-azdan páseyip barıp, shıǵısta Karst platosına tutasıp ketken. Alp tawları qublasında jaylasqan Padan tegisligi shıǵısta Adriatika teńizine qaray tómenlep baradı. Po dáryasınıń oypatlıǵı batpaqlı oypatlıq. Alennin yarım atawı boylap 1200&amp;nbsp;km aralıqta Apennin tawları jaylasqan. Bir neshe sóngen hám sónbegen vulkanlar (Amiata — 1734 m, Vezuviy — 1277 m) bar. Italiya atawlarınıń relyefi, tiykarınan, tawlıq, atawlarda Etna (3340 m), Stromboli, Vulkano vulqanları bar. Italiyanıń orta hám qubla bólimlerinde tez-tez kúshli jer silkiniw bolıp turadı. Italiyada taskómir, bitumli slanec, neft, gaz, qorǵasın, rux, temir káni, boksit, altınkúkirt hám as duzı kánleri bar. Italiya sınap rudası rezervi boyınsha dúnyada jetekshi orında. Toskanada mramor qazıp alınadı. Metalllı hám ıssı (temperaturası 100-200°) bulaq, kóp.

== Íqlımı ==
Íqlımı Orta teńizge tán subtropikalıq, Padan tegisliginde ortasha. Alp tawları arqasınan keletuǵın suwıq samaldı tosıp turadı. Jazı ıssı hám qurǵaq. Iyuldıń ortasha temperaturası taw etekleri hám tegisliklerde 20-28°, geyde ıssı samal eskende 40-45° qa kóteriledi. Yanvardıń ortasha temperaturası Alp tawları etekleri hám Padan tegisliginde 0°, Apennin yarım ataw hám atawlarda 1-12°. Shıǵıs Alp hám Arqa Apennin tawları Italiyanıń eń jawın kóp (jılına 3000&amp;nbsp;mm) jayları bolıp tabıladı. Mámleket ishkerisinde jılına 600–800&amp;nbsp;mm, Siciliya hám Sardiniya atawlarında 500&amp;nbsp;mm jawın jawadı. Alp tawlarınıń Italiya aymaǵındaǵı bóleginde 800 den artıq muzlıqlar bar. Eń iri dáryası — Po jáne onıń aǵıslarında keme qatnaydı. Dáryalar Italiyanıń arqa bóleginde kóbirek. Dáryaları jawın, qar hám muzlıqlardan suw aladı. Olardan suwǵarıw hám gidroenergiya alıwda paydalanıladı.

Iri kólleri: Garda, Komo, Lago-Majore, Bolsena hám basqalar. Olarda keme qatnaydı, jaǵalarında kurort kóp. Alp tawlarınıń 1800 m biyiklikke shekem bolǵan qońır-orman topıraqlı janbawırında keń japıraqlı hám iyne japıraqlı ormanlar, onnan joqarıdaǵı taw-otlaqı topıraqlarda putalıqlar, subalp hám alp otlaqları bar. Apennin yarım ataw, Siciliya hám Sardiniya atawlarında (topıraǵı qońır) 500–600 m biyiklikte mudam jasıl tas emen hám qara qayın qabıǵınan tayarlanǵan material emenleri, piniya, halab qaraǵayları, putalar ósedi. 1500 m biyiklikke shekem qońır hám sur taw topıraqlı jerlerde emen, qara qayın hám kesten ormanları, 2000 m den biyikte iyne japıraqlı, keń japıraqlı ormanlar, taw tóbelerinde subalp otlaqları bar. Italiyada jabayı haywanlar, tiykarınan, tawlarda ushıraydı. Alp hám Apennin tawlarında serna, jabayı pıshıq, taw hám orman suvsari, sassiqkoʻzan, qońır ayıw, qoyan, tıyın jasaydı. Quslardıń 400 ge jaqın túri, jer bawırlawshılar bar. Awlanatuǵın balıq túri kóp. Italiyada az ushıraytuǵın ósimlik, haywan hám geologiyalıq obiektlerdi saqlaw ushın qorıqxanalar dúzilgen. Milliy baǵları: Stelvio, Granparadizo, Abrutsso, Kalabriya, Chircheo hám basqalar — jámi maydan 200 mıń ga.

== Xalqı ==
Xalqınıń 98% ten kóbi italyanlar; qalǵan bólegi retoromanlar, tirollar, francuzlar, sloven hám xorvatlar, sonıń menen birge, albanlar, katalonlar hám basqalar. Rásmiy tili — italyan tili. Tiykarǵı dini — katolik dini. Xalıqtıń 67% i qalalarda jasaydı. Iri qalaları: Rim, Milan, Neapol, Turin, Genuya, Palermo.

== Tariyxı ==
Italiya aymaǵında paleolit dáwirinde adamlar jasaǵan. Apuliyanıń Kastro qalası qasındaǵı Romanelli goridan, Liguriyanıń Grimaldi awılı qasındaǵı Barma-Grande úńgirinen, Emiliyanıń Savinyano mákan-jayınan tabılǵan arxeologiya estelikleri sonnan dárek beredi. Arqa Italiyada jez dáwirine tiyisli arxeologiya mádeniyatı, orta Italiyada oǵan uqsas bolǵan mádeniyatlar nıshanları júdá kóp. Temir dáwirinde Italiya aymaǵında payda bolǵan bir qansha mádeniyatlar kóplegen arxeologiya esteliklerin qaldırǵan. Olar arasında villanlar mádeniyatı jetekshi bolǵan. Eramızǵa shekemgi 2-1 mıń jıllıqlarda házirgi Italiya aymaǵında ligurlar, etrusklar jasaǵan, az-azdan italiyalıqlar (sonday-aq, latınlar) kóship kelip jaylasıp baslaǵan. Italiyalıqlar toparına tiyisli bolǵan sabinlar menen birge latınlar Rimge tiykar salǵan (eramızǵa shekemgi 754-753-jıllar). Eramızǵa shekemgi V-III ásirlerde Italiya aymaǵı áyyemgi Ashtıń tiykarǵı bólegi bolǵan. Eramızdıń V ásirge shekem, yaǵnıy Italiya Rim mámleketi quramına kirgen dáwirge shekem bolǵan Italiyanıń sonnan keyingi tariyxı jáne onıń aymaǵında qulshılıq basqarıw principi qálipleskenligi haqqında Áyyemgi Rim maqalasına qarańız.

Eramızdıń III ásirde, tiykarınan, Italiya aymaǵınan ibarat bolǵan Rim imperiyasında qulshılıq basqarıw principi kriziske ushıraǵan. Qulshılıq jámiyeti waqtında feodalizm elementleri júzege kele basladı: iri jer iyeligi menen birge mayda xojalıqtıń bar ekenligi, natural xojalıq basshılıǵı Rim imperiyası dáwirinde pútkilley toqtamaǵan jer iyeleriniń siyasiy hákimiyatı asıp barǵan edi. IV-V ásirde Italiyaǵa bastırıp kirgen german qáwimleri hám basqa varvar qáwimler Rim imperiyasına sezilerli soqqı berdi. V ásir baslarında Italiyaǵa kirip kelgen vestgotlar 413-jılda Rimdi basıp aldı. 455-jılda Rim vandallar tárepinen joq etildl. Eramızdıń V ásirde german, vestgot, vandal hám basqa qáwimlerdiń hújimi, qullar hám de kolonlardıń kóterilisleri nátiyjesinde Batıs Rim imperiyası jemirilgennen keyin, 476-jıl Odoakr basshılıǵında korollik hákimiyatı ornatıldı. 488-jılda Teodorix basshılıǵında ostgotlar patshalıǵı qurıldı. 554-jıl Italiyanı Vizantiya, basıp aldı hám Vizantiya imperatorı Yustinian I 554-jıl Pragmatik sanksiya shıǵardı, bul hújjet Rim imperiyasınıń sociallıq-ekonomikalıq qatnasların qayta qayta tiklewge qaratılǵan edi. 568-jılda Arqa Italiyaǵa langobardlar keldi.

Langobardlardıń basqınshılıǵı qulshılıq rejimine úzil-kesil soqqı berdi. Olar qul iyelewshilerdiń kóp bólegin qırıp tasladı hám quwıp jiberdi. Olardan tartıp alınǵan jerler basqınshı mákánshılar arasında bólistirildi. Erkin dıyqan waqtınsha tiykarǵı islep shıǵarıwshı kúshke aylandı. Biraq Rimdegi iri jer iyeliginiń bir bólegi (qullar hám kolonlar menen birge) báribir saqlanıp qalǵan edi. Rim jeke menshikligi tásirinde langobardlar komandasınıń bólekleniwi kúsheydi, ǵárezli dıyqanlar klası hám jer iyeleri klasınıń qáliplesiw procesi tezlesti. Dáslepki feodal mámleketi payda boldı. Italiyanıń bir bólegi Vizantiya húkimranlıǵı astında qala berdi. 751-jılda langobardlar Ravenna ekzarxatidi basıp aldı, keyninen franklar onı langobardlardan tartıp aldı. 556-jılda franklar patshası Pipin Pakana Ravenna ekzarxatı, Rim dukati hám Pentapolisti papaǵa sıylıq etkennen soń, papalardıń teokratik mámleketi (Papa wálayatı) quramına qosıldı. 773-774-jıllarda Italiyanı franklar patshası Ullı Karl basıp aldı. Italiyanıń franklarǵa baǵınıqlı bolıwı onda jer iyeleri qatnaslarınıń rawajlanıwın tezlestirdi. 781-jılda Italiya patshalıǵı dúzildi. Ullı Karldıń balası Pipin onıń patshası boldı. Franklar basqınshılıǵınan keyin Italiyada múlklik qatnasları tez rawajlana basladı. 887-jıl Ullı Karl dinastiyasınan bolǵan Karl III awdarılǵannan keyin, iri zıyalılar arasında Italiya taxtı ushın gúres háwij aldı. IX ásirde Italiyaǵa qubladan arablar, arqadan vengerlar hújim etti.

X ásirdiń 2-yarımınan XII ásir baslarına shekem Italiyanıń kóp bólegi german imperatorı Otton I tásirinde boldı. X-XI ásirlerde Italiyanıń Milan, Veneciya, Genuya, Piza hám basqa da qalaları episkop-senorlar iskenjesinen qutılıp, ǵárezsiz qalalarǵa aylandı. XI-XII ásirlerde Italiya qalalarında ónermentler hám sawdagerler korporaciyaları-cexlar payda boldı. Kommunalar jeńiske eriskennen soń, húkimet senordan konsullar komissiyası qolına ótti, qala zıyalılarınıń, bay sawdagerlerdiń wákilleri sol komissiya quramına kiretuǵın edi. Ónermentler menen mayda sawdagerler húkimetke jolatılmaytuǵın edi. Xalıq jıyınınıń áhmiyeti onsha úlken emes edi. Siyasiy hám ekonomikalıq huqıqlardıń kommunaga ótiwi jer iyeleriniń qúdiretine ziyan jetkerdi hám Italiya ekonomikasınıń rawajlanıwı hám de átiraptaǵı mayda qala hám awıllar aymaǵında boysındırıw jolı menen qala-mámleketlerdiń dúziliwi ushın túrtki boldı, bul qala-mámleketlerde sol dáwir ushın oǵada aldıńǵı bolǵan jańa mámleket forması — respublika basqarıw principi ornatıldı. Qala kommunalar tovar — pul qatnasları rawajlanǵan qúdiretli oraylarǵa aylandı; atanaq júrisleri bolsa bul jerde port qalalar (Veneciya, Genuya, Piza, Ankona) gúlleniwine, olardı Evropa menen Shıǵıs arasındaǵı tiykarǵı sawda dáldalshılarına aylandırdı. Arqa hám Orta Italiyadaǵı qalalardıń ekonomikalıq ústemligi Italiyanıń sol bóleginde XI-XII ásirlerde iri jer iyeleriniń jerlerdi dıyqanlar, ricarlar, sawdagerler hám geyde qalalardıń joqarı siyasiy toparına girewge beriwine alıp keldi. XII-XIII ásirlerde Italiya qalalarınıń qollap-quwatlawı menen awıl kommunaları júzege kele basladı, olar ózin-ózi basqarıw huqıqı beriliwin talap etti.

Awıl kommunaları jer iyeleri húkimranlıǵınan azat bolıwı menen-aq qońsılas qalalarǵa ǵárezli bola bardı. XII-XIII ásirde Paviya, Milan hám basqa qalalarda ónerment, sawdager hám mayda ricarlar iri zıyalılarǵa qarsı gúresti. Sol dáwirdegi qalalar xalqı Italiyaǵa bastırıp kirgen german jer iyelerine qarsı qaharmanlarday gúresti. 1158-jılda imperator shıǵarǵan Ronkal sheshimine qaray Italiya kommunaları siyasiy ǵárezsizlikten ayırıldı. German jer iyelerine qarsı gúres dáwirinde Italiya qalalarında gvelflar hám gibellinlerdiń siyasiy partiyaları payda boldı. 1162-jılda german basqınshılarına qarsılıq kórsetiwdiń tiykarǵı orayı bolǵan Milan wayran etildi. 1167-jılda Arqa Italiya qalaları birlesip, «Múqaddes Rim imperiyası» imperatorlarına soqqı beriw ushın Lombardiya ligasın dúzdi. German jer iyelerine qarsı gúres italyan xalqınıń milliy ózligin ańlaw elementleri payda bolıwına kómeklesti. 1183-jıl Konstansa pitimine qaray Italiya qalaları imperatordan haqıyqıy ǵárezsizlikti jáne tiklep aldı.

XI ásirde Qubla Italiya hám Siciliyanı normanlar basıp alǵan edi, bul jerlerde jer iyelik qatnasları Arqa hám Orta Italiyadaǵıdan tómenlew rawajlandı. XIII ásirde de yarım dıyqanlardıń úlken qatlamı bar edi. Siciliya koroli hám «Múqaddes Rim imperiyası» imperatorı Fridrix II Shtaufen Siciliyanı oraylasqan byurokratik monarxiyaǵa aylandırdı, óz húkimranlıǵın pútkil Italiyaǵa jayıwǵa zaya urındı. XIII ásir 60-jıllarda Qubla Italiya ózine Anjuy dinastiyasın boysındırıp aldı. 1282-jıldaǵı xalıq kóterilisi sebepli Siciliya korolligi ıdıradı. XIII ásir aqırı XIV ásir baslarında Siciliyanı, XV ásir ortalarında Qubla Italiyanı da Aragon dinastiyası qolǵa kirgizip aldı. Nátiyjede Italiya qubla ispanlar húkimranlıǵı astına ótti. XIII ásirde Italiya qalalarınıń dáslepki rawajlanıwı sebepli Arqa hám Orta Italiyadaǵı aldıńǵı qala-mámleketlerde dáslepki tovar-pul qatnasları nıshanları payda boldı: bank jumısı rawajlandı, teńiz artı sawdası, mawıtı toqıw gúllendi (Florensiya, Veneciya, Genuya, Piza, Bolonya). Bank hám sawda qarjısınan sanaattı rawajlandırıw ushın paydalanıldı. Ónermentshiliktiń keńeyiwi qala-mámleketlerdiń ózine qaraslı aymaqlarda dıyqanlardıń servaj (krepostnoy ǵárezlilik) dan azat etiwine múmkinshilik berdi. Dıyqanlardıń kóbisi qalalarǵa kóship, ustaxanalardaǵı jalshılar sapın toltırdı. Arqa hám Orta Italiya qalalarında sawdager-ónermentler menen jer iyeleri arasında kúshli gúres nátiyjesinde jer iyeleri siyasiy huqıqlarınan ayırıldı.

Arqa hám Orta Italiya qala hám awıllarında islep shıǵarıw kúshleriniń jedel rawajlanıwı sebepli XIV-XVI ásirlerde dúnyada birinshi ret dáslepki tovar — pul qatnasları payda bolıwı hám rawajlanıwına alıp keldi. XIV ásir Arqa hám Orta Italiyanıń ayırım iri qalalarında jalshılar sanı neshe on mıńlaǵan adamǵa jetti, tiykarınan, mawıtı toqımashılıǵında manufaktura payda boldı. XIV-XV ásirlerde xalıq kóterilisleri kúsheyip barıwınan shoshıǵan «semiz» popolanlar qalalarda respublika mákeme usılın tiraniya menen almastırdı. XV ásirde Florensiya, Milan, Bolonya, Ferrara, Urbino hám basqa orınlarda tiraniya bekkem júzege keldi. XVI ásir 2-yarımında Italiyada reakciya kúsheyiwi, mal-múlklik qatnaslarınıń daǵdarısı hám sawda-sanaat qatnaslarınıń keń tamır jayıwı Italiyada aǵartıwshılıq aǵımın keltirip shıǵardı. Sawda-sanaattıń rawajlanıwı hám aǵartıwshılıq háreketi Italiya tariyxında jańa dáwir — shet el húkimranlıǵına qarsı gúres baslanıwına sebep boldı. 1789-1794-jıllarda Franciyada bolıp ótken revolyuciya Italiyadaǵı revolyuciyashılar iskerligin kúsheytti. Franciyadaǵı sıyaqlı Italiyada da yakobinshiler háreketi payda boldı. 1796-1797-jıllardaǵı Napoleon júrisinen keyin Italiya Respublikası (1797) dúzildi. 1799-jıl A. V. Suvorov armiyası francuz armiyasın Italiyadan jıljıtıp shıǵardı. Biraq 1800-jıl Napoleon armiyası Italiyaǵa taǵı bastırıp kirdi. Pyemont, Liguriya, Toskana, Papa wálayatları Franciyaǵa qosıp alındı, Sizalpin (1802-jıldan Italiya) Respublikası Italiya patshalıǵına aylandırıldı (Napoleonnıń ózi imperator edi). Solay etip, pútkil Italiya (Sardiniya hám Siciliya atawlarınan tısqarı) Franciya qol astında birlestirildi. 1814-jıldan Italiyada Franciya húkimranlıǵına qarsı gúresiwshi shólkemler dúzile basladı. Napoleon imperiyası jemirilgennen keyin, Vena kongressi (1814-1815) mámlekettiń Avstriyaǵa qaraslılıǵı hám kóplegen korolliklerge bólingenligin rásmiylestirdi. XIX ásir 40-jıllarınan Lombardiya, keyninen Pyemontta sanaat awdarıspaǵı baslandı.

1848-1849-jıllarda revolyuciya júz berdi. Franciya, Avstriya hám de Italiya jer iyeleri til biriktirip, revolyuciyanı bastırdı, aldınǵı tártiplerdi tikledi. 1860-jıl may ayında J. Garibaldi shólkemlestirgen áskeriy júris Italiyanı birlestiriwde áhmiyetli rol oynadı. Avstriya zulımınan azat etilgen jerler Pyemontqa birlestirildi, 1861-jıldan Pyemont birlesken Italiya patshalıǵı dep júrgizildi. 1870-jılǵa kelip Italiya birlestirip bólindi hám ol qaraqshılıq jolın tuta basladı. Italiya Germaniya hám Avstriya-Vengriya menen birge Úshler Awqamın dúzdi (1882). Italiya áskerleri 1889-1890-jıllarda Somali hám Eritreyanı basıp aldı, bıraq Efiopiyada awır soqqıǵa ushıradı. 1911-1912-jıllardaǵı Italiya-Túrkiya urısı nátiyjesinde Italiya Liviyanı basıp aldı. 1916-jıl 27-avgustta Italiya Germaniyaǵa qarsı urıs járiyaladı. Urıs mámleket ekonomikasına úlken zıyan keltirdi. Urıstıń awır aqıbetleri hám ekonomikalıq krizis Italiyada qozǵalańlar baslanıwına alıp keldi. Ásirese, Turin jumısshılarınıń kóterilisi júdá kúshli boldı. Revolyuciyalıq kúshlerdiń tarqaqlıǵınan paydalanǵan revolyuciyashı elementler húkimet joqarısına 1922-jıl 31-dekabrde B. Mussolinidi keltirip qoydı. Mussolini húkimeti demokratiyalıq kúshlerge qarsı gúres basladı. 1929-1933-jıllardaǵı jáhán ekonomikalıq krizisi Italiya ekonomikasın qıyın jaǵdayǵa salıp qoydı. Soǵan qaramay, Mussolini húkimeti mámleketti áskeriylestire berdi hám jańa urısqa tayarlıq kóre basladı. 1935-jıl 3-oktyabrde Italiya urıs járiyalamastan Efiopiyaǵa hújim baslap, 1936-jıldıń may ayında onı hám 1939-jılda Albaniyanı basıp aldı. Italiya Milletler Awqamınan shıǵıp, «Antikomintern pakti» ne qosıldı (1937) hám gitlershiler Germaniyasınıń tiykarǵı awqamshısına aylandı. 1940-jıl oktyabrde Italiya Greciyaǵa, 1941-jıl aprelde Yugoslaviyaǵa hújim etti. 1941-jıl 22-iyunda Italiya burınǵı SSSR ǵa urıs járiyaladı, shıǵıs frontqa italyan ekspedicion korpusı (1942-jıldan armiya) n jiberdi.

Bıraq 1943-jıl Italiya áskerleri burınǵı Sovet armiyası tárepinen joq etildi. Siciliyaǵa Angliya-Amerika áskerleri bastırıp kirdi. Bul waqıyalar Mussolini siyasatınıń kriziske ushırawına hám húkimettiń Marshal P. Badolo qolına ótiwine sebep boldı (1943-jıl 25-iyul). Badolo Angliya-Amerika komandirligi menen jarasıw (sózsiz taslim bolıw) shártnamasına jasırınsha qol qoydı. Bunnan xabardar bolǵan Germaniya Italiyanıń úlken bólegin basıp alıp, Mussolini basshı quwırshaq húkimet dúzdi. 1943-jıl gúzinen italyan xalqı azatlıq ushın gúres basladı. Aqır-aqıbette, 1944-jıl aprelde barlıq antifashist partiyalardıń wákillerinen ibarat jańa húkimet (Badolo basshı) dúzildi. Pútkil xalıq qurallı kóterilisi nátiyjesinde 1945-jıl aprelde mámleket fashistlerden azat boldı. 1946-jıl 2-iyunda Respublika dep, daǵaza etildi.

Italiya 1945-jıldan baslap [[BMSh]] aǵzası. 1992-jıl 10-yanvarda Ózbekstan Respublikası suverenitetti tán aldı hám sol jıl 24-martta diplomatiyalıq qatnasın ornattı. Milliy bayramı — 2-iyun — Respublika dep daǵaza etilgen kún (1946); 1977-jıldan 2000-jılǵa shekem iyunnıń birinshi ekshembisinde bayramlanǵan. Trir qalası diywallarınıń arqa dárwazası (qurılıs 180-jılda baslanǵan, biraq aqırına jetpegen).

== Fiziologiyalıq qásiyetleri ==
=== Geografiyalıq jaylasıwı ===
Tiykarǵı maqala: Italiya geografiyası

Italiya aymaǵı 302 073&amp;nbsp;km² (maydanı boyınsha dúnyada 72-orında turadı). Italiya Franciya, Shveycariya, Avstriya hám Sloveniya menen qurǵaqlıqta shegaralas.

=== Geologiyalıq dúziliwi ===
Italiya litosfera plitaları arasındaǵı baylanıs aymaǵında jaylasqan, sol sebepli jer silkiniwler tez-tez boladı. XX-XXI ásirlerde belgilengen eń úlken jer silkiniwler:
* 1908-jıl: Reggio hám Messina qalasındaǵı jer silkiniw
* 1915-jıl: Marsikadaǵı jer silkiniw
* 1929-jıl: Boloniya jer silkiniwi
* 1932-jıl: Abruzzo jer silkiniwi
* 1972-jıl: Ankonda jer silkiniwi
* 1976-jıl: Friuli jer silkiniwi
* 1990-jıl: Santa-Lyusiyadaǵı jer silkiniw
* 1997-jıl: Umbria hám Marche qalalarındaǵı jer silkiniwi
* 2002-jıl: Molise jer silkiniwi
* 2009-jıl: L' Aquila jer silkiniwi
* 2012-jıl: Emilie-Romagna jer silkiniwi
* 2016-jıl: Abruzzoda jer silkiniw, Latsio

Italiyada aktiv hám óshken vulkanlar bar. Olar arasında eń úlken 5 ewi bar:

* 1. Etna — Evropadaǵı eń biyik aktiv vulkan — 3340 m. Ol Siciliya atawınıń arqa-shıǵısında jaylasqan bolıp, basqa kraterlar menen birge Kalabriya regionı jaǵasınan ashılǵan ájayıp gózzallıq landshaftın usınıs etedi.
* 2. Vezuviy — (1277 m) Neapol hám qoltıq ústindegi minarlar — bul landshaft dúnyaǵa ataqlı. Vezuviydiń eń ataqlı atılıwı eramızǵa shekemgi 79-jılda júz bergen. Pompey, Stabiae hám Herculaneum derlik pútkilley lava hám kúl astında bolǵanında. Aqırǵı ret Vezuviy 1944-jılda oyanǵan, biraq qánigelerdiń aytıp ótiwinshe, keleshekte vulkan mudam aktiv hám júdá qáwipli boladı.
* 3. Stromboli — Tirren teńizindegi Eol atawlarınıń bir bólegin quraytuǵın aktiv vulkan.
* 4. Vulkan tap sol atamadaǵı atawda jaylasqan Eol atawlarınıń taǵı bir vulqanı bolıp tabıladı.
* 5. Marsiglia — Tirren teńizinde jaylasqan potencial qáwipli suw astı vulkanı.

=== Tawlar,dárya hám kólleri ===
Arqada Alp tawlarınıń qubla janbawırları Batıs Evropanıń eń biyik noqatı Montblan tawı (4810 m), qublada Padan tegisligi; yarım atawda Apennin tawları jaylasqan (eń biyik noqatı — Korno Grande tawı, 2914 m). Apennin tawları tómendegilerge bólinedi: Ligurian, Toskana-Emilian, Umbro-Marsiya, Abruzze, Kampaniya, Lukaniya, Kalabriya Apennin hám Monti Sabini. Sonıń menen birge, yarım atawdıń shıǵıs bóleginde Gargano yarım atawı, qubla-shıǵısında hám qubla-batıs bóleginde Salentina hám Kalabriya yarım atawları jaylasqan. Aktiv vulkanlar — (Vezuviy, Etna); jer silkiniwler tez-tez júz beredi. Teńizlerdi juwıw — shıǵıstan Apennin yarım atawın Adriatik teńizi, arqa bóleginde Veneciya qoltıǵı menen juwıp turadı. Puglia hám Albaniya arasındaǵı Otranto buǵazı Adriatik teńizin Ion teńizi menen baylanıstıradı. Apuliya hám Kalabriya arasında Taranto qoltıǵı qurǵaqlıqqa tereń kiredi. Júdá tar Messina buǵazı Kalabriyanı Siciliyadan, keńligi 135&amp;nbsp;km bolǵan Siciliya (yamasa Tunis) buǵazı Siciliyanı Arqa Afrikadan ajıratıp turadı. Tirren teńizi Sardiniya, Korsika, Toskana arxipelagi, Apennin yarım atawı hám Siciliya menen shegaralanǵan úshmúyesh formasındaǵı háwiz bolıp tabıladı. Korsika arqasında Genuya qoltıǵı menen Liguriya teńizi jaylasqan. Siciliya atawınıń arqa-shıǵıs bóleginde Nebrodi tawları, Sardiniya atawınıń qubla-batıs bóleginde Kampidano tegisligi jaylasqan. Kishi atawlardıń kópshiligi arxipelaglarǵa bólingen, mısalı, Napoleon Bonapart quwǵın etilgen Elba atawın óz ishine alǵan Toskana arxipelagi. Italiyadaǵı eń uzın dárya — Po, uzınlıǵı 682&amp;nbsp;km. Eń úlken kól — Garda kóli (370&amp;nbsp;km²).

=== Íqlımı ===
''Tiykarǵı maqala: [[Italiya ıqlımı]]''

Italiya subtropikalıq Orta jer teńizi ıqlım zonasında jaylasqan bolıp, teńizdiń tásiri arqa hám batıs samallar ushın tosıq bolǵan Alp tawları tárepinen kúsheytiriledi.

=== Paydalı qazılmalar ===
Italiya hár qıylı mineral resurslarǵa iye. Biraq olardıń kóbisiniń kánleri rezervleri tárepinen kishi, pútkil mámleket boylap tarqalǵan, kóbinese olardı ózlestiriw ushın qolaysız orınlarda. Solay etip, 1982-jılda mámlekette, sonday-aq Elba atawında (bir qatar orınlarda, bıraq ásirese Mártera aymaǵında) temir rudasın qazıp alıw pútkilley toqtatıldı. Basqa túrdegi shiyki ónim rezervleri boyınsha Italiya jarlı. Antrasit az muǵdarda Aosta oypatlıǵı aymaǵında, kolloid qońır taslar Toskanada, torf hám torfqa uqsas qońır taslar da ushıraydı. Oraylıq Italiya hám Liguriyada kishi marganets kánleri bar. Apuliyanıń karst shuqırlıqlarınan uzaq waqıttan berli qazıp alınǵan boksit házir derlik tawsıladı. Siciliya atawında kaliy hám tas duzı, asfalt hám bitum rezervleri bar.

Italiyanıń energiya resursları mámlekettiń energiyaǵa bolǵan mútájiniń tek 15 payızın qandıradı. Sardiniya, Toskana, Umbria, Kalabriyada qońır hám tómen sapalı kómir kánleri bar. Siciliya atawı, Padaniya tegisligi hám Oraylıq Italiyanıń shıǵıs jaǵasındaǵı sheklengen neft rezervleri Italiyanıń neftke bolǵan mútájiniń 2% ten azıraǵın támiyinleydi. Padan tegisliginiń tábiyiy gaz kánleri jáne onıń suw astı dawamı, Adriatik teńiziniń kontinental shelfi mámleket ekonomikası ushın júdá áhmiyetli bolıp tabıladı. Tábiyiy gaz Arqa, Oraylıq hám Qubla Apennin hám Siciliyada jaylasqan. Urıstan keyingi jıllarda júdá áhmiyetli (Italiya ushın) neft resursları — Padan oypatlıǵında, Alp tawları eteklerinde, sonıń menen birge Siciliya atawında tabıldı. Olarǵa qosımsha túrde bitumli slaneclar, Ragusa regionındaǵı Siciliya atawında, Abruzzo e Molise regionındaǵı San Valentino qasında, sonıń menen birge, Frozinone regionında (Latsio).

== Xalqı ==
''Tiykarǵı maqala: [[Italiya xalqı]]''

== Tiykarǵı siyasiy partiyaları hám kásiplik awqamları ==
«Alǵa, Italiya» partiyası, 1993-jıl siyasiy awqam retinde dúzilgen, 1996-jıl partiyaǵa aylandırılǵan; Italiya liberal partiyası, 1848-jılda tiykar salınǵan, 1944-jılda qayta tiklengen, 1994-jıl martında ózin-ózi tamamlaǵan hám sol jıl iyulda qayta islengen; Italiya Xalıq partiyası, tamamlanılǵan Xristian-demokratiyalıq partiya negizinde 1994-jıl 18-yanvarda rásmiy túrde dúzilgen; Kommunistlik qayta qurıw partiyası, 1991-jıl dúzilgen; Italiya respublikashılar partiyası, 1832-jıldan iskerlik kórsetedi; Italiya social-demokratiyalıq partiyası, Socialistlik partiya bólekleniwi nátiyjesinde 1947-jılda dúzilgen, 1966-jılda Socialistlik partiya menen qosılǵan, 1969-jıldan taǵı ǵárezsiz partiya; Italiya socialistleri, Italiya socialistlik partiyasınıń bóliniwi nátiyjesinde 1994-jıl dúzilgen; Italiya socialistlik partiyası, 1892-jılda Italiya miynetkeshler partiyası atı menen dúzilgen. Italiya ulıwma miynet konfederaciyası, 1906-jılda dúzilgen; Italiya miynetkeshleri kásiplik awqamları konfederaciyası, 1948-jılda dúzilgen, Xalıqaralıq erkin kásiplik awqamları konfederaciyası aǵzası. Italiya miynet awqamı, 1950-jılda dúzilgen.

== Xalqı, nomer hám esap-kitap ==
2008-jıl aqırına kelip Italiya xalqı 60 million adamnan astı. Usı waqıtta mámleket xalqı sanı boyınsha Evropa Awqamı mámleketleri arasında tórtinshi orında hám dúnya mámleketleri arasında 23-orında. Xalıq tıǵızlıǵı — hár kvadrat metrge 199,2 dana adam. Kilometr — Evropa Awqamında besinshi orın. Eń joqarı tıǵızlıq Arqa Italiyada jaylasqan bolıp, ol jerde mámleket ulıwma xalqınıń derlik yarımı jasaydı. Italiyanıń eń tıǵız jaylasqan aymaqları Kampaniya, Lombardiya hám Liguriya tegislikleri bolıp, bul jerde 1&amp;nbsp;km² ga 300 den artıq xalıq tuwrı keledi. Bul X ásirge shekem qolaylı ekonomikalıq shárayatlar menen baylanıslı. Mámleket qublası rawajlanǵan hám xalıq tıǵızıraq edi. Po dáryası oypatlıǵı ásirese tıǵız. Tawlı aymaqlarda xalıq talay az. Bul jerde xalıq tıǵızlıǵı 1&amp;nbsp;km² ga 35 adamǵa shekem páseyedi, Sardiniya hám Bazilikatanıń ekonomikalıq tárepten az rawajlanǵan aymaqlarında xalıq tıǵızlıǵı 1&amp;nbsp;km² ga 60 adamdı quraydı. Ekinshi jáhán urısınan keyin Italiya uzaq ekonomikalıq rawajlanıwdı bastan keshirdi, bul awıl xalqınıń qalalarǵa migraciyasın keltirip shıǵardı hám emigraciyanı toqtattı hám mámleketti immigrantlar ushın ózine tartarlıq edi. 1970-jıllarǵa shekem tuwılıw dárejesi joqarı bolıp turdı, bıraq tez arada xalıqtı almastırıw dárejesinen tómenge tústi. 2008-jılda hár bes italiyalıqtan biri 65 jastan asqan. Soǵan qaramastan, tiykarınan, sońǵı jigirma jıl ishinde ǵalabalıq immigraciya sebepli, 2000-jıllarda kóp jıllar dawamında birinshi ret tuwılıw dárejesi (ásirese, arqa aymaqlarda) ósti. Tuwılıw dárejesi de astı: 2005-jıldaǵı 1,32 ge salıstırǵanda 2008-jılda 1,41 di quradı.

''Xalıq sanı:''
* 1931-jıl — 41,2 million adam.
* 1960-jıl — 51,0 million adam.
* 1977-jıl — 56,3 million adam.
* 2000-jıl — 57,7 million adam.
* 2007-jıl — 60,1 million adam.
* 2008-jıl — 59,9 million adam.
* 2009-jıl — 60,2 million adam.
* 2011-jıl — 59,6 million adam.
* 2017-jıl — 60,5 million adam.
* 2023-jıl — 58,9 million adam.

2014-jıl jaǵdayına kóre Italiyada ortasha ómir kóriw 83 jastı quraydı, bul dúnyadaǵı eń joqarı kórsetkishlerden biri bolıp tabıladı. Hayallar ushın pensiya jası 65 jas, er adamlar ushın 70 jas bolıp tabıladı.

=== Ósiw pátleri, xalıqtıń jası hám jınısı quramı ===
Italiyada tuwılıwdıń ulıwma dárejesi 1881-1890-jıllarda maksimal dárejege jetti hám 37,8 promilleǵa teń edi, biraq 1932-jılda 23,6 ǵa kemeydi. 2021-jıl jaǵdayına Italiya xalqınıń jas quramı: 0-14 jas — 12,8%; 15-64 jas — 63,7%; 65 jas hám onnan úlken — 23,5%. Italiya xalqınıń ortasha jası The World Factbook maǵlıwmatlarına kóre 2020-jıl ushın 46,5 jastı (dúnyada 5-orın), sonday-aq er adamlar ushın 45,4 jas hám hayallar ushın 47,5 jastı quradı. Er adam hám hayal qatnası: ulıwma xalıq — 0,93 (2020). 2021-jıl jaǵdayına Italiya xalqınıń ortasha ómir kóriw dawamlılıǵı: jámi — 82,67 jıl; er adamlar — 80,01 jas; hayallar — 85,49 jıl. 2021-jıl jaǵdayına kóre, tuwılıw dárejesi hár 1000 xalıqqa 8,37 jańa tuwǵan bópeni quraydı (dúnyada 216-orında). Ulıwma tuwılıw dárejesi (TFR) hárbir hayalǵa 1,47 tuwılıwdı quraydı.

Xalıqtıń demografiyalıq qartayıwı sebepli ólim dárejesi turaqlı asıp barmaqta, 2021-jıl jaǵdayına kóre ólim dárejesi hár 1000 adamǵa 10,7 ólimdi quraydı (dúnyada 24-orında). 2021-jıl jaǵdayına kóre, Italiyanıń sap migraciya dárejesi hár 1000 xalıqqa 3,21 migranttı quraydı (dúnyada 34-orında). 2019-jıl jaǵdayına kóre, Italiyada birinshi tuwılǵan hayaldıń ortasha jası 31,3 jastı quraydı (salıstırıw ushın, Koreya Respublikasında dúnyadaǵı eń tómen TFR ǵa iye bolǵan mámleket 2020-jılda hárbir hayalǵa 0,84 tuwılıwdı quraydı, ortasha jası 2019-jılda birinshi tuwılǵan hayal 32,2 jasta edi). Italiyada regionlar boyınsha tuwılıw dárejesinde úlken ayırmashılıqlar bar edi: dástúriy túrde qubla aymaqlarda tuwılıw dárejesi joqarı bolǵan, biraq jaqında bul tendenciya keri.

2009-jıl jaǵdayına kóre, shet elde tuwılǵan italyanlardıń kelip shıǵıwı geografiyası tómendegishe edi: Evropa (53,5%), Afrika (22,3%), Aziya (15,8%), Amerika (8,1%) hám Okeaniya (0,06%). Italiyanıń shet el xalqı tegis emes bólistirilgen: 87,3% mámlekettiń eń ekonomikalıq rawajlanǵan arqa hám oraylıq regionlarında, tek 12,7% bolsa yarım atawdıń awıl xojalıǵı qubla bóleginde jasaydı. 2019-jıl jaǵdayına kóre, [[BMSh]] esap-kitaplarına kóre, Italiyada 6,3 million immigrant yamasa mámleket xalqınıń 10,4 procenti jasaǵan. Italiya Milliy Statistika Institutı (ISTAT) maǵlıwmatlarına kóre, Italiya mámleketi xalqınıń kóbeyiwine Italiyada turaqlı jasawshı shet el puqaraları úlken úles qosqan. 2001-jıldan 2011-jılǵa shekem shet ellikler sanı úsh ese kóbeydi: 2001-jılǵı xalıqtı dizimge alıwda 1 300 000 den sál kóbirek, 2011-jılda bolsa 3 769 518 dana shet el puqaraları Italiyada jasaǵan. Shet el puqaralarınıń aymaqlıq bólistiriwi derlik ózgermedi: úshten eki bólegi Italiya arqasında, atap aytqanda arqa-batıs bóleginde turaqlı jasaw jayına iye, bul jerde shet elliklerdiń 36 procenti jasaydı. Immigrantlardıń yarımınan azıraǵı jergilikli xalıq sanı 20 000 adamnan aspaytuǵın kishi toparlarda jasaydı. Iri kommunalardan eń joqarı orındı Breshiya iyeleydi, onıń aymaǵında shet el xalqınıń 16% i jasaydı.

== Ekonomikası ==
Italiya — joqarı rawajlanǵan industrial-agrar mámleket. Dúnyada eń rawajlanǵan 10 mámlekettiń biri. Jalpı ishki ónimde sanaattıń úlesi 31,6%, awıl xojalıǵınıń úlesi 2,9%, xizmet kórsetiw salası 65,5% (1997). Italiyada 12 mln. nan zıyat xalıq xizmet kórsetiw salasında, 6,5 mln. adam sanaatta, 1,5 mln. adam awıl xojalıǵında bánt. Sanaatında awır sanaat ústem. Atap aytqanda, mashinasazlıq, metallurgiya, avtomobilsazlıq, toqımashılıq, elektroenergetika, neftti qayta islew, neft ximiyası rawajlanǵan. Sanaat óniminiń ádewir bólegi eksport etiledi. Italiyada shiyki ónim hám energetika rezervleri az, barları da tegis emes jaylasqan. Neft hám gaz (tiykarınan, Padan tegisligi, Po dáryası etekleri, Adriatika teńizi jaǵasına jaqın jaylar hám Siciliya atawında), qorǵasın, rux (tiykarınan, Sardiniya atawında), temir káni (Aostada hám Sardiniya atawda), boksit, kinovar (sınap rudası), pirit (Toskana wálayatında), altınkúkirt, duz (Siciliya atawında), qońır kómir, qurılıs materialları hám basqalar qazıp alınadı.

Íssılıq elektr stanciyaları elektr energetikanıń tiykarın quraydı. Atom elektr stanciyaları hám geotermal stanciyalar qurılǵan. Jılına ortasha 222 mlrd. kvt/saat elektr energiyası payda etiledi. Metallurgiya sanaatı, tiykarınan, shetten keltirilgen shiyki ónim tiykarında isleydi. Qara metallurgiyanıń eń iri kárxanaları Genuya, Neapol átirapında, sonıń menen birge, Pombino hám Tarantoda; reńli metallurgiya kárxanaları Veneciya, Bolsano, Mori, Milan qalaları hám Sardiniya atawında jaylasqan. Neftti qayta islew kárxanaları (shetten keltirilgen shiyki ónim tiykarında), tiykarınan, teńiz jaǵasındaǵı jaylar (Genuya, Neapol, Venetsiya, Spetsiya, Augusta) de hám neft ónimleri eń kóp qollanılatuǵın qalalar (Milan hám basqalar) da. Sanaattıń jetekshi tarawı bolǵan mashinasazlıq tarmaqları: avtomobilsazlıq (Turin), kemasazlıq (Genuya, Livorno, Neapol, Veneciya, Triyest), stanoksazlıq (Milan, Breshna, Turin), priborsazlıq (Ivrea), elektrotexnika (Milan, Varese, Bergamo, Turin, Genuya) hám elektron (Milan átirapı) sanaatı rawajlanǵan. Neft ximiyası, plastmassa, metalllı tógin, jasalma talshıq, farmacevtika hám rezina ónimleri, sintetikalıq kauchuk islep shıǵarıw joqarı dárejege jetken. Lombardiya hám Pyemont — dástúriy toqımashılıq orayları.

Azıq-awqat sanaatınıń tiykarǵı tarmaqları — un, makaron, sır, qant-qumsheker, konserva, zeytun mayı, júzim vinosı (jılına 70 mln. gektolitr) islep shıǵarıw bolıp tabıladı. Jeńil sanaat, atap aytqanda, ayaq kiyim islep shıǵarıw rawajlanǵan. Ónermentshilikke ásirese úlken itibar beriledi. Awıl xojalıǵınıń jetekshi tarmaqları — dıyqanshılıq (58%) hám shárwashılıq (42%). Ónimli jerlerdiń 34,3% (19,6 mln. gektar) awdarılıp, egin egiledi, 11% baǵ, júzimzarlıq hám zeytunzar, 19,2% otlaq hám jaylaw. Tiykarǵı dán eginleri — biyday, makka-júweri, sulı, arpa, salı. Qant láblegi, júzim, zeytun, citrus miyweler hám palız eginleri de jetistiriledi. Vino islep shıǵarıw kólemi tárepinen Italiya dúnyada jetekshi orınlardan birinde turadı. Italiya jılına 6 mln. tonnaǵa jaqın hár qıylı ızǵar miywe beredi, onıń azǵana 60% i mámleket arqasındaǵı qánigelesken fermer xojalıqlarında jetistiriledi. Qubla wálayatlarda badam, ǵoza, fundukzarlar kóp. Júzim ónimi jılına 10 mln. tonna (onıń 90% i qayta isletilinip, vino etiledi), citrus miyweler hasılı jılına 3,3 mln. tonna, pomidor ónimi 5,5 mln. tonna. Shárwashılıqta qaramal (8,8 mln. bas), shoshqa (9,6 mln. bas) hám qoy (12,2 mln. bas) baǵıladı. Mámleket arqasında sút hám gósh shárwashılıǵı ústem. Balıqshılıq jaqsı rawajlanǵan.

== Xalıqtıń etnikalıq quramı ==
=== Tiller ===
''Tiykarǵı maqala: [[Italyan tili]]''

Rásmiy tili italyan tili bolıp, hind-evropa shańaraǵınıń romantikalıq tilleri toparına kiredi. Italiyada italyan tiliniń túrli dialektleri de bar. Barlıq dialektlerdi arqa, oray hám qubla dialektlerine bóliw ádet bolıp tabıladı. Zamanagóy italyan tilin «hámelge erisken» dialekt dep ataw múmkin, ol sociallıq-siyasiy turmısta keń qollanıladı. Usınıń menen birge, Florenciya sóylesiminde olar kóbirek siyasat haqqında emes, bálkim Florenciyada tuwılǵan eń ullı súwretshiler sıyaqlı mádeniyat haqqında sóylesedi — Dante Aligyeri, Jovanni Bokkachcho sıyaqlı mádeniyat haqqında sóylesedi. Nemis tili rásmiy túrde Bolzano hám Qubla Tirolda italyan tiline teń dep tán alınǵan, sloven tili Gorizia hám Triestta regionlıq mártebege iye, Aosta oypatlıǵında francuz tili.

== Din ==
''Tiykarǵı maqala: [[Italiyada din]]''

2003-jıl 31-mart jaǵdayına Rim-katolik shirkewiniń Italiyadaǵı sıyınıwshılarınıń sanı 55 752 000 den 57 610 000 adamǵa shekem (Italiya xalqınıń shama menen 96,77%), olardan 33 ten 38% ke shekem aktiv parishionlar; Katoliklerdiń 10% túrli shirkew ministrliklerinde qatnasadı. Mámlekettegi pravoslav xristianlardıń ulıwma sanı, 2012-jıl ushın esap-kitaplarǵa kóre, 1,4 million adamdı (mámleket xalqınıń 2,3% ten aslamın) quraydı hám Shıǵıs Evropadan kelgen emigrantlar sanınıń kóbeyiwi esabına artıp barmaqta. Yegoryevsk arxiyepiskopi Mark (Golovkov) tıń sózlerine kóre, pravoslavlik Italiyada dinge sıyınıwshılar sanı boyınsha (katolikten keyin) ekinshi din bolıp tabıladı. Batıs Evropa Patriarxal Eksarxi, Italiyadaǵı Moskva Patriarxiyası shirkewleriniń administratorı — Korsun hám Batıs Evropanıń Metropoliti Entoni. Basqa xristian konfessiyaları arasında eń úlkenleri Iegova gúwaları (460 512 aǵza, olardan 2011-jıl aqırına shekem 245 657 si tarqatıwshılar), Italiyadaǵı Quday assambleyaları, pravoslavlıq, Evangelist shirkewleri federaciyası, Italiya (Vaudenlar, Baptistler), Pentikostallar, Jetinshi kún adventistleri).

== Italiya puqaralıǵı ==
''Tiykarǵı maqala: [[Italiya puqaralıǵı]]''

Italiya puqaralıǵın tuwılıw arqalı alıs jus sanguinis (qan huqıqı) principine tiykarlanadı. Bunnan kelip shıǵadı, tuwılıw boyınsha Italiya puqarası italiyalıq ákesi yaki italiyalıq anasınan tuwılǵan bala bolıp tabıladı. Italiyaǵa kóship kelgen basqa mámleketler puqaraları hám puqaralıǵı bolmaǵan shaxslar (puqaralıǵı bolmaǵan shaxslar), eger olar Italiya nızamshılıǵında belgilengen bir qatar shárt hám talaplardı atqarsa, Italiya puqaralıǵın alıwları múmkin. Dáslepki shárt — italyan tilin biliw. Jus soli tárepinen puqaralıq (topıraq huqıqı) (mámleket aymaǵında puqaralıǵı bolmaǵan shaxslardan tuwılǵan balanıń puqaralıǵın avtomatikalıq túrde alıw) Italiyada, Evropanıń hesh bir jayında bolǵanı sıyaqlı, tán alınbaydı.

Puqaralıqqa qabıllaw arqalı, Italiya puqaralıǵın alıw ushın soraw mámlekette 10 jıl nızamlı jasaǵannan keyin, sudlanǵanlıq jaǵdayı bolmasa hám dáramat dáregi bar bolsa, beriliwi múmkin. Italiyanıń burınǵı puqaraları hám olardıń tikkeley áwladları (jus sanguinis) ushın 10 jıllıq dáslepki múddet qısqartırılıwı múmkin; Italiyada tuwılǵan shet ellikler (jus soli); Evropa Awqamı puqaraları, qashqınlar hám puqaralıǵı bolmaǵan shaxslar. Eger Italiya puqarası menen turmıs qurǵan bolsa, ekinshi ómir joldası puqaralıq ushın arza beriwi múmkin, ómir joldaslardıń nekesi hám birgelikte jasawı dawamlılıǵın esapqa alǵan halda: Italiyada nızamlı jasaǵan táǵdirde 2 jıl nekeden keyin; 3 jıllıq nekeden keyin, eger Italiyadan sırtta jasasa. Puqaralıqtı ótkeriw tuwrısındaǵı qarar qabıl etilgen kúnge kelip, ómirlik joldaslardıń ajırasıwı, nekeni bıykarlaw, ajırasıw yamasa nekeniń ámel etiwin tamamlaw bolmawı kerek. Belgilengen múddetler ómirlik joldaslar tárepinen tuwılǵan yamasa saqlap alınǵan balalar qatnasıwında yarımına qısqartırılıwı múmkin.

Italiya puqaralıǵın tán alıw, sonıń menen birge, burınǵı Avstriya-Vengriya imperiyası aymaǵında tuwılǵan hám jasap atırǵan shaxslar hám olardıń áwladları ushın arnawlı nızamlar tiykarında da múmkin. Eki puqaralıq Italiyada «repatriaciya nızamı» astında múmkin. Italiya hám Argentina arasında eki puqaralıq tuwrısındaǵı kelisim. Italiya puqaralıǵın alıw aldınǵı puqaralıǵınan waz keshiwge alıp kelmeydi, eger bunday waz keshiw Italiya puqaralıǵın soraǵan shaxs kelip shıqqan mámleket nızamshılıǵına muwapıq májbúriy bolmasa. Italiya puqaralıǵı Italiyada hám pútkil Evropa Awqamında erkin háreketleniw hám jasaw, saylaw processinde qatnasıw, dúnyanıń kóplegen mámleketlerine vizasız sayaxat etiw, sonıń menen birge basqa huqıqlardı beredi. Nızamǵa qarsı immigraciya Italiya nızamshılıǵına muwapıq jazalanadı: basqarıw járiymaǵa qosımsha túrde, huqıqbuzardı deportaciya etiw hám keleshekte Italiyaǵa viza beriwden bas tartıw.

=== Intim tarawdı huqıqıy tártipke salıw ===
2016-jılǵa shekem Italiya Batıs Evropadaǵı gey puqaralıq awqamları yamasa bir jınıslı nekelerdi tán almaǵan sońǵı mámleket bolıp qaldı, bul bolsa geyler paradı qatnasıwshılarınıń narazılıǵına sebep boldı. 2016-jıl 11-may kúni Deputatlar palatası puqaralıq birlespeleri tuwrısındaǵı nızamdı 372 kópshilik dawıs penen maqulladı, 51 danası qarsı, 99 danası biytárep. Puqaralıq birlespelerin neke menen teńlestiriw haqqında hesh qanday gáp joq. Italiya gomoseksualizmdi kritikalawdı jınayat dep esaplaytuǵın nızamdı biykarladı. Italiya parlamenti LGBT wákillerin kritikalaw ushın qamaq jazasın názerde tutatuǵın nızam joybarın qollap-quwatlamadı. Senattıń (parlament joqarı palatası) 2021-jıl 27-oktyabrdegi jıynalısında deputatlardıń kóbisi baslamaǵa qarsı dawıs berdi. Italiyada ǵarlıq nızamlı iskerlik emes. 1958-jılǵı ámeldegi nızam tekǵana hayallar sawdası hám ǵarlıqtan paydalanıwdı, bálkim jeke máp ushın ba yamasa joq pa, oǵan járdem beriwdiń hár qanday formasın da qadaǵan etedi. Italiyada ǵarxanalar joq, bıraq on mıńlaǵan hayallar, tiykarınan, emigrantlar Italiya kóshelerinde bul áyyemgi ónermentshilik penen shuǵıllanadı. Italiyada nudizm 2006-jılda nızamlastırılǵan; Italiyadaǵı nudist plyajlarına hár jılı 600 mıńǵa jaqın adam keledi.

== Ekonomika hám finans ==
''Tiykarǵı maqalalar: [[Italiya ekonomikası hám Italiya ekonomikalıq káramatı]]''

Pul birligi evro esaplanadı. 2018-jıl jaǵdayına kóre, Italiyada ortasha is haqı ayına 2595 evro (jalpı) hám 1878 evro, social hám jeke jeńillikler (sap) ayına. Italiyanıń 2019-jılda JIÓ ge qosqan úlesi 11,3% ti quraydı. XVJ maǵlıwmatlarına kóre, 2022-jılda Italiyanıń mámleket qarızı mámleket jalpı ishki óniminiń 144,696% in quradı. Áhmiyetli ekonomikalıq jetiskenliklerge qaramay, mámleket ekonomikası búgingi kúnde strukturalıq hám quramsız máselelerden azaplanıp atır. Sońǵı on jıllıqlardaǵı jıllıq ósiw pátleri kóbinese Evropa Awqamınıń ortasha dárejesinen tómen boldı. Italiya, ásirese, 2000-jıllardıń aqırındaǵı global finanslıq krizisten qattı tásirlendi. 1980-jıllardan berli mámlekettiń úlken ǵárejetleri mámleket qarızınıń keskin ósiwine alıp keldi. Bunnan tısqarı, Italiyada turmıs dárejesi arqa hám qubla arasında sezilerli ayırmashılıqqa iye: Arqa Italiyada xalıq jan basına ortasha jalpı ishki ónim Evropa Awqamı ortasha kórsetkishinen sezilerli dárejede joqarı, Italiya qublasındaǵı ayırım wálayatlar hám wálayatlarda bolsa ortasha dárejeden talay tómen. Oraylıq Italiyada xalıq jan basına jalpı ishki ónim ortasha.

Sońǵı jıllarda Italiyada xalıq jan basına jalpı ishki ónimniń ósiwi az-azdan evrozona ortasha dárejesine jaqınlastı, usınıń menen birge bántlik dárejesi ele arqada qalıp atır. Biraq, ekonomistler rásmiy nomerlerdi mámlekettiń jasırın ekonomikası (Evropanıń joqarı tabıslı mámleketleri arasında tek Greciyada kóbirek) hám rásmiy bolmaǵan jumıs orınlarınıń kópligi (jumısshı kúshiniń 10% ten 20% ke shekem bolǵanlıǵı) sebepli tartısıp atır. Ekonomikalıq aktiv emes xalıqtıń real dárejesin hám jumıssızlıq dárejesin tómenletiw. Jasırın ekonomika Italiyanıń qublasında keń tarqalǵan, biraq arqaǵa qaray kúsheyip baradı. Dárejesine teń. Taǵı bir dawam etip atırǵan ekonomikalıq mashqala sonda, italiyalıqlar dúnyadaǵı ekinshi eń kekse millet bolıp tabıladı (yaponlardan keyin) hám dúnyadaǵı eń tez qartayǵan xalıqlardan biri, 2022-jıl 1-yanvar jaǵdayına kóre, Italiya xalqınıń 23,8 procenti 65 jastan asqan. Sonıń menen birge, Italiyada 2022-jıl 1-yanvar jaǵdayına kóre, 5 030 716 dana emigrant bar, bul mámleket ulıwma xalqınıń tek 10,6 payızın quraydı, bul rawajlanǵan mámleketler arasında júdá tómen kórsetkish bolıp tabıladı. Óytkeni, Italiya qubla Evropadaǵı mámleket retinde, turaqlı ekonomikalıq turaqlılıq hám xalıqtıń demografiyalıq qartayıwı sebepli qońsılas bayraq Evropa mámleketleri sıyaqlı potencial emigrantlar ushın ekonomikalıq tárepten ózine tartarlıq emes bolıwı múmkin.

=== Sanaat hám finans ===
'''Abzallıqları:''' kúshli mámleket byudjeti (2012-jıl jaǵdayına kóre 972 mlrd. dollar, dúnyada 7-orın). Básekige shıdamlı orta klass. Dizayn, kiyim-kenshek hám xojalıq texnika islep shıǵarıw salasında dúnya modasın ornatadı. Jetekshi firmalar qatarına Fiat (avtomobilsazlıq), Montedison (plastmassa), Olivetti (baylanıs), Benetton (kiyim-kenshek) kiredi. Joqarı jemisli awıl xojalıǵı hám turistlik islep shıǵarıw, ataqlı moda úyleri. Ullı mádeniy miyras (Italiya Evropa mádeniy baylıqlarınıń úshten eki bólegin óz ishine aladı) Apennin atawları shtatın Evropa hám dúnyadaǵı sayaxatshılar ushın eń ózine tartarlıq mámleketlerden birine aylandıradı, bul bolsa turizm sektorın rawajlandırıw ushın sheksiz perspektivaǵa iye.

Xalıq jan basına jalpı milliy ónim jılına 30 mıń dollardı quraydı. Sanaattıń jetekshi tarmaqları: mashinasazlıq, metallurgiya, ximiya hám neft-ximiya, jeńil hám azıq-awqat. Italiya avtomobiller (ataqlı brendler: Alfa Romeo, Ferrari, Fiat, Iveco, Lamborghini, Lancia, Maserati), motocikller (ataqlı brendler: Aprilia, Ducati), mopedler, velosipedler, traktorlar islep shıǵaratuǵın iri islep shıǵarıwshılar hám jáhán bazarına jetkerip beretuǵınlardan biri esaplanadı, kir juwıw mashinaları hám muzlatqıshlar, jazıw hám esaplaw mashinaları, radioelektron ónimler, sanaat úskeneleri, polat trubalar, plastmassa hám ximiyalıq talshıqlar, avtomobil shinaları, sonıń menen birge, tayın kiyim hám sherim ayaq kiyim, makaron, sır, zeytun mayı, vino, konservalanǵan miywe hám pomidor. Keń kólemde cement, gúl hám miywelerden tábiyiy essensiya hám efir mayları, shiyshe hám ılaydan islengen buyımlar, zergerlik buyımların islep shıǵarıw. Piritler, sınap káni, kaliy duzı, dolomitlar, asbest qazıp alıw.

'''Kemshilikleri:''' Húkimet deficitligi hám mámleket qarızınıń ósiwi ele da áhmiyetli. Ekonomikalıq ósiwdiń tómenligi, jedel menshiklestirilip atırǵan xizmet kórsetiw tarawı nátiyjesiz. Jumıssızlıq 2 ese joqarı bolǵan bay Arqa hám jarlı qubla arasında baylıqtıń teńsiz bólistiriliwi. Salıq tártibiniń jeterli emesligi, az-azdan rawajlanbaqta. Xalıqaralıq básekige jaman baǵdarlanǵan kárxanalar. Shólkemlesken ayıpkerlik, náshebentlik sindikatları, mafiya strukturalarınıń tásiri, ásirese qubla aymaqlarda — Kampaniya, Kalabriya hám Siciliya. Mámleket qublasında mámleket shólkemleriniń byurokratizaciyası hám biznesti tártipke salıwdaǵı korrupciya dárejesi de arqaǵa qaraǵanda kútá joqarı, bul, atap aytqanda, Italiyanıń qubla regionlarınıń ekonomikalıq jáne sociallıq rawajlanıwındaǵı sozılmalı keshigiw menen baylanıslı.

=== Energiya hám import ===
Italiya energetika hám suw resurslarında jarlı, mámlekette neft hám gazdıń sanaat rezervlerine iye bolǵan kánleri yamasa bir atom elektr stanciyası joq. Jobalarǵa kóre, birinshi atom elektr stanciyası Franciya járdeminde 2020-jılǵa shekem qurıladı. Tórt atom elektr stanciyasın qurıw ushın xolding kompaniyaları jaratıladı, olardıń hárbirinde Italiyanıń Enel energetika kompaniyasınıń úlesi 60%, Franciya EDF bolsa 40% ti quraydı. Italiya neft hám gazdı Rossiya, Norvegiya, Parsı qoltıǵı mámleketleri hám Afrikadan import etedi, elektr energiyası bolsa Franciyadan támiyinlenedi.

Italiya óziniń jıllıq 60 milliard kub metr tábiyiy gazge bolǵan ulıwma mútájliginiń 10% ten azıraǵın támiyinleydi; deficit import esabına qaplanadı. Talaptıń 40 procenti yamasa 24 milliard kub metrden kóbi «Gazprom eksport» tárepinen támiyinlenedi. 2016-jıl may ayında Rossiyadan jetkerip beriwge ǵárezlilikti kemeytiw maqsetinde 870 kilometr uzınlıqtaǵı Trans-Adriatik gaz trubası (Trans-Anadolu gaz trubasınıń dawamı) qurılısı baslandı, bul 2020-jılǵa kelip Ázerbayjan gazın jetkerip beriw imkaniyatın beredi. Italiya, Rossiya da «Qubla aǵım» joybarı biykar etilgeninen keyin Italiyaǵa tap sonday gaz trubasın qurıp atır.

=== Awıl xojalıǵı hám turizm ===
Italiya joqarı dárejede rawajlanǵan sanaat -agrar mámleket bolıp tabıladı. Tiykarınan sanaat hám joqarı dárejede rawajlanǵan arqa hám az rawajlanǵan, awıl xojalıǵı qublası. Awıl xojalıǵında ósimlikshilik ústemlik etedi. Tiykarǵı eginleri biyday, mákke, salı (Evropada 1-orın; jılına 1 million tonnadan artıq), qant láblebi. Italiya citrus miyweleri (jılına 3,3 million tonnadan artıq), pomidor (5,5 million tonnadan artıq), júzim (jılına shama menen 10 million tonna; 90% ten aslamı vinoǵa qayta islenedi), zeytun jetistiriw boyınsha dúnyadaǵı eń iri hám Evropadaǵı jetekshi mámleketlerden biri bolıp tabıladı. Gúlshilik hám qusshılıq rawajlanǵan. Italiya xalıqaralıq turizmniń eń iri regioni (jılına 50 millionnan artıq adam). Mámlekette 155 YUNESKO nıń Pútkil dunya miyrasları obiektleri jaylasqan bolıp, bul dúnyanıń basqa mámleketlerine qaraǵanda kóbirek. Italiyada turizm ekonomikanıń jetekshi tarmaqlarınan biri bolıp, JIÓ niń 12% in quraydı. Italiya jáhán turizm bazarınıń 5,6 payızın quraydı. Bul kórsetkish boyınsha mámleket Evropa Awqamında Franciya hám Ispaniyadan keyin 3-orındı iyeleydi.

2015-jılda Italiyaǵa 40 million shet el sayaxatshı keldi, bul kórsetkish boyınsha mámleket dúnyada 4-orındı iyeledi. Italiyaǵa eń kóp sayaxatshılar Qıtaydan keledi — jılına 3 millionǵa jaqın. Orta Korollikten sayaxatshılardıń kópligi, sonıń menen birge, Italiyada turaqlı jasawshı iri Qıtay jámiyetshiligin esapqa alǵan halda, 2016-jıldıń báhárinde Italiya húkimeti úlken qádem tasladı: olar Qıtay policiyası xızmetkerlerin ózine tarttı. Pekindaǵı italiyalıq qánigelerdiń kórsetpeleri, Rim hám Milanda kóshelerdi patrul qılıw. Watanlaslardan quralǵan qıtaylıq kiyim-kenshek patrulları júdá belgili hám Italiyadaǵı qıtaylarǵa ózlerin qáwipsiz seziwine járdem beredi hám Italiya huqıqtı qorǵaw keńseleri qosımsha razvedka maǵlıwmatlarınan paydalanadı. Birlesken Milletler Shólkeminiń Jáhán turizm shólkemi (UNWTO) statistikalıq maǵlıwmatlarına kóre, 2017-jılda xalıqaralıq turistlik aǵımlar boyınsha Italiya 58,3 million turist penen Qıtay, AQSh, Ispaniya hám Franciyadan keyin besinshi orındı iyeledi.

== Xalıq bántligi quramı ==
Jámi ekonomikalıq aktiv xalıq: 24,86 million adam (2007-jıl), sonnan 4% awıl xojalıǵında, 31% sanaatta hám 65% joqarı tarmaqta bánt. Házirgi waqıtta Italiyanıń bántlik strukturasıdaǵı regionlıq uyǵınlaspawshılıqları tómendegilerden ibarat:
* Arqa-batıs hám Arqa-shıǵıs regionlar arasındaǵı ayırmashılıqlar kishiliginshe qalıp atır. Bul aymaqlarda sanaat salasında bánt bolǵan xalıqtıń úlesi ulıwma birdey. Ayırmashılıqlar tek joqarı tarmaq hám awıl xojalıǵında bánt bolǵanlar sanında baqlanadı. Arqa-batıs region dástúriy túrde jáne de rawajlanǵan region bolıp, onda ilgeri kúshli sanaat qáliplesken (Italiyanıń tiykarǵı sanaat úshmuyeshi Milan-Turin- Genuya bul jerde jaylasqan). Arqa-shıǵıs region óziniń sanaat strukturasın 1970-jıllardan keyin, alyuminiy sanaatı, energetika, neftti qayta islew hám neft-ximiya sanaatınıń qúdiretli kárxanaları qurılǵanınan keyin iyeledi.
* Oray dástúriy túrde mámleket boyınsha ortasha kórsetkishler menen xarakterlenedi jáne bul region sanaat arqası hám awıl xojalıǵı qublası arasındaǵı ótkel esaplanǵan. Házirgi waqıtta Oray da bul orta poziciyalardı saqlap qaldı, biraq XX ásirde Arqa regionlar hám Oray arasındaǵı ayırmashılıq XXI ásirge qaraǵanda sezilerlirek edi. Házirgi waqıtta Arqa hám Oraylıq regionlarda jumıs penen bánt xalıqtıń ekonomika tarmaqları boyınsha bólistiriliwi derlik birdey. Tek ǵana úshinshi tarmaqtaǵı bántlik boyınsha Oraylıq rayon arqa qońsılarınan sezilerli (8-11 procentke) aldında. Úshinshi dárejeli sektorda xızmetkerler sanınıń bul ósiwi paytaxt bolǵan hám mámlekettegi xizmet kórsetiw salasında bántliktiń eń joqarı úlesine iye bolǵan Latsio wálayatı menen baylanıslı. Oraylıq regionnıń eki aymaǵında (Toskana hám Umbria) stavkalar ele de milliy ortasha kórsetkish penen birdey bolıp qalıp atır.
* Italiyanıń qubla bóleginde qubla-batıs hám qubla-shıǵıs aymaqlardı ajıratıw múmkin. Qublanıń batıs hám shıǵıs aymaqları arasında (arqadan ayrıqshalanadı) ekonomika tarmaqları boyınsha xızmetkerler sanın bólistiriwde bunday birdeylik joq. Solay etip, Qubla-batıs region Qubla-shıǵıs regionnan bántlik quramında ekonomikanıń úshinshi sektorınıń jáne de ayqın ústemligi menen ajıralıp turadı, Qubla-shıǵıs regionda bolsa sanaat sektorı kóbirek rawajlanǵan. Qubla-batıs hám Qubla-shıǵıs aymaqlardı birlestiretuǵın zat awıl xojalıǵında bántliktiń joqarı kórsetkishi bolıp tabıladı, sáykes túrde 7% hám 9%, bul mámleket ortasha kórsetkishinen shama menen 2 ese joqarı. 1995-jılda awıl xojalıǵında bántlik dárejesi Qubla-batıs regionda 11%, Qubla-shıǵıs regionda 12% edi. Solay etip, Oray ekonomika tarmaqlarında bántlik kórsetkishleri boyınsha arqa aymaqlarǵa, qubla bolsa úshinshi hám sanaat tarmaqlarında xızmetkerler sanın kóbeytiw hám soǵan uyqas túrde jumıs penen bántlikti kemeytiw esabına óziniń bántlik strukturasın jaqsıladı. Awıl xojalıǵı sektorı. Zamanagóy Italiyada xalıq bántliginiń «óz-ara» strukturası bar. Strukturanıń birinshi bólegi arqa-batıs, arqa-shıǵıs hám oray regionların, ekinshisi bolsa qublanı óz ishine aladı. Atap aytqanda, arqa aymaqlarda baslanǵısh mektep oqıtıwshınıń ortasha is haqısı shama menen 2000 evronı, qubla wálayatlarda — shama menen 1000 evronı quraydı. Kishi aymaǵı hám xalıq tıǵızlıǵı sebepli zamanagóy Italiyada shıǵındılardı qayta islew máselesi ótkir (Qarańız: Italiyadaǵı taslandıq daǵdarısı). Italiya óziniń ekonomikalıq dárejesi boyınsha ekonomikalıq tárepten eń rawajlanǵan mámleketler hám islep shıǵarıwshı kúshlerdiń ortasha rawajlanıw dárejesine iye mámleketler arasında aralıq orındı iyeleydi. Basqa joqarı rawajlanǵan mámleketlerde bolǵanı sıyaqlı, Italiyada sanaat ekonomikanıń jetekshi tarmaǵı bolıp tabıladı, eger onda intensiv hám uyǵın emes túrde ósip baratırǵan xizmet kórsetiw tarawına qaraǵanda ekonomikalıq aktiv xalıqtıń kishilew bólegi isleydi. Sanaat ónimleriniń ózine túser bahası awıl xojalıǵı ónimleri ózine túser bahasınan asıp ketedi, bunda sanaatqa salıstırǵanda hár jılı azıraq kapital qóyıladı. Italiya eksportında sanaat ónimleri de ústemlik etedi. Italiya milliy baylıǵınıń áhmiyetli bólegi monopoliyalar qolında bolıp, olardıń kópshiligi eń iri transmilliy konsernlerden esaplanadı. Olar ximiya hám elektrotexnika sanaatında (Montedison), avtomobilsazlıq sanaatında (Fiat) hám kauchuk sanaatında (Pirelli) ústemlik etedi.

Usınıń menen birge, mámleketimizde, tiykarınan, jeńil hám azıq-awqat sanaatı, sonıń menen birge, xojalıq elektr úskeneleri, sintetikalıq materiallardı qayta islew úskenelerin islep shıǵarıw, sonıń menen birge, ayırım subiektlerde kóplegen orta, kishi hám kishi firmalar bar. Dáskesazlıq sanaatınıń tarmaqları. Kishi firmalardıń úshten eki bólegi shańaraqqa tiyisli múlk bolıp tabıladı. 1970-jıllardan baslap iri kárxanalardıń qısqarıwı hám kishi hám orta firma hám kárxanalardıń rolin asırıw tendenciyası gúzetildi. Italiya mámleketi mámleket ekonomikasına aktiv hám túrli sırtqı kórinislerde aralasadı: onıń qánigelesken shólkemleri akciya jámiyetlerinde qadaǵalawshı akciya iyeleri retinde qatnasadı, túrli mámleket programmalarına muwapıq sanaat kárxanaları shólkemlestiriledi. Shtat mámlekettegi eń iri isbilermenge aylandı. Onıń poziciyaları ásirese energetika, metallurgiya hám kemasazlıqta kúshli. Kóplegen jeńil sanaat kárxanalarına da iyelik etedi. Eń iri bankler de milliylestirildi. Mámleket sektorınıń rawajlanıw páti pútkil Italiya ekonomikasınıń rawajlanıwınan asıp ketedi. Global krizis Italiyada kóplegen ekonomikalıq mashqalalardı jáne de kúsheytti. Byudjet deficitligi hám mámleket qarızı kólemi boyınsha Italiya evro aymaǵınıń bes «jetekshileri» qatarına kiredi. Solay etip, Italiyada mámleket qarızınıń JIÓ ge qatnası 100% ten artıq. Biraq, suverenli qarız hám menshikli biznes qarızınıń ulıwma muǵdarı boyınsha Italiya Germaniyaǵa qaraǵanda talay jaqsı kórsetkishlerge iye. Bas ministr Berluskoni tárepinen usınıs etilgen Italiya ekonomikasın qutqarıw programmasına is haqısın muzlatıw hám mámleket xizmetkerleriniń pensiyaǵa shıǵıwın keshiktiriw, regionlıq administraciyalardı finanslıq támiynlewdi kemeytiw hám salıq tólewden qashıw ústinen qadaǵalawdı kúsheytiw kiredi. Pensiya jası áyeller ushın 65 jasqa, er adamlar ushın 70 jasqa kóterildi. Basqa qabıl etiwge bolmaytuǵın sharalar hám Italiya ekonomikasınıń olarǵa salıstırǵanda hálsiz qatnası 2011-jıl gúzinde Berluskoni napaqaǵa shıǵıwına alıp keldi. 60 million xalıqqa iye Italiyada jarlılıq shegarasınan tómende jasap atırǵanlar sanı 2016-jılda hár kúni 600 adamǵa astı. 2016-jıl may ayınan baslap Joqarı kassaciya instanciyasınıń sheshimine kóre, ashlıqtı qandırıw ushın az muǵdardaǵı azıq-awqat yamasa tayın azıq-awqat ónimlerin «mútajlik astında qalǵan shaxslar» tárepinen urlanıwı («azıq-awqatqa turmıslıq mútajlikti qandırıw») emes. Italiyada jınayat, eger ol tovar iyesi tárepinen toqtatılıwı múmkin. Bul sud sheshimi Italiya jámiyetshiligi hám baspasózi tárepinen kewil bildiriw menen qabıllandı.

== Transport, infrasistema, baylanıs ==
''Tiykarǵı maqala: [[Italiyada transport]]''

Italiyada temirjollar hám avtomobiller tarmaǵı rawajlanǵan. Jolawshılardıń 90% ten aslamı hám júklerdiń 80% ten aslamı avtomobillerde tasıladı. Sırtqı transportta teńiz transportı ústemlik etedi. Italiya sawda flotı 667 kemeden ibarat — ulıwma tonnası boyınsha dúnyada 17-orında. Júk hám jolawshılardı ishki tasıwda tiykarǵı orındı avtomobil transportı, keyin bolsa temirjol transportı iyeleydi. Mámleket temirjollardı elektrlestiriw boyınsha dúnyada birinshi orında turadı.

=== Avtomobil transportı ===
Zamanagóy avtomobil hám temirjollardıń tıǵız tarmaǵı Arqa Italiya qalaların baylanıstıradı. Mámlekettiń arqadan qublaǵa sozılıwı múnásibeti menen onıń temirjol hám avtomobil jolları tarmaǵı tiykarınan meridional jóneliste rawajlanǵan. Padan tegisliginen tısqarı keńliktegi baylanıslar jetkilikli emes. Italiyada kóplegen jollar hám temirjollar tik taw janbawırlarında jatqızılǵan hám sol sebepli kóp kópirler hám tunnellerge iye, bul bolsa olardı isletiw bahasın asıradı. Italiyada avtomobil transportınıń roli úlken: ol barlıq qurǵaqlıqtaǵı júk tasıwdıń 3/4 bólegin quraydı. Jollardıń derlik yarımı Italiya arqasında, mámleket qublasında bolsa jol tarmaǵınıń tıǵızlıǵı talay tómen.

=== Temirjol transportı ===
Italiyanıń temirjol tarmaǵı 16,5 mıń km den asadı, sonday-aq 1 mıń km. 10 iri qalalardı — Turin, Milan, Veneciya, Padua, Verona, Boloniya, Florenciya, Rim, Neapol, Salernonı baylanıstıratuǵın joqarı tezliktegi avtomobil jolları. Italiyada Evropada birinshi ret 1970-jıllarda «Pendolino» qatlamındaǵı poezdler islep shıǵılǵan bolıp, olar jolawshılar ushın qolaylıq jaratatuǵın hám joldıń qıysıq bólimlerinde tezlikti páseytirmeytuǵın arnawlı iymeyiw sistemasına iye (bul texnologiya keyinirek tarqaldı. Tezlikti asırıw ushın úzliksiz trekten jaqsılaw paydalanıw ushın Evropaǵa). Italiyada birinshi tezjúrer temirjol 1984-jılda qurılǵan, poezd Rim hám Florenciya arasındaǵı 254&amp;nbsp;km aralıqtı 90 minutta basıp ótken. Sonnan berli Italiya temirjolları kúshli texnikalıq rawajlanıwdan ótti hám 2015-jılǵa kelip Evropada eń modernizaciya etilgen hám úskenelestirilgen temirjollar qatarına kiredi. Tiykarǵı mámleket operatorı Trenitalia hám úzliksiz, hám joqarı tezlikte xızmet kórsetedi. 2012-jıl may ayınan baslap, alternativ tezjúrer temirjol operatorı Nuovo Trasporto Viaggiatori (NTV) Italiyada Italo brendinen paydalanǵan halda isley basladı.

«Le Frecce» tez júrer poezdler tarmaǵı Italiyanıń barlıq iri qalaların óz ishine aladı. Tez júrer poezdlerdiń maksimal tezligi 300&amp;nbsp;km/saat, texnikalıq múmkinshilikleri 360&amp;nbsp;km/saatqa shekem. Rim hám Milan arasında tez júrer poezdler ushın minimal sayaxat waqtı 2 saat 45 minut, Rim hám Veneciya arasında 3 saat 30 minut, Rim hám Turin arasında 4 saat 10 minut, Rim hám Neapol arasında 1 saat 10 minut. Qızıl oq (Frecciarossa) qatlamındaǵı poezdler tek Turinnen Milan, Florenciya, Rim arqalı Salernoǵa shekem bolǵan jańa tez júrer liniyalarda qollanıladı. Silver Arrow (Frecciargento) taypalı poezdler hám tez júrer, hám ápiwayı jónelislerde (kombinaciyalanǵan sistema) qollanıladı, tezligi saatına 250&amp;nbsp;km. Bul poezdler Rimdi Veneciya, Verona, Bari, Lechche hám Reggio-Kalabriya menen baylanıstıradı. EuroNight túngi poezdleri Rimdi Trieste, Bolzano, Lecce, Reggio Calabria, Palermo, Syracuse menen baylanıstıradı; hám shet elde — Parij, Myunxen, Vena. Italiyadan tuwrıdan-tuwrı poezdler reysiniń eń uzaq noqatı — Moskva: Nitstsadan Rossiya paytaxtına baratuǵın poezd (40-45 saat) Italiyada San-Remo, Genuya, Milan, Verona, Bolzanoda toqtaydı. Materikti Siciliya menen baylanıstıratuǵın temirjol kópirin joybarlaw basqıshında, házirde Palermoǵa ketip atırǵan poezdlar Messina buǵazın parom arqalı kesip ótedi. Sardiniya atawında temirjollar da bar. Rossiya Federaciyası Tábiyiy monopoliyalar máseleleri institutı (2013) maǵlıwmatlarına kóre, Italiya hár jılı 1000&amp;nbsp;km temirjol infrasisteması ushın 268 million evro mámleket investiciyasın kirgizedi jáne bul kórsetkish boyınsha Evropada birinshi orında turadı.

=== Teńiz transportı ===
Teńiz transportı mámlekettiń ishki hám sırtqı transportında júdá áhmiyetli rol oynaydı. Bul Italiyanıń Orta jer teńizi suw jolındaǵı poziciyası, uzaq jaǵa sızıǵı hám mámleket ishinde atawlardıń bar ekenligi menen anıqlanadı. Italiya jaǵasında 144 port bar. Portlardıń júk aylanbasında neft hám basqa mineral shiyki ónimler ústemlik etedi. Italiyanıń eń úlken portı Genuya pútkil Orta jer teńizindegi eń áhmiyetli portlardan biri bolıp tabıladı. Genuya pútkil Italiyanıń arqa-batıs bólegi, sonıń menen birge, Shveycariya ushın sırtqı dúnyaǵa kiriw esigi bolıp xızmet etedi. Genuyanıń Adriatikadaǵı tiykarǵı konkurenti hám básekishisi Triest bolıp, júk aylanbası boyınsha Italiyada ekinshi orında turadı hám Evropadaǵı eń áhmiyetli neft portlarınan biri esaplanadı. Triest arqalı Arqa-shıǵıs Italiya Orta jer teńizi, Jaqın hám Orta shıǵıs, Shıǵıs Afrika hám Shıǵıs Aziyadaǵı basqa mámleketler menen baylanısqan. Qubla Italiya portlarınıń (Agusta hám Taranto) júk aylanbası sezilerli dárejede astı, bul neftti qayta islew hám neft-ximiya sanaatınıń rawajlanıwı menen anıqlanadı. Mámlekettegi eń iri jolawshı portlarınan biri bolǵan Neapol Apennin yarım atawı hám Siciliya, Sardiniya hám basqa atawlar arasındaǵı baylanıslar orayı bolıp tabıladı.

=== Dárya transportı ===
Italiyada iri dáryalar joq ekenligi sebepli dárya transportı az rawajlanǵan. Awzınan Piacenza hám Pavia qalalarına shekem bolǵan birden-bir Po dáryası tolıq mániste navigaciya etiledi. Rim orayındaǵı Tiber dáryası máwsimlik turizm tramvayları ushın háreketlenedi.

=== Aviaciya transportı ===
Italiyada puqara avıaciyası júdá tez rawajlanıp atır. Hawa jolları Italiyanıń eń iri qalaların Evropanıń kóplegen qalaları, sonıń menen birge, basqa kontinentler menen baylanıstıradı. Mámlekettiń eń iri aeroportları — Rim qasındaǵı Leonardo da Vinchi, Milan qasındaǵı Malpensa hám Linate, Riminidaǵı Federiko Fellini xalıqaralıq aviakompaniyalar tarmaǵınıń zárúrli orayları bolıp xızmet etedi. Jámi 40 qa jaqın jergilikli aviakompaniyalar bar.

=== Truba transportı ===
Truba uzınlıǵı: shiyki neft — 6503&amp;nbsp;km, qayta islengen neft ónimleri — 2148&amp;nbsp;km, tábiyiy gaz — 19 400&amp;nbsp;km.

=== Sırtqı ekonomikalıq baylanıslar ===
Sırtqı ekonomikalıq baylanıslar Italiyanıń ekonomikalıq rawajlanıwı ushın júdá zárúrli bolıp tabıladı. Barlıq importtıń derlik 15% i neft bolıp tabıladı. Italiya metallurgiya hám basqa sanaat tarmaqları ushın shiyki zat — stanoklar, sanaat ásbap-úskeneleri, aǵash, qaǵaz, azıq-awqattıń hár túrli túrlerin de import etedi. Eksport etiletuǵın tiykarǵı ónimler mashinasazlıq, tiykarınan, transport quralları, túrli úskeneler, jazıw hám esaplaw mashinaları, awıl xojalıǵı hám azıq-awqat ónimleri, ásirese, miywe-palız egini ónimleri, pomidor konservaları, sırlar, tayın kiyim-kenshekler, ayaq kiyimler, ximiya hám neft-ximiya ónimleri esaplanadı. Franciya hám Germaniya menen sawda ásirese aktiv. Italiyaǵa hár jılı 50 million shet el turisti keledi, tiykarınan Germaniya, Franciya hám AQSh tan. Italiyada kóp sanlı turistlerdi qabıllaw ushın materiallıq baza uzaq waqıttan berli jaratılǵan. Mıymanxana jataqlarınıń sanı boyınsha Evropada birinshi orınlardan birin iyeleydi.

== Sociallıq siyasat ==
Úsh tiykarǵı kásiplik awqamları bar: Italiya miynet awqamı, Italiya kásiplik awqamları konfederaciyası hám ulıwma Italiya miynet konfederaciyası.

== Tálim ==
Tiykarǵı maqala: Italiyada tálim

=== Mektepke shekemgi tálim ===
Úsh jastan baslap kishi italiyalıqlar balalar baqshalarına (scuola materna) jiberiledi, ol jerde olar úsh jıl dawamında mektepke tayarlanadı. Balalar 15-30 adamnan ibarat toparlarda oqıydı. Balalar baqshadan keyin baslanǵısh mektepke jiberiledi.

=== Baslanǵısh mektep ===
6 jastan 11 jasqa shekem

Baslanǵısh mektep 2 basqıshqa bólingen — scuola elementare 1 hám scuola elementare 2. Bul eki dáreje de hámme ushın biypul. Baslanǵısh mektep aqırında oqıwshılar jazba hám awızeki imtixanlardı tapsıradı. Olardıń nátiyjelerine kóre, baslanǵısh mektepti tamamlaǵanlıǵı tuwrısındaǵı gúwalıq (diploma di licenza elementare) beriledi. Bul basqıshta oqıw, jazıw, sızıw, arifmetika, muzıka, geografiya, tariyx, informatika hám dene tárbiyası úyreniledi — bul pánler májbúriy bolıp tabıladı; eger qáleseńiz, tek din úyretiledi. Oqıw programmalarına ádette bir shet tilin úyreniw de kiredi.

=== Orta baslanǵısh mektep (scuola media) ===
11 jastan 14 jasqa shekem

Bul basqıshta studentler italyan tili, tariyx, geografiya, matematika hám tábiyat tanıw, eki shet tili, kórkem óner tariyxı, texnologiya hám muzıka pánlerin úyrenedi.

=== Orta mektep ===
14 jastan 19 jasqa shekem

Bul basqıshta studentler ádettegi programma boyınsha oqıw jáne universitetke kiriwge tayarlanıw yamasa oqıwların kásiplik tayarlıq penen birlestiriw haqqında qarar qabıl etedi.

=== Joqarı maǵlıwmat ===
Italiya joqarı tálim sisteması universitetler, texnikalıq universitetler, universitet kolledjleri, konservatoriyalar hám akademiyalardan ibarat. Italiyada 56 universitet bar. Olardan 47 si mámleket, 9 menshikli. Italiya Boloniya procesin qáliplestiriw baslawshılarınan biri bolıp, dúnyadaǵı eń áyyemgi Boloniya universiteti atın aldı, ol jerde 1999-jılda Evropanıń 29 mámleketi bilimlendiriw ministirleri Boloniya deklaraciyasına qol qoydı. 2020-jıl jaǵdayına kóre, 25 jastan 64 jasqa deyingi Italiya xalqınıń 20,1 procenti joqarı maǵlıwmatqa iye. Xalıqtıń 62,9% orta mektepti tamamlaǵan.

== Pán ==
''Tiykarǵı maqala: [[Italiyadaǵı pán]]''

Italiyada ilim uzaq tariyx hám qádiriyatqa iye. Ataqlı italyan ilimpazları:

* Pizalik Leonardo («Fibonachchi nomerleri »nomerler izbe-izligin Evropaǵa tarqatıwǵa járdem berdi)
* Leon Battista Alberti (Italiya Oyanıw dáwiriniń jetekshi kórkem óner teoretigi, keleshek haqqındaǵı táliymattıń matematikalıq tiykarların belgilep bergen, kriptografiyanıń rawajlanıwına úlken úles qosqan)
* Luka Pacioli (zamanagóy buxgalteriya principleriniń tiykarshılarınan biri)
* Leonardo da Vinchi (anatom, tábiyatshı, oylap tabıwshı)
* Gerolamo Kardano (kardan mili oylap tabıwshısı)
* Andreas vesalius (ilimiy anatomiya tiykarshısı)
* Galileo Galiley (eksperimental fizikanıń tiykarshısı)
* Evangelista Torricelli (atmosfera basımı kontsepciyası avtorı)
* Jovanni Domeniko Kassini (XVII ásir astronomı hám injeneri)
* Jozef Lui Lagranj (XVIII ásirdiń eń ullı matematigi Leonhard Eyler menen birge)
* Alessandro Volta (batareya oylap tabıwshısı)
* Amedeo Avogadro (onıń atı menen atalǵan tiykarǵı fizika-ximiyalıq nızamdı oylap tapqan)
* Antonio Meucci (telefon oylap shıǵarıwshısı)
* Ascanio Sobrero (birinshi bolıp nitrogliserin alǵan)
* Antonio Pachinotti (dinamo jaratıwshılardan biri)
* Juzeppe Peano (matematikalıq logika hám jıynaqlar teoriyası tiykarshılarınan biri)
* Guglielmo Markoni (radio oylap shıǵarıwshısı, fizika boyınsha 1909-jılǵı Nobel sıylıǵı iyesi)
* Enriko Fermi (dúnyadaǵı birinshi yadro reaktorınıń jaratıwshısı, fizika boyınsha 1938-jılǵı Nobel sıylıǵı iyesi)
* Giulio Natta (organikalıq ximik, ximiya boyınsha 1963-jılǵı Nobel sıylıǵı iyesi)
* Daniele Bove (farmakolog, 1957-jıl ushın fiziologiya yamasa medicina boyınsha Nobel sıylıǵı)
* Aurelio Pechcei (insan rawajlanıwınıń global modellerin úyreniwshi Rim klubınıń tiykarshısı hám birinshi prezidenti)
* Rita Levi-Montalchini (neyrobilim, fiziologiya yamasa medicina boyınsha 1986-jılǵı Nobel sıylıǵı iyesi)
* Karlo Rubbiya (fizik, fizika boyınsha 1984-jılǵı Nobel sıylıǵı iyesi)
* Giorgio Parisi (teoriyalıq fizik, fizika boyınsha 2021-jılǵı Nobel sıylıǵı iyesi)

=== Esaplaw kúshi ===
2023-jıl iyun jaǵdayına kóre, Casalecchio di Renoda CINECA jaylasqan bolıp, Italiyadaǵı ilimiy izertlewler ushın eń kúshli superkompyuter orayı bolıp, Evropa Awqamı superkompyuterlerinen biri, EuroHPC JU joybarı, «Leonardo» superkompyuteri jaylasqan. 2022-jıl noyabr ayında Leonardo Evropa hám Evropa Awqamındaǵı ekinshi eń operativ superkompyuterge, Top500 reytinginde bolsa dúnyada tórtinshi orınǵa shıqtı [161. 2023-jıl iyun jaǵdayına kóre, Leonardo Top 500 reytinginde dúnyada tórtinshi orındı iyeledi hám 238,70 petaflops kórsetkishi hám ortasha quwat tutınıwı shama menen 7,4 MVt [bolǵan 304,47 petaflops kórsetkishine iye.

== Mádeniyat hám kórkem óner ==
Tiykarǵı maqalalar: Italiya mádeniyatı hám Italiya kórkem óneri

=== Súwretlew kórkem óneri ===
Tiykarǵı maqala: Italiya súwretlew kórkem óneri

Italiya kórkem óneri tariyxı tiykarınan Batıs civilizaciyası kórkem óneri tariyxın aldınnan belgilep berdi. Kóp ásirler dawamında Apennin atawlarında húkimranlıq etken etrusk hám ásirese Rim jerlerinen keyin Italiya Oyanıw dáwiri Evropa kórkem ónerinde oraylıq orındı iyeleydi. Italiya XVI-XVII ásirlerde barokko usılınıń besigi bolǵan Evropa kórkem turmısında da húkimranlıq etti. XVIII ásirde mámleket mádeniy páseńlewdi bastan ótkerdi hám ol Franciyaǵa jeńilip, Evropanıń ruwxıy ómiriniń lokomotivi rolin joǵalta basladı. Biraq, XIX ásirdiń ortalarında mámleket xalıqaralıq saxnaǵa Makchiaioli, Futurizm, Metafizik súwret, Novesento, Arte Povera, Transavantgarde sıyaqlı kórkem háreketler menen qayttı. Italiya kórkem óneri tariyx dawamında bir qansha iri mádeniy háreketlerge tásir kórsetti hám ullı súwretshiler, arxitektorlar hám músinshiler galaktikasın jarattı. Eń ataqlı italyan súwretshileri: Giotto di Bondone, Jovanni Bellini, Sandro Botticelli, Leonardo de Vinchi, Mikelanjelo, Giorgione, Rafael Santi, Titian, Tintoretto, Karavadjio, Nikolo Pisano italyan músinshiligi mektebiniń tiykarshısı esaplanadı. Músinshi Donatello jańa Oyanıw dáwiri kórkem óneriniń, atap aytqanda Oyanıw dáwiri monumental músinshiligi hám relyefiniń, sonıń menen birge, músinshi portret janrınıń tiykarshılarınan biri esaplanadı. Búgingi kúnde Italiya xalıqaralıq kórkem óneri saxnasında zárúrli orın tutadı, bir neshe iri kórkem óner galereyaları, muzeyler hám kórgizbeler. Mámlekettiń tiykarǵı kórkem orayları onıń paytaxtı Rim, sonıń menen birge Florenciya, Veneciya, Milan, Neapol, Turin hám basqa qalalar bolıp tabıladı.

=== Ádebiyatı ===
Tiykarǵı maqala: Italiya ádebiyatı

Eń ataqlı italyan jazıwshısı — Ilohiy komediya jaratıwshısı Dante Aligyeri. Sonıń menen birge, dúnyaǵa ataqlı: Franchesko Petrarka, Jovanni Bokaccio, Nikolo Makiavelli, Karlo Kollodi, Janni Rodari, Umberto Eko. Altı italiyalıq jazıwshılar Nobel sıylıǵına iye boldı: Giosue Carducci (1906), Gracia Deledda (1926), Luidji Pirandello (1934), Salvatore Quasimodo (1959), Eugenio Montale (1975), Dario Fo (1997).

=== Arxitektura ===
''Tiykarǵı maqala: [[Italiya arxitekturası]]''

Leon Battista Alberti hám Filippo Brunelleschi jańa Evropa arxitekturasınıń jaratıwshıları bolıp tabıladı. Italiyada Kolizey, Piza minarı, Santa Mariya del Fiore soborı, Milan soborı, Áwliye Mark soborı, Doge sarayı, Mole Antonelliana, Villa d'Este, Trevi fontanı sıyaqlı eń jaqsı arxitektorlıq dóretpeleri jaylasqan hám taǵı basqa Italiyanıń barlıq baǵdarlarında kóplegen arxitekturalıq estelikler bar. Bularǵa muzeyler, saraylar, ımaratlar, háykeller, shirkewler, kórkem galereyalar, villalar, fontanlar, tariyxıy ımaratlar hám arxeologiyalıq jaylar kiredi. Sonıń menen birge, Italiyanıń arxitekturalıq tásiri onıń shegaralarınan sırtta da tarqaldı. Mısalı, italyan arxitektorları Bartolomeo Rastrelli hám Karl Rossi Rossiya imperiyasında XVIII-XIX ásirlerdiń eń ataqlı ımaratların qurǵan.

=== Sport ===
Italiyada eń ataqlı sport túri bul futbol. Italiya futbolınıń joqarı divizionı A Seriya esaplanadı. Futbol boyınsha Italiya saylandı komandası 4 márte FIFA Jáhán chempionatı chempionı (1934, 1938, 1982, 2006) hám futbol boyınsha Evropa chempionatında 2 ret (1968, 2020) jeńimpaz shıqqan. Italiya saylandı komandası jeńilissiz oyınlar boyınsha jáhán rekordın ornattı (izbe-iz 37 oyın). Italiya terme jámááti dárwaza qorǵawshısı Janluiji Buffon barlıq dáwirlerdiń eń jaqsı dárwaza qorǵawshısınan biri esaplanadı.

Italiya watanı:
* qılıshpazlıq tariyxındaǵı eń kóp olimpiada hám jáhán chempionatları iyesi Edoardo Mangiarotti;
* bodibildingshi, Arnold Shvarceneggerdiń kásiplesi, mırza Olimpiadanıń eki márte jeńimpazı Franko Kolombo;
* futbol sudyası Perluiji Kollina, onıń kollekciyasi planetadaǵı eń jaqsı sudya ushın altı sıylıqtı óz ishine aladı;
* Barlıq dáwirlerdiń eń tabıslı motocikl báygeshilerinen biri Valentino Rossi.

Italiyada da ataqlı: velosiped, tennis, golf. Sonıń menen birge qarańız: Giro d'Italia, 1934-jılǵı FIFA Jáhán kubogi, 1956-jılǵı qısqı Olimpiada oyınları, 1960-jılǵı jazǵı Olimpiada oyınları, 1990-jılǵı FIFA Jáhán kubogi hám 2006-jılǵı qısqı Olimpiada oyınları.

=== Asxana ===
Tiykarǵı maqala: Italiya asxanası

Dástúriy italyan asxanası, atap aytqanda, pizza, makaron hám karpaccio sıyaqlı taǵamlar sebepli dúnyada keń tarqalǵan hám ataqlı bolıp tabıladı. 24 mámleketten 25 mıń adam qatnasqan YouGov izertlewi nátiyjelerine kóre, italyan asxanası dúnyadaǵı eń ataqlı taǵam retinde tán alınǵan. Bul júdá hár túrli hám ayrıqsha, hárbir regionnıń ayrıqsha dástúriy tamaqları bar. Italiya asxanası rimlikler, grekler, lombardlar, arablar hám Italiyada jasaǵan yamasa onıń mádeniyatınıń qáliplesiwine tásir kórsetken basqa xalıqlardıń mádeniy tásiri menen tariyxtan ornatılǵan kóp ásirlik dástúrlerge tiykarlanadı. Songbird taǵamları Italiyada uzaq waqıttan berli ataqlı delikates bolıp kelgen, biraq tábiyattı qorǵawshılardıń umtılıw-háreketleri sebepli jabayı quslar sawdası endi mámlekette qadaǵan etilgen. Italiya kóp túrdegi sır islep shıǵaradı, olardan eń ataqlıları mozzarella, parmesan, gorgonzola hám mascarpone. Italiyada dúnyadaǵı birinshi kofe mashinası jaratıldı hám kofe ishimlikleri dúnyada keń tarqaldı: espresso, ristretto, americano, latte, kapuchino. Dúnyada ataqlı bolǵan italyan shiyrinlikleri — tiramisu, panna kotta hám italyan muzqaymaqları. Italiyada uzaq waqıttan berli vinoshılıq dástúrleri bar. Alkogollı ishimlikler tiykarınan Italiyadan: Amaretto, Aperol, Grappa, Limoncello, Martın, Prosecco, Sambuca, Fragolino.

=== Muzıka ===
Tiykarǵı maqala: Italiya muzıkası

Italiya muzıkası tariyx dawamında joqarı bahalanǵan hám italyan muzıkasınıń kóplegen dóretpeleri joqarı kórkem óner esaplanadı. Opera muzıka, sóz hám saxna háreketin birlestirgen spektakl túri retinde Italiyada tuwılǵan. Janr XVI ásirdiń aqırında Florenciyada rawajlana basladı hám keyin pútkil mámleket boylap jáne onıń shegaralarınan sırtta tarqaldı. Italiyada dóretiwshilik etken kompozitorlar qatarına dúnyaǵa «Sevilya shashtárezi» hám «Uilyam Tell» operaların usınıs etken Joachino Rossini, onıń isiniń dawamshıları Donizetti hám Bellini, «Traviata», «Aida» dóretpelerin jazǵan opera novatorı Juzeppe Verdi kiredi hám «Rigoletto», «Manon Lescaut», «Madama Butterfly», «Turandot» hám basqalardı jazǵan Jakomo Puccini. Italiyanıń eń ataqlı opera qosıqshıları: Enriko Karuso, Lusiano Pavarotti hám Andrea Bocelli. Italiyanıń eń ataqlı opera teatrı La Scala Milanda jaylasqan. Ataqlı opera qosıqshısı Anatoliy Solovyanenko: «Italiya qosıqshılıq mektebi bar bolǵan eń aldıńǵı hám eń jaqsı qosıqshılıq mektebi» hám «ol insan dawısınıń maksimal múmkinshiliklerinen paydalanadı» dep aytıp ótti. Italiya Antonio Vivaldi, Nikolo Paganini, Tomaso Albinoni, Pietro Lokatelli, Arkanjelo Korelli, Juzeppe Torelli, Federiko Agostini sıyaqlı ataqlı skripkashı hám kompozitorlar hám Nikolo Amati, Antonio Gi Stradivarilar sıyaqlı skripkashılardıń watanı esaplanadı. Italiyadaǵı ataqlı kino kompozitorları: Ennio Morrikone, Nino Rota, Giorgio Moroder. Dúnyadaǵı eń ataqlı italyan estrada artistleri : Adriano Çelentano, Toto Kutugno, Al Bano hám Romina Pauer, Rikkardo Fogli, Viola Valentino, Raffaella Márte, Robertino Loreti, Janni Morandi, Savage, Gazebo, Robert Miles, Toni Umberzi Totsi Pupo, Eros Ramazzotti, Ricchi hám Poveri, Eyfel 65, Måneskin. Hár jılı Italiyada «Sanremo festivalı» qosıq tańlawı ótkeriledi.

=== Kino ===
Tiykarǵı maqala: Italiya kinosı

Italiya kino kórkem óneri menen XIX-XX ásirler bosaǵasında payda bolǵanınan berli shuǵıllanǵan jáne onıń rawajlanıwına úlken tásir kórsetken. 1905-jılda Italiya kinosı payda boldı. Birinshi film Filoteo Alberinidiń «Rimniń basıp alınıwı» filmi esaplanadı. Sonnan keyin Italiyada kinonıń rawajlanıwı baslandı. Ataqlı italiyalıq rejissyorlar: Federiko Fellini (Eń jaqsı rejissyorlik ushın Oskarǵa kandidat bolǵan birinshi shet elli rejissyor), Serxio Leone, Kastelano hám Pipolo, Luchino Viskonti, Roberto Rossellini, Mikelanjelo Antonioni, Bernardo Bertoluchchi, Per Paolo Pasolini, Franko Pasolinipe, Franko Pasolini, Janni Amelio, Pupi Avati, Pietro Germi, Tonino Guerra, Dino Risi. Ataqlı italyan kino aktyorları hám kinoaktrisaları: Adriano Çelentano, Ornella Muti, Jina Lollobrigida, Marcello Mastroianni, Monika Belluchchi, Roberto Benigni, Nikoletta Brashi, Sofiya Loren (inglis tilinde bolmaǵan roli ushın Oskar alǵan birinshi aktrisa boldı). Italiyada Batıs filmleriniń «Spagetti Western» kishi janrı payda boldı, ásirese 1960 hám 1970-jıllarda ataqlı. Bul waqıt ishinde Italiyada 600 ge jaqın vestern filmleri súwretke alındı. Olardan eń ataqlısı Klint Istvud penen «Jaqsı, jaman hám shıraysız». SSSR menen birgelikte tómendegi filmler súwretke alınǵan:

* 1964-jıl — «Olar Shıǵısqa ketti», rejissyor Juzeppe De Santis
* 1969-jıl — «Qızıl shatır», rejissyor Mixail Kalatozov
* 1970-jıl — «Voterloo», rejissyor Sergey Bondarchuk
* 1970-jıl — «Ayǵabaǵarlar», rejissyor Vittorio De Sika
* 1973-jıl — «Italiyalıqlardıń Rossiyadaǵı aqılǵa sıymaytuǵın hádiyseleri», rejissyor Eldar Ryazanov
* 1980-jıl — «Turmıs gózzal», rejissyor Grigoriy Chuxray
* 1987-jıl — «Qarańǵı kózler», rejissyor Nikita Mixalkov

Dúnyadaǵı eń áyyemgi xalıqaralıq kinofestival — Veneciya kinofestivalı hár jılı Italiyada ótkeriledi. Baslı sıylıq — «Altın arıslan». Festivaldıń barlıq bólimleri nátiyjelerine kóre, Luiji De Laurentis sıylıǵı da beriledi.

== Ǵalaba xabar quralları ==
Tiykarǵı maqala: Italiyadaǵı gazetalar dizimi

Eń ataqlı baspasóz ǵalaba xabar quralları arasında Corriere Della Sera, Il Giornale, La Repubblica, La Stampa, L'Espresso, Italia Oggi, La Nazione, Il Sole 24 Ore gazeta hám jurnalları bar. ANSA informaciya agentligi bar. Italiyada ǵalaba xabar quralların sheklewshi hám jınayat jumısları boyınsha tergewge tiyisli hár qanday maǵlıwmattı sudqa shekem aparıwdı qadaǵalaytuǵın nızam joybarı qızǵın dodalanbaqta. Jurnalistler hám ápiwayı adamlardıń narazılıǵına juwap retinde siyasatshılar nızamnıń názik tárepleri taǵı dodalanıwın aytıp atır.

Xalıqaralıq Baspasóz Institutınıń anıqlıq kirgiziwinshe, nızam joybarı «basılımlar ushın 464,700 evroǵa shekem jáne onı buzǵan jurnalistler ushın 20,000 evroǵa shekem járiyma» nı názerde tutadı. Bul nızam, sonıń menen birge, tergewshiler jınayatı ámelge asırılǵanlıǵın tastıyıqlamaǵanǵa shekem, adamlardı olardıń razılıǵısız súwretke alıw hám videoǵa alıw (buzılıw azatlıqtan ayırıw menen jazalanadı) hám telefon sáwbetlerin tıńlawdı da qadaǵan etedi. Nızam joybarına qosılmaǵanlardıń aytıwına qaraǵanda, siyasatshılar ápiwayı jeke turmısı menen baylanıslı jánjellerden qashıwǵa háreket etip atır. Nızam joybarı belgili siyasatshılar, atap aytqanda, napaqaǵa shıǵıwǵa májbúr bolǵan Bas ministr Silvio Berluskoni hám sanaat ministri Klaudio Skaiolanıń telefonları tıńlanıwına juwap retinde kóriledi.

=== Esittiriwler ===
Tiykarǵı maqala: Italiyada televidenie

Italiyada televidenie hám radioesittiriw ǵalabalıq hám kommerciyaǵa bólinedi. Italiyanıń ǵalabalıq esittiriwi 1-shi (Rai 1), 2-shi (Rai 2) hám 3-shi (Rai 3) telekanallarında, 3 radiostanciyada (Rai Radio 1, Rai Radio 2 hám Rai Radio 3) efirge uzatılatuǵın Rai teleradiokompaniyası tárepinen usınıs etiledi. Italiya kommerciyalıq televidenie hám radioesittiriw Mediaset xoldinginde birlesken Rete 4 (4-kanal), Canale 5 (5-kanal) hám Italia 1 (6 -kanal) teleradiokompaniyaları tárepinen usınıs etiledi.

== Astronomiyada ==
Asteroid (477) Italiya, 1901-jılda oylap tabılǵan, Italiya atı menen atalǵan.

== Transportı ==
Jolawshılardıń 90% ten kóbi, júklerdiń 80% ten aslamı avtomobil transportında tasıladı. Avtomobil jollarınıń uzınlıǵı −304 mıń km, temirjol uzınlıǵı — 19,6 mıń km. Shetke jiberiletuǵın hám shetten alınatuǵın júklerdiń kópshiligi teńiz transportı arqalı tasıladı (eksport júkleriniń 60-65%, import júkleriniń 80-90%). Tiykarǵı teńiz portları: Genuya, Triyest, Veneciya, Neapol. Italiya — xalıqaralıq turizmniń eń úlken oraylarınan biri (jılına 50 mln. nan kóp turist kelip ketedi).

== Sırtqı sawda ==
Italiya ekonomikası kóp tárepten sırtqı sawdaǵa baylanıslı. Italiya shetke sanaat mashina-úskeneleri, transport quralları, jazıw hám esap mashinaları, ximiya hám awıl xojalıǵı ónimleri, kiyim-kenshek hám ayaq kiyim, neft ónimleri hám basqalardı shıǵaradı. Shetten neft, kómir, temir rudası, qara hám reńli metallar, paxta, sonıń menen birge, mashinalar, aǵash, qaǵaz, azıq-awqat keltiredi. Sawda-satıqtaǵı tiykarǵı klientleri: Evropa ekonomikalıq jámiyetlik birlik mámleketleri, AQSh, Rossiya. Pul birligi — lira.

== Medicinalıq xızmeti ==
Italiyada mámleket emlew mákemelerinen tısqarı menshikli shıpakerlik te keń tarqalǵan. Shıpakerler universitetlerdiń 27 medicina fakultetinde tayarlanadı. Kurortlar, ásirese, mineral suw hám ılay-balshıqlar jardeminde emleytuǵın sanatoriyalar kóp. Eń ataqlıları: Montekatini-Terme, Fyuji, Salsomajore, Kastellammare-di-Stabiya, AbanoTerme, Kapri.

== Bilimlendiriwi, mádeniy-aǵartıwshılıq hám ilimiy mákemeleri ==
Italiyadaǵı zamanagóy xalıq tálimi sisteması XIX ásirdiń 2-yarımınan shólkemlestirilip baslaǵan. 1859-jılda 6-9 jastaǵı balalardıń májburiy tálimi tuwrısında nızam (Kazati nızamı) qabıl etilgen edi. Italiyada 6-14 jastaǵı balalar ushın májburiy 8 jıllıq tálim engizilgen. Mámleket mektepleri menen birge, tiykarınan, diniy shólkemler támiynatındaǵı menshikli mektepler de bar. Xalıq tálimi sistemasına tómendegiler kiredi: 3-5 jaslı balalar ushın májburiy bolmaǵan mektepke shekemgi tárbiya mákemeleri, májburiy mektepler (6-11 jaslı balalar ushın 5 jıllıq baslanǵısh hám 3 jıllıq tómen orta mektep), májburiy mektep negizinde orta ulıwma tálim hám óner tálimi beretuǵın tolıq orta ulıwma tálim mektep liceyleri (5 jıl tálim beretuǵın usı oqıw jurtın pitkergenler universitetke kiriw ruxsatın aladı), orta pedagogika oqıw orınları (baslanǵısh mektep muǵallimlerin tayarlawshı 4 jıllıq oqıtıwshılar institutları hám mektepke shekemgi tárbiya mákemeleri tárbiyashıların tayarlawshı 3 jıllıq pedagogika mektepleri), óner oqıw orınları (maman jumısshılardı tayarlawshı 3 jıllıq óner institutları, orta texnika maǵlıwmatlı xızmetkerlerdi tayarlawshı texnika institutları), orta kórkem hám muzıka oqıw orınları, joqarı oqıw orınları (universitet hám joqarı mektepler).

Italiyada 27 universitet, 50 den artıq mámleket hám menshikli joqarı mektepleri hám de menshikli universitetler bar. Iri universitetleri: Bolonya universiteti, Rim universiteti, Neapol universiteti, Milan, Bari, Genuya hám basqa qalalardaǵı universitetler. Italiyada 150 iri kitapxana, atap aytqanda, Rimde 31, Milanda 19, Neapolda 19, Florensiyada 9, Turinda 6 kitapxana bar. 170 ten artıq muzey hám súwret galereyaları bar. Eń ataqlıları: Rimdegi Milliy muzey, Julia muzeyi hám villası, Bargeze muzeyi hám galereyası, áyyemgi kórkem óner galereyası, zamanagóy kórkem óner milliy galereyası, Florensiyadaǵı Milliy muzey, arxeologiya muzeyi, súwret galereyası (atap aytqanda, Uffitsi galereyası), Messina, Neapol, Palermo, Peruja, Veneciyadaǵı muzeyler.

Izertlewler milliy keńesi (1923) atom energiyası máselelerinen tısqarı barlıq pán tarawların basqaratuǵın hám oǵan basshılıq etetuǵın tiykarǵı mámleket shólkemi bolıp tabıladı. Oǵan ilimiy izertlew institut hám izertlew orayları, laboratoriyalar boysınadı. Keńes Italiyanıń xalıqaralıq ilimiy baylanısların ámelge asıradı. Atom energiyası Milliy komiteti atom energiyası salasındaǵı izertlew jumısların basqaradı. Italiyada bir neshe akademiya, atap aytqanda, Dei Linnei milliy akademiyası, Milandaǵı tábiyiy pánler hám ádebiyat akademiyası (1803), Palermo, Turin, Rim hám basqa qalalarda Medicina Pánler akademiyaları bar. Universitetler qasında ilimiy mákemeler isleydi. Yadro fizikalıq milliy institutı mámlekette sol tarawda alıp barılatuǵın barlıq izertlew jumısların birlestiredi. 20 dan aslam institutta awıl xojalıǵı pánleri salasında izertlew alıp barıladı. Densawlıqtı saqlaw ministrligi biologiya, ximiya, farmakologiya, gigiena hám basqa tarawlardaǵı islerdi qadaǵan etip turadı. Italiyada ayırım xalıqaralıq izertlew orayları — Neapolda Genetika hám biofizika institutı, Triyestta Teoriyalıq fizika orayı, Udineda Mexanika orayı, Isprada Yadro izertlewleri orayı bar.

== Baspasózi, radioesittiriwi hám telekórsetiwi ==
Italiyada bir qansha gazeta hám jurnallar baspa etiledi. Eń irileri: «Messagero» («Xabarshı», kúndelik gazeta, 1878-jıldan), «Corriera della sera» («Keshki xabarnama», kúndelik gazeta, 1876-jıldan), «La Stampa» («Baspasóz», kúndelik gazeta, 1868-jıldan), «Discussione» («Báseki», háptelik jurnal, 1953-jıldan), «Mondo operaio» («Jumısshı dúnyası», háptede 2 ret shıǵatuǵın jurnal, 1948-jıldan), «Panorama» (háptelik jurnal, 1962-jıldan), «Unità» («Birlik», kúndelik gazeta, 1924-jıldan), «Repubblica» («Respublika», kúndelik gazeta, 1976-jıldan). Italiyada 1924-jıldan radioesittiriw, 1954-jıldan telekórsetiwler alıp barıladı. Italiya radioesittiriw hám telekórsetiwler xızmeti — RAI-TV 1924-jılda dúzilgen. Ajensiya Natsionale Stampa Assochata (ANSA) informaciya agentligi 1945-jıldan, Ajensiya Jornalistika Italia (AJI) informaciya agentligi 1950-jıldan berli isleydi.

== Ádebiyatı ==
Ádebiyatınıń dáslepki úlgileri orta ásirlerde latın tilinde jaratılǵan (tiykarınan, liniy táriypler, ańızlar, waqıyalı qıssalar toqılǵan). Italyan ádebiyatında áyyemgi grek hám rim ádebiyatı dástúrleri hám shıǵıs mádeniyatınıń tásiri kúshli bolǵan. XII-XIII ásirlerde xalıq tilinde diniy hám dúnyalıq ádebiyat úlgileri («Novellino», «Jeti danıshpan kitabı» hám basqalar) jaratıldı. XIII ásirde shólkemlestirilgen «Jaǵımlı jańa usıl» filosofiyalıq poeziya mektebi wákilleri (G. Gvinitselli, G. Kavalkanti, Chinoda Pistoya, D. Freskobaldi) shın muhabbattı jırladı. Italiya ádebiyatınıń ullı wákili Dante dóretiwshiligi sol mektep tásirinde qáliplesti hám rawalandı. Onıń dóretiwshiligi italyan ádebiyatı hám ádebiy tilin rawajlandırıwǵa úlken úles qostı. Italiyada gumanistlik dúnyaqaras hám jańa ádebiyat erte payda boldı. F. Petrarka, J. Bokkachcho, L. Ariosto hám basqa jazıwshılar absolyutizmi, diniy nadanlıqtı áshkara etti. Orta ásirlerde Italiyada komediya janrı rawajlandı. Bul janrda B. Bibbiyena, N. Makiavelli, P. Aretino ájayıp dóretpeler jarattı.

XVI ásir baslarında milliy ádebiy til qáliplesti, ádebiyatta gumanistlik dúńyaǵa kózqaras húkimranlıq etti, jańa ádebiy janrlar payda boldı. Biraq XVI ásir 2-yarımında mámlekette júz bergen ulıwma páseńlew tásirinde reakciya kúsheydi. Mikelanjelo Buonarroti, J. Bruno, T. Tasso hám basqa jazıwshılar gumanizm dástúrlerin dawam ettirdi. XVII ásirde formalıq aǵımlar, barokko usılı payda boldı. XVIII ásirde «nıqaplar komediyası» nıń qorǵawshısı K. Gotssi jańa dóretpeleri menen maydanǵa shıqtı. K. Goldoni milliy realistlik komediya janrı teoriyasın hám onlaǵan ájayıp komediyalardı jarattı. XVIII ásir aqırı hám XIX ásir baslarında Italiya ádebiyatında revolyuciyalıq klassicizm aǵımı ústemlik etti. V. Alfyeri jawınger tragediyalar («Brut I», «Brut II», «Saul» hám taǵı basqalar) jarattı. Napoleon júrisleri dáwirinde patriotlıq ruwxındaǵı ádebiyat júzege keldi (U. Foskolonıń roman, tragediyaları). A. Mandzonıń romanları («Azatlıq bayramı», «Besinshi may» hám basqalar) nda miynetkesh xalıq wákilleriniń mártlik gúresi, shayır J. Leopardi dóretpeleri («Italiyaǵa», «Etikalıq taxtalar» sıyaqlı toplamlar) nde Italiya xalqınıń awır turmısı súwretlendi. XIX ásir 30-jıllarınan ádebiyat milliy azatlıq gúresi ideyalarınıń úgitshisi bolıp xızmet etti. Bul dáwirde, ásirese, tariyxıy roman, romantik drama, poeziya keń rawajlandı.

Italiya milliy ǵárezsizlikke eriskennen keyin de ádebiyatta milliy azatlıq ushın gúres dástúrleri dawam etti (R. Jovanolidiń «Spartak» romanı hám basqalar). Verizm (Italiya naturalizmi) aǵımınıń wákilleri — J. Kaduchchi, J. Verga, M. Serao, G. Deledda, L. Pirandello hám basqalar óz dóretpelerinde miynetkesh xalıq ómirin shın sáwlelendirdi. XIX ásir aqırlarında Italiya ádebiyatında páseńlew ruwxındaǵı neoromantizm, futurizm aǵımları payda boldı. Birinshi jáhán urısınan keyin mámlekette fashistler diktaturası ornatılǵannan soń, demokratik ádebiyat hám baspasóz qadaǵan etilip, tek «sap kórkem óner» ruwxındaǵı dóretpeler baspa etildi. 30-jıllar aqırınan Italiya demokratiyalıq ádebiyatı taǵı rawajlana basladı. Ekinshi jáhán urısı jıllarında Qarsılıq kórsetiw háreketi milliy mádeniyat hám ádebiyat rawajlanıwına jardem berdi. Urıstan keyingi jıllarda Italiya ádebiyatında bir qatar jas shayır hám jazıwshılar (I. Kalvino, M. Venturi, J. Vassani, D. Pea hám basqalar) payda boldı. Neorealizm jetekshi aǵımǵa aylandı. 60-90-jıllarda realistlik ádebiyat jańa basqıshta rawajlandı. Onıń iri wákilleri — V. Pratolini, A. Moravia, I. Kalvino, L. Shashi, M. Venturi, L. Malebra, S. Kvazimodo, E. Montale, D. Fo hám basqalar. Italiya ádebiyatı rawajlanıwına salmaqlı úles qostı. K. Goldoni («Eki bayǵa bir malay»), K. Gotssi («Baxıtlı gedey»), R. Jovanoli («Spartak»), Sh. Perro («Qızıl qalpaqsha»), J. Rodari («Sálem balalar»), Dante, J. Bokkachcho hám basqalardıń dóretpeleri ózbek tiline awdarma etilgen.

== Arxitektura ==
Etrusklar hám Áyyemgi Rim arxitektorlıq ansamblleri hám turaq-jay ımaratları Italiyanıń eń áyyemgi arxitekturalıq estelikleri bolıp tabıladı (Qarańız: Rim). Dáslepki orta ásirlerden Rimdegi bazilika (Santa-Mariya Majore, V ásir, Santa Anessa, VII ásir) hám orayı gúmbezli shirkewler (San-Stefano Rotondo, V ásir), sonıń menen birge, Ravenna estelikleri kompleksi hám basqa estelikler saqlanǵan. XI-XIII ásirlerde roman usılında júzege kelgen ımaratlar payda boldı (Milandaǵı Sant-Ambrojo bazilikası, XI ásir, Aretssodaǵı Santa-Mariya della Pove shirkewi, XII ásir hám basqalar). Ayırım dóretpelerde Vizantiya arxitektorlıǵınıń tásiri bilinedi (Veneciyadaǵı áwliye Mark sobori, XI ásir, Palermodaǵı sobor).

XI-XII ásirlerde Pizadaǵı sobor maydanı kompleksi áyyemgi arxitektorlıq dástúrleri usılında júzege kelgen. Qalalardıń tez pát penen rawajlanıwı záwlim diniy-basqarıw ımaratları menen bir qatarda qala diywalları, dárwaza, minar, turar jay ımaratları, ratushalar qurıwdı da talap etti. XIII-XIV ásirlerde gotika rawajlandı (Milan, Orvyeto, Florensiya soborlari). Úlken qalalar júzege kele baslaǵannan keyin, qurılıstıń jańa ózgerisleri payda boldı (jámiyetlik hám mádeniyat ımaratlarına ayrıqsha itibar menen qarala basladı). B. Mikelanjelo, D. Bramante, J. Vinola hám basqa ataqlı arxitektorlar Rim hám Veneciyada saltanatlı ımaratlar qurıldı. Barokko arxitektorları (XVI ásir) kóp qalalarda bay xojalıqlar ushın úlken ansambller, jeke qorǵanlardı qıyabanlı, kolonnadalı hám fontanlı etip qurdı.

Ímaratlardıń sánine, salawatına ayrıqsha itibar berildi (L. Bernini, F. Barromini). Rimdegi áwliye Pyotr sobori menen Navon maydanı (XVI-XVII ásirler) gózzal arxitekturalıq ansambllerden esaplanadı. XVIII ásirden klassicizm rawajlanıp, bul usıl Milan hám Neapol qalalarındaǵı ansambl hám teatr ımaratlarında iz qaldırdı. XX ásirde modernizm (Turindegi kórgizbe zalı), neoklassicizm (Rimdegi sport orayı), 60-jıllardan bolsa organikalıq arxitektorlıq ózgerisleri qáliplesti. Zamanagóy arxitekturalıq qurılıs hám ımaratlar qurıwda maydannıń keńligi hám qolaylıǵına, jańasha sheshimlerge ayrıqsha itibar berildi (Rimdegi Termini vokzalı, sport sarayı, Paduyadaǵı Italiya banki ımaratı).

== Súwretlew kórkem óneri ==
Italiya aymaǵındaǵı eń áyyemgi estelikler paleolit hám neolit dáwirlerine tiyisli (Apuliyadaǵı jartas súwretleri, Liguriya hám Emiliyadaǵı áyeller háykelsheleri). Jez dáwirinde (eramızǵa shekemgi 2 mıń jıllıqtıń 2-yarımı) kórkem ılaydan islengen ıdıs buyımlar soǵıldı. Eramızǵa shekemgi VIII-II ásirlerden etrusklar estelikleri málim. Eramızǵa shekemgi VIII-VI ásirlerden Italiya, Greciya, eramızǵa shekemgi V ásirden eramızdıń V ásirine shekem Áyyemgi Rim mádeniyatı hám kórkem ónerin qáliplestiriw oraylarınan birine aylandı. Orta ásirlerde diniy ańızlar tiykarındaǵı dóretpeler payda boldı. Veneciya hám Siciliyada Vizantiya kórkem ónerine jaqın mozaika súwretleri jaratıldı. XII ásir aqırınan baslap diniy dáske súwretshiligi hám diniy ruwxtaǵı tábiyat kórinisli músinshilik tarqaldı.

XIII-XIV ásirlerde Florensiya, Piza, Siyena hám basqa qalalar kórkem ónerinde realistlik principler rawajlana basladı. XV ásirden Oyanıw dáwiri realistlik kórkem óneri rawajlandı. Súwretshiler tábiyatqa, insanǵa kóbirek múrájat ete basladı: Súwretshi hám músinshiler anatomiya hám optikanı ilimiy tiykarda úyrenip, ájayıp kórkem óner úlgilerin jarattı (Leonardo da Vinchi, Mikelanjelo, Rafael, Jorjone, Titsian hám basqalar). XV-XVI ásirlerde maylı boyaw súwretshiligi, gravyura, ámeliy bezew (mebel, keramika, zergerlik), teatr dekoraciyası kórkem óneri joqarı tekshege kóterildi. XVI ásir aqırı hám XVIII ásirde saltanatlı hám dábdebeli barokko usılı (háykelshi L. Bernini, súwretshilerden Pyetroda Kortona, L. Jordano) payda boldı.

XVI ásir aqırlarında payda bolǵan akademizm (áǵa-ini Kartachchi) hám manyerizm (músinshi B. Chellini hám súwretshiler F. Parmijanino, A. Bronzino) kórkem óneri húkimranlıq etti. XVIII ásir Veneciya súwretshiliginde (J. B. Tyepolo, A. Kanaletto, F. Gvardi) turmıslıq baqlawlar kúshliligi menen kózge taslanatuǵın mazmunlı dóretpeler jaratıldı. XVIII ásir 2-yarımında klassicizm (A. Kanova) hám romantizm (F. Ayes, D. Morelli) payda boldı, keyinirek xojalıq janr hám peyzaj súwretshiligi rawajlandı. Músinshi V. Vela, súwretshilerden J. Fattori, T. Sinorini, S. Lega, J. Segantini hám basqa miynetkesh xalılarq turmısı, azatlıq ushın gúres temalarında dóretiwshilik etti. Ekinshi jáhán urısınan keyin syurrealizm, abstrakt kórkem óner háwij alıp ketti. Bıraq olaqlıq hám formalizmniń bul bir úlgilerine qarsı gúreste realistlik kórkem óner wákilleriniń dóretiwshiligi kámal taptı. Músinshilerden F. Messini, J. Mansu, súwretshi R. Guttuzo, G. Mukki, K. Levi, K. Meloni hám olardıń dawamshıları italyan xalqınıń real ishki sezimlerin, miynetin, ómirin sáwlelendiriwshi dóretpeler jarattı.

== Muzıkası ==
Italiya — ataqlı qosıqshılar, opera, zamanagóy nota jazıwı hám fortepianonıń watanı. Uvertyura, simfoniya, kantata hám basqa muzıka janrları Italiyada jaratılǵan. Barkarola, gondolyera, frotolla, vilanella sıyaqlı qosıq túrleri, galyarda, siciliana, tarantella oyınları folklor tiykarında payda bolǵan. Xalıq muzıkasınıń bay dárekleri shirkew hám Italiya professional muzıkasına mákán bolǵan. Oyanıw dáwirinde dúnyalıq muzıka rawajlandı. XIV ásirde Are Nova mektebi, XV-XVI ásirlerde muzıka akademiyaları júzege keldi. XVI-XVII ásirlerde vokal-saz muzıkanıń oratoriya, kantata sıyaqlı jańa túrleri payda boldı. Florensiya hám Neapolda gomofoniya usılı rawajlanıwı tásirinde opera kórkem óneri qáliplesti. Ya. Peridiń «Dafna» (1594) operası usı janrdıń dáslepki úlgisi bolıp tabıladı. K. Monteverdi tariyxta birinshi bolıp ǵalabalıq opera teatrın ashtı (1637).

XVIII ásirde opera hám milliy qosıq kórkem óneri keń rawajlandı, belkanto usılı payda boldı. Florensiya, Bolonya, Neapol teatrlarında J. Pergolezi, A. Salyeri, J. Paiziyello hám basqalardıń reń-báreń operaları saxnalastırıldı. XVIII ásirde buff opera qáliplesti, jańa opera teatrları ashıldı. A. Vivaldi, D. Skarlatti, J. Tartini sıyaqlı sazende kompozitorlar koncert, sonata janrlarına tiykar salındı. N. Paganini óziniń az ushıraytuǵın atqarıwshılıq talantı hám romantik dóretpeleri menen ataqlı. XIX ásir opera kórkem óneri sociallıq-siyasiy qaraslar tásirinde rawajlandı. J. Rossini, V. Bellini, G. Donitsetti, J. Verdi operalarında xalıqtıń azatlıqqa umtılıwı óz kórinisin taptı. XIX ásir aqırında R. Leonkovallo, Sh. Puchchini hám basqa kompozitorlardıń operalarında turmıstı shın sáwlelendiriwge jóneltirilgen verizm usılı júzege kelgen. O. Respigi, A. Kazella hám basqalardıń dóretiwshiliginde muzıkalıq impressionizm hám de neoklassicizm usılları rawajlanǵan. Ekinshi jáhán urısınan keyin Italiya muzıkasında tınıshlıq, azatlıq ushın, fashizmge qarsı gúres temaları áhmiyetli orın aldı. 50-jıllardan avangardizm tásiri kúsheydi. L. Dallapikkola, L. Berio, L. Nono dóretpelerinde ishki qarama-qarsılıq namaları jańlaydı, joqarı ideologiyalıq sáwlelendiriw qurallarınıń quramalılıǵı, toqımalılıǵı menen qosılıp ketedi.

Zamanagóy italyan kompozitorları arasında R. Vlad, J. F. Gedini, I. Montemetssi, G. Petrassilar ayrıqsha ajıralıp turadı. Ataqlı dirijyorları: A. Toskanini, P. Arjento, V. De Sabata, G. Kantelli, V. Ferrero, K. Sekki, K. Abbado; qosıqshıları: J. Simonato, R. Skotto, A. Stella, R. Tebaldi, J. Bekki, T. Gobbi, E. Karuzo, M. Del Monako, L. Pavarotti hám basqalar. Teatrlarınan «La Skala» (Milan), «San-Karlo» (Neapol), «Feniche» (Veneciya), Rim operası hám basqalar jáhánge ataqlı. 1970-jıllardan Italiya estrada kórkem óneri wákilleri jáhán kóleminde belgili (T. Kutuno, A. Chelentano, A. hám R. Pauer, J. Morandi, R. Kara, Pupo, R. Fogli, F. Papetti hám basqalar). Jańa muzıka korporaciyası (1923-jıldan), Muzıkashılar jámiyeti, 14 konservatoriya, kóplegen muzıka liceyleri, mektepleri, ilimiy institutları (atap aytqanda, Verdi miyrasların úyreniw institutı) bar. Veneciya, Florensiya, Verona sıyaqlı qalalarda hár jılı muzıka festivalları ótkeriledi. Ózbekstan teatrlarında Italiya kompozitorları (J. Rossini, J. Verdi, J. Puchchini, R. Leonkavallo, V. Bellini hám basqalar) nıń operaları («Sevilya shashtárezi», «Traviata», «Rigoletto», «Aida», «Otello», «Chiochio-San», «Masqarapazlar», «Luchiya de Lamermur» hám basqalar) jeńisli saxnalastırılǵan.

== Teatr ==
Teatr kórkem óneriniń búrtikleri xalıq dástúrleri, karnaval bayramları hám oyınlarına barıp taqaladı. Orta ásirlerde katolik shirkewine maqul túsken liturgik drama, misteriya, lauda janrları ústem edi. Oyanıw dáwirinde dúnyalıq pyesalar, komik janr rawajlandı. XVI-XVIII ásirlerde professional teatr payda boldı, saxnalardı dekoraciya menen bezew tártip-qaǵıydaları islep shıǵıldı. Xalıq dóretiwshiligi tásirinde «nıqaplar komediyası» rawajlandı. XVIII ásirde teatr kórkem ónerine aǵartıwshılıq ideyaları sińdirildi. K. Goldonidiń dramaturgiyadaǵı reformalıq iskerligi úlken rol oynadı.

XVIII ásir aqırlarında revolyuciyalıq hárekettiń kúsheyiwi nátiyjesinde jáhán dramaturglarınıń eń jaqsı dóretpeleri saxnalastırıldı. E. Rossi, T. Salvini, E. Duze, A. Ristori sıyaqlı ataqlı artistler jetilisip shıqtı. XIX ásirde hám XX ásir baslarında Italiya ádebiyatındaǵı, ásirese dramaturgiyadaǵı aǵım hám principler teatrda óz kórinisin taptı. Fashistler diktaturası jıllarında Italiya teatrı pútkilley páseńlewge ushıradı. Fashizm joq etilgennen keyin, demokratiyalıq kúshler tásirinde Italiya teatrı taǵı janlandı. L. Viskonti, E. De Filippe, J. Streler, L. Skuarsina gumanistlik ruwxtaǵı dóretpelerdi saxnalastırdı. Dáslepki turaqlı teatr («stabile») lar payda boldı. Rim, Milan, Genuya, Turin teatrları jáhán klassikası hám jergilikli avtorlardıń dóretpelerin kórsete basladı. Qospa truppalar da bar. V. Gasman, J. Le Lullo, F. Dzefirelli sıyaqlı rejissyorlar, A. Proklamer, G. Mauri, P. Stoppa, V. Marikoni hám basqa aktyorlar ataqlı.

== Kino ==
1895-jıl «Milan vokzalına kelgen poezd» atlı birinshi hújjetli film (rejissyor I. Pakkoni) jaratıldı. 1901-jıl Florensiya hám Rimde dáslepki kinoteatrlar ashıldı. Biraq 1904-jıl Turinde hújjetli-xronika filmleri studiyası ashılǵanınan keyin waqıyalı italyan kinematografiyası payda boldı. 1905-jılda F. Alberini menen D. Santoni Rimde óz kinostudiyasın dúzdi (1906-jıldan ol «Chines» dep atala basladı). 1905-1906-jıllardan Turin hám Milandaǵı kinofirmalar kórkem filmler islep shıǵarıwǵa kiristi. 1905-jılda «Chines» ǵalabalıq saxnalarǵa bay bolǵan birinshi italyan filmi — «Rimniń basıp alınıwı», keyinirek Italiyanıń birlestiriliwine arnalǵan dúrkinli kartinalardı jarattı. 1909 -1910-jıllarda «Kitilina», «Makbet», «Anita Garibaldi», «Don Karlos», «Otello», «Beatriche Chenchi» hám basqa filmler ekranǵa shıǵarıldı.

Italiya kinosı 1913-jılda joqarı tekshege kóterildi, onıń 497 filmi shet el kino bazarın toltırıp jiberdi. Bul dáwirde M. Kazerini, E. Benchivenga, D. Le Liguoro, E. Guatssioni, L. Maji, B. Negroni, D. Pastrone sıyaqlı rejissyorlar dóretiwshilik etti. Fashistler basshılıǵı dáwirinde (1922-1943) Italiya kino kórkem óneri nacizmniń agitaciya quralına aylandı. Soǵan qaramastan, A. Blazetti hám M. Kamerini súwretke alǵan filmlerde Italiya turmısındaǵı illetler áshkara etildi. Ekinshi jáhán urısınan keyin Italiya kino kórkem ónerinde shın haqıyqatlıqtı sáwlelendiretuǵın progressiv baǵdardaǵı filmler jaratıla basladı. L. Viskonti, J. D. Santis, P. Jermi, Ch. Dzavettini, E. de Filippo hám basqalar. Italiya xalqınıń fashizmge qarsı gúresin, ápiwayı insannıń ómirin kinolentalarda real sáwlelendirdi («Rim, saat II», «Zeytunler astında tınıshlıq joq», «Chochara» hám basqalar).

Keyingi jıllarda «Italyansha neke», «Italyansha ajırasıw», «Hár kimdiki ózine…», «Sakko hám Vansetti», «Olar Shıǵısqa baradı», «Ayǵabaǵar» sıyaqlı filmler jaratıldı. Italiyadaǵı 40 tan artıq kinofirma jılına 200 den aslam film islep shıǵaradı. Kinoaktyorlar arasında A. Manyani, J. Mazina, S. Loren, J. Lollabrijida, K. Kardinale, S. Sandrelli, M. Mastroyanni, J. M. Volonte, F. Nero, A. Sordi, U. Tonyassi, M. Vitti, M. Plachido hám basqalar ataqlı. 1970-1990-jıllardaǵı eń jaqsı filmlerden «Teris aywan» (rejissyor E. Skola), «Gúl adamnıń baxıtsızlıǵı» (rejissyor B. Bertoluchchi), «Hayallar qalası» (rejissyor F. Fellini), «Úsh aǵa-ini» (rejissyor F. Rozi) n kórsetiw múmkin.

== Ózbekstan — Italiya qatnasları ==
''Tiykarǵı maqala: [[Ózbekstan — Italiya qatnasları]]''

== Derekler ==
&lt;references/&gt;

{{Evropa}}
{{Sırtqı siltemeler}}

[[Kategoriya:Italiya| ]]
[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Evropa]]
[[Kategoriya:Respublikalar]]
[[Kategoriya:G20 mámleketleri]]


{{geo-stub}}</text>
      <sha1>6xdyn3egzdjkjtdclb2ixf1rkywkem5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aljir</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1945</id>
    <revision>
      <id>232626</id>
      <parentid>190500</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:44:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:G15 mámleketleri|G15 mámleketleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27013" sha1="sjg7ezoskyngsqm0syd0gp9w9vzqi6h" xml:space="preserve">''Bul atamanıń basqa da mánisleri bar. Qarańız: [[Aljir (mánisleri)]].''

'''Aljir Demokratiyalıq Xalıq Respublikası''' (arabsha: الجمهور الجزائرية الديمقراطية الشعبية, Al-Jumhuriyatu l-Jazoiriyatu d-Dimuqrotiyatu sh-Shábiya) — [[Afrika]]nıń arqa-batısındaǵı mámleket, Maǵrib mámleketlerinen biri. BMSh aǵzası Maydanı 2381,7 mıń km2. Xalqı — 37,9 mln. adam (2013). Paytaxtı — Aljir qalası. Aljir aymaǵı administrativlik jaqtan 47 wálayat (wálayat) hám Úlken Aljir paytaxt okrugine bólinedi.

== Mámleketlik dúzimi ==
Aljir — respublika. Ámeldegi konstituciya 1996-jıl 28-noyabrdegi referendumda maqullanǵan. Mámleket basshısı — prezident (1999-jildan A. Buteflika). Ol ulıwma hám tuwrı jasırın dawıs beriw jolı menen 5 jıl múddetke saylanadı hám jáne 1 márte qayta saylanıwı múmkin. Nızam shıǵarıwshı hákimiyat — bir palatalı Milliy xalıq májilisi. Atqarıwshı hákimiyat — prezident basshılıǵındaǵı Ministrler keńesi.

== Tábiyatı ==
Aljir Atlas tawlarının oraylıq bóliminde hám Sahra Kabirinde jaylasqan. Jer Orta teńizi jaǵası subtropikalıq, qalǵan bólimi tropikalıq poyasda. Tel Atlas, Sahra Atlasi dizbekleri, Ores hám Varsenis tawların tereń daralar kesip ótken. Tawlar arasındaǵı tegislik hám platolarda duzlı kóller (sebx), Arqa-shıǵıstaǵı úlken pás tegislikte qumlıqlar ushıraydı. Qubla-shıǵısta basqısh tárizli platolar menen oralǵan Axaggar vulkan tawlıǵı (Taxat tóbesi 3005 m) jaylasqan. Qumlı (Úlken Batıs Erg, Úlken Shıǵıs Erg, Igidi, Shesh hám basqalar) hám taslaq, úlken shóller bar. Aljirde neft, tábiyiy gaz, uran, temir, qorǵasın hám cink rudaları, fosforit, sınap qazıp alınadı. Aljir neft rezervi boyınsha Afrikada 3-orında (200 ge jaqın neft hám gaz kánleri bar).

Aljirdiń arqada klimatı subtropikalıq, Jer Orta teńiz klimatı, qısı jawınlı, jıllı, jazı ıssı, qurǵaq. Yanvardıń ortasha temperaturası jaǵada 12°, taw aralıǵındaǵı tegisliklerde 5°, iyuldiki 25°. Eń joqarı temperatura barlıq jerde 40° tan joqarı. Jazda qurǵaq samal hám qattı qurǵaqshılıq boladı. Noyabr-yanvarda jawın-shashın kóbirek boladı. Jıllıq jawın-shashın Tel-Atlasta 400-800 mm, Kabilya tawlarında 1200 mm ge shekem. Qısta qar taw tóbelerinde 10-20 kún ǵana saqlanadı. Sahra Kabir bóliminde iyul ayınıń ortasha temperaturası 30°, jıllıq jawın-shashın 200-400 mm. Sahrada shól klimatı, jıllıq jawın-shashın 50 mm den az. Temperaturanıń sutkalıq ayırmashılıǵı 30° qa jetedi. Qumlı boran bolıp turadı.

Qurǵaq dárya ańǵarları — alap kóp. En úlkeni — Shalif (uzınlıǵı 700 km). Dáryalarda qısqa múddetli tasqınlar bolıp turad. Aljirdiń arqasındaǵı oypatlıqlarda toǵana, suw saqlaǵıshlar hám GES ler qurılǵan. Suwǵarıwda paydalanıladı. Sahra Kabirde jer astı suwlarınıń rezervi úlken. Arqa Aljirde qońır topıraqlar, biyiklik poyaslarında bolsa qońır hám qońır toǵay topıraqları tarqalǵan. Taw eteginde duzlaqlar ushıraydı. Sahrai Kabirde taslaq shól topıraqları, samalda kóshpeli qumlar bar. Jaǵalarda Jer Orta teńizine tán ósimlikler, tawlardıń 800-1000 m biyiklik aralıǵında turaqlı jasıl putalar, zaytun, qandala, onnan joqarıda pókek teregi, emen, qaraǵay, arsha, qaraǵay hám basqalar ósedi. 1500-2000 m biyiklikte túyye hám arsha atızları, 2000 m den joqarıda kedr atızları bar. Tel Atlastan qublada yarım shól ósimlikleri, Sahra qumlarında shor, efemer ósimlikler ósedi. Arıslan, qaplan, ǵızal, túyequs, baklannıń kópshiligi qırıp taslanǵan. Arqa Aljirda maymıl, dońız, qoyan, Sahrai Kabirde sırtlan, shayan, túlki, ǵızal hám jeyranlar ushırasadı. Kemiriwshiler, jırtqısh quslar, jer bawırlawshılar, shıbın-shirkeyler (shegirtke) hám basqalar kóp.

== Xalqı ==
Xalqı tiykarınan aljir arabları (83%) hám barbarlardan ibarat. Evropalılar da bar. Qala xalqı — 51,7%. Rásmiy tili — arab tiliniń aljir shegisi. Arablar hám barbarlar islam dininiń sunna mazhabında. Iri qalaları: Aljir, Vahran, Kusantina, Annoba.

== Tariyxı ==
Aljir aymaǵınan tabılǵan tómengi hám orta paleolit dáwirine tiyisli tas qurallar bul jerde 300-400 mıń jıl aldın áyyemgi adamlar jasaǵanlıǵınan dárek beredi. B.e.sh. XII ásirde finikiyalılardıń birinshi mákan jayları payda bolǵan. B.e.sh. III ásirde Aljir aymaǵında payda bolǵan Numidiya mámleketinde qalalar qurılǵan, diyqanshılıq rawajlanǵan. Keyinirek ol Rimniń b.e.sh. 46 jıl). Rimliler húkimdarlıǵı dáwirinde latın tili, II ásirden xristian dini tarqaldı. V ásirde Aljir aymaǵın vandamar, VI ásirde vizantiyalılar iyelegen. VII ásirde Aljir Arab xalifalıǵı quramına qosıp alındı. Barbarlar islam dinin qabıl etti. VIII ásirge kelip, Maǵribte bir neshe sultanlıqlar Arab xalifalıǵınan ajıralıp shıqqan. Bulardan eń úlkeni shet ellikler imamlıǵı edi. Keyin ala bul jerde fatimiyler, zıyarılar, hammadiyler mámleketi payda boldı. XI ásirde eki iri arab qáwiminiń (Banu Hilal hám Banu Sulayman) Aljirge kirip keliwi arablastırıwdı tezlestirdi. Mámlekettiń batıs bóliminde Al-Murobitun, keyin ala Al-Muvahhidun mámleketi payda boldı.

XVI ásir baslarında Aljirdiń jaǵa boyı qalaların ispanlar basıp aldı. Aljir jer iyeleri mámleketti qorǵawda «teńiz qaraqshıları» dep tanılǵan aǵa-inili Barbarossaan járdem soradı. Biraq Xayruddin Barbarossa (1519-1546-jıllar húkimdarlıq etken) áskeriy tártip ornatıp, ózin túrk sultanınıń nayıbı dep járiyaladı. XVI ásirdiń ekinshi yarımında Aljir Osmaniyler túrk imperiyasınıń korollıǵı (wálayatı) na aylandırıldı. Joqarǵı qatlam wákilleri tárepinen saylanǵan dey (jolbasshı) Bobo Ali túrklerge bajı tólemey, ǵárezsiz bolıp aldı (1711). Evropa mámleketleri Aljir ǵárezsizligin tán alıp, ol menen shártnama dúze basladı. Biraq francuzlardıń dey armiyasın jeńip (1830), mámleket paytaxtı — Aljirdi iyeledi. Mámlekettiń ishinde ámir Abdulkrdir basshılıǵındaǵı qáwimler francuzlarǵa qattı qarsılıq kórsetti. Biraq bul háreket bastırıldı. Franciya húkimeti evropalılarǵa Aljir jerlerinen paydalanıwǵa ruxsat berdi. Mámlekette evropalı jumısshılar, xızmetkerler hám ziyalılar sanı artıp bardı. Biraq jergilikli xalıqtıń siyasiy partiyalar, kásiplik awqamları hám evropalılar dúzgen shólkemlerge aǵza bolıwı qadaǵan etilgen edi. XX ásir baslarında jas aljirliler háreketi baslandı. Bul háreket qatnasıwshıları aljirlarǵa Franciya puqaralarınıń siyasiy huqıqları beriliwin talap etti. Birinshi jáhán urısı jıllarında algeriyalılar Franciya armiyasına mobilizaciyalanadı, bul bolsa jergilikli xalıqtıń narazılıǵın jáne de kúsheytedi. Koloniyalılar húkimeti azatlıq háreketi basımı astında ayırım aljirlilerge (investor, lawazımlı hám jer iyelerine) ózin-ózi basqarıw uyımlarına saylawda qatnasıwına kelisim berdi (1919). 1926-jılı Franciyadaǵı aljirli jumısshılardıń kópshiligi «Arqa Afrika juldızı» dep atalǵan milliy revolyuciyalıq shólkemge birlesti. Biraq bul shólkem 1929-jıldan Parijde, 1936-jıldan Aljirde jasırın jumıs islewge májbúr boldı. 1931-jılı dúzilgen Ulamalar awqamı mádeniyat hám bilimlendiriwdiń arab tilinde alıp barılıwın talap etip shıqtı. Nátiyjede jergilikli xalıq bir qansha siyasiy erkinliklerge, siyasiy partiyalar hám kásiplik awqamlarına aǵza bolıw huqıqına iye boldı.

Siyasiy shólkemler Aljirdi tınısh jol menen demokratiyalastırıw tárepdarları shólkemi — Musılmanlar Kongresi (1936-jılı dúzilgen) ne birlesti. Biraq Ekinshi jáhán urısı baslanıwı menen mámlekette reakciya kúsheyip, birneshe partiyalardıń jumısı qadaǵan etildi. Mámlekette jumıssızlar barǵan sayın kóbeydi. Bul bolsa koloniallıq dúzimge qarsı narazılıqtı jáne de kúsheytti. 1947-jıl Aljirdiń tawlı jerlerinde partizan otryadları (fidoiylar) payda boldı. 1954-jıl martta «Birgelikte háreket etiw revolyuciyalıq komiteti» dúzilip, ol keyin ala Milliy azatlıq frontı (MOF) na aylandırıldı. MOF áste-aqırın qurallı kóteriliske tayarlandı. 1954-jıl 1-noyabrde kóterilis baslandı. Franciya húkimeti kóterilisti bastırıw ushin Aljirdegi armiyasınıń sanın kóbeytti. Aljir Milliy azatlıq armiyası (JMOA, 1954-jıl dúzilgen) barlıq watansúyiwshiler menen birlesip, kolonizatorlarǵa qattı qarsılıq kórsetti. 1958-jılı JMOA basshıları menen Marokko hám Tunis húkimdarlıq partiyaları wákilleriniń qatnasıwında Tanjer hám Tunis qalalarındaǵı konferenciyada dúzilgen Aljir Respublikasınıń Waqıtsha húkimetin Aziya hám Afrikanıń kóplegen mámleketleri tán aldı. Aljirdegi milliy azatlıq gúresin bastıra almaǵan Franciya húkimeti jeńillikke májbúr boldı. 1962-jıl 18-martta Evian qalasında dúzilgen shártnamaǵa muwapıq urıs háreketleri toqtatılıp toqtatılıp, Franciya Aljirdan óz armiyasın, Sahra Kabirden áskeriy bazaların alıp ketti. 1962-jılı ótkerilgen saylawda Aljir Xalıq Demokratiyalıq Respublikası dúzilgenligi járiyalandı. Respublikanıń birinshi húkimetin Axmed Bin Bella basqarǵan.

1963-jıl avgust konstituciyasına muwapıq prezidentlik hám bir partiyalıq sistema engizilip, Ahmad Bin Bella prezident dep járiyalandı. Bunnan keyin keri kúshler kóterilis shólkemlestirdi hám bul kóterilis waqtı-waqtı menen 1965-jılǵa shekem dawam etti. Agrar reforma ótkeriliwiniń sozılıp ketiwi, mámlekette jumıssızlıqtıń kópligi nátiyjesinde xalıq arasında húkimetke qarsı narazılıq payda boldı. 1965-jıl 19-iyunde armiya Bın Bellanı hákimiyattan alıp tasladı. Hákimiyat Revolyuciyalıq Keńes qolına ótti hám Xuari Bumiddin basshılıǵında jańa húkimet dúzildi. Revolyuciyalıq Keńes Amerikanıń neft trestleri ústinen qadaǵalaw ornatıldı (1967), Franciyanıń 12 bankinen 11 in (1968) hám shet el (ásirese Franciya) sanaat kompaniyaların mámleket ıqtıyarına aldı. 1979-jıldan baslap prezident lawazımın iyelep kelgen Sh. Bınjadid 1992-jılı otstavkaǵa shıqtı. 1995-jıl 16-noyabrde ótkerilgen saylawda Liamin Zerual, 1999-jıl 15-aprelde ótkerilgen saylawda Abdulaziz Buteflika prezident etip saylandı. Aljir — 1962-jıldan [[BMSh]] aǵzası. [[Ózbekstan Respublikası]] menen diplomatiyalıq qatnasıqların 1992-jıl 30-iyunde ornatqan. Milliy bayramı — 1-noyabr — Revolyuciya kúni (1954).

== Siyasiy partiyalar, kásiplik awqamları ==
1989-jılǵa shekem Milliy azatlıq frontı mámlekettegi birden-bir partiya edi. Sol jılı basqa partiyalardıń jumısına da ruqsat berildi. Tiykarǵı partiyaları: Milliy azatlıq frontı, 1954-jılı dúzilgen; Socialistlik kúshler frontı; 1963-jılı dúzilgen; Mádeniyat hám demokratiya ushın birlespe, 1989-jılı tiykar salınǵan; Aljir bayraǵı. Milliy demokratiyalıq birlespe, 1997-jılı dúzilgen; «AnNahda» háreketi, 1990-jılı shólkemlestirilgen; Islam qutqarıw frontı, 1989-jılı tiykar salınǵan; Tınıshlıq ushın gúresetuǵın jámiyet háreketi, 1990-jılı dúzilgen, 1997-jılǵa shekem Islam jámiyeti háreketi dep atalǵan; Milliy reformalar háreketi, 1999-jılı tiykar salınǵan. Aljir miynetkeshleri ulıwma awqamı kásiplik awqamı 1956-jılı dúzilgen, Afrika kásiplik awqamları birlespesi shólkemi hám Arab kásiplik awqamları xalıqaralıq konfederaciyasınıń aǵzası.

== Xojalıǵı ==
Aljir sanaatı (ásirese, kán sanaatı) salıstırmalı rawajlanǵan agrar mámleket. Jalpı ishki ónimde sanaattıń úlesi — 37,7%, awıl xojalıǵınıń úlesi — 14,9%. Aljir Afrika mámleketleri ishinde tábiyiy gaz shıǵarıw, júzim jetistiriw hám vino tayarlaw, neft qazıp alıw, biyday, arpa jetistiriw hám zaytun mayı tayarlaw, citrus miywelerin jetistiriwde jetekshi orında turadı. Aljir ǵárezsizlikke eriskennen keyin ekonomikanı tiklew hám rawajlandırıw jolına ótti. Ekonomikada mámleketlik sektor ústem orındı iyeleydi (jalpı ishki ónimniń derlik 80% i). Biraq mámleketlik kárxanalardıń kópshiligi óz quwatlılıǵınıń 40-50% átirapında isleydi. Jeńil hám azıq-awqat sanaatında jeke menshik investiciya ústem — 70-90%, qurılısta 60%, xızmet kórsetiw, kótere hám usaqlap satıwda 80% ke shekem. Sanaatta neft (jılına ortasha 35 mln. tonna), gaz (163 mlrd. m3), temir rudası, fosfat hám reńli metallar qazıp alıw hám olardı qayta islew jetekshi tarmaqlarǵa aylanǵan. Temir hám qorǵasın sink rudaları, tas kómir, biraz muǵdarda mıs rudası da qazıp alınadı. Bir jılda 17,3 mlrd. kVt-saat elektr energiyası islep shıǵarıladı. Ónim islep shıǵarıw sanaatı metallurgiya, mashina qurılısı, neftti qayta islew, ximiya hám elektrotexnika tarmaqları, awıl xojalıǵı shiyki zatın qayta islew kárxanalarınan ibarat. Azıq-awqat, ásirese, vinoshılıq, temeki, konserva sanaatı, zaytun mayı islep shıǵarıw rawajlanǵan. Toqımashılıq, metall islep shıǵarıw kárxanaları bar.

Awıl xojalıǵınıń tiykarǵı tarmaǵı diyqanshılıq. Biyday, arpa, salı, javdar, mákke hám basqa dán eginleri egiledi. Biraq tábiyiy shárayatları júdá qolaylı bolıwına qaramastan, awıl xojalıǵı mámlekettiń azıq-awqat zárúrliginin tek úshten bir bólegin támiyinleydi. Jılına dánli eginler ónimi 4-5 mln. tonnanı quraydı. Aljirde ovosh hám miyweler de jetistiriledi. Oazislerde júzimzar, zaytunzar hám palma atızları bar. Aljirde qaramal (1,5 mln. ǵa jaqın), qoy (15 mln.), eshki, túye baǵıladı. Balıqshılıq rawajlanǵan. Pökekli emen qabıǵı, eń jaqsı sortlı qaǵaz islep shıǵarıwda paydalanılatuǵın alfa otı (dúnyada 1-orın) jıynaw jolǵa qoyılǵan. 1980-jıllar aqırınan mámlekette xojalıqtı bazar ekonomikası izine kóshiriwge kiristi. Reforma sheńberinde mámleketlik xojalıqlardıń ǵárezsizligi keńeytildi, olardıń bir bólimi akcionerlik jámiyetlerge aylandırıldı hám jeke adamlar qolına berildi. Sırt el investiciyasın jedel tartıw siyasatı alıp barıldı. Agrar reforma ótkeriliwi nátiyjesinde socialistlik tiptegi mámleket xojalıqları tarqatıp jiberildi hám olardıń ornında 22 mıńǵa shamalas kishi kooperaciyalar dúzildi. Jerlerdiń bir bólegi jeke tártiptegi diyqanlarǵa tapsırıldı.

== Transportı ==
Transportta temir jol áhmiyetke iye (4,3 mıń km, sonnan 240 km elektrlestirilgen). Tiykarǵı temir jol magistralı Ujda (Marokko) — Vahran — Aljir — Kusantina — Gardimav (Tunis). Avtomobil jollarınıń uzınlıǵı 88 mıń km. Tiykarǵı magistral jaǵa boylap barǵan. Neft hám gaz qubırları bar. Teńiz transportı sırtqı sawda ushın xızmet etedi. Áhmiyetli teńiz portları: Aljir, Vahran, Annoba, Bajoiya, Arzev. Hawa transportı rawajlanǵan. 31 aerodrom bar. Xalıqaralıq áhmiyetke iye aeroportları Aljir, Annoba hám Vahran qalalarında. Aljir sırtqa neft, gaz, vino, citrus ónimleri, temeki, pökek, qaǵaz hám basqalar shıǵaradı. Shetten mashinalar, sanaat úskeneleri, azıq-awqat (dán, sút, gósh), kiyim-kenshek h.t.b. alıp kelinedi. Sırtqı sawdadaǵı tiykargı klientleri: [[AQSh]], Franciya, Germaniya, Italiya, Yaponiya. Pul birligi — dinar.

== Densawlıqtı saqlaw ==
1974-jıldan mámlekette biypul medicinalıq xızmet engizilgen. 40 mıńnan aslam orınǵa iye 200 ge shamalas emlewxana hám medicina mákemesi bar. Mámlekette 7,6 mıń shıpaker jumıs isleydi. Shıpaker hám farmacevtler Aljir universitetinde tayarlanadı. Orta mamanlıqtaǵı medicina xızmetkerlerin 20 medicina mektebi jetistirip shıǵaradı. Universitetlerdiń medicina fakultetlerinde, densawlıqtı saqlaw, gigiena, tropikalıq oftalmologiya, stomatologiya ilimiy-izertlew institutlarında medicinaǵa baylanıslı ilimiy izertlewler alıp barıladı.

== Bilimlendiriw, mádeniy-aǵartıwshılıq hám ilimiy mákemeleri ==
Aljir ǵárezsizlikke eriskennen keyin, bilimlendiriw tarawında úlken jetiskenliklerge erisildi. 7 universitet, 170 basqa joqarı oqıw orınları, 700 óner-texnikalıq bilimlendiriw orayları bar. Mámlekettegi ulıwma bilim beriw mekteplerinde 260 mıńnan aslam oqıwshı, joqarı oqıw orınlarında 200 mıń student bilim aladı. Eń iri kitapxanası — Aljir qalasındaǵı Milliy kitapxana (1 mln. ǵa shamalas dóretpe). Iri muzeyleri — Aljir Milliy muzeyi (1930), Antik dúnya estelikleri milliy muzeyi (1897) hám basqalar. Tiykarǵı ilimiy mákemeler Aljir qalasında. Yadro izertlew institutı (1966), Okeanografiya institutı, Astronomiya, astrofizika hám meteorologiya observatoriyası, Bioximiya institutı bar. Medicina mashqalaları menen Rakke qarsı orayı, Paster institutı (parazitologiya hám mikrobiologiya), gigiena, traxoma hám tropik oftalmologiya, stomatologiya institutları shuǵıllanadı. Veterinariya, vinoshılıq texnologiyası, shegirtkege qarsı gúresiw mashqalaları Milliy agronomiya institutında úyreniledi. Ilimiy-texnikalıq tarawlardı rawajlandırıw hám kadrlar tayarlawda Aljir universiteti hám onıń Vahran hám de Kusantinadaǵı filialları jetekshi rol oynaydı. Túrli taraw qánigeleri Aljir qalasındaǵı arnawlı mekteplerde (politexnika, pedagog, jurnalistika, sawda hám t.b.) tayarlanadı.

== Baspasózi, radioesittiriwi hám telekórsetiwleri ==
Tiykarǵı gazeta hám jurnalları: «Al-Mujahid» («Gúresshi,» 1963-jıldan arab tilinde hám 1965-jıldan francuz tilinde shıǵatuǵın gazeta), «Ash-Shaab» («Xalıq,» 1962-jıldan arab tilinde shıǵatuǵın gazeta), «Revolyucion afriken» («Afrika revolyuciyası,» 1963-jıldan francuz tilinde shıǵatuǵın jurnal), «Revolyucion e travay» («Revolyuciya hám miynet,» 1963-jıldan francuz hám arab tilinde shıǵatuǵın aylıq jurnal), «Aljeri — aktualite» («Aljir — aqırǵı xabarlar,» 1965-jıldan francuz tilinde shıǵatuǵın gazeta), «Al-Jumhuriya» («Respublika,» 1963-jıldan arab tilinde shıǵatuǵın gazeta), «Jurnal ofisyel de la Respublika Aljeryen Demokratik e Popyuler» («Aljir Xalıq Demokratiyalıq Respublikasınıń rásmiy gazetası,» 1962-jıldan fran Aljir rásmiy xabar agentligi — Aljeri PressServis 1961-jılı dúzilgen. Aljir radiotelevideniesi 1962-jıldan isleydi. Radioesittiriw arab, kabil, francuz tillerinde, telekórsetiw arab hám francuz tillerinde alıp barıladı.

== Ádebiyatı ==
Ádebiyatı arab, kabil hám francuz tillerinde. Arab hám kabil tillerindegi ádebiyat ispan hám túrk kolonizatorlarına qarsı gúres dáwirinde (16-18-ásirler) júzege kelgen. XIX ásir ádebiyatında Aljirde milletlerdiń qáliplesiwi hám francuz kolonizatorlarına boysınıp qalıw procesi sáwlelendirilgen. Xalıq awızeki dóretiwshiligi rawajlandı. XX ásirde kolonizatorlardı belgilewshi shıǵarmalar payda boldı. «Xalıqtıń diniy poeziya gáziynesi» toplamı arab tilinde birinshi márte basıp shıǵarıldı (1928). Arab sóylesiw tiliniń Aljir sheńberinde jaratılǵan hám de qatlamashılıq qaldıqların hám koloniallıqtı qaralawshı drama shıǵarmaları, novellaları úlken tabısqa eristi. Ekinshi jer júzilik urıstan keyingi dáwir ádebiyatında hayal-qızlardıń erkinligin qorǵaw Axmed Rido-Xuxuniń «Mekkelik qız» romanında, Aljir xalqınıń keleshek ushın alıp barıp atırǵan qaharmanlıq gúresleri Mustafa al-Ashraf hám Abdulloh Naqliy dramalarında óz kórinisin taptı. Mufdi Zakariya jazǵan milliy gimn (1958) revolyuciyalıq ruwx penen suwǵarılǵan. Francuz tilindegi ádebiyat XX ásirdiń 20-jıllarında qáliplesti. Ol dáslep turmıstıń hár qıylı kórinislerin, Ekinshi jáhán urısı aldında hám onnan keyin jergilikli xalıq sanasınıń ósip barıwın sáwlelendiredi. 50-60-jıllarda Aljir watandı súyiwshileriniń francuz qamaqxanalarında azap shegiwin kórsetiwshi shıǵarmalar jaratıldı (Mezian Nuraddinnin «Gangrena,» Anri Allegtin «Asirliktegi jawıngerler» hám basqalar). 1963-jılı Aljir Jazıwshılar awqamı dúzildi, 1964-jıldan «Novombr» («Noyabr») ádebiy jurnal shıǵara basladı. Aljir ádebiyatınıń eń jaqsı úlgileri (Muhammad Dibtiń «Úlken shańaraq» romanı hám basqalar) ózbek tiline awdarılǵan.

== Arxitekturası ==
Teńiz boylarında Finikiya, Rim, Vizantiya dáwirine tiyisli ibadatxana, teatr, jeńis tawı, kópir, monsha, bazar, turaq jay qarabaxanaları, Gippon, Kartenna hám Timgad qala qaldıqları saqlanıp qalǵan. Orta ásir qala kósheleri qıysıq-qıysıq, tar bolıp, olarda ark («kasba»), meshit, medrese, rasta hám saraylar (Qala-Beni Hammaddaǵı kompleks) kóplep qurılǵan. X ásirde Aljir qalasına, XII-XIII ásirlerde Tlemsen qalasına tiykar salındı. Aljir hám Kusantinada túrk hákimleriniń XVI-XVIII ásirlerge tiyisli saray hám baylanısları saqlanǵan. Turaq jaylar qalada 2-3 qabatlı etip gerbishten, awılda bir qabatlı etip ılay guvaladan (tamları tegis etip) qurılǵan. 1930-jıldan Aljir, Vahran, Annoba sıyaqlı qalalarda Evropa arxitekturası (M. Korbyuzye ideyası) tásirinde kóp qabatlı turaq jay hám jámiyetlik imaratlar qurıldı. Aljir ǵárezsizlikke eriskennen keyin, hákimshilik imaratlar, universitet kompleksi (arxitektorı O. Nimeyr), mektep hám turaq jaylar qurılısı tezlesti.

== Súwretlew óneri ==
Aljir aymaǵınan neolit dáwirine tán jartaslarǵa islengen adam hám haywan súwretleri, ań hám máresim kórinisleri hám basqa súwretler, rimlilerden qalǵan mozaika qaldıqları tabılǵan. Orta ásir imaratları (XII-XIII ásir meshitleri) ganch oyıwshılıq hám koshinkorlıq penen bezelgen. Aljir zamanagóy súwretlew óneri francuz xudojnikleriniń qatnasıwı hám tásirinde rawajlanǵan. Aljirli qálem ustaları arasında aǵa-ini Muhammed hám Umar Rasimler, Temam Ranem, X. Benanbur, M. Buzid, M. Aldan ataqlı. XX ásirdiń 20-30-jıllarına kelip súwretlew ónerinde jergilikli xudojnikler dóretiwshiligi ústemlik ete basladı. 60-90-jıllarda ayırım xudojnikler realistlik temada, ayırımları bolsa abstrakt usılda dóretiwshilik etti. Áyyemgi ámeliy bezew óneri (naǵıslıq, oyıwshılıq, toqımashılıq, gúlalshılıq, zergerlik) dástúrleri zamanagóy ruwxta rawajlanbaqta. Jergilikli arxitektorlar, xudojnik, músinshi hám ámeliy kórkem óner sheberleri Aljir qalasındaǵı Milliy arxitektura hám gózzal kórkem óner mektebinde tárbiyalanadı (1881-jılı tiykar salınǵan).

== Muzıka ==
Muzıkası arab muzıkasınıń jergilikli-aymaqlıq usıllarınan biri bolıp, 7-8-ásirlerde ummaviyler, 10-ásirde Andalusiya (arab Ispaniyası), 15-16-ásirlerden baslap túrk muzıka dástúrleri tásirinde qáliplesken. Kóshpeli hám otırıqshı aljirler muzıka folklorında túye baǵıwshılardıń qosıqları — «huda,» toy máresim qosıqlarınan «zajal,» lirikalıq — «layali,» «mavval,» diniy aytıwlarınan «risa,» «zikr» máresim toparı, «agani ramazan,» «agani mavlud» qosıqları, klassikalıq qosıq — «muashshaq» hám basqalar vokal janrları keń tarqalǵan. Aljir dástúriy kásiplik muzıkasınıń tiykarǵı janrı — nuba toparı 8-9-ásirlerden quralǵan bolıp (belgili kompozitor, qosıqshı hám sazende Ziryod mektebi), hárbir nuba 5 tiykarǵı bólimnen (Btayxi, Msaddar, Bashraf, Darj, Insiraf yamasa Xlas) ibarat. Aljir klassikalıq muzıkasında 3 jergilikli usıl ajıralıp turadı: Aljir (paytaxt, oraylıq), Tlemsen hám Kustantaniya (Qusantina). Kustantaniya nuba túri eń áyyemgi bolıp esaplanadı hám jaratılǵan jerine salıstırǵanda «al Qarnatiya» (Grenada) dep te ataladı. Nuba toparı quramında rasd (ras), nava (navo), charka (chorgoh), irak (iroq), sika (segoh), hsin (husayniy) sıyaqlı ózbek maqamları atlı nubalar bar. Nuba atqarıwında tarlı saz ásbaplarınan ud, oq jaylı rabob, nizam, úfleme saz ásbaplarınan nay, urma saz ásbaplarınan — darbukka, tar, daff hám naqqara, 20-ásirden baslap (túrk mádeniyatı tásirinde) evropalıq saz ásbapları (skripka, alt, violonchel, klarnet) da keń qollanıladı. Dástúriy klassikalıq hám xalıq muzıka janrları óz ara jaqınlasıwı sebepli 20-ásirden jańa ǵalaba muzıka usılı rawajlandı. Sázende hám kompozitor Hajı Muhammed al-Anqo bul usıldıń ayqın wákili bolıp esaplanadı. Qosıqshılardan Zerok Muhammed, Muhammed Tobil, Maryam Vafo, sazendelerden Bin Hamza, Saad, Bilqosim, Xalfalar belgili. Aljir qalasında Milliy muzıka institutı bar.

== Teatr ==
Aljir xalqınıń áyyemgi oyınları, diniy máresimlerinde teatr kórkem óneri belgileri bolǵan. Birinshi Aljir teatr truppası (arabsha) XX ásirdiń 20-jıllarında dúzilgen. Onıń tiykarın salıwshısı 100 den aslam pyesa jazǵan dramaturg, aktyor hám rejissyor R. Ksentini. Onıń «Bu-Borma,» «Istanbuldaǵı aǵam,» «Zed-Alex» hám basqa pyesaları belgili. Ksentinidiń izbasarı B. Muhiddinniń «Satqınlar,» «Xoshomadgóyler qáwimi» pyesalarında azatlıq ideyaları kóterildi. Muhiddin truppası A. Nakli, Molyer, Sofokl hám Ibsenlerdiń shıǵarmaların saxnalastırdı. Kóplegen aktyorlar Milliy demokratiyalıq revolyuciyada (1954) qatnastı hám keyin ala shet elge (Tunis) ótip ketiwge májbúr boldı. Olar Tuniste kórkem topar dúzdi. Mámleket ǵárezsizlikke eriskennen keyin, 1962-jılı usı dáste tiykarında aktyor hám rejissyor M. Kotib basshılıǵında Aljir milliy teatrı shólkemlestirildi.

== Kino ==
Milliy kinematografiya Milliy-demokratiyalıq revolyuciya dáwirinde (1954-1962) júzege keldi. 1957-jılı milliy azatlıq frontı kinematografiyaǵa tayarlaw mektebin ashtı, 1961-jılı bolsa waqıtsha revolyuciyalıq húkimet arnawlı kino bólimin shólkemlestirdi. Bul shólkemler azatlıq ushın gúreske baǵıshlanǵan bir qansha hújjetli hám úgit-násiyatlawshı filmler islep shıǵarıwǵa shárayat jarattı. 1962-jildan Aljir kinematografiyası biraz keńeyip, kórkem filmler de islep shıǵarıla basladı. 1967-jıl Milliy kinematografiya sawda hám sanaat basqarması (1974-jılı Aljir xronika xızmeti menen birlestirilgen) shólkemlestirilgen. «Aljir qalası ushın gúres,» «Auresten esken samal,» «Alınlı jıllar jılnaması,» «Dekabr,» «Qashqın,» «Sır gilti,» «Miyras,» «Birinshi qádem,» «Kelin» sıyaqlı lentalar Aljir kinematografiyasınıń eń jaqsı filmleri esaplanadı. Olarda azatlıq háreketi tariyxı, áhmiyetli jámietlik-siyasiy máseleler, hayal-qızlar azatlıǵı mashqalaları kóterilgen.

== Ózbekstan — Aljir qatnasıqları ==

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{Afrika}}
{{Shala}}

[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Afrika]]
[[Kategoriya:Aljir| ]]
[[Kategoriya:Afrika mámleketleri]]
[[Kategoriya:Respublikalar]]
[[Kategoriya:G15 mámleketleri]]</text>
      <sha1>sjg7ezoskyngsqm0syd0gp9w9vzqi6h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mısır</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1948</id>
    <revision>
      <id>232630</id>
      <parentid>190449</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:G15 mámleketleri|G15 mámleketleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47600" sha1="fsu4u0dzspy5f2uamqsn6qz5p6kltza" xml:space="preserve">''Bul terminniń basqa da mánileri bar. Qarańız: [[Mısır (mánileri)]]''

'''Mısır''' (rásmiy atalıwı: '''Mısır Arab Respublikası''' (arabsha: جمهورية مصر العربية‎‎)) Afrikanıń arqa-shıǵıs bóliminde jaylasqan mámleket bolıp tabıladı. Maydanı 1 million 14 mıń km². Xalqı 102 million adam. Paytaxtı — [[Al-Qahira]] qalası. Basqarıw jaǵınan 27 wálayatqa bólinedi. Izrail, Palestina, Sudan hám Liviya mámleketleri menen shegaralas. Mısır arqada Orta jer teńizi, shıǵısında [[Qızıl teńiz]] jaylasqan. Mısır mámleketi de islam mámleketlerinen biri hám xalqınıń tiykarǵı bólimi musulman. Mısır mámleketiniń — pul birligi Mısır funti. Mámleket tili — arab tili. Prezidenti — Abdulfattoh as-Sisiy. Mısırda jeti káramattan biri yaǵnıy Mısır piramidaları jaylasqan.

== Mámleketlik basqarıw principi ==
Mısır — respublika. Ámeldegi Konstituciyası 1971-jıl 11-sentyabrdegi referendumda maqullanǵan, keyinirek oǵan ózgerisler kirgizilgen. Mámleket baslıǵı — prezident (2014-jıldan Abdulfattoh as-Sisiy). Kepillik múddeti — 6 jıl. Shegaralanbaǵan márte qayta saylanıwı múmkin. Nızam shıǵarıwshı hákimiyattı prezident ámelge asıradı, ol bas ministr hám húkimet aǵzaların tayınlaydı hám de lawazımlarınan azat etedi.

== Tábiyatı ==
Mısır aymaǵınıń derlik hámmesi shól zonasında jaylasqan. Sonnan tek 3,5% i (35 mıń km²) Nil dáryası deltası hám oypatlıǵına tuwrı keledi. Relyefi hám geologiyalıq dúzilisi tárepinen Mısır aymaǵı shártli túrde tórt zonaǵa bólinedi: 1) Liviya shóli; 2) Arabiya shóli; 3) Sinay yarım atawı; 4) Nil dáryası oypatlıǵı hám deltası. Relyefi, tiykarınan, tegislik; Qızıl teńizge jaqın jerler tawlıq bolıp tabıladı. Liviya shóli platosınıń biyikligi arqada 100 m, qublada 600 m, qubla-batısta 1000 m ge shekem bolıp, jer maydanı qum hám taslaq. Arabiya shóli tegistawlıǵı shıǵısta 700 m ge shekem kóterilgen, bul jerde biyikligi 2000 m ge shekem bolǵan dizbekler bar. Nil oypatlıǵına jaqın jerlerdiń uzınlıǵı bolsa 100-200 m. Tegistawlıq kristallı jınıslardan dúzilgen. Nil oypatlıǵınıń keńligi (Mısır shegarasında) qublada 1-3 km, deltaǵa jaqın orında 20-25 km. Sinay yarım atawınıń U, bólimin At-Tix qırları iyelegen. Yarım atawdıń qublada biyikligi 2641 m ge shekem bolǵan tawlar bar. Paydalı qazılmalardan: temir, marganets, mıs, ruwx, qorǵasın, volfram, molibden, uran hám altın, sonıń menen birge, neft, tábiyiy gaz, fosforit, as duzı, háktas bar. Sinay yarım atawında kómir kánleri bar.

Mámlekettiń úlken bóliminde hawa qurǵaq hám az bultlı, tropikalıq kontinental shól ıqlımı, jawın geyde-geyde jawadı. Temperaturanıń táwliklik parqı úlken. Mısalı, shólde kúndiz temperatura 50° bolsa, túnde 0°. Orta teńiz jaǵasında subtropikalıq, jazı ıssı hám qurǵaq, qısı jumsaq hám jawın kóp jawadı. Eń ıssı ayları (iyul-avgust) nıń ortasha temperaturası Iskandariyada 25°, Qahirada 27°, Asvonda 33°. Eń salqın ayları (yanvar-fevral) nıń temperaturası Iskandariyada 14°, Qahirada 12°, Asvonda 16°. Aprel hám may aylarında 50 kúnge shekem shól samalı (xasmin) esip turadı. Ortasha jıllıq jawın Iskandariyada 180 mm, Qahirada 34 mm, Asyutda 7 mm, Asvonda 3 mm. Jawın kóbinese qısqa múddetli nóser bolıp jawadı. Mámleketten bir ǵana Nil dáryası ótedi. Onıń suwı bógetler menen tártipke salınǵan. Biyik Asvon bógeti qurılǵannan keyin, mámleket qublada Nosir atındaǵı úlken suw bazası payda boldı. Oazislerde sizot suwdan keń paydalanıladı. Mayda kól kóp. Nil deltasında kanallardan suwǵarıwda paydalanıladı. Ayırım kanallarda keme qatnaydı.

Qubladan arqaǵa qaray dáslep sarıqońır shól topıraǵı, keyninen boz topıraq (arablar bodiya — «shól» topıraǵı deydi), taqır boz topıraq, sorlaqlar, Nildiń delta bólimi — batpaq topıraq. Mámlekettiń batıs bóliminde kóshpeli qumlar bar. Nil oypatlıǵı hám deltasınıń topıraǵı júdá ónimli. Mısır aymaǵınıń úlken bólimi suwsız hám ósimliksiz shól bolıp tabıladı. Kserofit hám zamarrıq shóp, terek tárizli ósimlikler, Liviya shóliniń arqada qısta efemerlar ósedi. Kóbirek puta tárizli hám ot ósimlikler tarqalǵan. Nil oypatlıǵında, tiykarınan, mádeniy ósimlikler egiledi. Orta teńiz jaǵasında selew, shól piyazı, shipovnik, jantaq hám basqalar bar. Haywanlardan jer bawırlawshılar, atap aytqanda, kesirtke kóp. Shóllerde shaǵal, túlki, sırtlon hám basqa haywanlar ushraydı. Nil boyında ǵaz, aqqur, úyrek, sonıń menen birge, jırtqısh quslar da bar.

== Xalqı ==
Xalqınıń 98% i Mısırlıq arablar. Nubiylar, barbarlar, kopt (qibt) lar (jergilikli xristianlar) Mısırdıń túpkilikli xalqı bolıp, mámleketke kelgen arablar menen aralasıp ketken áyyemgi mısırlıqlardıń áwladları bolıp tabıladı. Grekler, armanlar, italyanlar, inglisler, francuzlar da jasaydı. Rásmiy tili — arab tili, derlik pútkil xalıq sol tilde sóylesedi. Xalıq, tiykarınan, islam dininiń sunniylik baǵdarında; xristianlar 10% ti quraydı. Xalıqtıń 43,9% qalalarda jasaydı. Eń iri qalaları: Qahira, Iskandariya, Port-Said, Ismoiliya, Tanta, Suvaysh, Al-Mansura, Damanxur, Al-Mahallat-ul-Kubro.

== Tariyxı ==
Mısır — insaniyat mádeniyatı (civilizaciyası) nıń dáslepki mákanlarınan biri (Qarańız: Mısır, Áyyemgi Mısır). III-IV ásirlerde Mısır [[Rim]] imperiyası quramına kirgen. [[Rim]] imperiyası jemirilgennen keyin (395), Vizantiyanıń bir wálayatı bolıp qaldı. VII ásir baslarında pútkil Mısır xalqı Vizantiyanıń rásmiy pravoslav shirkewine qarsı bolǵan xristianlardıń monofisit islamdaǵı mekteplerin qabılladı. Xalıq kopt (qibt) tilinde sóylesetuǵın edi. Sol dáwirde Mısırdı sasaniyler, 639-642-jıllarda bolsa arablar basıp aldı hám mámlekette islam dini tarqala basladı. Keyinirek tuluniyler (868-905), abbasiyler (905-935), ixshidiylar (935-969 ) dinastiyaları húkimranlıq etti. Fatimiyler dáwiri (969-1171) nde Palestina, Sham (Siriya) hám Batıs Arabstanı Mısırǵa ǵárezli bolǵan. 1113-jıl salib júrisi urıs qatnasıwshıları Mısırǵa bastırıp kirdi. Arqa Siriya hám Irakdaǵı saljukiyler nayıbı Nuriddin Mahmud ibn Zangi (1146-74) salibshilerge qarsı gúreste Fatimiy xalifa Adid (1160-71) ke úlken járdem berdi. Bunıń ornına xalifa onı ministr etip tayınladi (1169). 1171-jıl ayyubiyler dinastiyası (1171-1250) nıń tiykarshısı Salahiddin taxtqa shıqtı. 1174-jıl bolsa ol sultan atın aldı. 1187-jılda Siriya hám Mısır áskeriy kúshleri birlesip, salibshilerge qaqsatqısh soqqı berdi hám Palestina menen Siriyanı olardan azat etti. Mısırda XIII ásir yarımına shekem Ayyubiyler, XIV-XV ásirlerde mamluklar húkimranlıq etti.

1517-jılda túrk sultanı Salim I Mısırdı iyelep, onı Osmanlı túrk mámleketi quramına qosıp aldı. XVIII ásir 2-yarımınan Osmanlı túrk saltanatı páseńlep basladı. Bunnan paydalanǵan mamluk beklerinen Alibey ǵárezsiz mámleket dúziwge eristi (1769), Alibeydiń óliminen keyin taxt ushın gúres kúsheydi. XVIII ásirdiń aqırı — XIX ásir baslarında Franciya hám Angliya Mısırdı basıp alıwǵa háreket etti. 1798-jılda Mısırdı Napoleon armiyası iyeledi. 1801-jılda inglis flotı francuz flotı ústinen jeńiske eristi. 1805-jılda hákimiyat Muhammed Ali patsha qolına ótti. Muhammed Ali Mısırdı kúshli, ǵárezsiz mámleketke aylandırıw maqsetinde mamluk biylerine qarsı gúres alıp bardı. Mámleket ekonomikasınıń tiykarı bolǵan awıl xojalıǵın rawajlandırdı. Bul dáwirde birinshi mawıt, toqımashılıq fabikaları, metallurgiya, qant, ayna zavodları qurıldı. Evropa usılındaǵı mektepler ashıldı, jaslar batıs mámleketlerine oqıwǵa jiberildi. Francuz áskeriy másláhátshileri járdeminde armiya qayta dúzildi. Jergilikli xalıq armiyaǵa alınıp basladı (aldınları tek jallanba áskerler bolatuǵın edi). Muhammed Ali Siriya, Palestina hám Arabstan yarım atawınıń bir bólimin basıp aldı (1831-33). Túrkiyaǵa ǵárezlilikten qutılıw ushın 1831-jılda oǵan qarsı urıs ashıp, túrk armiyasın jeńiliske ushırattı. Lekin [[Angliya]]nıń ekinshi Túrkiya-Mısır urısı (1839-40) na aralasıwı nátiyjesinde Mısır armiyası jeńildi. Bunnan tısqarı, Angliya 1838-jılǵı inglis-túrk sawda kelisimindegi shártlerdi Mısırǵa májbúriy qabıllatqızdı. Bul bolsa mámleketke inglis buyımları kóplegen kirip keliwine jol ashıp berdi. Suvaysh kanalı iske túsiriliwi (1869) menen Angliya hám Franciya Mısırda kúsh berip óz húkimranlıǵın ornatıwǵa urındı. 1882-jıl inglisler armiyası Mısırdı iyelep aldı hám xalıq kóterilisin ayawsız bastırdı. Mámlekette koloniya tártibi ornatıldı. Inglisler bank hám finans jumısların, irrigaciya qurılısları, baylanıs jolların óz qolına aldı. Mısır tek paxta jetistiretuǵın mámleketke aylanıp qaldı. XX ásir baslarında Mustafo Kámil (1874-1908) basshılıǵında milliy azatlıq háreketi háwij aldı. Biraq kolonizatorlar xalıq háreketin bastırdı. 1914-jılda Mısırda Britaniya protektoratı ornatıldı.

1918-jılda Zaǵlul Sad basshılıǵında «Mısır delegaciyası» (keyinirek «Vafd») partiyası dúzildi. Bul partiya 1919-1924-jıllarda inglislerge qarsı kóterilgen kóteriliske basshılıq etti. Xalıqtıń gúresi nátiyjesinde inglis protektoratı biykar etilip, Mısır ǵárezsiz patshalıq dep daǵaza etildi (1922). 1923-jıl Mısır Konstituciyası qabıl etildi. Bul konstituciya parlament dúziwdi názerde tuttı. Ol ayırım erkinlikler — siyasiy shólkemler dúziw hám baspasóz erkinligin berdi, sonıń menen birge, patshaǵa deputatlar palatasın tarqatıw, parlament shaqırıqları múddetin jıljıtıw, ministrlerdi belgilew hám bosatıw huqıqın da berdi. Sonday bolsa da, Angliya Mısırda óz poziciyasın, yaǵnıy mámleket keńseleri hám de áskeriy kúshler ústinen qadaǵalawın, mámlekette inglis armiyasın saqlap qaldı. Parlament saylawında «Vafd» partiyası jeńiske eristi hám Zaǵlul Sad basshılıǵında jańa húkimet dúzildi. Biraq mámlekette milliy azatlıq gúresi toqtamadı.

1936-jıl Angliya menen Mısır arasında shártnama dúzildi. Shártnamaǵa muwapıq, inglisler Mısırdı basıp alıwdı toqtattı, lekin mámlekette áskeriy bazalar hám armiyanı saqlaw huqıqın aldı. Ekinshi jáhán urısı dáwirinde Mısır Italiya-Germaniya hám Angliya armiyaları arasındaǵı urıs maydanına aylandı. Urıstan keyin Mısırda milliy azatlıq háreketi jáne de kúsheydi. Arab-Izrail urısı dáwiri (1948-49) nde mámlekette reakciya háwij aldı, shep vafdshilerdi, studentler háreketi basshıların qamaw baslandı. Buǵan qarsı xalıq háreketi jáne de háwij aldı. Parlament 1936-jılǵı Angliya-Mısır shártnamasın bıykarlaw tuwrısında qarar qabıl etti. Sonnan keyin Angliya Mısırǵa qarsı agressiya shólkemlestirdi. Mısır xalqı kolonizatorlarǵa qarsı partizan urısın basladı. 1952-jıl 23-iyulda Jamol Abdul Nasir basshılıǵındaǵı «Zubbot alahror» («Azat oficerler») awqamı armiyaǵa súyene otırıp, mámleket awdarıspaǵın ótkerdi. Mámleket hákimiyatı Revolyuciyaǵa basshılıq keńesi ıqtıyarına ótti. General Mısır Najib keńes baslıǵı hám húkimet basshısı etip tayınlandı; ámelde keńeske Nasir basshılıq etti. Jańa húkimet agrar reforma ótkerip, diyqanlardı jer menen támiyinledi, mámleketti industriyalastırıw, ekonomikalıq ǵárezsizlikke erisiw siyasatın alıp bardı. 1953-jıl 23-iyunda Mısır respublika dep daǵaza etildi. 1953-jıl ortalarında jańa basqarıw principi basshıları arasında eki aǵım — Najib basshılıǵındaǵı eski demokratiya hám Jamal Abdul Nasir basshılıǵındaǵı revolyuciyalıq demokratiya tárepdarları payda boldı. Qarama-qarsılıq keskinlesip, nátiyjede Najib húkimetten shetletildi, Jamal Abdul Nasir bas ministr bolıp qaldı (1954). Angliya — Mısır shártnaması (1954) na muwapıq, 1956-jıl 18-iyunda aqırǵı inglis áskeri Mısırdan shıǵıp ketti. Mısırdıń siyasiy suvereniteti tiklendi.

1956-jıl 23-iyunda Mısır Respublikasınıń Konstituciyası qabıllandı hám Jamal Abdul Nasir prezident etip saylandı. Prezident Suvaysh kanalı kompaniyası mámleket ıqtıyarına alınǵanlıǵın járiyaladı. Solay etip, ekonomikalıq rawajlanıw programmasın aqsha menen támiyinlewdiń áhmiyetli dáregi qolǵa kirgizildi. Sonnan keyin Mısırǵa qarsı Angliya—Franciya —Izrail hújimi baslandı. Xalıq basqınshılarǵa qarsı qozǵaldı. Tınıshlıqtı súyiwshi xalıqlardıń talabı menen inglis, francuz (1956-jıl dekabr) hám de Izrail (1957-jıl mart) armiyası Mısırdan shıǵıp ketiwge májbúr boldı. 1958-jıl 1-fevralda Mısır hám Siriya húkimetleriniń ózara shártlesiwi nátiyjesinde jańa unitar (birlesken) mámleket — Birlesken Arab Respublikası (BAR) dúzildi. Siriyada 1961-jıl 28-sentyabrde mámleket awdarıspaǵı ótkerilip, Siriya BAR quramınan shıqtı. Mısır BAR atın saqlap qaldı. 1971-jıl sentyabrden BAR ǵa Mısır Arab Respublikası dep at berildi. 1963-jılda Jamal Abdul Nasir basshılıǵında Arab Socialistlik Birlespesi (ASB) dúzildi. ASB 1952-jıl iyul revolyuciyasınıń maqset hám principlerin qorǵaw, qalaqlıqtı tamamlawdı óziniń tiykarǵı minneti dep bildi. 1964-jıl 23-martta jańa waqıtsha konstituciya qabıl etildi. Konstituciyaǵa muwapıq, hámme kárxanalar xalıqtiki dep esaplandı. Sonıń menen birge, menshikli hám kooperativ múlk te saqlanıp qaldı. Jamal Abdul Nasir prezidentligi dáwirinde zárúrli social-ekonomikalıq reformalar ótkerildi. Bankler, kóplegen iri hám orta sawda hám de sanaat kompaniyaları mámleket ıqtıyarına alınıwı, keń kólemde jańa kárxanalar qurılıwı sebepli ekonomikada qúdiretli mámleket sektorı qurıldı. 1967-jıl báhárinde Jaqın Shıǵıstaǵı kelspewshilik keskinlesti. 5-10-iyun kúnleri Izrail áskerleri Sinay yarım atawın basıp alıp, Suvaysh kanalınıń shıǵıs jaǵasına jetip keldi. Xalıqaralıq jámiyetshilik hám dáslep BMSh Qáwipsizlik Sovetiniń talabı menen urıs háreketleri toqtatıldı. Biraq urıs nátiyjesinde Mısırdıń ekonomikasına úlken shıǵın jetti. Urıs sebepli Suvaysh kanalı zonasındaǵı ekonomikalıq turmıs izden shıqtı. Kanaldaǵı keme reysi 1975-jılǵa shekem toqtap qaldı. 1968-jıl 30-martta Jamal Abdul Nasir Izrail hújimi aqıbetlerin tamamlaw ushın barlıq kúsh hám qurallardı jóneltiriw programmasın bayanladı. 2-may ulıwma xalıq referendumı bul programmanı maqulladı.

1970-jıl 28-sentyabrde Jamal Abdul Nasir dúnyadan ótti. Sol jılı 15-oktyabrde A. Sadat prezident etip saylandı. Onıń dáwirinde bazar qatnasların rawajlandırıw, ekonomikanıń menshikli sektorın kúsheytiw hám aktivlestiriw, mámlekette islep shiǵarılatuǵın ónimler hám dáslep tutınıw buyımları hám de xızmetler kólemin asırıw, shet el investiciyalardı qosıw jolın ámelge asırıwǵa kirisildi. Biraq 1967-jıl «altı kúnlik» urısta Izrail tárepinen basıp alınǵan Mısır jerlerin (Sinay yarım atawın) qaytarıp alıw mashqalası sheshilmey qalıp atırǵan edi. 1973-jıl oktyabrde Mısır armiyası Suvaysh kanalınan ótip, onıń shıǵıs jaǵasına tústi. Urıs nátiyjesinde mashqalanı sheshiwdiń ılajı bolmaǵannan keyin, ot atıw toqtatıldı hám 1974-jılda áskerlerdi bir-birinen jıraqlastırıw haqqında kelisimge qol qoyıldı. 1979-jılda Kemp-Devid (AQSh) te dúzilgen kelisim shártnaması tiykarında Izrail ózi basıp alǵan jerlerdi Mısırǵa qaytarıp berdi. Bul kelisimge basqa arab mámleketleri qarsı shıqtı hám Mısırdı Arab mámleketleri awqamınan shıǵardı. 1981-jıl 6-oktyabrde A. Sadat diniy shólkem aǵzaları tárepinen óltirildi hám sol jılı 13-oktyabrde Husniy Muborak prezident etip saylandı. Jańa administraciya ishki siyasiy jaǵdaydı, xalıq narazılıǵın jumsartıw ilajların kórdi, sociallıq turmıstı anaǵurlım erkinlestirdi, ekonomikanı jaqsılandırıw jolında úlken qádemler qoydı. Mısır tarmaqların jedel rawajlandırıw orq-ali ekonomika daǵı uyqaspawshılıqtı saplastırıw jolı tutıldı. Mámleketti zamanagóy bazar qatnasların qáliplestiriw jolınan rawajlandırıwdı jedellestiriwge qaratılǵan reformalar ámelge asırıldı. Xalıqaralıq maydanda salmaqlı-saldamlı hám epshil siyasat ótkerile basladı. Atap aytqanda, Qosılmaslıq háreketi, Arab mámleketleri awqamı, Islam konferenciyası shólkemi menen sheriklik aktivlestirildi. Jaqın Shıǵıstaǵı tınıshlıq procesin dawam ettiriw, arab-izrail kelspewshiligin tártipke salıw Mısır sırtqı siyasatınıń tiykarǵı máselesi etip qoyıldı. 1989-jılda Mısırdıń Arab mámleketleri awqamına aǵzalıǵı tiklendi. Mısır — 1945-jıldan BMSh aǵzası. Ózbekstan Respublikası suverenitetin 1991-jıl 26-dekabrde tán alǵan hám 1992-jıl 23-yanvarda diplomatiyalıq qatnasların ornatqan. Milliy bayramı — 23-iyul — Revolyuciya kúni (1952).

== Siyasiy partiyaları, kásiplik awqamları ==
Milliy demokratiyalıq partiya, 1978-jılda dúzilgen; Milliy aǵartıwshılıq (shep) partiyası, 1976-77-jıllarda dúzilgen; Miynet partiyası, 1978-jılda tiykar salınǵan; Liberallar partiyası, 1976-77-jıllarda dúzilgen, 1990-jıl yanvarǵa shekem Liberal-socialistlik partiyası dep atalǵan; «Al-Vafd» partiyası, 1978-jılda dúzilgen; «Al-Umma» («Millet») partiyası, 1983-jıldan ashıq iskerlik júrgize baslaǵan. Mısır miynet federaciyası kásiplik awqamı, 1957-jılda tiykar salınǵan, Afrika kásiplik awqamları birligi shólkemine kiredi.

== Ekonomikası ==
Mısır — agrar-industrial mámleket. Jáhán bazarına joqarı sapalı uzın talshıqlı paxta hám onnan toqılǵan gezlemelerdi kóp muǵdarda jetkerip beredi. XIX ásir 70-jıllardıń aqırı 80-jıllardıń baslarında neft qazıp alıw hám eksport etiw kóbeyip basladı. Ekonomikalıq rawajlanıwǵa, ásirese, sanaat hám oǵan kómeklesiwshi tarmaqlardı rawajlandırıwǵa itibar kúsheydi. 90-jıllardıń ortalarında jalpı ishki ónimde sanaattıń úlesi 28,5%, awıl xojalıǵınıń úlesi 20% ke jetti. Sanaatı ǵárezsizlikke eriskenge shekem, tiykarınan, mayda ónermentshilik kárxanalarınan ibarat edi. Iskandariyada neftti qayta isleytuǵın, avtomobil shinaların óndiriwshi zavodlar, Suvaysh-Qahira neft trubası bar. 1952-jıldan berli 1000 den artıq jańa sanaat obiektleri iske túsirildi. Sanaat kárxanaları, tiykarınan, Qahira, Iskandariya hám Nil deltasındaǵı basqa iri qalalarda jaylasqan. 1958-jılda Qahira qasında qurılǵan Hulvon metallurgiya zavodı mámlekettiń dáslepki iri metallurgiya kárxanalarınan bolıp tabıladı. Bul zavod Asvon qasınan qazıp alınǵan sapalı temir (40-60%) rudası tiykarında isleydi.

Asvon qalasında jılına 300 mıń tonna polat islep shıǵaratuǵın metallurgiya orayı bar. Mashinasazlıq sanaatı da qayta qurılǵan. Mostorodta elektr kabelleri zavodı hám metall buyımlar islep shıǵarıw fabikasi, Hulvonda vagonsazlıq, avtomobil, polat trubalar zavodları, Iskandariyada toqımashılıq sanaatı úskeneleri zavodı, Qahirada velosiped hám televizor zavodları, Port-Fuod, Iskandariyada kemasazlıq kárxanaları, keyingi jıllarda iske túsirilgen avtomobil, traktor, suwıtqısh, metall qırqıw stanokların óndiriwshi kárxanalar da bar. Suvaysh, Qahira, Iskandariya, Tanta qalaları neftti qayta islew orayları bolıp tabıladı. Ximiya sanaatı tek mineral tógin óndirip shıǵarıwdan ibarat. Kafr-uzzayyat hám Abuzabaldaǵı zavodlar jılına 200 mıń tonna superfosfat islep shıǵarıw quwatına iye. Asyutta jılına 200 mıń tonna superfosfat shıǵaratuǵın zavod bar. Abuzabalda qurılǵan antibiotikler zavodı farmacevtika sanaatına tiykar salındı. Taǵı 5 farmacevtika kárxanası qurıldı. Bulardan tısqarı, Asvonda kalsiy, Suvayshta ammoniy sulfat, Iskandariya janında soda zavodları, Xulvonda koks-ximiya zavodı bar. Qurılıs buyımları sanaatı kárxanaları Hulvon, Al-Masara, Al-Tur hám Iskandariya átiraplarında bolıp, tiykarınan, cement islep shıǵaradı. Iri toqımashılıq kárxanaları AlMahallat-ul-Kubro, Kafr-ud-Davvar hám Kafr-uzzayyat qalalarında bolıp tabıladı. Azıq-awqat sanaatı awıl xojalıǵı ónimin qayta isleydi. Armant, Kom-Umbo, Adfu qalalarında iri qant zavodları bar. Asvon gidroenergetika kompleksine kiretuǵın elektr stanciyalar hám janılǵı menen isleytuǵın elektr stanciyalar jılına ortasha 525 mlrd. kVt-saattan artıq elektr energiya islep shıǵaradı.

Awıl xojalıǵınıń jetekshi tarmaǵı — dıyqanshılıq. Awıl xojalıǵı, tiykarınan, Nil deltası hám oypatlıǵında rawajlanǵan, bul jerde 3 mln. gektarǵa jaqın (mámleket aymaǵınıń 3%) maydanda jılına 2 ret, Asvon bógeti qurılǵannan berli 3 ret (qısta da) egin egip, ónim alınadı. Birinshi náwbette kóbirek dáramat keltiretuǵın salıshılıq hám paxtashılıq (jińishke talshıqlı paxta tayarlaw boyınsha dúnyada 1-orın) rawajlanǵan. Bunnan tısqarı, biyday, arpa, mákke, sobıqlılar hám palız eginleri, qumshekerqamıs, tómen sortlı eginler de egiledi. Citrus miyweler (apelsin, mandarin, limon), xurma, banan, ánjir, júzim, tiykarınan, mámleket arqada jetilistiriledi. Tábiyiy jaylaw hám ot-jem kemligi sebepli shárwashılıq jaqsı rawajlanbaǵan. Otırıqshı xalıq (dıyqanshılıq oazislerinde) qaramal (sút ushın), qoy, eshki hám qus, kóshpeliler bolsa túye, qoy hám eshki baǵadı. Pal-hárreshilik rawajlanǵan. Nil dáryası hám ishki kóllerde, sonıń menen birge, Orta teńizde balıq awlanadı.

== Transportı ==
Mámleket ishinde júkler, tiykarınan, avtomobil transportında (85%) tasıladı. Júk tasıwdıń azǵana 10% i temirjollarǵa, 5% i suw transportına tuwrı keledi. Avtomobil jolları uzınlıǵı 48,8 mıń km. Eń áhmiyetli avtomagistralları: Qahira — Iskandariya, Iskandariya — Marso Matruh, Qahira — Suvaysh, Suvaysh — Port-Said, Qahira — al-Ǵardaqa, Qahira — Asyut. Transport jolı uzınlıǵı — 8,8 mıń km. Tiykarǵı temirjol magistralları: Qahira — Asvon, Qahira — Iskandariya, Qahira — Suvaysh, Port-Said — Ismoiliya. Nil hám magistral kanallardaǵı keme reysi jolları uzınlıǵı — 3 mıń km den artıq. Teńiz sawda flotınıń tonnası — 1,68 mln. tonna dedveyt. Sırtqı sawda júkleri, tiykarınan, shet el teńiz kemeleri hám samolyotlarda tasıladı. Tiykarǵı teńiz portı — Iskandariya (Orta teńizde), basqa iri portları — Port-Said hám Suvaysh (Suvaysh kanalında), Ras-Shukeyr hám Safaga ([[Qızıl teńiz]]de), Qahirada iri xalıqaralıq aeroport bar. Mısır shetke neft hám neft ónimleri, paxta, jip gezleme hám kelep sabaq, alyuminiy hám basqalar shıǵaradı. Shetten mashina hám ásbap-úskene, dán hám basqa azıq-awqat ónimleri, cement, metall, aǵash hám basqalar aladı. Sırtqı sawdadaǵı tiykarǵı qarıydarları: Italiya, Franciya, Germaniya, Yaponiya, AQSh. Sırt el turizmi ádewir dáramat keltiredi. Pul birligi — Mısır funtı. Medicinalıq xızmet aralas tárizde dúzilgen. Densawlıqtı saqlaw ministrligi, qáwipsizliklerde densawlıqtı saqlaw departamentleri bar. Mámlekette biypul medicinalıq xızmet jolǵa qoyılǵan. Menshikli emlewxanalar da bar. Shıpakerler universitetlerdiń 9 medicina, 4 stomatologiya, 6 farmacevtika fakultetinde, sonıń menen birge, sırt ellerde tayarlanadı. Orta maman medicinalıq xızmetkerler tayarlaytuǵın 276 mektep bar. Universitetlerdiń medicina fakultetlerinde ilimiy izertlewler ótkeriledi.

== Bilimlendiriwi, ilimiy hám mádeniy-aǵartıwshılıq mákemeleri ==
Mısırdı VII ásirde arablar basqınshılıǵınan keyin islam diniy mektepleri kóplep ashıla basladı. X ásirde al-Azhar musulman universitetke tiykar salındı. Dáslepki dúnyalıq oqıw orınları XIX ásir 2-yarımında payda boldı. Shet el hám jergilikli menshikli mektepler qurıldı. 4 jıllıq baslanǵısh mektep eń kóp tarqalǵan oqıw jurtı edi. 1952-jıldan keyin baslanǵısh hám orta mektepler reforma etildi. 1956-jılda barlıq balalarǵa 6 jastan májbúriy biypul baslanǵısh tálim beriw tuwralı nızam qabıllandı. 1962-jılǵı dekret mektepke shekem tárbiyadan tap joqarı oqıw jurtına shekem bolǵan barlıq mámleket oqıw orınlarında biypul tálimdi járiyaladı. Endigide balalar ushın 6 jastan baslap 6 jıllıq baslanǵısh tálim, keyninen 3 jıllıq tolıqsız tayarlaw mektebi, 3 jıllıq tolıq orta mektep bar.

Barlıq basqıshlarǵa iye bolǵan menshikli mektepler bar. Óner-texnika tayyarlıǵı óner bilim orınları, óner orayları, orta arnawlı oqıw orınları, sonıń menen birge, 5 jıllıq texnika mekteplerinde alıp barıladı. Joqarı tálim sistemasına universitet, institut hám 4 jıllıq kolledjler kiredi. Tolıqsız joqarı maǵlıwmat beretuǵın 2 jıllıq texnika institutları da bar. Mámlekettegi 14 universitettiń eń irileri: Qahira, Ayn ushShams, Iskandariya universitetleri, Qohiradaǵı Amerika universitet, Al-Azhar universiteti. Eń iri institutları: Al-Mansura hám Qahiradaǵı politexnika institutları, Asvondaǵı industrial institut hám basqalar bar. Iri kitapxanaları: Qahiradaǵı Milliy kitapxana (1870), Mısır institutınıń kitapxanası (1859), Qahiradaǵı Milliy jıynalıs kitapxanası (1924), Qahira universitet kitapxanası (1908), Iskandariya universitet kitapxanası (1942), Qahiradaǵı Hulvon universitet kitapxanası, Iskandariyadaǵı Municipal kitapxana (1892). Iri muzeyleri: Islam kórkem óneri muzeyi (1882), Geologiya muzeyi (1899), Mısır muzeyi, Zamanagóy kórkem óner muzeyi (1920), Paxta muzeyi (1923), Transport jolı muzeyi (1933), Áskeriy muzey — hámmesi Qahirada, Iskandariyadaǵı Grek-Rim estelik miyrasları muzeyi (1892). Ilimiy mákemeleri: Qahiradaǵı Mısır institutı (1798), Mısır hám texnologiya akademiyası (1971, quramında ilimiy izertlew orayı, Atom energiyası orayı, metallurgiya oraylıq izertlew institutı, Okeanografiya hám balıq ilimiy izertlew institutı, Astronomiya institutı, Neft izertlew institutı, Informaciya hám hújjetlestiriw milliy orayı bar). Qahirada Pedagogika izertlewleri milliy orayı, al-Jizada Arab tili akademiyası, awıl xojalıǵı izertlew orayı hám basqalar bar.

== Baspasózi, telekórsetiwi hám radioesittiriwi ==
Mısırda waqıtlı basılımlar sanı 300 den asadı. Eń irileri: «Alaqrom» («Haj saparına barǵanlardıń kiyimi», kúndelik gazeta, 1875-jıldan), «Al-axbor» («Xabarlar», kúndelik gazetası, 1944-jıldan), «Al-jumhuriya» («Respublika», kúndelik gazetası, 1953-jıldan), «Al-xalıq» (kúndelik gazetası, 1978-jıldan), «Axbor al-Yaum» («Kún jańalıqları», kúndelik gazetası, 1944-jıldan). «Al-ahror» («Liberallar», háptelik gazeta, 1977-jıldan), «Al-vafd» («Delegaciya», háptelik gazeta, 1984-jıldan), «Axer saa» («Sońǵı saatta», háptelik jurnal, 1934-jıldan), «Alka-vakib» («Juldızlar», háptelik jurnal, 1952-jıldan), «Oktobr» («Oktyabr», aylıq jurnal, 1976-jıldan) — hámmesi arab tilinde; «Jurnal d'Ejipt» («Mısır gazetası», francuz tilinde shıǵatuǵın kúndelik menshikli gazeta, 1936-jıldan), «Ijipshn gazett» («Mısır gazetası», inglis tilinde shıǵatuǵın kúndelik gazeta, 1880-jıldan), «Ijipshn meyl» («Mısır pochtası», inglis tilinde shıǵatuǵın gazeta, 1910-jıldan) hám basqa Jaqın Shıǵıs informaciya agentligi (MENA), Mısırdıń rásmiy informaciya agentligi, 1955-jılda dúzilgen. Mısır radioesittiriw hám telekórsetiw awqamı 1928-jılda shólkemlestirilgen.

== Ádebiyatı ==
Ádebiyatı eń áyyemgi ádebiyatlardan bolıp, eramızǵa shekemgi 3 mıń jıllıqta payda bolǵan. Áyyemgi Mısır hám qibt ádebiyatı rawajlanǵan. Rásmiy hám tariyxıy waqıyalar bayanı, miynet procesin jırlawshı qosıqlar sıyaqlı kórkem ádebiyatqa baylanıslı esteliklerdiń kóplegen úlgisi shaqlar saǵanaları diywallarına jazıp qaldırılǵan. Orta hám Jańa shaqlıq (eramızǵa shekemgi XVI-XI ásirler) papiruslarında jazılǵan kóplegen ráwiyatlar saqlanǵan. Olardıń avtorları málim emes. Tiykarǵı janrları: ertek, ráwiyat, gimn, joqlaw qosıǵı, duwa, násiyat, tımsal, epos, ashıqlıq lirika sıyaqlılar. Eramızǵa shekemgi VII-XV ásirlerde arab ádebiyatı qáliplesip, gúllendi. Kórkem ádebiyatqa baylanıslı janr hám temalar keńeydi. Jańa Mısır ádebiyatı túrkler húkimranlıǵı (XVI-XVIII ásirler) sebepli rawajlanbay qalǵan edi. XIX ásir baslarınan Mısır ádebiyatı Evropa kolonizatorlarına qarsı gúres tásirinde arab tilinde rawajlandı. XIX ásirdiń 1-yarımında Muhammed Alidiń reforması múnásibeti menen Mısırda dúnyalıq mektepler ashıldı, kitaplar basıp shıǵarıla basladı, birinshi arab gazetası basıp shıǵarıldı. Áne sol dáwirde Muhammed Abdo, Abdullah Nodim, Adib Ishaq sıyaqlı aǵartıwshı jazıwshılar shet el kelgindileriniń zulımına qarsı shıǵıp, social reformalardıń zárúrligi haqqında jazdı, Mahmud Sami al-Barudiy (1837-1904) óz qosıqlarında inglis zalımlarına qarsı gúresiwge shaqırdı. Qurandı yadqa biletuǵın adam Ibrahim (1871-1932) hám «shayırlar ámiri» Ahmed Shavqiy (1869-1932) da óz dóretpelerinde inglisler húkimranlıǵına qarsı gúresti súwretledi. Jańa Mısır ádebiyatı hám publicistikasınıń tiykarshısı Mustafo Kámil (1874-1908) da sol dáwirdiń iri aǵartıwshısı bolıp tabıladı. 1919-24-jıllarda Mısır xalqınıń inglislerge qarsı kóterilislerinen keyin Toho Husayn, Tavfiq al-hakim sıyaqlı jazıwshılar nátiyjeli dóretiwshilik etti. 20-jıllar Mısır ádebiyatında xojalıq temadaǵı novellalar tiykarǵı orındı iyeledi. Onıń tiykarshısı «Shayıq Juma hám basqa gúrrińler» atlı dáslepki novellalar toplamı avtorı Mahmud Taymur bolıp tabıladı. Salom Musa hám Ibrahim Amin sıyaqlı kekse aǵartıwshı jazıwshılar da miynetkeshlerdiń inglisler húkimranlıǵına qarsı gúresin sáwlelendiriwshi dóretpeler jaratıp, milliy azatlıq ideyalarına sadıq qaldı.

20-jıllarda Mısır ádebiyatında xojalıq temadaǵı dramalar da payda boldı. Mısır Taymurdıń «Apat», Farax Antuannıń «Jańa hám áyyemgi Mısır», Antuan Yazbektiń «Úyde dúbeley» hám «Qurban» pyesalarında zamanagóy temalar óz kórinisin tapqan. 20-30-jıllarda ataqlı dramaturg Ahmed Shavqiy áyyemgi Mısır ádebiyatı tariyxına tiyisli «Kleopatranıń ólimi», «Antara» sıyaqlı poeziyalıq temperaturagediyalar jarattı. 30-jıllarda poeziya rawajlanıwında «Apolo» («Apollon») dógeregi áhmiyetli rol oynadı. Mısır ádebiyatı Ekinshi jáhán urısınan keyingi jıllarda, ásirese, gúllep rawajlandı. Bul dáwir ádebiyatında demokratiyalıq ideyalardı jırlaǵan bir qansha talantlı jaslar payda boldı. Tınıshlıq hám keleshek ushın gúres jazıwshılardıń tiykarǵı teması boldı. 40-50-jıllar gúrriń janrında 
Abdurahman al-hamisiy hám Abdurahman ash-Sharkaviy dóretiwshiligi tiykarǵı orındı iyeleydi. Hamisiydiń «Qanlı kóylek», «Qatpaǵan qan», «Biz ólmeymiz» hám Sharkaviydiń «Bayraq», «Oraylıq kóshe artınan» sıyaqlı toplamlarında milliy ǵárezsizlik ushın gúres sáwlelengen. Tap sol tema romantikalıq ruwxta Yusuf as-Siboyiniń «Júregimdi qaytarıp ber» hám Ishaq Abdul Quddustıń «Oyımızda er adam bar» dóretpelerinde óz kórinisin tawǵan. Bul dáwirdegi social-turmıslıq temanı sáwlelendirgen romanlar dıqqatqa ılayıq. Nagib Mahfuz revolyuciyaǵa shekem hám onnan sońǵı dáwir haqqında iri dóretpeler jarattı. «Awlaq kósheler», «Baslanıw hám institutiho» atlı romanları hám «Bayn al-Qasrayn», «As-Sukkariya» trilogiyası shayırǵa dańq keltirdi. Ol 50-jıllarda sın kózqarastan realizm dástúrlerin dawam ettirip, zamanagóy temadaǵı «Gúzgi bódeneler», «Jol», «Gedey» sıyaqlı romanlar jazdı. Mısır jámiyeti turmısında júz berip atırǵan social hádiyselerdi sáwlelendiriwge urınıw ádebiyattaǵı tiykarǵı jónelis bolıp tabıladı. 60-90-jıllar ádebiyattıń aktual temadaǵı dóretpeleri arasında al-Hitaniydiń «Zafaron» kóshesindegi áńgimeler&quot;, al-Kuayidtiń «Mısır úlkesindegi urıs», «Qısqı tús», S Ibrahimniń «Avgust juldızı» romanları bar.

== Arxitektura ==
Mısır áyyemgi arxitekturalıq esteliklerge bay mámleket. 4 mıń jıllıq rawajlanıw dáwirin óz ishine alıwshı Áyyemgi Mısır arxitekturasında haj saparına barǵanlardıń kiyimi, mazarlardıń kemnen-kem ushırasatuǵın forma hám túrleri jaratıldı. Bular jáhán kórkem óneriniń kem ushıraytuǵın úlgileri bolıp tabıladı. Grek-Rim dáwiri (eramızǵa shekemgi 300 jıl) nde áyyemgi arxitekturalıq dástúrler menen qatar jańa arxitekturalıq ótmishten qalǵan estelikler júzege keldi. Xristianlıq bolsa Bavit, oypatlıq Natrun, Sohoj sahralarındaǵı monastrlarda sáwlelendirildi. Mısırǵa arablar keliwi nátiyjesinde musulman arxitektorlıǵınıń rawajlanıwına tiykar salındı. Meshit, shah sarayı, juwınıw bólmeleri hám áskeriy qorǵanlar qala arxitektorlıǵınıń tiykarǵı elementleri bolıp qaldı. Nildiń shıǵıs jaǵasında qurılǵan Fustat qorǵanı (640-41) arablardıń Mısırda qurǵan dáslepki arxitekturalıq imaratı bolıp tabıladı. 8-9-jıllarda-aq tuwrı múyeshli, háwlili, átirapı ústinli áywanlar menen oralǵan ayrıqsha meshit ımaratları payda boldı (Ámir meshiti, 641- 827; Ibn Tulun meshiti, 876-79 hám basqalar). Fatimiyler Fustattı basıp alıp, onıń arqada Mısırdıń házirgi paytaxtı — [[Al-Qahira]] (jeńimpaz) nı qurdı (969). Fatimiyler (X-XII ásirler) hám ayyubiyler (XII-XIII ásirler) dáwirinen [[Al-Qahira]]da kóp meshitler, imaratlar, sonday-aq, Al-Qahiranıń úsh qala dárwazası, Qahira qorǵanı qalǵan. Mamluklar dáwiri (XIII-XVI ásir basları) nde úlken meshitler, medireseler qurılısı áhmiyetli orın iyeledi. Bul ımaratlar bezeginde kafelshilik, tas hám ayna úlken orın aldı.

XVI ásirden ımaratlar, tiykarınan, túrk dástúrleri tiykarında qurıldı. Mısalı, Muhammed Ali meshiti (qorǵanda, 1630-48). XIX ásir aqırı — XX ásir baslarında Mısır arxitektorlıǵında áyyemgi milliy dástúrlerdi qayta tiklewge umtılıw kúsheydi. Biraq, áyne waqıtta Evropa klassicizminiń de tásiri kúsheydi. Suvaysh kanalınıń qazılıwı (1835-69) menen jańa qalalar: Port-Said, Suvaysh, Ismoiliya qurıldı. Mısırdıń ayrıqsha shárayatında Evropa arxitektorlıǵın qollanıw tájiriybesi tek sırtqı sapalardı júzeki túrde qabıllaw jolı menenǵana bardı. XX ásir baslarında Qahira Gezir hám Rod atawlarında qurılǵan jańa ımaratlar esabına talay keńeydi. XX ásirdiń 30-50-jıllarında Mısırdıń sociallıq hám mádeniy turmısında aldıǵa jıljıw júz beriwi nátiyjesinde Mısır arxitektorlıǵında zamanagóylıq tiykarǵı orın iyeledi. Iskandariya qayta qurılıp, shıǵısta al-Muntaz, batısta Ras at-Din qorǵanları menen tutastı. Aralıqta dem alıw baǵları, sport klubları qurıldı. Mısır xalqınıń ǵárezsizlik ushın gúresi ótmishtegi milliy miyraslar dóretiwshiligin tiklew bayraǵı astında ótti. An-Naxta «Oyanıw» atın alǵan bul háreket, ásirese, ádebiyat hám kórkem ónerge kúshli tásir etti, arxitektorlıq ta bunnan shette qalmadı. Sol dáwirdegi Mısır arxitektorları óziniń jańa baǵdarında jáhán zamanagóy arxitektorlıǵınıń teoriya hám ámeliyatın inabatqa alıp bardı. Qahira (1955) hám Iskandariya (1958) qalaların qayta qurıw jobası dúzildi. 60-jıllarda jańa arxitektorlıq ushın alıp barılǵan gúres, tiykarınan, jeńiske eristi. Zamanagóy usılda kóplegen jámiyetlik ımaratları (Qahira aeroportı, Iskandariyada «Palestina» mıymanxanası, Qahiranıń jańa Madinat-an-Nasir rayonı, 1959-62, bas arxitektor Sayd Karim), Húkimet úyi, universitet qalashası, emlewxanalar, 100 mıń orınlı stadion, sayaxatshılar orayı qurıldı. Olarda orta ásir arab arxitektorlıǵı dástúrlerinen de paydalanılǵan.

== Súwretlew kórkem óneri ==
Mısırda áyyemgi kórkem óneri ótmishten qalǵan estelikler kóp saqlanǵan (Qarańız: Mısır, Áyyemgi Mısır). Musulman súwretlew kórkem óneriniń bizge shekem jetip kelgen dáslepki úlgileri fatimiyler dáwirine tiyisli bolıp tabıladı. Fustattaǵı juwınıw bólmesi diywalına sızılǵan súwretler, tas, aǵash, pil súyegine naǵıs oyıwshılıq usılında islengen sázendeler, ayaq oyınshı hayal-qızlar, shabandozlar kórinisi, ań hám ziyapat tábiyat kórinisleri, miniatyuralar, «Maqamat» kitabına islengen súwretler solar qatarına kiredi. Olardıń súwretlew usılında grek hám qibt kórkem óneri dástúrleri tásiri bilinedi. Orta ásir tábiyat kórinisli-ámeliy kórkem ónerinde keste, toqıma yamasa baspa gúlli gezlemeler, ráń-báreń gúlli ılaydan islengen ıdıs buyımlar, taw xrustalınan tarap hám oyıp naǵıslanǵan ıdıslar, sirkorlik menen islengen shıyshe buyımlar, elegant oyıp hám qadalatuǵın úskeneler, saltanatlı oyma naǵıslı aǵash teksheler, minberler soǵıw keń úrp-ádet boldı. Mısırdaǵı arab kórkem óneriniń barlıq túrlerinde naǵıs hám sulıw jazıw ayrıqsha orın aladı. X-XII ásirler kórkem óner shıǵarmalarınıń bezewlerinde adam hám jániwarlar súwreti kóp ushıraydı, keyingi dáwirlerde bolsa tábiyat hám ósimlikler súwreti, túrli sızıqlar ústemlik etti.

XIX ásir aqırı — XX ásir baslarında Mısırda jańa súwretlew kórkem óneri payda boldı. Bul waqıya, bir tárepten, jańa dáwirdegi evropalıq ustalar tájiriybesi hám kórkem ónerin ózlestiriw, ekinshi tárepten, milliy azatlıq háreketi tásirinde áyyemgi hám orta ásir milliy kórkem dástúrlerin qayta tiklew múddáhási menen parqlanadı. Zamanagóy Mısır kórkem ónerine salıstırǵanda jas. Dáslepki dáwirde ol batıs modern aǵımları tásirinde bolsa da, tezlikte milliy dástúrler hám áyyemgi miyraslardı úyreniwge kiristi. Jańa kórkem ónerdiń tiykarshıları Mahmud Muxtar hám Mahmud Saidtiń dóretiwshiligi XX ásirdiń 20-30-jıllarında gúllew dáwirin bastan keshirdi. Bularǵa 40-jıllarda jańa dáwir kórkem óneriniń iri wákili Muhammed Naǵi qosıldı. Olardıń dóretiwshiligi óz xalqınıń áyyemgi kórkem mádeniyatına umtılıwı, adamgershilikliligi hám xalıqshıllıǵı menen ajıralıp turadı. Muxtardıń iri dóretpelerinen «Oyanıp atırǵan Mısır» monumenti keń dańq qazanǵan. Naǵidiń «Efiopiya turmısınan bólek», «Pardoz», «Qahiradaǵı kópir» hám basqa dóretpeleri ataqlı. 1952-jılǵı revolyuciya jas realist súwretshiler: tábiyat kórinisshisi Georg Sabax, Labib Tadros, Said as-Sadr, portretshi Husan Bakar, Latif Nasim, Muhammed Uvays hám basqalardıń dóretiwshiligine keń jol ashtı. 50-jıllar súwretshiliginde bezew kartinalar da keń tarqaldı. Ataqlı Jamal as-Saǵinniń «Azatlıq», «Tınıshlıq jeńisi», «Afrikanıń oyanıwı» sıyaqlı simvollıq háykelleri avtordıń adamgershilik, xalıq jeńisine iseniminen dárek beredi. Músinshilerden Misr Musa, A. Usmoniy, músinshi hám súwretshi Dia Sakkoflar milliy temanı sáwlelendiriwdiń realistlik usıllarına múrájat etedi. Ayırım jas súwretshiler Batıstaǵı eń jańa modernistlik aǵımlar jolınan barıwǵa umtıladı. Dástúriy tábiyat kórinisli-ámeliy kórkem óner túrleri, súyek, aǵash, metall naǵıs oyıwshılıǵı, zergerlik, toqımashılıq, gúlalshılıq rawajlanǵan. Súwretshilik te rawajlandı: Abdul Vofiy, Fuod, Izzet, al-Buxgori, Zuxdiy Roha hám basqalar xalıq ámeliy kórkem ónerinde shını, ayna, tas hám zamanagóy sintetikalıq materiallardan paydalanıp basladı. Qahiradaǵı elegant kórkem óner mektebi kórkem institutqa aylandırıldı.

== Muzıkası ==
Muzıka — Mısır mádeniy turmısınıń ajıralmas bólegi. Áyyemgi dramatikalıq diniy janrlardan baslap maqamlarına shekem ataqlı. Arab maqamları Shıǵıstaǵı basqa xalıqlar arasında da jayılǵan. Saz ásbapları túrli-túrli. Kolonizatorlıq tásiri Mısır mádeniyatı rawajlanıwına tosıq boldı. Said Darvish (1892-1923) jańa Mısır muzıkasınıń qarlıǵashı bolıp tabıladı. Onıń jaqtı patriotlıq ruwxındaǵı qosıqları kóplegen arab mámleketlerine jayılǵan. «Al-Barux», «Shahrizoda», «Onlıq qıyıq» sıyaqlı muzıkalı saxna dóretpeleri Mısır zamanagóy muzıkasına tiykar boldı. XIX ásir aqırı — XX ásir baslarında Mısır muzıkasında koncertler úlken orın aldı. Jańa koncert janrları payda boldı. 1910-20-jıllarda arab operettası degen janr júzege keldi. Kompozitor Said Darvish bul janrdıń eń ataqlı arbabı edi. 1914-jılda Al-Qahirada tiykar salınǵan muzıka klubı keyinirek Shıǵıs muzıkası mektebine (1929-jıldan Arab muzıkası institutına) aylandırıldı. 1927-jılda Mısır muzıka jámiyeti dúzildi. 1952-jıl revolyuciyasınan keyin Mısır muzıkalıq turmısı janlandı. Bir qatar orta hám joqarı oqıw orınlarında muzıkashılar tayarlana basladı. 60-80-jıllarda, ásirese, qalalarda ǵalabalıq muzıka keń jayıldı. Al-Qahira konservatoriyası paytaxt opera teatrınıń milliy kadrlar oshaǵı bolıp tabıladı. 1962-jılda Al-Qahirada Operetta teatrı ashılǵan. Mısır muzıkasında jańa ideologiyalıq kórkem ádebiylik kúsheydi, jergilikli temalarǵa itibar kóbeydi. Mısır artistleri arasında Um Kulsum, Shams, Saǵira, Shodiya, Fayz, Ahdam, Saboh sıyaqlı jeke atqarıwshılar ataqlı.

== Teatrı ==
Mısırda teatr kórkem óneri elementleri eń áyyemgi diniy dástúr hám bayram tamashalarına barıp taqaladı. Orta ásirlerde soya teatrı bolǵan. Mamluklar húkimranlıǵı úrp-ádetlerin mazaq etiwshi komediyalar avtorı Ibn Daniala bul teatrdıń belgili ǵayratkeri edi. Bul dáwirde quwırshaq teatrları da keń jayıldı. «Araguz» quwırshaq teatrı, ásirese, ataqlı boldı. 1869-jılda Suvaysh kanalı saltanatlı ashılıwı múnásibeti menen Opera teatrı qurıldı hám J. Verdidiń «Rigoletto», 1871-jılda «Aida» operaları kórsetildi. 1869-jılda Yo. Sannua basshılıǵında birinshi milliy professional teatr truppası dúzildi hám óziniń arab tilindegi operettasın kórsetti. Keyinirek Qahira hám Iskandariyada da professional drama teatrları ashıldı. Bular arasında I. Farrah tárepinen dúzilgen (1891) teatr truppası dóretiwshiligi milliy muzıkalı dramaǵa tiykar boldı. Kóplegen háweskerlik jámáátleri de isledi. Mısır teatrı rawajlanıwınıń keyingi dáwiri J. Abyod, Misr Taymur, Yu. Vahbiy, T. Al-Hakim sıyaqlı talantlı teatr ǵayratkerleri atı menen baylanıslı. 1920-jılda «Al-Ezbakiya» teatrı, 1923-jılda Y. Vahbiy basshılıǵında «Ramzes» teatrı, 1933-jılda «Milliy truppa», 1935-jılda Al-Hakim basshılıǵında «Milliy teatr» dúzildi. Mısır áste-aqırın arab teatr mádeniyatınıń orayına aylandı. 1952-jılǵı revolyuciyadan keyin arab xalıqları turmısındaǵı siyasiy jáne social-ekonomikalıq ózgeris milliy kórkem óner, atap aytqanda, teatr kórkem óneri rawajlanıwında áhmiyetli rol oynadı. Qahiradaǵı Milliy teatr, Xalıq teatrı, «Arab teatrı» sıyaqlı mámleket teatrlarınıń iskerligi jańa basqıshqa kóterildi. Teatr kórkem óneri institutı (1952), «26-iyul teatrı» (1959), «Al-Jumhuriya» (1961) teatrı ashıldı. Qahirada menshikli teatrlar da bar. Iskandariyadaǵı Muhammed Ali teatr truppası, «Kleopatra» teatrı, Milliy teatr, sonıń menen birge, Qahira, Port -Said, Damanhur, Tanta sıyaqlı qalalardaǵı háweskerlik truppaları da ataqlı. Teatrlar repertuarlarınan Yo. Sannua, Yu. Vahbiy, A. Ezbak, T. Al-Hakim, Misr Taymur, A. Farrah, Yu. Idris sıyaqlı milliy hám de jáhán klassikleriniń dóretpeleri orın alǵan. Olarda Mısır kóshe xalıq teatrı usıllarınan da paydalanıladı. Saxna kórkem óneriniń basqa túrleri sıyaqlı xalıq oyın kórkem óneri de eski bolıp tabıladı. Hárbir teatr truppası ayaq oyınǵa úlken orın beredi. Eski baletke qızıǵıwshılıq Mısır saxnasına Batıs eski baletiniń kirip keliwi menen baslandı. Mámlekette menshikli balet mektepleri dúzildi, qábiletli jaslar balet kórkem ónerin úyreniw ushın Evropa qalalarına jiberildi. 1959-jılda milliy xoreografiya mektebi ashıldı.

== Kinosı ==
1896-jılda Iskandariyada birinshi kinoteatr ashılǵan, onda shet el filmleri kórsetilgen. 1912-jılda hújjetli lentalar islep shıǵarıla baslaǵan. Dáslepki arab kórkem filmleri — «Jar jaǵasında» hám «Úzilgen gul» 1917 hám 1918-jıllarda ekranǵa shıǵarılǵan bolsa da, olardı turaqlı islep shıǵarıw 1927-jıldan baslanǵan. Dáslepki arab dawıslı filmleri («Laylo», rejissyorı A. Jalal; «Kewil qosıǵı», rejissyorı J. Abyod hám Nadra; «Baylardıń balaları», rejissyorı Misr Karim) 1931-jılda Parijde súwretke alınǵan. 30-jıllardıń aqırı — 40-jıllar basında milliy kinonı rawajlandırıw háreketi baslandı. 1935-jılda Al-Qahirada «Mısır» milliy kinostudiyasınıń ashılıwı menen arab kinematografiyası tez rawajlana basladı. 1927-38-jıllar dawamında 70 kinofilm, 1952-jıldan bolsa hár jılı 60-70 ten kinofilm islep shıǵarıldı hám Mısır kinematografiyası xalıqaralıq kólemde tanılıp basladı. «Júrektegi oq», «Aq gúl» (rejissyorı Mısır Karim), «Dozaq aspanı», «Jámila» (rejissyorı Yu. Shaxin), «Shıdamlılıq» (rejissyorı K. Salim), «Muhabbat hám kóz jasları» (rejissyorı K. ash-Shayıq), «Qara kózáynek» (rejissyorı X. Mustafo) sıyaqlı arab filmleri mámleket hám sırt el kinoekranlarında dańq qazanǵan. 1963-jılda kino, radio hám telekórsetiw bas basqarması dúzildi. 60-jıllarda G. Barakattiń «Gúná», T. Salahtıń «Qaharmanlar gúresi», S. Sayfinıń «Súyiw máwriti emes» filmlerinde hayal-qızlar azatlıǵı máselesi, Yu. Shaxin, K. ash-Shayıqtıń filmlerinde dıyqanlar hám ziyalı adamlardıń sanasınıń oyanıwı máseleleri kóterildi. 70-80-jıllarda ekranǵa shıǵarılǵan kórkem tasmalar xalıq turmısı, turmıs jumbaqları, bilimlendiriw reforması hám basqa temalarǵa arnalǵan. 1975-jıldan milliy kino festivalları, 1976-jıldan Qahira xalıq aralıq kinofestivalları úzliksiz ótkerilip basladı. Mısırdıń kóplegen filmleri Jeneva, Bayrut, Tashkent kinofestivallarında altın sıylıq hám húrmetli jarlıqlar menen sıylıqlanǵan. Mámlekette 8 kinostudiya, 350 kinoteatr bar.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
{{Commons|مصر|Mısır}}

{{Afrika}}
{{Aziya}}
{{Authority control}}

{{shala}}

[[Kategoriya:Mısır| ]]
[[Kategoriya:Aziya]]
[[Kategoriya:Afrika]]
[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Afrika mámleketleri]]
[[Kategoriya:Aziya mámleketleri]]
[[Kategoriya:G15 mámleketleri]]</text>
      <sha1>fsu4u0dzspy5f2uamqsn6qz5p6kltza</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qubla Afrika Respublikası</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1960</id>
    <revision>
      <id>232618</id>
      <parentid>147472</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:38:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:G20 mámleketleri|G20 mámleketleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28520" sha1="3gg2ansvhiewf2nxdppax1ystnlbzmg" xml:space="preserve">'''Qubla Afrika Respublikası''' (QAR) (afrikaanscha: Republiek van Suid-Africa; inglisshe: Republic of South Africa) - Afrika qubladaǵı mámleket. Maydanı 1221 mıń km². Xalqı 60 mln. adamnan artıq (2021). Paytaxtı - [[Pretoriya]] qalası. Basqarıw tárepten 9 wálayat (provinciya) qa bólinedi.

== Mámleketlik basqarıw principi ==
Qubla Afrika Respublikası - federalizm nıshanı bolǵan unitar respublika. Ullı Britaniya basshılıǵındaǵı Óz ara doslıq quramına kiredi. 1997-jıl 4-fevraldan kúshke kirgen konstituciyaǵa ámel etedi. Mámleket baslıǵı - prezident. Milliy assambleya tárepinen onıń aǵzaları arasınan 5 jıl múddetke saylanadı. Nızam shıǵarıwshı húkimet - 2 palatalı parlament. Ol wálayatlardıń Milliy keńesi (joqarı palata) hám Milliy assambleya (tómen palata) dan ibarat. Atqarıwshı hákimiyattı prezident basshılıǵındaǵı húkimet ámelge asıradı.

== Tábiyatı ==
Qubla Afrika Respublikası aymaǵınıń jer maydanı, tiykarınan, plato hám tegistawlıqlardan ibarat. Jaǵaları derlik tegis, jaǵa boylap taw dizbekleri jaylasqan. Oranj dáryasınan arqada Kalahari tegisligi bar. Platolardıń shıǵıs jaǵasındaǵı ensiz oypatlıqqa, qublada Úlken Karru saylıǵına tik túsken bólegi Úlken Jarlıq dep ataladı. Drakon tawları onıń shıǵıs bólegi bolıp tabıladı. Drakon tawlarındaǵı Tabana-Ntlenyana shıńı (3482 m) Qubla Afrikadaǵı eń biyik noqat bolıp tabıladı. Úlken Karru saylıǵınan qublada Kap tawları (biyikligi 2326 m ge shekem) bar. Íqlımı, tiykarınan, tropikalıq, 30° qubla polyusten qublada subtropikalıq. Úlken Jarlıq Hind okeanınan esiwshi ızǵar samallardı tosıp, ishki aymaqlarǵa ótkermeydi. Shıǵıs jaǵada hám Úlken Jarlıqtıń shıǵıs jan bawırlarında teńiz ıqlımı, jıllıq jawın 1000 -2000 mm, eń ıssı aynıń ortasha temperaturası 25°, suwıq ayı 18°. Kontinental ıqlımlı ishki platolarda jıllıq jawın shıǵısta 750 mm ge shekem, batısta 150 mm ge shekem. Jaz aylarınıń ortasha temperaturası 27°, qubla-batısında 18°. Subtropikalıq ıqlımlı qubla-shıǵısında jıllıq jawın 600-1000 mm, jaz aylarınıń ortasha temperaturası 21-24°, qıs ayları 14-17°. Shól hám shala shól ıqlımlı batıs jaǵası suwıq Bengela aǵımı tásirinde, jıllıq jawın 60-100 mm, jaz aylarınıń ortasha temperaturası 15°, qıs ayları 11°.

Eń iri dáryası - Oranj (Vall hám Kaledon aǵısları menen). Arqa-shıǵısta Limpopo dáryası bar. Hind okeanına quyılıwshı basqa dáryaları qısqa, suwlı hám kóp astanalı. Ishki platolardaǵı dáryalar jıldıń kóp waqtında qurıp jatadı. Mámleket aymaǵınıń 2% i orman. Mámlekettiń shıǵıs jaǵasında arqa shegaradan 30° qubla polyuske shekem qızıl hám qızıl-qońır topıraqlı jerlerde savanna, dárya oypatlıqlarında palma ormanları bar. Taw oypatlıqlarında tropikalıq joqarı ıǵallıqtaǵı ormanlar ushıraydı. Durbandan Mosselbay qalasına shekem bolǵan jaǵadaǵı qońır topıraqlı jerlerde subtropikalıq ormanlar, Kap tawları jan bawırında mudam jasıl putalıqlar, platolardaǵı qızıl-qońır hám qara topıraqlı jerlerde baobab hám putalı savannalar bar. Kalahari tegisliginde shól ósimlikleri ósedi. Jabayı haywanlardan arıslan, qaplan, jabayı pıshıq, qasqır, kiyik, zebra, jirafa, pil, nosorog, shıbın-shirkeylerden termitler, setse shıbını, bezgek shıbını hám basqalar bar. Iri haywanları az qalǵan. Koyuger, Kalahari-Gemsbok milliy baǵları hám qorıqxanalar bar.

== Xalqı ==
Xalqınıń 3/4 bólegi afrikalıq bantu xalıqları (sonday-aq 38,5% zulular, 27,5% sotolar, 11,6% keseler, 6,6% shangaantsonga hám tsvanalar). Evropalıqlar 5,1 mln. (sonnan golland, francuz, nemis kelgindileriniń áwladları bolǵan afrika nerburlar shama menen 57,5%), hinduler 1 mln. ǵa jaqın, qara deneliler 3,4 mln. Rásmiy tilleri - afrikaans (bur), inglis, isindebele, sesoto sa leboa, sesoto, savati, xitsonga, setsvana, tshivenda, isikosa hám isizulu tilleri. Dinleri: xristianlıq (xalıqtıń 77%), dástúriy dinler (18%), hindulik, musulmanlıq, evreylik (3,2%) hám basqalar. Xalıqtıń 60% qalalarda jasaydı. Iri qalaları: Yoxannesburg, Keyptaun (Kapstad), Durban, Pretoriya hám basqalar.

== Tariyxı ==
Qubla Afrika Respublikası xalqınıń áyyemgi hám orta ásirlerge tiyisli tariyxı az úyrenilgen. Qubla Afrika Respublikasınıń áyyemgi xalqı gottentot (koykoin) lar, bushmen (san) lar hám keyinirek bul jerge kelip jayǵasqan bantu xalıqları bolıp tabıladı. Arxeologiyalıq qazıwlar (tabılǵan altın hám basqa buyımlar) dan málim bolıwınsha, Transvaal aymaǵı (eramızǵa shekemgi 1 mıń jıllıq) nda mádeniyat joqarı bolǵan, temir, mıs hám basqa metallar eritilgen. XVII ásir 50-jıllarında Gollandiyanıń Ost-Indiya kompaniyası Qubla Afrika Respublikasında Kap mákan-jayın dúzdi. Mákan-jay aymaǵı áste-aqırın keńeyip bardı. Golland hám francuz kelgindileri - burlar (keyinirek ózlerin afrikanerlar dep ataǵan) jergilikli xalıqtı bos jerlerge sıǵıp shıǵarıp, qulshılıq xojalıqların dúzdi. Bul xojalıqlarda jergilikli xalıq hám Batıs Afrika, Madagaskar, Aziyanıń túrli mámleketlerinen keltirilgen qullar miynet etti. Qubla Afrika Respublikası jergilikli xalqınıń kolonizatorlıq zulımına qarsı gúresi XVII ásirde-aq baslanıp, 1870-80-jıllarda kúsheydi. 1838, 1879 hám 1906-jıllardaǵı zulu xalqınıń urısı hám kóterilisleri, basutolardıń 1880-jılǵa shekem dawam etken qurallı háreketleri Afrika xalqınıń kolonizatorlikke qarsı gúresinde eń zárúrli tariyxıy waqıyalardan esaplanadı. XVIII ásir aqırı hám XIX ásir baslarında Ullı Britaniya Kap mákan-jayın basıp aldı. Inglis húkimetiniń zulımı burlardı Kap mákan-jayınan arqaǵa - kosa, zulu, basuto, botsvan hám basqa bantu xalıqları jerlerine kirip barıwǵa májbúr etti. XIX ásir 50-jıllarında bur respublikaları - Qubla Afrika Respublikası (Transvaal) hám Azat Oranj mámleketi dúzildi.

XIX ásir 60-jıllardıń aqırı hám 80-jılları ortalarında Qubla Afrikada almaz kánleri tawılǵannan keyin, inglisler bantu xalıqlarınıń ǵárezsiz aymaqların shápáátsizlik penen tartıp ala basladı. 1899-1902-jıllardaǵı inglis burlar urısınan keyin bur respublikaları Angliya qol astına ótti. 1910-jılda bolsa Britaniya imperiyasınıń dominionı bolǵan Qubla Afrika Awqamı (QAA) dúzildi. Qubla Afrikada almaz hám altın kánleriniń ashılıwı menen jámiyettiń sociallıq quramı keskin ózgerdi: jumısshılar hám socialistlik háreketler payda boldı. XIX ásirdiń 40-50-jıllarında kásiplik awqamlarınıń birinshi shólkemleri dúzildi. 80-jıllarǵa kelip, olar evropalıq jumısshılardıń iri kásiplik awqamlarına aylandı. 1912-jıl húkimettiń aparteid siyasatına qarsı Afrika milliy kongressi (Sahraı Kabirden qublada jasawshı afrikalıqlardıń eń iri shólkemi) dúzildi. 1-jaort-Shepeto Hind okeanı han urısında QAA Ullı Britaniya tárepinde qatnastı. Urıstan keyin Germaniya Qubla-batıs Afrika (Namibiya) nı basqarıw ushın Milletler Awqamı mandatın aldı. QAA da jumısshı hám milliy azatlıq háreketi háwij aldı. Aq deneli jumısshılar hám afrikalıqlardıń iri is taslawları baslandı. 1920-jıl baslarında afrikalıq kánshilerdiń birinshi ulıwma is taslawı (70 mıńnan aslam adam), 1922-jıl martta aq deneli taw kánshilerdiń qurallı kóterilisi bolıp ótti. [[Ekinshi jáhán urısı]]nda QAA gitlershilerge qarsı koaliciya tárepinde qatnastı, biraq afrikanerlardıń anıq milletshilleri fashist Germaniyası menen sheriklik etedi.

Urıstan keyin Qubla Afrika Respublikasınıń Evropadaǵı mámleketler menen baylanısı kúsheydi. Húkimet Millet partiyası qolına ótkennen soń (1948), mámlekette reakciya kúsheydi. Bul partiya basshılarınan D. F. Malan (1948-54), I. G. Streydom (1954-58), X. F. Fervurd (1958-66), B. Forster (1966-79) hám P. Bota (1980-89) dáwirinde terror hám rasalıq muqatıw kúsheydi. Partiyanıń aparteid siyasatı sebepli afrikalıqlar, metisler, indeycler turmısı jáne de awırlastı. 1961-jıl 31-mayda QAA húkimeti «oq deneli» ler arasında referendum ótkerip, mámleketti Qubla Afrika Respublikası dep járiyaladı. Aparteid siyasatına qarsı gúres 1980-jıllarda ásirese kúsheydi. Húkimran Millet partiyası húkimeti racizm nızamların biykarlawǵa májbúr boldı, siyasiy partiyalardıń, sonday-aq Afrikalıqlar Milliy Kongressi iskerligine ruxsat berildi. 1991-jılda parlament turar jaylarında hám jer iyeliginde rasalıq ayırmashılıqtı biykar etti. 1994-jılda waqıtsha konstituciya kúshke kirdi. Sol jıl aprelde Milliy assambleyaǵa kóp rasalı saylaw boldı. Afrikalıqlar Milliy Konfessi baslıǵı N. Mandela Qubla Afrika Respublikası prezidenti etip saylandı. 1999-jıldan prezident T. Mbeki. Qubla Afrika Respublikası - 1945-jıldan [[BMSh]] aǵzası. Milliy bayramı - 27-aprel - Azatlıq kúni (1994). Ózbekstan Respublikası menen diplomatiyalıq qatnasların 1992-jıl 12-avgustta ornatqan.

== Tiykarǵı siyasiy partiyaları hám kásiplik awqamları ==
Qubla Afrika Afrikalıqlar Milliy Kongressi, húkimran partiyası, 1912-jılda tiykar salınǵan; Jańa millet partiyası, 1914-jılda dúzilgen; Demokratiyalıq partiya, 1989-jıl dúzilgen; Qubla Afrika konservativ partiyası, 1982-jıl dúzilgen; Milliy xalıq partiyası; Pán Afrika kongressi, 1959-jıl dúzilgen; Qubla Afrika Kommunistlik partiyası, 1921-jıl dúzilgen. Qubla Afrika kásiplik awqamları kongressi, 1985-jıl dúzilgen. Qubla Afrika Respublikası - xojalıǵı joqarı dárejede rawajlanǵan industrial-agrar mámleket, Afrikada ekonomikalıq tárepten eń rawajlanǵan mámleket. Onda sanaatı rawajlanǵan mámleketlerge tán kórsetkishler de, úshinshi dúnya mámleketleri ushın tán bolǵan ayırım ekonomikalıq belgiler de ushıraydı. Sanaat islep shıǵarıw kólemi tárepinen Qubla Afrika Respublikası dúnyadaǵı 20 jetekshi industrial mámleket qatarına kiredi. Pútkil Afrika aymaǵınıń 5% in hám xalqınıń 9% in iyelewshi Qubla Afrika Respublikası úlesine kontinent jalpı ishki óniminiń 27%, sanaat óniminiń 40%, awıl xojalıǵı óniminiń 30% tuwrı keledi.

== Ekonomikası ==
Ekonomikanıń jetekshi tarmaqları - islep shıǵarıwshı sanaat (jalpı ishki ónimniń 22,6%), kánshilik sanaatı (13%), finans (15,21%), sawda hám turizm industriyası (11,52%), transport hám baylanıs (9,11%), awıl xojalıǵı (5%) hám balıqshılıq (4,7%). Xizmet kórsetiw tarawı, neft hám gaz qazıp alıw hám de qayta islewdi perspektivalı tarawlar qatarına qosıw múmkin.

== Sanaatı ==
Qubla Afrika Respublikası altın (jılına ortasha 530 tonnadan kóbirek), platina metalları toparı (100 tonnaǵa jaqın), vanadiy, xrom hám marganets rudaları, surma, almaz qazıp alıwda dúnyada aldınǵı orınlarda, kómir qazıp shıǵarıwda 5-orın, uran qazıp shıǵarıwda 7-orında turadı. Temir rudası, mıs, asbest hám basqalar da qazıp alınadı. Jılına ortasha 170 mlrd. kVt/saat elektr energiyası islep shıǵarıladı. Qara metallurgiya, mashinasazlıq, ximiya, neftti qayta islew, cement, toqımashılıq, azıq-awqat sanaatı rawajlanǵan. Awıl xojalıǵı óniminiń derlik hámmesi aq denelilerge qaraslı fermer xojalıqları úlesine tuwrı keledi. Tiykarǵı eginleri: mákke (7,7 mln. tonna, 1999), qumshekerqamıs (21 mln. tonna), biyday (1,5 mln. tonna), kartoshka, temeki, citrus hám basqa miyweler. Mámleket aymaǵınıń shama menen 80% (98 mln. gektar) ten awıl xojalıǵı maqsetleri ushın paydalanıladı. Derlik 1,4 mln. gektar jer suwǵarıladı. Eginlerdi suwǵarıw ushın Vaal, Ulifants, Krokodayl, GreytFish hám basqa dáryalardan suw alınadı. Shárwashılıqta qaramal, qoy, eshki, shoshqa baǵıladı. Qoy júnin jetistiriwde mámleket tek Avstraliya, Jańa Zelandiya, Argentinadan keyingi orında turadı. Sút shárwashılıǵı tiykarınan iri qalalar átirapında.

== Transportı ==
Transport jolılarınıń uzınlıǵı - 33,8 mıń km, sonnan 5 mıń km ge jaqını elektrlastırılǵan. Qattı qaplamalı avtomobil jollarınıń uzınlıǵı - 56,4 mıń km. Neft hám neft ónimleri portlardan tiykarǵı sanaat oraylarına trubalar arqalı aǵızıladı. Teńiz flotı rawajlanǵan. Eń zárúrli portları: Durban, Keyptaun, Port-Elizabet, Ist-London. 3 xalıqaralıq aeroport bar. Sırtqı sawda aylanbası jılına 40 mlrd. AQSh dollarınan asadı. Shetten tiykarınan mashina hám ásbap-úskeneler satıp aladı, shetke mineral hám awıl xojalıǵı shiyki ónimi, almaz hám metallar, ximiya hám awıl xojalıǵı ónimlerin shıǵaradı. Qubla Afrika Respublikası jún eksport etiwde dúnyada 4-orında turadı. Jılına azǵana 70 mln. litr vino eksport etedi. Sırtqı sawdadaǵı tiykarǵı klientleri: AQSh, Ullı Britaniya, Germaniya, Yaponiya, Shveycariya, Pul birligi — rand.

== Medicinalıq xızmeti ==
Qubla Afrika Respublikasında aparteidqa toqtaw berilgenge shekem densawlıqtı saqlaw salasında aq deneli hám qara deneli xalıq arasında úlken ayırmashılıq húkim súretuǵın edi. Ortasha ómir kóriw, balalardıń nabıt bolıwı, emlewxanalardaǵı orınlar sıyaqlı kórsetkishler keskin parqlanatuǵın edi. Kópshilikti quraytuǵın qara deneliler wákilleri hákimiyattı qolǵa alǵannan keyin, medicina salasında da teńlikke erisiw ilajları kórile basladı. Densawlıqtı saqlawǵa ajıratılatuǵın dáramat kóbeydi. Shıpakerler 7 universitettiń medicina fakultetlerinde tayarlanadı.

== Bilimlendiriwi, mádeniy-aǵartıwshılıq hám ilimiy mákemeleri ==
Házirgi Qubla Afrika Respublikası aymaǵına evropalıqlar kelgenge shekem (XVII ásir ortalarına shekem) afrikalıq jaslarǵa tálim beriw dástúriy afrikasha joldan barǵan: kekseler jas áwladqa turmıs kónlikpeleri hám turmıs filosofiyasın úyretetuǵın edi. Evropalıqlardıń dáslepki mákan-jayları júzege kelgen soń, olardıń perzentleri shirkew ruwxaniyinen diniy kitap oqıwdı úyrenetuǵın edi. Keyin «sayaxatshı oqıtıwshılar» payda boldı. Xristian dini úgitshileri (missionerler) XVIII ásir aqırı - XIX ásir baslarında dáslepki mekteplerdi ashtı. Inglisler aldın bastan-aq bul mekteplerde evropalıqlar hám jergilikli millet balalarınıń bólek-bólek oqıwın payda etti. Aparteid tamamlanılǵanǵa shekem bilimlendiriw qatań rasalıq principke tiykarlanǵan hám aq deneliler, qara deneliler, bantular, hindlerdiń perzentleri túrli mekteplerde, hár túrli programma tiykarında oqıtıp kelindi, olardaǵı tálim dárejesi, materiallıq shárayat bir-birinen ulıwma parqlanatuǵın edi. Aparteidqa toqtaw berilgennen keyin bilimlendiriw salasında da ayırmashılıqtı tamamlaw ilajları kórildi. 1995-1996 oqıw jılında bilimlendiriw mútájlikleri ushın 8,9 mlrd. AQSh dolları muǵdarındaǵı dáramat, yaǵnıy mámleket byudjetiniń 21,2% sarıplandı. Jámi oqıwshılar 9,3 mln. adamǵa jetti. Baslanǵısh mektep oqıtıwshıları kolledjlerde, orta mektep oqıtıwshıları 17 universitet hám 3 politexnika institutında tayarlanadı.

Iri universitetleri: Pretoriya, Vitvatersrand, Stellenbosh, Keyptaun untlari. Iri kitapxanaları: Blumfonteyndaǵı ǵalabalıq kitapxana (1875-jılda dúzilgen), Keyptaundaǵı qala (1952), Parlament (1857), Qubla Afrika ǵalabalıq (1818) kitapxanaları, Keyptaun universitetiniń kitapxanası (1829). Tiykarǵı muzeyleri: Blumfonteyndaǵı Milliy muzey, Qubla Afrika tábiyat tariyxı muzeyi, Qubla Afrika mádeniyat tariyxı muzeyi, Keyptaundaǵı Milliy galereya. Ilimiy islerdi shólkemlestiriw hám muwapıqlastırıw mámleket orayı - Ilimiy hám sanaat izertlewler keńesi 1945-jılda dúzilgen. Onıń qaramaǵında elektrotexnika, matematika, ormanshılıq hám basqa institutlar, Kosmik nurlardı izertlew birlespesi, bir qanshalap, observatoriya hám ilimiy stanciyalar bar. Atom energiyası komissiyası (1948-jılda dúzilgen), Qubla Afrika Respublikası ilimiy hám texnikalıq jámiyetleri awqamı (1920), Qubla Afrika pán hám kórkem óner akademiyası (1909), Sociallıq izertlewler keńesi (1969), Qubla Afrika korollik jámiyeti (1877) hám basqa eń iri ilimiy shólkemler bolıp tabıladı.

== Baspasózi, radioesittiriwi hám telekórsetiwi ==
Qubla Afrika Respublikasında 20 dan kóbirek ulıwma milliy (hámmesi bolıp 220 dan zıyat) gazeta hám 700 ge jaqın jurnal basıp shıǵarıladı. Eń iri gazetaları: «Sandi tayme» («Ekshembi waqtı», 1906-jıldan), «Rapport» (1970-jıldan), «Souetan» («Souetolıqlar», 1981-jıldan), «Star» («Juldız», 1887-jıldan). Qubla Afrika radioesittiriw korporaciyası 1936-jılda dúzilgen. Telekórsetiwler 1976-jıldan alıp barıladı. Qubla Afrika baspasóz awqamı (Saut Afriken Press Assoshieyshn - SAPA) akciya informaciya agentligi 1938-jıl dúzilgen.

== Ádebiyatı ==
Ádebiyatı bantu xalıqları (zulu, soto, kosa, tsvana), sonıń menen birge, inglis hám afrikaans tillerinde rawajlanıp atır. Folklori dáslepki kolonizatorlik dáwirinde payda bolǵan qaharmanlıq dástanların, ańızlardı, zulu ańız erteklerin, jániwarlar haqqındaǵı bushmen hám gottentot ráwiyatların, hikmetli naqıllar hám maqalların óz ishine aladı. Afrikalıqlardıń jazba ádebiyatı XIX ásirdiń 2-yarımında jergilikli tillerde latın grafikası tiykarındaǵı álipbe engiziliwi menen baslandı. Xristian shaqırıwshıları qadaǵalawındaǵı afrikalıq jazıwshılar evropasha janr formalarınan paydalanıp, ázelden jergilikli dástúr hám qádiriyatlardıń evropasha qádiriyatlar menen soqlıǵısıwın súwretlewge hám de olardı bir-biri menen kelisimge keltiriwge urındı. XIX ásir aqırında kolonizatorlikke, racizmge qarsı narazılıq ádebiyatı payda boldı. XIX ásir aqırı - XX ásir baslarında publicistika, gúrriń, romanlar payda boldı. Ataqlı demokrat jazıwshı hayal O. Shreynerdiń «Afrika ferması» shıǵarması qaharmanları burjua jámiyeti illetlerin áshkara etti. Birinshi basuto jazıwshısı T. Mofolonıń zulular kósemi haqqındaǵı «Chaka» romanı dıqqatqa iye. Qubla Afrika Respublikası ádebiyatında rasalıq qatnas tiykarǵı tema bolıp qaldı. XX ásirdiń 20-30-jıllarında J. Dube, M. Fuze, R. Zlomo hám basqalardıń tariyxıy hám publicistikalıq romanları payda boldı.

[[Ekinshi jáhán urısı]]nan keyin «narazılıq ádebiyatı» tez pát penen rawajlandı. A. Peytonnıń «Jıla, ardaqlı jurtım», «Qızıl ayaq, júdá keshiktiń», N. Gordimerdiń «Kelgindiler jeri», «Baspasóz ushın emes» hám basqa dóretpeleri racizm hám rasalıq ırımdı qaralaw ruwxında jazılǵan. I. Abrahamstıń «Kánshi», J. Kouptıń «Ájayıp úy», J. Gordonnıń «Bul kúnge nálet» hám E. Mpaxleleniń «Ekinshi kóshe boylap» romanları, sonıń menen birge, G. Blumnıń «Transvaaldaǵı waqıya», F. Altmannıń «Quzǵınlar nızamı» romanları hám basqa dóretpelerde jumısshılardıń birligi, zululardıń talawshılarǵa qarsı qaharmanlıq gúresi hám basqa waqıyalar sáwlelendirilgen, racizm áshkara etilgen. Qubla Afrika Respublikası ádebiyatınıń eń jaqsı úlgileri (J. Kouptıń «Jarıq túsken aspan» gúrrińler toplamı hám basqalar) ózbek tiline awdarma etilgen.

== Arxitektura hám súwretlew kórkem óneri ==
Eramızǵa shekemgi 7 mıń jıllıqqa hám eramızdıń aqırǵı ásirlerine tiyisli jartaslarǵa jonıp hám oyıp islengen súwretler (pil, nosorog, begemot, jirafa, zebra, kiyik hám basqalar) saqlanǵan. Afrikalıqlardıń turar jayları tiykarınan taxta, qańıltır hám basqalardan qurılǵan ılashıq-qostan ibarat. Pretoriya, Keyptaun, Yoxannesburg sıyaqlı iri qalalarda XVII-XVIII ásirlerde qurılǵan golland arxitekturasına tán ımaratlar bar. 1666-72-jıllarda sızılması 5 múyeshtegi tas qorǵan qurılǵan (arxitektorı P. Dombayer). XVIII ásir aqırlarında arxitektor L. M. Tibo Kap mákan-jayı arxitektorlıǵına francuz klassicizmi usılın alıp kirdi. XIX ásirden Port-Elizabet, Durban, Blumfonteyn, Pretoriya, Yoxannesburg hám basqa qalalardaǵı kóplegen jaylar tuwrı sızıqlı rejege qaray hám iylewik usılda qurıldı. Keyptaunda jańa gotika, Yoxannesburgta jańa klassika usılları ústemlik etken bolsa, Pretoriyada «Kap arxitektorlıǵı dástúrleri»ne ámel etildi. Qalalardıń shetlerinde afrikalıqlar jasaytuǵın awlaq ılashıqlar payda boldı. Qubla Afrika Respublikası arxitekturasına XX ásirdiń 20-jıllarında R. Martinsen, U. Makintosh sıyaqlı arxitektorlar jańalıq kirgizdi, saltanatli jámiyetlik ımaratlardıń joybarların dúzip basladı. 30-jıllarda Evropa hám Amerika ataqlı arxitektorları (Le Korbyuzye, L. Kan, O. Nimeyer hám basqalar) nátiyjeli tásir ótkerdi.

60-70-jıllar Pretoriya orayı qayta qurıldı, Yoxannesburgta záwlim teatr (arxitektor D. Ross) hám 50 qabatlı Karlton oray (arxitektorlar Rods-Harrison, Mellous, Xoffe) hám basqa imaratlar qurıldı. Jámiyetlik hám basqarıw ımaratları joqarı kórkem talǵam, quramalı arxitekturalıq sheshimler menen qurılǵanlıǵı, olarda músinshilik, súwretshilik, mozaika elementlerinen paydalanılǵanlıǵı kózge taslanadı. Qala sırtındaǵı baǵlarda bay shańaraqlar ushın qolaylı ımaratlar qurıldı. Zulu, kese, ndebele, basuto sıyaqlı jergilikli xalıq wákilleri elege shekem ılay, shıpta hám ǵawıshtan qurılıp, túrli naǵıslar menen bezetilgen ılashıqlarda jasawdı abzal kóredi. Qalalardaǵı zamanagóy arxitekturada temirbeton, ayna hám plastmassadan keń paydalanıladı. Paytaxtta rásmiy mákemeler, bank, dúkan, mıymanxanalar, olardıń átirapında turar jaylar qurılǵan. Qubla Afrika Respublikası milliy kórkem óner mektebi XVII ásir ortalarında uzaq waqıttan berli usı jerde jasawshı evropalıqlar kórkem óneri tásirinde payda boldı. Qubla Afrikanıń birinshi músinshisi A. Anreyttiń nemis barokko hám rokoko usılındaǵı dóretpeleri Keyptaun hám basqa ayırım qalalardıń iri arxitekturalıq esteliklerin bezegen.

XIX ásir ortalarındaǵı evropalıq súwretshilerden T. U. Bouler hám D. U. Angas afrikalıqlar kórinisin miyir menen súwretlegen. Afrikalıq súwretshilerden J. Sekotonıń kontinent tábiyatı hám ómirin súwretleytuǵın dóretpeleri birinshi bolıp evropalıqlar tán alıwına iye boldı. Aǵash oyıwshısı J. Kekan, súwretshi S. Mvusi, músinshi S. Kumalo, tas naǵıs oyıwshısı J. Kubxek hám basqa kóplegen jámiyetlik ımaratlardı qurıwda óz kórkem óneri menen úles qostı. Mámleket ámeliy kórkem ónerinde metallsazlıq (temir balta, pıshaq, mıs bilezik, monshaq), gúlalshılıq, naǵıs oyıwshılıq, kánshilik, toqımashılıq, aǵash buyımlar islew áyyemnen rawajlanǵan. XX ásir ortalarında Keyptaunda Qubla Afrika súwretshileri awqamı dúzildi. I. Stern (súwretshi hayal), grafik hám aǵash naǵıs oyıwshısı L. Lipshits, tábiyat kórinisi súwretshilerinen S. Sedibane, S. Zondi, M. Zvane hám basqalardıń Qubla Afrika waqıyası hám tábiyat kórinislerin sáwlelendiriwshi dóretpeleri ataqlı.

== Muzıkası ==
Muzıkalıq mádeniyatı mámleket jergilikli jay xalqı hám aq deneliler muzıkasınan ibarat. Bushmen hám gottentotlardıń áyyemgi muzıkalıq formaları menen bir qatarda zulu, kese, venda hám basqalardıń rawajlanǵan kórkem dóretiwshiligi bar. Maye, matebele hám shona xalıqlarınıń ǵalabalıq qosıqlarında kóp dawıslı usıllardan keń paydalanıladı. XX ásirde jergilikli jay xalqınıń dóretiwshiligi gúllep rawajlana basladı. Milliy, evropa (xristian diniy qosıqları) hám de amerika (jaz, Latın Amerika oyın usılları hám basqalar) muzıka dástúrleriniń uyǵınlasıwı negizinde 1930 -50-jılları dástúriy qosıqshılıqtıń jańa - «kvela», «mbube», keyinirek - «jayv» usılları júzege keldi. Qubla Afrika Respublikasınıń qala hám awıllarında jasawshı aq deneli xalıqtıń qosıq hám oyınları da ayrıqsha. Inglis muzıkashısı U. G. Bell 1912-jıl Keyptaundaǵı Qubla Afrika kolledjine direktor bolǵan waqıttan muzıkalıq mádeniyattı rawajlandırıw jolında kóp jumıs isledi. XX ásirdiń 1-yarımında P. Reynir, G. Fagan, B. Gerstman, A. Van Veyk hám basqalardıń kompozitorlıq mektebi júzege keldi. XX ásirdiń 2-yarımında milliy opera janrı jaratıldı. Onıń eń jaqsı úlgilerinen biri - «King-Kong» (avtorı T. Matchikiza, 1959) Evropa hám AQSh saxnalarında da atqarıldı. G. Skosan hám basqa Leshoaydıń aktual temadaǵı operalarına xalıq qosıqshılıǵı dástúrleri sińdirip jiberilgen. Qosıqshılardan M. Makeba, J. Mogoton, N. Mdledle, P. Fango, T. Kumalolar ataqlı. Qubla Afrika Respublikası universitetleriniń muzıka fakultetleri muzıka tálimi jáne bul tarawdaǵı ilimiy jumıs orayları bolıp tabıladı. Yoxannesburg, Pretoriya hám basqa iri qalalardaǵı kórkem óner jumısları keńesleri hám muzıka jámiyetleri úlken shólkemlestiriwshilik jumısların júrgizedi.

== Teatrı ==
Teatrı awıllarda áyyemgi xojalıq hám diniy dástúrler, muzıka, oyın, qosıqları tiykarında qáliplesken. Evropalıq truppalar XVIII ásir aqırlarında dáslepki teatr tamashaların kórsetti. 1801-jılda Keyptaunda teatr ımaratı qurıldı. Onda shetten kelgen truppalar menen bir qatarda Ullı Britaniya, Niderlandiya, Germaniya, Franciyadan kóship kelip jayǵasıp qalǵanlardıń jergilikli háweskerlik toparları da tamasha kórsete basladı. Dramaturg, kompozitor, saxnalastırıwshı Sh. E. Bonifas hám L. A. Myorannıń iskerligi XIX ásir baslarında teatrdı rawajlandırıwda úlken áhmiyetke iye boldı. XIX ásir 2-yarımında Evropadan, tiykarınan Ullı Britaniyadan professional toparlar kóp kelip, pútkil mámlekette inglis tamashaların kórsete basladı. Afrikaans tilindegi teatr XX ásir baslarında rawajlandı. Dramaturglardan M. Brink hám Ya. X. de Vaaldıń xızmeti úlken boldı. 20-jıllarda afrikaans tilinde dáslepki professional teatrlar payda boldı. Teatr ǵayratkerleri rasalıq hám aparteidqa qarsı gúreske, qara deneli xalıqtıń siyasiy sanasın ósiriwge jáne onıń insaniy salawatın kóteriwge úles qostı. «Kingkong», «Qanlı túyin», «Jasaw ushın gúres», «Vuka» sıyaqlı spektakllerde rasalıq ayırmashılıqqa qarsı gúres sáwlelengen. Qubla Afrika Respublikasında qara deneli artistler federaciyası, Pretoriya teatr shólkemi dúzilgen. Olar afrikalıqlardan artist hám dramaturglar tayarlaydı. Zululend universitetinde drama kafedrası bar. Túrli millet hám rasalıq wákilleri qatnasıwındaǵı teatr truppaları payda bolǵan.

== Kinosı ==
Qubla Afrika Respublikası aymaǵındaǵı dáslepki hújjetli filmler 1898-jılda jaratılǵan. 1912-jıldan kinoxronikalar shıǵarıla baslaǵan. 1915-jıldan «Kilarni film» studiyasında kórkem filmler islep shıǵarıw úzliksiz tús aldı. Dawıslı kino payda bolǵannan keyin, afrikaans hám inglis tillerinde filmler súwretke alıwǵa kirisildi. 1964-jılda dúzilgen Milliy kinematografiya keńesi xronika filmleri shıǵarılıwına basshılıq etti. Íqtıyarında úlken kino fondı bar bolǵan Qubla Afrika kino institutı mámleket turizm filmlerin shet ellerde propaganda etiw menen de shuǵıllanadı. Tariyxıy epopeyalar («Shangandaǵı saqshı», rejissyorı D. Milin), túrli komediya, melodrama, muzıkalıq lentalar jaratıldı. 70-80- jıllardaǵı ayırım filmlerde («Bosman hám Lena», «Qonaq»- rejissyorı R. Devenisha, «Bexuda ran»- rejissyorı V. Kentrij, «Babajan, oń ayaǵıńızdan ajıraldıńız»- rejissyorı Yu. Eshmed) racizmdi sın pikir astına alıwǵa háreket etilgen. Biraq Qubla Afrika Respublikasındaǵı aparteid tártibin ayıplawshı filmler - «Ózińe qayt, Afrika», «Oyan, vulkan», «Baylanıstiń aqırı», «Dimbazdaǵı sońǵı qábir», «Qarsılıq áwladı», «Bes táǵdir» jasırın tárizde súwretke alındı hám sol waqıtta mámleket ekranlarına shıqpadı. Racizm kisenlerinen qutılǵan Qubla Afrika Respublikası kinoshıları endiǵana erkin dóretiwshilik jolına shıǵıp aldı.

{{Afrika}}

[[Kategoriya:Qubla Afrika Respublikası| ]]
[[Kategoriya:Afrika mámleketleri]]
[[Kategoriya:G20 mámleketleri]]</text>
      <sha1>3gg2ansvhiewf2nxdppax1ystnlbzmg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zimbabve</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1968</id>
    <revision>
      <id>232642</id>
      <parentid>190568</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:56:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:G15 mámleketleri|G15 mámleketleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21137" sha1="9ynskmn0g2lsxrp7e9hgmdvfocr1siw" xml:space="preserve">{{Zimbabve infoqutısı}}'''Zimbabve''' (Zimbabwe), Zimbabve Respublikası (Republic of Zimbabwe) — Afrika qublasındaǵı mámleket. BMSh aǵzası. Maydanı 390,76 mıń km2. Xalqı 11,5 mln. adam (2001). Paytaxtı Harare qalası. Basqarıw jaǵınan 8 wálayat (province) qa bólinedi.

== Mámleketlik basqarıw principi ==
Zimbabve - respublika. Aldınǵı atı - Qubla Rodeziya. Britaniya Doslıq awqamı quramına kiredi. 1980-jılda mámleket ǵárezsizlikke eriskennen soń, Zimbabve Respublikası dep atalatuǵın boldı. Ámeldegi Konstituciyası 1980-jılda qabıl etilgen, oǵan 1987 hám 1989-jıllarda ózgerisler kirgizilgen. Mámleket baslıǵı - prezident (1987-jıldan R. G. Zimbabve gerbine. Mugabe). Ol tuwrı ulıwma dawıs beriw jolı menen 6 jıl múddetke saylanadı hám shegaralanbaǵan ret qayta saylanıwı múmkin. Nızam shıǵarıwshı húkimet bir palatalı parlament. Onıń kepillik múddeti - 5 jıl Atqarıwshı hákimiyattı prezident penen húkimet ámelge asıradı. Prezident húkimetke basshılıq etedi, vice prezidentlerdi hám ministrlerdi tayınlaydı.

== Tábiyatı ==
Zimbabveniń úlken bólegin tokembriy kristall jınıslarınan dúzilgen Matabele hám Mashona platoları iyelegen (eń biyik noqatı - Inyanga tawı, 2596 m). Aymaǵınıń derlik bóleginiń uzınlıǵı - 800-1500 m. Platolar arqada Zambezi dáryası oypatlıǵına, qublada bolsa Limpopo dáryası oypatlıǵına tekshe sıyaqlı tómenlep túsedi. Paydalı qazılmaları xrom, litiy, temir, mıs, qalay rudaları, altın, taskómir, asbest. Íqlımı mámlekettiń arqa bóleginde Ekvatorial mussonlı, qublada tropikalıq passatlı ıqlım. Eń ıssı ayı (yanvar) nıń ortasha temperaturası 21-27°; eń salqın ayı (iyul) 10-17°. Ortasha jıllıq jawın qubla-batısta 300-700 mm den Inyanǵa tawı arqa eteklerinde 1000 -2000 mm ge shekem. Iri dáryaları: Zambezi, Limpopo hám Sabi. Zambezi dáryasınıń orta aǵımında iri Kariba suw bazası bar. Kópshilik bólegi qońır topıraqlı jerlerde ósetuǵın savannalardan ibarat, qublası qurǵaq sahralar. Haywanat dúnyası hárqıylı: kiyik, buffalo, jirafa, zebra, pil, nosorog, arıslan, begemot, qaplan, sırtlan, qasqır hám basqalar. Zimbabvede ulıwma maydanı 26 mıń km2 milliy baǵ hám az ushırasatuǵın haywanlar saqlanatuǵın qorıqxanalar bar. Irileri - Xvange, Matusadona, Viktoriya-Fole, Mine-Puls hám basqalar. Xalqınıń 90% mashona hám matabele elatına tiyisli Afrikalı bantular; Evropalılar, Aziyalılar da bar. Qala xalqı 26,4 %. Rásmiy tili - inglis tili. Dinge sıyınıwshılardıń kópshiligi xristianlar hám jergilikli dástúriy dinlerge sıyınıwshılar. Iri qalaları: Harare, Bulavayo, Gveru, Kvekve, Kadoma, Mutare, Masvingo.

== Tariyxı ==
Zimbabve aymaǵınan tabılǵan áyyemgi buyımlar (ılaydan islengen ıdıs ıdıslar, tastan jasalǵan miynet quralları) paleolit dáwirine tiyisli. XII-XVII ásirlerde bul jerde Monomotapa mámleketi bar bolǵan. Arxeologiyalıq tabilǵan zatlar (turar jaylar, irrigaciya imaratları hám basqalar) bunıń dálili bola aladı. XVI ásirde sol mámleket portugal kolonizatorlarınıń júrisin qaytardı. XVIII ásirde Limpopo hám Zambezi dáryaları aralıǵında mashona qáwimi húkimranlıq etken. XIX ásir 50-60-jıllarda Zimbabvege inglis kolonizatorları bastırıp kire basladı. 1889-jıl Angliya xanzadası Viktoriya «Britaniyanıń Qubla Afrika kompaniyası» («British Saut Afrika kompani», 1888-jıl S. Rode tárepinen dúzilgen) ǵa Zimbabve aymaǵı ústinen basshılıq etiw huqıqın berdi. S. Rode tabele qáwiminiń joqarı baslıǵı Lobenguladan paydalı qazılmalardı qazıp alıw ushın ruxsatnama da aldı. 1893-jıl inglis áskerleri mámleketti basıp aldı jáne onı Rode húrmetine Qubla Rodeziya dep atay basladı. Afrikalılar kolonizatorlarǵa qarsı bir neshe ret kóterilis kóterip shıǵıwdı, ásirese 1896-97-jıllarda kútá úlken kóterilis bolıp, kolonizatorlar onı shápáátsizlik penen bastırdı. 1923-jıl Zimbabve «ózin-ózi mekeme etetuǵın» koloniya mártebesin aldı. Salmaqlı ekspluataciya, salıqlar Afrikalıqlar dińkesin qurtıp, kolonizatorlarǵa qarsı ǵázebin kúsheytti. Ekinshi jáhán urısınan keyin kolonizatorlıqqa qarsı háreket kúsheyiwi menen Angliya húkimeti 1953-jıl Rodeziya hám Nyasalend federaciyasın dúzdi. 1963-jılǵa kelip bul federaciyaǵa ziyan jetip, mámlekette azatlıq háreketi háwij ala basladı. 1965-jıl azshılıqtı shólkemlestirgen evropalıqlardan dúzilgen Yan Smit húkimeti kópshilikten ibarat Afrikalıqlar huqıqın ayaq astı etip, Qubla Rodeziyanı «ǵárezsiz» dep járiyaladı. 1969-jıl mámlekette rasizmdi bekkemlewge qaratılǵan jańa «konstituciya» qabıllandı. Smit húkimetiniń siyasatı Afrikalıqlardıń qattı qarsılıǵına tap boldı. 1974-jıl Milliy jıynalısqa ótkerilgen saylawdı Afrikalıqlar boykot etti. 1974-jıl dekabrde Lusaka (Zambiya) da Afrika Milliy keńesi, Zimbabve Afrika xalqı awqamı, Zimbabve Afrikalıqlar milliy birlespesiniń basshıları Qubla Rodeziya jergilikli xalqınıń túpkilikli mápin kórsetken konstituciyalıq konferenciya shaqırıwdı talap etti. Usı ushırasıw urıs qatnasıwshısıları kelisip, óz shólkemlerin birlestirip, birden-bir partiya - Afrika Milliy keńesin dúziwge qarar qabıl etti. Qubla Rodeziya jergilikli xalqınıń rasizm basqarıw principine qarsı azatlıq háreketin Afrika birlesken shólkemi, barlıq aǵartıwshı kúshler qollap-quwatladı. 1976-jılda dúzilgen hám de Afrika Milliy keńesi menen Zimbabve Afrika xalqı birlespesin óz ishine alǵan Zimbabve patriotlıq frontı bul gúrestiń kusheyiwine kómeklesti. 1978-jılda Ya. Smit penen Afrikalıq quwırshaq ǵayratkerler ortasında «ishki jaǵdaydı tártipke salıw» tuwrısında pitim dúzildi. 1979-jıl aprelde ótkerilgen jalǵan saylaw nátiyjelerin xalıq aralıq kólemde hesh kim tán almadı. Sol jılı dekabrde Londonda bolıp ótken konferenciyada kelesi konstituciya hám saylaw ótkeriw tuwrısında kelisip alındı. 1980-jıldaǵı saylawda patriot kúshler uttı. 1980-jıl 18-aprelde ǵárezsiz Zimbabve Respublikası daǵazalandı. 1987-jılǵı saylaw da sol kúshler jeńisi menen juwmaqlandı. Zimbabve - 1980-jıldan BMSh aǵzası. Milliy bayramı - 18 aprel - Ǵárezsizlik daǵazalanǵan kún (1980). Ózbekstan Respublikasınıń ǵárezsizligin 1992-jıl 27-yanvarda tán alǵan.

== Siyasiy partiyaları hám kásiplik awqamları ==
Zimbabve Afrikalıqlar milliy awqamı - patriotlıq frontı, 1963-jılda tiykar salınǵan; Zimbabve birligi háreketi, 1989-jıl dúzilgen; Zimbabve Afrikalıqlar milliy awqamı, 1977-jıl dúzilgen; Zimbabve konservativ awqamı, 1962-jılda tiykar salınǵan, 1984-jılǵa shekem Rodeziya frontı, Respublika frontı dep atalǵan; Birlesken partiyalar, 1994-jılda dúzilgen. Zimbabve kásiplik awqamları kongressi - Birlesken kásiplik awqam orayı. Shólkemlestiriw qurıltayı 1981-jıl fevral-martta bolıp ótken.

== Xojalıǵı ==
Zimbabve Afrikanıń ekonomikalıq jaqtan eń rawajlanǵan mámleketlerinen biri. Jalpı ishki ónimde sanaat 33%, awıl xojalıǵı 19,5% ti quraydı. 1991-jılda daǵazalanǵan ekonomikalıq quramın qayta qurıw programmasında mámleket qadaǵalawın kemeytiw, sırtqı sawda iskerligin erkinlestiriw, paydadan alınatuǵın salıqtı tómenletiw, erkin sawda regionların ashıw názerde tutılǵan.

== Sanaatı ==
Ónim islep shıǵarıw hám taw kánshilik sanaatı ekonomikanıń tiykarın quraydı. Bul tarmaqlar óniminiń 90% eksport etiledi. Sanaatı azıq-awqat, toqımashılıq, aǵashsazlıq, ximiya, avtomobil jıynaw, metallurgiya hám de taw kánshilik tarmaqlarınan ibarat. Gveru hám Masvingo átirapında xromit, Zvishavani qasında asbest, Mxangurada mıs, Shangani kánlerinde nikel, altın qazıp shıǵarıladı. Jergilikli mútajlik ushın taskómir hám temir rudası, qalayı, gúmis, volfram hám basqalar qazıp alınadı. Energetikası Zambezi dáryasındaǵı Kariba GES dan hám sanaat regionlarındaǵı ıssıllıq elektr stanciyalarınan ibarat. Jılına ortasha 7,6 mlrd. kVt saat elektr energiyası payda etiledi. Ónim óndiriwshi kárxanaları Harare hám Bulavayo qalalarında jaylasqan. Kadomada toqımashılıq, Kvekveda qara metallurgiya kárxanaları, Gveru, Kvekveda ferroxrom islep shıǵarıw, KamativiDeteda qalayı eritiw hám tazalaw, Alyaskada mıs zavodları bar. Ferukdaǵı neft ónimleri zavodı Jaqın Shıǵıstan keltirilgen shiyki neftti qayta isleydi. ShervudBlokdaǵı iri kombinat ammiak hám nitratammoniy zavodların óz ishine aladı. Harare, Senent hám KollinBaukda cement zavodları bar.

== Awıl xojalıǵı ==
Tiykarǵı eginleri: mákke (egisliklerdiń 60-70%), paxta, tarı, aq mákke, jer ǵoza, salı. Arqa-shıǵıs, arqa-batıs wálayatlarında, Oraylıq hám de arqa Mashonalend hám Masvingodaǵı tovar ónim islep shıǵarıwshı xojalıqlarda temeki, Kadoma, Chinxoyi hám Mxangura aymaǵında paxta, arqa-batıstaǵı Chirundu aymaǵında hám mámleket qubla-shıǵısında qumsheker qamıs jetistiriledi. Shárwashılıqta, tiykarınan, góshli qaramal baǵıladı. Mámleket qubla hám orayı eń zárúrli intensiv shárwashılıq aymaǵı bolıp tabıladı. Ormanlardıń tiykarǵı bólegi mámlekettiń batısında bolıp, kóp muǵdarda aǵash tayarlanadı.

== Transportı ==
Eń áhmiyetli transport túri - temirjol. Onıń uzınlıǵı 12,8 mıń km, avtomobil jolları uzınlıǵı 85,2 mıń km. Neft trubaları uzınlıǵı 288 km. Harareda xalıq aralıq Kentukki aeroportı bar. Zimbabve shetke temeki, altın, ferroqatpa, paxta, asbest, nikel, mıs káni, qantsheker, qara maldıń góshi hám basqalardı satadı. Shetten mashinalar, transport úskeneleri, ximiya sanaatı ónimleri, shiyki ónim hám janılǵı satıp aladı. Sırtqı sawdadaǵı tiykarǵı qarıydarları: JAR, Ullı Britaniya, Germaniya, AQSh, Italiya, Yaponiya hám Afrikadaǵı qońsılas mámleketler. Pul birligi - Zimbabve dolları.

== Densawlıqtı saqlaw ==
Zimbabvede mámleketke qaraslı hám menshikli emlew mákemeleri bar. Mámleket ǵárezsizlikke eriskennen keyin bópelerdiń nabıt bolıwın, juqpalı keselliklerdi kemeytiw, xalıq densawlıq salamatlıǵın jaqsılaw ilajleri kórile basladı. Shıpaker hám miyirbiykeler Harare universiteti kolledji janındaǵı medicina mektebinde tayarlanadı.

== Bilimlendiriwi, mádeniy hám ilimiy mákemeleri ==
Ǵárezsizlik Ramazan yaki Qurban hayttan aldıńǵı kúninde xalıqtıń 75% sawatsız edi. 1981-jıldan májburiy baslanǵısh tálim engizildi. Úlken jastaǵı xalıq ortasında górsawatlıqtı tamamlaw háreketi kúsheytirildi. 80 jıllarda tómendegi bilimlendiriw sisteması qarar taptı: 5-6 jaslı balalar ushın mektepke shekem klasslar; 7 jastan 7 jıllıq baslanǵısh mektep; 6 jıllıq orta mektep. Óner texnika tálimi baslanǵısh mektep negizinde óner bilim orınlarında ámelge asırıladı. Baslanǵısh mektep oqıtıwshıları pedagogikalıq bilim orınları hám kolledjlerde tayarlanadı. Harareda orta mektepler ushın oqıtıwshılar tayarlaytuǵın jańa pedagogikalıq kolledji ashılǵan. Hararedaǵı Zimbabve universitetiniń 9 fakultetinde 3 mıńnan aslam student tálim aladı, 564 oqıtıwshı sabaq beredi. Universitet aldında institutlar, sonday-aq pedagogikalıq institutı, bir neshe kolledj bar. Iri kitapxanaları: Hararedaǵı Zimbabve universitetiniń kitapxanası, Parlament kitapxanası, xanzada Viktoriyanıń memorial kitapxanası, Bulavayoda Zimbabve Milliy kitapxanası, Ǵalabalıq kitapxana hám basqalar. Muzeyleri: Harare hám Bulavayodaǵı Zimbabve Milliy muzeyleri, Hararedaǵı Zimbabve Milliy galereyası, Gverudaǵı tariyx muzeyi, Mugaredaǵı arxeologiya, tariyx, etnikalıq muzeyleri. Harareda awıl xojalıǵı tarawındaǵı izertlewler keńesi (onıń quramında 7 institut hám 8 izertlew hám de tájiriybe stanciyası), sonıń menen birge, Gerbariy hám botanika baǵı, Veterinariya ilimiy izertlew laboratoriyası, Ormantexnika izertlew orayı, Hawa rayın úyreniw xızmeti, Geologiya xızmeti, Zimbabve ilimiy keńesi, Temekini izertlew orayı, Paxtashılıq izertlew orayı, bir qansha ilimiy jámiyet hám awqamlar bar.

== Baspasózi, radioesittiriwi, telekórsetewleri ==
Tiykarǵı gazeta hám jurnalları: «Gerald» («Xabarshı» inglis tilindegi kúndelik gazeta, 1891-jıldan), «Kronikl» («Waqıyalar», inglis tilindegi kúndelik gazeta, 1894-jıldan), «Sandi meyl» («Ekshembi xabarnaması», inglis tilindegi ekshembilik gazeta, 1935-jıldan), «Faynenshl gazett» («Finanslıq gazeta», isbilermen dóńgeleklerdiń inglis tilindegi háptenaması, 1970-jıldan), «Zimbabve nyus» («Zimbabve jańalıqları», inglis tilindegi aylıq jurnal, 1974-jıldan), «Zimbabve gavernment gazett» («Zimbabve húkimet gazetası», inglis tilindegi háptenama). Zimbabve Afrika informaciya agentligi (ZIANA) 1981-jıldan iskerlik kórsetedi. Zimbabve radioesittiriw korporaciyası - mámleket radio hám telekórsetiw xızmeti 1964-jılda dúzilgen.

== Ádebiyatı ==
Zimbabve ádebiyatı inglis tilinde, sonıń menen birge, shona hám matebele tillerinde rawajlanıp atır. Shona hám matebele xalıqlarınıń áyyemgi bay folklor dástúrleri bar. Ańızlar, ertekler, qosıqlar, naqıllar xalıq tariyxı hám oyshıllıǵın ańlatadı. 1957-jılda S. Mutsvayronıń «Fezo» kitabı shıqqanǵa shekem, tiykarınan, aq deneli jazıwshılardıń XIX ásir aqırında payda bolǵan inglis tilindegi ádebiyatı haqqında sóylew múmkin. Aq deneli jazıwshılar shıǵarmalarınıń tiykarǵı teması dáslepki kelgindilerdiń turmısı hám hádiyseleri edi. Ayırım dóretpelerdeǵana sociallıq uyǵınlıqlar kóteriledi. A. Sh. Kripe «Qapa úlke» (1911) hám «Jaǵa terekleri jurtı» (1913) romanların túpkilikli jay xalıqqa qayırqomlı jazǵan. 50-jıllar aqırına kelip jergilikli tillerde latın álipbesindegi dóretpeler payda boldı. Afrikalı jazıwshılar dástúriy turmıs tárizi menen zamanagóy - evropalasqan turmıstıń toqnasıwları haqqında jazadı. Ǵárezsizlik daǵazalanǵannan soń, ádebiyat rawajlana basladı. Afrikalı jazıwshılar zamanagóy kórkem janrlar - roman, qıssa, gúrrińlerge shaqırmaqta. Ch. Mungoshidiń «Jawın jawa ǵoy» romanında Afrikalı dıyqanlardıń tómen jaǵdayı súwretlengen. V. Katiyoniń «Jer perzenti» romanında jaslardıń Qarsılıq háreketine qosılıwı, rasizm tártiplerine qarsı gúresi kórsetilgen.

== Arxitekturası hám súwretlew kórkem óneri ==
Zimbabveniń túrli jaylarında paleolit dáwirine tiyisli jartas súwretleri saqlanǵan. Súwretlerde adam hám haywanlar, Zimbabve xalıqlarınıń úrp-ádetleri sáwlelendirilgen. Gematittan islengen dúnyadaǵı birinshi «qálem» - gúńgirt hám qızǵısh tayaqshalar Matopo tawındaǵı Bambata úńgirinen tabılǵan. XIX ásir Monomotapa mámleketi (XIV-XVII ásirler) mádeniyatı rawajlanıwı qaldıqları - Zimbabve, Inyanga komplekslerin, Dxlo-Dxlo, Kami sıyaqlı tas qarabaları tabılǵan. Qalıń granit diywallar, qus súwretlengen tas diiywallar, ılaydan islengen ıdıslardıń qaldıqları saqlanǵan. Zimbabve awıllarınıń sızılmaları áyyemgi komplekslerdi yadqa saladı (turar jay hám xojalıq imaratları paxsa diywal menen oralǵan). Turar jaylar arasında tóbesi konus tárizli sheńber ılashıqlar kóp. XIX ásir aqırlarınan shaxmat taxtası formasında proektlestirilgen kem qabatlı gerbish imaratlardan ibarat qalalar qurıldı. 1950-jıllardan keyin Harare, Bulavayo hám basqa qalalarda zamanagóy kóp qabatlı imaratlar qurıla basladı. Keyingi jıllarda 20-30 qabatlı basqarıw imaratlar boy kóterdi. Kórkem ónermentshilikten aǵash naǵıs oyıwshılıǵı, gúlálshılıq (geometriyalıq naǵıs penen ziynetlengen hurma, gúzeler), sebet toqıw rawajlanǵan. XX ásirdiń 60-jıllarında professional súwretlew kórkem óneri payda boldı. Súwretshiler arasında adamlarǵa hám óz watanınıń tábiyatına muhabbat kórsetilgen realistlik dóretpelerdiń avtorları S. Songo, J. Ndandarika, T. Mukarobgvalar ajıralıp turadı. Músinshiler (T. Dube, Y. Likoto, B. Mteki) Afrika músinshiligine tán tımsallardı hám dástúriy ayrıqshalıqlardı saqlawǵa háreket etti. Zimbabvede súwretshilik, músinshilik, ámeliy kórkem óner dóretpeleri kórgizbeleri úzliksiz shólkemlestiriledi.

== Muzıkası ==
Zimbabveniń muzıkalıq mádeniyatı túrli xalıqlardıń, tiykarınan, shonlerdiń muzıka kórkem ónerin óz ishine aladı. Muzıka dástúrleri Zimbabve, keyninen bolsa Monomotapa mámleketi áyyemgi mádeniyatı menen bekkem baylanıslı. Bul mámlekettiń sociallıq turmısında marombe dep atalǵan saray qosıqshı hám sazendeleri zárúrli rol oynaǵan. Naydı esletiwshi hám tarlı mbira, kalimba, chipendanı, chimazambi, chitembe sazları, dápke uqsas baraban keń súwret bolǵan. Shonlerdiń muzıkalıq mádeniyatında kópshilik bolıp qosıq jırlaw (xorlar, ásbap ansamblleri) ústinlik etedi. XX ásir 2-yarımınan afroevropa ayrıqsha usıllar tarqaldı. Muzıka máseleleri menen, tiykarınan, Kórkem óner jumısları keńesi shuǵıllanadı. Zimbabvede Harare hám Bulavayo muzıka kolledjleri bar.

== Teatrı ==
Kolonizatorlıq dáwirinde evropalılardıń bir neshe háweskerlik teatr awqamı bar edi. 1950-jıllar aqırınan túpkilikli jay xalıq arasında teatr háweskerlik kórkem óneri rawajlana basladı. 1961-jılda zululardıń teatr toparı Solsberi (Harare) de Ol Shekspirdiń «Makbet» shıǵarmasın saxnalastırdı. «Umabata» atı menen qoyılǵan bul dóretpe waqıyaları Zululendta júz bergen, dep aytıldı. Ol jaǵdayda Afrikalılardıń sesler uyǵınlıqları hám oyınlarınan paydalanıldı. 1980-jıllardaǵı jańa pyesalar (T. K. Tsodzonıń húrmet tilindegi «Shanuko», B. Chidyamatambanıń «Zimbabve dawısı» hám basqalar) nda eń zárúrli sociallıq máseleler kóterildi, sociallıq teńsizlik, zalımlardıń jalataylıǵı, qáwimlik bid'atlar áshkara etildi. Ótken zaman sarqıtların áshkara etiwshi «Mukadet shańaraǵı» teleserialınıń avtorı hám atqarıwshısı S. Madzikatire ásirese ataqlı boldı. ZIMMIY, adamlar gruppası azzimma (arabsha - musılmanlar qorǵawındaǵı xalıq) - orta ásir arab xalifalıǵındaǵı musılman bolmaǵan xalıqlar (tiykarınan, yaxudiy hám xristianlar). Zimbabveler menen dúzilgen shártnamaǵa kóre, arab komandirligi olardıń mal-múlki hám ózleriniń qol qatılmaslıǵın qorǵaǵan hám de diniy úrp-ádetlerine ruqsat bergen. Bunıń ornına Zimbabveler mámleket ǵáziynesine jan salıǵı (jiziya) hám xiraj tólep turǵan. Zimbabve termini dáslep Muhammad (s.a.v.) tiń arab qáwimlerine jibergen xatlarında (629-630-jıllar) hám Qurannıń 9 súresinde ushıraydı. XI ásirde al-Mavardi Zimbabve ámel etiwi kerek bolǵan 6 májburiy hám maqul túsetuǵın shártti aytqan: Muhammedti, musılmanlar dinin jamanlamaw, musılman hayallarǵa zulımlıq etpew hám olar menen nekede bolmaw, musılmanlardı basqa dinge ótiwge májbúrlemew, musılmanlar menen urıs qılıp atırǵan tárepke járdem bermew. Zimbabveniń bul shártlerden qanday da birine ámel etpew onı qáwenderlikten azat etedi, nızamnan tısqarı jaǵdayǵa qoyadı. Maqul túsetuǵın shártler: kiyimde musılmanlardan ajıratıp turıwshı belgiler bolıwı, musılmanlar úyinen biyik úy qurmaw, musılmanlar bar orında óziniń múqáddes kitabin biyik dawısta oqımaw, olardıń aldında sharap ishpew, áshkara túrde xoch taqpaw hám shoshqa baqpaw, marhumların imijiminde kómiw, zatlı at hám túyeler minbew. Bul shártler dúzilgen shártnamaǵa kirgizilgen bolsa ǵana olar májburiy edi, olardı buzıw Zimbabveni qáwenderlikten ayırıw ushın tiykar bola almadı, lekin jazalanıwı kerek edi. Orta ásirde basqa dinge sıyınıwshılar dáslepki islamǵa qaraǵanda kóbirek basqıǵa alınǵan bolsa da, sırtqı siyasiy hám áskeriy faktorlar tásir etken waqıtlardan basqa payıtlar musılmanlardıń Zimbabvege múnásibeti shıdamlı dárejede edi. Arqasında hesh qanday sırtqı kúsh turmaǵan evreylerdiń jaǵdayı bir qansha jaqsı bolǵan. XIX ásirde Evropa mámleketleri Usman imperiyasında xristianlardıń jaǵdayı haqqındaǵı máseleden imperiyanıń ishki jumıslarına aralasıw ushın sıltaw retinde paydalandı, xristianlar bolsa óz-ózinen olar tásirin ótkeriwshilerge aylanıp qaldı. Nátiyjede xristianlarǵa múnásibet jamanlasıp Siriya hám Livanda 1860-jıl qanlı toqnasıwlar kelip shıqtı. Házirgi kúnde Zimbabve túsinigi ámelde emes, musılman mámleketlerinde túrli dinge sıyınıwshı puqaralar ulıwma nızamǵa boysınadı.

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{Afrika}}

== Sırtqı derekler ==
{{Commons kategoriya|Zimbabve}}

[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Afrika mámleketleri]]
[[Kategoriya:Zimbabve]]
[[Kategoriya:Respublikalar]]
[[Kategoriya:G15 mámleketleri]]</text>
      <sha1>9ynskmn0g2lsxrp7e9hgmdvfocr1siw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Keniya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1970</id>
    <revision>
      <id>232635</id>
      <parentid>163234</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:55:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:G15 mámleketleri|G15 mámleketleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16533" sha1="3i445lwuf4y49neqf9q2m5ntwp5z4tw" xml:space="preserve">''Bul terminniń basqa da mánisleri bar.
Qarańız: [[Keniya (mánisleri)]]''

'''Keniya''' yamasa '''Kenya''' (inglisshe: Kenya), '''Kenya Respublikası''' (inglisshe: Republic of Kenya) - [[Shıǵıs Afrika]]daǵı mámleket. BMSh aǵzası. Maydan 582,6 mıń km2. Xalqı 30,7 mln. adam (2001). Paytaxtı [[Nayrobi]] qalası. Basqarıw tárepten 7 wálayat (province) qa hám paytaxt okrugine bólinedi.

== Mámleketlik basqarıw principi ==
Kenya - respublika. [[Ullı Britaniya]] basshılıǵındaǵı Óz ara doslıqqa kiredi. Ámeldegi Konstituciyası 1969-jılda qabıl kilingan, keyinirek dúzetiwler kirgizilgen. Mámleket baslıǵı - prezident (1978-jıldan Daniel arap Moi). Ol ulıwma tuwrı dawıs beriw jolı menen 5 jılǵa saylanadı hám qayta saylanıwı múmkin. Nızam shıǵarıwshı hákimiyattı prezident hám Millet jıynalısı (bir palatalı parlament), atqarıwshı hákimiyattı prezident, vitse-prezident hám húkimet ámelge asıradı.

== Tábiyatı ==
Kenya [[Shıǵıs Afrika]] tegistawlıǵı (shıǵısta uzınlıǵı 500 m hám batısta uzınlıǵı 1500 m) Arqa-shıǵıs shetinde jaylasqan. Hind okeanı jaǵası úzik-úzik tawlardan ibarat, tik hám az bóleklengen. Qubladan arqaǵa qaray keńeyip (50-200 km) baratuǵın tegislik bar. Oǵan tutas oyıqtıń átirapı taw dizbekleri (shıǵısta Aberder, uzınlıǵı 400 m ge shekem, batısta May hám Elgeyo, uzınlıǵı 3000 m ge shekem) hám sóngen vulkanlar (Kenya tawı, 5199 m - Kenyadaǵı eń biyik shıń), Viktoriya kóli boyları ensiz tegislik penen qorshalǵan. Trona, altın, kianit, diatomit, háktas, grafit, polimetall ruda kánleri tabılǵan. Kenya ekvator ıqlım regionında jaylasqan. Jaǵada temperatura ıssı (iyulda ortasha temperatura 24-25°, yanvarda 27°), tegistawlıqta salqınlaw. Jıllıq jawın muǵdarı Arqa-shıǵısta 250 mm den qubla-batısta 1500-2000 mm ge shekem. Ekvator qasında kóp jawınlı máwsim: mart-aprel hám noyabr-dekabr. Dáryaları az suwlı, qısqa, ayırımlarındaǵana keme qatnaydı.

Irileri: Tana, Galana. Aqpas kól kóp (eń úlkeni - Rudolf). Mámlekettiń shıǵısı hám arqa-shıǵısı qońır-qızıl lateritlasqan, taslaq, az ónimli, kóbi shor topıraqlı. Arqa-batısı hám qubla-shıǵısı qızıl-qońır, Viktoriya kóli boyları otlaqı qızıl-qońır, Hind okeanı jaǵası qara hám boz topıraqlı. Kenya arqasında tikenli ormanlar hám putalıqlar, shólge aylanıp ketken savannalar, batısında boyshań otlı savannalar, taw eteklerinde joqarı ıǵallıqtaǵı tropikalıq ormanlar, tawlarda otlaqlar bar. Jabayı haywanlardan pil, nosorog, zebra, buǵı, jirafa, arıslan, meshinler, dáryalarda krokodil, begemotlar ushıraydı. Kenyada qorıqxana hám milliy baǵlar (Savo, Sibilon, Maun-Kenya, Meru, Aberder hám basqalar) kóp.

== Xalqı ==
Xalqınıń 66% in benue-kongo tillerinde sóylesiwshi xalıqlar quraydı. Olardıń irileri: kikuyyu, luxya, kamba, kisii, meru hám basqalar. Kenyada hindler, evropalıqlar, arablar hám basqalar da jasaydı. Rásmiy tilleri - suaxili hám inglis tilleri; xalıqtıń 1/2 bólegi jergilikli dinlerge sıyınadı, qalǵanları xristianlar, musulmanlar hám basqalar. Jámi xalıqtıń 25,3% qalalarda jasaydı. Iri qalaları: [[Nayrobi]], Mombasa, Nakuru, Kisumu.

== Tariyxı ==
Kenya aymaǵında dáslepki paleolit dáwirinde mákan-jaylar bolǵanlıǵı málim. Ayırım izertlewshilerdiń dáslepki adamzat bul jerde payda bolǵan, dep esaplaydı. Házirgi xalqınıń kóbisi XIV-XIX ásirlerde [[Afrika]]nıń túrli jaylarınan kelgen bantu hám nilot qáwimlerinen tarqalǵan. Eramızǵa shekemgi V-VI ásirlerde Kenyaǵa grek, mısır, qıtay, arab teńiz sayaxatshıları hám sawdagerler kelip-ketip turǵan. VII-VIII ásirlerde awıllar, XI-XV ásirlerde qala-mámleketler payda boldı. XVI ásirde portugallar Kenyanıń shıǵıs bólegin basıp aldı. XVIII ásirde bir neshe arab sultanlıqları payda boldı hám qul sawdası rawajlandı. Ullı Britaniya qul sawdasına qarsı gúres sıltawı menen Kenyaǵa suǵılıp kele basladı. XIX ásir aqırında Kenya Ullı Britaniya qol astına ótti. Kolonizatorlar jergilikli xalıqtan ónimli jerlerdi tartıp aldı. Afrikalıqlar arnawlı ajıratılǵan orınlarda jasawǵa májbúr etildi, rasalıq kemsitildi. 1920-jılda Kenya [[Ullı Britaniya]] koloniyası dep daǵaza etildi. Sonnan keyin kolonizatorlikke qarsı háreket etiwshi siyasiy shólkemler (Kikuyyu shólkemi hám basqalar) dúzilip, olar májbúriy miynet biykar etiliwi, salıqlar qısqartırılıwın, bilimlendiriw sisteması jaqsılanıwı hám tartıp alınǵan jerler qaytarıp beriliwin talap etti. [[Ekinshi jáhán urısı]] dáwirinde Kenya azıq-awqat hám awıl xojalıǵı shiyki ónimin jetkerip beretuǵın dárekke aylandırıldı, kenyalıq áskerler [[Ullı Britaniya]] koloniya áskerleri qatarında Jaqın Shıǵıs hám Birma (házirgi Myanma) daǵı urısta qatnastı. 40-jıllar aqırında azatlıq háreketi jáne de kúsheydi. 1952-jılda qurallı kóterilis baslandı. Kóterilis 4 jıl dawam etti. Kolonizatorlar kóterilisti bastırıp patriotlardan 11 mıń adamdı óltirdi, 100 mıńǵa jaqın adamdı qamaqqa aldı. 1960 -jıl dúzilgen Kenya afrikalıqlar milliy awqamı (KANU) Kenya ǵárezsizligin talap etti. 1961-jıl Nızam shıǵarıwshı keńeske ótkerilgen saylawda KANU 67% dawıs aldı. 1963-jıl mayda jańa Millet jıynalısına ótkerilgen saylawda da KANU jeńimpaz shıǵıp, J. Keniata basshılıǵında birinshi milliy húkimet dúzildi. 1963-jıl 12-dekabrde Kenya ǵárezsiz mámleket, 1964-jıl 12-dekabrde bolsa respublika dep daǵaza etildi. Kenya - 1966-jıldan [[BMSh]] aǵzası. Milliy bayramı - 12-dekabr - Ǵárezsizlik kúni (1963).

== Siyasiy partiyaları, kásiplik awqamları ==
Demokratiyalıq partiya, 1992-jılda dúzilgen; Kenya afrikalıqlar milliy awqamı (KANU), 1960-jılda tiykar salınǵan; Milliy rawajlanıw partiyası, 1994-jılda dúzilgen; Social-demokratiyalıq partiya, 1992-jılda tiykar salınǵan; Ford-Asili hám Ford-Kenya partiyaları, 1992-jıl oktyabrde dúzilgen. Kenya kásiplik awqamları oraylıq shólkemi, 1965-jılda dúzilgen.

== Ekonomikası ==
Kenya - agrar mámleket. Jalpı ishki ónimde awıl, orman xojalıǵı hám balıqshılıqtıń úlesi - 24%, sanaattıń úlesi - 10% ke jaqın. Ekonomikasınıń tiykarı - awıl xojalıǵı, onıń ónimi mámleket eksportınıń 3/4 bólegin quraydı. Kenya ǵárezsizlikke eriskennen keyin, jalpı ishki ónim quramında awıl xojalıǵınıń úlesi barǵan sayın tómenlep, sanaat hám sawdanıń úlesi artıp, natural islep shıǵarıw úlesi kemeydi. Awıl xojalıǵında xalıqtıń 70% i bánt. Tiykarǵı eginleri - kofe, shay, sizal, piretrum, paxta, salı, biyday, qumshekerqamıs; ishki mútájlikler ushın mákke, maniok, tarı, júweri, arpa jetistiriledi. Sút shárwashılıǵı, qusshılıq, shoshqashılıq rawajlanǵan. Qaramal, qoy, eshki baǵıladı. Balıq awlanadı hám aǵash tayarlanadı. Sanaatı, tiykarınan, awıl xojalıǵı shiyki ónimin qayta isleytuǵın kárxanalar hám ónermentshilik ustaxanalarınan ibarat. Azıq-awqat, toqımashılıq, avtomobil jıynaw, kánshilik, ximiya, neftti qayta islew, taxta tiliw hám metallsazlıq, qaǵaz sanaatı kárxanaları, cement zavodları da bar. Kánshilik sanaatında flyuorit, tábiyiy soda, diatomit, kaolin, gips, kianit, asbest, as duzın qazıp shıǵarıw ústem. Bir qansha muǵdarda mıs, qorǵasın, gúmis qazıp alınadı. Iri sanaat orayları: Nayrobi, Mombasa, Kisumu, Nakuru, Tika, Eldoret qalası energetika tarawında gidroelektr stanciyalarınıń úlesi úlken. Tana dáryası boyında Gitaru, Kamburu, Kindaruma GES ları qurılǵan. Jılına ortasha 3,1 mlrd. kVt/saat elektr energiyası payda etiledi.

== Transportı ==
3 mıń km temirjol, 62 mıń km avtomobil jolı bar (sonnan 4,5 mıń km asfaltlanǵan). Tiykarǵı teńiz portı - Mombasa. Nayrobi hám Mombasada xalıqaralıq aeroportlar bar. Kenya shetke kofe, shay, neft ónimleri, temeki, piretrum, sizal, miywe hám palız eginleri, kalcinirlanǵan soda, gósh, teri, cement hám taǵı basqalar shıǵaradı. Shetten sanaat hám transport úskeneleri, azıq-awqat hám ximiya ónimleri, qara hám reńli metall, neft, dári-dármaq hám taǵı basqalardı aladı. Sırtqı sawdadaǵı tiykarǵı klientler - Ullı Britaniya, Germaniya, AQSh, Yaponiya, Niderlandiya. Sırtqı turizm rawajlanǵan. Pul birligi - Kenya shillingi.

== Medicinalıq xızmeti ==
Densawlıqtı saqlaw sistemasına mámleket basshılıq etedi. Juqpalı kesellikler (bezgek, ish burıw, juqpalı gepatit, ish súzek hám basqalar) keń tarqalǵan. Menshikli emlewxanalar da bar. Shıpakerler Nayrobi universitetinde, orta maman medicinalıq xızmetkerler Medicinalıq tayarlıq orayı hám medicina mekteplerinde tayarlanadı.

== Bilimlendiriwi, mádeniy-aǵartıwshılıq hám ilimiy mákemeleri ==
Kenyada baslanǵısh mektep 7 jıllıq hám biypul. Balalar 6 jastan inglis tilinde oqıtıladı. 4-klasstan baslap suaxili tili úyretiledi. Orta mektep 6 jıllıq. Mámlekette 16 mıń baslanǵısh, 2,5 mıń orta mektep bar. Dáslepki óner-texnika tálimi baslanǵısh mektep negizinde 2-6 jıllıq sawda, kommerciya, ónermentshilik, awıl xojalıǵı, orman hám veterinariya óner bilim orınları hám mekteplerinde, sonıń menen birge, kárxanalarda ámelge asırıladı. Orta texnika tálimi kishi orta mektep negizinde kolledjlerde dúzilgen. Joqarı oqıw orınları: Nayrobidaǵı Milliy universitet, Egerton universiteti, Nayrobidaǵı universitet kolledji.

Iri kitapxanaları: Milliy universitet kitapxanası, Nayrobidaǵı Estelik kitapxanası, universitet kolledji kitapxanası, Mombasadaǵı ǵalabalıq kitapxana; muzeyleri: Nayrobidaǵı Kenya milliy muzeyi, Kitale qalasındaǵı Batıs Kenya milliy muzeyi, Mombasadaǵı muzey hám basqalar. Kenyada 20 ǵa jaqın ilimiy shólkem, atap aytqanda, Nayrobida Kenya industrial izertlew institutı, Milliy awıl xojalıǵı laboratoriya, Medicina izertlewleri laboratoriya, Tuberkulyoz kesellikleri izertlew orayı, Awıl xojalıǵı izertlew orayı, Medicinalıq izertlew institutı, Shıǵıs Afrika institutı, Afrika tariyxın úyreniwshi xalıqaralıq institut, Nyanza wálayatında paxta izertlewi stanciyası, Ruiruda kofe izertlewi orayı, Kerichoda shay izertlewi institutı hám basqalar bar.

== Baspasózi, radioesittiriwi hám telekórsetiwi ==
Kenyada 60 qa jaqın gazeta hám jurnal basıp shıǵarıledı. Eń áhmiyetlileri: «Deyli neyshn» («Millettiń kúndelik gazetası», inglis tilinde, 1960-jıldan), «Kenya leo» («Búgingi Kenya», suaxili tilindegi kúndelik gazeta, 1983-jıldan), «Kenya tayme» («Kenya waqtı», inglis tilindegi kúndelik gazeta, 1982-jıldan), «Pipl deyli» («Xalıq kúndelik gazetası», inglis tilinde, 1998-jıldan), «Standart» («Bayraq», inglis tilindegi gazeta, 1902-jıldan), «Taifa leo» («Házirgi millet», suaxili tilindegi kúndelik gazeta, 1960-jıldan), «Dram» («Dombıra», inglis tilindegi aylıq jurnal, 1956-jıldan), «Target» («Maqset», inglis tilindegi jurnal, 1964-jıldan). Kenya informaciya agentligi (KNA) 1963-jıl dekabrde dúzilgen. Kenya radioesittiriw korporaciyası 1989-jılda dúzilgen. Radioesittiriwler 1927-jıldan, telekórsetiwler 1962-jıldan alıp barıladı.

== Ádebiyatı ==
Ádebiyatı tiykarınan, inglis tilinde, sonıń menen birge, kikuyyu, masai, suaxili hám basqa jergilikli tillerde folklor negizinde rawajlanıp kelmekte. Ulıwma Kenyada jazba ádebiyat XVII ásirde suaxili tilinde júzege keldi. Onda qaharmanlıq, diniy hám basqa temadaǵı dástanlar áhmiyetli orın tutadı. Etnograf alım, milliy-azatlıq háreketiniń basshısı J. Keniata xalıq ańızları, ertekleri, ráwiyatların qayta islep járıyaladı. Ózi de «Kenya tawına qaray» (1936) hám «Meniń xalqım - kikuyyu» (1942) kitapların jazıp basıp shıǵardı. XIX-XX ásirlerde de, tiykarınan, poeziya rawajlandı. Prozalıq dóretpeler 50-jıllar aqırında júzege kele basladı. M. Gikarunıń «Quyash úlkesi», V. Itoteniń «General May May», J. Kariukanıń «May May qamawda», M. Gaterudıń «Eki álem perzenti» qıssalarında inglislerdiń Kenyanı koloniyaǵa aylandırıwı hám demokratiyalıq kúshlerdiń azatlıq ushın gúresi kórsetilgen. J. Ngugidiń inglis tilindegi romanları («Jılama, botam», «Aramızdaǵı dárya») hám «Qara dárwish» pyesası daǵaza etilgen. Keyingi jıllarda B. O. Vandera, E. Xinga, M. Alot, M. Mvangi, A. Kadambe, D. Karoka, L. Kibera, M. Ruxena sıyaqlı jas jazıwshılar ádebiyat maydanına óz dawısları hám jańa temalar menen kirip keldi. Ngugi hám Txiongonıń «Qanlı japıraqlar» hám «Buttaǵı shaytan» romanları ásirese dıqqatqa iye.

== Arxitekturası hám súwretlew kórkem óneri ==
Kenya aymaǵında dáslepki orta ásirlerge tiyisli jergilikli mádeniyat estelikleri: dáp tas diywallar, saǵana piramidaları, arklardıń qaldıqları saqlanǵan. Teńiz jaǵasında Gedi, Malindi, Ungvana, Mnarani, Takva, Mombasa sıyaqlı qalalar payda bolǵan. XIV-XV ásirlerde arab arxitektorlıǵı usılında qorǵaw qorǵanları, meshitler, bazarlar júzege kelgen. XVI ásirde portugallar arxitektorlıǵına tán usılda qurılǵan saray hám Vasko de Gama tas kolonnası saqlanǵan. XX ásirden qalalar inglis hám nemis arxitektorları usılı tiykarında temir-beton konstrukciyalar hám jańa qurılıs metallarınan paydalanıp qurıla basladı. Ímaratlarda lenta tárizli áynek, teris aywan, nur tosqıshlar, reńli ılaydan islengen ıdıs plitalar keń qollanılǵan (mas, Milliy teatr, texnika kolledji hám basqa). Awıllarda sheńber tárizli etip ılay menen sıbalǵan, ústi ǵawısh penen jabılǵan sırıqlı úyler kóbirek ushıraydı. Keyingi jıllarda qurılǵan imaratlardan Mombasadaǵı «Okeanik» mıymanxanası, Nayrobidaǵı gospital, kóp qırlı 26 qabatlı minarı hám aylanıwshań restoranı bolǵan Keniata jıynalıslar zalın kórsetiw múmkin. Kórkem ónermentshilikte aǵashtı oyıp hám kúydirip naǵıs salıw, dástúr oyınları ushın teriden nıqap, mıs hám jezden zebi-ziynet buyımları, ılay hám qabaqsan ıdıslar, aǵash quwırshaqlar, ılaydan islengen ıdıstan jániwarlar háykelshelerin soǵıw, topannan sebet toqıw keń háwij alǵan.

== Muzıkası ==
Kenya muzıkalıq mádeniyatı mámlekette jasawshı túrli elatlar muzıkasın óz ishine aladı. Sol sebepli namalar, usıllar, saz ásbapları da túrli-túrli. Xalıq úrp-ádetleri hám bayramlarında qosıq, oyın hám muzıka bolıwı shárt. Saz ásbapları arasında hár túrli naǵara, dáp hám sırnaydı esletiwshi ásbaplar, ayrıqsha arfa, litungu, nay hám basqalar bar. Kóbinese qosıqshınıń ózi arfa shertip qosıq aytadı hám ekspromtshılıq usılında qosıq toqıydı. XX ásir aqırında evropasha muzıkanıń tásiri kúsheydi. Kenya ǵárezsizlikke eriskennen soń, háweskerlik dóretiwshiligi ásirese rawajlandı, muzıka shólkemleri dúzildi. Shıǵıs Afrika konservatoriyası, Nayrobi muzıka jámiyeti, «Bomas» qosıq hám oyın toparı, radio hám televidenieniń saz ásbapları orkestri muzıka mádeniyatın rawajlandırıwda, milliy kadrlar tayarlawda úlken rol oynay basladı.

== Teatrı ==
Jergilikli xalıq tamashalarında ayaq oyın kórkem óneri áyyemnen rawajlanǵan. XX ásir baslarında Kenyada inglis háwesker teatrı truppaları payda boldı. 1948-jıldan Nayrobida inglis professional teatrı, 1952-jıldan Milliy teatr isleydi. Kenya ǵárezsizlikke eriskennen soń, Afrika hám hind teatrları payda boldı. Teatrdı xalıq toparına jaqınlastırıwǵa umtılǵan J. Mpaxlele «Chemchemi» («Bulaq») truppasın dúzip, oǵan basshılıq etti hám bir qansha pyesalardı tabıslı saxnalastırdı. «Tausi» drama klubı (1963) jergilikli avtorlardıń xojalıq temadaǵı pyesaların qoyıw menen dańq shıǵardı. Milliy teatrdıń kenyalıqlardan birinshi direktorı - Set Adagala basshılıǵında drama mektebi ashıldı. Onıń studentleri qatnasıwında dúzilgen Milliy teatr truppası mámleket boylap tamasha kórsetip júredi.

== Jáne qarańız ==
[[Kenyadaǵı suw tasqınları (2024)]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{Afrika}}

== Sırtqı derekler ==
{{Commons kategoriya|Keniya}}

[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Afrika mámleketleri]]
[[Kategoriya:Keniya]]
[[Kategoriya:G15 mámleketleri]]</text>
      <sha1>3i445lwuf4y49neqf9q2m5ntwp5z4tw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qıtay</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2006</id>
    <revision>
      <id>232607</id>
      <parentid>190552</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:34:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:G20 mámleketleri|G20 mámleketleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32368" sha1="gbyqss2ppcryrd9692usheq59eb7di6" xml:space="preserve">[[Fayl:Flag of the People's Republic of China.svg|thumb|right|250px|&lt;span style=&quot;color:grey;&quot;&gt;Qıtay bayraǵı&lt;/span&gt;]]
[[Fayl:China in its region (claimed hatched).svg|thumb|right|250px|&lt;span style=&quot;color:grey;&quot;&gt;Qıtayıń Aziyadaǵı jaylasqan ornı&lt;/span&gt;]]

'''Qıtay ―''' ({{lang-zh|中华人民共和国}}) (is juzinde '''Qıtay Xalıq Respublikası''' yamasa, qısqartılması QXR -[[Shıǵıs Aziya|Shıǵıs Aziyada]] jaylasqan jer aymaǵı, [[ekonomika]]sı, xalıq sanı boyınsha jetekshi orında turıwshı mamleketlerdiń birim. Jer aymaǵınıń úlkenligi boyınsha dúnyada úshinshi: orında (9 598 962&amp;nbsp;km.kv- 2020) .Xalıq sanı boyınsha birinshi orında (1,415 milliard)

Paytaxtı: [[Pekin]]g qalası. Iri qalaları: [[Shanghai]], [[Guangjow]], Shuncin, Chendu, Tyenjin, Xarbin, [[Nankin]], [[Lhasa]]. Tiykarǵı xalqı [[Qıtaylar|qıtaylardan]] ibarat.

Qıtay Xalıq Respublikası, [[mámleket]] [[konstitutsiya]]sına tiykar,- [[sociallıq mámleket]] esaplanadı.Qıtay [[hukimiran mámleketler]] qatarında bolıp, potenciallıq hám [[ekonomika]]lıq hukimranlıqqa iye.[[BMSh]] nıń Qáwipsizlik Keńesi aǵzası.

Onnan bólek Qıtay kosmoslıq húkimranlıqqa da iye. Qıtay yaderli qural iyesi hám júda úlken armiyası bar bolǵan [[mámleket]]

Qıtay [[ekonomika]]sı nominal IASH boyınsha ekinshi orında turadı, hám IASH(QQP) boyınsha birinshi orında.QXR islep shıǵarıw tarawında jetekshi orınlardı iyeleydi.

Qıtay Xalıq Respublikası [[BMSh]], Aziya-Tınısh okeanı Ekonomikalıq Shólkemi(ATES),G20,XSSH,SHBSH,BRICS kibi shólkemler aǵzası.

1949-jılı ǵárezsizlik alǵanlı beri Qıtay Kommunistlik Partiyası(QKP) basqarıp keledi. Mámleket basshısı Si Szinpin(2013-jıldan beri).
[[Fayl:Qitay.png|alt=|nobaý|160x160 nükte]]
[[Fayl:Gеrbi.jpg|alt=Gerbi|eşqandaý|nobaý|160x160 nükte|Gerbi]]

== Etimologiyası ==
Qaraqalpaq tilinde &quot;Qıtay&quot; sózi ayyemgi túrkiy tillerden kirip kelgen Bul sóz [[qıtay tili]]ndegi &quot;qytan&quot; sózinen kelip shıǵıp kóshpeli [[mongol]]lar ruwınan bolǵan [[Kidan]]lardı ataǵan.

== Tariyxı ==
Tiykarǵı maqala:[[Qıtay táriyxı]]

{|
|+Qısqa xronologiyalıq keste
!Jıllar
!Mámleket
|-
| style=&quot;background:#eaecf0;&quot; |2353 besh- 2255 besh
----
|Apsanawiy basqariwshi Yao
----
|-
| style=&quot;background:#eaecf0;&quot; |2255 besh- 2205
----
|Apsanawiy basqariwshi Shun
----
|-
| style=&quot;background:#eaecf0;&quot; |2205 besh-1766 besh
----
|Sya Apsanawiy Dinastiyasi
----
|-
| style=&quot;background:#eaecf0;&quot; |1766 besh-1122 besh
----
|Shan-In Dinastiyasi
----
|-
| style=&quot;background:#eaecf0;&quot; |1122 besh-249 besh
----
|Cin Dinastiyasi
----
|-
| style=&quot;background:#eaecf0;&quot; |206besh-eramizdin 220 jili-
----
|Xan Dinastiyasi
----
|-
| style=&quot;background:#eaecf0;&quot; |220-264
----
|Vey Dinastiyasi
----
|-
| style=&quot;background:#eaecf0;&quot; |265-420
----
|Czin Dinastiyasi
----
|-
| style=&quot;background:#eaecf0;&quot; |420-479
----
|Qubla Sun Dinastiyasi
----
|-
| style=&quot;background:#eaecf0;&quot; |479-501
----
|Ci Dinastiyası
----
|-
| style=&quot;background:#eaecf0;&quot; |502-556
----
|Lyan Dinastiyası
----
|-
| style=&quot;background:#eaecf0;&quot; |557-588
----
|Chen Dinastiyası
----
|-
| style=&quot;background:#eaecf0;&quot; |581-618
----
|Suy Dinastiyasi
----
|-
| style=&quot;background:#eaecf0;&quot; |618-917
----
|Tan Dinastiyasi(Qıtay mádeniyatınıń altın ásiri)
----
|-
| style=&quot;background:#eaecf0;&quot; |907-959
----
|Bes Dinastiya ham on patshalıq epoxası
----
|-
| style=&quot;background:#eaecf0;&quot; |960-1279
----
|Sun Dinastiyasi
----
|-
| style=&quot;background:#eaecf0;&quot; |1280-1368
----
|Yuan Dinastiyası(monǵollar)
----
|-
| style=&quot;background:#eaecf0;&quot; |1368-1644
----
|Min Dinastiyasi
----
|-
| style=&quot;background:#eaecf0;&quot; |1644-1911
----
|Cin Dinastiyasi(Manchjurlar)
----
|-
| style=&quot;background:#eaecf0;&quot; |1912-1949
----
|Qıtay Respublikası
----
|-
| style=&quot;background:#eaecf0;&quot; |1.X.1949- hazirge deyin
----
|Qıtay Xalıq Respublikası
|}

===== V-XV asirler =====
[[Sun dinastiyası]]nıń (960 — 1279-jıllar) [[hákimiyat]]qa keliwi menen Qıtayda uzaq dawam etken siyasiy pıtırańqılıq hám óz ara urıslarǵa shek qoydı. Nátiyjede, mámleket xojalıǵınıń rawajlanıwına jaǵday jaratıldı. X ásirden baslap suwdı biyik jerlerge shıǵarıwshı úskenelerden keń paydalanıla basladı. Shıǵırdan paydalanıw egin maydanların kóbeytiw imkanın beredi. Suw digirmanları járdeminde salını tazalaw, may alıw, un shıǵarıw júdá keń qollanıla baslanǵan. Rawajlanǵan orta ásirlerde Qıtayda [[imperator]], áskeriy aqsúyekler, hámeldarlarǵa qaraslı mámleket jerleri azayıp, jer iyeleriniń jeke menshik jerleri júdá kóbeyip baradı. Menshik jerler, sonday-aq, jańa ózlestirilip atırǵan qorıq hám taw aldı aymaqları esabınan da keńeyip barǵan. Úlken múlikdarlar jerleriniń kóbeyiwine kámbaǵallardıń qarızları ornına jerleriniń tartıp alınıwı da sebep bolǵan. Sol tárizde XI ásirdiń baslarında egin maydanlarınıń yarımı iri feodallar qolına ótedi.Bul jerlerde, tiykarınan, ijarashı diyqanlar islegen. Qıtayda erkin diyqanlardıń kópshilik bóleginde 30—40 mu jer bolıp, mámleket bul qatlamdı qollap-quwatlawǵa háreket etken. Qıtay diyqanları ózleri jetistirgen ónimlerden mámleketke hár jılı eki márte salıq tólegen. Jer salıǵı salı yaki biyday menen tólense, al pille baqqan shańaraqlar salıqtı gezleme menen de tólegen. Qalalar hám ónermentshilik. Kayfin, Chendu hám Uchan qalaları Qıtaydıń úlken ónermentshilik hám sawda orayları edi. Qıtay sawdasında suw jolları ayrıqsha áhmiyetke iye bolǵan. Kópshilik qalalar teńiz yamasa dárya boylarında, suw hám qurǵaqlıqtaǵı sawda jolları kesilisken jerlerde júzege kelgen. Qalalardıń ósiwi ónermentshiliktiń tez pát penen rawajlanıwın támiyinlegen. Qıtayda, ásirese ónermentshiliktiń dás-túriy túrleri: gúlalshılıq, farfor buyımlardı islep shıǵarıw rawajlanǵan. Qıtay qalalarında kóplegen dúkan hám usta-xanalar jaylasqan edi. Qıtaydıń qublasında ónerment-toqıwshılar shayı gezlemelerdiń onlap túrlerin tayarlaǵan. XII ásirde jipekten shayı sózana — panno toqıw oylap tabılıp, keń tarqalǵan. Qıtayda paxtashılıq ta barǵan sayın keń jayılıp, XIV ásirden baslap onnan gezleme tayarlaw da rawajlanıp barǵan. Aziya paxtasınıń watanı Hindistan. Onnan soń paxta Orta Aziyaǵa kirip kelgen. Qıtayǵa paxta tuqımın dáslep elimiz sawdagerleri alıp barǵan. Cex aǵzası bolıw Qıtay ónermentleri ushın májbúriy edi. Evropadaǵı sıyaqlı ondaǵı cexlarda da qálpe, shákirtler sanın, olardıń jumıs sharayatın, tayar ónermentshilik buyımların satıwdı, óner sırların saqlawdı qatań qadaǵalaǵan. Monǵollar basqınshılıǵı. Dáslep Qıtaydıń arqa tárepinde dúzilgen monǵollar mámleketi Xubilay xanlıǵı dáwirinde óz tásirin mámlekettiń oraylıq hám qubla aymaqlarına da ótkeredi. Qıtay 1279-jılı tolıq baǵındırılıp, jańa monǵollar dinastiyası Yuan (1279—1368) atın aladı. Monǵollar Qıtaydaǵı jerlerdi, ol jerde jasap atırǵan diyqanları menen birge bólip aladı. Biraq diyqanshılıqta xojalıq júrgiziw usılları hám salıqlar burınǵısınsha qaladı. Monǵollar dáwirinde tólemlerdiń artıp barıwı tek diy-qanlar hám ónermentlerdi emes, hátte sawdagerlerdi de búlginshilikke alıp keledi. Húkimet tınımsız ósip baratırǵan qárejetlerdi qaplaw ushın qosımsha qaǵaz pul shıǵara baslaydı. Bul  bolsa puldıń qádirsizleniwine, ónim hám ónermentshilik buyımlarınıń qımbatlawına sebep boladı. Xubilay mámleketti basqarıwdıń qıtaysha usılın qollansa da, jergilikli hámeldarlardıń xızmetinen bas tartadı. Mámleket hámeldarları arasında hár túrli xalıq wákillerin ushıratıw múmkin edi. Atap aytqanda, veneciyalı sayaxatshı hám sawdager Marko Polo Xubilayxan sarayında joqarı lawazımdı iyelegen. Min dinastiyasınıń basqarıwı. Monǵollar imperiyasınıń krizisi baslanıwı menen XIV ásir ortalarında Qıtayda da xalıq azatlıq háreketi kúsheyedi. Xenan hám Shandun wálayatlarında 1351-jılı baslanǵan diyqanlar kóterilisi tez arada pútkil mámleketti qamtıp aladı. Kóteriliske monax Ju Yuan-Jan basshılıq etedi. 1368-jılı monǵollardan azat bolǵan Qıtayda Yuan Jan tıykar salǵan Min imperiyasınıń basqarıwı baslanadı. 1368-jılı Qıtayda Yuan Jan tıykar salǵan Min imperiyası dúziledi. Min áskerleri monǵollarǵa qısım etip, olardıń paytaxtı Qaraqurımdı iyelep, jandırıp jıberedi. Sol tárizde kóshpelilerdiń Qıtayǵa hújimlerine shek qoyıladı. Bunda qıtaylılarǵa oq-dári (porox) hám toplardan keń túrde qollanılıwı qol keledi. Mámleket xojalıǵın tiklew ushın ónerment hám sawdagerlerden alınatuǵın tólemler azaytılıp, qullardı azat etiw haqqında nızam qabıl etiledi. Jasalma suwǵarıw qurılmaları, kanallar, bógetler hám suw saqlaǵıshları tiklenedi. Egin maydanları keńeyip, mámleket xalqınıń sanı da artıp baradı. XV ásirde Qıtay. Mámlekette úlken feodallar hákimiyatı bekkemleniwi menen monǵollar basqınshılıǵı belgilerin tamamlaw ushın diyqanlar, ónermentler hám sawdagerlerge berilgen jeńillikler biykar etiledi. Diyqanlarǵa bólip berilgen mámleket jerleri tartıp alınıp, ónermentler hám sawdagerlerden alınatuǵın salıqlar kóbeyttiriledi.XV ásirdiń baslarınan Min áwladınıń Amır Temur saltanatı menen qatnasları buzıladı. Tek Amir Temurdıń tosattan qaytıs bolıwı Qıtayǵa qarsı atlanıstıń ámelge aspawına sebep boladı, bul bolsa Qıtaydǵa 1406-jılı Vyetnamdı, keyin ala Monǵoliyanı basıp alıwına jol ashadı. Mámlekettiń ekonomikalıq jaqtan rawajlanıwı Jan Xe basshılıǵında áskeriy teńiz flotınıń xızmetinde kórinedi. Quramında 62 keme, 30 mıń jawıngeri bolǵan áskeriy ekspediciya 1405—1433-jılları Zond arxipelagi, Şri-Lanka hám Hindistanǵa 7 márte atlanisin sholkemlestiredi.Onin kemeleri Ormuz (Parsı) qoltıǵı hám Shıǵıs Afrikanıń jaǵalarına shekem júzip barǵan. Musılman bolǵan Jan Xe Mekkeni zıyarat etedi. Bul ekspediciyalar Qıtaydıń abırayın arttırıp, sırtqı sawdanı keńeytiw imkanın beredi. Qıtay imperatorları 1415—1420-jılları Samarqandqa Uluǵbek sarayına da elshiler jiberedi. Biraq, Temuriyler mámleketi abroyı joqarı bolǵanlıǵınan oǵan Qıtaydıń qısımları tásir ete almaǵan. XV ásirdiń ortalarında ekonomikalıq krizistiń baslanıwı Qıtaydıń ishki rawajlańıwına hám sırtqı siyasatına unamsız tásir kórsetedi.

===== XV-XIX asirler =====

Chin (Cin) imperiyasınıń hálsirewi. XVIII ásir aqırlarına kelip, imperiyanıń basıp alıwshılıq qúdireti hálsiredi. Ekonomikalıq tubalawshılıq hám mámleket xalqınıń tiykarǵı bólimin qurawshı diyqanlardıń jarlılanıwı olardı kóterilis shıǵarıwǵa májbúr etti. Solay etip, Qıtay ishki qarama-qarsılıqlar qısqısında qaldı. Húkimdar dinastiya ómiri tawsılıp atırǵan dúzimdi barlıq sharalar menen saqlap qalıwǵa urındı. Olar barlıq qarsılıqlardı ayawsızlıq penen bastırdı. Bul dáwirde Qıtayǵa Ullı Britaniya hám Franciya sawdagerleriniń kirip keliwi kúsheydi. Olardıń belsendi hareketleri Qıtay húki-metin qáweterge salıp qoydı. Shet elliklerdiń mámleketke kóplep kirip keliwiniń aldın alıw maqsetinde imperator 1757-jılı Qıtay bándirgi orın-ların sırtqı sawda ushın jabıq dep daǵazaladı. «Jabıq esikler» dep at al-ǵan bul siyasat Qıtaydı sırtqı dúnyadan ajıratıp qoyıwǵa qaratıldı. Sırtqı sawda imperator hámeldarları baqlawı astında tek Guanjou portı arqalı ǵana alıp barılatuǵın boldı. Qıtaydıń ózin-ózi jekkeletip qoyıw siyasatı feodallıq tártiplerdiń saqlanıwına járdem berdi. Onıń ekonomikalıq, jámiyetlik hám mádeniy rawajlanıwına úlken zıyankeltirdi. Imperator hákimshiligi ilim hám texnika tarawında basqa xalıqlardıń jetiskenliklerin biykar etti. Mámleket artta qalıwshılıq batpaǵına batıp qaldı. Usınday bir sharayatta Ullı Britaniya húkimeti Qıtaydı óz sawdagerleri ushın ashıwǵa bar imkaniyatı menen urındı. Chin imperatorınıń qaysarlıǵın sındırıw ushın oǵan bir báháne kerek edi.

'''Birinshi opium urısı'''. Ullı Britaniya sawdagerleri Hindistannan nızamsız túrde Qıtayǵa opium (qara dári) kirgize basladı. Jergilikli Qıtay hákimshiligi opium tiyelgen kárwanlardı konfiskaciyalaǵanına juwap retinde Britaniya húkimeti opiumdi hám inglis tovarların alıp kiriwdi nızamlastırıw ushın 1840-jılı Qıtayǵa qarsı urıs basladı. Urıs tariyxqa «Birinshi opium urısı» atı menen kirgen. Bul urıs 1842-jılǵa shekem dawam etti. Urısta Qıtaydıń ekonomikalıq hám áskeriy texnika jaǵınan artta qalıwı sebepli jeńiliske ushıradı. Urıs aqırında Ullı Britaniya Gonkong atawın basıp aldı hám Qıtaydı sırt el sawdagerleri ushın birneshe portlardı ashıp qoyıw haqqındaǵı shárt-namaǵa qol qoyıwǵa májbúr etti. Biraq, Qıtay opium alıp kiriliwiniń nızamlı ekenligin tán almadı.

'''Ekinshi opium urısı'''. 1856 — 1860-jılları ekinshi opium urısı júz berdi. Bul saparı Qıtay Ullı Britaniya hám Franciyanıń birlesken armiyasınıń kúshli soqqısına ushıradı. Olar Pekin bosaǵalarında júdá bay ǵáziynelerge iye bolǵan imperatordıń jazǵı sarayın taladı hám wayran etti. Kolonizatorlar Qıtaydı jańa, teń bolmaǵan shártnamalar dúziwge májbúrledi. Shet elliklerge jáne basqa portlar arqalı da sawda etiwge ruqsat etildi hám jańa jeńillikler berildi. Sol waqıtta inglis hám francuz puqaraları Qıtay aymaǵında Qıtay nızamlarına hám sudına boysınıwdan azat etildi. Eger olar jınayat islegen jaǵdayda, olardı mámlekettiń tiyisli elshisi sol mámlekettiń nızamlarına tiykarlanıp sudlaytuǵın edi. Òeńiz sawdasında ústemlikke erisken Ullı Britaniya Qıtayda hámmeden kóbirek jeńilliklerge iye boldı. Teńiz jaǵasındaǵı úlken qalalarda payda bolǵan arnawlı kvartallarda tek shet elliler jasaytuǵın edi, ol jerge Qıtay hákimshiligi xızmetkerleri kire almaytuǵın edi. Diyqanlar kóterilisi hám Taypinler mámleketi (1850–1864). Húkimettiń baǵınıwshılıq siyasatı aqıbetinde Qitaydıń Evropa mámleketleri yarım koloniyasına aylanıp barıwı hám de feodallıq zulımınıń kúsheyiwi xalıq massasınıń keskin narazılıǵına sebep boldı. Aqıbetinde, diyqanlar kóterilis shıǵarıwǵa májbúr boldı. Bul kóterilis 1850-jılı mámleket qublasında baslandı. Chin dinastiyası hám feodallarǵa qarsı gúres kolonizatorlarǵa qarsı gúres penen qosılıp ketti. Kóterilisshilerge diyqannıń balası, mektep muǵallimi Xun Syucyuan basshılıq etti. Kóterisshiler Yanczi wálayatında «Kóktegi molshılıq mámleketi» («Taypin tyango») qurdı. Oniń orayı Nankin qalası boldı. Xun Syucyuan pikirinshe, bunday mámleketlerde diyqanlar jámiyet bolıp jasawı, jámiyette «heshbir zatqa teńsizlik bolmaw ushın, hámmeniń toq hám kiyimi pútin bolıwı ushın jerine iye bolıp oǵan birgelikte islew beriw, awqattı birgelikte jew, kiyim-kenshekti teńdey bólistiriw, puldı birgelikte jumsawı lazım» edi. Xalıqtıń turmısı áskeriy tártip tiykarında qurıldı. Hárbir shańaraqtıń bir áskerden armiyaǵa jetkerip beriwi belgilenip qoyıldı. Áskeriy bólim baslıǵı sol waqıtta bólim jaylasqan aymaqta mámleket hákimiyatın ámelge asırdı. Barlıq er adamlar bir miynet lagerine, hayal-qızlar hám balalar basqa jerge jaylastırıldı. 1757-jılı Qıtay imperatorı bándirgilerin sırtqı sawda ushın jabıq dep daǵazaladı.

'''Taypinlerdiń jeńilisi'''. Kóterilis basshılarınıń arzıw-úmitleri push qıyal edi. Olardıń jerdi shańaraq aǵzalarınıń sanına qarap teń bólip beriw haqqındaǵı rejeleri kóteriliste qatnasıp atırǵan múlk iyeleriniń qatlamların kóterilisten uzaqlastırdı. Bul jaǵday taypinler basshıları arasında kelispewshilik kelip shıǵıwına sebep boldı. Jer ala almaǵan diyqanlar bolsa úmitsizlikke túse basladı. Bul bolsa mámleket hákimshiligine taypinlerdi qıyratıwda járdem berdi. Húkimet kúsh toplap, hújimge ótti. Oǵan Ullı Britaniya, Franciya hám Amerika Qurama Shtatları járdem berdi. Ullı mámleketler Qıtayda kriziske júz tutqan cin dinastiyası húkimdarlıǵın saqlanıp qalıwınan mápdar edi. 1864-jılı húkimet armiyası kóterilis basshıları jaylasqan Nankin qalasın basıp aldı. Xun Syucyuan óz janına qas etti. Òaypinler kóterilisi bastırılǵannan keyin shet el kolonizatorları cin dinastiyasın qollapquwatlawdı dawam etti hám onıń jańa jan beriwlerine eristi. XIX ásirdiń baslarında ele ullı mámleket sanalǵan Qıtay ásir ortalarına kelip, Batıs mámleketleri, keyin bolsa AQSh, Rossiya hám Yaponiyanıń da koloniallıq mápleri kesisken eń áhmiyetli aymaqqa aylandı. Qıtaydıń ekonomikalıq hám áskeriy qalaqlıǵı onıń óz-ózinen saqlanıp atırǵan ullı mámleket dárejesine qaramastan, onı Batıs mámleketleriniń yarım koloniyasına aylandırdı.

==== XIX-XX asirler ====

XIX ásirdiń aqırında Qıtay tómen, yarım feodal mámleket edi. Jerdiń tiykarǵı bólimi feodal baylardıń qolında edi. Kóp-shilik diyqanlar jer iyelerinen jerdi ijaraǵa alatuǵın, ijara haqını pul menen yaki zúráát esabınan tóleytuǵın edi. Jeri bar diyqanlar júdá az edi. Diyqanlar qalaǵa jumıs izlep keletuǵın edi. Biraq, hárdayım da jumıs tabılmaytuǵın edi. Sebebi, Qıtay sanaatı júdá ásten rawajlanıp atırǵan edi.

XIX ásirdiń sońǵı shereginen baslap elde kapitalistlik qatnasıqlar da rawajlana basladı. Dáslepki temir jollar qurıldı. Ekonomikalıq baylanıslar keńeydi. Iri qalalar payda boldı.

Jumısshılar sanı kóbeydi. Sanaattıń júzege keliwi menen milliy burjuaziya qáliplese basladı. Milliy burjuaziyanıń kópshiligi kompradorlardan ibarat edi. Olar ámelde sırt el firmalarınıń jallanǵan wákilleri edi. Olar sırttan keltirilgen tovarlardı satıw hám arzan shiyki zat satıp alıw esabınan bayıytuǵın edi.

Pulǵa mútáj bolǵan Chin dinastiyası sırt mámleketleri menen awır shártler tiykarında shártnamalar dúzip hám milliy mápke qılaplıq túrde olarǵa kelisim berdi. 70-jılları-aq sırt ellikler Qıtaydıń 26 portına erkin kirip, xojayınlarday is júrgizdi.

Temir jollar qurılısı shet ellikler qaramaǵında edi. Kómir shaxtaları, kánlerdiń úlken bólimi de olardıń ıqtıyarında bolıp, Qıtay shet mámleketleriniń shiyki zat bazasına aylanıp qaldı. Sırt ellikler úlken qalalarda óz mákanların dúzip, Qıtay administratorların mensinbesten, ózinshe is júrgizetuǵın edi.

Qıtaydıń Yaponiya menen 1894 — 1895-jıllardaǵı urısta jeńiliwi sırt el monopolistleriniń Qıtaydı kóbirek talawı, eziwlerine sebep boldı. 1897—1898-jılları Germaniya Jaochouvan (Chin-dao) portın basıp aldı hám Shandun wálayatın óz qol astına aldı. Franciya Guamchuvan qoltıǵın iyeledi hám Yunan wálayatında ústemlik tásirin ótkerdi. Rossiya Port-Arturdı (Lyushun), Ullı Britaniya Veyxayvey portın ijaraǵa aldı. Eń bay aymaq — Yandzi dáryası basseyni Ullı Britaniyanıń qolastına ótti. Fudziyan wálayatında yapon basqınshıları ústemlik etip aldı. Qıtaydaǵı hárqanday ózgerisler ullı mámleketler tárepinen qadaǵalanıp barıldı. Solay etip, Qıtay yarım koloniyaǵa aylandı.

XIX ásirdiń aqırında Qıtayda dáslepki sanaat kárxanaları payda boldı. 1881-jılı Arqa Qıtayda 1-temir jol iske tústi. 1897-jılı bul jerde 600 ge jaqın shet el firmaları boldı. Biraq, sanaat kárxanalarınıń ósiwi hám kóbeyiwi ástelik penen júrdi.

Import eksporttan ádewir kóp edi. Qıtay menen Ullı Britaniya arasında dúzilgen konvenciya Qıtaydı jáne de qıyın awhalǵa saldı. Konvenciya Ullı Britaniyaǵa Qıtaydıń 10 nan aslam portına erkin kiriw, ayırım wálayatlarda jeńillikli sawda etiw huqıqın berdi.1884- jılı Franciyanıń Vyetnamdı basıp alıwı sebepli Franciya — Qıtay qatnasıqları buzıldı. Usı jılı Qıtay Oraylıq Vyetnam ústinen rásmiy ústemliginen bas tarttı hám ol jerde Franciya protektoratın tán aldı. Qıtay húkimeti Franciya menen asıǵıs pitim dúzip, Franciyaǵa bir qatar máselelerde kelisim berdi.

Qıtay endi ǵana sanaatlasıw jolına ótken-de shet mámleketler tárepinen talan-taraj etiliwi xalıqtıń awhalına awır tásir etti. Qıtaydı tuwrı rawajlanıw jolına alıp shıǵıw haqqında túrli pikirler qáliplesti. Bul reformalawshı háreket delindi. Bul dáwir jámiyetlik háreketinde Sun Yat Cenniń ornı ayrıqsha áhmiyetke iye boldı. Ol Qıtaydı revolyuciya jolına baslaǵan jolbaslawshı edi. Sun Yat Cenniń «Qıtay oyanıw jámiyeti» shólkemi manjurlardıń Cin dinastiyasın awdarıp taslaw, Qıtayda demokratiyalıq milliy mámleket dúziw ushın gúresti.

Qıtaydaǵı jámiyetlik hárekette «Ixetuan» — «Tınıshlıq hám ádillik ushın kóterilgen mush» jasırın shólkem de úlken rol oynadı. «Ixetuan»lar «Manjur cinlerin aydap shıǵaramız, shet elliklerdi saplastıramız» uranı astında is tutatuǵın edi.

1899-jılı «Ixetuan» háreketi qozǵalań túsin aldı. Ixetuanlar Yaponiyaǵa salıq tólewdi toqtatıw, Taywandı Qıtayǵa birlestiriw talapların qoydı. Chin húkimeti qozǵalańnan qorqıp qaldı. Se-bebi, Ixetuanlar paytaxt hám wálayatlardıń derlik yarımın iye-lep alǵan edi. 1900-jılı húkimet qozǵalańshılarǵa qarsı jibergen áskerler jeńildi. Qozǵalańshılardıń jaqsı shólkemlesken otryadları Pekinge júris basladı hám bul jerde óz hákimiyatın ornattı.

Bul waqıya Pekinge shet ellikler inter-venciyası baslanıwına báne boldı. Interven-siyada segiz mámleket —Germaniya, Yaponiya, Italiya, Ullı Britaniya, AQSh, Franciya, Rossiya hám Avstriya-Vengriya qatnastı. Olardıń hárbiri Qıtayda úlkenirek úleske iye bolıw maqsetin gózleytuǵın edi.

1899-jılı sentyabrde AQSh mámleket xatkeri Xeydiń «Ashıq esikler hám teń imkaniyatlar» siyasatı járiyalandı hám «Xey» doktrinası dep ataldı.

1900-jılı iyul ayında shet el interventleri jalpı hújimge ótti hám Pekindi iyeledi. Shet ellikler qalanı hám imperator sarayın qıyrattı. Segiz mámleket Qıtaydı qulshılıqqa túsiretuǵın shártnamaǵa qol qoyıwǵa májbúr etti. Shártnamada qozǵalańda qatnasqan belgili adamlardı óltiriw yamasa súrginge jiberiw talap etildi. Sonday-aq, Pekin menen teńiz boyı ortasındaǵı jollardı qorǵaw ushın shet mámleketlerge Qıtayda óz áskerlerin saqlawǵa ruqsat berildi. Bunnan tısqarı, Qıtay shet el interventlerine 33 mln. dollar salıq tólewge májbúr etildi. Qıtayǵa qural-jaraq kirgiziw qadaǵan etildi. Shet elliklerdiń Qıtaydaǵı jeńillikleri kóbeydi. Nátiyjede, Qıtay jáne de qorǵanıwsız qaldı. Sol payıtta, Ixetuan qozǵalańı kolonizatorlardı abaylılıq penen háreket etiwge májbúr etti.

'''Qitaydin social-ekonomikaliq jagdayi'''

XX ásirdiń baslarında Qıtayda social-lıq qarama-qarsılıqlar kúsheyip ketti. Manjurlardıń Chin dinastiyasınıń ústemligi kriziske ushıradı. Reforma ilajları jámiyettiń awhalın jaq-sılamadı. Qıtayda sanaattıń rawajlanıwı menen oǵan tosıq bolǵan feodal jer iyelewshiligine tán artta qalǵan óndiris qatnasıqları arasında qarama-qarsılıq tereńlesti. Xalıq arasında manjurlar basqarıwına qarsı háreket kúsheydi. Qıtay sanaatınıń rawajlanıwı ádewir artta qaldı. Degen menen, hár jılı 50 den kóbirek kárxana iske qosıldı. Nátiyjede, eksport kólemi 2 ese ósti. Shet mámleketler ishinde Ullı Britaniya tovar almaslawda 1-orında turatuǵın edi. Qıtaydıń shet mámleketlerden qarızı barǵan sayın artıp bardı.

Revolyucioner demokrat Sun Yat Cen (1866—1925) Qıtaydaǵı milliy-azatlıq háreketiniń iskeri edi. Ol Guanchou (Kanton) janında diyqan shańaraǵında tuwıldı. Ol 90-jıllardıń basında Hong-kongta inglis medicina institutın tamamladı. Keyingi ómirin ol siyasiy taraw menen baylanıstırdı. 1905-jılı «Qıtay shólkemleri awqamı» (Tunminxay) degen siyasiy shólkem dúzdi. Iri qalalarda bul awqamnıń jasırın bólim‚leri ashıldı. Bul awqam 1905-jılı noyabrde «Minbao» (Xalıq gazetası)nı shıǵara basladı. «Awqam» Sun Yat Cen basshılıǵında baǵdarlama qabılladı. Onda Chin monarxiyasın awdarıp taslaw, Respublika shólkemlestiriw hám jerge iyelik huqıqın teńlestiriw, ǵárezsizlikti tiklew kózde tutılǵan edi.

Sun Yat Cen social-ekonomikalıq jaqtan tómen rawajlanǵan Qıtayda jerge iyelik huqıqın teńlestiriw jolı menen sociallıq ádil dúzim jaratıw múmkin, degen pikirde edi.

Sun Yat Cen shólkemi respublika dú-zimin ornatıw maqsetin qoydı. Bul manjurlarǵa qarsı háreketti jáne de kúsheytti. Bul háreket 1911-jılı shet elliklerden temir jol qurılısı ushın qarız alıw haqqında pitim dúzilgennen keyin, qurallı qarsılıq tús aldı. Hátteki, armiyada da narazılıq baslandı.

Wuhan qalasında áskerler jataqxanasın tintiwge kirgen manjur tárepdarların áskerler óltirdi. Qural-jaraq qoymasın basıp aldı. Basqa ásker bólimleri de olarǵa qosıldı. Revolyucionerler 11-oktyabrde Wuhandı qolǵa aldı. Olar Respublika húkimetin dúzdi hám barlıq Qıtay wálayatların Respublika átirapında birlesiwge shaqırdı. Manjur dinastiyası ústemligi qulatılǵanlıǵı járiyalandı. Bul revolyuciya «Cinxay revolyuciyası» dep atalıp, ol qurallı qozǵalań jolı menen Qıtayda XVII ásirden baslap húkim súrgen manjurlar hákimiyatın awdarıp tasladı.

1911-jılı kóp jıllıq emigraciyadan soń Sun Yat Cen Qıtayǵa qaytıp keldi. 29-dekabrde Nankinde revolyuciyalıq wálayatlar wákillerinen ibarat Millet Májilisi jıynaldı. Millet Májilisi Qıtaydı Respublika dep járiyaladı hám emigraciyadan qaytıp kelgen Sun Yat Cendi Qıtay Respublikasınıń waqıtsha prezidenti etip sayladı. Millet Májilisi qabıl etken konstituciyada barlıq puqaralardıń teńligi hám túrli demokratiyalıq erkinlikler járiya-lansa da, diyqanlardıń arzıw-ármanları bolǵan «jerge iyelik etiwde teń huqıqlı bolıw» shaqırıǵı óz kórinisin tappadı. Bunıń sebebi — jerge iyelik etiwde teń huqıqqa iye bolıwǵa qarsı kúshlerdiń úlken abırayǵa iye bolǵanlıǵı edi.

Revolyuciya nátiyjesinde Qıtayda eki hákimiyat júzege keldi. Biri — Qıtay Respublikası hákimiyatı, ekinshisi — Arqada saqlanıp qalǵan imperator hákimiyatı edi. Pekingdegi imperator húkimetiniń baslıǵı Yuan Shikay edi.

Ullı mámleketlerdi Qıtaydaǵı poziciyasınıń qanday bolıwı táshwishke saldı. Sonlıqtan, olar túrli báneler menen Qıtaydıń ishki jumıslarına aralasa basladı. Olar Qıtaydaǵı revolyuciyanı qural kúshi menen bastırıw maqsetinde óz kúshlerin birlestirdi.

Ullı mámleketlerdiń Peking húkimetin qollap-quwatlawdaǵı maqseti Qıtaydıń ishki islerine aralasıw edi. Biraq, bul Qıtayda ulıwma narazılıq keltirip shıǵardı. Xalıq shet el tovarların boykot ete basladı. Usınday sharayatta respublikaǵa qarsı kúshler Bas wázir Yuan Shikay átirapına birlesti.

Peking saray xalqı oǵan monarxiyanıń qáwenderi dep qa-raytuǵın edi. Biraq, Yuan Shikay revolyuciyalıq hárekettiń qısımı menen 1912-jıl 12-fevral kúni Chin dinastiyasın taxttan waz keshiwine májbúr etti. Ústem qatlamlar pútkil háki-miyattı oǵan tapsırıwǵa urındı. Bul waqıtta, ullı mámleketler de Sun Yat Cenniń húkimiyattan ketiwin ashıq talap etti hám Qıtayǵa intervenciya uyımlastırıwǵa ashıq túrde tayarlıq kóre basladı. Qıtayǵa qarsı intervenciya qáwpi astında Sun Yat Cen prezidentlik lawazımın Yuan Shikayǵa tapsırıwǵa májbúr boldı.

Pútkil hákimiyattı iyelegen Yuan Shikay demokratiyalıq er-kinliklerdi joqqa shıǵara basladı. Ol jumısın revolyuciya ásker-lerin pútkilley quralsızlandırıwdan basladı. Húkimetke qarsı dúzilgen topar aǵzalarınıń táǵdiri ólim menen juwmaqlanatuǵın edi. Hárbir awılda jazalaw toparı jumıs isledi. Soǵan qaramay, demokratiyalıq kúshler 1912-jılı Gomindan (Milliy partiyanı)dı dúzdi. Partiya basqarıwı lawazımına Sun Yat Cen saylandı.

Óz jeńisinen ruwxlanǵan Yuan Shikay Millet Májilisin ózin bes jıl múddetke prezident etip saylawǵa májbúr etti. Ullı mámleketler menen jańa gedeylikke túsiretuǵın qarız haqqında shártnamaǵa qol qoydı. Sonnan keyin, ullı mámleketler Qıtay Respublikasın tán alǵanlıǵın bildirdi. Qıtaydıń ekonomikalıq awhalı awırlastı. Xalıqtıń turmıs dárejesi tómenledi. Usınday bir jaǵdayda Gomindan xalıqtı qozǵalań baslawǵa shaqırdı. 1913-jılı Qıtaydıń qublasında húkimettiń siyasatına qarsı «Ekinshi revolyuciya» dep atalǵan qozǵalań baslanıp ketti.

Biraq, kúshler teń bolmaǵanlıǵı sebepli shet mámleketler-den áskeriy járdem alǵan húkimet áskerleri tárepinen «Ekinshi revolyuciya» háreketi qıyratıldı.

1914-jılı Yuan Shikay Konstituciyalıq Keńes shaqırdı. Onda «Jańa Qıtay Konstituciyası» qabıl etildi. Yuan Shikay prezident sıpatında sheklenbegen hákimiyatqa iye boldı. Mámlekette áskeriy diktatura ornatıldı. Respublika basqarıw organları saplastırıldı.

== Siyasıy basqarılıw forması ==
Is júzinde, Qıtay- [[unitarlıq respublika]],xalıqtıń [[demokratiya]]lıq [[diktatura]]sına tiykarlanǵan [[sociallıq mámleket]]. Mámlekettiń tiykarǵı nızamı-[[Qıtay konstitutsiyası|Konstitutsiya]],1982-jılı qabıllanǵan. Joqarǵı basqarıw organı- [[Ulıwmaqıtay Xalıq Wákilleri Jıynalısı(UXWJ)]]. Ol jámi 2979 xalıq wákillerinen ([[deputat]]lardan turadı. Deputatlar hár 5 jılda bir márte saylanadı.[[Ulıwmaqıtay Xalıq Wákilleri Jıynalısı(UXWJ)|UXWJl]] sessiyası jılına bir márte shaqırıladı. Sessiyalar arasında wákillikti óz moynına [[Ulıwmaqıtay Xalıq Wákilleri Jıynalısı Udayılıq Komiteti]] aladı. [[Saylaw]]larda tek Qıtay kommunistlik partiyalarınan hám [[Qıtay Xalıq siyasıy konsultativlik Keńesi(QXSKK)]]niń 8 &quot;demokratiyalıq&quot; partiyalarınan deputatlar saylaw huqıqına iye boladı. [[Gonkong]] hám [[Makao]] arnawlı-aymaqlıq rayonları jeke basqarıw organlarına iye. [[Ulıwmaqıtay Xalıq Wákilleri Jıynalısı(UXWJ)|UXWJnı]]ń barlıq [[deputat]]ları [[kommunist]]lik hám [[demokrat]]lıq blok wákiller esaplanadı.

Mámleket basshısı- [[Qıtay Xalıq Respublikası Xatkeri]]([[Shi Jinping]]) hám basqarıw organı basshısı-[[Qıtay Mamleketlik Kenesi Premyeri]] (Li Ketsyan).

Orınlaw apparatınıń eń joqarǵı organı- [[Mámleketlik Keńes-Qıtay|Mámleketlik Keńes]].Onıń quramına premyer,onıń orınbasarları,Keńes aǵzaları,ministrler,Komitet wákilleri,Bas Revizor hám juwapker xatker.

Joqarǵı Sud organı- [[Joqarǵı Xalıq Sudı]].[[Prokuror]]lıq tekseriwdi [[Joqarǵı Xalıq Prokuraturası]] ámelge asıradı.

Jergilikli basqarıw organları- Xalıq Wákilleri jıynalısı, al hamme waqıt is júrgiziwshi jergilikli organ [[Udayılıq Komitet-Qıtay|Udayılıq Komitet]] bolıp tawıladı.

== Aymaqlıq bóliniwi ==

== Geografiyalıq jaylasıwı ==
Qıtay geografiyalıq jaqtan [[Shıǵıs Aziya]] da jaylasqa. Shıǵısında Tınısh okeanı menen, Arqa-Batısında- [[Rossiya]] menen, Arqa-Shıǵısında- [[Rossiya]] hám [[Koreya Xalıq Demokratiyalıq Reapublikası(KXDR)KXDR]] menen, Arqasında- [[Mongoliya]]menen Batısında- [[Qazaqstan]],[[Qırǵızstan]],[[Tájikstan]],[[Awǵanstan]] menen, Qubla-Batısında -[[Pakistan]]qarawında bolǵ[[Djammu-Kashmir|anDjammu-Kashmir]],[[Hindistan]],[[Nepal]],[[Butan]]menen, Qublasında- [[Myanma]],[[Laos]],[[Vyetnam]] mámleketleri menen shegaralasadı. Mámlekette tek ǵana bir saat poyası bar - [[UTC+8]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{Aziya}}
{{Authority control}}

[[Kategoriya:Qıtay| ]]
[[Kategoriya:Aziya]]
[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Aziya mámleketleri]]
[[Kategoriya:Respublikalar]]
[[Kategoriya:G20 mámleketleri]]</text>
      <sha1>gbyqss2ppcryrd9692usheq59eb7di6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Argentina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2011</id>
    <revision>
      <id>232602</id>
      <parentid>190502</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:32:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:G20 mámleketleri|G20 mámleketleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19627" sha1="07e7a6q7ysmw1utkwsbdxlqfa0ucutf" xml:space="preserve">'''Argentina Respublikası''' (Spanish: República Argentina) — [[Qubla Amerika]]daǵı mámleket. Kontinenttiń qubla-shıǵıs bólimin, Otlı Jer atawınıń shıǵıs bólimin hám birneshe atawlardı iyeleydi. [[Atlantika okeanı]] jaǵasında jaylasqan. Hákimshilik jaqtan 22 wálayat (provinciya), federal (paytaxt) okrug hám Otlı Jer aymaǵına bólinedi. Maydanı 2 767 mıń km2. Xalqı 36,1 mln. 605 adam (1999). Paytaxtı Buenos-Ayres qalası.

== Mámleketlik dúzimi ==
Argentina — federativ respublika. Ámeldegi konstituciyası 1994-jıl 24-avgustta qabıl etilgen. Mámleket basshısı — prezident. Prezident hám vice-prezident 4 jıl múddetke saylanadı. Nizam shıǵarıwshı hákimiyat — Milliy kongress (parlament). Kongress eki palata: senat hám deputatlar palatasınan ibarat. Atqarıwshı hákimiyat prezident hám húkimet.

== Tábiyatı ==
Argentinanıń shıǵısı keń tegisliklerden hám batısı tawlardan ibarat. Mámlekettiń pútkil arqa-shıǵısın La-Plata pástegisligi (Gran-Chako, Shıǵıs Pampa tegisligi), qubla-shıǵısın Patagoniya tegisligi iyeleydi. Batıstaǵı taw janbawırları bálentlep barıp, And tawlarına tutasıp ketedi. Qubla Amerikanıń en biyik noqatı Akonkagua (6960 m) da Argentina aymaǵında. Paydalı qazılmaları: neft, gaz, temir, polimetallar, uran, mıs, qalayı, volfram hám basqa rudalar. Argentina tegislik bóliminiń klimatı — tropikalıq hám subtropikalıq, qublasında — ortasha. Eń ıssı ayı (yanvar) nıń ortasha temperaturası arqada 28°, qublada 10°, iyuldıń ortasha temperaturası arqada 18° hám qublada G. Tawlarda klimat ortasha suwıq. Jılına Patagoniyada 100-300 mm, arqa-shıǵısta 1400-1600 mm, Andtıń shıǵıs janbawırlarında 5000 mm ge shekem jawın jawadı. Tiykarǵı dáryaları: Parana, Paragvay, Urugvay, Rio-Sala-do, Rio-Kolorado, Chubut, Rio-Negro. Argentina kólleriniń kópshiligi muzlıqlardan payda bolǵan (Naul-Uapi, Buenos-Ayres, Vedma hám basqalar). Argentina aymaǵınıń derlik 20% turaqlı kók-jasıl hám japıraq túsiwshi toǵaylar menen qaplanǵan. Gran-Chakodaǵı qızıl topıraqta siyrek toǵay, Pampadaǵı ónimdarlı qara topıraqta pishenzar dalalar, Patagoniyada yarım shól. Argentinanıń milliy baǵları — Iguasu, Lanin, Nauel-Uapi hám basqalar.

== Xalqı ==
Argentinalılar (mámleket xalqınıń 90%) tiykarınan evropalı emigrantlardan qáliplesken. Sonday-aq, italyanlar, evreyler, ukrainlar, ispanlar, katalonlar, polyaklar, nemisler, francuzlar hám basqalar da jasaydı. Jergilikli xalqı — indeeclerdiń kópshiligi evropalılardıń koloniyalıq háreketleri dawamında qırılıp ketken. Olardıń azıraq bólegi (kechua, tupi-guaranlar hám basqalar) Argentinanıń arqa-batısında hám Paragvay menen bolǵan shegara janında jasaydı. Rásmiy tili — ispan tili. Dindarlardıń kópshiligi katolikler. Xalıqtıń ortasha tıǵızlıǵı 1 km2 ǵa 9 adamnan artıq. Xalıqtıń 86% i qalalarda jasaydı.

== Tariyxı ==
Áyyemgi zamanlarda Argentina aymaǵında kóp sanlı indeec qáwimleri jasaǵan, olarda jámáát-ruwxıy qatnasıqlar húkimdarlıq etken. Arqa-batısta diagitler, charrua hám kerandiler eń rawajlanǵan indeec qáwimleri bolǵan; olar otırıqshı turmıs keshirip, diyqanshılıq, balıqshılıq, ańshılıq penen shuǵıllanadı, reńli metallar eritiwdi, toqımashılıqtı biledi. Arqa-shıǵısta hám orayda guaranlar, tapesler hám basqa jasawshılar, qublada araukanlar hám patagonlar kóship júrgen. XVI ásirdiń 1-yarımında házirgi Argentina aymaǵı ispanlar tárepinen basıp alınıwı baslandı. Ispanlar bul mámleketti Rio-de-La-Plata (ispan tilinde gúmis) dáryası atı menen La-Plata dep atadı. Kolonizatorlarǵa qarsı indeec qáwimleri bir neshe márte kóterilis kótergen (1580, 1630, 1657, 1710-1711-jıllar). 1776-jılı házirgi Argentina aymaǵı pútkilley Rio-de-La-Plata vice-korolligi quramına qosıp alındı. Argentinada úlken feodal jer iyeligi júzege keldi. Amerikadaǵı ispan koloniyalarınıń 1810-1826-jıllardaǵı gárezsizlik ushın urıs waqtında kreollar (dáslepki ispan kelgindileriniń áwladları) M. Belgrano hám X. San-Martin basshılıǵında 1810-1816-jıllarda ispan koloniyashılarına qarsı qurallı gúres alıp bardı. Gúres baslanǵan 25-may kúni argentin xalqınıń milliy bayramına aylandı. 1816-jılı wálayatlar hákimleriniń Tukuman qalasındaǵı kongressi La-Plata Birlesken wálayatların ǵárezsiz dep járiyaladı. 1826-jılı Argentina Federativ Respublikası dúzildi.

XIX ásir dawamında payda bola baslaǵan burjuaziya máplerin kórsetiwshi unitariyler menen jer iyeleri máplerin qorǵawshı federaciyashılar arasında gúres dawam etti. XIX ásirdiń ekinshi shereginen Argentinada [[Ullı Britaniya]]nıń ekonomikalıq hám siyasiy abırayı bekkemlendi, 1833-jılı ol Folklend (Malvin) atawların basıp aldı. XIX ásir aqırlarında mámleketke Amerika hám [[Germaniya]] kapitalı kirip keldi. Húkimdar mámleketler Argentinanı siyasiy hám ekonomikalıq jaqtan ǵárezlikke aylandırıp, onı gósh, dán hám basqa da shiyki zat jetkerip beriwshi mámleketke aylandırdı. XIX-XX ásirler bosaǵasında Argentinada sanaat rawajlandı. XIX ásirdin aqırınan Argentinada hár túrli áskeriy diktaturalar húkim súrdi. Ekinshi jáhán urısı jıllarında Argentina biytáreplik járiyalaǵan bolsa da, negizinde fashistlerge járdem berdi. 1945-jıl martta ǵana Germaniya hám Yaponiyaǵa qarsı urıs járiyaladı. 1945-jıldan Argentina — [[BMSh]] aǵzası. 1943-jılǵı áskeriy awdarıspaq nátiyjesinde bir topar oficerler hákimiyattı qolǵa kirgizdi.

Olardıń basshılarınan biri general X. D. Peron (1946-1955 hám 1973-1974-jılları Argentina prezidentligi) húkimdar shet mámleketlerdiń abıroyın hálsiretiw esabınan mámlekettegi joqarı qatlamdı bekkemlew siyasatın júrgizdi. 1976-jılı general Videla húkimdarlıǵı dáwirinde zorlıq hám tártipsizliklerge qarsı qatań sharalar engizildi, ekonomikanı bekkemlewge kiristi. 1981-jılı Roberto Viola prezident etip saylandı, biraq áskeriy xızmetkerler keyin ala onı awdarıp tasladı. Usı dáwirde (1982-jıl) Folklend (Malvin) atawları Ullı Britaniyaǵa qaraslılıǵın tán almaǵan Argentina olardı iyelewge háreket etti, biraq bul háreket nátiyjesiz shıqtı. 1983-jılǵı jalpı saylaw nátiyjesinde Raúl Alfonsin prezident etip saylandı. 1999-jıldan bolsa Fernando de la Rúa A. prezident. 1993-jıl 9-sentyabrde Ózbekstan Respublikası menen diplomatiyalıq qatnasıqlar ornatqan.

== Siyasiy partiyaları, kásiplik awqamları ==
Puqaralıq radikal awqamı, 1889-jılı progressivlik ziyalılar tárepinen dúzilgen; Birlik hám rawajlanıw háreketi, 1957-jılı Puqaralıq radikal awqamı partiyasınan ajıralıp shıqqan topar tiykarında dúzilgen; Xalıq socialistlik partiyası, 1982-jılı dúzilgen; Kelisim partiyası, 1963-jılı Birlik hám rawajlanıw háreketi partiyasınıń bóliniwi nátiyjesinde payda bolǵan; Xusticialistlik (ádillik) partiyası, 1947-jılı X. Peron tárepinen dúzilgen; Rawajlanıwshı demokratiyalıq partiya, 1909-jılı dúzilgen. Argentinada Kommunistlik partiya, Social-demokratiyalıq partiya, Demokratiyalıq oray awqamı, Xristian-demokratiyalıq partiya da bar. Uliwma miynet konfederaciyası 1930-jılı dúzilgen.

== Xojalıǵı ==
Argentina ekonomikalıq jaqtan [[Latın Amerika]]sında eń rawajlangan mámleketlerden biri. Paydalı qazılma kánleri kóp, lawazımlı jumısshı kúshine iye. Argentinada sanaattıń túrli tarmaqları rawajlanǵan. Biraq 80-jıllardıń aqırında basqarıwdıń nátiyjesizligi aqıbetinde Argentina ekonomikası qulaw aldında edi. 1989-jılı saylanǵan jańa húkimet ekonomikanı reformalaw baǵdarlamasın ámelge asırdı, nátiyjede Argentina jáne turaqlı rawajlana basladı. 1991-jılı qabıl etilgen konvertaciya haqqındaǵı nızamǵa muwapıq kópshilik mámleketlik kárxanalar menshiklestirildi, ekonomikaǵa sırt el investiciyaları tartıla basladı, byudjetke salıqlardan túsim jaqsılandı, jumısshılarǵa kompensaciya tólew sisteması jaratıldı.

== Sanaatı ==
Argentina tiykarınan awıl xojalıǵı shiyki zatın qayta islewge qánigelesken. Jetekshi tarmaq — azıq-awqat (gósh, may, un, vino, konserva, qant) sanaatı. Gósh jetistiriw hám eksport etiw tarawında Argentina dúnyada aldınǵı orınlardan birinde turadı. Toqımashılıq, bılǵarı-ayaq kiyim tarmaqları rawajlanǵan. Awır industriyada mashina qurılısı (traktor, awıl xojalıǵı mashinaları, avtomobiller, stanoklar, elektr texnika ásbap-úskeneleri hám basqalar), neftti qayta islew, qara metallurgiyanıń úlesi úlken. Cement, cellyuloza-qaǵaz kárxanaları bar. Neft, gaz, qorǵasın, pix, temir, uran, berilliy hám volfram rudaları qazıp alınadı. Janılǵı-energetika balansınıń derlik 85% in neft hám gaz quraydı. AES ler qurılǵan. Tiykarǵı sanaat orayları: Buenos-Ayres, Rosario, Kordova, La-Plata.

== Awıl xojalıǵı ==
Argentina shárwashılıq ónimlerin, dán hám maylı eginler ónimin tovar sıpatında tayarlawǵa qánigelesken. Iri jer iyeligi rawajlanǵan: 1 mıń gektardan artıq jerge iye bolǵan xojalıqlarǵa barlıq jerlerdiń 75% i qaraslı. Argentinaǵa jaramlı jerlerdiń tek 20% ine egin egiledi. Argentinanıń jetekshi tarmaǵı shárwashılıq bolıp, onda gósh jetistiriletuǵın qaramalshılıq hám gósh-jún alıwshı qoyshılıq ústem turadı. Argentinada qaramal — 51 mln., qoylar — 29 mln., shoshqalar — 4,1 mln. bastı quraydı. Diyqanshılıqtıń jetekshi tarmaǵı — ǵálleshilik. Biyday, mákke, javdar, sulı, arpa, texnika eginlerinen — ayǵabaǵar, zıǵır, paxta jetistiriledi. Áhmiyetli ot-jem egini — beda. Baǵshılıq, júzimshilik rawajlanǵan. Qımbat bahalı terek sortı, sonıń ishinde, dubil ekstrakti alınatuǵın kebracho tayarlanadı. Balıq awlaw.

== Transportı ==
Temirjollardıń uzınlıǵı — derlik 34,1 mıń km, avtomobil jolları — 211,4 mıń km. Tiykarǵı portı — Buenos-Ayres. Sırtqa shıǵarılatuǵın awıl xojalıǵı ónimleriniń 80% i gósh, dán, may, shiyki teri, jún, keptirilgen miywelerge tuwra keledi. Shetten mashinalar, transport quralları, metall, janılǵı, ximiyalıq tovarlar alıp kelinedi. Tiykarǵı sawda klientleri: [[AQSh]], [[Braziliya]], [[Italiya]], [[Germaniya]] hám Yaponiya. Pul birligi — peso.

== Medicinalıq xızmeti ==
Argentinada 133,8 mıń orınlıq emlewxanalar (1 mıń xalıqqa 6 orın) bar. 53,7 mıń shıpaker (450 xalıqqa 1 shıpaker) medicinalıq xızmet kórsetedi. Mámleketlik densawlıqtı saqlaw sisteması medicinalıq járdemdi qamsızlandırıw hám jeke menshik shıpakerler xızmeti menen birgelikte alıp barıladı. Shıpakerlerdi universitetlerdiń 9 medicina fakulteti tayarlaydı.

== Bilimlendiriw, ilimiy hám mádeniy-aǵartıwshılıq mákemeleri ==
Argentinada 6 jastan 14 jasqa shekem bolǵan balalardıń májbúriy bilim alıwı engizilgen. Mámleketlik oqıw orınları menen birge jeke menshik mektepler de bar. Baslawısh mekteplerde 3 471 mıń, orta oqıw orınlarında (ulıwma bilimlendiriw, kásip-óner, pedagogika hám basqa mekteplerde) 1 125 mıń oqıwshı oqıydı. Buenos-Ayres, Kordova, La-Plata, Santa-Fe hám basqa qalalarda universitetler bar. Bir qansha tarmaq akademiyaları, ilimiy izertlew institutları hám ilimiy jámiyetler ilimiy izertlewler alıp baradı. Buenos-Ayreste Milliy kitapxana, universitet kitapxanası hám basqalar bar. Tábiyiy pánler, Antarktika, tariyx, súwretlew hám basqa da muzeyler bar.

== Baspasózi, radioesittiriwi, telekórsetiwleri ==
Eń kóp tarqalǵan gazetalar: «Rason» («Aqıl-pikir,» 1905-jıldan), «Prensa» («Baspasóz,» 1869-jıldan), «Nason» («Millet,» 1870-jıldan), «Gazeta» («Gazeta,» 1912-jıldan). «Telenotisiosa amerikana» húkimet agentligi 1945-jılı shólkemlestirilgen. 52 jeke menshik radiostanciya óz aldına birlespege birlesken. Telekórsetiw 1951-jıldan beri bar. 1959-jılı 22 jeke menshik telestanciyalar associaciyası dúzilgen.

== Ádebiyatı ==
Argentinada jasaǵan indeec qáwimleriniń awızeki dóretiwshilik úlgileri bizge shekem jetip kelmegen. Biraq xalıq poeziyası ózine tánligin saqlap qalǵan. XVI ásirden XIX ásir baslarına shekem ádebiyat Ispaniya ádebiyatınıń tásirinde rawajlandı. XVIII ásir aqiri — XIX ásir baslarında M. de Lavarden, D. de Asuena hám basqalardıń dóretiwshiliginde aǵartıwshılıq principleri kórindi. 1810-1826-jıllar Ispaniyaǵa qarsı urıs hám milliy-azatlıq háreketi dáwirinde ádebiyatta watansúyiwshilik klassitsizm húkim súrdi. B. de Montea-gudo, V. Lo-pes-i-Planes (onıń «Watandı súyiwshilik marshi,» 1810, Argentina gimni bolıp qalǵan), E. de Luka, X. Kruves Varela shıǵarmaları payda boldı. Mámleket gárezsizligi járiyalanǵannan keyin jańa aǵım wákili — filosof hám milliy poeziya tiykarın salıwshı E.Echeverria qosıqlar, dramalar, dástanlar jazadı. Shayır, gúrriń jazıwshı, tariyxshı ilimpaz hám ádebiyattanıwshı X. M. Guterres argentin romantikalıq prozasınıń dáslepki úlgilerin jarattı. Publicist hám jámiyetlik ǵayratker D. F. Sarmento ótkir maqalalar jazǵan. XIX ásirdiń ekinshi yarımında «gaucho ádebiyatı» dástúrge aylandı, onıń tiykarın pampa xalqınıń awızeki dóretiwshiligi quraytuǵın edi. 50-70-jıllarda I. Askasubidiń shıǵarmaları (siyasiy hám lirikalıq qosıqlar, «Santos Vega» qosıqlı romanı, 1851), X. Marmol (dáslepki milliy roman «Amaliya,» 1855), X. Ernandes (onıń «Martin Ferro» qaharmanlıq dástanı, 1-2-bólimleri, 1872-1879, milliy ádebiyattıń eń salmaqlı shıǵarması) shıǵarmaları hám basqalar dúnyaǵa keldi. XIX ásirdin ortalarında xalıq úrp-ádetlerin sáwlelendiriwshi ádebiyat payda boldı. Bul aǵım wákilleri L. V. Lopes, E. Vilde, M. Kane hám basqalar. XX ásirdiń 20-jıllarında B. Linch, R. Guyraldeslerdiń sociallıq romanları shıqtı. XX ásirdiń ekinshi yarımında E. L. Kastro, A. Varel, R. Larra, X. Kortasar romanları payda boldı.

== Súwretlew óneri hám arxitekturası ==
Argentina túpkilikli xalqınıń koloniallıqqa shekemgi kórkem óneri (XVI ásir) gezlemelerge salınǵan geometriyalıq naǵıslardan, jigalardan, gúlli hám jimjimli pol buyımlarınan, tas, aǵash hám ılaydan islengen háykellerden ibarat edi. Argentinada milliy xudojniklik XIX ásirde júzege kelip, XX ásir baslarında rawajlandı. Xudojnikler dóretiwshiliginde milliy tema, xalıq obrazı úlken orın iyeledi. XIX ásir aqırlarında qáliplesken milliy músinshilik XX ásir ortalarında kórkem joqarıǵa kóterildi. Argentinada jergilikli xalıq — indeeclerdiń arxitekturalıq dástúrleri az saqlanǵan. XVIII ásirden baslap Argentina arxitekturasında barokko usılı húkimranlıq etti. Bul usılda qurılǵan imaratlardan biri Kordovadaǵı Kompaniya ibadatxanası bolıp esaplanadı. Ibadatxanaǵa ispan iyezuitleri tiykar salǵan (1646). Házirgi waqıtta ibadatxana Kordova universiteti kompleksine kiredi. XVIII ásir aqırı — XIX ásir baslarında Argentinada klassikalıq arxitektura usılı tarqaldı. Dáslep, anıq hám pútin (máselen, Buenos-Ayrestegi ibadatxana aldabesi, 1804), keyin ala XIX ásirdiń aqırı — XX ásirdiń baslarında eklektikalıq hám saltanatlı imaratlar (Buenos-Ayrestegi «Kolon» teatrı, 1908) qurıldı. Bul dáwir turaq jay imaratları kóbinese úlken áywanlı bolgan. XX ásirden házirgi zaman arxitekturası rawajlandı. Buenos-Ayreste hám mámlekettiń basqa qalalarında kóp qabatlı, jalpaq ayna hám temir-betonnan miymanxana, bank sıyaqlı hákimshilik imaratlar kóplep qurılǵan.

== Muzıka ==
Házirgi zaman Argentina aymaǵında jasagan indeec qáwimleriniń turmısı hám turmısında muzıka úlken orın iyelegen. And xalıqları — ásirese kesua hám basqarılatuǵın hám ózine tán muzıka mádeniyatına iye bolǵan; olardıń dilrabo yarvi qosıqları, uayno ayaq oyın namaları, saz ásbapları (kena nayı hám soqqı ásbapları) házirge shekem saqlanıp qalǵan. Argentina milliy muzıka mektebi XIX ásir aqırlarında payda bola basladı. Buenos-Ayrestegi konservatoriyanıń tiykarın salıwshısı, tiykarınan evropasha namalar, orkestr hám kamer shıǵarmalarınıń avtorı A. Vilyame bul mekteptiń dóretiwshilerinen boldı. «Pampa» operasınıń dóretiwshisi A. Berutti Argentinanıń iri kompozitorı bolǵan. «Pampa» shıǵarmasında argentin xalıq muzıkasına tán namalar jańladı. Buenos-Ayreste «Kolon» opera teatrı, 2 konservatoriya, simfoniyalıq orkestr, Kordova hám La-Platada konservatoriyalar bar.

== Teatr ==
Hind qáwimleriniń ayaq oyınları hám máresim ádetlerinde teatr háreketleri elementleri bolǵan. XVI ásirde háweskerler truppaları júzege keldi. 1783-jılı Buenos-Ayreste «Komediya úyi» atlı birinshi teatr imaratı qurıldı. XIX ásir baslarında L. A. Morante, K. Enrikes, X. M. Sanches sıyaqlı jergilikli dramaturglerdiń pyesaları dańqqa eristi. XIX ásirdiń 80-jıllarında baslı qaharmanı shárwashı, diyqan bolǵan romantikalıq melodrama janrı júzege keldi. XIX ásirde hám XX ásir baslarında «Viktoriya,» «Apolo» teatrlarında sociallıq kóterilis temasındaǵı pyesalar qoyıldı. 1920-jıllarda Argentina teatrı kriziske ushıradı. Biraq birneshe ǵárezsiz I teatrlar payda bolıp, teatr kórkem ónerin qayta tiklew hám jaqsılawǵa kiristi. Olarda milliy dramaturglerden O. Dragun, A. Kusani, K. Gorostisa, L. Barlettalardıń shıǵarmaları qoyıldı. 1935-jılı Buenos-Ayreste Milliy komediya teatrı menen Milliy teatr tanıw institutı shólkemlestirildi. 1943-jılı Mámleketlik quwırshaq teatrı dúzildi. Muzıkalı teatr 1825-jılı Buenos-Ayreste birinshi opera spektakli — «Sevilyalı shashtárez» (J. Rossini shıǵarması) di kórsetti. 1877-jılı F. Argreaves birinshi Argentina operası «Aq pıshıq»tı jarattı. 1925-jıldan milliy balet truppası jumıs basladı: «Kometalar,» «Panambi» sıyaqlı milliy baletler kórsetildi. Házirgi waqıtta Buenos-Ayres Argentina teatr kórkem óneriniń orayı bolıp, bul jerde «El Pueblo,» «La Maskara,» «Fray Mocho» sıyaqlı ǵárezsiz teatrlar, Milliy komediya teatrı, «Odeon» sıyaqlı kommerciyalıq teatrlar islemekte.

== Kino ==
Argentinada film jaratıw 1897-jıldan baslandı. 1908-jılı italiyalı rejissyor M. Galo «Dorregonıń atılıwı» degen birinshi filmdi jarattı, onda teatr aktyorları qatnastı. Keyinirek rejissyor X. A. Ferreyra («Gaucho qosıǵı,» 1930), L. Zaslavskiy («Qashıw,» 1937) hám basqa birneshe filmler jarattı. U Petit de Murat («Gaucho urısı»), S. Pondel Rios («111-kilometr»), E. Amorim («Eski doktor») sıyaqlı kinoscenariyshiler paydalı dóretiwshilik etti. Keyingi jıllarda ashıqlıq, sayaxat filmleri, kino-komediyalar islendi, ayırım ádebiy shıǵarmalar ekranlastırıldı. Argentina iri kino islep shıǵarıw firmaları: «Arxentina sono films,» «Kontrakuadro.» Buenos-Ayreste Kino kórkem óneri hám kino iliminiń akademiyası, Milliy kinematografiya institutı islep tur. Argentina (Argentina Respublikası) paytaxtı — Buenos-Ayres qalası. [[BMSh]] aǵzası.

== Derekler ==
{{Commons|Argentina}}
{{Derekler}}
{{Shala}}

[[Kategoriya:Argentina| ]]
[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Qubla Amerika]]
[[Kategoriya:Respublikalar]]
[[Kategoriya:G20 mámleketleri]]</text>
      <sha1>07e7a6q7ysmw1utkwsbdxlqfa0ucutf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>232627</id>
      <parentid>232602</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:44:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:G15 mámleketleri|G15 mámleketleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19660" sha1="6nnalb5zifgv9j3r6tmscbtgj469w7l" xml:space="preserve">'''Argentina Respublikası''' (Spanish: República Argentina) — [[Qubla Amerika]]daǵı mámleket. Kontinenttiń qubla-shıǵıs bólimin, Otlı Jer atawınıń shıǵıs bólimin hám birneshe atawlardı iyeleydi. [[Atlantika okeanı]] jaǵasında jaylasqan. Hákimshilik jaqtan 22 wálayat (provinciya), federal (paytaxt) okrug hám Otlı Jer aymaǵına bólinedi. Maydanı 2 767 mıń km2. Xalqı 36,1 mln. 605 adam (1999). Paytaxtı Buenos-Ayres qalası.

== Mámleketlik dúzimi ==
Argentina — federativ respublika. Ámeldegi konstituciyası 1994-jıl 24-avgustta qabıl etilgen. Mámleket basshısı — prezident. Prezident hám vice-prezident 4 jıl múddetke saylanadı. Nizam shıǵarıwshı hákimiyat — Milliy kongress (parlament). Kongress eki palata: senat hám deputatlar palatasınan ibarat. Atqarıwshı hákimiyat prezident hám húkimet.

== Tábiyatı ==
Argentinanıń shıǵısı keń tegisliklerden hám batısı tawlardan ibarat. Mámlekettiń pútkil arqa-shıǵısın La-Plata pástegisligi (Gran-Chako, Shıǵıs Pampa tegisligi), qubla-shıǵısın Patagoniya tegisligi iyeleydi. Batıstaǵı taw janbawırları bálentlep barıp, And tawlarına tutasıp ketedi. Qubla Amerikanıń en biyik noqatı Akonkagua (6960 m) da Argentina aymaǵında. Paydalı qazılmaları: neft, gaz, temir, polimetallar, uran, mıs, qalayı, volfram hám basqa rudalar. Argentina tegislik bóliminiń klimatı — tropikalıq hám subtropikalıq, qublasında — ortasha. Eń ıssı ayı (yanvar) nıń ortasha temperaturası arqada 28°, qublada 10°, iyuldıń ortasha temperaturası arqada 18° hám qublada G. Tawlarda klimat ortasha suwıq. Jılına Patagoniyada 100-300 mm, arqa-shıǵısta 1400-1600 mm, Andtıń shıǵıs janbawırlarında 5000 mm ge shekem jawın jawadı. Tiykarǵı dáryaları: Parana, Paragvay, Urugvay, Rio-Sala-do, Rio-Kolorado, Chubut, Rio-Negro. Argentina kólleriniń kópshiligi muzlıqlardan payda bolǵan (Naul-Uapi, Buenos-Ayres, Vedma hám basqalar). Argentina aymaǵınıń derlik 20% turaqlı kók-jasıl hám japıraq túsiwshi toǵaylar menen qaplanǵan. Gran-Chakodaǵı qızıl topıraqta siyrek toǵay, Pampadaǵı ónimdarlı qara topıraqta pishenzar dalalar, Patagoniyada yarım shól. Argentinanıń milliy baǵları — Iguasu, Lanin, Nauel-Uapi hám basqalar.

== Xalqı ==
Argentinalılar (mámleket xalqınıń 90%) tiykarınan evropalı emigrantlardan qáliplesken. Sonday-aq, italyanlar, evreyler, ukrainlar, ispanlar, katalonlar, polyaklar, nemisler, francuzlar hám basqalar da jasaydı. Jergilikli xalqı — indeeclerdiń kópshiligi evropalılardıń koloniyalıq háreketleri dawamında qırılıp ketken. Olardıń azıraq bólegi (kechua, tupi-guaranlar hám basqalar) Argentinanıń arqa-batısında hám Paragvay menen bolǵan shegara janında jasaydı. Rásmiy tili — ispan tili. Dindarlardıń kópshiligi katolikler. Xalıqtıń ortasha tıǵızlıǵı 1 km2 ǵa 9 adamnan artıq. Xalıqtıń 86% i qalalarda jasaydı.

== Tariyxı ==
Áyyemgi zamanlarda Argentina aymaǵında kóp sanlı indeec qáwimleri jasaǵan, olarda jámáát-ruwxıy qatnasıqlar húkimdarlıq etken. Arqa-batısta diagitler, charrua hám kerandiler eń rawajlanǵan indeec qáwimleri bolǵan; olar otırıqshı turmıs keshirip, diyqanshılıq, balıqshılıq, ańshılıq penen shuǵıllanadı, reńli metallar eritiwdi, toqımashılıqtı biledi. Arqa-shıǵısta hám orayda guaranlar, tapesler hám basqa jasawshılar, qublada araukanlar hám patagonlar kóship júrgen. XVI ásirdiń 1-yarımında házirgi Argentina aymaǵı ispanlar tárepinen basıp alınıwı baslandı. Ispanlar bul mámleketti Rio-de-La-Plata (ispan tilinde gúmis) dáryası atı menen La-Plata dep atadı. Kolonizatorlarǵa qarsı indeec qáwimleri bir neshe márte kóterilis kótergen (1580, 1630, 1657, 1710-1711-jıllar). 1776-jılı házirgi Argentina aymaǵı pútkilley Rio-de-La-Plata vice-korolligi quramına qosıp alındı. Argentinada úlken feodal jer iyeligi júzege keldi. Amerikadaǵı ispan koloniyalarınıń 1810-1826-jıllardaǵı gárezsizlik ushın urıs waqtında kreollar (dáslepki ispan kelgindileriniń áwladları) M. Belgrano hám X. San-Martin basshılıǵında 1810-1816-jıllarda ispan koloniyashılarına qarsı qurallı gúres alıp bardı. Gúres baslanǵan 25-may kúni argentin xalqınıń milliy bayramına aylandı. 1816-jılı wálayatlar hákimleriniń Tukuman qalasındaǵı kongressi La-Plata Birlesken wálayatların ǵárezsiz dep járiyaladı. 1826-jılı Argentina Federativ Respublikası dúzildi.

XIX ásir dawamında payda bola baslaǵan burjuaziya máplerin kórsetiwshi unitariyler menen jer iyeleri máplerin qorǵawshı federaciyashılar arasında gúres dawam etti. XIX ásirdiń ekinshi shereginen Argentinada [[Ullı Britaniya]]nıń ekonomikalıq hám siyasiy abırayı bekkemlendi, 1833-jılı ol Folklend (Malvin) atawların basıp aldı. XIX ásir aqırlarında mámleketke Amerika hám [[Germaniya]] kapitalı kirip keldi. Húkimdar mámleketler Argentinanı siyasiy hám ekonomikalıq jaqtan ǵárezlikke aylandırıp, onı gósh, dán hám basqa da shiyki zat jetkerip beriwshi mámleketke aylandırdı. XIX-XX ásirler bosaǵasında Argentinada sanaat rawajlandı. XIX ásirdin aqırınan Argentinada hár túrli áskeriy diktaturalar húkim súrdi. Ekinshi jáhán urısı jıllarında Argentina biytáreplik járiyalaǵan bolsa da, negizinde fashistlerge járdem berdi. 1945-jıl martta ǵana Germaniya hám Yaponiyaǵa qarsı urıs járiyaladı. 1945-jıldan Argentina — [[BMSh]] aǵzası. 1943-jılǵı áskeriy awdarıspaq nátiyjesinde bir topar oficerler hákimiyattı qolǵa kirgizdi.

Olardıń basshılarınan biri general X. D. Peron (1946-1955 hám 1973-1974-jılları Argentina prezidentligi) húkimdar shet mámleketlerdiń abıroyın hálsiretiw esabınan mámlekettegi joqarı qatlamdı bekkemlew siyasatın júrgizdi. 1976-jılı general Videla húkimdarlıǵı dáwirinde zorlıq hám tártipsizliklerge qarsı qatań sharalar engizildi, ekonomikanı bekkemlewge kiristi. 1981-jılı Roberto Viola prezident etip saylandı, biraq áskeriy xızmetkerler keyin ala onı awdarıp tasladı. Usı dáwirde (1982-jıl) Folklend (Malvin) atawları Ullı Britaniyaǵa qaraslılıǵın tán almaǵan Argentina olardı iyelewge háreket etti, biraq bul háreket nátiyjesiz shıqtı. 1983-jılǵı jalpı saylaw nátiyjesinde Raúl Alfonsin prezident etip saylandı. 1999-jıldan bolsa Fernando de la Rúa A. prezident. 1993-jıl 9-sentyabrde Ózbekstan Respublikası menen diplomatiyalıq qatnasıqlar ornatqan.

== Siyasiy partiyaları, kásiplik awqamları ==
Puqaralıq radikal awqamı, 1889-jılı progressivlik ziyalılar tárepinen dúzilgen; Birlik hám rawajlanıw háreketi, 1957-jılı Puqaralıq radikal awqamı partiyasınan ajıralıp shıqqan topar tiykarında dúzilgen; Xalıq socialistlik partiyası, 1982-jılı dúzilgen; Kelisim partiyası, 1963-jılı Birlik hám rawajlanıw háreketi partiyasınıń bóliniwi nátiyjesinde payda bolǵan; Xusticialistlik (ádillik) partiyası, 1947-jılı X. Peron tárepinen dúzilgen; Rawajlanıwshı demokratiyalıq partiya, 1909-jılı dúzilgen. Argentinada Kommunistlik partiya, Social-demokratiyalıq partiya, Demokratiyalıq oray awqamı, Xristian-demokratiyalıq partiya da bar. Uliwma miynet konfederaciyası 1930-jılı dúzilgen.

== Xojalıǵı ==
Argentina ekonomikalıq jaqtan [[Latın Amerika]]sında eń rawajlangan mámleketlerden biri. Paydalı qazılma kánleri kóp, lawazımlı jumısshı kúshine iye. Argentinada sanaattıń túrli tarmaqları rawajlanǵan. Biraq 80-jıllardıń aqırında basqarıwdıń nátiyjesizligi aqıbetinde Argentina ekonomikası qulaw aldında edi. 1989-jılı saylanǵan jańa húkimet ekonomikanı reformalaw baǵdarlamasın ámelge asırdı, nátiyjede Argentina jáne turaqlı rawajlana basladı. 1991-jılı qabıl etilgen konvertaciya haqqındaǵı nızamǵa muwapıq kópshilik mámleketlik kárxanalar menshiklestirildi, ekonomikaǵa sırt el investiciyaları tartıla basladı, byudjetke salıqlardan túsim jaqsılandı, jumısshılarǵa kompensaciya tólew sisteması jaratıldı.

== Sanaatı ==
Argentina tiykarınan awıl xojalıǵı shiyki zatın qayta islewge qánigelesken. Jetekshi tarmaq — azıq-awqat (gósh, may, un, vino, konserva, qant) sanaatı. Gósh jetistiriw hám eksport etiw tarawında Argentina dúnyada aldınǵı orınlardan birinde turadı. Toqımashılıq, bılǵarı-ayaq kiyim tarmaqları rawajlanǵan. Awır industriyada mashina qurılısı (traktor, awıl xojalıǵı mashinaları, avtomobiller, stanoklar, elektr texnika ásbap-úskeneleri hám basqalar), neftti qayta islew, qara metallurgiyanıń úlesi úlken. Cement, cellyuloza-qaǵaz kárxanaları bar. Neft, gaz, qorǵasın, pix, temir, uran, berilliy hám volfram rudaları qazıp alınadı. Janılǵı-energetika balansınıń derlik 85% in neft hám gaz quraydı. AES ler qurılǵan. Tiykarǵı sanaat orayları: Buenos-Ayres, Rosario, Kordova, La-Plata.

== Awıl xojalıǵı ==
Argentina shárwashılıq ónimlerin, dán hám maylı eginler ónimin tovar sıpatında tayarlawǵa qánigelesken. Iri jer iyeligi rawajlanǵan: 1 mıń gektardan artıq jerge iye bolǵan xojalıqlarǵa barlıq jerlerdiń 75% i qaraslı. Argentinaǵa jaramlı jerlerdiń tek 20% ine egin egiledi. Argentinanıń jetekshi tarmaǵı shárwashılıq bolıp, onda gósh jetistiriletuǵın qaramalshılıq hám gósh-jún alıwshı qoyshılıq ústem turadı. Argentinada qaramal — 51 mln., qoylar — 29 mln., shoshqalar — 4,1 mln. bastı quraydı. Diyqanshılıqtıń jetekshi tarmaǵı — ǵálleshilik. Biyday, mákke, javdar, sulı, arpa, texnika eginlerinen — ayǵabaǵar, zıǵır, paxta jetistiriledi. Áhmiyetli ot-jem egini — beda. Baǵshılıq, júzimshilik rawajlanǵan. Qımbat bahalı terek sortı, sonıń ishinde, dubil ekstrakti alınatuǵın kebracho tayarlanadı. Balıq awlaw.

== Transportı ==
Temirjollardıń uzınlıǵı — derlik 34,1 mıń km, avtomobil jolları — 211,4 mıń km. Tiykarǵı portı — Buenos-Ayres. Sırtqa shıǵarılatuǵın awıl xojalıǵı ónimleriniń 80% i gósh, dán, may, shiyki teri, jún, keptirilgen miywelerge tuwra keledi. Shetten mashinalar, transport quralları, metall, janılǵı, ximiyalıq tovarlar alıp kelinedi. Tiykarǵı sawda klientleri: [[AQSh]], [[Braziliya]], [[Italiya]], [[Germaniya]] hám Yaponiya. Pul birligi — peso.

== Medicinalıq xızmeti ==
Argentinada 133,8 mıń orınlıq emlewxanalar (1 mıń xalıqqa 6 orın) bar. 53,7 mıń shıpaker (450 xalıqqa 1 shıpaker) medicinalıq xızmet kórsetedi. Mámleketlik densawlıqtı saqlaw sisteması medicinalıq járdemdi qamsızlandırıw hám jeke menshik shıpakerler xızmeti menen birgelikte alıp barıladı. Shıpakerlerdi universitetlerdiń 9 medicina fakulteti tayarlaydı.

== Bilimlendiriw, ilimiy hám mádeniy-aǵartıwshılıq mákemeleri ==
Argentinada 6 jastan 14 jasqa shekem bolǵan balalardıń májbúriy bilim alıwı engizilgen. Mámleketlik oqıw orınları menen birge jeke menshik mektepler de bar. Baslawısh mekteplerde 3 471 mıń, orta oqıw orınlarında (ulıwma bilimlendiriw, kásip-óner, pedagogika hám basqa mekteplerde) 1 125 mıń oqıwshı oqıydı. Buenos-Ayres, Kordova, La-Plata, Santa-Fe hám basqa qalalarda universitetler bar. Bir qansha tarmaq akademiyaları, ilimiy izertlew institutları hám ilimiy jámiyetler ilimiy izertlewler alıp baradı. Buenos-Ayreste Milliy kitapxana, universitet kitapxanası hám basqalar bar. Tábiyiy pánler, Antarktika, tariyx, súwretlew hám basqa da muzeyler bar.

== Baspasózi, radioesittiriwi, telekórsetiwleri ==
Eń kóp tarqalǵan gazetalar: «Rason» («Aqıl-pikir,» 1905-jıldan), «Prensa» («Baspasóz,» 1869-jıldan), «Nason» («Millet,» 1870-jıldan), «Gazeta» («Gazeta,» 1912-jıldan). «Telenotisiosa amerikana» húkimet agentligi 1945-jılı shólkemlestirilgen. 52 jeke menshik radiostanciya óz aldına birlespege birlesken. Telekórsetiw 1951-jıldan beri bar. 1959-jılı 22 jeke menshik telestanciyalar associaciyası dúzilgen.

== Ádebiyatı ==
Argentinada jasaǵan indeec qáwimleriniń awızeki dóretiwshilik úlgileri bizge shekem jetip kelmegen. Biraq xalıq poeziyası ózine tánligin saqlap qalǵan. XVI ásirden XIX ásir baslarına shekem ádebiyat Ispaniya ádebiyatınıń tásirinde rawajlandı. XVIII ásir aqiri — XIX ásir baslarında M. de Lavarden, D. de Asuena hám basqalardıń dóretiwshiliginde aǵartıwshılıq principleri kórindi. 1810-1826-jıllar Ispaniyaǵa qarsı urıs hám milliy-azatlıq háreketi dáwirinde ádebiyatta watansúyiwshilik klassitsizm húkim súrdi. B. de Montea-gudo, V. Lo-pes-i-Planes (onıń «Watandı súyiwshilik marshi,» 1810, Argentina gimni bolıp qalǵan), E. de Luka, X. Kruves Varela shıǵarmaları payda boldı. Mámleket gárezsizligi járiyalanǵannan keyin jańa aǵım wákili — filosof hám milliy poeziya tiykarın salıwshı E.Echeverria qosıqlar, dramalar, dástanlar jazadı. Shayır, gúrriń jazıwshı, tariyxshı ilimpaz hám ádebiyattanıwshı X. M. Guterres argentin romantikalıq prozasınıń dáslepki úlgilerin jarattı. Publicist hám jámiyetlik ǵayratker D. F. Sarmento ótkir maqalalar jazǵan. XIX ásirdiń ekinshi yarımında «gaucho ádebiyatı» dástúrge aylandı, onıń tiykarın pampa xalqınıń awızeki dóretiwshiligi quraytuǵın edi. 50-70-jıllarda I. Askasubidiń shıǵarmaları (siyasiy hám lirikalıq qosıqlar, «Santos Vega» qosıqlı romanı, 1851), X. Marmol (dáslepki milliy roman «Amaliya,» 1855), X. Ernandes (onıń «Martin Ferro» qaharmanlıq dástanı, 1-2-bólimleri, 1872-1879, milliy ádebiyattıń eń salmaqlı shıǵarması) shıǵarmaları hám basqalar dúnyaǵa keldi. XIX ásirdin ortalarında xalıq úrp-ádetlerin sáwlelendiriwshi ádebiyat payda boldı. Bul aǵım wákilleri L. V. Lopes, E. Vilde, M. Kane hám basqalar. XX ásirdiń 20-jıllarında B. Linch, R. Guyraldeslerdiń sociallıq romanları shıqtı. XX ásirdiń ekinshi yarımında E. L. Kastro, A. Varel, R. Larra, X. Kortasar romanları payda boldı.

== Súwretlew óneri hám arxitekturası ==
Argentina túpkilikli xalqınıń koloniallıqqa shekemgi kórkem óneri (XVI ásir) gezlemelerge salınǵan geometriyalıq naǵıslardan, jigalardan, gúlli hám jimjimli pol buyımlarınan, tas, aǵash hám ılaydan islengen háykellerden ibarat edi. Argentinada milliy xudojniklik XIX ásirde júzege kelip, XX ásir baslarında rawajlandı. Xudojnikler dóretiwshiliginde milliy tema, xalıq obrazı úlken orın iyeledi. XIX ásir aqırlarında qáliplesken milliy músinshilik XX ásir ortalarında kórkem joqarıǵa kóterildi. Argentinada jergilikli xalıq — indeeclerdiń arxitekturalıq dástúrleri az saqlanǵan. XVIII ásirden baslap Argentina arxitekturasında barokko usılı húkimranlıq etti. Bul usılda qurılǵan imaratlardan biri Kordovadaǵı Kompaniya ibadatxanası bolıp esaplanadı. Ibadatxanaǵa ispan iyezuitleri tiykar salǵan (1646). Házirgi waqıtta ibadatxana Kordova universiteti kompleksine kiredi. XVIII ásir aqırı — XIX ásir baslarında Argentinada klassikalıq arxitektura usılı tarqaldı. Dáslep, anıq hám pútin (máselen, Buenos-Ayrestegi ibadatxana aldabesi, 1804), keyin ala XIX ásirdiń aqırı — XX ásirdiń baslarında eklektikalıq hám saltanatlı imaratlar (Buenos-Ayrestegi «Kolon» teatrı, 1908) qurıldı. Bul dáwir turaq jay imaratları kóbinese úlken áywanlı bolgan. XX ásirden házirgi zaman arxitekturası rawajlandı. Buenos-Ayreste hám mámlekettiń basqa qalalarında kóp qabatlı, jalpaq ayna hám temir-betonnan miymanxana, bank sıyaqlı hákimshilik imaratlar kóplep qurılǵan.

== Muzıka ==
Házirgi zaman Argentina aymaǵında jasagan indeec qáwimleriniń turmısı hám turmısında muzıka úlken orın iyelegen. And xalıqları — ásirese kesua hám basqarılatuǵın hám ózine tán muzıka mádeniyatına iye bolǵan; olardıń dilrabo yarvi qosıqları, uayno ayaq oyın namaları, saz ásbapları (kena nayı hám soqqı ásbapları) házirge shekem saqlanıp qalǵan. Argentina milliy muzıka mektebi XIX ásir aqırlarında payda bola basladı. Buenos-Ayrestegi konservatoriyanıń tiykarın salıwshısı, tiykarınan evropasha namalar, orkestr hám kamer shıǵarmalarınıń avtorı A. Vilyame bul mekteptiń dóretiwshilerinen boldı. «Pampa» operasınıń dóretiwshisi A. Berutti Argentinanıń iri kompozitorı bolǵan. «Pampa» shıǵarmasında argentin xalıq muzıkasına tán namalar jańladı. Buenos-Ayreste «Kolon» opera teatrı, 2 konservatoriya, simfoniyalıq orkestr, Kordova hám La-Platada konservatoriyalar bar.

== Teatr ==
Hind qáwimleriniń ayaq oyınları hám máresim ádetlerinde teatr háreketleri elementleri bolǵan. XVI ásirde háweskerler truppaları júzege keldi. 1783-jılı Buenos-Ayreste «Komediya úyi» atlı birinshi teatr imaratı qurıldı. XIX ásir baslarında L. A. Morante, K. Enrikes, X. M. Sanches sıyaqlı jergilikli dramaturglerdiń pyesaları dańqqa eristi. XIX ásirdiń 80-jıllarında baslı qaharmanı shárwashı, diyqan bolǵan romantikalıq melodrama janrı júzege keldi. XIX ásirde hám XX ásir baslarında «Viktoriya,» «Apolo» teatrlarında sociallıq kóterilis temasındaǵı pyesalar qoyıldı. 1920-jıllarda Argentina teatrı kriziske ushıradı. Biraq birneshe ǵárezsiz I teatrlar payda bolıp, teatr kórkem ónerin qayta tiklew hám jaqsılawǵa kiristi. Olarda milliy dramaturglerden O. Dragun, A. Kusani, K. Gorostisa, L. Barlettalardıń shıǵarmaları qoyıldı. 1935-jılı Buenos-Ayreste Milliy komediya teatrı menen Milliy teatr tanıw institutı shólkemlestirildi. 1943-jılı Mámleketlik quwırshaq teatrı dúzildi. Muzıkalı teatr 1825-jılı Buenos-Ayreste birinshi opera spektakli — «Sevilyalı shashtárez» (J. Rossini shıǵarması) di kórsetti. 1877-jılı F. Argreaves birinshi Argentina operası «Aq pıshıq»tı jarattı. 1925-jıldan milliy balet truppası jumıs basladı: «Kometalar,» «Panambi» sıyaqlı milliy baletler kórsetildi. Házirgi waqıtta Buenos-Ayres Argentina teatr kórkem óneriniń orayı bolıp, bul jerde «El Pueblo,» «La Maskara,» «Fray Mocho» sıyaqlı ǵárezsiz teatrlar, Milliy komediya teatrı, «Odeon» sıyaqlı kommerciyalıq teatrlar islemekte.

== Kino ==
Argentinada film jaratıw 1897-jıldan baslandı. 1908-jılı italiyalı rejissyor M. Galo «Dorregonıń atılıwı» degen birinshi filmdi jarattı, onda teatr aktyorları qatnastı. Keyinirek rejissyor X. A. Ferreyra («Gaucho qosıǵı,» 1930), L. Zaslavskiy («Qashıw,» 1937) hám basqa birneshe filmler jarattı. U Petit de Murat («Gaucho urısı»), S. Pondel Rios («111-kilometr»), E. Amorim («Eski doktor») sıyaqlı kinoscenariyshiler paydalı dóretiwshilik etti. Keyingi jıllarda ashıqlıq, sayaxat filmleri, kino-komediyalar islendi, ayırım ádebiy shıǵarmalar ekranlastırıldı. Argentina iri kino islep shıǵarıw firmaları: «Arxentina sono films,» «Kontrakuadro.» Buenos-Ayreste Kino kórkem óneri hám kino iliminiń akademiyası, Milliy kinematografiya institutı islep tur. Argentina (Argentina Respublikası) paytaxtı — Buenos-Ayres qalası. [[BMSh]] aǵzası.

== Derekler ==
{{Commons|Argentina}}
{{Derekler}}
{{Shala}}

[[Kategoriya:Argentina| ]]
[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Qubla Amerika]]
[[Kategoriya:Respublikalar]]
[[Kategoriya:G20 mámleketleri]]
[[Kategoriya:G15 mámleketleri]]</text>
      <sha1>6nnalb5zifgv9j3r6tmscbtgj469w7l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Chili</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2356</id>
    <revision>
      <id>232629</id>
      <parentid>211931</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:45:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:G15 mámleketleri|G15 mámleketleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23320" sha1="blaxdqt0lw5uwacq4b5n3at0y94lraz" xml:space="preserve">{{Mánileri|Chili (mánileri)}}
{{Chili infoqutısı}}
'''Chili''' ({{lang-es|Chile}}), rásmiy '''Chili Respublikası''' ({{lang-es|República de Chile}}) — [[Qubla Amerika]]nıń qubla-batısında jaylasqan mámleket. Shıǵısta [[Argentina]], arqa-shıǵısta [[Boliviya]], arqada [[Peru]] elleri menen shegaralasıp, batısta [[Tınısh okeanı]], al qublada [[Dreyk buǵazı]] menen qorshalǵan.

Chili dúnyanıń eń qubla bóleginde, jáne [[Antarktida]]ǵa eń jaqın jaylasqan mámleket bolıp esaplanadı. Maydanı 756,1 km²&lt;ref name=«Chile country profile»/&gt;. Xalqınıń sanı 17,5 million adam (2017-jıl sanaǵı boyınsha)&lt;ref name=«population»&gt;{{Web deregi | url = http://www.censo2017.cl/wp-content/uploads/2017/12/Presentacion_Resultados_Definitivos_Censo2017.pdf| arxivurl = https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.censo2017.cl/wp-content/uploads/2017/12/Presentacion_Resultados_Definitivos_Censo2017.pdf| arxivsáne = 2022-jıl 9-oktyabr | url-status = live| bet = RESULTADOS CENSO 2017| jumıs = RESULTADOS DEFINITIVOS CENSO 2017| baspaxana = [[National Statistics Institute (Chile)|National Statistics Institute]]| sáne = 2018-jıl 1-yanvar | qaralǵan sáne = 2017-jıl 18-yanvar }}&lt;/ref&gt;.

Paytaxtı — [[Santyago]] qalası. Rásmiy tili — [[Ispan tili|ispan tili]].

== Siyasiy sisteması ==
[[Mámleketlik qurılıs forması]] jaǵınan Chili — [[unitar mámleket]], al [[mámleketlik basqarıw forması]] boyınsha — [[prezidentlik respublika]]. [[Chili konstituciyası|Ámeldegi konstituciyası]] 1980-jılı qabıl etilgen hám 1981-jıldan baslap kúshke kirgen bolıp, 1989-jılı, 1994-jılı hám 2004-jılı dúzetiwler kirgizilgen.

Mámleket basshısı — [[Chili Prezidenti|prezident]] bolıp, ol ulıwma tuwrıdan-tuwrı hám jasırın dawıs beriw jolı menen 4 jıl múddetke saylanadı. Chilidiń házirgi prezidenti 2022-jılı saylanǵan [[Gabriel Borich|Gabriel Borich Font]].

Nızam shıǵarıwshı húkimet organı [[Chili Senatı]] hám [[Chili Deputatlar palatası|Deputatlar palatası]]nan turatuǵın [[Chili Milliy Kongresi|Milliy Kongress]] bolıp, atqarıwshı húkimetti prezident iske asıradı.

== Tábiyatı ==
Chili arqadan qublaǵa [[Tınısh okeanı]] jaǵası boylap 4300 kilometrge sozılǵan, aymaǵınıń úlken bólimin [[And tawları]] (biyikligi 6880 metrge shekem), arqasın [[Atakama]] shóli iyelegen. Mámleket qublasında [[Patogoniya]] tegisligi jaylasqan. Chili quramına qurǵaqlıqqa jaqın bir neshe ataw, Órtli Jer aralları batıs aymaǵı hám de Tınısh okeandaǵı birpara arallar (Pasxa ataw hám basqalar) kiredi. Relyefinde 3 uzınına ketken region ayqın kórinedi: shıǵısta Andtiń Bas Kordilyera tawları, batısta jaǵıs boyı Kordilyera dizbesi hám taw aralıǵı batıǵında Uzınsha oypatlıǵı bar. Chilida vulkan kóp; tez-tez jer silkiniwler bolıp turadı. Chili aymaǵında mıs, tábiyiy selitra, molibden, sap altınkúkirt, temir rudası, marganec, qorǵasın, altın, gúmis, taskómir, rux, barit, neft, gaz kánleri bar. Klimatı arqa bóliminde tropikalıq shól ıqlımı (jıllıq jawın 50 mm den kem). Subtropikalıq Orta Chilidiń arqasında ıqlım qurǵaq (jıllıq jawın 100-200 mm), orayında orta teńiz ıqlımı, qısta jawın jawadı (Santyago qalasında jılına 350 mm), qublasında ızǵar subtropikalıq ıqlım (jıllıq jawın 2000-2500 mm). Qubla Chilida ıqlım belgili bir okean ıqlımı, jawın kóp jawadı (jılına 3000-7000 mm). Tawlarda muzlıqlar bar. Ortasha aylıq tempatura arqada 12-16° tan (iyulda) 18-22° qa shekem (yanvarda), orayında 8-20°, qublasında 8-15°. Derlik hámme dáryaları júdá qısqa hám Tınısh okeanǵa tiyisli. Arqa Chilida Loa dáryasınan basqa aǵın suw joq. Qublasında bolsa dáryalar jıl dawamında suwlı. Arqa Chilida topıraq hám ósimlik oramı jaqsı rawajlanbaǵan. Orta Chilidiń arqasında shala shól, orayında sur qońır hám qońır topıraqlarda kserofil putalar ósedi. And tawlarınıń orta qaptal bawırları qara buk ormanları menen oralǵan, onnan joqarı taw sahraları. Orta Chilidiń qublasındaǵı gúńgirt orman hám batpaqlı topıraqlarda qalıń ormanlar, And tawlarında qoraqayinigna japıraqlı ormanlar hám alp otlaqlari bar. Qublasında subantarktika aralas ormanları, shet qublasında batpaqlasqan otlaqlar hám torfli jerler ushıraydı. Haywanat dúnyası hár qıylı. Chili arqasında aguarachay túlkisi, puma, jer bawırlawshılar, qublasında pudu hám uemul suwınları, amerika sassıq kuzeni, suvsar, magellan túlkisi hám basqalar jasaydı. Chilida Vilyarrika, Bernardo O Xiggins, Alberto Agostini, Los Paraguas, Peres Rosales hám basqa milliy baǵlar hám de qorıqxanalar shólkemlestirilgen (atap aytqanda, Paxsa hám XuanFernandes arallarında).

== Xalqı ==
Xalqınıń 90% i chililer. Mámlekettiń túpkilikli xalqı araukan, kechua hám aymara indeycları esaplanadı. Rásmiy tili — ispan tili. Dinge sıyınıwshılardıń kópshiligi katolikler. Qala xalqı 86%. Iri qalaları — Santyago, Valparaiso, VinyadelMar.

== Tariyxı ==
[[Fayl:Puente Calicanto.jpg|thumb|left|Santyago, 1779-jıl]]
Chili aymaǵında áyyemnen indeyc qáwimleri jasaǵan. XV ásirde mámlekettiń arqa bólegin inkler iyelep aldı. XVI ásirdiń 30-jıllarında Chilige ispan konkistadorları bastırıp kirdi. XVI ásirdiń ortalarında Chili aymaǵı Ispaniyanıń Peru vitse korolligi quramına kirgen. 1810-jılı iyulda ispanlar zulımlıǵına qarsı xalıq kóterilisi baslandı. 18-sentyabrde milliy húkimet xuntası shólkemlestirildi. Amerika kontinentindegi Ispaniya koloniyalarınıń ǵárezsizlik ushın alıp barǵan urıs jıllarında (1810-26) Chili ǵárezsizligi járiyalandı (1818-jıl 12-fevral). 1823-jıl qullıq biykar etildi. XIX ásir ortalarınan Chilige sırt el qarjıları kirip kele basladı. 1865-66-jıllarda Chili Peru, Boliviya hám Ekvador menen birgelikte Ispaniyaǵa, 1879-84-jıllarda Ullı Britaniya járdeminde Peru hám Boliviyaǵa qarsı urıs alıp bardı. Nátiyjede bul mámleketlerdiń selitra rezervlerine bay aymaqları Chilige ótti. Bul mámlekette taw kánshilik sanaatınıń rawajlanıwına imkaniyat jarattı. I jáhán urısı jılları (1914-18) Chili biytáreplik járiyaladı. 1927-jılǵı mámleket awdarıspaǵı nátiyjesinde mámlekette áskeriy diktatura ornatıldı, siyasiy partiyalar, jumısshı hám kásiplik awqam shólkemleri iskerligi qadaǵan etildi. 1936-jıl Chilide Kommunistlik, Radikal hám Socialistlik partiyalar qatnasıwında Xalıq frontı dúzildi jáne onıń kandidati P. Agirre Serda 1938-jıldaǵı prezident saylawında jeńiske eristi. Húkimet bir qansha social-ekonomikalıq ilajlardı ámelge asırdı. 1941-jıl ań, sana astı socialistlerdiń satqınlıǵı sebepli Xalıq frontı tarqalıp ketti. Ekinshi jáhán urısı jılları (1939-45) Chili Germaniya (1945-jılı fevral) hám Yaponiya (1945-jılı aprel) ǵa qarsı urıs járiyalaǵan bolsa da ámelde urısta qatnaspadı. 1947-58-jıllar hákimiyattı diktatorlıq rejimi basqardı. 1956-jıl Chili KP (1922-jılı dúzilgen) hám Socialistik partiyası (1933-jılı tiykar salınǵan) Xalıq háreketi frontın, 1969-jılı Kommunistlik, Socialistlik hám basqa partiyalar Xalıq birligi blogın shólkemlestirdi. Xalıq birligi blogı kandidati S. Alyende Gossens saylawlarda jeńiske erisip, mámleket prezidentligine saylandı. 1973-jıldaǵı áskeriy tónkerilis waqtında Alyende óltirildi hám húkimet tóbesine A. Pinochet basshılıǵındaǵı áskeriy xunta keldi. Ol 15 jıldan artıq waqıt mámleketti basqardı. Bul dáwirde ǵalabalıq repressiyalar háwij aldırıldı; sonıń menen birge mámleket ekonomikası Qubla Amerikadaǵı mámleketler ortasında aldınǵı orınlardan birin iyeledi. Bul Chilige xalıqaralıq ekonomikalıq shólkemlerge aǵza bolıw imkaniyatın jarattı. 1989-jılǵı demokratiyalıq saylawlar nátiyjesinde Augusto Pinochet húkimetten ketti hám 1990-jıldan mámleketti demokratiyalıq jol menen basqarıw forması ornatıldı. Chili 1945-jıldan BMSh aǵzası. Ózbekstan Respublikası suverenitetin 1992-jılı 18-martta tán alǵan hám 1994-jılı 16-sentyabrde diplomatiyalıq múnásibetler ornatqan. Milliy bayramı — 18-sentyabr — Ǵárezsizlik kúni (1810).

== Tiykarǵı siyasiy partiyaları hám kásiplik awqamları ==
Chili Kommunistlik partiyası, 1922-jılı dúzilgen; Demokratiya ushın gúres partiyası, 1988-jılı shólkemlestirilgen; Milliy jańalanıw partiyası, 1987-jılı dúzilgen; Chili radikal social demokratiyalıq partiyası; Chili socialistlik partiyası, 1933-jılı shólkemlestirilgen; Xristian demokratiyalıq partiyası, 1957-jılı dúzilgen; Chili birlesken socialistlik partiyası. Chili miynetkeshleri birlesken kásiplik awqamlar orayı, 1988-jılı Chili miynetkeshleri birden-bir kásiplik awqamı orayı (1953) negizinde shólkemlestirilgen.

== Ekonomikası ==
Chili Latın Amerikasındaǵı ekonomikalıq tárepten rawajlanǵan mámleketlerden biri. Jalpı ishki ónimde awıl xojalıǵı hám balıq awlaw úlesi 6,4%, sanaattiki 38,8%, xizmet kórsetiw tarmaǵıniki 54,8% in quraydı. Awıl xojalıǵınıń tiykarǵı tarmaǵı dıyqanshılıq. Biyday, arpa, mákke, kartoshka, dukkakli --- dán eginleri egiledi. Baǵmanshılıq (alma, citrus miyweler, shaptalı) hám júzimshilik rawajlanǵan. Qant láblebi, --- zigir, temeki, zaytun jetistiriledi. Shárwashılıqta qaramal, qoy, eshki, shoshqa, jılqı baǵıladı. Iri qalalar átirapında sút shárwashılıǵı rawajlanǵan. Teńizden balıq hám teńiz jániwarları awlanadı. Ormanda aǵash tayarlanadı.

== Sanaat ==
Chili mıs qazıp alıw boyınsha dúnyada aldınǵı orınlarda turadı (jılına ortasha 2488 mıń t). Sonıń menen birge, tábiyiy selitra, molibden, neft, temir rudası, altın, gúmis, tábiyiy gaz, taskómir qazıp alınadı. Jılına ortasha 25,2 mlrd. kVt saat elektr energiyası payda etiledi. Sanaattıń azıq-awqat hám jeńil sanaat tarmaǵı rawajlanǵan. Mashinasazlıq, qara hám reńli metallurgiya, ximiya, neftti qayta islew, neft ximiyası, sellyuloza qaǵaz sanaatı rawajlanıp atır.

== Transportı ==
Mámleket ishinde júk tasıwda avtomobil transportı jetekshi orında. Avtomobil jolları uzınlıǵı 79,8 mıń km. Transport jolınıń uzınlıǵı 6,6 mıń km. Sırtqı sawda aylanısınıń tiykarǵı bólegi teńiz transportına tuwra keledi. Zárúrli teńiz portları: Uasko, Valparaiso, Tokopilya. Santyago qalasında xalıqaralıq aeroport bar. Chili shetke mıs, balıq hám teńiz ónimleri, awıl xojalıǵı ónimleri, selitra, qaǵaz, yod shıǵaradı; shetten neft, ximiya buyımları, elektron hám mashina úskeneleri aladı. Sırtqı sawdada AQSh, Evropa Awqamı mámleketleri, Argentina, Braziliya, Yaponiya, Meksika menen sherikleslik etedi. Pul birligi — chili pesosi.

== Medicinalıq xızmeti, bilimlendiriwi, ilimiy hám mádeniy mákemeleri ==
Chilide shıpakerler universitetlerdiń medicina fakultetlerinde tayarlanadı. Mámlekette 6 jastan 14 jasqa deyingi balalar ushın 8 jıllıq májbúriy tálim engizilgen. Tiykarǵı dep atalǵan baslanǵısh mektepte oqıw 8 jıl, orta mektepte 4 jıl Tiykarǵı mektep negizinde 4 jıllıq óner texnika mektepleri hám pedagogikalıq bilim orınları isleydi. Mámlekette 8 universitet bar. Irileri: Chili universiteti(1843), Texnika mámleketlik universiteti(1947), Katolik universitet(1888); hámmesi Santyago qalasında. Sonıń menen birge, 3 joqarı kolledj, konservatoriya hám ámeliy kórkem óner mektep bar. Ilimiy mákemeler, tiykarınan, Santyago qalasında jaylasqan. Institutlar Chili bakteriologiya institutı(1929), meteorologiya xızmeti(1894), áskeriy geografiya institutı(1922), geografiya, geodeziya hám geofizika milliy komiteti(1955), gidrografiya institutı(1874, valparaiso), geologiya institutı(1957), Antarktida institutı(1963), yadro energiyasın úyreniw milliy orayı, Okeanografiya institutı(1945, valparaiso), Lebu ilimiy institutı(1945, araukanlar tariyxın úyrenedi), Chili akademiyası(1855), Chili Tábiyiy pánler akademiyası(1926), Chili tariyx akademiyası(1940), Chili Pánler akademiyası(1964) nda alıp barıladı. Iri kitapxanaları: Chili milliy kitapxanası(1813), Chili universitetiniń oraylıq kitapxanası; ekewi de Santyago qalasında. Muzeyleri — Milliy tariyx muzeyi, Elegant kórkem óner milliy muzeyi, Pedagogika muzeyi, házirgi zaman kórkem óneri muzeyi, amerika xalqı kórkem óneri muzeyi hám basqalar.

== Baspasózi, radio hám telekórsetiwleri ==
Chilide bir qansha gazeta hám jurnallar basıp shıǵarıladı. Tiykarǵıları: «Analisis» («Analiz», háptelik jurnal, 1977-jıldan), «Merkurio» («Merkuriy», kúndelik gazeta, 1827-jıldan), «Nason» («Millet», kúndelik gazeta, 1917-jıldan), «Oy» («Búgin», háptelik jurnal, 1977-jıldan), «Segunda» («Sekunda», kúndelik keshki gazeta, 1931-jıldan), «Tersera» («Sherek», kúndelik gazeta, 1950-jıldan), «Ultimas notisias» («Sońǵı informaciya», kúndelik gazeta, 1902-jıldan). Orbe Servisnoye Informatios (SA) Húkimet informaciya agentligi 1953-jılı fevralda dúzilgen. Chili jańalıqlar agentligi, 1993-jılı tiykar salınǵan. Chili radiostanciya associaciyası 1936-jılda shólkemlestirilgen; 455 radiostanciyanı birlestiredi. Chili — 7 kanal milliy televideniesi húkimet mákemesi bolıp, 145 stanciyanı birlestiredi. Bir qansha kommerciyalıq radio hám televidenie stanciyaları bar.

== Ádebiyatlar ==
Chilidi Ispaniya basıp alǵalı ispan tilinde rawajlanıp atır. Ispaniyalıq A. de ErsilyaiSuniga (1533-94) nıń «Araukana» dástanı (1-3 bólimler, 1569-89) XVI ásirde jaratılǵan eń iri shıǵarma esaplanadı (ol jaǵdayda araukanlardıń ispan kolonizatorlarǵa qarsı gúresi sáwlelendirilgen). Bul dáwirde kreollar folklori ispan xalıq poeziyası tiykarında rawajlandı. Amerikadaǵı Ispaniya koloniyalarınıń ǵárezsizlik ushın gúresi dáwiri (1810-26) nde publicistika tiykarǵı janr bolıp qaldı. Birinshi Chili gazetasi — «Aurora de Chile» («Chili tańınıń atıwı») tiykarshısı K. Enrikes bul janrda dóretiwshilik etken dóretiwshilerdiń jarqın wákili bolıp tabıladı. Milliy dramaturgiya tiykarın M. Magalyanes jarattı. 1818-jılı Chili ǵárezsizlikke eriskennen soń, Latın Amerikası mámleketlerindegi kóplegen jazıwshılar Chilide jasap dóretiwshilik etken. Jazıwshı Venesuela, alım hám mámleket ǵayratkeri A. Belo, Argentinalı jazıwshı, jámiyetlik ǵayratkeri D.M.Sarmyanto hám basqa dóretiwshiler Chili mádeniyatı rawajlanıwında áhmiyetli rol oynaydı. Chili jámiyetlik ǵayratkeri, alım hám avtor X. VLastarrin (1817-88) Chili ádebiyat fondın shólkemlestirip (1842), milliy ádebiyattı jaratıw wazıypasın qoydı. XIX ásir 1-yarımında poeziya romantizm ruwxında rawajlandı (S. Sanfuentos, E. Lilo hám basqalar). Prozada kostumbrizm jetekshi jónelis bolıp qaldı. XIX ásir ortalarında sın kózqarastan realizm maydanǵa keldi. A. Bleyet Gana (1830-1920) onıń iri wákili bolıp tabıladı. XIX ásirdiń aqırı XX ásirdiń baslarında P. A. Gonsales Bastias, M. Xara hám basqa poeziyada jańa kórkem sırtqı kórinislerdi izlep basladı. Buǵan málim dárejede Nikaragualı shayır R. Dario dóretiwshiligi tásir kórsetti. 1920-jıllarda T. Mistral, V. Uydobro sıyaqlı shayırlar nátiyjeli dóretiwshilik etti. 30-jıllarda shayır P. Neruda dóretiwshiligi tereń evolyuciyanı basınan keshirdi. Sol dáwirde dóretiwshilik etken F. Gana, F. Santivan, L. Duran hám basqa óz dóretpelerinde diyqanlar ómirin sáwlelendirdi. Dıyqanlardıń klaslıq gúresi R. Lomboy, M. Gerrero romanlarında, jumısshılar turmısı, olardıń párawan keleshek ushın gúresi N. Gusman, A. Sabeli, D. Munos, G. Senteno, v. Teytelboym romanlarında óz kórinisin taptı. F. Koloan, M. Roxas, G. Atias prozalıq dóretpeleri sociallıq máselelerge baǵıshlandı. 1960-70-jıllarda siyasiy qosıqlar janrı keń tarqaldı. V. Xara bul janrda dóretiwshilik etken dóretiwshilerdiń jarqın wákili bolıp tabıladı. Mámlekette áskeriy xunta húkimet tóbesine kelgennen keyin (1973), kóp avtorlar hám shayırlar gúzetiw astına alındı. Mámleketti taslap ketiwge májbúr bolǵan jazıwshılar óz dóretpelerinde Chili baxıtsızlıǵın sáwlelendirdi (A. Skarmet, V. Teytelboym romanları hám basqalar).

== Arxitektura ==
Chili aymaǵında jasaǵan indeyclardıń áyyemgi kórkem ónerinen qorǵanlar, biyik tas diywal menen oralǵan 1-2 qabatlı úylerden ibarat awıl qarabaxanaları saqlanǵan. XVI ásirden fort, qala hám shirkewler, ishki háwlisi bolǵan 1 qabatlı úyler qurıldı. XVIII-XIX ásirlerde barokko hám klassicizm usılında qala imaratları, shirkew hám saraylar qurıldı (arxitektorlar X. ToeskaiRichi, M. de Xara Kemede). XIX ásir Chili arxitekturasında eklektizm, XX ásir baslarında modern usılı rawajlandı. XX ásirdiń ortalarında qalalar qayta qurıldı, zamanagóy arxitekturalıq imaratlar, atap aytqanda, «Gonsales Kortes» (1960-63, arxitektor S.Gonsales hám basqalar), «Portales» (1961-63, arxitektor K.Breshani hám basqalar) turar jay komplekslerin, Santyagoda Texnologiya institutı (1962-65, arxitektor K.Breshani hám basqalar) qurıldı.

== Súwretlew kórkem óneri ==
Indeyclerdiń áyyemgi mádeniyatı Peru mádeniyatı menen baylanıslı. Túrli kóriniste jasalǵan hám rayem salınǵan ılaydan islengen ıdıslar, metall taǵınshaqlar, adam hám ań tábiyat kórinisleriniń diywal taslarǵa salınǵan súwreti saqlanǵan. Bul dástúrler toqımashılıq, gúzeshilik, aǵash naǵıs oyıwshılıǵında óz sáwleleniwin tapqan. XVII-XIX ásirlerde tábiyat kórinisin súwretlew hám músinshilik, gravyura rawajlandı (A. Santelises). XIX ásir ortalarında portretshiler F. X. Mandola, A. Gana, XIX ásir 2-yarımında súwretshiler P. Lira hám M. A. Kiro dóretiwshilik etti. Súwretshiler A. Valunsuela Lyanos, E. Plasa, músinshiler N. Plasa, V. Arias XIX-XX ásirdiń realist ustaları bolǵan. XX ásirde Chilide túrli modernistlik aǵımlar (kubizm, syurrealizm, abstraksionizm) keń tarqaldı. K. Ermosilya Alvares, G. Nunyes, P. Lbos, X. Eskames sıyaqlı súwretshiler, L. Dominges, S. Roman Roxas sıyaqlı músinshiler realistlik dástúrlerde dóretiwshilik etti.

== Muzıka ==
Chilidiń áyyemgi muzıka mádeniyatın jergilikli jay xalqı áwladları, dáslep, araukanlar saqlap kelmekte. Olardıń tiykarǵı muzıka ásbapları: udarlı — baraban (kultrun), shaqıldaq (uada); úflep shertiletuǵın — trutruka, lolkin, pifyulka. Kreollar xalıq muzıkası Argentina xalıq muzıkasına jaqın. Qosıq, ayaq oyın janrları — kueka, kuando, qosıq janrı — tonada (jalǵız atqarılatuǵın lirikalıq qosıq). Muzıka saz ásbapları — gitara, arfa, gi. tarron. XIX ásir Santyagoda filarmoniya jámiyeti dúzildi (1827), muzıka mektep ashıldı (1849; 1851-jıldan konservatoriya). Kompozitorlardan M. Robles Artıs de Sarate (XIX ásir), K. Lavin, P. Ol. Alyende Saron, X. Urrutia Blondel, E. Soro, D. SantaKrus Vilson (XX ásir), dirijyorlar A. Karvaxal, V. Teva, pianinoshılar K. Arrou, X. Reyes, skripkashı P. d' Andurayn ataqlı. Santyagoda Chili simfoniya orkestri (1941-jılı shólkemlestirilgen), Munitsipal simfoniya orkestri (1955), Tarlı kvartet (1954), Chili milliy baleti (1957), sonıń menen birge, Milliy konservatoriya isleydi.

== Teatr ==
Professional teatrlar Chili aymaǵında jasaǵan indeyclerdiń xalıq dástúrlerinen baslanadı. XVII-XVIII ásirlerde Santyago hám Konsepson qalalarındaǵı toy dástúrlerinde spektakller qoyılǵan. 1709-jılı Santyagoda birinshi teatr imaratı qurıldı. Bul teatrda, tiykarınan, ispan dramaturgları — L one de Vega, A. Moreto, X. Ruis, L. Sagredo pyesaları saxnalastırıldı. 1791-jılı Valparaiso qalasında teatr qurıldı. 1815-jılı Santyagoda «Kolisso» teatrı ashıldı. Chili ǵárezsizlikke eriskennen keyin, 1818-jılı Santyagoda «Romada» teatrı jumıs islep basladı hám ol jaǵdayda milliy dramaturg M. Magalyanes dóretpeleri qoyıldı. 1842-jılı Chili universiteti janında teatr (1857-jıldan munitsipal teatr), 1848-jılı «Respublika teatrı» dúzildi. XIX ásir Chili teatrı rawajlanıwında Argentinalı dramaturglar — K. Belo, R. Minnyelelar áhmiyetli rol oynaydı. XX ásirdiń 1-yarımında mámlekettiń kóp qalalarında háweskerlik jámáátleri payda boldı. 1939-jılı Santyagoda Kishi universitet teatrı, 1941-jılı Chili universitetiniń tájiriybe teatrı (házirgi Chili universiteti janındaǵı teatr institutı) dúzildi. 1946-jılı Santyagoda Saxna kórkem óneri xalıq mektebi ashıldı. 50-jıllarda R. Frontaur, V. Vargas, A. Flores basshılıǵında teatr toparları júzege keldi. Sonıń menen birge, «Teatro munisipal», «Atelye», «Teatro mimiko» teatrları jumıs isleydi. XX ásirdiń 50-60-jıllarında teatr repertuarlarınan X. Dias, I. Agirre, Ye. Bunster, D. Barros Gres hám basqa dramaturglardıń pyesaları, jáhán klassik jazıwshılarınıń dóretpeleri orın aldı. Mámlekette áskeriy xunta húkimet tóbesine kelgennen keyin (1973), kóp teatr ǵayratkerleri qamaqxanalarda qaytıs boldı, shet elge ketiwge májbúr boldı hám sol jerde teatr jámáátlerin dúzdi. Atap aytqanda, 1976-jılı Franciyada «Alef» teatrı, 1980-jılı Shveciyada Sandino atındaǵı Latın Amerikası teatrı (chilili teatr ǵayratkeri I. Kontilyano basshılıǵında) payda boldı.

== Kino ==
Chilide birinshi hújjetli xronikalıq film 1907-jılı jaratıldı. XX ásir baslarında Santyago hám Valparaiso qalalarında «Jambastiani film», «Chile film» hám basqa kinofirmalar islep basladı. 1934-jılı birinshi dawıslı film («Arqa hám qubla», rejissor X. Delano) jaratıldı. 30-jıllardıń 2-yarımında, tiykarınan, qısqa metrajlı, xronikalıq hám hújjetli filmler ekranǵa shıqtı. 40-jıllarda kommerciyalıq filmler menen birge rejissor X. Delanonıń «Krilonlı qız» (1941), «Hollywood» (1944) filmleri kórsetildi. 1957-jılı Santyago universiteti janında kino institutı ashıldı. 60-jıllardıń eń jaqsı filmleri: «Qanlı selitra» (1969, rejissor E. Soto), «Viz jasaytuǵın úy» (1970, rejissor P. Kaulen) hám basqa 1970-jıllar basında Latın Amerikası kinosı altın fondına kirgen «Ortaq prezident» (1970, rejissor M. Littin), «Dawıs hám mıltıq» (1971, rejissor E. Soto), «Gúwahlar» (1971, rejissor K. Elsesser) hám basqa filmler jaratıldı. Húkimet áskeriy xunta qolına ótkennen, aldıńǵı kino ǵayratkerler mashqalaǵa dus keldi. 70-jıllardıń aqırında Chilidiń aǵartıwshı rejissyorları shet elde bir qansha filmler jarattı [«Bunı esten shıǵarıp bolmaydı» (1975, rejissyorlar M. Malyet, X. Faxardo, R. Gonsales), «Marusiya kánindegi waqıya» (1976, rejissor M. Littin) hám basqalar].

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler == 
{{Authority control}}
{{Commons kategoriya|Chile}}

{{shala}}

[[Kategoriya:Chili| ]]
[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Qubla Amerika]]
[[Kategoriya:Respublikalar]]
[[Kategoriya:G15 mámleketleri]]</text>
      <sha1>blaxdqt0lw5uwacq4b5n3at0y94lraz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Iran</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2360</id>
    <revision>
      <id>232633</id>
      <parentid>190152</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:54:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:G15 mámleketleri|G15 mámleketleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43712" sha1="663032yrwozrhnrpsxdxn4pusq3z9r1" xml:space="preserve">{{dereksiz}}
'''Iran Islam Respublikası''' (parsısha: جمهوری اسلامی ایران — Jomhuri ye Eslāmi ye Irān), qısqasha '''Iran''' (parsısha: ایران — Irān) — [[Batıs Aziya]]daǵı mámleket. Paytaxtı — [[Tegeran]] qalası. Maydanı 1 648, 95 km², xalqınıń sanı 86 835 152 adam (2023). Pul birligi — Iran riali. Basqarıw tárepten 31 ustonǵa bólinedi. Iri qalaları: Mashhad, Karaj, Tabriz, Sheroz, Isfahon, Ahvoz. Batıstan Irak (Kurdistan wálayatı), arqa-shıǵıstan Armenstan, Ázerbayjan hám Túrkiya menen, arqadan Túrkmenstan, shıǵıstan Awǵanıstan hám Pakistan menen shegaralas.

Iran aymaǵı arqa tárepten Kaspiy teńizi, qubladan Hind okeanınıń Parsı hám Umman teńiz qoltıqları menen juwıladı. Iran áyyemgi qoljazbalarga kóre derlik bes mıń jıllıq bay tariyxqa iye. Bul mámleket aymaǵındaǵı dáslepki mámleket — Elam, eramızdan aldınǵı 3 mıń jıllıqta Irannıń házirgi Xuzistan ustonı aymaǵında payda bolǵan. Ámeldegi Konstituciyası 1979-jıl 2-5-dekabrdegi referendumda tastıyıqlanǵan, keyinirek ózgerisler kirgizilgen. Konstituciya boyınsha mámlekettiń joqarı rásmiy shaxsı — Iran Islam Respublikası Basshısı (1989-jıldan Said Ali Xomanaiy). Odan keyingi joqarı rásmiy shaxs — prezident (2021-jıldan Ibrohim Raisiy). Nızam shıǵarıwshı hákimiyattı Islamıy Keńes jıynalısı (parlament), atqarıwshı hákimiyattı prezident hám húkimet ámelge asıradı. Iran balalardı óltiriw boyınsha dúnyada birinshi orında turadı.

== Mámleketlik basqarıw principi ==
Iran Islam Respublikasınıń ámeldegi Konstituciyası 1979-jıldıń 2-5-dekabr kúnleri ótkerilgen putkil xalıq referendum nátiyjelerinen keyin qabıl etilgen. Keyin ayırım ózgerisler kirgizilgen. Rásmiy Iran — Islam Respublikası bolıp tabıladı. Bul mámleket házirde dúnyada júdá az bolǵan teokratik mámleketlerden biri. Mámleket Konstituciyasına kóre, mámlekettiń joqarı rásmiy shaxsı — Iran Islam Respublikası Joqarı Basshısı bolıp tabıladı. Joqarı Baslıq mámlekettiń ulıwma siyasatın hám basqa iskerlik tarawların qadaǵalaydı. Sonıń menen birge, áyne Joqarı Baslıq mámleket qurallı kúshleriniń bas komandiri, áskeriy razvedka basshısı. Joqarı Baslıq xızmetkerlerin mámlekettiń ayırım joqarı lawazımlarına tayınlaydı hám wazıypasınan azat etedi. Bular: Joqarı sud baslıqların, policiya basshısın, barlıq túrdegi qurallı kúshler komandirlerin, sonday-aq 12 dana Konstituciya qaraqshıları keńesinen 6 danasın. Joqarı Baslıq Ekspertler keńesi tárepinen saylanadı hám bul keńeske esabat beredi. 1979-jıldıń 3-dekabrinen 1989-jıldıń 3-iyunına shekem Iran Joqarı Basshısı Ruhulloh Xumayniy edi. Onıń óliminen keyin bul lawazımǵa sol jıldıń 4-iyun kúninen Ali Xomanaiy tayınlandı hám ol házirde Irannıń ámeldegi Joqarı Basshısı bolıp tabıladı.

Mámlekette ekinshi rásmiy joqarı shaxs — Iran Islam Respublikası Prezidenti bolıp tabıladı. Prezident mámleket Konstituciyası garanti, húkimet bası bolıp tabıladı. Prezident qararları Joqarı Baslıq tastıyıǵınan ótkeninen keyin qabıl etiledi. Iran prezidenti Ministrler keńesi aǵzaların tayınlaydı, mámleket húkimetin qadaǵalaydı. Mámleket prezidenti saylawı mámlekettiń 18 jasqa tolǵan puqaraları ulıwma, teń hám tuwrıdan-tuwrı putkil xalıq saylaw huqıqı tiykarında jasırın dawıs beriwi jolı menen ótkeriledi hám 4 jıl múddetke saylanadı. Bir prezident kepilligi eki múddetten, yaǵnıy 8 jıldan kóbirek bolıwı mámleket Konstituciyası tárepinen sheklengen.

== Tábiyatı ==
Iran Old Aziya tawlıǵı regionınıń shıǵıs bóleginde jaylasqan hám Iran tawlıǵınıń batıs bólegin iyelegen. Iran arqada Kaspiy teńizine tutas, qublada Parsı hám Umman qoltıqları menen oralǵan (bul qoltıqlardaǵı Keshm, Xormuz, Xark hám basqa atawlar Iranǵa tiyisli). Jaǵaları oypatlıq, ayırım jayları mangra putaqshaları menen oralǵan. Jer maydanınıń yarımınan kóbi tawlı. Mámleket aymaǵınıń shetlerinde Arqa Iran, Shıǵıs Iran hám Qubla Iran tawları jaylasqan. Iran tawları arasında Elburs tawları (Damovand shıńı Irannıń eń biyik noqatı bolıp tabıladı, 5604 m) hám Túrkmenstan Xorasan tawları bólek ajıralıp turadı. Irannıń qubla batısında Zagros taw dizbegi jaylasqan. Shet dizbekler aralarında 1000-2000 m biyikliktegi tegistawlıqlar bar. Irannıń batısında, Armenstan tawlıǵında sóngen vulkanlar, ishki tegistawlıqlarda shól hám landshaftlı oyıqlar bar. Irannıń qubla jaǵasın Garmsar tegisligi iyelegen. Iran neft hám gaz rezervlerine bay. Taskómir, temir hám xrom káni, az ushıraytuǵın elementler, polimetall hám mıs káni, boksit, altınkúkirt, surma, barit, duz kánleri hám basqalar bar.

== Íqlımı ==
Iran aymaǵınıń úlken bóleginde suptropikalıq, kontinental, Parsı hám Umman qoltıqları jaǵasında tropikalıq ıqlım; jazı ıssı, qısı arqada suwıq, qublada jıllı. Yanvardıń ortasha temperaturası Tegeranda 2', Jasq qalası (Umman qoltıǵı jaǵasında) nda 19°; iyul ayında tap sol orınlarda 29 hám 32°. Ortasha jıllıq jawın 500 mm den kem, tek Elburs tawları janbawırlarında 2000 mm ge shekem, Seyiston batıǵında 5060 mm. Iranda dárya az. Iri dáryaları: Qorun, Safedrud, Atrek, Araks, Hilmand, Shatt ul-Arab. Tek Qorun dáryasında keme qatnaydı. Taw aralıǵındaǵı oyıqlarda aqpas kól (Urmiya, Dáryachai Namak hám basqalar) bar. Taw aldı tegisliklerindegi boz topıraqlarda shól ósimlikleri, tawlardaǵı qońır topıraqlarda sahra ósimlikleri ósedi. Oypatlar sorlaq. Elburs tawlarınıń arqa janbawırı keń japıraqlı orman menen oralǵan. Irannıń qublasındaǵı qızıl topıraqlarda savanna túrindegi ósimlikler ósedi. Dárya oypatlıqları otlaq, topıraǵı allyuvial. Irannıń haywanat dúnyası hár túrli. Tawlarda qoyan, shaǵal, taw eshkisi, jolbarıs, qaplan, dikobraz, oypatlıqlarda túlki, qasqır, sırtlan, buǵı, porsıq hám basqalar jasaydı. Mámleket orayındaǵı tegislikte keklik, Parsı qoltıǵı jaǵasında bir qazan hám qızıl ǵaz, Kaspiy teńizinde qımbat bahalı balıq túrleri — osyotr hám beluga kóp. Milliy baǵları: Kevir, Gúlistan, Urmiya, Oraylıq Elburs hám basqalar.

== Xalqı ==
=== Sanı ===
2015-jılǵı maǵlıwmatlarǵa kóre, Iran xalqı 78 million 408 mıń 412 adamdı quraydı. 2011-jılda mámlekette ótkerilgen xalıq sanın sanaw hám dizimge alıw nátiyjelerine kóre, Iran xalqı sanı 75 million 149 mıń 669 adamdı quraǵan edi. Xalıqtıń ortasha tıǵızlıǵı — 42 adam/km² ga. 1979-jıldan berli Iran xalqı eki esege ósti hám 2006-jılǵa kelip 70 495 782 adamdı quradı. Sońǵı jıllarda bul rekord ósiw templeri passivlesken. 2009-jıldıń may ayı jaǵdayına kóre, Iran xalqınıń 60% ten kóbisi 30 jasqa tolmaǵan edi. Xalıq arasındaǵı sawatlılıq 85% ten aslam hám bul kórsetkish jıldan-jılǵa jaqsı tárepke ózgerip atır. Mámleket xalqınıń 70% ten kóbi qalalarda jasaydı. Iranda tuwılǵanlardıń 4 millionnan aslamı Irannan sırtta jasaydı. Olardıń tiykarǵı bólegi 1979-jılda mámlekette júz bergen Islam revolyuciyası kesirinen qashqanlar bolıp tabıladı. Bul qashqınshılar házirde tiykarınan AQSh, Kanada, Avstraliya hám Evropa mámleketlerinde jasaydı hám derlik barlıǵı bul mámleketler puqaralıǵın alǵan. 1996-jılǵı maǵlıwmatlarǵa kóre, Irannıń ózinde 1 millionnan aslam qashqınshılar bar bolǵan. Olardıń tiykarǵı bólegi urıs hám qıyın ekonomikalıq jáne sociallıq jaǵday sebepli Awǵanstan hám Pakistannıń Vazirstanına kiretuǵın wálayatlardan kelgen.

=== Milliy quramı ===
Iranda 30 dan artıq millet wákilleri jasaydı. Xalqınıń 75% ten aslamı iraniy tiller hám iraniy xalıqlar toparına kiretuǵın xalıqlar: parsılar, kurdlar, lurlar, mozandaronlar, gilaklar, balujlar, tolishlar, baxtiyoriylar, pushtunlar, tájikler hám basqalar quraydı. Túrkiy tiller hám túrkiy xalıqlar toparına kiretuǵın ázerbayjanlar hám túrkmenler, sonıń menen birge basqa milletlerden, arablar, armenlar, ossuriyalıqlar, gruzinler, lolılar hám basqalar da jasaydı. Bul milletlerdiń 65% ten aslamı parsılar, shama menen 15% ázerbayjanlar, 10% kurdlar, 6% lurlar, 2% arablar, túrkmenler 2%, basqalar 3%.

=== Diniy quramı ===
Iran xalqı dinge sıyınıwshılardıń tiykarǵı bólegi musulmanlar bolıp tabıladı, yaǵnıy xalıqtıń 98% in musulmanlar quraydı. Olardan 89% islamnıń shia mazhabına, 9% islamnıń sunniy mazhabına sıyınadı. Iranda mámleketlik dini — islam dininiń shia mazhabı bolıp tabıladı. Bahrayn, Irak hám Ázerbayjandaǵı sıyaqlı, Iranda mámleket dinge sıyınıwshılarınıń yarımınan kóbi shia mazhabına sıyınıwshılar bolıp tabıladı. Iranda bul mazhab ushın múqaddes esaplanatuǵın eki qala jaylasqan. Bular: Mashhad hám Qum qalaları bolıp tabıladı.

== Tariyxı ==
Iran aymaǵında adamzat dáslepki paleolit dáwirinen jasaydı. Iranlıqlar tuwrısındaǵı dáslepki maǵlıwmatlar Ossuriya jazba esteliklerinde keltirilgen. Eramızǵa shekemgi 834-jılda shah Salmanasar III tiń shıǵısqa etken júrisin xarakteristikalaytuǵın ideografiya jazıwlarında áyyemgi parsı tilinde sóylesiwshi xalıqlar jasaǵan Parsua mámleketi belgilengen. Eramızǵa shekemgi 3 mıń jıllıq basında Irannıń qubla-batısında dáslep qala mámleketler, keyin Elam mámleketi payda boldı. Eramızǵa shekemgi 2 mıń jıllıq dawamında Iran aymaǵına hind-iran tillerinde sóylesiwshi hind-evropa qáwimleri kirip kele baslaǵan. Irannıń házirgi atı sol xalıqlar — oriylar atı (áyyemgi iransha aguapa — «oriylar mámleketi») nan alınǵan. Bul dáwirde Iran aymaǵınıń bir bólegi Ossuriya húkimranlıǵı astında bolǵan. Eramızǵa shekemgi shama menen 673-672-jıllarda Ossuriyaǵa qarsı kóterilgen qozǵalań nátiyjesinde Iran tawlıǵınıń arqa-batıs bóleginde Midiya mámleketi payda boldı. Eramızǵa shekemgi 550-jıl Midiya hám Farsıya patshalıǵı arasında bolıp ótken urıs (553-550) tan keyin húkimet Ahamaniyler dinastiyası qolına ótti. Grekler, keyinirek Evropanıń basqa xalıqları Farsıya atın mámlekettiń barlıq bólegine tiyisli dep bilip, onı Farsıya (Persiya) dep atap baslaǵan (Evropa ádebiyatında bul atama 1935-jılǵa shekem saqlanıp kelgen). Batıs penen Shıǵıs arasındaǵı sawda jollarında óz húkimranlıǵın ornatıw maqsetinde Ahamaniyler Greciya menen urıs alıp bardı.

Eramızǵa shekemgi 330-jıl Ahamaniyler mámleketi Aleksandr Maqduniy áskerleri tárepinen jeńiliske ushıradı. Onıń óliminen keyin Iran Salavkiyler mámleketi quramına kirdi. Eramızǵa shekemgi III ásir házirgi Iran hám Túrkmenstan shegaralarında Parfiya patshalıǵı júzege kelip, eramızǵa shekemgi II ásir ortalarında Irannıń barlıq aymaǵı onıń quramında bolǵan. Eramızǵa shekemgi I ásirden Parfiya Rim menen uzaq múddetli urısqa kirdi. Eramızǵa shekemgi 224-jıl Parfiya qaramaǵındaǵı Farsıya húkimdarı Ardasher I Parfiyanıń sońǵı patshası Artaban V ti urısta jeńgennen soń, Sasaniyler mámleketin dúzdi. Sasaniyler húkimranlıǵı dáwirinde III ásir ortalarında moniylik, V ásir aqırlarında mazdakiylik payda boldı. VII ásirde Irandı arablar basıp aldı hám ol Arab xalifalıǵı quramına kirdi. Iranda islam dini tarqalıp, X ásirde xalıqtıń kóp bólegi oǵan sıyınıp basladı. IX-X ásirlerde Iran aymaǵında járdemshiler payda boldı. 900-jılda Xorasan hám pútkil Shıǵıs Iran Samaniyler qol astına ótti, keyin Shıǵıs Iran Orta Aziyanıń bir bólegi hám házirgi Awǵanstan aymaǵı menen birgelikte Gáznaviyler mámleketi quramına kirdi.

XI ásirde Iranǵa túrkiy qáwim (oǵuz) ler kirip keldi. Olardan biri — saljukiyler ǵaznaviyler áskerin joq etip, Irandı hám oǵan qońsılas mámleketlerdi basıp aldı hám Saljukiyler mámleketin dúzdi. XII ásir baslarında Saljukiyler mámleketi bóleklenip, qatar sultanlıqlar payda boldı. XII ásir aqırında Iran Xorezmshahlar mámleketine qosıp alındı. 1220-1256-jıllarda Irandı mongollar basıp aldı hám XIV ásirdiń ortalarına shekem Hulokuiylar mámleketi quramında boldı. XIV ásirdiń 30-80-jıllarında Xorasanda mongol hám jergilikli zıyalılar zulımına qarsı Sarbadorlar kóterilisleri, 1350-jıl Mozandaron hám Gilonda Saidler háreketi bolıp ótti, nátiyjede sarbadorlar hám saidler mámleketi payda boldı. XVI ásir basında Irannıń barlıq bólegi Safaviyler qolına ótti. 1502-jıl shia mazhabı mámleket dini dep daǵaza etildi. XVII ásirdiń aqırı — XVIII ásir baslarında mámlekettiń túrli bólimlerinde zıyalılarǵa qarsı qozǵalańlar, sonıń menen birge, tásirge salınǵan awǵan, túrkmen, kurd, ázerbayjan hám basqa xalıqlardıń azatlıq háreketleri baslanıp ketti.

Awǵan qáwimleriniń 1709-1722-jıllardaǵı kóterilisleri nátiyjesinde 1722-jıl olar Safaviyler paytaxtı bolǵan Isfahandı iyeledi. Awǵan xanlarınıń húkimranlıǵına qarsı xalıq háreketi baslanıp ketti. 1723-jıl Irannıń arqa-batıs hám oraylıq wálayatlarına bastırıp kirgen túrkler quwıp shıǵarıldı. Iran mámleketi Nadirshah basshılıǵında kútá úlken imperiyaǵa aylandı. 1747-jıl hiyle nátiyjesinde shah óltirildi hám Iran mámleketi bóleklenip ketti. XVIII ásir aqırında zand hám qojar xanları arasında uzaq dawam etken gúresten keyin Iranda Qojarlar dinastiyası ornatıldı. XVIII ásir aqırınan Iran Evropa mámleketleriniń kolonizatorlik obiektine aylandı. XIX ásirdegi Rossiya-Iran urısları nátiyjesinde burın Iran basıp alǵan Kavkaz artı aymaqları Rossiyaǵa ótti. XIX ásirdiń 50-jıllar ortalarında mámlekette social qarama-qarsılıqlardıń kusheyiwi Bobiylar kóterilislerinde óz kórinisin taptı. XIX ásirdiń 60-jılları — XX ásir baslarında Iran tiykarınan, Ullı Britaniya hám Rossiyanıń yarım koloniyasına aylandı. XIX ásir aqırınan zulım jáne social qarama-qarsılıqlardıń kusheyiwi 1905-1911-jıllardaǵı Iran revolyuciyasınıń baslanıwına imkan jarattı.

Nátiyjede konstituciya daǵaza etildi, parlament (jıynalıs) shaqırıldı. 1911-jıl aqırında Iran revolyuciyası Angliya hám Rossiya tárepinen bastırıldı. Birinshi jáhán urısı jılları (1914-1918) nda Iran urısqa kirgen mámleketlerdiń áskeriy háreketleri maydanına aylandı. 1919-jıl Iran Ullı Britaniya tárepinen basıp alındı. Mámlekette milliy azatlıq gúresi háwij aldı. Iran Ázerbayjanı (1920), Gilon hám Mozandaron (1920-1921), Xorasan (1921) da kúshli milliy azatlıq háreketleri bolıp ótti. 1921-jıl 21-fevralda oń kúshler Rizaxan komandirligi astında mámleket awdarıspaǵın ámelge asırdı. Said Ziyovuddin basshılıǵındaǵı jańa húkimet (bul húkimet quramında Rizaxan áskeriy ministr bolǵan) demokratiyalıq háreket jayılıp ketpew ilajların kórdi hám jámiyetlik qısıwı astında 1919-jılǵı Angliya-Iran kelisimin biykar etti. 1925-jıl 12-dekabrde Shólkemlestiriw jıynalısı Rizaxandı Rizashah Pahlaviy atı menen Iran shahı dep járiyaladı. 1930-jıllardıń ortalarınan Iran Germaniya menen baylanısların kúsheytirip basladı. Ekinshi jáhán urısı jılları (1941-jıl avgustta) Iran aymaǵına sovet hám inglis áskerleri kirgizildi (1945-jıldıń aqırı — 1946-jıl mayda alıp shıǵıp ketildi). 1941-jıl 16-sentyabrde Rizashah taxttan waz keshti jáne onıń ornına balası Muhammed Riza Pahlaviy otırdı.

1943-jıl 9-sentyabrde Iran Germaniyaǵa qarsı urıs járiyaladı, bıraq áskeriy háreketlerde qatnaspadı. 1945-1946-jıllar Iranda kúshli antiimperialistlik hám demokratiyalıq háreketler háwij aldı. Húkimet [[AQSh]] hám [[Ullı Britaniya]] járdemine súyene otırıp, bul háreketlerge shek qoydı. 1960-jıllardıń baslarında mámlekette social hám ishki siyasiy jaǵday keskinlesti. Shah húkimeti monarxiya basqarıw principi hám áskeriy qúdiretin bekkemlew maqsetinde reformalar ótkeriwge kiristi (agrar reformalar ótkerildi, bilimlendiriw hám densawlıqtı saqlaw sistemasın jaqsılawǵa tiyisli ayırım ilajlar ámelge asırıldı). Biraq shah basqarıw principiniń reakcion ishki siyasatı, batıs Iranda islam dininiń fundamental qádiriyatların qayta tiklewge umtılıwshı ruwxaniylerdiń keskin qarsılıǵına ushıradı. 1979-jıl fevralda monarxiyaǵa qarsı revolyuciya nátiyjesinde shah basqarıw principi awdarıldı. Revolyuciyaǵa súrginnen qaytqan shialar jetekshisi Oyatullo Humayniy (1964-jıl mámleketten súrgin etilgen) basshılıq etti. Muhammed Riza Pahlaviy mámleketten shıǵıp ketiwge májbúr boldı. 1979-jıl 1-aprelden mámleket rásmiy túrde Iran Islam Respublikası dep at berildi. 1979-jıl aqırında Iran menen Irak arasındaǵı qatnaslar keskinlesti. Iran menen Irak arasında Shatt ul-Arab dáryası boylap ótken shegara jónindegi jánjel qurallı soqlıǵısıwǵa aylanıp ketti. 8 jıl dawam etken bul kelispewshilik eki tárepti de haldan taydırdı. Humayniy óliminen keyin (1989) húkimet joqarısına kelgen jańa húkimet bir qansha unamlı reformalardı ámelge asıra basladı, sırtqı siyasatta Irandı xalıqaralıq kólemde jekelenip qalıw jaǵdayınan shıǵarıw jolın belgiledi.

Iran 1945-jıldan [[BMSh]] aǵzası. [[Ózbekstan Respublikası]] suverenitetin 1991-jıl 25-dekabrde tán alǵan hám 1992-jıl 10-mayda diplomatiyalıq qatnaslardı ornatqan. Milliy bayramı — 11-fevral — Islam revolyuciyası kúni (1979).

== Siyasiy partiya hám shólkemleri ==
Iran Islam Respublikası Konstituciyasına qaray, Iranda Islamǵa baylanısı bolmaǵan siyasiy partiya hám shólkemler iskerligi qadaǵan etilgen. Házirgi kúnde mámlekettiń ishki siyasiy turmısında bir qatar islam partiya hám awqamları bar bolıp, olar arasında itibarǵa ılayıq bolǵanları Gúresip atırǵan ruwxaniyler jámiyeti, Islamıy Iran birlik partiyası, Islamıy Iran awızbirshilik partiyası, Rawajlanıwǵa xızmet etiwshiler awqamı, Imam Humayniy siyasatı tárepdarları awqamı bolıp tabıladı.

== Ekonomikası ==
Iran — neft sanaatı rawajlanǵan agrar-industrial mámleket. Jalpı ishki ónimde awıl xojalıǵı 21,3%, sanaat 32,7% (atap aytqanda, neft hám gaz qazıp alıw 18,7%) ti quraydı. Sanaatında neft, gaz, kómir, xrom, qorǵasın, rux, mıs, marganets hám temir kánin qazıp alıw úlken áhmiyetke iye. Jılına ortasha 85 mlrd. kvt/saat elektr energiyası payda etiledi. Neftti qayta islew, neft ximiyası kárxanaları bar. Qara hám reńli metallurgiya, mashinasazlıq hám metallsazlıq, azıq-awqat, toqımashılıq sanaatı rawajlanǵan. Ónermentshilik (gilem toqıw, metall buyımlar tayarlaw) penen de shuǵıllanıladı. Awıl xojalıǵı mámleket ekonomikasınıń áhmiyetli tarmaǵı esaplanadı. Awıl xojalıǵınıń jetekshi tarmaǵı — dıyqanshılıq. Tiykarǵı azıq-awqat egini — biyday; sonıń menen birge, arpa, salı, sobıqlı dán eginleri egiledi. Baǵshılıq (erik, shaptalı, ánjir, piste, xurma, behi, ánar, citrus miyweler, ǵoza hám basqalar), júzimshilik, palız eginlerin egiw hám palızshılıq penen mámlekettiń hámme bóleginde shuǵıllanıladı. Paxta egiledi, qant láblebi, qumshekerqamıs, temeki jetistiriledi, shay ósiriledi. Shárwashılıǵında qoy, eshki, qaramal, eshek, túye, at, ǵashır baǵıladı. Qusshılıq rawajlanǵan. Nawqanshılıq penen shuǵıllanıladı. Parsı qoltıǵı hám Kaspiy teńizinde balıq awlanadı. YUNESKO tárepinen belgilengen dúnya civilizaciyası miyraslarına tiyisli 12 tariyxıy esteliktiń 3 ewi Iranda jaylasqan. 2001-jıl Irandı 1 402 160 shet el turist zıyarat etti, shet el turizminen túsken dáramat 1,112 mlrd. AQSh dolların quradı. Pul birligi — rial.

== Aymaqliq bóliniwi ==
=== Iri qalaları ===
Iran xalqınıń 70% ten kóbi qalalarda jasaydı. Ayırım esap-kitaplarǵa kóre, bul kórsetkish 2030-jılǵa kelip 80% ten asıp ketiwi múmkin. Mámlekette 2011-jılǵı maǵlıwmatlarǵa kóre, 1331 túrli kólemdegi qalalar bar. 1951-jılda, mámlekette 201 qala bar edi. Irannıń segiz qalası millioner-qala mártebesine iye, yaǵnıy bul 8 qalada 1 millionnan aslam adam jasaydı. Irannıń paytaxtı hám eń iri qalası — Tegeran. Bul qalanıń xalqı 2015-jılǵı maǵlıwmatlarǵa kóre, 8 846 782 adamdı quraydı. Tegeran aglomeraciyasında bolsa 15 200 000 den aslam adam jasaydı. Áyne Tegeranda mámleket sanaatınıń yarımınan kóbi jaylasqan. Úlkenligi hám xalqınıń sanı boyınsha mámlekettegi ekinshi qala — Mashhad. Bul qala shia mazhabı tabınıwshıları ushın múqaddes qala esaplanadı hám Mashhad xalqı 2011-jılǵı maǵlıwmatlarǵa kóre 2 749 374 adamdı quraydı. Irannıń basqa millioner qalaları: Karaj, Isfahan, Tabriz, Sheroz, Qum, Ahvoz.

== Transportı ==
''Tiykarǵı maqala: [[Iranda transport]]''

Transport jolınıń uzınlıǵı 7,3 mıń km. Ishki júklerdiń tiykarǵı bólegi avtomobil transportında tasıladı. Avtomobil jollarınıń uzınlıǵı 167 mıń km. Teńiz sawda flotınıń tonnası 8345 mıń tonna dedvaytti quraydı. Parsı qoltıǵındaǵı tiykarǵı portları: Bandar-Abbos, Bandar-Humayniy, Bushir, Xark, Abadan, Bandar-Mohshahr; Kaspiy teńizinde — Enzeli, Novshahr, Amirabad. Tegeran, Sheroz, Isfahan, Bandar-Abbos, Abadan, Tabrizde xalıqaralıq aeroportlar bar. Iran shetke neft hám neft ónimleri, ǵalı, gaz, paxta, mıywe, teri, metall buyımlar shıǵaradı; shetten azıq-awqat, mashina hám úskeneler, sanaat shiyki zatın aladı. Sırtqı sawdada Germaniya, Italiya, Kuveyt, BAÁ hám basqa mámleketler menen sheriklik etedi. Iranda shet el turizmi rawajlanǵan.

== Medicinalıq xızmeti ==
Iranda ortasha ómir 69 jastı quraydı. 2003-jıl 110 797 orınlı 730 emlewxana (120 sı menshikli), 307 169 shıpaker, miyirbiyke hám farmacevt isledi. Shıpakerlar universitet hám orta arnawlı medicina bilim orınlarında tayarlanadı. Házirgi waqıtta Iranda densawlıqtı qamsızlandırıw jolǵa qoyılıp atır.

== Bilimlendiriwi, ilimiy hám mádeniy-aǵartıwshılıq mákemeleri ==
=== Baslanǵısh hám orta bilim beriw ===
Iranda 5 jıllıq biypul májburiy baslanǵısh tálim engizilgen. Eki basqıshtan ibarat 7 jıllıq orta mektep tálimi bar. Mámlekette sawatlılıq kórsetkishi 85,0% ten zıyatlaw hám bul kórsetkish jıldan-jılǵa jaqsı tárepke ózgerip atır. 2004-jıl maǵlıwmatlarına kóre, sol jılǵı oqıw jılında mámlekettegi mekteplerde 17 million 196 mıń 588 oqıwshı tálim alǵan hám bul kórsetkish Iran xalqınıń tez pátte ósiwi nátiyjesinde keskin asıp atır. Baslanǵısh mektep oqıtıwshıları pedagogikalıq bilim orınlarında, orta mektep oqıtıwshıları Tegeran universiteti qasındaǵı pedagogika institutında tayarlanadı.

=== Joqarı tálim hám joqarı oqıw orınları, muzeyler ===
Joqarı maǵlıwmatlı kadrlar Tegeran universiteti, Tegerandaǵı Iran milliy universiteti, Farobiy universiteti, Sheroz, Mashhad, Isfahan, Tabriz, Karaj, Ahvozdaǵı universitetlerde, Tegeran politexnika institutı, Abadan neft institutı hám basqalarda tayarlanadı. 2004-jıl joqarı oqıw orınlarında 1 million 673 mıń 753 student oqıdı hám bul kórsetkishler de keskin ósip atır. Institutlar Tegerandaǵı pán hám bilimlendiriw rawajlanıwın izertlew hám rawajlandırıw institutı, Iran mádeniyatı izertlew orayı, Kórkem óner hám arxeologiya tariyxı milliy orayında, sonıń menen birge, Tegeran, Mashhad, Tabriz, Sheroz, Isfahan, Ahvoz universitetleri hám basqa joqarı oqıw orınlarında da alıp barıladı. Mámleket iri kitapxanaları: Tegerandaǵı Iran Milliy kitapxanası (1935), Parlament kitapxanası (1924), hárbir universitet qasındaǵı kitapxanalar. Mádeniyat ministrligi sistemasında 1500 dan aslam kitapxana bar. Iranda arxeologiya hám etnografıya muzeyi, Gúlistan sarayı muzeyi, Milliy kórkem muzeyi, Gilemler muzeyi hám basqa iri hám bay muzeyler bar.

=== Baspasóz hám ǴXQ ===
Iranda baspasóz hám ǴXQ jaqsı rawajlanǵan. Mámlekettegi baspasóz, televidenie, radio hám basqa ǴXQ quralları mámleket qadaǵalawında. Iranda bes júzden aslam gazeta hám jurnallar basıp shıǵarıladı. Tiykarǵı hám iri gazetaları: «Abror» (1985-jıldan baspadan shıǵarıladı), «Keyhon» (1942-jıldan baspadan shıǵarıladı), «Risolat» (1985-jıldan baspadan shıǵarıladı), «Egtelot» (1925-jıldan baspadan shıǵarıladı), «Ettelote haftagi» (1941-jıldan baspadan shıǵarıladı). Islam Respublikası informaciya agentligi (IRNA), 1934-jıl dúzilgen. «Iran Islam Respublikası hawazı» milliy radiosı 1971-jıl dúzilgen. Iran televideniesine 1971-jıl tiykar salınǵan.

== Ádebiyatı ==
Iran ádebiyatın shártli túrde 3 basqıshqa bóliw múmkin: áyyemgi, orta ásir hám zamanagóy. Iran ádebiyatınıń dáslepki úlgileri áyyemgi parsı tilinde jaratılǵan. Qaharmanlıq eposınıń dáslepki kórinisleri Ahamaniyler dáwirine tiyisli ideografiya jazıwlarında óz sawleleniwin tapqan. Iran arablar tárepinen jawlap alınıp (VII ásir), onıń aymaǵı xalifalıq quramına kirgennen keyin Iran ádebiyatı arab tili hám islam tásirinde qáliplesti. IX ásirge kelip ádebiyatta parsı tiliniń poziciyası kúsheydi. X ásirdiń 2-yarımınan baslap parsı tili Shıǵısta poeziya tili dárejesine kóterildi. X-XV ásirler Iran poeziyasınıń rawajlanıw dáwiri esaplanadı. Bul dáwirde Firdawsiy, Omar Hayyam, Saadiy, Rumiy, Hafız sıyaqlı dúnya ádebiyatınıń jaqtı juldızları ózleriniń ólmeytuǵın dóretpelerin jarattı. Olardıń poeziyasında gumanizm, insannıń ullı zat ekenligi, ruwxıy bárkámallıq tárepke umtılıw ideyaları jırlandı. Parsı ádebiyatınıń eń jaqsı ǵáziynesi bolǵan Firdawsiydiń «Shahnama» dástanı maydanǵa keldi. Bul dáwirde Iran ádebiyatınıń eski janrları bolǵan rubayı, táriyp, ǵázzel hám kontinent jáne de rawajlandı. Usınıń menen birge Abdullo Ansoriy, Farididdin Attor hám basqalardıń dóretpelerinde sufizm táliymatı ideyaları óz kórinisin taptı. Mongollar tárepinen Irannıń basıp alınıwı (1220-1256) nátiyjesinde mádeniy turmıs kriziske ber burdı. XIII ásirdiń 2-yarımına kelip Iran ádebiyatında gimn hám qaharmanlıq eposları rawajlantı. XVI ásir aqırı Iran ádebiyatında shia mazhabına tán joqlaw qosıǵı qosıq janrı qáliplesti. Bul dáwirge kelip Iran eski ádebiyatı saray poeziyası sheńberinde rawajlandı.

XVII ásir Iran ádebiyatında hind usılı (sabke hindi) ústemlik ete basladı. Bul jaǵday XVIII ásirde Iran shayırları Mushtaq Isfahaniy, Azaniy Bikdeliy Koshoniy, Hotif Isfahaniy hám basqalardıń kelispewshiligine ushırap, Iran ádebiyatında «bozgasht» (qaytıw) dep atalatuǵın jańa jónelistiń payda bolıwına alıp keldi. Bul jónelis dáslepki Iran eski poeziyasına tán usıldı qayta janlandırıwǵa qaratılǵan is-háreketler menen ańlatıladı. XIX ásirde Iran ádebiyatında yadnama hám saparnamalar payda bolıp, jańa parsı proza janrına tiykar salındı. Iranda keń qulash jayǵan milliy azatlıq háreketi (1905-1921) publicistika hám satirik poeziyanıń qáliplesiwine túrtki boldı. M. Báhár, A. Lohutiy dóretiwshiliginde ádalatsızlıqqa qarsı gúres ideyaları kórindi. XX ásirde Iran ádebiyatında roman hám realistlik gúrriń janrı rawajlandı. Bul dáwirde Murtazo Mushfiq Kozimiydiń «Qorqınıshlı Tegeran» (1924), Abbos Kozimiydiń «Mashaqatlı turmıs» (1931), Yahyo Davlatobodiydiń «Shahrnoz» (1926), Said Nafisiydiń «Farangis» (1931) atlı dóretpeleri basıp shıǵarıldı. XX ásirdiń 30-jıllarında Iran poeziyasına jańa qosıq janr «sheri nou» kirip keldi. Dástúriy aruz salmaǵınan waz keship, erkin usılda qosıq jaratıw bul jónelistiń xarakterli tárepi bolıp tabıladı. Iran poeziyasındaǵı jańa jónelistiń tiykarshısı Nimo Yushij (1895-1961) esaplanadı. 1940-1950-jıllar prozada sociallıq ómirdi sáwlelendiriwshi bir qatar realistlik dóretpeler jaratıldı. Sadıq Hidoyat (1903-1951) tıń «Qańǵı iyt» (1943), «Hajı aǵa» (1945), Bozorg Alaviydiń «Eliw úsh» (1942), «Onıń kózleri» (1952) gúrrińleri jámiyetshilik itibarın qazandı. Islam revolyuciyasınan keyin Iran ádebiyatında azatlıq hám revolyuciyanı jırlawshı qosıqlar, Iran-Irak urısında qatnasqan jawıngerlerdiń mártligi hám patriotlıǵın sáwlelendiriwshi dóretpeler, diniy jóneliste jazılǵan qosıq jıynaqları keń orın aldı.

== Arxitekturası ==
Iran aymaǵındaǵı arxitekturalıq estelikler uzaq ótmishke3 barıp taqaladı. Iranda neolit dáwirine tiyisli paxsadan qurılǵan turar jaylar (Koshon janındaǵı TepeSialk, Sheroz qasındaǵı Tali-Bakun) tabılǵan. Midiya patshalıǵı dáwiri (eramızǵa shekemgi 1 mıń jıllıqtıń 1-yarımı) nde onıń paytaxtı Ekbatana átirapında (házirgi Hamadon) qorǵan diywalları júzege kelgen. Ahamaniyler dáwirinde saray arxitekturası keń rawajlandı (Pasargada, Persepolis, Suzadaǵı saray kompleksleri). Ahamaniyler saray arxitektorlıq usılına sánlilik, haywan háykelsheleri menen bezetilgen biyik baǵanalar tán. Tiykarǵı qurılıs materialları — shiyki gerbish, tas hám aǵash. Tórtmúyesh formasındaǵı zardushtiylik ibadatxanaları da sol dáwirge tiyisli arxitekturalıq estelik esaplanadı. Parfiya patshalıǵı dáwirinde háwli tárepine ashıq áywanlı saraylar qurılǵan. Sasaniylar dáwirinde qalalar tez pát penen júzege kele baslandı. Qalalar dóńgelek yamasa tuwrı tórtmúyesh sızılmalı etip, qalıń diywal menen oraldı. Jay qurılısında tas, miytin gerbish, aǵash qollanılǵan, tam bólegi bolsa taǵa tárizlı formaǵa iye bolǵan. Keyinirek gúmbezler payda bolǵan. Sasaniylar dáwiri saraylarına saltanatlı áywan hám biyik baǵanalar tán.

Irannıń arablar tárepinen jawlap alınıwı (VII ásir) arxitekturasında jańa usıldaǵı ımaratlardıń payda bolıwına alıp keldi. Bul dáwirde kóplegen kárwansaray, meshit, minar, maqbara, tim, medirese hám juwınıw bólmeleri qurıldı. Diywal menen oralǵan kóplegen qalalar qurıldı. Qalanıń 4 dárwazasın baylawshı 2 tiykarǵı qıyabannıń kesilisken noqatı saray, bazar hám meshit jaylasqan oraylıq maydandı quradı. Ayırım jaǵdaylarda qala orayında qorǵan-saray qurıldı. XII ásirge kelip meshit qurılısında Iranǵa tán usıl payda boldı (tórt tárepi áywan hám ekinshi qabattaǵı bólmeler menen qorshalǵan háwli hám de gúmbezli imarat). Meshit janında joqarı bólegi tarayıp baratuǵın sheńber minar boy kóterdi. Bul payıtqa deyin minarlar segiz múyesh formasında qurılǵan. XIII-XIV ásirler ortalarında Iranda medirese, meshit, meshittegi keń namazxana hám minardan quralǵan pútin ansambller payda boldı. Iran Temuriylar mámleketi quramına kirgen dáwir (XIV-XV ásirler) de arxitekturada gúmbezlerdi kók kafel menen bezew ádet kórinisine kirdi. Meshit, medirese hám basqalar ımaratlardıń aldınǵı bólegine kafellerden reńli bezew berildi (Mashhadtaǵı Gáwharshadbegim meshiti, 1405-1418, arxitektor Qavomiddin Sheroziy).

XIV-XVI ásirlerde qala qurılısı háwij aldı, qala ansamblleri (Jańa Isfahan) qurıldı, saraylar diywal súwretler, mozaika menen bezetildi (Isfahandaǵı Ali Qopu, Chehel Sutun sarayları, Qazvindaǵı saraylar). Safaviyler dáwirine kelip, Iran arxitekturasında sánlilikke keń orın berildi, ımaratlardı quramalı hám kórkem naǵıslar menen bezew, úlken fontanlar qurıw dástúr boldı. Qalalarda sawlatlı kompleksler qurıw jobası turmısqa qollanıldı. Isfahandaǵı Shah maydanı átirapında júzege kelgen saray, meshit, kárwansaray hám bazar pútin arxitekturalıq ansambldi quradı. XVIII-XIX ásirlerde júz bergen ekonomikalıq krizis Iranda qurılıs kóleminiń keskin azayıwına alıp keldi. XX ásirge kelip, Iran arxitekturasında jańa formadaǵı ımaratlar payda boldı (Tegerandaǵı universitet ımaratı, 1930-jıllar; Tegeran qasındaǵı «Xilton» mıymanxanası, 1962). Turar jay, sociallıq mákanlar, sanaat komplekslerin, kópirler qurılısında ayna, metall hám temir-beton konstrukciyalar keń qollanıldı. Iran arxitektorları ımaratlardı qurıwda zamanagóy arxitektorlıq usılı hám milliy dástúrlerden paydalandı (Hamadondaǵı Ibn Sino maqbarası, 1952; Mashhadtaǵı Nadirshah maqbarası, 1961; Nishopurdaǵı Omar Hayyam qábiri ústine qurılǵan pavilon, 1963).

== Súwretlew kórkem óneri ==
Iran kórkem óneri 8 mıń jıl dawamında qáliplesip kelgen. Iran aymaǵınan tabılǵan úńgirlerdegi adam, haywan, ósimlik hám ań qurallarınıń diywal súwretleri súwretlew kórkem óneriniń dáslepki úlgileri retinde tán alındı. Eramızǵa shekemgi XII-VII ásirlerge tiyisli qábirlerden qımbat bahalı metalldan islengen kórkem bezew buyımlar, bronza háykelsheler tabılǵan. Ahamaniyler dáwirinde gúmis hám altınnan jasalǵan ıdıslar, zergerlik buyımları, tamǵa, teńgeler naǵıs oyıwshılıq penen bezetilgen. Sasaniylar dáwiri súwretlew kórkem ónerinde músinshilik tiykarǵı orın iyeledi (Mozandarandaǵı bronza byustlar), IX-XIII ásirlerde ámeliy bezew kórkem óneri rawajlandı. Nishapur, Koshon, Sultanabad sıyaqlı qalalar gúlalshılıq orayları retinde dańq shıǵardı. Hár túrlı reńli shiyshelerden ıdıs hám buyımlar tayarlandı. Iran milliy kórkem óneriniń tiykarǵı túrleri (gilemshilik, ılaydan islengen ıdıslarǵa sızılǵan naǵıslar, sulıw jazıw) arablar basqınshılıǵına shekem qáliplesti, biraq óziniń joqarı shıńlarına islam dini dáwirinde eristi. Iran súwretlew kórkem ónerine geometriyalıq formalar, ósimlik naǵısları, ańızlardan alınǵan taxtalar, haywanlar súwreti tán bolıp tabıladı. Batısta parsı súwretlew kórkem óneri miniatyura retinde belgili. Iran súwretshileri óz dóretpelerinde ápsanalıq qaharmanlar hám shahlardı hám de Iran eski ádebiyatı dóretpelerindegi syujetlerdi sheberlik penen sáwlelendirdi.

Quran tekstlerin bezew kórkem óneri joqarı shıńlarǵa kóterildi. Iran Arab xalifalıǵı quramına kirgennen keyin sulıw jazıw kórkem óneri rawajlandı. Bul kórkem óner túriniń rawajlanıwı Temuriyler dáwirine tuwrı keldi. Sulıw jazıwdıń sheber ustası Mir Emod Hasaniy Seyfi Gáznaviy (1617-jıl qaytıs bolǵan) bolǵan. Qojarlar dinastiyası húkimranlıǵı dáwirinde sulıw jazıwdıń «shikastanastaliq» forması gúllenip, házirgi kunge shekem qollanıladı. XV-XVII ásirler miniatyura kórkem óneriniń rawajlanıw dáwiri esaplanadı. Tabriz hám Isfahan miniatyura mektepleri dańq shıǵardı (Taǵı qarańız: Tabriz miniatyura mektebi, Isfahan miniatyura mektebi). Bul dáwirde jaratılǵan miniatyura dóretpeleri naǵısqa bay bolıp, reńlerdiń hár qıylılıǵı hám elegantlıǵı menen ajıralıp turadı. Iran miniatyuralarında realizm baǵdarı da keń orın alǵan. Bul usıldıń jaqtı wákili Rizo Abbasiydıń dóretpelerinde urıs syujetleri, hayallar kelbeti sáwlelendirilgen. Onıń jaratqan miniatyuraları Isfahandaǵı Chehel Sutun hám Ali Qopu sarayları diywallarında saqlanıp qalǵan. XIX ásirde Iran miniatyura kórkem óneri batıs mádeniyatı tásiri astında kriziske ushıradı.

XX ásir baslarında Iran súwretshiliginde realizm baǵdarı úlken orın iyeledi. Músinshilik, súwretshilik kórkem óneri hám fafika (ásirese, kitap bezewi, reklama plakatları) óse basladı. Hasan Ali Vaziriy, Muhsin Muqaddam, Abulqasım Sadiqiy sıyaqlı súwretshi hám músinshiler óz dóretpelerinde ápiwayı xalıq turmısınan alınǵan waqıyalardı sáwlelendirdi. 1920-jıl Kamol ul-Mulk Tegeranda súwretshilik hám músinshilik mektebin quradı. Zamanagóy súwretlew kórkem óneri milliy mektebiniń tiykarshılarınan biri Akbar Tajvidiy (1925-1995) bolıp tabıladı. Házirgi dáwirde súwretlew kórkem óner dástúrlerin Irannıń ataqlı súwretshileri M. Farshchiyon, A. Rustamiyon, P. Kalontariy, Yo. Tabotaboiy, Otashzod hám basqalar dawam ettirmekte. Súwretlew kórkem ónerinde modernizm usılı rawajlandı. 1959-jıl Tegeranda Bezew kórkem óneri joqarı mektebi ashıldı. Xalıq kórkem ónerinde aǵash, súyek, sadaf naǵıs oyıwshılıǵı, naǵıs oyıwshılıq rawajlanǵan (orayı — Isfahan hám Sheroz). 2000-jıl Iran Kórkemlik akademiyası dúzilgen. Islam mádeniyatı hám súwretlew kórkem óneri boyınsha túrli iri xalıqaralıq kórkem kórgizbeler, sulıw jazıw tańlawların ótkeriw keń tarqalǵan.

== Muzıkası ==
Irannıń eski hám xalıq muzıkası uzaq ótken zamanǵa barıp taqaladı. Áyyemgi dáwir muzıkası haqqında maǵlıwmatlar saqlanbaǵan, biraq muzıkalıq ásbap hám namalar Iran muzıka mádeniyatınıń Mesopotamiya muzıkalıq dástúrleri menen bekkem baylanıslılıǵın kórsetedi. Xalıq muzıkasında klassifikaciya, nama, táriyp, ǵázzel, dáske keń tarqalǵan. Iran milliy muzıka asbapları: nay (nayilabak, «haft band», nayianbon), sırnay, oq jaysha, qanun, setor, rubab, barbat, tar, santur, sheńber, tonbak. VI ásirge kelip saray kórkem óneri, kompozitorlar dóretiwshiligi (Barbat hám basqalar) gúllendi, xalıq arasında sazendeler (qosıqshı, ayaq oyınshı) dańq shıǵardı, muzıka teoriyası qáliplesti. Arab basqınshılıǵı dáwirinde Iran muzıkası arab-musulman mádeniyatı tásirine ushıradı, bir waqıttıń ózinde arab hám de parsı muzıkası elementlerin ózlestirdi. XIII ásirde kompozitor, muzıka teoretigi Safiuddin al-Urmaviy ataqlı boldı. XIX ásirdiń 2-yarımınan baslap Iran muzıkasına Evropa muzıkası tásir kórsetti, Tegeranda Shah kolledji qasında Evropa usılındaǵı muzıka mektebi ashıldı. XX ásirdiń 20-jıllarında kompozitor, Tegeran universiteti professorı Ali Naqi Vaziriy milliy muzıka tálimin jolǵa qoydı, muzıka teoriyasına tiyisli dóretpe jaratıp, muzıka mektebin ashtı. 30-jıllardıń baslarında Tegeranda Joqarı muzıka mektebi (40-jıllarda konservatoriyaǵa aylandırıldı) óz jumısın basladı, filarmoniya jámiyeti (1940), X. Sanjariy basshılıǵında simfoniyalıq orkestr (1946) dúzildi. A. Vaziriy, A. Sabo, A. Rashidiy sıyaqlı kompozitorlar ataqlı bolǵan. Házirgi kúnde Iranda, tiykarınan, folklor toparları, milliy saz ansamblleri bar. Usınıń menen birge XX ásir aqırlarınan milliy hám Evropa namaların uyǵınlastırǵan estrada hám orkestr orınlanıwına da úlken itibar berilip atır. 1968-jıldan Sherozda milliy kórkem óner festivalları ótkerip turıladı. Muzıka kórkem óneriniń rawajlanıwına Mırza Abdullo, Darveshxan, Karami, Faromirzo Poydur, Abu al-Hasan Sabo úlken úles qosqan, házirde Husayn Malik, Tohir Zoda, Shahnoz, Shojarayon sıyaqlı artistler ataqlı.

== Teatrı ==
Teatr bulaqları áyyemgi dástúrlerden baslanadı. Ayırım dáreklerde áyyemgi «bozigar» (orta ásirlerdegi masqarapazlar teatrın yadqa saladı) teatrı tuwrısındaǵı maǵlıwmatlar saqlanıp qalǵan. Iranda pantomima, quwırshaq hám saya teatrları áyyemnen ataqlı. Ótken zamanda nıqaplar kórgizbesi hám dástúr («sade») tamashaları uyımlastırılǵan. X ásirden baslap Imam Huseyn ólimine arnalǵan diniy baǵdardaǵı saxnalar qoyılǵan. XVII-XVIII ásirlerde parsı tragediyası túrlerinen biri — kewil bildiriw payda boldı. XX ásirdiń 30-jıllarına shekem Iranda masqarapazlar teatrı bar bolǵan. 1890-jıl Tegeranda saray teatrı dúzildi. XX ásir baslarında Iranda «Farhang» («Mádeniyat») teatr akciya jámiyeti shólkemlestirildi. 1911-jıl Iran milliy teatrına, 1917-jıl Evropa usılındaǵı Iran komediya teatrına tiykar salındı. 1929-jıldan baslap Iran teatrlarında hayallar iskerlik kórsete basladı. 1932-jıl súwretshi S. Kermonshohiy Tegeranda teatr-studiya quradı. Bul mákan mámlekettiń aldıńǵı teatr kórkem óneri orayına aylandı. 1930-1940-jıllar teatrlarda, tiykarınan, Evropa dramaturglarınıń dóretpeleri saxnalastırıldı. Iran teatr kórkem óneriniń rawajlanıw dáwiri 1960-jıllarǵa tuwrı keldi. 1963-jıl Tegeranda professional aktyorlardı tayarlawshı drama studiyası dúzildi, turaqlı teatr toparları, atap aytqanda «Búgingi teatr» (basshısı M. Jafariy) hám Milliy truppa (basshısı M. Javonmard) payda boldı. 1968-jıldan Sherozda hár jılı teatr festivalı ótkeriledi. 1979-jılǵa shekem Iranda Varyete teatrı da bar bolǵan. Islam revolyuciyasınan keyin teatr kórkem óneri kriziske bet burdı. Házirgi kúnde diniy ruwxtaǵı spektakllerdi saxnalastırıw ushın ruxsat berilgen. Hayallardıń teatrda iskerlik kórsetiwi qadaǵan etilgen.

== Kinosı ==
1920-jılda Tegeranda birinshi kinoteatr ashıldı. 1930-jıl komediya janrındaǵı dáslepki kórkem film jaratıldı. 1934-jıl dáslepki dawıslı film súwretke alındı. 1946-jıl «Mitrafilm» (1948-jıldan «Forsfilm») kinostudiyası dúzildi. 1950-jıllarda súwretke alınǵan «Port urısı» filmi mámlekettiń eń ataqlı kino shıǵarmasına aylandı. 60-jıllardıń aqırı — 70-jıllarda tariyxıy, tań qalǵanday, muhabbattı jırlawshı film hám muzıkalıq komediyalar, atap aytqanda, «Mazandaran jolbarısı» (rejissyor S. Xachikiyon), «Intizarlıq jaǵası» (rejissyor S. Yosimiy) sıyaqlı filmler jaratıldı. 1955-jıldan Tegeranda xalıqaralıq, 1964-jıldan milliy kinofestivallar ótkeriledi. 1964-jıl Kino kórkem óneriniń Joqarǵı Keńesi dúzilgen. Sol dáwirdiń belgili rejissyorları I. Kushon, M. Muhsiniy, S. Yosimiy, S. Xachikiyon, Sh. Rafiyolar milliy kinematografiyanı rawajlandırıwǵa úlken úles qostı. 1970-jıllarda jılına 100 den artıq kórkem film jaratıldı, mámlekette 500 ge jaqın kinoteatr isledi. Islam revolyuciyasınan keyingi dáwirde kino kórkem óneri krizisqa ushıradı. Filmler islep shıǵarıw kólemi keskin kemeydi (jılına 30). Mámlekette kópshilik kinostudiya hám kinoteatrlar óz iskerligin toqtattı. 1980-1981-jıllarda bar-joǵı 11 film jaratıldı. 1980-jıllar aqırına kelip kinematografiya qayta tiklene basladı. Mámleket tárepinen kórsetilgen járdem hám de batıs filmlerine qoyılǵan sheklewler ornına Iranda ayrıqsha milliy kino jaratıldı hám talantlı kinoartistler jetilisip shıqtı. 1990-jıllardıń ortalarında Iran filmleri xalıqaralıq kólemge shıqtı. «Shiye dámi», «Samal bizdi alıp ketedi» (ekewiniń rejissyorı A. Kiyorustami), «Qandahar» (rejissyor M. Maxmalbof), «Áke», «Aspan balaları», «Jánnet reńi» (úshewiniń rejissyorı M. Majidiy) sıyaqlı filmler Kann, Turin, Berlin hám Moskva kino ánjumanlarında itibarlı sıylıqlar iyesi boldı. Bul filmlerde dáwirdiń sociallıq hám mádeniy máseleleri, insanlar arasındaǵı qatnaslar, turmıs filosofiyası shın sáwlelendirildi.

== Ózbekstan — Iran qatnasları ==
{{main|Ózbekstan—Iran qatnasları}}

== Demografiyası ==
Iran xalqı 83,500,000 adamdı quraydı. Irannıń rásmiy tili — parsı tili bolıp tabıladı, biraq Irannıń 16% xalqı túrkiy tilli xalıqlardan quralǵan.

{{Aziya}}

[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Iran| ]]
[[Kategoriya:Aziya]]
[[Kategoriya:Aziya mámleketleri]]
[[Kategoriya:G15 mámleketleri]]</text>
      <sha1>663032yrwozrhnrpsxdxn4pusq3z9r1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yaponiya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2771</id>
    <revision>
      <id>232614</id>
      <parentid>193993</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:36:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:G20 mámleketleri|G20 mámleketleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45502" sha1="sye83yb3aoo89a4sv5ae1hp761bq9j5" xml:space="preserve">{{Yaponiya infoqutısı}}'''Yaponiya''' ({{lang-ja|日本 Nippon}}) — [[Shıǵıs Aziya]]nıń [[Tınısh okeanı|Tınısh okean]] jaǵasınan shıǵısta, kúnshıǵıs táreptegi atawlarda jaylasqan mámleket. Yaponiya aymaǵında 6,8 mıńǵa jaqın ataw bolıp, arqa-shıǵıstan qubla-batısqa derlik 9,13 mıń km² ge sozılǵan; Yaponiyanıń eń iri 4 atawları: [[Hokkaydo]], [[Honshu]], [[Shikoku]] hám [[Kyushu]]. Yaponiyanıń tábiyiy baylıqları mámlekettiń derlik az maydanın iyeleydi. Tınısh okean qorshap turǵanlıǵı sebepli mámlekettiń topıraǵında yod elementi jeterlishe esaplanadı. Arqasınan Oxota teńizi, shıǵıs hám qubla-shıǵıstan [[Tınısh okeanı]], batıstan Yapon hám Arqa Qıtay teńizleri menen qorshalǵan. Maydanı 377,8 mıń km². Xalqı 126 mln. adam (2021). Paytaxtı — [[Tokio]] qalası. Yaponiya basqarıw jaǵınan 47 prefekturaǵa bólinedi.

== Mámleketlik basqarıw principi ==
Yaponiya — [[konstituciyalıq monarxiya]]. Ámeldegi húkimet 1947-jıl 3-mayda kúshke kirgen (keyinirek ózgerisler kirgizilgen). Mámleket baslıǵı — imperator (2019-jıldan Naruhito). Konstituciyanıń 1-statyasına kóre, ol «mámleket hám xalıq birligi simvolı» bolıp tabıladı. Imperator shańaraǵınıń er aǵzaları imperatorlıq taxtı ushın miyrasxor esaplanadı. Konstituciyaǵa muwapıq, imperator ǵárezsiz húkimetke iye emes. Imperatordıń mámleketlik jumıslarına baylanıslı bolǵan hár qanday iskerligi ministrler mákemesi máslaháti hám maqullawı menen ámelge asırıladı. Nızam shıǵarıwshı joqarı hákimiyattı 2 palatalı parlament (Wákiller palatası hám Másláhátshiler palatası), atqarıwshı hákimiyattı Bas ministr basshılıǵındaǵı húkimet (Ministrler mákemesi) ámelge asıradı.

== Tábiyatı ==
Yaponiya ortasha, subtropikalıq hám tropikalıq regionlarda jaylasqan. Jaǵa sızıǵınıń ulıwma uzınlıǵı — 30 mıń km ge jaqın. Honshu atawınıń qubla jaǵası, Shikoku hám Kyushu atawlarınıń jaǵasında qoltıq kóp; bul jerde quramalı jaǵa sızıǵına iye bolǵan Ishki Yapon teńizi jaylasqan. Ryukyudiń qubla atawları marjan rifleri menen oralǵan. Yaponiya aymaǵınıń 3/4 bólimi qırlardan hám tawlardan ibarat; oypatlıqlar jaǵa boylap ayırım bólimlerde jaylasqan. Hokkaydo atawdaǵı dizbeklerdiń bazıbir shıńları 2000 m den asadı (Asahi shıńı — 2290 m). Honshu atawdıń arqa bóiminde 3 boylama taw dizbekleri bolıp, olar oypatlıq hám saylar menen bólingen; atawda bir qansha vulkan, atap aytqanda, Yaponiyadaǵı eń biyik vulkan — Fujiyama (uzınlıǵı 3776 m) boy kótergen. Honshu atawdıń oraylıq bólimindegi dizbeklerdiń shıńları alp smrelyefli hám jıldıń kóp bóleginde qar menen qaplanıp turadı. Shikoku atawdıń eń biyik noqatı 1981 m (Ishizuchi shıńı), Kyushu atawı 1788 m (Kuju vulkanı). Yaponiya aymaǵı kúshli seysmik zonada jaylasqan (1855, 1891, 1897, 1923, 1995-jıllarda baxıtsız hádiyseli jer silkiniwler bolǵan). Yaponiyadaǵı 150 vulkannan 40 ı sónbegen. Vulkanlı rayonlarda mineral hám termal bulaqlar kóp. 26 mıńnan aslam ıssı suw dárekleri bar. Paydalı qazılmalardan kómir, gaz, temir rudası, altınkúkirt, marganec, qorǵasınrux, mıs káni, neft, xromit, altın, gúmis, pirit, kaolin, talk hám sınap kánleri bar.

== Klimatı ==
Íqlımı mussonlı, arqasında ortasha, qublasında subtropikalıq, Ryukyu atawlarında tiykarınan tropikalıq ıqlım. Hokkaydo atawda, Sapporoda yanvardıń ortasha temperaturası — 5°, iyulda 22°, Okinawa'da yanvardıń ortasha temperaturası 16°, iyulda 28°. Materikten esken qısqı musson Yaponiya aymaǵına suwıq hawa alıp keledi hám kóp jawın keltiredi. Jılına 30 retke shekem tayfun boladı; bul waqıtta kúshli samal esip, nóser quyadı, ortasha jıllıq jawın 1800&amp;nbsp;mm; Hokkaydo atawdıń shıǵısında jıllıq jawın 800–1200&amp;nbsp;mm, Sekoku hám Kyushu atawlarında 3000&amp;nbsp;mm, bazibir orınlarda 4000&amp;nbsp;mm ge shekem. Yaponiyanıń dáryaları qısqa, suwlı hám tez aǵadı. 24 eń úlken dáryasınan tek 6 sınıń uzınlıǵı 200&amp;nbsp;km den asadı, atap aytqanda, Sinano dáryasınıń uzınlıǵı 367&amp;nbsp;km tayfun waqtında dáryalar tasadı. Kóplegen dáryalardıń suwı suwǵarıwǵa hám gidroenergiya resursları retinde sarıplanadı. Mayda kól kóp hám olar ishimlik suwı dáregi bolıp xızmet etedi. Eń úlken kól — [[Biva]] (maydanı 670,2&amp;nbsp;km², tereńligi 103,8 m). Topıraqları arqasında podzol hám otlaqları batpaqlı, qublasında gúńgirt orman, subtropikalıq hám tropiklarda sarı hám qızıl topıraq. Tegisliklerde allyuvial topıraqlar tarqalǵan. Yaponiya aymaǵınıń 67% i orman hám putalıqlardan ibarat; ormanlarınıń 41,4% i egip óstirilgen. Jámi 700 túrden kóp terek hám puta hám de 5599 túr ot ósimligi ósedi. Endemik ósimlik kóp. Ormanlar, tiykarınan, iyne japıraqlı hám keń japıraqlı tereklerden ibarat. Yaponiyada sút emiziwshi haywanlardıń 132 túri, qustıń 490 túri, jer bawırlawshılardıń 110 túri bar. Yaponiya jaǵalarına tutas teńiz suwlarında balıqlardıń 3000 ge jaqın túri, mollyuskalardıń 1200 den artıq túri jasaydı.

== Xalqı ==
Xalqınıń 99% ten kóbi yaponlar. Hokkaydo atawda mámlekettiń eń áyyemgi xalqı — aynular (50 mıń adam átirapında) saqlanıp qalǵan. Sonıń menen birge, koreyc, qıtay hám basqalar jasaydı. Rásmiy tili — yapon tili. Tiykarǵı dinleri — sintoizm hám buddizm; konfuciylik hám daosizm isenimleri úlken tásirge iye. Xristianlıq, islam hám hinduizmge sıyınıwshılar da bar. Xristianlıq XVI ásir ortalarınan, islam XIX ásir aqırınan kirip barǵan; xristianlar 1,5 mln ǵa jaqın, musılmanlar 100 mıń adam shamasında. [[1935-jıl]] [[Tokio]] hám Kobe qalalarında dáslepki meshitler qurılǵan. 1956-jıldan Yaponiya musılmanlar awqamı hám 1966-jıldan Yaponiya islam orayı bar. Xalıqtıń 77% i qalalarda jasaydı (2002). Iri qalaları: [[Tokio]], [[Yokohama]], [[Osaka]], [[Nagoya]], [[Sapporo]], [[Kobe]], [[Kioto]].

== Tariyxı ==
Yaponiya aymaǵında áyyemgi adam izleri paleolit dáwirine tiyisli. Shama menen eramızǵa shekemgi 8000-300-jıllarda neolit dáwiri mádeniyatı — jomon (ıdıslarǵa pitilgen jip tárizli naǵıslarǵa qarap atalǵan) bar bolǵan. Sol dáwir materiallıq esteliklerin úyreniw Yaponiyanıń áyyemgi xalqı, tiykarınan, Qubla Arqa Aziyadan kirip barǵanın kórsetedi. Eramızǵa shekemgi 2 mıń jıllıq dawamında qubla monǵol tipindegi qáwimler kelgen. Eramızǵa shekemgi 1 mıń jıllıqta Yaponiyada tiykarǵı bólegin aynlar shólkemlestirgen etnikalıq xalıq quradı. Eramızǵa shekemgi V-IV ásirlerde diyqanshılıq, shárwashılıq rawajlanǵan, metall qurallar qollanılǵan. Eramızdıń baslarında sociallıq qatlamlarǵa bóliniw kúsheydi; qullıq payda boldı. IV ásir ortalarında shólkemlesken iri qáwimler awqamı — Yamato tiykarında dáslepki yapon mámleketi quraldı. V ásirden ieroglif jazıwı, VI ásirden buddizm tarqaldı. Yamato húkimdarları sırtqı baylanıslarda «tenno» ataǵın qollanıp baslaǵan. Bul ataq házirge shekem de saqlanǵan hám Evropa tillerine «imperator» sózi menen awdarmalanadı. 646-jıl jer mámleket múlki dep daǵaza etildi, xalıq bolsa mámleket chek jerleri iyesine aylandı. Yarım erkin diyqanlar iri qatlamǵa tiyisli ǵárezli diyqanlar menen teńlestirildi. [[Qıtay]]daǵı Tan mámleketi tipinde oraylıq adminstraciya dúzildi. 710-jılda birinshi turaqlı paytaxt — Nara qurıldı, 794-jılda paytaxt Kioto (Heyan) ǵa kóshirildi. VIII ásirde mámleket qublasındaǵı avstronezlerdiń sińdiriliwi nátiyjesinde yapon milleti qáliplesti. X ásirde mámleket chek jer iyeligi sisteması toqtatılıp, joqarı qatlam hám ibadatxanalardıń jer-múlkleri (shoen) jerge iyeliktiń tiykarǵı formasına aylandı. XI ásirden sárdarlar basshılıǵında áskeriy iri qatlamlar gruppaları shólkemlestirile basladı. XII ásirdiń ortalarında Honshudan arqa-shıǵısta Minamoto, qubla-batısta Tayra olardan eń irisi edi. Bul xojalıqlardıń óz-ara gúresi 1185-jılda Tayranıń jeńiliwi menen tamamlandı. 1192-jılda arqa-shıǵıslılar óz sárdarları Yoritomo Minamotonı shogun (sárkarda) ataǵı menen mámlekettiń húkimdarı dep járiyaladı. Imperator áwladı shogunlar húkimranlıǵın xalıq aldında nızamlı bolıwın kepillep turıw ushın atına ǵana saqlap qalındı. Rezidenciyası Kamakura qalasında jaylasqan syogunlarǵa áskerler siyasiy gruppası (busi) hám jeke vassallar (olar basqarıw lawazımlardı iyelledi) tiykarǵı tayanısh boldı. Busi siyasiy gruppasınıń tómen bólegi mayda áskeriy dvoryanlar — sobolaylardan ibarat edi. Qıtay hám Koreyanı iyelep alǵan monǵollar 1274 hám 1281-jıllarda Yaponiyaǵa qarsı ekspediciyalar shólkemlestirdi, lekin bul júrisler áwmetsiz boldı. Teńizde payda bolǵan kúshli tayfun monǵol áskerlerin qıyrattı. Yaponiya tariyxında bul tayfun «kamikaze» («iláhiy samal») atın aldı. XIII ásirden sawda hám ónermentshilik korporaciyaları (dza) sanı arta basladı. XIV-XVI ásirlerde syoendan iri zamindari — knyazlikke ótildi. XV-XVI ásirlerde derlik úzliksiz diyqanlar kóterilisleri bolıp turdı. 1485-93-jıllarda bolıp ótken Yamashiro kóterilisi olardan eń irisi edi. XV-XVI ásirlerde Yaponiya menen Qıtay hám Koreya ortasında sawda-satıq háwij aldı. XVI ásirdiń ortalarınan Yaponiyaǵa kirip kelgen evropalıq missionerler xristianlıqtı tarqatıp basladı. 1603-jıl Leyasu Tokugava (1542-1616) syogun dep daǵazalandı jáne onıń rezidenciyası Edo (házirgi Tokio) ǵa kóshirildi. Tokugava syogunları áwladı mámleketti 1867-jılǵa shekem basqardı. Olardıń húkimranlıǵı dáwirinde Yaponiya oraylasqan monarxiya mámleketine aylandı. Húkimet qatań qaǵıydalar menen 4 siyasiy gruppa sisteması (sobolay, diyqan, ónerment hám sawdagerler) n ornattı. Tokugava húkimetiniń evropalılar ekspansiyası hám xristianlıq xalıq háreketiniń ideologiyasına aylanıp atırǵanlıǵına qarsı qatar ilajlardı kóriwi nátiyjesinde Yaponiya derlik 2,5 ásir dawamında «jabıq» mámleketke aylandı. Sol jol menen mámleket koloniya bolıwdan saqlanıp qaldı. XVII ásir aqırı — XVIII ásir basları Tokugavalar Yaponiyası ushın eń rawajlanıw dáwiri boldı. Bul dáwirde xalıqtıń sawatlılıq dárejesi jáhán kóleminde aldıńǵı orınǵa shıqtı. XVIII ásir aqırı — XIX ásirdiń 1-yarımında manufakturalar payda bola basladı. 1854-58-jıllarda AQSh, Ullı Britaniya, Franciya menen dúzilgen Ansey shártnamalarına kóre, Yaponiya óz jaǵdayında ajıralıp jasaw siyasatınan waz keshiwge májbúr boldı hám suverenitet sheklengen halda jáhán bazarına qosıldı. 1867-68-jıllarda Yaponiyada diyqanlar, qala kambaǵalları, sawda-sanaat payda alatuǵınlar, dvoryanlardıń tómen siyasiy gruppaları, saray aqsúyekleri hám oppoziciyadaǵı bazıbir iri aqsúyeklerden ibarat keń kópshilik syogunlarǵa qarsı shıqtı. Nátiyjede burjua revolyuciyası — Meyji isi júz berdi, shogun húkimeti awdarıldı hám húkimet imperator Mutsuxito (1867-1912-jıllarda húkimranlıq etken) qolına ótti. Sol dáwirden baslap Yaponiya imperator jáne onıń húkimeti basshılıǵında túpkilikli sociallıq-siyasiy hám ekonomikalıq reformalar jolına ótip, tezlesken modernizaciya arqalı batıs mámleketleri dárejesine jetiwdi óz aldına maqset etip qoydı. 1869-jılda paytaxt rásmiy Tokioǵa kóshirildi. 1871-72-jıllarda knyazlikler tamamlanıp, ornına prefekturalar dúzildi, aldınǵı 4 siyasiy gruppa ornına 3 siyasiy gruppa [joqarı dvoryanlar (burınǵı aqsúyekler knyazlar, saray aqsúyekleri), dvoryanlar (barlıq burınǵı sobolaylar), ápiwayı xalıq (buǵan sawda-sanaattan payda alatuǵınlar da kirgizildi)] shólkemlestirildi. Barlıq klasslardıń teńligi, kásip tańlaw hám mámleket boylap kóship júriw erkinligi haqqında nızamlar qabıllandı. 1872-73-jıllarda ótkerilgen jer reformasınan keyin jer, tiykarınan, dvoryan jer iyeleri hám bay diyqanlar qolına ótti. 1873-jıldan mámlekette jıl sánesin belgilewde imperator húkimranlıq etken dáwir atı menen bir qatarda grigoriy kalendarı da engizildi. 1879-jıl birinshi siyasiy partiya dúzildi. 1868-85-jıllarda menshikli qarjı járdeminde awıl xojalıǵı shiyki onimin qayta isley alatuǵın 1300 kárxana qurıldı. 1889-jıl imperatorǵa tolıq kepillikler beretuǵın konstituciya qabıllandı, 1890-jılda parlament shólkemlestirildi. XIX ásir aqırı — XX ásir baslarında Yaponiyanıń húkimran sheńberleri agressiv sırtqı siyasattı tuta baslap, 1894-jılda Koreyada kóterilgen diyqanlar qozǵalańın bastırıw nıqabı astında ol jerge ásker jiberdi hám Qıtay menen bolǵan urıs (1894-95) nátiyjesinde Tayvan hám Penxuledao atawların, rus-yapon urısı (1904-05) aqibetinde bolsa Arqa Saxalindi iyeledi. Yaponiya hám Ullı Britaniya ortasında 1902, 1905 hám 1911-jıllarda qol qoyılǵan shártnamalar tiykarında óz-ara sheriklik áskeriy-siyasiy awqam dárejesine kóterildi hám eki tárep [[Koreya]] hám de Qıtayda óz poziciyaların jáne de bekkemledi. 1910-jıl avgustta Yaponiya Koreyanı óz koloniyasına aylandırdı. Yapon monopoliyaları Qubla Manjuriyanı, keyin [[Qıtay]]dıń basqa rayonların óz tásiri sheńberine kirgizdi. [[Birinshi jáhán urısı]] baslanıwınan Yaponiya húkimran sheńberleri Uzaq Shıǵıstaǵı óz poziciyaların jáne de bekkemlew hám keńeytiw ushın paydalandı. 1914-jıl 23-avgustta Yaponiya Germaniyaǵa qarsı urıs ashtı hám oktyabrde Germaniyaǵa qaraslı Marshall, Mariana, Karolina atawların, sonıń menen birge, Qıtaydıń Shandun provinciyasın ol jerde Germaniya ijaraǵa alǵan aymaq penen birge basıp aldı. Yaponiyanıń kolonizatorlıq siyasatı kúsheyip 1918-22-jıllarda Uzaq Shıǵıstaǵı Rossiyaǵa qaraslı bir qansha úlkeni basıp alıp turdı. 1920-jıldan Yaponiya ekonomikasında túskinlik baslanıp, ol 1925-jılǵa shekem dawam etti. 1925-jıl 20-yanvardan Yaponiya menen burınǵı SSSR ortasında óz-ara múnásibetlerdiń tiykarǵı principleri tuwrısında Pekin konvenciyasına qol qoyıldı. 1926-jıl 25-dekabrde Yaponiya taxtına imperator Hirohito (1901-89) otırdı. 1929-33-jıllarda bolǵan jáhán ekonomikalıq daǵdarısı nátiyjesinde payda bolǵan jaǵdayda Yaponiyada áskeriy fashistlik diktatura ornatıwǵa umtılıwshı oǵada reakcion «jas oficerler» toparı aktivlesti. 1931-jıl Yaponiya Manjuriyanı basıp alıwǵa kiristi. 1933-36-jıllarda Qıtayǵa qarsı agressiyanı kúsheytti. 1936-jıl 25-noyabrde Yaponiya fashistler Germaniyası menen «Antikomintern pakti» ne qol qoydı. 1937-jıl iyulda Qıtaydı basıp alıw ushın urıs basladı hám 1938-jıl onıń pútkil arqa bólimin basıp aldı. Yaponiya áskerleri shoro armiyası tárepinen Hasan kóli janında (1938) hám XalxinGol urısı (1939) nda jeńilgennen keyin, Yaponiya húkimeti Evropa mámleketleri hám AQSh tıń Qubla Shıǵıs Aziyadaǵı koloniyalarına hújim etiwge ótti. 1940-jıl Vetnamnıń arqa bólimin basıp aldı. Sol jılı 27-sentyabrde Germaniya, Italiya hám Yaponiya ortasında «Úshler pakti» ne qol qoyıldı. [[Ekinshi jáhán urısı]]nda [[Germaniya]] hám [[Italiya]] awqamshısı retinde qatnastı. 1941-jıl 7-dekabrde Yaponiya AQSh tıń PyorlXarbordaǵı áskeriy bazasına hújim etiwi menen Ekinshi jáhán urısına kirdi. 1942-jıl Yaponiya imperiyasi Ullı Britaniya hám [[Franciya]]nıń Qubla Shıǵıs Aziyadaǵı kóplegen koloniyaların iyelep úlken aymaqtı óz qadaǵalawına aldı. Biraq 1943-jıldan iyelegen aymaqların joǵalta basladı. 1945-jıl AQSh áskeriy hawa kúshleri Yaponiyanıń Hiroshima (6-avgust) hám Nagasaki (9-avgust) qalalarına atom bombasın tasladı. Sovet húkimeti 1945-jıl 9-avgustta Yaponiyaǵa qarsı Manjuriya strategiyalıq operaciyasın basladı. 1945-jıl 2-sentyabrde Yaponiya sózsiz táslim bolǵanlıǵı tuwrısındaǵı aktke qol qoydı jáne onıń aymaǵın awqamshılar atınan [[AQSh]] áskerleri okkupaciya etti. 1946-48-jıllarda bolıp ótken Tokio sud processinde tiykarǵı yapon áskeriy jinayatshıları jazaǵa tartıldı. Urıstan keyin Yaponiyada jergilikli siyasiy jáne social-ekonomikalıq reformalar ótkerilip, qurallı kúshler hám oń shólkemler tarqatıp jiberildi, dvoryan jer iyeligi tamamlandı, aldınǵı monopolistlik koncernler qayta dúzildi. 1947-jılǵı konstituciyaǵa qaray mámleket xalıq aralıq waqıyalardı qural kúshi menen sheshiwden hám sol maqsette qurallı kúshler dúziwden waz keshti. 1951-jıl 8-sentyabrde Yaponiya menen AQSh, [[Ullı Britaniya]], Franciya hám basqa da mámleketler ortasında San Francisko kelisim shártnaması dúzilip, mámleket suvereniteti tiklendi hám de Yaponiya basıp alǵan barlıq koloniyalarınan waz keshti. Sol jılı Yaponiya menen AQSh ortasında qol qoyılǵan qawipsizlikti kepillew tuwrısındaǵı shártnamaǵa kóre, Yaponiyada AQSh áskeriy bazaları jaylastırıldı. 1956-jıl 19-oktyabrde SSSR menen Yaponiya ortasında urıs jaǵdayına toqtaw beriw, diplomatiyalıq múnásibetlerin qayta tiklew tuwrısında qospa bayanatqa qol qoyıldı. 1950-jıllar basınan Yaponiya ekonomikası tez pát penen rawajlandi. 1960-jıllardıń aqırına kelip «yapon káramatı» termini payda boldı hám ol jalpı milliy ónim hám sanaat islep shıǵarıw kólemi boyınsha kapitalistlik dúnyada 2-orınǵa shıqtı. 1990-jıllarda Yaponiya jáhán kólemindegi eń úlken qarejetke iye mámleketke aylandı. Yaponiya — 1956-jıldan BMSh aǵzası. Milliy bayramı — 23-dekabr — imperator tuwılǵan kún (1933). Ózbekstan suverenitetti 1991-jıl 28-dekabrde tán alǵan hám 1992-jıl 26-yanvarda diplomatiyalıq múnásibetlerin ornatqan.

== Siyasiy partiya hám kásiplik awqamları ==
Liberal-demokratiyalıq partiya, 1955-jıl tiykar salınǵan; Yaponiya demokratiyalıq partiyası, 1996-jıl dúzilgen; Jańa Komeyto partiyası, 1964-jıl dúzilgen; Yaponiya social-demokratiyalıq partiyası, 1945-jıl tiykar salınǵan; Yaponiya Komunistlik partiyası, 1922-jıl dúzilgen; Jańa konservativ partiya, 2002-jıl dúzilgen. Yaponiya kásiplik awqamları konfederaciyası — Shinrengo, 1989-jıl 21-noyabrde Yaponiya kásiplik awqamları Bas keńesi (1950-jıl dúzilgen) hám Ulıwma yapon menshikli kárxanalar xızmetkerleri kásiplik awqamı (1987-jıl islengen) nıń qosılıwı nátiyjesinde dúzilgen.

== Xojalıǵı ==
Yaponiya — ekonomikalıq qúdireti boyınsha jáhánde AQSh tan keyingi orında turatuǵın joqarı dárejede rawajlanǵan industrial-agrar mámleket. Sanaat óndiristiń ulıwma kólemi boyınsha jáhánde aldınǵı orınlardan birin iyeleydi. Úlken kárxanalar menen birge mayda kárxanalar da bar (ásirese, jeńil hám azıq-awqat sanaatında). Yaponiya ekonomikası shetten keltiriletuǵın shiyki ónim hám janılǵıǵa tiykarlanǵan. Yaponiya jáhán bazarına sanaattıń pánge tiykarlanǵan quramalı tarmaqları ónimleri, zamanagóy konstrukcion materiallar jetkizip beretuǵın mámleket. Yaponiya jáhán jalpı milliy óniminiń 13% ten aslamın islep shıǵarıw menen birge, iri xalıq aralıq ekonomikalıq, sawda hám finans shólkemleri hám de «segizlik» mámleketlerinde jetekshi abıroyǵa iye. Jalpı ishki ónimde sanaattıń úlesi 38%, awıl, orman xojalıǵı hám balıq tutıw 2%, xizmet kórsetiw tarmaǵı 60% ti quraydı. Jalpı ishki ónimi 4,3 trillion AQSh dollarına teń (2003).

== Sanaatı ==
Sanaatında ekonomikalıq aktiv xalıqtıń 25% i bánt. Energetika, metallurgiya, avtomobilsazlıq, kemasazlıq, ximiya, neft ximiyası, qurılıs materialları sanaatı sıyaqlı tayanısh tarmaqlar shetten alınatuǵın shiyki onim hám de texnologiyanıń eń jańa jetiskenlikleri tiykarında derlik pútkilley tazadan qurıldı. Energetika sanaatı da tiykarınan, shetten keltirilgen neftke tiykarlanǵan. Jılına ortasha 1,097 trillion kVtsaat elektr energiya payda etiledi; onıń 706,4 mlrd. kVtsaatı ıssılıq elektr stanciyalarında, 91,8 mlrd. kVtsaatı GES larda, 295 mlrd. kVtsaatı atom elektr stanciyalarına tuwrı keledi (2002). 2003-jıl 52 atom elektr stanciyası jumıs isleydi. Yaponiya sanaatında qara hám reńli metallurgiya rawajlanǵan. Kán sanaatında kómir, gaz, temir hám mıs rudası, pirit, rux, qorǵasınrux, marganec, gúmis, altın, sınap, kaolin, talk hám taǵı basqa qazıp alınadı. Mashinasazlıq hám ximiya sanaatı joqarı rawajlanǵan. Avtomobiller, xojalıq texnika, elektron ásbaplar, baylanıs quralları, keme, polat, cement, plastmassa, sintetikalıq talshıq, robot islep shıǵarıw, neftti qayta islew, biotexnologiya mámleket ekonomikalıq rawajlanıwınıń joqarıda turatuǵın tarmaqlarınan bolıp tabıladı. Yaponiya sanaatı 4 tiykarǵı rayon: Keyhin (Tokio, Kanagava), Chukyo (Aychi, Mie), Hanshin (Osaka, Hiogo), Kita Kyushu (Fukuoka) ǵa bólingen. Usı rayonlarda jámi sanaat óniminiń 40% ten aslamı islep shıǵarıladı.

== Awıl xojalıǵı ==
Awıl xojalıǵında ónim jetistiriw boyınsha dúnyada aldınǵı orınlardan birinde bolıp, ol joqarı dárejede mexanizaciyalasqan hám avtomatlastırılgan. Ekonomikalıq aktiv xalıqtıń 4,2% i awıl xojalıǵında bánt. Aymaǵınıń 12,9% yamasa 4,8 mln. gektarında diyqanshılıq etiledi. Diyqanshılıqta tiykarǵı egin — salı (2002-jıl 11 mln. tonna salı jetistirilgen). Sonıń menen birge, kartoshka, palız eginleri, az muǵdarda biyday hám dánli eginleri egiledi. Miywe jetistiriw, baǵshılıq, shárwa xojalıǵı rawajlanǵan. Shárwashılıqta qaramal, shoshqa, qus baǵıladı; nawqanshılıq hám balıqshılıq rawajlanǵan. Yaponiyada 3000 den artıq balıq tutıw portları bolıp, dúnya boyınsha awlanatuǵın balıq hám teńiz jániwarlarınıń 15% sol portlarǵa tuwrı keledi.

== Transportı ==
Ishki júk aylanbasında avtomobil transportınıń roli úlken (jılına ortasha 5,5 mlrd. tonna júk tasıladı). Ulıwma hám ekspress jollardıń uzınlıǵı 1,2 mln. km, sonday-aq, 4,4 mıń km tez júrer magistrallar. Yaponiya jollarınıń uzınlıǵı 43,7 mıń km. Derlik 1/2 bólegi elektrlestirilgen. 1964-jıldan tezligi saatına 270&amp;nbsp;km ge shekem jetetuǵın «Shinkansen» poezdleri háreketi jolǵa qoyılǵan. 9 qaladaǵı metropolitenniń uzınlıǵı 540&amp;nbsp;km. Yaponiyada suw astı hám jer ústi tunnelleri hám kópirler kóp. Dúnyada eń úlken Seykan tunneli (53,9&amp;nbsp;km) Honshu hám Hokkaydo atawların birlestiredi. Ishki suw jollarıniń uzınlıǵı 1770&amp;nbsp;km ge jaqın. Teńiz sawda flotı 5473 kemaǵa iye jáne onıń ulıwma tonnası 40 mln. brutto registrli tonnaǵa jetedi. Tiykarǵı portları — Kobe, Chiba, Yokohama, Nagoya, Osaka, Kawasaki, Tokio, Hakodate. Tokio, Osaka, Niigata qalası qasında xalıq aralıq aeroportlar bar. Mámlekette neft trubaları 400&amp;nbsp;km den zıyat, gaz trubaları 1800&amp;nbsp;km.

== Sırtqı sawdası ==
Yaponiya shetke mashina hám úskeneler, metall buyımlar, elektronika, ximiya ónimleri, elektrikalıq ásbaplar shıǵaradı; shetten sanaat shiyki ónimi, mineral janılǵı, azıq-awqat hám toqımashılıq ónimlerin aladı. 2003-jıl Yaponiyanıń importı 383,3 mlrd. AQSh dolların, eksportı 417,8 mlrd. AQSh dolların quradı. Sırtqı sawdada AQSh, Evropa Awqamı hám de Qubla hám Qubla Shıǵıs Aziya mámleketleri menen sheriklik etedi. Shet el turizmi rawajlanǵan. Pul birligi — iyena.

== Medicinalıq xızmeti ==
Xalıq salamatlıǵınıń kórsetkishleri boyınsha Yaponiya jáhánde jetekshi orında turadı. 2001-jıl 1,85 mln. orınlı 167,5 mıń emlewxana hám poliklinika bolǵan (hár 100 mıń xalıqqa 1458 orın). Yaponiyada 255,7 mıń shıpaker, 90,8 mıń tis shıpakeri, 217,4 mıń farmacevt iskerlik júrgizedi. Hár 100 mıń adamǵa 201,5 shıpaker tuwrı keledi. Yaponiyada óz ıssı suw dáreklerine iye bolǵan 3023 kurort bar.

== Bilimlendiriwi, ilimiy hám mádeniy-aǵartıwshılıq mákemeleri ==
Yaponiyada bilimlendiriw sisteması, mádeniyat, sport, pán hám texnologiya ministrligi hám jergilikli húkimet shólkemleri tárepinen muwapıqlastırıladı. Mektepke shekem tárbiya balalar baqshalarında (8389 menshikli baqshada 1,4 mln., 5785 mámleket baǵshasında 367,8 mıń tárbiyalanıwshı) ámelge asırıladı. 6 jastan 15 jasqa deyingi balalar ushın oqıw májburiy hám biypul. Tálimniń birinshi basqıshı 6 jıllıq baslanǵısh mektep (2003-jıl 23,6 mıń mektepte 7,2 mln. oqıwshı). Ekinshi basqısh 3 jıllıq kishi orta mektep (2003-jıl 11,1 mıń mektepte 3,74 mln. oqıwshı). 16-18 jaslı balalar 3 jıllıq úlken orta mektep (2003-jıl 5,4 mıń mektepte 3,8 mln. oqıwshı) te tálim aladı. Joqarı tálim universitet, professional kolledj hám texnika institutlarınan ibarat. 2004-jıl mámlekettegi 709 universitette 2,8 mln. student oqıydı, 84,2 mıń oqıtıwshı isleydi. Universitetlerdiń 542 si menshikli. Iri universitetleri: Tokio universiteti, Kioto universiteti, Osaka universiteti (1886-jıl dúzilgen) hám basqalar. Yaponiyada ilimiy tekseriw jumıslarına jılına derlik 100 mlrd. AQSh dolları kóleminde aqsha sarıplanadı hám bunda menshikli sektor jetekshi poziciyaǵa iye. Yaponiya tarawında 756,3 mıń adam bánt. Olardan 430,6 mıń adam ilimiy izertlewlerdi menshikli kompaniyalar, 280,7 mıń adam universitetler, 44,9 mıń adam sociallıq shólkemlerde is júrgizedi. Iri ilimiy tekseriw institutları: aviakosmik texnika, metallar, elektronika boyınsha kompleks izertlewler, kosmos hám astronavtika, elektr energetikası, avtomobilsazlıq, oylap tabıw hám jańalıqlar, Nomura kompleksi, Mitsubishi kompleks institutları. Yaponiyada 2711 ǵalabalıq kitapxana, 3599 muzey, 79 haywanat baǵı, 79 akvarium, 90 botanika baǵı bar. Iri kitapxanaları: Milliy parlament kitapxanası (7,9 mln. shıǵarma), Tokio universiteti kitapxanası. Iri muzeyleri: Tokiodaǵı milliy muzey (1871-jıl dúzilgen), Milliy ilimiy muzey, Imperator sarayı, Kiotodaǵı milliy muzey (1889) hám Milliy házirgi zaman kórkem óner muzeyi (1963), Nagoyadaǵı Tokugava kórkem muzeyi hám basqalar.

== Baspasózi, radioesittiriwi hám telekórsetiwi ==
Yaponiyada 70,8 mln. nusqada 166 milliy hám jergilikli kúndelik gazeta shıǵadı. Irileri: «Iomiuri» («Reportyor», 1874-jıldan) «Asahi» («Shıǵıp atırǵan quyash», 1879-jıldan), «Mayniti» («Kúndelik gazeta», 1872-jıldan), «Nihon keyzay simbun» («Yaponiya ekonomikalıq gazetası», 1876-jıldan), «Sankey simbun» («Sanaat ekonomikalıq gazetası», 1950-jıldan). Sonıń menen birge, 4178 aylıq hám háptelik jurnal, byulleten shıǵadı. Irileri: «Bungey shuju» («Kórkem ádebiyatqa baylanıslı ádebiy sawǵa», 1923-jıldan), «Jiyu minshu» («Liberal-demokratiya», 1955-jıldan), «Kurashi top seyji» («Turmıs hám siyasat»), «Sekay» («Kosmos», 1946-jıldan), «Chuo koron» («Oraylıq sholıw», 1886-jıldan), «Ekonomisuto» («Ekonomist», 1923-jıldan), «Bunka xyoron» («Mádeniy túsindiriw»), «Gekkan shakayto» («Social-demokratiyalıq partiya jurnalı», 1957-jıldan). Ulıwma milliy xabar agentlikleri: Kiodo Sushin (1945-jıldan) hám Jiji Sushin (1945-jıldan). Radioesittiriw 1925-jıldan hám telekórsetiwler 1953-jıldan alıp barıladı. Yaponiya radiotelevidenie korporaciyası yarım húkimet shólkemi esaplanadı. 1925-jıl dúzilgen. 222 menshikli aǵzanı birlestirgen Kommerciyalıq esittiriwler milliy associaciyası 6900 teleradiostanciyanı basqaradı (1996).

== Ádebiyatı ==
Ádebiyatı áyyemnen bar bolǵan xalıq awızeki dóretiwshiligi (qosıq, ańız hám basqalar) dáwirinde payda bolǵan. Ańız, ertek, tariyxıy ráwiyat hám qosıqlardan ibarat «Kojiki» («Áyyemgi hádiyseler jılnaması», sintoizmniń múqáddes kitabı esaplanadı) kompleksi dáslepki ret 712-jılda dúzilgen. Bul dóretpe yapon tilinde jazılǵan birinshi derek esaplanadı. 759-jıl 4516 folklor hám 500 ge jaqın avtordıń dóretpelerinen ibarat yapon poeziyası antologiyası — «Man'yosyu» («Kóp ásirlik qosıqlar kompleksi») jaratıldı. IX ásirdiń ortalarında birinshi kórkem ádebiyatqa baylanıslı prozalıq shıǵarma — «Taketorimonogatari» jaratıldı. X ásir aqırı — XI ásir baslarında jazıwshı hayal Murasaki Sekibu (978-1016) jaratqan «Genjimonogatari» («Shahzada Gendzi haqqında qıssa») shıǵarması Yaponiya eski ádebiyatınıń shıńı boldı. XII-XVI ásirlerde áskeriy epopeyalar jaratıldı, kórkem kúndelikler keń tarqaldı, poeziya antologiyaları dúzildi. XIV-XV ásirler xalıq dóretiwshiligi hám Budda ráwiyatları tiykarında bir perdeli dramalar (nıqap teatrları ushın) jazıldı. XVI ásirden qala ádebiyatı payda boldı. Ónermentler, sawdaǵa tiyisli shayırlardıń jıynaqları dúzildi. XVII-XIX ásirdiń 60-jıllarında ádebiyatta demokratiyalıq ideyalar háwij aldı. XVII ásir aqırı — XVIII ásir baslarında iri dramaturg Takamatsu Mondzaemon nátiyjeli dóretiwshilik etti. Matsuo Basho (XVII ásir), Kobayashi Issa (XVIII ásir aqırı — XIX ásir bası) poeziyanıń xokku janrında shıǵarmalar jarattı. XVIII ásir aqırı — XIX ásir baslarında ólshem hám uyqassız qara sóz benen jazılǵan kórkem shıǵarma jáne de ósti. XIX ásirdiń ortalarınan yapon ádebiyatında Sentimental roman janrı payda boldı, evropalı avtorlardıń dóretpelerine awdarma islenip basladı. Shimey Ftabatey (1864-1909) «Júziwshi bultlar» romanı menen yapon ádebiyatında sın kózqarastan realizmge tiykar salındı. Roka Tokutomi, Soseki Natsume hám basqalardıń dóretpelerinde de sın kózqarastan realizm ideyaları óz ornın tawdı. XX ásirdiń baslarınan poeziyada Evropa poeziyasınıń tásiri hám romantikalıq ideyalar kózge taslandı. Realist jazıwshılar dóretpelerinde social sın pikir tiykarǵı orın aldı. E. Zolya dóretiwshiligi tásirinde naturalizm ushın gúres háreketi baslandı. 1930-40-jıllar ádebiyatında «múqáddes urıs» tı jaqlawshı apologetik ideya húkimran boldı. Ekinshi jáhán urısınan keyingi dáwirde bir qansha yapon jazıwshıları óz shıǵarmalarında «turaqlı qádiriyatlardı» izlew maqsetinde milliy ádebiyattıń kóp ásirlik dástúrlerine múráját etti. Dzyun'itiro Teńidzakidiń «Mayda qar» (1943-48), Yasunari Kavabataniń «Mıń tırna» (1951), «Eski paytaxt» (1961-62) romanları sol taypadaǵı dóretpeler bolıp, olarda kúshli ishki lirizm hám gózzallıqtıń eski kórinisi súwretlenedi. Sonıń menen birge 1967-jıl Yukio Misimanıń yapon mádeniyatına tán bolǵan urıs dástúrlerin qayta tiklewge shaqırıwshı trilogiyası («patriot», « Xrizantema» hám «Sheyit bolǵan qaharman dawısı») jaratıldı. Ádebiyatta sengoxa aǵımı qarar tapqannan keyin, sol aǵım wákilleri bolǵan túrli ideya-estetikalıq baǵdardaǵı jazıwshılar óz dóretiwshiliklerinde insan ózligin qarar tabıwı mápleri jolında militarizm hám dástúriylikti biykarladı. Sol aǵım wákilleriniń urıs temasına tiyisli dóretpeleri, atap aytqanda, Shohey Ookanıń «Daladaǵı jalınlar» (1951), Hiroshi Nomaniń «Boslıq regioni» (1952), Shusaku Endo «Teńiz hám záhár» (1957) romanları jaratıldı. Yosie Xotta «Jalǵızlıq maydanı» shıǵarmasında (1951) urıstan keyingi yapon oqımıslı adamları haqqında gúrriń etiledi. 1950-60-jıllar yapon ádebiyatınıń ataqlı wákillerinen biri Yasushi Inoue bolıp tabıladı. Onıń «Tempyoniń cherepitsali tamı» (1957) hám «Samarqandqa sayaxat» (1969) tariyxıy dóretpeleri Ullı jipek jolında ámelge asırılǵan ruwxıy baylanıs hám Orta Aziyanıń áyyemgi qalalarına arnalǵan. 1960-70-jıllarda ilimiy fantastika hám detektiv roman janrı rawajlandı. 1960-80-jıllar yapon ádebiyatı realistlik hám modernistlik ideyalardıń óz-ara háreket hám gúreslerinde rawajlandı. Bul dáwirde jazıwshılardan Gomikava Jumpey, Ishikava Takuzo, Kayko Takeshi, Oe Kenzaburo óz roman hám qıssalarında social hám etikalıq mashqalalardı kóterdi. Yaponiya ádebiyatında Hiroshima baxıtsızlıǵı teması keń orın aldı (Hotta Jasiyo, Ibuse Masuji, Oda Makoto). Kobo Abe dóretpelerinde realizm hám fantastika uyǵınlasqan halda filosofiyalıq máseleler bayanlandı. Yaponiyada Qıtay mádeniyatı tásirinde Qıtay tilinde de ádebiyat rawajlanǵan. XIV-XV ásir hám XVII-XIX ásir baslarında rawajlanǵan. Yaponiya ádebiyatınıń iri wákilleri bolǵan Ryunoske Akutagava, Kobo Abe, Yasunari Kavabata (1968-jıl Nobel sıylıǵı iyesi), Kendzaburo Oe (1994-jıl Nobel sıylıǵı iyesi) Murakami Haruki, B. Yosimoto sıyaqlı jazıwshılardıń shıǵarmaları jáhánde ataqlı.

== Arxitektura ==
Áyyemgi yaponlardıń turar jayları yarım jertóleler bolǵan jáne onıń tóbesi aǵash hám qamıs menen jabılǵan. Eramızdıń baslarında aǵash sırıqlı úyler qurıla basladı. (Ise qalasındaǵı sintoistler ibadatxanası, III-VII ásirler). III-VI ásirlerde patshalar ushın sheńber hám taǵa formasında úlken qorǵan (kafun) lar qurılǵan. VI ásirde buddizm tarqalıwı múnásibeti menen qıtay hám koreys arxitekturası usılında monastr, pagoda, ibadatxana hám saraylar qurılǵan (Nara qalasındaǵı Xoryuji monastri, VII ásir; Kito qalası qasındaǵı Byodoin sarayı, XI ásir). VIII ásirde Qıtay qala qurılısı usılında Heyjokyo (házirgi Nara) hám Heyan (házirgi Kito) qalalarına tiykar salındı. XIV-XVI ásirlerde landshaft arxitekturası, qıtaysha baǵlar, parklar qurıw kórkem óneri, qorǵan hám saray diywallarına súwret sızıw rawajlandı. XVI ásirden qala qorǵaw imaratları qándek hám gerbish diywallar menen qorshaldı. Sol dáwirde házirge shekem saqlanıp qalǵan dástúriy yapon turar jayı qáliplesti. XVI ásirden Edo (házirgi Tokio) qalasında qurılıs háwij aldı. XIX ásir aqırınan qala qurılısı rawajlandı, sanaat kárxanaların qurıw kóbeydi, qurılısta gerbish, keyinirek temirbeton hám metall isletilip basladı. Yapon arxitektorları (Tatsuno Kingo, Katayama Otokuma) imaratlardı qurıwda Evropa usılınan paydalandı yamasa dástúriy yapon úy qurıw formaların Batıs Evropa arxitektura formaları menen uyǵınlastırdı. XX ásirdiń 20-jıllar aqırı Le Korbyuzye tásirinde funkcionalizm usılı jayılıp basladı. Ekinshi jáhán urısı jılları (1939-45) Yaponiya qalaları wayran boldı; 50-jıllardan qurılıs keń kólemde háwij aldı. Milliy arxitektorlıq formaların zamanagóy konstrukciyalar menen uyǵınlastırıw nátiyjesinde yapon arxitektorlıǵı jáhánde ataqlı boldı (Hiroshimadaǵı Tınıshlıq memorial parki, 1949-56; Okayama qalasındaǵı Kurashiki qala zalı, 1960; Kofudaǵı Yamanashi imaratı, 1966; hámmesiniń arxitektorı Tange Kenzo; Tokiodaǵı Metropoliten festival xoll, 1960-61, arxitektor Mayokava Kunio; Tokionıń Shinjuku rayonındaǵı maydan ansambli hám transport jolawshılar túyini, 1960-67, arxitektor Sakakura Jundo; Kioto qalasındaǵı Xalıq aralıq konferenciyalar orayı sarayı, 1966-70-jıllar bası, arxitektor Sachio Otani). 18 jazǵı olimpiada oyınları (1964) hám «EKSPO70» kórgizbesiniń ótkeriliwi múnásibeti menen iri qalalar, atap aytqanda, Tokio hám Osaka orayları rekonstrukciya etildi, Tokioda eki olimpiada kompleksi (Yoyogi, arxitektor Tange Kenzo; Komazava, arxitektorlar Murata Masasiko hám Ashihara I.), Osakada bas pavilon kórgizbesi (arxitektor Tange Kenzo) qurıldı. 1960-jıllar aqırında joqarı seysmik aymaq ekenligine qaramay, júdá bálent imaratlar qurıldı (Tokio, Osaka hám basqa qalalarda). Yaponiyada milliy arxitektorlıq dástúrleriniń rawajlanıwı K. Maekawa, Yo. Taniguti, K. Tange, K. Kurokawa hám basqa ataqlı arxitektorlar iskerligi menen baylanıslı.

== Súwretlew kórkem óneri ==
Yaponiya kórkem óneriniń áyyemgi estelikleri yapon mádeniyatı dáwiri (eramızǵa shekemgi 8-1 mıń jıllıqlar ortaları) ne tiyisli. Eramızǵa shekemgi I ásirde tayarlanǵan bronza buyımlar, ılaydan islengen ıdıs úlgileri saqlanǵan. VI ásirde buddizm tarqalıwı múnásibeti menen ibadatxanalar jaratıldı hám olar budda dinindegi ataqlı personajlar súwretlengen háykelsheler menen bezetildi (Nara qalasındaǵı Horyuji, Yakushiji monastrlerindegi háykeller). Dáslepki orta ásirlerde reńli-súwret hám músinshilikte portret janrı sonıń menen birge, teatr nıqapları kórkem óneri rawajlandı. Yaponiya reńli-súwreti buddizm hám de Qıtay kórkem óneri tásirinde rawajlandı. XI-XII ásirlerde ayrıqsha milliy ayrıqshalıqlarǵa iye boldı. Bul dáwirde Fujiwara Takayoshi, Fujiwara Nobuzane hám Toba Sojo sıyaqlı súwretshiler ataqlı boldı. XII-XIII ásirler reńli-súwretindegi portretler ápiwayılıǵı hám jetkerip beriliwi menen ajıralıp turadı (Fujivara Takanobudiń «Minamoto Yoritoma portreti»). XIV-XV ásirlerde budda sektasınıń dzen mekteplerinde tús reńli-súwreti rawajlandı [Josetsu, Shubun, Toy Oda (Sessyu laqabı menen ataqlı) tábiyat kórinisleri]. XV ásirde dúnyalıq professional reńli-súwret qáliplesti. Kano mektebi (tiykarshısı Kano Masanobu) hám Tosa mektebi (tiykarshısı Tosa Matsunobu) dóretpelerinde qıtay eski reńli-suwreti óz ornın taptı. XV-XVII ásirlerde bezew jazıwı kórkem óneri joqarı dárejege eristi (Sotatsu Tawaraya, Ogata Korin). Bul dáwirde shay tarqalıwı múnásibeti menen gúlalshılıq hám shını buyımlar tayarlaw háwij aldı. XVII ásir baslarında aǵashqa reńli gravyura islew kórkem óneri — ukiyyoe yapon kórkem óneriniń jetekshi túrine aylandı (Moronobu Hishikava, Harinobu Suzuki, Utamaro Kitagawa, Hokusay Katsushika, Hiroshige Ando sıyaqlı ustalar).

== Muzıkası ==
Muzıkası áyyemgi dástúrlerge bay bolıp, óz rawajlanıwı processinde qıtay hám koreys, hind hám Qubla Shıǵıs Aziya mámleketleri xalıqları muzıka mádeniyatı tásirinde bayıǵan; ol miynet, turmıs, diniy dástúrler menen baylanısqan. Qosıqlar bir dawıslı, qos metrler joqarı. Muzıkalıq saz ásbapları hárqıylı: shertilip shertiletuǵın — shamisen (lyutnya), koto (13 tarlı sitra); úflep shertiletuǵın — nokan, shakuhachi (fleytalar), soo (erin organı), hichiriki (goboy túri); udarlı — tayko, kotsuzumi, otsuzumi (barabanlar), shoko (gong). Professional muzıka diniy háreketler hám teatr menen baylanıslı bolǵan; onıń tariyxı VI-VII ásirlerge barıp taqaladı. XIV ásirde teatr kórkem óneri (qosıq, oyın, saz ásbaplar menen birge atqarılatuǵın deklamaciya), XVI-XVII ásirlerde dzyoruri quwırshaq teatrı muzıkası hám kabuki (eski yapon teatrı túrlerinen biri) muzıkası qáliplesti. Yaponiyada muzıka kórkem ónerin rawajlandırıwda Muzıka izertlewleri institutı (1879-jıl dúzilgen, 1886-jıldan Tokio muzıka mektebi) zárúrli rol oynadı. 1897-jıl yapon simfonikalıq orkestriniń birinshi koncerti bolıp ótti. Evropada muzıka tálimin alǵan Yamada Kosaku, Nobutoki Kiyoshi, Kiyose Yasuji, Matsudayra Yoritsune sıyaqlı kompozitorlar kompozitorlardıń jańa federaciyası (1930-jıldan Yaponiya zamanagóy muzıka awqamı) n dúzdi. Óz dóretiwshiliklerinde milliy dástúrlerge súyengen halda, Evropanıń kompozicion usıllarına da múrájáát etti . 1960-80-jıllarda Mamiya Michio hám Akutagawa Yasusi sıyaqlı kompozitorlar folklor hám yapon eski muzıkasınan keń paydalandı. 1940-jıllardıń aqırınan Seki Akiko basshılıǵında antiimperialistlik xarakterdegi «Yaponiyanıń qosıq aytıwshı dawısları» ǵalabalıq xor háreketi keń jayıldı. 1950-jıllardıń aqırınan avangardizm tásiri kózge taslana basladı, eksperimental muzıka túrleri tarqaldı. Házirgi dáwirde ǵalabalıq hám eski muzıka menen birge milliy muzıka túrleri tarqalǵan. Folklor muzıkasın jıynaw, úyreniw hám tarqatıwǵa bólek itibar beriledi. 1970-jıllarda karaoke (bos orkestr) háweskerler atqarıwshılıǵı payda bolıp, ol xalıq arasında júdá tanıldı. Kompozitorlardan Noda Teruyaki, Hachimura Jasio, Ikebe Shinitiro, atqarıwshı dirijyorlardan Abe Komei, Masashi Ueda, Vatanabe Akeo, Ivaki Hiroyuki, Moro Takashi, pianinoshı Tanaka Keyko, skripkashi Kubo Yoko ataqlı. Yaponiyada 20 dan artıq simfoniyalıq orkestr, kamer saz ansambli, xor jámáátleri hám basqalar bar. Tokioda Mámleketlik muzıka akademiyası (1887-jıldan), XX ásir muzıkası institutı (1957-jıldan), Milliy elegant kórkem óner hám muzıka universiteti, Toxo joqarı muzıka mektebi iskerlik kórsetedi.

== Teatr ==
Teatr kórinisleri áyyemgi xalıq diyqanshılıq bayramlarında kórsetilgen tamashalardan baslanadı. VII-VIII ásirlerde gigaku hám bugaku dep atalǵan muzıkalı oyın tamashaları payda boldı; olar yapon eski teatrınıń qáliplesiwine járdem berdi. VIII-XII ásirlerde sangaku muzıkalı oyın tamashaları keń jayıldı. XII ásir baslarında muzıkalı tamashalardıń jańa túrleri — dengaku hám sarugaku rawajlandı. XIV ásir aqırı — XV ásir baslarında yapon teatrınıń jańa túri — noo teatrı (muzıka, oyın hám dramalıq háreketlerden ibarat) payda boldı. XVI ásir aqırı — XVII ásir baslarında Kiotoda dzyoruri quwırshaq teatrı hám kabuki teatrı, XIX ásir aqırı — XX ásir basları teatrınıń jańa túrleri — simpa hám sinkokugeki payda boldı. XX ásir baslarında Evropa teatrı tásirinde singeki teatr baǵdarı (házirgi drama teatrı) qáliplesti. XX ásirdiń 1-shereginde Tokioda «Rodo gekidan» atındaǵı birinshi jumısshı teatrı iskerlik kórsetti. Keyinirek Tokioda «Sukizi shogekijo» hám «Hayuza» teatrları payda boldı; olardıń repertuarınan milliy dramaturglar Kobo Abe, Koyama Yushi pyesaları orın aldı. 1947-jıl «Mingey» teatrı óz iskerligin basladı. Teatr qasında «Mingey» kinostudiyası jumıs isledi. 1966-jıl Tokioda «Kokuritsu gekijo» milliy teatr orayı dúzildi hám ol dástúriy janrlardı saqlaw hám rawajlandırıwda zárúrli rol oynadı. Yaponiyanıń zamanagóy teatr kórkem óneri dástúriy teatr (bugaku, noo, kabuki, joruri) hám Evropa tipindegi teatr (drama, opera, balet) ǵa bólinedi. Bugaku teatrınıń dástúrleri eski muzıka hám ayaq oyınnıń rawajlanıwına tiykar boldı. Teatr artistlerinen Kita Minoru, Hosho Motomasa Kuro, Itimura Manzeamon, Nakamura Kanzaburo, Nakamura Utaemon, Nakamura Bungori, Matsumoto Koshiro, Mizutani Yayeko, Shimada Shogo, Tatsumi Ryutaro hám basqalar ataqlı.

== Kino ==
Yaponiyada birinshi kórkem film 1899-jıl súwretke alınǵan. 1903-jıl Tokioda birinshi turaqlı kinoteatr, 1908-jıl birinshi kinostudiya dúzildi. 1923-jıldan Kioto qalası kino orayına aylandı. 1931-jıl birinshi dawıslı film («Qońsı hayal hám hayalım», rejissyor Gosho Heynosku) jaratıldı. 1936-jıl Mizoguchi Kenji «Elegiya Naniva» hám «Gionlı apalı-sińiller» filmlerin jarattı. 1930-jıllarda «Yaponiya filmler islep shıǵarıw boyınsha jáhánde 2-orındı iyelep turdı. Urısqa shekem bolǵan kinofirmalar (»Toho«, »Shinko« hám basqalar) dıń tiykarǵı filmleri militaristlik mazmunda bolǵan. Urıstan keyingi jıllarda yapon kinosında Imai Tadashi, Yamomoto Satsuo, Kinoshita Keysuke hám basqa da rejissyorlar dóretiwshiligi menen baylanıslı bolǵan aldıńǵı ideyalar óz ornın taptı. Olar óz filmlerinde Hiroshima baxıtsızlıǵı, miynetkeshlerdiń salmaqlı turmısı haqqında gúrriń etti. 1950-60-jıllardaǵı eń jaqsı filmler: »Rashomon« (1950), »Qızıl saqal« (1964; ekewiniń rejissyorı Kurasawa Akira), »Hár qalay biz jasap atırmız« (1951, rejissyor Imai Tadashi), »Hiroshima balaları« (1952) hám »Jeleń aral« (1960; ekewiniń rejissyor Shindo Kaneto). 1960-jıllardaǵı ataqlı rejissyorlar: Yamamoto Satsuo, Koboyashi Masaki, Imai Tadashi. 1960-70-jıllarda kóbirek hújjetli filmler dańq shıǵardı. S. Ogava, N. Suchimoto, M. Miyagi sıyaqlı dóretiwshiler óz filmlerinde zamannıń tartıslı máselelerin kóterip shıqtı. 1958-jıldan baslap »Toey« kinokompaniyası islep shıǵara baslaǵan multiplikacion filmler pútkil jáhánge tarqaldı. 1970-80-jıllarda yapon kinosı televidenie menen báseki nátiyjesinde krizisli jaǵdayda bolsa da, »19 jaslı jalańashlar« (1970, rejissyor Shindo Kaneto), »Jawınger ruwxı« (1982, rejissyor Kurosava Akira), »Ílaylı dárya« (1981, rejissyor Kohay Oguri), »Narayama haqqında ańız« (1983, rejissyor Imamura Sohey) sıyaqlı filmler jaratıldı. Keyingi jıllarda T. Kitano, M. Shou, S. Ivai, N. Takenaka sıyaqlı ataqlı kino dóretiwshileri jetilisip shıqtı. 1969-96-jıllar dawamında kórsetilgen »Mırza Tóre« serialı yaponlar arasında ataqlı. Yapon kinosında Yamada Isuzu, Mifune Toshiro sıyaqlı aktyorlar dańq qazanǵan. »Nikkatsu«, »Shochiku«, » Toho«, »Toey&quot; hám basqa kinokompaniyalar iskerlik júrgizedi.

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{Aziya}}

[[Kategoriya:Yaponiya| ]]
[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Aziya]]
[[Kategoriya:Ataw mámleketler]]
[[Kategoriya:Aziya mámleketleri]]
[[Kategoriya:G20 mámleketleri]]</text>
      <sha1>sye83yb3aoo89a4sv5ae1hp761bq9j5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Koreya Respublikası</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2797</id>
    <revision>
      <id>232619</id>
      <parentid>212090</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:38:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:G20 mámleketleri|G20 mámleketleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35801" sha1="awfj383kc8dvf4ypaftkwlpaiuy0pc8" xml:space="preserve">{{Mámleket infoqutısı 
| mámleket_atı            = Qubla Koreya
| mámleket_atı_tolıq      = Koreya Respublikası
| mámleket_jergilikli_atı = {{native name|ko|대한민국}}&lt;br /&gt;''Daehan Minguk''
| súwret_bayraq           = Flag of South Korea.svg
| súwret_gerb             = Emblem of South Korea.svg
| súwret_karta            = Republic of Korea (orthographic projection).svg
| mámleket_gimni          = «[[Aegukga]]» (Watanpárwarlıq qosıǵı)
| paytaxtı                = [[Seul]]
| koordinatlar            = {{Coord|37|33|N|126|58|E|type:city}} 
| eń_iri_qalaları         = [[Seul]]
| rásmiy_tilleri          = [[Koreys tili]], [[Koreya isharat tili]]
| etnik_quramı_jıl        = 2024
| etnik_quramı            = 94.8% [[Koreysler]], 5.2% basqalar
| diniy_quramı_jıl        = 2024
| diniy_quramı            = 51% [[Dinsizlik]], 31% [[Xristianlıq]] (20% Protestantlar, 11% Katolikler), 17% [[Buddizm]], 2% basqalar
| etnoxoronim             = qubla koreyalı
| húkimet_forması         = Unitar [[prezidentlik respublika]]
| jetekshi_hámeli_1       = [[Qubla Koreya prezidenti|Prezident]]
| jetekshi_atı_1          = [[Lee Jae Myung]]
| jetekshi_hámeli_2       = [[Qubla Koreya Bas ministri|Bas ministr]]
| jetekshi_atı_2          = [[Kim Min-seok (siyasatshı)|Kim Min-seok]]
| jetekshi_hámeli_3       = [[Milliy Májilis (Qubla Koreya)|Milliy Májilis]] spikeri
| jetekshi_atı_3          = [[Woo Won-shik]]
| jetekshi_hámeli_4       = [[Qubla Koreya Joqarı sudı|Joqarı sud baslıǵı]]
| jetekshi_atı_4          = [[Cho Hee-dae]]
| nızam_shıǵarıwshı_organ = [[Milliy Májilis (Qubla Koreya)|Milliy Májilis]]
| suverenitet_tip         = Qáliplesiwi
| dúzilgen_waqıya_1       = Waqıtsha húkimet
| dúzilgen_sáne_1         = 1919-jıl 11-aprel
| dúzilgen_waqıya_2       = Konstituciya qabıllanǵan
| dúzilgen_sáne_2         = 1948-jıl 17-iyul
| dúzilgen_waqıya_3       = Respublika járiyalanǵan
| dúzilgen_sáne_3         = 1948-jıl 15-avgust
| maydan                  = 100 363
| maydan_orın             = 107
| maydan_suw              = 0,3
| xalıq_shama             = 52 081 799
| xalıq_shama_jıl         = 2024
| xalıq_shama_orın        = 29
| xalıq_tıǵızlıq          = 507
| xalıq_tıǵızlıq_orın     = 27
| JIÓ_SAUP                = 3,363 trln $&lt;ref name=&quot;IMFWEO.KR&quot;&gt;{{Web deregi | bet = World Economic Outlook Database October 2025| url = https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0)| qaralǵan sáne = 2025-jıl 14-oktyabr | jumıs = www.imf.org}}&lt;/ref&gt; 
| JIÓ_SAUP_jıl            = 2025
| JIÓ_SAUP_orın           = 14
| JIÓ_SAUP_jan_basına     = 65 080 $
| JIÓ_nominal             = 1,859 trln $
| JIÓ_nominal_jıl         = 2025
| JIÓ_nominal_orın        = 14
| JIÓ_nominal_jan_basına  = 35 962 $
| Djini                   = 33.3
| Djini_jıl               = 2021
| IRI                     = 0.937
| IRI_jıl                 = 2023
| IRI_rank                = 20
| IRI_ref                 = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{Web deregi | sáne = 2025-jıl 6-may | bet = Human Development Report 2025| url = https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf| baspaxana = [[BMShniń Rawajlanıw baǵdarlaması]]}}&lt;/ref&gt;
| pul_birligi             = [[Qubla Koreya vonı]]
| pul_birligi_kod         = KRW
| waqıt_zonası            = [[Koreya standart waqtı|KST]]
| waqıt_utc               = +9
| sáne_formatı            = yyyy. mm. dd.
| avtomobil_háreketi      = oń
| telefon_prefiksi        = +82
| iso3166code             = KR
| internet_domeni         = [[.kr]]
}}
'''Koreya Respublikası''', rásmiy bolmaǵan atları: '''Qubla Koreya''', '''Koreya''' (hangul: 대한민국, hanja: 大韓民國, tɛː. han. min. ɡuk̚)) — [[Shıǵıs Aziya]]da, Koreys yarım atawında jaylasqan mámleket bolıp tabıladı. Arqadan Koreya Xalıq Demokratiyalıq Respublikası menen shegaralas. Paytaxtı - [[Seul]] qalası. Aglomeraciyası xalqı boyınsha jáhánde ekinshi orında turadı. Koreya jáhánniń eń áyyemgi civilizaciyalarınan biri bolıp tabıladı; onıń aymaǵında Tómen Paleolit dáwirinde-aq adamlar jasaǵanlıǵı málim. Úsh Koreys Korolliginiń 668-jıldaǵı birlesiwinen tap 1910-jılǵa shekem koreys xalqı pútin mámlekette jasadı. Koreya bóliniwinen keyin 1948-jılı Qubla Koreya mámleketi jaratıldı. Koreys Urısınan keyin Koreya Respublikası ekonomikası kúshli ósiwdi basınan keshirip, mámleket Úlken Jigirmalıq qatarına kirdi. Búgingi kúnde Qubla Koreya Tórt Aziya Barslarınan biri, dep esaplanadı. Qubla Koreya BMT, JST, OECD, APEC sıyaqlı shólkemler aǵzası, [[AQSh]] nıń jaqın sheriklerinen biri bolıp, xalıqaralıq siyasatta aktiv qatnasadı. Qubla Koreya ekonomikası joqarı texnologiyalar hám qolay infrasistemaǵa tiykarlanǵan, [[Samsung]], LG, Hyundai-Kia sıyaqlı koreys birlespeleri elektronika, avtomobil, keme, mashina hám robotlar islep shıǵaradı. Qubla Koreya sonıń menen birge bilimlendiriwi aldıńǵı mámleketlerden biri bolıp, xalqı ilimiy sawat dárejesi boyınsha jáhánde birinshi, matematikalıq sawat boyınsha bolsa ekinshi orında turadı.

== Tariyxı ==
{{main|Koreya tariyxı}}
Arxeologiyalıq tabılǵan zatlar dáliline tiykarınan Koreysler Koreya yarım atawın Dáslepki Paleolit dáwirinde iyelegen. Koreya tariyxı eramızdan aldınǵı 2333-jıl Tanginniń ápsanalıq tárizde Kochosonǵa tiykar salıwı menen baslanadı. Tanginniń patshalıǵı «Choson» dep atalǵan (biraq, házirgi kúnde jaqın dáwirdegi Choson dinastiyasınan parıqlaw ushın Kochoson yamasa Áyyemgi Choson dep ataladı). Kochoson Koreya yarım atawı arqası hám Manjuriyanıń bir bólegin iyelewge shekem keńeydi. Qıtaydıń Han dinastiyası menen bir neshe urıslardan keyin, Kochoson bóleklenip, bir neshe mámleketlerge bólinip ketti hám Koreyanıń Úsh Korollik Tımsalı dáwirine alıp keldi. Úsh Korollik tımsalı dáwiri dawamında Buyo, Okcho, Dongyo hám Samhan birlespesi Koreya yarım atawı hám qubla Manjuriyanı iyelep aldı. Áyne usı dáwirde Úsh Korollik gúllendi.

=== Úsh Korollik dáwiri ===
Eramızdan aldınǵı 57-jıllarda Úsh Korollik baslandı hám Silla 668-jılda Koguryo ústinen yarımvatawdı birlestirgenge shekem keńeyip bardı. Bul dáwirde Koguryo, Pekche, Silla hám Kaya yarım atawǵa húkimranlıq etti. Lekin Koruryo ulıwma alǵanda úsh korolliktiń eń kúshli hám eń úlkeni edi. Eń gúllegen dáwirinde Koguryo Manjuriyadaǵı Qıtay jerlerine hújim etti hám iyelep alıp úlken jerge húkimranlıq etti. Koguryo Vey, Shuy hám Tang sıyaqlı qıtaylar menen bir neshe ret urıs etti hám shegindi, 668-jıl, Shilla-Tang Awqamı waqıt ótiwi menen korollikti qulatıwǵa alıp keldi. Eramızdan aldınǵı (e. a.) II ásirde qıtay jazıwı («hanja») ieroglifin qabıllawı, eramızdıń IV ásirinde Buddizmniń kirip keliwi Koreyanıń Úsh Korolligine tereń tásir kórsetedi. Koreysler keyinirek bul tásirdi Yaponiyaǵa ótkerdi. 667-jılda Úsh Korolliktiń Silla tárepinen birlestiriliwi Arqa-Qubla Mámleket dáwirine alıp keldi. Koreya yarım atawın Silla, Manjuriyanı bolsa Balhe basqardı. Birlesken Shilla dáwiri Koreyanıń mádeniyatı eń rawajlanǵan, yaǵnıy mádeniy oyanıw dáwiri esaplanadı. Shayırlıq hám kórkem ónerge kúsh berildi. Birlesken Silla tınısh qatnas alıp bardı sebebi Song dinastiyası aggressiv emes edi. Bul dáwir dawamında Koreya hám Qıtay ortasında qatnaslar jaqsı boldı. 935-jılda Birlesken Silla ishki dawlar tásirinde bóleklenip ketti hám aqırǵı korol Koryoǵa táslim boldı.

=== Koryo Korolligi ===
Koryo mámleketine 918-jılda tiykar salınǵan hám 936-jılda pútkil yarım atawdı birlestirip birden-bir mámleketke aylandırıladı. «Koryo» sózi házirgi «Koreya» atına tiykar boldı. Bul dinastiya wákilleri yarım atawdı 1392-jılǵa shekem óz qol astında ustap turadı. Bul dinastiya wákilleri basqarıwı dáwirinde tiyisli nızamshılıq tiykarları da islep shıǵıldı. Buddizm pútkil yarım ataw boylap keń tarqaldı. Biraq 1231-jıldan sol dáwirde oǵırı kúshli bolǵan mongollar imperiyası Koryo mámleketine hújimlerdi baslaydı, 25 jıllıq qarsılıqtan keyin Koryo patshası mongollarǵa táslim bolıwǵa májbúr boladı. 80 jıl dawamında Koreya mongollar basqarıwı astında jasaydı. XIV ásirdiń ortalarına kelip mongollar imperiyası az-azdan kúshsizlenip baslaydı, hár túrli ishki gúresler sebepli páseńlewge júz tutıp baslaydı, bul bolsa álbette Koryo koroli Konminǵa qol keledi hám ǵárezsizlikti qolǵa kirgizip mongollardı mámleket aymaǵınan quwıp shıǵaradı. Qıtayda Yuan dinastiyası páseńlewge júz tutıp Min dinastiyası mámleketi basqarıwına kelip Koreya mámleketi jańa dinastiya Vassali ekenligin tán aladı (1368-jılda). Sonday bolsa da Koreya armiyası generalı Li San Ge Zimnan Yuan dinastiyasın qollap quwatlap turadı, bul bolsa álbette óz nátiyjesin beredi. Kerekli jardemdi alǵan Li San Ge Koryo dinastiyasın tamamlap Choson atı astında 1392-jılda jańa mámleketke tiykar saladı.

=== Choson Korolligi ===
Choson mámleketi paytaxtı retinde Xanson qalası (házirgi Seul) saylanadı. 1394-jılda bolsa rásmiy din retinde Konfuciylik qabıl etiledi (Konfuciylik dinine dáslep Qıtayda Konfuciy degen adam tiykar salǵan). XV ásirde bolsa Korol Sejong tárepinen házirgi koreys álipbesi «Hangul» ǵa tiykar salınadı. Choson 1582-jıldan 1598-jılǵa shekem yaponlardıń turaqlı hújimlerinen azmaz kúshsizlenedi. 1627 hám 1636-jıllarda Manjuriyada qarar tapqan Sin dinastiyasınıń Chosonǵa etken hújimlerinen keyin Choson mámleketi Sin imperiyası Vassalına aylanadı. Sin imperiyası Qıtaydaǵı Min dinastiyasın tamamlap taxtqa kelgen jáne bir Qıtaydı basqargan dinastiyalardan biri. Mámleket ishki basqarıwında konfuciylerdiń tásiri oǵırı kúsheyip ketedi, bul da mámlekettiń páseńlewge júz tutıwına sebep boladı. XIX ásirdiń ekinshi yarımına kelip Yaponiya úlgisindegi batıslasıw (evropalasıw) reformaları keń qulash jayadı. Ásirese bul reformalarda aqsúyek Pak Kyu Su aktiv qatnasadı, biraq onıń óliminen keyin bul reformalar toqtap qaladı. 1893-1895-jıllarda Koreyada revolyuciyalıq háreketler baslanadı. Revolyuciyashılar korol administraciyasınan yaponlarǵa qarsı Qıtaydan járdem sorawdı talap etedi, sonnan keyin korol Qıtaydan járdem soraydı. Qıtay óz armiyasınıń bir bólimin koreyslarǵa járdem ushın jiberedi. Bul bolsa Qıtay hám Yaponiya urısın keltirip shıǵaradı (1894-95-jıllarda boladı). Nátiyjede urıs Yaponiya jeńisi menen tamamlanadı, Koreya bolsa ámelde Yaponiya protektoratı astına túsip qaladı.

=== Yaponiya anneksiyasi ===
1904-jılda rus-yapon urısı baslanadı. Eger Koreya rásmiy túrde urısta qatnaspaǵan bolsa da, barlıq teńiz hám qurǵaqlıqta alıp barılǵan urıslar tiykarınan Koreya aymaǵında yamasa shegarasında alıp barıldı. Urıs Manjuriya aymaǵına kóshkende Koreya aymaǵı pútkilley yapon áskerleri qamalı astında qaladı.

=== Koreyanıń bóliniwi ===
Rus-yapon urısı tawsılǵannan keyin, eger koreys-yapon tınıshlıq pitimi dúzilgen bolsa da, ámelde Koreya Yaponiya protektoratı astına ótedi hám derlik ǵárezsizligin joǵaltadı. 1910-jılǵa kelip Yaponiya Koreyanı tolıq basıp aladı, nátiyjede Koreya tolıq Yaponiyaǵa ótedi. 1945-jılda Yaponiyanıń Ekinshi jáhán urısında jeńiliske ushırawı, Koreyadaǵı yaponlar basqarıwınıń tamamlanıwına alıp keledi. Biraq Koreyanıń arqa bólimin SSRI, qubla bólimin bolsa AQSh iyelep aladı.

== Qubla Koreya tariyxı ==
1945-jılda SSRI hám AQSh Koreyanı birgelikte basqarıw tuwrısında shártnamaǵa qol qoyadı. Eki úlken mámleket Koreyanı 38-parallel sızıǵınan bólisip aladı. 1950-53-jıllarda bolıp ótken Koreya urısı Arqa hám Qubla arasında áskeriysizlestirilgen aymaq ótkeriliwine sebep boladı. Solay etip bir pútkil Koreya mámleketi arqada Kommunistlik basqarıwlı Koreya Xalıq Demokratiyalıq Respublikası hám qublada kapitalıstlik basqarıwǵa iye bolǵan Koreya Respublikasına bolınıp ketedi.

=== Birinshi respublika ===
Koreya Respublikasına 1948-jıl 15-avgustta tiykar salınǵan. Li Sin Man bolsa Koreya Respublikasınıń birinshi prezidenti etip tayınlanadı, áyne sol jıldıń 9-sentyabrinde Kim Ir Sen basshılıǵındaǵı Koreya Xalıq Demokratiyalıq Respublikası (KXDR) dúziledi. 1948-jıl Koreya Respublikasınıń birinshi Konstituciyası da qabıl etiledi. Birinshi Respublika basqarıw dáwiri [[BMSh]], [[Qıtay]] hám SSRI niń qurallı kúshleriniń aktiv qatnası menen bolǵan Arqa hám Qubla Koreya urısı menen táriyplenedi. Bul urıs nátiyjesinde eki koreys mámleketi de úlken materiallıq hám ekonomikalıq shıǵın kóredi. Birinshi respublika 1960-jılı aprel revolyuciyasınan keyin tamamlanadı.

=== Ekinshi respublika ===
Studentler revolyuciyasınan keyin waqtınshalıq mámleket basqarıwına Ho Chon atlı shaxs keledi. 1960-jıl 29-iyulda saylaw bolıp ótedi hám onda Demokratiyalıq partiya jeńiske erisedi. Bul bolsa Ekinshi Respublikanıń baslanıwına sebep boladı hám prezident etip Yun Bo Son saylanadı.

=== Áskeriy húkimet ===
Ekinshi Respublika Mámleket basshılarınıń jeńissiz alıp barǵan siyasatı áskerlerge unamaydı, bul bolsa áskerlerdiń kóteriliwine sebep boladı. 1961-jılı áskeriy tónkerilis boladı hám mámleket tóbesine general-mayor Pak Chon Hi keledi. Áskerler húkimeti mámleketti demokratiyalıq basqarıwǵa ótkeriwge tilekles boladı, bul bolsa 1963-jılda saylawǵa alıp keledi. Saylaw nátiyjelerine kóre general Pak Koreya Respublikası prezidenti etip saylanadı.

=== Úshinshi respublika ===
Úshinshi Respublika dáwirinde Yaponiya menen tınıshlıq shártnaması dúziledi. Koreya Respublikası óz aymaǵında AQSh áskeriy bazalarınıń jaylasıwına nızamlı tárizde ruxsat bergennen keyin, AQSh penen bolǵan baylanısları jáne de kúsheyedi. Onnan tısqarı, Koreya Respublikası AQSh áskerleriniń Vyetnamda alıp barǵan urısında 320 000 ásker menen qollap-quwatlap turadı, yaǵnıy Koreya Respublikası óz áskerlerin Vetnamǵa AQSh áskerlerine járdem beriw ushın jiberedi. Bul bolsa óz nátiyjesin bermey qalmaydı, AQSh Koreya Respublikasın hár tárepleme qollap-quwatlap baslaydı. Ekonomika tezlik penen kóterilip basladı, ayırım ekonomikalıq reformalardıń ótkeriliwi jalpı milliy óniminiń ósiwine alıp keledi.

=== Tórtinshi respublika ===
Tórtinshi respublika 1972-jılı Yusin Konstituciyasınıń qabıl etiliwi menen baslanadı. Bul konstituciya prezidentlik basqarıwdı jáne de bekkemleydi hám keń kepillikler beredi. Bul dáwir júdá tez ósip baratırǵan Koreya Respublikası ekonomikasınıń regressiyaǵa ushırawı menen xarakterlenedi.

=== Besinshi respublika ===
1979-jılda general Pak óltiriliwi menen Koreya Respublikasında uzaq jıllarǵa sozılǵan siyasiy krizis baslanadı. 8 jıl dawamında xalıq demokratiya ushın gúres júrgizedi. Uzaq dawam etken gúreslerden keyin 1987-jılda Koreya Respublikasında demokratiyalıq saylawlar ótkeriledi. 1988-jılda Seulda Olimpiada oyınları ótkeriledi. Sol jıllarda Qıtay hám Sovet Awqamı menen baylanıslar tiklenedi. 1992-jılda demokratiyalıq jol menen Kim Yon Sam saylanadı. Biraq onıń basqarıwı dáwirinde mámleket hámeldarları arasında paraxorlıq ele de kúsheyip ketedi, bul bolsa mámleketti jáne siyasiy krizis jaǵasına alıp keliniwine sebep boladı. 1997-jıl Koreya Respublikası ushın oǵırı áwmetsiz jıl boladı. Koreya Respublikası ekonomikası rawajlanıwı tómenlep baradı, Von (Koreya Respublikası pul birligi) qádiri túsip ketedi. Turizm aǵımı da azayıp baradı. 1998-jıl fevral ayında prezidentlik saylawı aldınan ekonomikalıq hám demokratiyalıq reformalar ótkeriwi, Arqa Koreya menen baylanıslardı qayta tiklew tuwrısında wádeler bergen Kim De Chjun jańa prezident etip saylanadı. 1998-jıldıń ortalarına kelip Koreya Respublikası aqırǵı 20 jıl ishinde ushıramaǵan ekonomikalıq krizis baslanadı, jumıssızlıq hám inflatsiya (puldıń qádirsizleniwi) kúsheyip ketedi. Biraq prezident óz wádelerin orınlawı sebepli tez arada jáne Koreya Respublikası ekonomikası kóterilip baslaydı. Arqa Koreya menen dáslepki ret baylanıslar ornatıladı. 2000-jılda Koreya Respublikası prezidenti jeke KXDR na rásmiy keledi, bul bolsa eki mámleket arasında azǵantay bolsa da jıllılıqtı payda etedi. Áyne usı prezident basqarıwı dáwirinde Evropa Awqamı menen siyasiy, ekonomikalıq hám mádeniy baylanıslar jáne de rawajlanadı. 2002-jıl prezident Kim De Chjunǵa tınıshlıq baǵdarı boyınsha Nobel sıylıǵı tapsırıladı.

2002-jılda bolsa jańa prezidentlik saylawları ótkeriledi, onda No Mu Xyon jeńiske erisedi. Onıń prezidentlik basqarıwı dáwirinde Koreya Respublikası ekonomikası talay rawajlanadı. Biraq 2004-jıl 12-martta Qubla Koreya Milliy Assambleyası (Koreya Respublikası parlamenti) wákilleri Prezident No Mu Xyonni paraxorlıq hám ayırım shaxslarǵa siyasiy qáwenderlikte ayıplap oǵan qarsı dawıs beredi. Biraq prezidentti qollap-quwatlap turıwshı Uri siyasiy partiyası Parlamenttiń prezidentke qarsı dawısların boykot etedi. Bul jaǵday mámlekette parlament saylawlarınıń múddetinen aldın ótkeriliwine sebep boladı hám 2004-jıl 15-aprelde saylawlar ótkeriledi. Saylaw nátiyjelerine kóre Uri partiyası parlamenttegi 299 orınnan 152 orındı iyeleydi. 18 jıl degende parlamentte bir partiya kópshilik mandattı iyeleydi. Biraq 2005-jılda ótkerilgen saylawlarda Uri partiyası parlamenttegi kópshilik mandatın joǵaltadı. 2008-jılda ótkerilgen saylaw nátiyjelerine kóre Seul qalasınıń burınǵı hákimi Li Myon Bak prezident etip saylanadı.

== Jaylasıwı hám ıqlımı ==
=== Geografiyalıq jaylasıwı ===
Koreys yarım atawı Aziyanıń shıǵıs aqırında jaylasıp, uzınlıǵı 1100 kilometrdi quraydı. Batıstan Tınısh okeanı menen, arqadan bolsa Qıtay hám Rossiya menen shegaralas. Koreyanıń shıǵıs tárepinde Shıǵıs Teńiz bolıp, onıń artında Yaponiya jaylasqan. Jeriniń 70 payızın tawlar iyelep, jaǵa jaǵalap 3000 ǵa jaqın atawlar tarqalǵan. Koreyanıń jer maydanı 222 mıń 154 km2 bolıp, úlkenligi shama menen [[Ullı Britaniya]] yamasa [[Rumıniya]]ǵa teń. Bul maydannıń 45,5% i yamasa 100 mıń km2 nan awıl xojalıǵında paydalanıw múmkin. Tawlıq rayonlar pútkil maydannıń shama menen úshten eki bólegin dúzip, Portugaliya, Majarstan yamasa Irlandiya maydanınday dewge boladı. Tebeksan taw shınjırı shıǵıs jaǵa boylap sozılıp, Shıǵıs teńiz kúshli tolqınları tárepinen juwılıp turadı. Bul soqqı astında úlken jartas hám jartas atawlar payda bolǵan. Batıs hám qubla jaǵalar bolsa qıya jarlıq. Jarlıqlar boylap jaǵaları ápsanawiy kesilgen buǵazlı jaqın atawlar jaylasqan. Yarım atawda sonday kóp dárya hám súwretler sızılǵan tawlar bar, soǵan koreysler kóbinese óz mámleketin shıraylı altın reń úzindilerge salıstırǵan. Tawdıń eń biyik shıńı Arqa Koreyada jaylasqan Pektusan bolıp, Qıtay shegarası boylap teńiz betinen 2744 m biyiklikke kóterilgen. Pektusan tawında ósken vulkanlar bolıp, onıń awızında «Chonji» dep atalǵan úlken kól payda bolǵan. Bul taw Koreya ruwxı esaplanıp, Koreya Respublikasınıń gimniniń tekstinde bul haqqında esletilgen. Salıstırǵanda úlken bolmaǵan Koreya yarım atawında jeterlishe kóp úlken hám kishi dáryalar aǵadı. Bul suw arteriyaları koreyslar turmıs tárizi hám mámleketin sanaatlastırıwda áhmiyetli rol iyeledi. Koreyanıń eń úlken eki dáryası - bul Naktongkang (525 km) hám Koreya paytaxtı Seuldan aǵıp ótetuǵın Hankang (494 km). Hankang dáryası uzaq tariyxta onıń jaǵalarında rawajlanǵan xalıqqa zárúrli áhmiyetke iye bolǵanı sıyaqlı búgingi kúnde de tıǵız xalıqtıń turmısında zárúrli áhmiyetke iye. Koreyanıń úsh tárepin juwıp turıwshı teńizler de xalıq turmısında uzaq dáwirlerden berli zárúrli rolge iye boldı. Sol sebepli de teńizshilik hám kemesazlıq sanaatı tez rawajlandı.

=== Íqlımı ===
Koreya ıqlımı - ortasha, bir-birinen keskin parıqlanatuǵın tórt máwsimge iye. Báhári qısqa bolıwına qaramastan oǵırı jaǵımlı hám quyashlı boladı. Jazda bolsa ıssı hám ıǵallıq joqarı bolıp, iyul aylarında jawınǵa bay boladı. Gúz mawsimi jaqtı altın hám qızıl reńler menen boyalıp ájayıp ráń-báreń panoramanı jaratadı. Qısı suwıq hám qurǵaq kelip, waqtı-waqtı menen qar jawadı. Qubla-batıstaǵı Jeju-do atawı jumsaq subtropikalıq ıqlımǵa iye. Koreya rayonları arasındaǵı temperatura parqı kútá úlken, ortasha esapta 6°C dan 16°C ǵa shekem boladı. Jıldıń eń ıssı ayı bolǵan avgustta bolsa temperatura 19°C hám 35°C arasında boladı, eń suwıq ayı yanvarda bolsa temperatura -8°C ǵa shekem túsip ketedi. Báhár mawsiminiń baslarında samal Qıtaydıń arqa bólegindegi shóllerinen sarı qum hám topıraqlardı ushırıp keledi. Biraq aprel ayınıń ortalarında haqıyqıy báhár nápesin seziw múmkin boladı, tawlar hám otlaqlar bolsa ájayıp gúllerge boyalǵan boladı. Sol waqıtta dıyqanlar atızlardı gúrish egiwge tayarlaydı. Koreyslerdiń jıl mawsimleri arasında ardaqlısı bolǵanı gúz adamdı tetiklestiretuǵın hawa hám tap-taza aspanǵa iye boladı. Gúz - ónimlerdi jıynaw waqtı hám de túrli bayram hám tariyxıy dástúrlerge bay máwsim.

== Húkimeti ==
Koreya húkimeti ush bólimge bólingen: atqarıwshı, nızam shıǵarıwshı hám sud hákimyati. Nızam shıǵarıwshı hám atqarıwshı húkimetler mámleket dárejesinde iskerlik kórsetedi. Jergilikli wazıypalardı atqarıwshı bólimdegi túrli ministrlikler ámelge asıradı. Jergilikli hákimiyat yarım-avtonomiyalı bolıp, óziniń atqarıwshı hám nızam shıǵarıwshı bólimine iye. Sud hákimiyatı mámleket hám jergilikli dárejede iskerlik kórsetedi. Koreya húkimetiniń dúziliwi Koreya Respublikasınıń Konstituciyası menen belgilenedi. Bul hújjet 1948-jıl kúshke kirgennen berli bir neshe ret ózgeris etildi. Biraq bir neshe palata qásiyetleri aldınǵı sıyaqlı qaldı; Ekinshi Koreya Respublikasınan tısqarı barlıq húkimet ǵárezsiz bas atqarıwshı - prezidentke iye boldı. Puqta úsh húkimetli sistema bul tekseriw hám teń salmaqlılıqtıń ıqtıyatlı sisteması bolıp tabıladı. Mısalı, konstituciyalıq sudtıń sudyaları bólek atqarıwshı, bólek nızam shıǵarıwshı húkimet tárepinen tayınlanadı. Sonıń menen birge, impichment rezolyuciyası nızam shıǵarıwshı húkimet tárepinen berilip, sud hákimiyatı sońǵı qarardı qabıl etedi.

== Ekonomikası ==
Qubla Koreyanıń 1997-jıldaǵı kriziske shekem bolǵan jıldam ekonomikalıq rawajlanıwı «Shıǵıs Aziya Káramatı» dep atalǵan. Úsh dekada kúshli ekonomikalıq rawajlanıw jarlı agrar mámleketti dúnyadaǵı on ekinshi ekonomikalıq-eksport mámleketine aylandırdı. 1996-jıl 12-dekabrde Koreya Ekonomikalıq Sheriklik hám Rawajlanıw Shólkemi (IHRT) ne qabıl etiliwi rasında da Koreya ekonomikasınıń shıńına shıqqan waqtı boldı. Koreyanıń bunday tez rawajlanıwı joqarı dárejedegi fond hám qarjıǵa úlken járdem berdi, sonıń menen birge milliy tálimniń rawajlanıwına xoshamet boldı. Sonıń ornına búgingi kúnde bir qansha jas ul-qızlar dúnyanıń eń abıraylı joqarı oqıw ornılarında tálim alıp atır. Lekin rawajlanıwǵa bolǵan jol ańsat bolmadı. Bul jolǵa erisiw túrli qıyınshılıqlardı jeńip ótiwdi talap etti. 1945-jılı [[Yaponiya]] qaramlıǵınan azat bolǵanınan keyin milliy ekonomikanı rawajlandırıw xalıqtıń ómir hám ólim máselesine aylandı. Tábiyiy baylıqlardıń sheklengenligi, ishki bazardıń hálsizligi hám ekonomikalıq rawajlanıw tájiriybesine iye bolmaǵanına qaramay, Koreya milliy ekonomikanıń turaqlı hám ǵárezsiz rawajlanıwın ámelge asırdı.

1950-1953-jıllarda bolıp ótken Koreys Urısı Qubla Koreya ekonomikası rawajlanıwına úlken ziyan jetkerdi. Bir xalıqtıń óz-ara urısıp eki bólimge bóliniwi Koreya topıraǵında buzǵınshılıq hám qayǵılı waqıyalardı qaldırdı. Urıs jábirleniwshileri hám mayıplar sanı 1,5 mln. di quraydı. Urıstıń materiallıq zıyan bahası 1953-jıl bahalarında 3,1 mlrd AQSh dolların quraydı. Qubla Koreyanıń urıstan kórgen zıyanı 1953-jılǵı Milliy Jalpı Ónim (MJÓ) niń 85% in quradı. Urıstan keyingi qayta tikleniw dáwirinde (1953-1960-jıllar) rawajlanıw dárejesi shet el mámleketlerdiń járdemleri bolıwına qaramay tómen boldı. Sonday bolsa da, 1953-jıldan 1995-jılǵa shekem ortasha Milliy Jalpı Ónimniń ósiwi 7,6% ti quradı, bul bolsa 21 ret óskeninen dárek berdi. Bul waqıt dawamında xalıqtıń jıllıq ósiwi 2,2%, MJÓ real tabısı xalıq basına 5,6% ti, yaǵniy 9,3 ret ósiwdi quraydı. 1953-jıldan 2007-jılǵa shekem Qubla Koreya MJÓ 2,3 mlrd. tan 1,2 trln. AQSh dollarına ósti. Xalıq basına MJÓ tabısı bahası 67 AQSh dollarınan 24 600 dollarǵa óskenin kórsetedi. 1960-jıllarda baslanǵan ekonomikalıq rawajlanıw islep shıǵarıw tarawında óz kórinisin tawdı, tiykarınan avtomobilsazlıq, neftti qayta islew, elektronika, kemesazlıq, tekstil hám polattı qayta islew tarawları buǵan mısal bola aladı.

Koreyanıń sol dáwirdegi ekonomikalıq islew sistemasın tómendegishe anıqlama beriw múmkin. 1961-jıldan baslanıp 1979 -jılǵa shekem dawam etken komandir Pak Jong Hi mámleket baslıǵı dáwirinde dúnyadaǵı bar siyasiy qarama-qarsılıq sebepli Qubla Koreyaǵa batıs mámleketleri hám Yaponiya qarjı ajıratıp basladı. Mámleket koreys tilinde «chebol» dep atalıwshı úlken kárxanalardı rawajlandırıw maqsetinde shet elden kelgen qarjını olar ushın tómen procentlerde paydalanıwına ruxsat berildi. Buǵan tiykar úlken kárxanalardıń rawajlanıwı, keyinirek kishi hám orta biznestiń rawajlanıwına sebep bolıwına isenim edi. Komandir Parktiń eksportqa baǵdarlanǵan ekonomikalıq rawajlanıw siyasatı 5 jıllıq jobalar tiykarında jeńisli ámelge asırıldı.
Ekonomikanıń tiykarǵı bólegin awıl xojalıǵı shólkemlestirgen jıllar da bolǵan. Keleside bolsa Qubla Koreya qayta islew tarawı menen maqtansa boladı, sebebi 1997-jıldıń ózinde MJÓ niń 25,7% in islep shıǵarıw quradı. 1997-jılǵı MJÓ 5% ke, 1996-jıl 6,8% ke, 1995-jıl bolsa 8,9% ke ósiw baqlanǵan edi. 1998-jıl MJÓ ósiwi 6,7% teris kórsetkishti quradı. Bunıń tiykarǵı sebebi 1997-jılda Qubla-shıǵıs Aziya mámleketlerindegi ekonomikalıq krizis aqıbetinde bolıp tabıladı. Shet el qarjı iyeleriniń Qıtay sıyaqlı basqa rawajlanıp atırǵan mámleketlerge qarjıların kóshiriwi menen ekonomikalıq jaǵday jáne de unamsız aqıbetlerdi keltirip shıǵarıwına qaramay, 1999-jıl MJÓ ósiwi 10,9%, 2000-jıl 9,3%, 2001-jıl 3%, 2002-jıl 6,3% ti, 2007-jıl 4,8% ti hám muǵdarı 1,2 milliard AQSh dolların quradı.

== Pán-texnikası ==
Qubla Koreyada dúnyadaǵı yad chipleriniń 45% i islep shıǵarıladı. Qubla Koreyanıń elektronika hám mashinasazlıq shirketleri jáhánde jetekshi orınlarda bolıp tabıladı; olar qatarına LG, Samsung hám basqalar kiredi. Pútkil dúnyadaǵı LCD monıtorlardıń 50% i áyne Qubla Koreyada tayarlanadı. Samsung hám LG mobil telefon islep shıǵarıwshıları arasında dúnyada jetekshi shirketlerden bolıp tabıladı. Qubla Koreya xalqı elektronikadan eń kóp paydalanıwshı xalıqlar qatarına kiredi. Internetten paydalanıwshılardıń procent koefficienttegi sanına kóre birinshi orında turadı. 2020-jılǵa shekem hárbir koreys shańaraǵında keminde bir robot bolıwı joybarlastırılǵan. Bul joba arqalı Koreya xalqınıń qartayıwı hám sol sebepli jumısshı kúshi hám de áskerler sanı azayıwı máseleleri bólek sheshiliwi názerde tutılǵan. Koreya Respublikası Rossiya menen keńisliktegi sheriklik aparmaqta, bul sheriklik sheńberinde «Arirang-1» hám «Arirang-2» atlı jasalma joldaslar ushırıldı. 2008-jıldıń 8-aprelinde Koreya óziniń birinshi keńislikti baǵındırıwshı - Yi So-Yeondi kosmosqa ushırdı, ol rus orbital kemesi «Soyuz TMA-12» nde isledi.

== Xalqı ==
''Tiykarǵı maqala: [[Koreya Respublikası xalqı]]'' 

Xalıq sanı - 51 814 400 adam (2022). Tıǵızlıq 533 adam. Qubla Koreya xalqınıń úlken bólegin koreysler quraydı. Bunnan tısqarı mámlekette keminde 300 mıń qıtaylıqlar jasaydı. Qubla koreyalıqlar ortasha 81,6 jıl ómir súredi. Derlik hámme koreys tilinde sóylesedi, mekteplerde ekinshi til bolıp esaplanatuǵın inglis, yapon, qıtay, olmon hám basqa da tiller uyretiledi. 2020-jıl maǵlıwmatlarına kóre Qubla Koreya xalqınıń 56 procenti dinsiz bolıp tabıladı. Qalǵan xalıq ózin yamasa xristian, yamasa buddist dep kórsetken; basqa dinler dım az tarqalǵan.

== Mádeniyatı ==
BTS - K-pop, rap, rock baǵdarlarında jeńis qazanıp kiyatırǵan eń ataqlı toparlardan biri. Jámáát aǵzaları Jimin, Jung Kook ózleriniń shırayı menen tekǵana koreys bálkim, qıtay, yapon, thai, hind hám sonday-aq orta aziyalıq qızlardı da itibarına túsken. Qubla Koreya ǵalabalıq mádeniyatı Aziya kontinenti hám ulıwma dúnyada jayılıp atır. XXI ásirde payda bolǵan bul fenomen koreys tolqını dep at berildi. Bul fenomen óz ishine K-pop (koreys pop) muzıkası, koreys teleserialları hám filmlerin aladı. Zamanagóy texnologiyalardıń koreysler turmısına tereń kirip barǵanı olardıń mádeniyatına kúshli tásir etti. Koreys jasları arasında videooyınlar sonshalıq keń tarqalǵan, hátteki jarıslar telekanallarda da kórsetiledi (mısal retinde Arirang kanalında tez-tez kórsetiliwshi Starcraft translaciyaların keltiriw múmkin).

== Sport ==
2002-jılǵı futbol boyınsha Jáhán Chempionatındaǵı Koreya kórsetken nátiyjeni koreys xalqı esten shıǵarmaydı.
1988-jıl Jazǵı Olimpiada oyınları hám 2002-jıl futbol boyınsha Jáhán Chempionatınıń oǵırı joqarı dárejede ótkeriliwi Koreya Respublikası sportı tariyxındaǵı eń úlken tabıslardan biri esaplanadı. 17-Futbol Jáhán Chempionatı 3 mıń jıllıqta birinshi bolıp Koreya hám Yaponiyada ótkerildi. Sonlıqtan, bul Aziya kontinentinde birinshi ret futbol Jáhán Chempionatınıń ótkeriliwi boldı. Hám eń áhmiyetlisi, Koreya Respublikası milliy futbol saylandı komandası birinshi ret yarım finalǵa shekem jetip keldi. Álbette, bul oǵırı ájayıp hádiyse bolıp, kópshilikti hayran qaldırdı. Qubla Koreyalıq futbolshılardıń ájayıp qatnasıwı Koreyanıń xalıqaralıq arenadaǵı ornın jedel túrde joqarılattı hám Koreya tovarlarınıń talabı astı. Álbette ıshqıpazlardıń ornı da kútá úlken boldı. Koreyalıq ıshqıpazlar ózlerine «Red Bulls» degen attı uran etip óz futbolshıların qollap-quwatlawda sharshamadı hám dúnyanı hayran qaldırdı. 2002-jıl futbol Jáhán chempionatı oyınların 3,6 mln ıshqıpaz stadionnan turıp hám milliardlap ıshqıpaz televizor arqalı tamasha etiwge muwapıq boldı. Koreya maydanı boyınsha da, xalıqtıń sanı boyınsha da úlken mámleketler qatarınan orın almaǵan bolsa da, Qubla Koreya futbolshılarınıń qatnasıwı joqarı boldı. Koreya saylandı komandası 6 ret futbol jáhán chempionatı final basqıshlarına shıqqan bolıp, olardan 5 mártesi izbe-iz bolǵan. Bul bolsa - misli kórinbegen waqıya bolıp tabıladı. Bundayı ele Aziyada bolmaǵan.

Koreya sporttıń basqa túrlerinde de júdá ájayıp nátiyjelerdi kórsetip atır: short-trek, jeńil atletika (marafon), dzudo, taekvando, boks, erkin hám klassik gúres, oq jay atıw, stend ótiw, badminton, gandbol hám ajırıq ústinde xokkey sport túrleri usılar qatarınan bolıp tabıladı. Jáhán klassikası dárejesindegi Koreya beysbolshıları AQSh hám Yaponiyada oǵırı ataqlı bolıp tabıladı. Pak Chan Ho «Houston Astros» qatarında oǵırı tabıslı qatnasıp kiyatırǵan bolsa, Kim Ben Hen «Florida Marlins», So Je Ung - bolsa «Tampa Bay Devil Rays» qatarında bolıp tabıladı. Qalaberse bir neshe koreys futbolshıları Evropa hám Yaponiya klublarında top jıljıtadı. Sonıń menen birge, Koreya golf boyınsha da óz jetiskenlikleri menen maqtanadı. Koreya golfshıları Pak Se Ri, Kim Mi Hen, Han Hi Von hám Greys Pak házirge kelip dúnyaǵa ataqlı bolıp úlgergen bolıp tabıladı, sebebi olar bir neshe márte LPGA turniri hám AQSh ashıq chempionatı jeńimpazları bolǵan. 2002-jıl golfshı Choy Ken Dju izbe-iz PGA eki titulın qolǵa kirgizgen. Qubla Koreyalıq tennisshiler ishinde birinshi ret xalıqaralıq turnir jeńimpazı Li Hen Tek boldı. 2003-jıl yanvar ayında Li Hen Tek «Adidas International» turnirinde birinshi orındı iyeledi. Bul turnir Sidneyde (Avstraliya) bolıp ótken.

Házirgi waqıtta Koreya húkimeti mámlekette sporttı rawajlandırıw maqsetinde 5 jıllıq rejeni ámelge asırıp atır (2003-2008-jıllar). Onıń ushın 2,8 trillion KRV ajıratılǵan ($2,3 mlrd). Bul joba sporttıń derlik barlıq túrlerin rawajlandırıwǵa arnalǵan bolıp hám qosımsha professional sport, jańa sport texnologiyaların islep shıǵıw hám kóplegen sport imaratların qurıwǵa da baǵdarlanǵan. Koreyada ǵalabalıq sport túrleri bul - futbol, basketbol, voleybol hám dástúriy sport túri bolǵan belbaw gúres bolıp tabıladı (SSIRIM). Bul sport túrleri oǵırı kóp ıshqıpazlardı ózine tartadı. Bunnan tısqarı alpinizm, juwırıw, badminton, júziw, aerobika, stol tennisi, bouling, skvosh, tennis hám golf ta ǵalabalıq sport túrleri bolıp tabıladı. Alpinistlerdiń oǵırı kóp bolǵanlıǵınan koreyslerdiń tekǵana sportqa bolǵan qızıǵıwshılıǵın, bálkim tábiyatqa bolǵan muhabbatın da kóriw múmkin. Qalaberse mámleket maydanınıń 70% i tawlıqtan ibarat esaplanadı. Sport salasındaǵı zárúrli aspektlerden biri bul Arqa Koreya menen bolǵan qatnaslardı unamlılastırıw hám óz-ara almasıw programmaların ámelge asırdı, dese de sport bul tınıshlıq hám doslıq elshisi bolıp tabıladı. Arqa Koreya sportshıları Qubla Koreyada bolıp ótken eki úlken xalıqaralıq jarıslarda qatnasqan, 2002-jıl Pusan jazǵı Aziya oyınlarında hám 2003-jıl Tegu jazǵı Universiadasında. Koreys gúres kórkem óneri taekvondo - milliy sport túri bolıp, házirge kelip pútkil jáhánde ataqlı bolıp tabıladı. Bul sport túri menen 40 mln. adam shuǵıllanıp kelip atır. 2000-jıl Sidney Olimpiada oyınlarında bolsa, taekvando Olimpiada sport túrleri ishine qosıldı. 2003-jıl mart ayına kelip Qubla Koreya sport salasın rawajlandırıw jolında dúnyanıń 23 mámleketi menen shártnamalarǵa qol qoydı. Sport almasıwları 43 Milliy Olimpiada komitetleri menen alıp barılmaqta. 2008-jıl Pekin jazǵı Olimpiada oyınlarında bolsa Qubla Koreya, ajıralmaytuǵın Koreys Yarım atawı atınan bir bayraq astında qatnasıw niyetinde bolıp tabıladı.

== Qosımsha qarań ==
* [[Koreya Xalıq Demokratiyalıq Respublikası]], Arqa Koreya 

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{Aziya}}
{{Authority control}}

[[Kategoriya:Qubla Koreya| ]]
[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Aziya]]
[[Kategoriya:G20 mámleketleri]]</text>
      <sha1>awfj383kc8dvf4ypaftkwlpaiuy0pc8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Birlesken Arab Ámirlikleri</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2798</id>
    <revision>
      <id>232650</id>
      <parentid>212091</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:03:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:Parsı qoltıǵı birge islesiw keńesine aǵza mámleketler|Parsı qoltıǵı birge islesiw keńesine aǵza mámleketler]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11604" sha1="qcfbas04ud35rdnpgbcj5yq45txna2o" xml:space="preserve">{{Mámleket infoqutısı 
| mámleket_atı            = Birlesken Arab Ámirlikleri
| mámleket_atı_tolıq      = Birlesken Arab Ámirlikleri
| mámleket_jergilikli_atı = {{native name|ar|الإمارات العربية المتحدة}}&lt;br /&gt;{{small|al-Imārāt al-'Arabiyya al-Muttaḥida}}
| súwret_bayraq           = Flag of the United Arab Emirates.svg
| súwret_gerb             = Emblem of the United Arab Emirates.svg
| mámleket_gimni          = [[Ishy Bilady|Īshī Bilādī]] (Jasasın vatanım)
| paytaxtı                = [[Abu-Dabi]]
| koordinatlar            = {{Coord|24|28|N|54|22|E|type:city}} 
| eń_iri_qalaları         = [[Dubay]]
| rásmiy_tilleri          = [[Arab tili]]
| etnik_quramı_jıl        = 2015
| etnik_quramı            = 59.4% [[Qubla Aziyalılar]], 12% [[BAA arabları]], 10.2% [[Misirlılar]], 6.1% [[Filippinliler]], 12.4% basqalar&lt;ref name=&quot;WorldFactbook&quot; /&gt;
| diniy_quramı_jıl        = 2020
| diniy_quramı            = 74.5% [[Islam]] (rásmiy), 12.9% [[Xristianlıq]], 6.2% [[Induizm]], 3.2% [[Buddizm]], 1.3% [[Agnosticizm]], 1.9% basqalar&lt;ref name=&quot;WorldFactbook&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-arab-emirates/| bet = United Arab Emirates| jumıs = CIA World Factbook| sáne = 2022-jıl 10-may | qaralǵan sáne = 2021-jıl 23-yanvar | arxivsáne = 2022-jıl 7-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220107081049/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-arab-emirates/| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
| etnoxoronim             = ámirlikli
| húkimet_forması         = Federal [[Yarım-prezidentlik basqarıw forması|yarım-prezidentlik]] saylanba [[konstituciyalıq monarxiya|yarım-konstituciyalıq monarxiya]]
| jetekshi_hámeli_1       = [[BAA prezidenti|Prezident]]
| jetekshi_atı_1          = [[Muxammed bin Zayd Al Nahayan]]
| jetekshi_hámeli_2       = [[BAA vice-prezidenti|Vice-prezidentler]]
| jetekshi_atı_2          = {{plainlist|
* [[Muxammed bin Rashid Al Maktum]]
* [[Mansur bin Zayd Al Nahayan]]
}}
| jetekshi_hámeli_3       = [[BAA Bas ministri|Bas ministr]]
| jetekshi_atı_3          = [[Muxammed bin Rashid Al Maktum]]
| nızam_shıǵarıwshı_organ = [[Federal Joqarı Keńes (BAA)|Federal Joqarı Keńes]]
| suverenitet_tip         = Qáliplesiwi
| dúzilgen_waqıya_1       = Britaniya protektoratı
| dúzilgen_sáne_1         = 1820-jıl hám 1892-jıl
| dúzilgen_waqıya_2       = [[Ullı Britaniya]]dan ǵárezsizlik
| dúzilgen_sáne_2         = 1971-jıl 2-dekabr
| dúzilgen_waqıya_3       = Ras-ál-Xaymanıń qosılıwı
| dúzilgen_sáne_3         = 1972-jıl 10-fevral
| maydan                  = 83 600
| maydan_orın             = 114-shi
| percent_water          = áhmiyetsiz
| xalıq_shama             = 11 027 129&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Statistics by Subject - Population| url = https://fcsc.gov.ae/en-us/Pages/Statistics/Statistics-by-Subject.aspx#/?folder=Demography%20and%20Social/Population/Population&amp;subject=Demography%20and%20Social| qaralǵan sáne = 2023-jıl 2-noyabr | jumıs = Federal Competitiveness and Statistics Centre| url-status = live}}&lt;/ref&gt;
| xalıq_shama_jıl         = 2024
| xalıq_tıǵızlıq          = 132
| xalıq_tıǵızlıq_orın     = 83-shi
| JIÓ_SAUP                = 905.23 mlrd $&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Web deregi | bet = World Economic Outlook Databases| url = https://www.imf.org/en/Publications/SPROLLs/world-economic-outlook-databases| til = en}}&lt;/ref&gt;
| JIÓ_SAUP_jıl            = 2025
| JIÓ_SAUP_orın           = 36-shı
| JIÓ_SAUP_jan_basına     = 81 680 $
| JIÓ_nominal             = 548.60 mlrd $&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
| JIÓ_nominal_jıl         = 2025
| JIÓ_nominal_orın        = 28-shi
| JIÓ_nominal_jan_basına  = 49 550 $
| Djini                   = 26
| Djini_jıl               = 2018
| IRI                     = 0.940
| IRI_jıl                 = 2023
| IRI_rank                = 15-shi
| IRI_ref                 = &lt;ref name=&quot;UNDR&quot;&gt;{{Web deregi | sáne = 2025-jıl 6-may | bet = Human Development Report 2025| url = https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf| baspaxana = [[BMShniń Rawajlanıw baǵdarlaması]]}}&lt;/ref&gt;
| pul_birligi             = [[BAA dirhamı]]
| pul_birligi_kod         = AED
| waqıt_zonası            = [[BAA waqtı|GST]]
| waqıt_utc               = +4
| sáne_formatı            = dd/mm/yyyy
| avtomobil_háreketi      = oń
| telefon_prefiksi        = +971
| iso3166code             = AE
| internet_domeni         = [[.ae]], [[emarat|امارات.]]
| rásmiy_sayt             = {{URL|https://u.ae/}}
}}
'''Birlesken Arab Ámirlikleri''' ([[BAÁ]]; arabsha: اَلْإِمَارَات الْعَرَبِيَة الْمُتَحِدَة) — [[Batıs Aziya]]daǵı (Jaqın Shıǵıstaǵı) mámleket. Ol Arabstan yarım atawınıń shıǵıs ushında jaylasqan hám Umman hám [[Saudiya Arabstanı]] menen shegaralas, Parsı qoltıǵında Qatar hám [[Iran]] menen teńiz shegarasına iye. [[Abu Dabi]] mámlekettiń paytaxtı, eń kóp xalqı bolǵan Dubay bolsa xalıqaralıq oray esaplanadı. [[BMSh]] aǵzası. Mámleketti basqarıw forması absolyut monarxiya. Maydanı 82,880 km². Milliy pul birligi — dirham (AED). Rásmiy dini — islam. Musulmanlar — 96%, basqalar — 4%.

== Xalqı ==
BAÁ xalqı — 5,1 mln adam (2010). Etnikalıq quramı: arablar — 20%, arab áleminen sırttaǵı aymaqlar, yaǵnıy Evropa, Hindstan hám [[Qubla-shıǵıs Aziya]] mámleketlerinen — 80%. Xalıqtıń 33% i hayallar, 67% i er adamlar.

== Tili ==
Rásmiy tili arab tili, bunnan tısqarı inglis, hind, urdu hám parsı tillerinen de paydalanıladı. Sońǵı jıllarda Dubayǵa rus turistlerdiń saparı kópligi sebepli mıymanxanalarda jumısshılar rus tillerinde de sóylesip atır.

== Geografiyası ==
BAÁ Parsı hám Omon qoltıǵında Arab yarım atawınıń shıǵıs bóleginde jaylasqan. Saudiya Arabstanı Korolligi, Qatar hám Omon Sultanlıǵı menen shegaralas. BAÁ 7 ámirlik (xanlıq) ten ibarat: Abu -Dhabi, Ajman, Dubay, Ras Al-Hayma, Fujeyra, Um Al-Quvayn, Sharja.

== Tiykarǵı orınları ==
Dubay (bul jer júdá qızıqlı sanaatlasqan dem alıw ornı: akvapark, haywanat baǵı, Dubay tariyxıy muzeyi, mámlekettegi eń úlken sawda orayı bar), Sharja, Ras Al-Hayma, Abu-Dhabi, Fujeyra, Um Al-Quvayn. Tiykarǵı turistlik orayları: Abu-Dhabi, Ajman, Jumeyra, Dubay, Ras Al-Hayma, Fujeyra, Um Al-Quvain, Sharja.

== Jumıs waqtı ==
Ádettegi jumıs kúni eki máwsimde 8 saat: azannan 13:00 ge shekem hám 16:00 den keshke shekem. Piyshembi — qısqa kún, juma — dem alıs kúni.

== Bayram hám demalıs kúnleri ==
* 2-dekabr (Ǵárezsizlik kúni);
* 1-yanvar (Jańa jıl);
* 6-avgust — Zaid shayıqlıqqa qabıl etilgen kún.

== Diniy bayramlar ==
* Iyd Al-Fitr — Ramazan tamamlanǵannan keyin;
* Iyd Al-Adxa — musulmanlardıń qurbanlıq bayramı;
* Musulman kalendarı boyınsha jańa jıl;

== Ekonomikası ==
BAÁ JIÓ niń ósiwi 2010-jılǵa salıstırǵanda 3,2%, Inflyaciyanıń túsiwi bolsa 1%. BAÁ ekonomikalıq ósiwi 2010-jılda 3,2%, onıń úlken bólegi neft bolmaǵan sektorlardan, inflyaciyanıń túsiwi 1% kútilmekte — deydi Mámleket Ekonomika mMinistri. JIÓ niń ósiwinde 71% neftsiz ónimlerge tuwrı keledi, 2008-jılda bul kórsetkish 66,5% edi, — deydi Sultan bin Said Al Mansuriy. Sawda shólkemleri OPEC hám WTO. Tiykarǵı import sherikleri: Qıtay 12,9%, Hindstan 12%, AQSh 8,6%, Yaponiya 6%, Túrkiya 4,4%, Italiya 4,2%. Qarızı: $128,6 million (2009-jıl dekabr maǵlıwmatı), Mámleket qarızı: 47,2%, zıyanı: $54,68 mlrd. (2009). JIÓ de awıl xojalıǵı (1,6%), sanaat (61,8%), xizmet kórsetiw (36,6%) tarawınıń úlesi. Jumıssızlıq 12,7%.

* Tiykarǵı sanaatları: Neft, balıqshılıq, alyuminiy, cement, kemasazlıq, qayıqsazlıq, tigiwshilik, toqımashılıq.
* Eksport tovarları: Neft hám neft ónimleri, tábiyiy gaz, qurǵatılǵan balıq.
* Tiykarǵı eksport sherikleri: Yaponiya 26,5%, Qubla Koreya 10,9%, Hindstan 10,7%, Iran 7,5%, Tayland 6,1%.
* Import ónimleri: mashina texnologiyaları, ximiyalıq ónimler, azıq-awqat.

== Bajıxana ==
Birlesken Arab Ámirlikleri bajıxanası júz jıllardan berli qollanılıp kelinedi. Tariyxqa názer taslaytuǵın bolsaq, BAÁ niń bajıxana shegarası Shayh Zaid bin Sultan hám Shayh Rashid bin Al Maktoumlar (ol Dubaydıń hákimi edi) dáwirine shekem bir neshe etaplardan ibarat bolǵan hám de sol waqıtta birinshi ret bajıxana ımaratları qurılıp Dubaydı, yaǵnıy ámirliktiń áhmiyetli sawda-satıq qalasın tártipke salıwǵa múmkinshilik berdi. Dubaydıń bajıxanası húkimettiń eń áyyemgi bajıxanalarınan bolıp tabıladı hám ol «jıynaw» atı menen ataqlı bolıp tabıladı, yaǵnıy óndiriletuǵın salıqlar hám bajılar jıynalǵanlıǵı ushın.

Tariyxıy bajıxanaǵa kóre adamlar onı «Oraylar anası» dep ataǵan, sebebi bir neshe tiykarǵı húkimet ımaratları, eń áyyemgi bajıxana imaratı hám bajıxana jolları onnan ótken. 2003-jıldıń martında doktor (professor) Muhammad Khalfan Bin Kharbash konferenciyada qatnastı hám onda pútkil bajıxana menejerleri menen ushırastı. Bunnan maqset keń kólemde qádem taslaw, yaǵnıy FCA nıń dúziliwine kóre hám bajıxanalar aralıq ulıwma oray shólkemlestiriw tuwrısında boldı. Sonnan keyin húkimet shólkemleriniń bul maqsette jedellesiwine alıp keldi. Solay etip 2008-jıl 28-mayda ministrlik komiteti keńesi (basshısı: Shayh Hamdam bin Rashid Al Maktoum), vitse prezident, bas ministr hám Dubay hákimi, Ekonomikalıq Ministrlik hám Sanaat komiteti tayarlaǵan «Bajıxana shtat nızamların ulıwmalastırıw» ǵa erisildi.

== Bajıxana qaǵıydaları ==
Import hám eksportta valyuta qadaǵalanadı, jámi summası deklaraciyada kórsetiledi. Ruwxıylıqqa unamsız tásir etiwshi audio hám video ónimlerdi hám de diniy qatnaslarǵa tásir etiwshi ónimler alıp kiriw qadaǵan etiledi. Bajıxana organı tapsırılǵan videokasseta hám baspadan shıǵarılǵan ónimlerdi kórip shıǵıwı múmkin.

# Fizikalıq shaxs tómendegilerdi bajısız alıp kiriwi múmkin:
* 2000 sigaret yamasa 400 sigar yamasa 2 kg temeki;
* 2 litr vino hám 2 litr ótkir alkagol ishimlik.
# Tómendegiler importta qatań qadaǵan etilgen:

Fizikalıq zatlar, psixologiyalıq materiallar, dárilerdiń hámme túrleri, quslardı awlaw quralları, musulman sháriyatına tán bolmaǵan uyats'z video hám baspadan shıǵarılǵan tovarlar, qural hám narkotik elementler alıp ótiw qadaǵan etilgen. Sonısı dıqqatqa iye, eger BAÁ ne alıp kirilip atırǵan import medicina emlew qurallarına narkotik aralasqan bolsa bul úlken mashqalanı keltirip shıǵaradı.

== Bajıxana postları ==
* Abu Dabi:
Postlar sanı: 12

* Dubay:
Postlar sanı: 16

* Sharjah:
Postlar sanı: 10.

* Ras al kheman:
Postlar sanı: 8.

* Fujerah:
Postlar sanı: 3.

* Ajman:
Postlar sanı: 1.

* Um Al Quwain:
Postlar sanı: 1.

== Ózbekstan hám Birlesken Arab Ámirlikleri qatnasları ==
''Tiykarǵı maqala: [[Ózbekstan — Birlesken Arab Ámirlikleri qatnasları]]''

Mámleket jeti ámirliklikti óz ishine alǵan:
*[[Abu-Dabi ámirligi|Abu-Dabi]]
*[[Ajman]]
*[[Dubay ámirlikgi|Dubay]]
*[[Fujaira]]
*[[Ras al-Xaima]]
*[[Sharja ámirligi|Sharja]]
*[[Umm al-Quwain]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{Aziya}}
{{Authority control}}

[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Birlesken Arab Ámirlikleri| ]]
[[Kategoriya:Aziya]]
[[Kategoriya:Aziya mámleketleri]]
[[Kategoriya:Parsı qoltıǵı birge islesiw keńesine aǵza mámleketler]]</text>
      <sha1>qcfbas04ud35rdnpgbcj5yq45txna2o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Avstraliya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2819</id>
    <revision>
      <id>232603</id>
      <parentid>177430</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:33:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:G20 mámleketleri|G20 mámleketleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15127" sha1="o79h1m8ob9okg41amrgyi9g5ae73x6p" xml:space="preserve">'''Avstraliya Awqamı''' (Commonwealth of Australia) Avstraliya materigin qaplawshı mámleket. Maydanı — 7 million 692 mıń 024 km2. Xalqı — 25,8 million adam (2021). Paytaxtı — [[Kanberra]] qalası. Avstraliyanı batısta Hind okeanı, shıǵıs, qubla hám arqadan bolsa Tınısh okeanı suwları juwıp turadı. Aymaǵı boyınsha Avstraliya dúnyada 6-orında turadı. Mámleketti Ullı Britaniya koroliniń atınan general-gubernator basqaradı. Ámeldegi general-gubernator — David Hurley. Bas ministr: Anthony Albanese. Paytaxtı: Kanberra. Aymaq: 7 692 000 km2. Pul birligi: Avstraliya dolları. Qızıǵıwshı orınlar: Sidney, Melburn, Brisben, Pert, Adelaida, Gold Coast, Cairns, Byron Bay hám Kanberra qalası esaplanadı.

== Mámleketlik dúzimi ==
Avstraliya — [[Ullı Britaniya]] basshılıǵındaǵı Doslıq Awqamınıń quramına kiretuǵın federal mámleket. Avstraliyanıń ámeldegi Konstituciyası 1901-jılı qabıl etilgen. Mámleket dúzilisi jaǵınan — federaciya. Mámleket basshısı — Ullı Britaniya koroli (xanzadası), general-gubernator onıń wákili esaplanadı. Nızam shıǵarıwshı hákimiyat eki palatalı (wákiller palatası hám senat) federal parlament. Wákiller palatası (tómengi palata) 3 jıl múddetke, senat (joqarǵı palata) deputatları hárbir shtattan 6 jıl múddetke saylanadı. Senat quramınıń yarımı hár 3 jılda jańalanadı. General-gubernator hám bas ministr basshılıq etetuǵın húkimet atqarıwshı hákimiyattı ámelge asıradı. Avstraliyanıń hárbir shtatı óz konstituciyası, parlamenti hám húkimetine iye; shtatlardıń huqıqları sheklengen.

== Xalqı ==
Avstraliya házirgi xalqınıń tiykarǵı bólimi — Britaniya atawlarınan kóship kelgenlerdiń áwladları — inglisler, irlandlar, shotlandlar bolip, olar avstraliyalılar milletin quraydı (q. avstraliyalıqlar). Jergilikli xalıq hám gibridler Avstraliya xalqının 1,5% in quraydı; ukrainler, italyanlar, nemisler, grekler, gollandlar hám basqalar da jasaydı. Bir neshe júz ózbek bar. Rásmiy tili — inglis tili. Xalıqtıń ortasha tıǵızlıǵı — 1 km2 ǵa derlik 2 adam. Xalıqtıń 80% ke jaqını materiktiń shıǵıs hám qubla-shıǵıs jaǵasında jasaydı; xalıqtıń 2/3 bólimi iri qalalarda jasaydı. Eń iri qalaları: Sidney, Melburn, Brisben, Adelaida, Pert.

== Hákimshilik bóliniwi ==
== Tariyxı ==
18-ásirge shekem Avstraliya aborigenleri ádettegi jámáát dúzimi shárayatında jasaǵan. Evropalıqlardan birinshi bolıp materikke gollandiyalı teńiz sayaxatshıları V. Yans-zon (1606) hám A. Ya. Tasman (1642) kelgen. Jańa materikti úyreniw ushın Angliya birneshe ekspediciyalar, sonıń ishinde, J. Kuk basshılıǵındaǵı ekspediciyanı jiberdi (1770). 1788-jılı Avstraliya Angliya aymaǵı dep járiyalandı. 19-ásirdiń 20-jıllarınan baslap Avstraliyada qoyshılıq rawajlandı, 30-jıllarda dáslepki sanaat kárxanaları payda boldı. XIX ásirdiń ekinshi yarımındaǵı «altın talvasası» (1851-1861) múnásibeti menen kóship keliwshiler biraz kóbeydi. Angliya húkimeti Avstraliyadaǵı koloniyalarda baslanǵan keń xalıq háreketi (altın izlewshilerdiń 1854-jılǵı Evrika kóterilisi hám basqa kóterilisler) basımı astında 1855-jılı olardıń kópshiligine ózin-ózi basqarıw huqıqın beriwge májbúr boldı. 1901-jılı Avstraliyadaǵı koloniyalar 6 shtattan ibarat federaciyaǵa — Avstraliya Awqamına birlestirildi hám ol dominion statusın aldı. 1906-jılı oǵan Britaniyanıń Papua koloniyası (Jańa Gvineya atawınıń qubla-shıǵıs bólimi), al Birinshi jer júzilik urıstan keyin bolsa (bul urısta Avstraliya áskerleri Britaniya armiyası quramında urısqan) Germaniyanıń burınǵı Jańa Gvineya koloniyası (Jańa Gvineya atawınıń arqa-shıǵıs bólimi) hám Nauru atawı (Milletler Awqamı mandatı astındaǵı aymaq sıpatında) berildi. [[Ekinshi jáhán urısı]] waqtında Avstraliya gitlershilerge qarsı koaliciya tárepinde háreket etti. 1945-jıldan Avstraliya — [[BMSh]] aǵzası. Urıstan keyin Avstraliya [[Ullı Britaniya]] basshılıǵındaǵı Doslıq Awqamı quramında qalıp, ǵárezsiz mámleketke aylandı. Urıstan keyin derlik mudamı hákimiyat basında burjuaziya partiyaları — liberal hám agrar (milliy agrar) partiyalarınıń koaliciyası boldı. Tek 1949-jılǵa shekem, 1972-jıllarda hám 1983-jılı húkimetti leyboristler dúzdi. Bul partiya sırtqı hám ishki siyasatta óz betinshe joldan júriw ushın bir qansha ilajlardı ámelge asırdı. Avstraliya húkimeti Nauru (1968) hám Papua Jańa Gvineya (1975) ǵa ǵárezsizlik beriwge májbúr boldı. 1991-jılı Avstraliya menen Ózbekstan Respublikası ortasında diplomatiyalıq qatnasıqlar ornatılǵan. Milliy bayramı — Avstraliya kúni (26-yanvar).

== Siyasiy partiya hám kásiplik awqamları ==
Avstraliya milliy partiyası, 1916-jılı shólkemlestirilgen; Avstraliya liberal partiyası, 1944-jılı dúzilgen; Avstraliya Leyboristler partiyası, 1891-jılı dúzilgen; Avstraliya demokratlar partiyası, 1977-jılı dúzilgen. Avstraliya kásiplik awqamları keńesi 1927-jılı dúzilgen. Xalıqaralıq erkin kásiplik awqamları konfederaciyasına kiredi.

== Xojalıǵı ==
Avstraliya joqarı dárejede rawajlanǵan industrial agrar mámleket. Ekonomikada iri monopoliyalar húkimran, sırt el investiciyası, tiykarınan AQSh hám Ullı Britaniya investiciyası úlken orınǵa iye. Avstraliya temir rudası, boksit, rutil, qorǵasın, jún, qant qamıs ónimi eksportı boyınsha jetekshi orında, kómir, cink, mıs, marganec, biyday, gósh eksportında aldınǵı orınlardan birinde turadı.

== Sanaatı ==
Avstraliya sanaatı jalpı milliy ónimniń 30% in beredi. Onıń tiykarǵı tarmaqları: kánshilik, metallurgiya, ximiya, mashina qurılısı, azıq-awqat, jeńil sanaat. Tiykarǵı energetika resursları — kómir hám tábiyiy gaz. Jıllılıq elektr stanciyaları elektr energiyasınıń 80% ke jaqınının payda etedi. 1994-1995-jıl 155 mlrd. kVt-saat elektr energiyası payda etilgen. Eń úlken temir ruda basseyni — Batıs Avstraliyadaǵı Pilbara káni, reńli metall rudaları, tiykarınan Broken-Xill (Jańa Qubla Uels) hám Mount-Ayza (Kvin-sland), boksitler Ueypa káni (Kvin-sland) hám Gov (Arqa aymaq) dan qazıp alınadı. 1994-1995-jıl Ill mln. tonna temir rudası, 202 mln. tonna tas kómir, 32,9 mln. tonna neft, 20,7 mlrd. kub-metr tábiyiy gaz, 256 tonna altın qazıp alınǵan. Sanaatta mashina qurılısı, metallurgiya, ximiya, neft ximiyası (altın-kúkirt kislotası, mineral tóginler) hám neftti qayta islew tarmaqları ústemlik etedi. 1994-1995-jılları 6,2 mln. tonna polat, 237 mıń tonna mıs, 211 mıń tonna qalayı, 1,2 mln. tonna alyuminiy hám 360 mıńǵa jaqın avtomobil islep shıǵarılǵan. Azıq-awqat sanaatı kóbirek eksportqa (gósh, un, qant-sheker, may-sır, pivo, vino) beyimlesken. Toqımashılıq, tigiwshilik, ayaq kiyim kárxanaları bar. Tiykarǵı sanaat orayları: Sidney, Melburn, Brisben, Adelaida, Pert. Vullogong — Port-Kembla, Nyukasl, Jilong, Kuinana port-sanaat kompleksleri qáliplesken.

== Awıl xojalıǵı ==
Avstraliya — iri jer iyeligi mámleketi. Paydalanılatuǵın jerlerdiń 80% ten aslamı iri jer iyeleri qolında. Fermalar tovarlılıǵı, mexanizaciyalasıwı hám qánigelesiwi menen ajıralıp turadı. Avstraliya (mámleket) ónimi bahasınıń 60% ten kóbiregin shárwashılıq beredi. Qoylar 174 mln. bas, qaramal 24,1 mln. bastı quraydı. Qoyshılıqtıń tiykarǵı rayonları — qubla-shıǵıs hám qubla-batıs jaǵa; sút jetistiriwshi rayon qubla-shıǵıs jaǵa, gósh jetistiriwshi rayon mámlekettiń shıǵısı hám arqası. Derlik 15 mln. gektarǵa egin egiledi, sonnan 1,5 mln. gektarı suwǵarıladı. Tiykarǵı eginler — biyday (jılına ortasha ónimi 14,3 mln. tonna) hám qant qamısı, sonday-aq, arpa, sulı, sipse, júweri, salı, mákke, kartoshka, paxta, temeki, júzim, miyweli terekler. Bir jılda ortasha 3,7 mln. tonna qumsheker shiyki zatı, 3,7 mln. tonna gósh, 720 mıń tonna jún jetistiredi.

== Transportı ==
1996-jılı avtomobil jolları 900 mıń km, sonıń ishinde qattı qaplamalı jollar — 420 mıń km, temir jol — 40,6 mıń km di quradı. Tiykarǵı teńiz portları — Sidney, Melburn, qánigelestirilgen portlar — Port-Xedlend, Dampir (temir rudasın jiberiw). Xalıqaralıq aeroportları: Sidney, Melburn, Pert, Darvin.

== Sırtqı sawda ==
Eksportta awıl xojalıǵı óniminiń úlesi 30%, mineral shiyki zat 27,8% hám tayar sanaat ónimleri 20% ti quraydı. Tayar tutınıw tovarları, ásbap-úskeneler, neft shet elden alıp kelinedi. Tiykarınan Yaponiya, AQSh, Ullı Britaniya menen sawda isleydi. Pul birligi — Avstraliya dolları.

== Medicina xızmeti ==
Mámleketlik emlewxanalardan tısqarı medicinalıq xızmet tiykarınan jeke menshik shıpakerler tárepinen kórsetiledi. Shıpakerlerdiń sanı 18 mıń (721 adamǵa 1 shıpaker). Shıpakerlerdi universitetlerdiń 8 medicina fakulteti tayarlaydı.

== Bilimlendiriw, ilimiy hám mádeniy-aǵartıwshılıq mákemeleri ==
Avstraliyada balalarǵa 6 jastan 15 yamasa 16 jasqa shekem (hárbir shtatta hár qıylı) májbúriy bilim beriledi. Jergilikli xalıqtıń 40% sawatsız. Mámleketke hám jeke shaxslarǵa qaraslı mektepler bar. Joqarı bilimlendiriw tólemli. Avstraliyada 26 universitet, 35 kolledj bar. Eń iri joqarı oqıw orınları: Sidney, Adelaida, Melburn universitetleri, Adelaida, Melburn texnika institutları. Bir qansha akademiyalar, sonıń ishinde Avstraliya Ilimler Akademiyası, institut institutları hám ilimiy jámiyetler bar. Eń iri kitapxanalar: Kanberradaǵı Milliy kitapxana, Sidney universiteti kitapxanası hám basqalar. Muzeyleri: Avstraliya muzeyi (Sidney), Viktoriya shtatı Milliy galereyası (Melburn) hám basqalar.

== Baspasózi, radioesittiriwi, telekórsetiwleri ==
Avstraliyada 70 den aslam kúnlik gazeta (10 tiykarǵı gazetanıń tirajı — 5 mln. nusqadan artıq) hám 592 basqa da dáwirlik baspalar shıǵadı. Kúndelikli «Gerald-san nyus piktorial» («Xabarnama — Quyash,» 1990-jıldan), «Sidney morning gerald» («Sidney tań xabarnaması,» 1831-jıldan) eń salmaqlı gazetalar esaplanadı. Tiykarǵı málimleme agentligi — Avstralian assoshieyted press (1935-jılı tiykar salınǵan). 100 radiostanciya hám 85 teleoray isleydi. «Ey-bisi» hám «Ey-bi-es» ulıwma milliy teleradioesittiriw kompaniyası bar. Radioesittiriwler 1923-jılı, telekórsetiwler 1956-jıldan jolǵa qoyılǵan.

== Ádebiyatı ==
Avstraliya ádebiyatı inglis tilinde (aborigenlerdiń óz jazıwı joq). XIX ásirdiń 1-yarımında metropoliya ádebiyatı-etotası tásirinde rawajlandı. Milliy realistikalıq ádebiyat 90-jıllardaǵı jámiyetlik-siyasiy rawajlanıw ortalıǵında júzege keldi. Oǵan T. Kollinz, X. Louson hám basqalar tiykar saldı. Birinshi jáhán urısı waqıyaları Avstraliya ádebiyatınıń jáne de rawajlanıwına járdem berdi. Bul dáwirdiń shıǵarmalarında zulımlıq ashıp taslandı, aborigenlerdiń tragediyası sáwlelendirilgen (K. S. Prichard, X. X. Richardson, E. V. Palmer, K. Tennant, B. Penton hám basqalar). A.Marshall, J. Morrison prozasında, B. Adamson, M. Gilmor poeziyasında jámiyettiń kemshilikleri sınǵa alındı, milliy ǵárezsizlik ideyaları jırlandı. Rasalıq kemsitiw — jazıwshılardıń áhmiyetli teması. Bularǵa F. B. Vikerstiń «Sarob» (1955), D. Kyuzektiń «Quwǵındaǵı quyash» (1955) hám «Qara shaqmaq» (1964), G. Keysidiń «Snoubol» (1958), D. Styuarttıń «Yen-di» (1959), M. Dyurektiń «Onı saqla, ana jurtım» (1955) shıǵarmaları hám basqa shıǵarmalar mısal boladı. Dramaturgiyada házirgi zaman mashqalalarına múrájat etilgen: A.Terner, S. Lokk-Elliot, K. Dankan, D. Kyuzek, O. Grey, R. Louler, M. Brend pyesaları.

== Arxitekturası ==
Avstraliyada arxitektura 18-ásir aqırlarında inglis klassicizmi hám jańa gotika ruwxında rawajlana basladı. XIX ásirdiń 2-yarımınan Sidney, Melburn, Brisben, Adelaida qalalarında tuwrı múyeshli kóp qabatlı jaylar qurıldı. XX ásirdiń 20-jıllarınan Avstraliya arxitekturasında jańa aǵımlar, tiykarınan konstruktivizm keńeyip basladı (paytaxt Kanberra, 1913-1927, arxitektor U. Griffin). Zamanagóy imaratlar arasında Sidneydegi opera teatrı (arxitektor G. Zaydler), Melburndaǵı olimpiada stadionı (1956) hám basqalar itibarǵa ılayıq.

== Súwretlew óneri ==
Avstraliya kórkem mádeniyatı eki dáslepki tiykarǵa iye. Olardan biri aborigenler óneri (oymakerlik, bumeranglarǵa naǵıs salıw, úngirlerdegi taslarda insan kórinisin súwretlew), ekinshisi — evropalıq mádeniyat. XVIII ásirdiń aqırı — XIX ásirdiń baslarında Avstraliya tábiyatınıń anıq súwreti (K. Martene, A. L. Byuvelot), satiralıq grafika (S.T. Xill) payda boldı. XIX ásir aqırı — XX ásir baslarında turmıslıq súwretlew milliy mektebi rawajlandı (súwretshiler J. U. Lambert, F. Mak-Kabin, N. Kuni-xon, músinshi P. Dadsuel). XX ásirdiń 40-jıllarında aborigenlerdiń jańa kórkem óneri payda boldı (Namatjir hám Pa-rerulya shańaraqları).

== Muzıka ==
Avstraliyanıń jergilikli xalqınıń muzıkalıq xalıq dóretiwshiligi ápiwayı usıllar menen ayaq oyın oynap, qosıq aytıwdan ibarat: saz ásbapları qayraq, dawıl, dijeridu hám shahrik. XVIII ásir aqırlarınan evropasha muzıka moda bola basladı. 1847-jılı Sidneyde A. Natanniń «Avstriya Don Joni» degen birinshi Avstraliya operası saxnalastırıldı. Adelaida, Melburn, Sidney, Brisben, Kanberra, Xobartta konservatoriyalar bar. Avstraliya muzıkalıq ǵayratkerler — kompozitorlardan A. Xill, J. Antil, A. Benjamin, dirijyor B. Xeynse, skripkashı B. Kimber, qosıqshılar N. Melba, X. Bleyr hám basqalar.

== Teatr ==
Avstraliyada dáslepki spektakller XVIII ásirdiń 80-jıllarında kóship kelgen evropalıqlar tárepinen qoyılǵan. XIX ásirdiń 30-40-jıllarında Sidney hám basqa qalalarda turaqlı isleytuǵın teatrlar qurıldı. Milliy teatrdıń qáliplesiwinde XX ásirdiń 10-30-jıllarında ádebiy-teatr birlespeleri járdem berdi, olar tiykarınan mámlekette jaratılǵan pyesalardı saxnalastırdı (K. S. Prichard, L. Esson, U. Mur, K. Uotson). Avstraliyanıń «Odd tout,» «Independent tietr» jetekshi milliy teatrları kommerciyalıq teatrlarǵa («Tivali» hám basqalar) qarama-qarsı turadı. Jańa teatrlar dep atalǵan yarım professional teatrlar da islep turıptı.

== Kino ==
Mámlekette kino islep shıǵarıw 1900-jılı baslandı. 70-jılları Avstraliya kinonı rawajlandırıw federaciyasın dúzdi. Hújjetli kino en jayǵan. Melburndaǵı Mámleketlik ilimiy hám sanaat izertlewleri shólkemi ilimiy filmler shıǵaradı.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler == 
{{Commons kategoriya|Avstraliya}}
{{Okeaniya}}
&lt;!-- Cats --&gt;
{{Shala}}

[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Avstraliya| ]]
[[Kategoriya:Okeaniya]]
[[Kategoriya:Materikler]]
[[Kategoriya:G20 mámleketleri]]</text>
      <sha1>o79h1m8ob9okg41amrgyi9g5ae73x6p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Baxreyn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2839</id>
    <revision>
      <id>232645</id>
      <parentid>212095</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:02:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:Parsı qoltıǵı birge islesiw keńesine aǵza mámleketler|Parsı qoltıǵı birge islesiw keńesine aǵza mámleketler]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9872" sha1="0txbp15vytnt218kjt82h7u4nk0zpdb" xml:space="preserve">{{Mámleket infoqutısı 
| mámleket_atı            = Baxreyn
| mámleket_atı_tolıq      = Baxreyn Korolligi
| mámleket_jergilikli_atı = {{native name|ar|مملكة البحرين}}&lt;br /&gt;{{small|Mamlakat al-Baḥrayn}}
| súwret_bayraq           = Flag of Bahrain.svg
| súwret_gerb             = Coat_of_Arms_of_The_Kingdom_of_Bahrain.svg
| súwret_karta            = Bahrain on the globe (Bahrain centered).svg
| mámleket_gimni          = [[Baxreynna]]
| paytaxtı                = [[Manama]]
| koordinatlar            = {{Coord|26|13|N|50|35|E}} 
| eń_iri_qalaları         = [[Manama]]
| rásmiy_tilleri          = [[Arab tili]]
| etnik_quramı_jıl        = 2020
| etnik_quramı            = 53.2% [[Arablar]], 43.4% [[Qubla aziyalılar]], 1.4% [[Afrikalılar]], 1.1% [[Arqa amerikalılar]], 0.9% basqalar
| diniy_quramı_jıl        = 2020
| diniy_quramı            = 74.0% [[Islam]] (rásmiy), 26.0% basqalar
| húkimet_forması         = Unitar [[monarxiya|yarım-konstituciyalıq monarxiya]]
| jetekshi_hámeli_1       = [[Baxreyn patshası|Patsha]]
| jetekshi_atı_1          = [[Xamad bin Isa Al Xalifa]]
| jetekshi_hámeli_2       = [[Baxreyn Bas ministri|Miyrasxor shahzada hám Bas ministr]]
| jetekshi_atı_2          = [[Salman bin Xamad Al Xalifa]]
| nızam_shıǵarıwshı_organ = [[Baxreyn Milliy Májilisi|Milliy Májilis]]
  | joqarǵı_palata        = [[Konsultativlik keńes (Baxreyn)|Konsultativlik keńes]]
  | tómengi_palata        = [[Wákiller palatası (Baxreyn)|Wákiller palatası]]
| suverenitet_tip         = ǵárezsizlik
| dúzilgen_waqıya_1       = Al Xalifa dinastiyası
| dúzilgen_sáne_1         = 1783-jıl
| dúzilgen_waqıya_2       = [[Ullı Britaniya]]dan ǵárezsizlik
| dúzilgen_sáne_2         = 1971-jıl 15-avgust
| dúzilgen_waqıya_3       = Korollik dep járiyalanıwı
| dúzilgen_sáne_3         = 2002-jıl 14-fevral
| maydan                  = 786.8
| maydan_orın             = 173-shi
| xalıq_shama             = {{UN Population|Bahrain}}
| xalıq_shama_jıl         = {{UN Population|Year}}
| xalıq_shama_orın        = 149-shı
| xalıq_sanaq             = 1 501 635
| xalıq_sanaq_jıl         = 2020
| xalıq_tıǵızlıq          = 1 864
| xalıq_tıǵızlıq_orın     = 6-shı
| JIÓ_SAUP                = 118,060 mlrd $&lt;ref name=&quot;IMF&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.imf.org/en/publications/weo/issues/2025/10/14/world-economic-outlook-october-2025| baspaxana = [[Xalıqaralıq Valyuta Fondı]]| til = en}}&lt;/ref&gt;
| JIÓ_SAUP_jıl            = 2026
| JIÓ_SAUP_orın           = 98-shi
| JIÓ_SAUP_jan_basına     = 71 460 $
| JIÓ_nominal             = 49,190 mlrd $
| JIÓ_nominal_jıl         = 2026
| JIÓ_nominal_orın        = 95-shi
| JIÓ_nominal_jan_basına  = 29 780 $
| IRI                     = 0.899
| IRI_jıl                 = 2023
| IRI_rank                = 38-shi
| IRI_ref                 = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{Web deregi | sáne = 2025-jıl 6-may | bet = Human Development Report 2025| url = https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf| baspaxana = [[BMShniń Rawajlanıw baǵdarlaması]]}}&lt;/ref&gt;
| pul_birligi             = [[Baxreyn dinarı]]
| pul_birligi_kod         = BHD
| waqıt_zonası            = [[Arabiya standart waqtı|AST]]
| waqıt_utc               = +3
| avtomobil_háreketi      = oń
| telefon_prefiksi        = +973
| iso3166code             = BH
| internet_domeni         = [[.bh]]
| rásmiy_sayt             = {{URL|bahrain.bh}}
}}
'''Baxreyn''' (البحرين‌‎) '''Mámleketi''' (مملكة البحرين, Mámleket al-Bahrayn) — [[Qubla-batıs Aziya]]da, Parsı qoltıǵınıń Baxreyn atawlarındaǵı mámleket (ámirlik). Baxreyn quramına 33 ataw kiredi, olardıń eń úlkenleri: Baxreyn, Muharrak, Umm-Naasan, Havar. Rásmiy tili — arab tili. Maydanı 695,2 km2, xalqı 1 493 231 adam (2017). Tiykarǵı xalqı arablar. Sonıń menen birge parsılar, pakistanlıqlar, hindler de jasaydı. Xalıqtıń 83% i qalalarda jasaydı. Islam dinine sıyınadı. Paytaxtı — [[Manama]] qalası.

== Mámleketlik basqarıw principi ==
Baxreyn — konstituciyalıq monarxiya. Mámleket baslıǵı — ámir. Nızam shıǵarıwshı hákimiyattı ámir hám bir palatalı Milliy Keńes (parlament), atqarıwshı hákimiyattı bas ministr basshılıǵındaǵı húkimet ámelge asıradı. 1973-jıl mámleket Konstituciyası qabıl etilgen. 1973-1975-jıllarda konstituciyaǵa muwapıq Milliy Assambleya (parlament) shaqırıldı, biraq ol 1975-jılda ámirdiń pármanı menen tarqatıp jiberildi. 1992-jılda 40 adamnan ibarat Máslahát Keńesi dúzilgenligi daǵaza etildi. Onıń wazıypası — nızam joybarları hám mámleket sociallıq-ekonomikalıq siyasatınıń túrli tarawları boyınsha usınıslar islep shıǵıwdan ibarat. Keńes quramın ámir belgileydi.

== Aymaqlıq bóliniwi ==
''Tiykarǵı maqala: [[Baxreyn aymaqlıq bóliniwi]]''

''Tiykarǵı maqala: [[Baxreyn qalaları]]''

== Tábiyatı ==
Atawlar aymaǵı oypatlıqtan ibarat, onıń biyikligi 135 m ge jetedi. Neft, tábiyiy gaz kánleri bar. Íqlımı tropikalıq ıqlımǵa jaqın. Yanvar ayınıń ortasha temperaturası 16°C, iyul ayınıń ortasha temperaturası 37°C. Jılına 90 mm ge jaqın jawın jawadı. Tropikalıq saxgyular kóp orındı iyelegen.

== Tariyxı ==
Baxreyn atı eramızǵa shekemgi 3 mıń jıllıqlardaǵı dáreklerde tilge alınadı. Ol óziniń merwert-hinjileri menen ataqlı bolǵan. 1521-jıl Portugaliya kolonizatorları tárepinen basıp alınǵanǵa shekem Baxreyn VIII ásir dawamında ǵárezsiz arab musulman mámleketi bolǵan. Portugallar bul jerde uzaq tura almadı. 1602-1783-jıllarda Baxreyn Iran húkimranlıǵında boldı. 1820-jıl hám 1861-jıldaǵı Britaniya-Baxreyn kelisimlerinen keyin, ol Britaniya imperiyası qolına ótti, yaǵnıy onıń koloniyasına aylandı. 1971-jılda ǵárezsizlikke eristi. 1971-jıldan BMSh aǵzası. Ózbekstan menen diplomatiyalıq qatnasların 1992-jıl mayda ornatqan. Milliy bayramı 16-dekabr Milliy kún (1971-jıl).

== Siyasiy shólkemleri ==
Siyasiy partiyalar hám kásiplik awqamlardıń iskerligi qadaǵan etilgen. Jasırın tárizde Baxreyn milliy azatlıq frontı (1959-jılda dúzilgen) hám Baxreyn xalıq frontı (1975) háreket etpekte.

== Xojalıǵı ==
Ekonomikanıń tiykarın neft hám gaz rezervleri quraydı. Mámlekette hár jılı 2-2,5 man. tonna neft hám 6 mlrd. kub m ge shekem tábiyiy gaz qazıp alınadı. Mámleket byudjet dáramatınıń 70% ke jaqını neft sebepli támiyinlenedi. Mámlekette jılına 14 mln. tonna neft ónimlerin qayta isleytuǵın zavod hám iri neft ximiyası (tiykarınan, Saudiya Arabstanı nefti esabına isleydi), jılına 200 mıń tonna alyuminiy islep shıǵaratuǵın zavod, dúnyadaǵı eń úlken keme remontlaw kárxanalarınan biri, 11 elektr stanciya islep turıptı.

100 ge jaqın mayda hám orta jeńil sanaat hám ónermentshilik kárxanaları bar. Kondicionerler jıynalatuǵın, plastmassa buyımlar hám azıq-awqat ónimleri islep shıǵarılatuǵın, teńiz suwı dushshılastırılatuǵın kárxanalar bar. Tiykarǵı sanaat orayları: Manama, Al-Maharraq, Al-Hidd. Awıl xojalıǵı tómen rawajlanǵan. Jalpı milliy óniminiń 1% i onıń úlesine tuwrı keledi. Xurma, piste, maylı eginler, ánjir, citrus miyweler, júzim jetistiriledi. Azıq-awqat ónimlerine bolǵan talap, tiykarınan, shetten keltiriletuǵın ónimler esabına qandırıladı. Teńiz haywanların tutıw hám merwert izlew rawajlanǵan. Keyingi jıllarda byudjet túsimlerin kóbeytiw maqsetinde turizmdi rawajlandırıwǵa úlken itibar berilmekte. Shetke neft ónimleri, alyuminiy, neft ximiyası ónimleri shıǵarıladı; shetten sanaat hám awıl xojalıǵı ásbap-úskeneleri, transport quralları, sanaat buyımları, azıq-awqat ónimleri keltiriledi.

== Transportı ==
Avtomobil jolları xalıq jasaytuǵın mánzillerdi bir-biri menen baylanıstıradı. Olardıń uzınlıǵı 2,6 mıń km. Muharrak atawında xalıqaralıq aeroport bar. Tiykarǵı teńiz portları: Manama, Sitra. Sırtqı sawdada tiykarǵı qarıydarları: Saudiya Arabstanı, Ullı Britaniya, AQSh, Yaponiya, Germaniya, Avstraliya. Pul birligi — Baxreyn dinori.

== Mádeniyatı ==
Baxreynde 6 jıllıq baslanǵısh, 2 jıllıq aralıq hám 3 jıllıq orta ulıwma tálim hám óner mektepleri bar. Diniy mektepler de islep turıptı. Arab tilinde «Al-Ayyom» («Kúnler»), «Axbor al-Xolij» («Qoltıq jańalıqları»), «Al-Jamohir» («Komanda»), «Al-Fajr» («Tań») gazetaları, «Al-Bahrayn» («Baxreyn»), «Sado al-Usbua» («Hápte jańǵırıǵı») jurnalları baspa etiledi. 1976-jılda Parsı qoltıǵı mámleketleri regionlıq informaciya agentligi dúzilgen. 1955-jıldan radiostanciya arab tilinde esittiriwler júrgizedi; 1973-jıldan telekórsetiwler jolǵa qoyılǵan.

Baxreynde «Ózbekstan hawa jolları» milliy aviaciya kompaniyasınıń wákilxanası bar. Ózbekstan Hayal-qızlar shólkemi menen isbilermen hayal-qızlar awqamınıń delegaciyası 1992-jıl may ayında Manamadaǵı hár jılǵı qayırqomlıq yarmarkasında qatnastı. Ol jerde ózbek ustalarınıń kórkem óner hám reńli súwret dóretpeleri kórsetildi. Sapar waqtında Ózbekstan hayal-qızlar komiteti menen Baxreyn Ana hám bala awqamı arasında sheriklik ornatıw haqqında qospa bayanatnamaǵa qol qoyıldı. 1997-jıl 17-22-fevral kúnleri Baxreyn neft hám sanaat ministrligi delegaciyası [[Tashkent]]te qonaq bolıp, [[Ózbekstan]]nıń ekonomikalıq hám eksport-import múmkinshilikleri menen tanıstı.

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{Aziya}}

[[Kategoriya:Baxreyn| ]]
[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Aziya]]
[[Kategoriya:Ataw mámleketler]]
[[Kategoriya:Aziya mámleketleri]]
[[Kategoriya:Parsı qoltıǵı birge islesiw keńesine aǵza mámleketler]]</text>
      <sha1>0txbp15vytnt218kjt82h7u4nk0zpdb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hindstan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2841</id>
    <revision>
      <id>232611</id>
      <parentid>190148</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:35:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:G20 mámleketleri|G20 mámleketleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50430" sha1="k8ucy0l7kltuj1tkb0s36uc1uiiszd6" xml:space="preserve">'''Hindstan''' (rásmiy: '''Hindstan Respublikası''' (Bhārat Gaṇarājya[1]))- [[Qubla Aziya]]daǵı mámleket. Aymaǵı arqadan qublaǵa 3 214 km, batıstan shıǵısqa 2 933 km sozılǵan. Arqasında Himalay tawları, batısta Arabstan teńizi, shıǵısta Bengaliya qoltıǵı menen qorshalǵan. Hindstan quramına Arabstan teńizindegi Lakkadiv hám Amindiv atawları, Bengaliya qoltıǵındaǵı Andaman hám Nikobar atawları da kiredi. Maydanı — 3,3 million km2. Xalqı — 1 428 627 663 adam (2023). Paytaxtı — [[Nyu Dehli]]. Basqarıw tárepten 28 shtat hám 8 awqam aymaǵına bólinedi.

== Mámleketlik basqarıw principi ==
Hindstan — federativ respublika. Ullı Britaniya basshılıǵındaǵı Óz ara doslıq quramına kiredi. Ámeldegi Konstituciyası 1950-jıl 26-yanvardan kúshke kirgen; keyinirek ózgerisler kirgizilgen. Mámleket baslıǵı — prezident (2022-jıl 25-iyuldan Droupadi Murmu). Ol parlamenttiń eki palatası hám shtatlardıń nızam shıǵarıwshı shólkemleri aǵzalarınan ibarat saylawshılar komissiyası tárepinen 5 jıl múddetke saylanadı. Nızam shıǵarıwshı hákimiyattı prezident eki palata — Shtatlar keńesi (Raja sabxa) hám de Xalıq palatası (Log sabxa) nan ibarat parlament, atqarıwshı hákimiyattı prezident hám bas ministr basshılıǵındaǵı húkimet ámelge asıradı.

== Tábiyatı ==
Hindstan arqalı az bóleklengen, tómen, qumlı. Tiykarınan, Hindstan yarım ataw hám Hindgang tegisliginde jaylasqan; Himalay hám Qaraqurum tawlarınıń bir bólegin óz ishine aladı. Hindistan aymaǵınıń 3/4 bólegi tegislik hám tegistawlıq. Hindstan yarım atawınıń derlik hámmesin Dekan tegistawlıǵı iyelegen (shıǵısqa qaray 900 m den 300 m ge shekem tómenlep baradı). Hindstan yarım atawı arqada allyuvial Hindgang tegisligi jaylasqan. Jer sharındaǵı eń biyik taw dizbegi — Himalay (Hindistanda biyikligi 8126 m, Nangaparbat tawı) hám Qaraqurum tawları Hindistandı arqadan tosıp turadı. Hindstanda paydalı qazılmalardan taskómir, temir rudası, titam, altın, tábiyiy gaz, marganets, xromit, boksit, almaz, qımbat bahalı taslar, mıs, neft, slyuda, qorǵasın kánleri bar.

== Íqlımı ==
Íqlımı, tiykarınan, tropikalıq ıqlım, arqada tropikalıq mussonlı ıqlım. Iyun-oktyabrde ıssı hám ızǵar, noyabr-fevralda qurǵaq, salqın, mart-mayda júdá ıssı hám qurǵaq ıqlım. Ízǵar máwsimde jıllıq jawınnıń 70-90% jawadı. Jıllıq jawın Batıs Gat hám Himalay tawlarınıń samalǵa qarsı janbawırlarında 5000-6000 mm, Shillong platosında 12000 mm (Jer júzindegi eń jawın kóp jer), Hindgang tegisliginde 100 mm, Hindstan yarım atawınıń oraylıq bóleginde 300-500 mm. Yanvardıń ortasha temperaturası tegisliklerde 15° (arqada), 27° (qublada), may ayında hámme jerde 28-35°, ayırım waqıtlarda 48°. Tawlarda ortasha temperatura yanvarda -G, −8°, iyulda 18-23°.

Tiykarǵı dáryaları: Gang, aǵısı Jamna, Hind (joqarǵı aǵımı), Braxmaputra (tómen aǵımı), Narmada, Godavari, Krishna. Dáryaları jazda suwlı (musson jawınları dáwirinde tasadı), suwǵarıwda keń paydalanıladı, ayırımlarında keme qatnaydı. Topıraqları Hindistan aymaǵınıń kóp bóleginde qızıl, Dekan tegistawlıǵında qara, Hindgang tegisligi hám teńiz jaǵası oypatlıqlarında qońır topıraq. Himalay tawları janbawırında taw-qońır, sarı, taw qońır-orman, podzol, taw-otlaqı topıraqlar tómennen joqarıǵa almasıp baradı. Ósimliklerden akaciya, bambuk, kokos hám xurma palmasi keń tarqalǵan. Mámlekettiń 25% orman. Himalay tawlarınıń tómen janbawırlarında terek, joqarıda tik, sandal, himalay kedri, qaraqaraǵay, aqqaraǵay ósedi. Batıs Gat tawları janbawırı, Gang hám Braxmaputra deltaları, Shıǵıs Himalay taw aldı mudam jasıl ormanlardan ibarat. Hindistanda ósimliklerdiń 21 000 túri tarqalǵan. Onda Jer júzinde bar bolǵan barlıq ósimliktiń yarımınan kóbin ushıratıw múmkin.

Haywanat dúnyası hár túrli. Sút emiziwshi haywanlardıń 350 túri, quslardıń 1600 den zıyat túri bar. Hindistan aymaǵında pil, meshin, nosorog, arıslan, qaplan, jolbarıs, mangusg hám basqa haywanlar jasaydı, jılannıń derlik barlıq turi bar. Mámlekette 75 milliy baǵ hám 420 dan artıq qorıqxana bar. Iri milliy baǵları: Kaziranga, Manas, Dachigan, Dadva, «Gúller oypatlıǵı» (Uttar-Pradesh), Sariska hám basqalar.

== Xalqı ==
Hindstan — dúnyada eń kóp milletli mámleketlerden biri. Hindstanda túrli tillerde sóylesiwshi bir neshe júz millet, elat hám qáwim jasaydı. Xalqınıń 72% hind-evropa tilleriniń hindoriy tilleri toparında sóylesiwshi xalıqlar — hindustoniylar, marathlar, bengallar, bixarlar, gujarotlar, oriyalar, rajastxonilar, panjobilar quraydı. Kashmirilar dari til toparına tiyisli. Hindstan qublada, tiykarınan, dravid tillerinde, arqa hám arqa-shıǵısında tibetbirma tillerinde sóylesiwshi xalıqlar jasaydı. Qala xalqı 30%. Rásmiy tilleri — hind hám inglis tilleri. Xalıqtıń kóbisi (73%) hinduiylik dinine sıyınadı; islam (16%), xristian (6%), sikhizm (2,5%) hám basqa dinlerge sıyınıwshılar da bar. Iri qalaları: Kalkutta, Bombey, Dehli, Chennay, Bangalor, Ahmadobod, Aydarobod, Puna, Kanpur, Nagpur, Jaypur, Lakhnau.

== Tariyxı ==
Arxeologiyalıq tabilǵan zatlar Hindstanda adamlar tas dáwirinde-aq jasaǵanlıǵınan dárek beredi. Eramızǵa shekemgi 3 mıń jıllıqtıń 2-yarımı — 2 mıń jıllıqtıń 1-yarımında Hind dáryası oypatlıǵında joqarı dárejede rawajlanǵan qala mádeniyatı payda bolǵan (Qarańız: Xarappi mádeniyatı). Eramızǵa shekemgi 2 mıń jıllıqtıń 2-yarımında arqa-batıstan Hindistanǵa oriylar kirip kelip, aldın Panjab, keyinirek Gang dáryası oypatlıǵına jayǵastı. Eramızǵa shekemgi VI ásirde arqa Hindstannıń shıǵıs bóleginde, Gang hám Jamna dáryaları háwizlerinde Magay&quot;a mámleketi bolǵan. Eramızǵa shekemgi VI-IV ásirlerde ekonomikalıq rawajlanıw áyyemgi hind jámiyetinde turmıs shárayatların talay ózgertti. Qullar hám jallanba jumısshılardıń miynetinen dıyqanshılıq, ónermentshilik hám kánshilik jumıslarında paydalanıldı. Social qarama-qarsılıqlardıń kusheyiwi diniy-sektantlik háreketin payda etti, aqıbette buddizm hám jaynizm dinleri payda boldı. Eramızǵa shekemgi IV ásir ortalarında Nandalar dinastiyası dáwirinde derlik pútkil Hind dáryasınıń oypatlıǵı magadha mámleketi ıqtıyarında bolǵan. Magadha mámleketi gúllenip rawajlanǵan dáwirde Hind dáryası háwiziniń bir bólegin Ahamaniyler basıp aldı. Eramızǵa shekemgi 327-325-jıllarda Hindstanǵa Iskandar Maqduniy bastırıp kirdi. Magadha mámleketiniń qaraqshılıq urısları Mauriylar imperiyası dáwirinde de dawam etti. Patsha Ashoka húkimranlıǵında derlik pútkil Hindistan hám házirgi Awǵanıstannıń bir bólegi Mauriylarǵa qaraslı edi. Eramızǵa shekemgi I ásirde Hindistan arqasınıń úlken bólegi kushanlar qol astına ótti (Qarańız: Kushan patshalıǵı). Kushanlar mámleketi jemirilgennen keyin, IV ásirde Hindstan arqada taǵı Magadha mámleketi gúllendi.

Keyinirek Guptalar dinastiyası dáwirinde arqa Hindistannıń ádewirǵana bólegi — shıǵısta Bengaliya qoltıǵınan batısta Panjab hám Katxiyavar yarım atawına shekem bolǵan aymaq Magadha mámleketi quramına kirdi. Tap sol dáwirde Dekapda Vakataka, Pallavlar, Vanga sıyaqlı mámleketler bar bolǵan. II-IV ásirlerde bul jerde qulshılıq basqarıw principi jemirile baslaǵan. VI-XII ásirlerde Hindstanda bir neshe mámleket bar bolǵan. VII ásirdiń 1-yarımında jergilikli patshalardan biri Harsha Hindistan arqadaǵı bir neshe mámleketlerdi jawlap alıp, Harsha imperiyasına tiykar salındı. Bul imperiya 30 jıl húkim súrdi. VIII ásir baslarında arablar Sindti basıp aldı. XI ásir baslarında Mahmud Ǵaznaviy Hindistan arqasına bir neshe ret hújim etip, Panjabtıń bir bólegin óz mámleketi quramına qosıp alǵan. XII ásir aqırı — XIII ásir baslarında Hindistan arqasın Ǵuriylar mámleketi húkimdarı Muhammad Ǵuriy jawlap aldı. Onıń óliminen keyin Ǵuriy járdemshilerinen biri Qutbiddin Oyboq Dehli sultanlıǵına tiykar saldı. XIV-XV ásirlerde hind rojalarınıń hákimiyatı saqlanǵan Rajputana (Qarańız: Rojasthon) dan tısqarı Hindistan arqada ǵárezsiz Jaunpur, Bengaliya, Gujarat, Malva hám de Dekannıń arqada Baxmoniy sultanlıǵı payda boldı. Awǵanlardıń Lodiylar dinastiyası húkimranlıǵı dáwiri (1451-1526) nde Gang dáryası oypatlıǵınıń ádewirǵana bólegi sultanlıqqa qosıp alındı. XV ásir aqırında Hindistanǵa dáslepki evropalıq kolonizatorlar — portugallar kirip keldi hám XVI ásirdiń 1-yarımında olar teńiz jaǵasına jaylasıp aldı.

1526-jıl aprelde Zahiriddin Muhammad Babur panipattaǵı urısta Ibrahim Lodiydi jeńip, Dehli sultanlıǵın iyeledi hám Hindistanda Baburiyler mámleketine tiykar saldı (bul mámleket 1858-jılǵa shekem bar boldı). XVII ásir baslarında Hindstanǵa Angliya hám Gollandiyanıń Ost-Hindstan kompaniyaları suǵılıp kirdi hám portugallardı Hindistan menen alıp baratırǵan teńiz sawdasınan ayırıp, mámlekette qatar faktoriya (sawda-satıq punktleri) asha basladı. 1664-jıl francuzlardıń Ost-Hindstan kompaniyası da dúzildi. Baburiyler arasındaǵı óz-ara ishki gúres inglis hám francuzlardıń Ost-Hindistan kompaniyalarına Hindstanda áskeriy ekspansiya uyımlastırıw imkaniyatın berdi. Hindstanda ústemlikke erisiw ushın bul eki kompaniya arasında Qubla Hindstanda bolıp ótken sawashlar (1756-1763) nátiyjesinde Angliyanıń Ost-Hindistan kompaniyası jeńimpaz shıǵıp, Bengaliyanı jawlap aldı, Karnatik hám Aud xanlıqların óz xızmetkerlerine aylandırdı. 1803-jıl Dehli basıp alınǵannan keyin, baburiy patshalar inglisler Ost-Hindstan kompaniyasına tolıq ǵárezli bolıp qaldı. 1833-jıl Ost-Hindistan kompaniyası sawda shólkemi retinde tamamlanıp, oǵan Hindstandı kolonizatorlik tiykarında basqarıw wazıypası júkletildi. Hindistan áste-aqırın Ullı Britaniyaǵa awıl xojalıǵı shiyki ónimin jetkerip beretuǵın bazaǵa aylanıp qaldı. XIX ásir ortalarında kolonizatorlarǵa qarsı xalıq qozǵalańları bolıp ótti. 1857-1859-jıllarda bolıp ótken ataqlı áskeriyler qozǵalańı (Qarańız: Hindstan xalıq kóterilisi) Hindistannıń keyingi rawajlanıwına tásir kórsetti. 1858-jıl Ost-Hindstan kompaniyası tamamlanıp, Hindistandı tikkeley Ullı Britaniya basqarıp basladı.

XIX ásirdiń 80-jıllarınan mámlekette xalıqtıń narazılıq kórsetiwleri, mitingler, is taslawlar háwij aldı. 1885-jıl qatar milliy shólkemler birlesip, Hindistan milliy kongressi (HMK) ne jıynaldı. XX ásir basları onda B. Tilak basshılıǵında shep demokratiyalıq aǵım qáliplesti. 1905-1908-jıllarda milliy azatlıq háreketi jáne de háwij aldı. Ásirese, 1908-jılǵı Bombey is taslawı zárúrli áhmiyetke iye boldı. Ullı Britaniya húkimeti milliy azatlıq háreketin diniy topar belgileri boyınsha bólip taslawǵa háreket etti hám 1906-jıl Musulmanlar ligası partiyasınıń payda bolıwına kómeklesti. Oǵan qarsı hindulerdiń Hindu maxasabxa (hindulerdiń ullı awqamı) siyasiy shólkemi dúzildi. [[Birinshi jáhán urısı]] dáwiri (1914-1918) nde Hindistan metropoliya tárepinde urısta qatnastı. 1918-jıldan kolonizatorlikke qarsı gúres jáne de háwij aldı. Bul dáwirde HMK basshılarınan biri bolǵan M. K. Gandi kolonizatorlarǵa qarsı gúrestiń sat'yagraxa (kúsh isletpesten qarsılıq kórsetiw) formasın propaganda etti. Gandi táliymatı — gandizm HMK partiyasınıń rásmiy ideologiyasına aylandı. Inglis kolonizatorlarınıń Amritsar obası (1919-jıl aprel) nan keyin dekabrde HMK boysınbaw kompaniyasın háwij aldırdı. 1918-1922-jıllarda jumısshılar háreketi kúsheydi. 1920-jıl Bugun Hindistop kásiplik awqamları kongressi dúzildi. 1923-1927-jıllarda milliy azatlıq háreketi waqtınsha passivlesti.

1927-jıl HMK da antiimperialistlik gúresti aktivlestiriw tárepdarların birlestirgen shep qanat payda boldı. Oǵan J. Neru hám S. Ch. Bas basshılıq etti. 1929-1930-jıllardaǵı jáhán ekonomikalıq krizisi antiimperialistlik háreketti jańa basqıshqa kóterdi. 1930-jıl HMK M. Gandi basshılıǵında taǵı boysınbaw kompaniyasın baslap jiberdi. 1931-jıl martta HMK basshıları kolonizator húkimran sheńberler menen kelisim basladı. Hár eki tárep kelise almaǵan soń, boysınbaw kompaniyası dawam ettirildi (1934-jılǵa shekem). 1935-jıl Angliya parlamenti Hindistandı basqarıw tuwrısında hújjet (nızam) qabılladı. Buǵan kóre, wálayatlardıń avtonomiya huqıqları biraz keńeytirildi, olarda jergilikli húkimet dúzildi, biraq húkimet aldınǵıday inglis kolonizatorları qolında qalaberdi. Mámlekette bul reakcion hújjetke qarsı kórsetiwler bolıp ótti. 1936-jıl HMK imperialistlik kúshlerge qarsı birden-bir front dúziw wazıypasın ilgeri súrdi. Ekinshi jáhán urısı (1939-1945) dáwirinde Hindistan antifashistlik koaliciya tárepinde boldı. Urıs sońında Hindistan menen Angliya imperializmi arasında ekonomikalıq hám siyasiy qarama-qarsılıqlar keskin kúsheydi. 1946 -jıl basında armiya, flot hám aviaciyada inglislerge qarsı ǵalabalıq shıǵıwlar bolıp ótti. 1946-jıl 18-23-fevralda Bombeydaǵı áskeriy teńizshiler kóterilisi revolyuciyalıq hárekettiń joqarı shıńı boldı. Angliya húkimeti milliy háreket basshıları menen kelisim baslap, 1946-jıl báhárde Hindistanǵa dominion mártebesin beriwge qarar etkenligin járiyaladı.

1946-jıl avgustta J. Neru basshılıǵında waqıtsha húkimet dúzildi. Milliy azatlıq háreketiniń háwij alıp ketiwi nátiyjesinde inglis kolonizatorları Hindistannan shıǵıp ketiwge májbúr boldı. 1947-jıl 15-avgustta Hindistan aymaǵında eki ǵárezsiz mámleket — Hindistan (tiykarınan, hindulerden ibarat) hám Pakistan (tiykarınan, musulmanlardan ibarat) dominionları payda boldı. Hindistannıń birinshi bas ministri HMK jetekshisi J. Neru boldı. 1950-jıl 26-yanvarda Hindistan suverenli respublika dep daǵaza etildi. Mámlekette agrar reformaları ótkerile baslandı. Sanaatta mámleket sektorın jaratıw jáne onı rawajlandırıw, awıl xojalıǵında jer iyesi jer iyeligin tamamlaw jolları belgilendi. 1964-jıl mayda J. Neru óliminen keyin HMK partiyasınıń jaǵdayı awırlastı. 1965-jıl gúzde Hindistan-Pakistan kelspewshiligi júz berdi. 1966-jıl Tashkent ushırasıwında qol qoyılǵan Tashkent deklaraciyası eki mámleket arasındaǵı dawlardı sheshiwine tiykar boldı. 1966-jıl yanvarda L. B. Shastri óliminen keyin J. Nerudıń qızı — I. Gandi Hindistan Bas ministri boldı. 1977-jıl martta parlamentke ótkerilgen saylawda Janata parti (partiyası) jeńimpaz shıqtı. Bul HMK niń keyingi 30 jıl (1947-1977) dawamındaǵı birinshi iri jeńilisi edi. Janata parti jetekshisi M. Desai Hindistan Respublikasınıń tórtinshi Bas ministri boldı.

1977-jıl marttaǵı jeńilisten keyin HMK partiyası krizis dáwirin basınan keshirdi. Partiyanıń bir qansha kózge kóringen basshıları Janata partiǵa ótip ketti. 1978-jıl yanvarda burınǵı Bas ministr I. Gandi jáne onıń bir qansha tárepdarları HMK nen shıǵıp, jańa partiya — HMK (I) in dúzdi. 1980-1989, 1991-1996-jıllar hám 2004-jıldan HMK [1978-jıldan HMK (I)] húkimet joqarısında. Hindistan — 1945-jıldan BMSh aǵzası. 1991-jıl 26-dekabrde Ózbekistan Respublikası suverenitetin tán alǵan hám 1992-jıl 18-martta diplomatiyalıq qatnasların ornatqan. Milliy bayramları: 26-yanvar — Respublika kúni (1950) hám 15-avgust — Ǵárezsizlik kúni (1947).

== Tiykarǵı siyasiy partiya hám kásiplik awqamları ==
Hindistan milliy kongressi (I) partiyası, HMK (1885-jıl 28-dekabrde dúzilgen) gi bóliniwden keyin 1978-jıl yanvarda dúzilgen; Bxaratiya janata parti, Janata parti (1977-jıl dúzilgen) diń bóliniwi nátiyjesinde 1980-jıl aprelde dúzilgen; Janata dal partiyası, 1988-jıl 11-oktyabrde dúzilgen; Hindistan Kommunistlik partiyası, 1925-jıl 26-dekabrde tiykar salınǵan; Hindistan Kommunistlik partiyası (marksistik), 1964-jıl noyabrde dúzilgen. Ulıwma Hindistan kásiplik awqamları kongressi, 1920-jıl dúzilgen; Hindistan kásiplik awqamları milliy kongressi, 1947-jıl tiykar salınǵan; Hind kásiplik awqamları orayı, 1970-jıl dúzilgen.

== Xojalıǵı ==
Hindistan — agrar-industrial mámleket. Sanaat islep shıǵarıw, ózine tartatuǵın shet el qarjısınıń kólemi tárepinen dúnyadaǵı rawajlanǵan 10 dana mámleket qatarına kiredi. Jalpı ishki ónimde awıl xojalıǵı, orman xojalıǵı hám balıq tutıw 25%, sanaat 30%, xizmet kórsetiw tarmaǵı 45% ti quraydı. Ekonomikası kóp ukladlı. Jalpı milliy óniminiń 28% in quraytuǵın mámleket sektorı áskeriy sanaat tarmaqları, atom energetikası, transport hám baylanısta jetekshi orın iyeleydi. Awıl xojalıǵında mayda dıyqan xojalıqları ústemlik etedi. Mámlekette 8 mln. nan artıq fermer xojalıǵı bar. Islenetuǵın jerler (165 mln. gektar) mámleket aymaǵınıń 2/3 bólegin quraydı; sonnan 141 mln. gektarı tek egislik (35 mln. gektarınan jılına eki ret ónim alınadı). Awıl xojalıǵı maydanınıń 20% i suwǵarıladı. Mámlekette xalıq sanı kóp bolıwına qaramastan, onıń awıl xojalıǵı ónimlerine bolǵan mútájligi tolıq qandırılıpǵana qalmay, kóp bólegin eksport ta etedi. Awıl xojalıǵı dıyqanshılıqqa qánigelesken. Tiykarǵı eginleri — salı, biyday, tarı, sobıqlı dán eginleri hám maylı ósimlikler. Hindistan shekerqamıs, jer ǵoza, shay, ken, kanakunjut, paxta jetistiriw boyınsha dúnyada aldınǵı orınlarda turadı.

Sonıń menen birge, kauchuk, kofe, mákke, temeki, burısh, tatımlıqlar (burısh, kardamon, mushk, dolchin hám taǵı basqalar) jetistiriledi. Hindistanda kokos palmasi, banan, citrus hám basqa miyweli terekler de ósiriledi. Shárwashılıǵında qaramal, qoy, eshki, shoshqa, jılqı, túye, quslar baǵıladı. Nawqanshılıq rawajlanǵan. Balıq hám teńiz haywanları awlanadı. Orman xojalıǵında qımbat bahalı aǵash tayarlanadı. Sanaatında marganets, slyuda (dúnyada aldınǵı orınlardan birinde), taskómir, titan, temir rudası, altın, tábiyiy gaz, xromit neft, boksit hám basqalar qazıp alınadı. Jılına ortasha 380 mlrd. kvt/saat elektr energiyası payda etiledi (onıń 4/5 bólegi ıssılıq elektr stanciyalarında, 1/7 bólegi GES larda); AES lar da bar. Jetekshi sanaat tarmaqları: toqımashılıq (tiykarınan, ken hám jip-gezleme), azıq-awqat (qantsheker, temeki), teri-ayaq kiyim sanaatı. Neftti qayta islew, cement, qaǵaz, shıyshe-ayna islep shıǵarıw kárxanaları bar. Qara hám reńli metallurgiya, ximiya sanaatı, mashinasazlıq rawajlanǵan. Dúnyadaǵı informaciya texnologiyaları baǵdarındaǵı kárxanalardıń yarımınan kóbi Hindistanda jaylasqan. Yadrolıq texnologiyalar hám kosmostı jawlap alıw boyınsha jetekshi orında. Hindistanda islep shıǵarılatuǵın sanaat ónimleriniń 40% ke jaqının mayda hám ónermentshilik kárxanaları beredi.

== Transportı ==
Transportında temirjol transportı zárúrli rol oynaydı. Transport jolları uzınlıǵı 75 mıń km (15% elektrlastırılǵan). Avtomobil jolları uzınlıǵı 3 mln. km den artıq. 1984-jıl Kalkutta qalasında metropoliten iske túsken. Mámlekette kemeler qatnaytuǵın dárya jollarınıń sanı 14. Mámleket sırtqı sawda aylanbasınıń 90% teńiz jolları arqalı ámelge asırıladı. Teńiz sawda flotınıń tonnası 10 366 mıń tonna dedveyt. Iri teńiz portları: Bombey, Kalkutta, Kochin, Vishakhapatnam, Chennay. Hindistannıń kóp qalaları jáhándegi iri qalalar menen hawa jolları arqalı baylanısqan. Tiykarǵı aeroportları Bombey, Dehli, Kalkutta, Bangalor, Chennay, Bxubaneshvar, Maduray qalalarında jaylasqan. Mámleket ishkerisinde xızmet etetuǵın 90 aeroport bar.

== Sırtqı sawda ==
Hindistan shetke mashina hám úskeneler, kiyim-kenshek, teri hám onnan tayarlanǵan buyımlar, ximiyalıq tovarlar, jip-gezleme gezlemeler, juttan tayarlanǵan buyımlar, temir rudası, shay, kofe, tatımlıqlar, konserva, balıq hám balıq ónimleri, brilliant, qımbat bahalı taslar shıǵaradı. Shetten neft hám neft ónimleri, islep shıǵarıw quralları, tutınıw buyımları hám basqalardı aladı. Sırtqı sawdada AQSh, Yaponiya, Ullı Britaniya, Germaniya, BAÁ, Belgiya, Italiya, Rossiya, Franciya, Saudiya Arabstanı hám basqa mámleketler menen sheriklik etedi. Pul birligi — Hindistan rupiyasi.

== Medicinalıq xızmeti ==
Mámlekette densawlıqtı saqlaw ámeliyatında xalıq shıpakerlik kásibi de keń qollanıladı. Medicina xızmetkerleri 100 den artıq medicina joqarı oqıw orınlarında, 16 tis shıpakerleri kolledjlerinde hám 12 basqa medicina bilim orınlarında, orta medicina xızmetkerleri 480 medicina mektebinde tayarlanadı. Mámlekette kóplegen medicina orayları, zamanagóy emlewxana hám ambulatoriya tarmaqları bar. Tiykarǵı kurort mákanları: Gujarot shtatındaǵı Titxal, Ubxrat, Diu, Daman, Maharashtra shtatındaǵı Madha, Marv, Karnatakadaǵı Ullal, Udili, Mangamuru hám basqalar. Hindistanda eki túrdegi densawlıqtı saqlaw mákemeleri bar. Biri menshikli densawlıqtı saqlaw, ekinshisi mámleket densawlıqtı saqlaw xızmetleri. Hindistanda ayrıqsha parıq penen tán alınǵan 6 medicina sisteması bar. Bular Ayurveda, Sidda, Unani, Yoga, Naturopatiya hám Gomeopatiya.

== Bilimlendiriwi, mádeniy-aǵartıwshılıq hám ilimiy mákemeleri ==
Hindistan ǵárezsizlikke erisken waqıtta mámleket xalqınıń 96% sawatsız bolǵan. 1949-jılda qabıl etilgen konstituciya boyınsha 6 jastan 14 jasqa deyingi balalar ushın biypul májburiy talim engizildi. 2005-jılda sawatlılıq dárejesi 52% ke jetti. Mámlekette úlken jastaǵı xalıq arasında sawatsızlıqtı tamamlaw maqsetinde arnawlı mektepler ashılǵan bolıp, olarda 120 mln. adam shuǵıllanadı. Hindistanda xalıq tálimi sisteması mektepke shekemgi tálim mákemeleri, baslanǵısh hám kishi tiykarǵı mektep, tolıqsız orta hám tolıq orta mektepten ibarat.

Maman jumısshılar óner bilim orınlarında tayarlanadı. Joqarı oqıw orınlarında oqıw múddeti 5-6 jıl hám oqıw pullı. Mámleket oqıw orınları menen birge arnawlı oqıw orınları da bar. mámlekette 219 universitet hám institut hám de 7 mıńnan zıyat kolledj bar. Iri hám áyyemgi joqarı oqıw orınları: Bombey universiteti, Kalkutta universiteti, Chennay universiteti hám basqa tiykarǵı kitapxanaları: Kalkuttadaǵı milliy kitapxana (1902-jıl dúzilgen), Dehlidegi ǵalabalıq kitapxana (1951), Chennaydaǵı ǵalabalıq oraylıq kitapxana (1896) hám basqalar. Mámlekette 460 tan artıq muzey iskerlik júrgizedi. Irileri: Chennaydaǵı mámleket muzeyi (1851-jıl dúzilgen), Dehlidegi házirgi zaman kórkem óneri milliy galereyası (1954), Jańa Dehli (Nyu Dehli) degi Milliy muzey, Varanasi qalasındaǵı Kórkem óner muzeyi, Kalkuttadaǵı Hindistan muzeyi (1814), Birla Texnologiya muzeyi, Bombeydegi Batıs Hindistan muzeyi, Dehlidegi J. Neru (1964), M. Gandi (1948) memorial muzeyleri.

Hindistanda ilimiy izertlewler universitet hám arnawlı oraylarda, ilimiy jámiyet hám associaciyalarda, pánler akademiyalarında alıp barıladı. Hindistan milliy pánler akademiyası eń iri ilimiy shólkem esaplanadı. Institutlarǵa Ilimiy hám sanaat izertlewleri keńesi, Atom energiyası boyınsha komissiya, Awıl xojalıǵı izertlewleri boyınsha Hindistan keńesi, Medicina izertlewleri boyınsha Hindistan keńesi, Universitetlerdi aqsha menen támiyinlew komissiyası, Qorǵaw izertlewleri shólkemi basshılıq etedi. Hindistan ilimiy kongressi associaciyası Hindistannıń eń ǵalabalıq ilimiy jámiyeti bolıp tabıladı. Hindistanda 130 arnawlı ilimiy izertlew shólkemi, 700 den artıq qánigelesken laboratoriya ilimiy izertlewler júrgizedi. Mámlekette ilimiy izertlew menen 2,5 mln. adam shuǵıllanadı.

== Baspasózi, radioesittiriwi hám telekórsetiwi ==
Hindistanda 84 tilde ulıwma tirajı 51 mln. nusqadan ibarat 19 mıń gazeta, 35 mln. nusqadan ibarat 18 mıń jurnal baspa etiledi. Irileri: «Indian ekspress» («Hind ekspressi», inglis tilindegi kúndelik gazeta, 1932-jıldan), «Xindustan tayms» («Hindistan waqtı», inglis tilindegi kúndelik gazeta, 1923-jıldan), «Tayms of India» («Hindistan waqtı», inglis tilindegi kúndelik gazeta, 1838-jıldan), «Steytsmen» («Mámleket ǵayratkeri», inglis tilindegi kúndelik gazeta, 1875-jıldan), «Neshnl gerald» («Milliy xabarshı», inglis tilindegi kúndelik gazeta, 1938-jıldan), «Nav bharat tayms» («Jańa Hindistan waqtı», hind tilindegi kúndelik gazeta, 1947-jıldan), «Naya patx» («Jańa jol», aylıq ádebiy-kórkem jáne sociallıq-siyasiy jurnal, 1954-jıldan), «Forin affers riports» («Xalıqaralıq qatnaslar xabarshısı», inglis tilindegi aylıq jurnal, 1952-jıldan), «Turmıs» (urdu tilindegi háptenama, 1963-jıldan), «Hindu» (inglis tilindegi kúndelik gazeta, 1878-jıldan), «Hindustan» (hind tilindegi kúndelik gazeta, 1933-jıldan), «Blits» («Shaqmaq», inglis, urdu, hind, marathiy tillerindegi háptelik jurnal, 1941-jıldan). Press Trast of Hindistan, Hindistandaǵı eń iri informaciya agentligi (PTI), 1947-jıl dúzilgen; Yunayted Nyus of Hindistan (YUNI), Hindistan baspasóz informaciya agentligi, 1961-jıl dúzilgen. Ulıwma Hindistan radiosı 1936-jıldan, Ulıwma Hindistan televideniesi 1976-jıldan isleydi. Radioesittiriwler 1927-jıldan, telekórsetiwler 1959-jıldan baslanǵan.

== Ádebiyatı ==
Hind ádebiyatınıń 3 mıń jıldan kóbirek dástúrı vedalar — sanskrit tilindegi diniy gimnlerden baslanadı. Eramızǵa shekemgi X-IV ásirlerde xalıq awızeki dóretiwshiliginde iri epikalıq dástanlar — «Mahabharata» hám «Ramayana» qáliplesti. Áyyemgi hind ádebiyatı estelikleri — puranlar múqaddes tekstleri bul dástanlar tekstlerine jaqın. Áyyemgi hind ertekleri jıynaqlarınan «Panchatantra», «Xitopadesha», «Vetalapanchavinshati», «Shuksaptati» ataqlı. Avtorlıq ádebiyatı eramızǵa shekemgi I ásir baslarında payda boldı. Sanskrit ádebiyatınıń ullı shayırı hám dramaturgi Kalidasatr. Bxasa (III-IV ásir) hám Shudraka (V-VI ásir) da ataqlı dramaturg bolǵan. Sanskrit ádebiyatında Bxovabxugi (VIII ásir) da sezilerli iz qaldırdı. Dandin (VII ásir) niń «On shahzada hádiysesi» romanı sanskrit kórkem prozasınıń shıńı esaplanadı. Eramızdıń dáslepki ásirlerinen dravid tilleri (Qarańız: Dravidler) nde, atap aytqanda, tamil ádebiyatı (''Qarańız: [[Tamil ádebiyatı]]'') rawajlandı. Shama menen VII ásirden orta ásirler ádebiyatınıń tariyxı baslanadı. Sanskrit hám tamil tilindegi ádebiyat penen bir qatarda basqa tillerde de ádebiyat payda boldı. Jańa hind ádebiyatı dravid hám jańa hind-oriya tillerinde 1 mıń jıllıq aqırınan rawajlana basladı. Keyin bolsa kashmir hám sindh ádebiyatı, sonıń menen birge pushtu tilindegi ádebiyat qáliplese basladı. Musulman mámleketleriniń payda bolıwı hám islam dininiń keń tarqalıwı nátiyjesinde Hindistannıń parsı tilindegi ádebiyatı júzege keldi (Xusrav Dehlaviy, Mırza Bedil hám basqalar).

Shayırlardan Vali (XVII-XVIII ásir), Mir Toqiy, Mırza Ǵolib hám basqa urdu poeziyasınıń eń jaqsı úlgilerin jarattı. XIX ásirdiń 2-yarımında milliy azatlıq háreketiniń rawajlanıwı nátiyjesinde ádebiyatta hind aǵartıwshılıq dáwiri baslandı. Bul dáwir ádebiyatında Dinobondxu Mittro, Premchand Mittro, Bonkimchondro Choddopaddqay hám Bengaliyanıń basqa jazıwshıları nátiyjeli dóretiwshilik etti. Áyne waqıtta inglis tilinde dóretiwshilik etken dáslepki shayırlar (G. L. V. Derozio, K. Gosh, T. Datt) dıń qosıqlarında inglis romantizminiń tásiri bilinedi. XX ásirdiń 20-jıllarında ǵárezsizlik ushın gúres hind ádebiyatınıń oraylıq teması bolıp qaldı. Bul dáwirdiń ullı jazıwshısı bengaliyalı R. Tagor boldı. Parsı hám urdu tillerinde dóretiwshilik etken shayır M. Íǵbal óz dóretpelerinde joqarı kórkemlikke eristi. 1930-jıllardıń ortalarında aǵartıwshı jazıwshılardıń háreketi payda boldı. XX ásirdiń 30-jıllarında Hindistanda inglis tilindegi ólshem hám uyqassız qara sóz benen jazılǵan kórkem shıǵarma payda boldı (M. R. Anand, N. K. Narayan, X. Chattopadxaya hám basqalar). 1936-jıl Iremchand, M. R. Anand hám Sajjod Zohirlar baslaması menen Hindistop aǵartıwshı jazıwshılar associaciyası dúzildi. Gandizm ádebiyatqa tereń tásir kórsetti. Revolyuciyalıq romantik aǵım qáliplese basladı (Josh Malihobodiy). Poeziya formaları jańalandı, proza tez rawajlana basladı. Áyne waqıtta dekadentlik aǵımları da payda boldı (I. Joshı, M. Varma). Hindistannıń ǵárezsizlikke erisiwi (1947) aldıńǵı ádebiyattıń rawajlanıwına járdem berdi.

Kolonizatorlik qaldıqların joǵaltıw ushın gúres hám ekonomikanıń rawajlanıwı ilgeri qalaq bolǵan bir qatar ádebiyatlardıń rawajlanıwına hám de jańa ádebiyatlardıń qáliplesiwine múmkinshilik tuwdırdı. Hindistannıń milliy tillerindegi ádebiyatlar menen bir qatarda inglis tilindegi ádebiyat ta rawajlanǵan. 1940-1960-jıllarda Hindistanda hind progressiv ádebiyat wákilleri A. S. Jafri, S. K. Chouxan, Xoja Ahmad Abbos, Yashpal, A. N. Kasmi, A. Nagar hám basqalar óz dóretpelerinde mámlekettegi sociallıq-ekonomikalıq mashqalalardı kóterip shıǵıp, jámiyettegi eń global máselelerdi sheshiwge shaqırdı. Milliy ádebiyat wákillerinen B. Bxattachoriya, M. R. Anand, M. Bondopaddxay, T. Bondopaddxay, G. Singx, R. V. Desai, R. Krishnamurti, R. A. Maxadevan, Vsh'chatxol hám basqalar óz dóretpelerinde mámlekette ekonomikalıq ǵárezsizlikke erisiw, jarlılıqtı saplastırıw, sawatsızlıqtı tamamlaw, xalıqtıń ruwxıy dárejesin asırıw sıyaqlı mashqalalardı kóterip shıqtı. Progressiv jazıwshılar Sh. Chouxan, X. Dvidedidiń ideologiyalıq-estetikalıq qarasları mámlekettegi sociallıq-siyasiy hádiyse hám processler menen bekkem baylanısqan. Jazıwshı I. Joshı hind ádebiyatında «psixologiyalıq ádebiyat» wákili retinde kórinetuǵın boldı. Jazıwshı hám dramaturg V. Prabxakara óz dóretpelerinde ǵárezsiz Hindistannıń sociallıq máselelerin shın tárizde súwretledi. 1980-1990-jıllarda M. Rakesh, Kamleshvar, B. Saxni, J. Kumar, Duggal, A. Pritam, K. Azmi, Saksena, Vimal hám basqa jazıwshılar nátiyjeli dóretiwshilik etti (Taǵı qarańız: Xsh&quot;) ádebiyatı).

== Arxitektura ==
Hindistanda eramızǵa shekemgi 3-1 mıń jıllıqlarda-aq qorǵaw, xojalıq hám turar jay ımaratları, baǵ hám suw háwizleri bolǵan iri qalalar (Sanghol, Lothal, Mathura, Pataliputra) qurılǵan. Eramızǵa shekemgi IV-II ásirlerde úlken qorǵan, saraylar (Pataliputradaǵı patsha Ashoka sarayı), diniy buyımlarǵa arnalǵan qurılıs-stupalar, memorial stolba (stambxa) lar, úńgir ıbadatxanaları (Karlida, eramızǵa shekemgi I ásir; Ajantat, eramızǵa shekemgi II ásir — eramızǵa shekemgi VII ásir) hám monastrlar, piramidalar jaratılǵan. Eramızdıń baslarında budda ıbadatxanalarınıń jańa túrleri (Sangida jer ústine qurılǵan tórt kolonnalı terrasadan ibarat kub formasındaǵı ıbadatxana, V ásir; Ellorda pútin jartastı oyıp islengen ıbadatxana, VIII ásir) payda boldı.

VI-VII ásirlerde ıbadatxanalardıń tegis minar formasındaǵı arqa (Madya-Pradesh shtatında jaylasqan Kxajuraxo ıbadatxanalar kompleksindegi Kandarya Maxadeo hám Bxubaneshvar qalasındaǵı Mukteshvara ıbadatxanaları) hám zona sıyaqlı minar formasındaǵı qubla (Maxabalipuramdaǵı Dxarmarajaratxa ıbadatxanası) túrleri qáliplesti. Sol dáwirde Banoras qalasında hinduler ıbadatxanaları qurıldı; shıǵısta 1500 ge jaqın ıbadatxana bar. XIII ásirden Dehli sultanlıǵı dáwirinde iri saray ansamblleri, meshit, gúmbez tárizli úńgir, minarlar (Dehlidegi Polyus Minor dep atalǵan minarlı Quvvat-ul-Islam meshiti, 1193-jıldan qurıla baslanǵan) hám de bekkem qorǵan diywalları menen qorshalǵan qalalar (Siri, Jaqonpano, Tuǵlaqabad, Feruzabad; hámmesi XIV ásirde Dehli aymaǵında) qurıldı.

Baburiylar mámleketi dúzilgennen soń, Hindistan arxitekturası joqarı shıńlarǵa eristi: qala hám qorǵan qurılısı kórkem óneriniń ájayıp úlgileri jaratıldı (Agra, Ajmer, Allaobodtaǵı qorǵanlar, «Fatehpur-Sekri» qala-qorǵanı, 1569-1584), gúmbez tárizli mazarlar (Dehlidegi Xumoyun maqbarası, 1565; Agra qalası qasındaǵı Tajmahal) qurıldı. Qurılısta mramor eń kóp qollanılatuǵın qurılıs materialına aylandı. Usı waqıtta Hindistannıń ayırım aymaqlarında arxitektorlıqta jergilikli kolorit saqlanıp qaldı (Asarvtaǵı Dadagarir bulaq pavilonı, XVI ásirde., Datiyadaǵı Bir Singx Deo sarayı, XVII ásir bası). XVI ásirde jaratılǵan Haydarabadtaǵı Chor Minor Zafar arki, onıń qasındaǵı Mekka meshiti, Ahmadabadtaǵı shayqalıp turatuǵın minarlar úlken tariyxıy estelikler bolıp tabıladı.

XVII ásirde «Merwert» atı menen atalǵan meshit, Jáhángirshahtıń mramordan qurılǵan maqbarası, Dehlidegi Rang Mahal sarayı, injiler menen bezetilgen meshit, sikhlardıń Amritsardaǵı sıyınıw ornı — Altın ıbadatxana qurıldı. Baromi (Rojasthon), Kanarak (Orissa), Kajuraxo (Madhya-Pradesh) daǵı ıbadatxanalar hind arxitektorlıǵınıń teńsiz esteliklerine aylandı. XIX ásirde eski qalalar (Kalkutta, Madras, Bombey) rawajlandı hám Evropa arxitektorlıǵı usılındaǵı imaratlar qurıldı. Ǵárezsizlikke eriskennen keyin, mámleketti industriyalastırıw menen baylanıslı bolǵan qurılıslar háwij aldı. Jańa qalalar qurıldı (Chandigarx, 1951-1956, Le Korbyuzye basshılıǵındaǵı arxitektorlar toparı; Bxilai, 1963-jıldan qurıla baslanǵan, hind arxitektorları toparı). Zamanagóy ımaratlardan irileri: Kalkuttadaǵı bank (1969, arxitektor A. Gupta), M. Gandi muzeyi (1960-1963, arxitektor Ch. Korrea), Kanpur qalasındaǵı Texnologiya institutı (1963, arxitektor A. Kanvinde), Bombeydegi «Tajmahal» mıymanxanası (1975).

== Súwretlew kórkem óneri ==
Hindistan qublada tas dáwirine tiyisli úńgirlerdegi súwretler, qızdırılǵan ılaydan tayarlanǵan buyımlar, zergerlik bezewleri saqlanǵan. Mohenjodaro, Xarappa hám Hind dáryası háwiziniń oraylarında eramızǵa shekemgi 3-2 mıń jıllıqta dáslepki klasslıq jámiyet kórkem óneri rawajlandı (haywan hám mifologiyalıq obrazlar súwretlengen boʻrtma belgi tumarlar, háykelshe hám basqalar). Eramızǵa shekemgi IV-II ásirlerde tastan estelikler tayarlandı (Didarganjadan tabılǵan hayal qudaylar háykeli, Sarnatxadan tabılǵan «Sherali kaptel»). Eramızǵa shekemgi I-V ásirlerde Kushan patshalıǵı dáwirinde Gandxara kórkem mektebine tiyisli buddaviy háykeller soǵıw rawajlandı. V-VII ásirlerde diywal súwretshilik gúllep jaynadı (Ajantadat úńgir ıbadatxanalar). X-XII ásirlerde bronza músinshiligi keń tarqaldı [ayaq oyın oynap atırǵan Shiva (Natarajan) háykelshesi]. XIII ásirden Dehli sultanlıǵı hám keyinirek Baburiyler mámleketi dáwirinde ámeliy bezew kórkem óneri hám kitap miniatyurası rawajlandı. Orta ásirlerde Hindistanda miniatyura kórkem óneri rawajlandı. Dáslepki hind miniatyura mekteplerinen gujarat mektebi ataqlı bolǵan. XVI ásirde miniatyura kórkem óneriniń baburiyler mektebi payda boldı. Bul mektep wákilleri súwrettiń shın bolıwına umtıldı; tariyxıy qollanbalarǵa bezewler jaratıw, portret hám animalistlik janrlar keń tarqaldı.

Kolonizatorlik dáwirinde Hindistan professional kórkem óneri derlik rawajlanbadı, xalıq ónermentshiligi (gilem toqıw, kesteshilik, toqıw, pil súyegi hám aǵash naǵıs oyıwshılıǵı, almalı-salmalı naǵıs, teńge soqqı urıw hám basqalar) rawajlandı. XIX ásir aqırınan zamanagóy súwretshilik payda boldı (R. R. Varma). XX ásir baslarında, «Bengaliya oyanıw dáwiri» nde kóp súwretshiler milliy dástúrlerdi saqlap qaldı (reńli súwretshiler A. Tagor, N. Bos, S. Ukil; músinshi V. P. Karmarkar hám basqalar). Hindistan súwretlew kórkem ónerinde túrli aǵım hám mektepler, atap aytqanda modernistlik aǵım rawajlanǵan. Súwretshiler D. P. R. Choudxuri, B. N. Jija, S. N. Banerji, músinshiler K. Sen, Ch. Kar, P. D. Gupta, grafikler X. Das hám basqa milliy kórkem óner dástúrlerinde dóretpeler jarattı. Hindistanda ámeliy bezew kórkem óneri de rawajlanǵan.

== Muzıkası ==
Muzıkası 4 mıń jıllıq tariyxqa iye bolıp, dúnyada eń áyyemgi hám ayrıqsha formalardan dúzilgen. Onıń tamırları xalıq bayram hám diniy dástúrleri, Xarappa mádeniyatı (ásirese, Mohenjodaro rawajlanıw dáwiri) menen tikkeley baylanıslı. Hindistannıń áyyemgi jazba estelikleri («Vedalar»- «Rigveda», «Samaveda», «Atharvaveda» hám «Yajur-Veda»; eramızǵa shekemgi 2-1 mıń jıllıqları) nde diniy gimnler óz kórinisin tapqan. Muzıkashılar Hindistanda eski muzıkanıń júzege keliwin tikkeley «Samaveda» menen baylanısadı. Onıń filosofiyalıq-estetikalıq hám teoriyalıq kriteriyaları Bharatanıń sanskrit tilinde jazılǵan «Natyashastra» qollanbasında tiykarlap berilgen (shama menen eramızǵa shekemgi III-IV ásirler), Matanganıń «Brihadeshi» qollanbasında (V-VII ásirler) hind eski muzıkası haqqında tolıq maǵlıwmatlar berilgen. Sharangadevanıń «Sangitaratnakar» 7 tomlı toplamında (XIII ásir) hind ragalari, olardıń perde hám ritmlik dúzilisi, milliy muzıka sazları hám basqa máseleler kórsetilgen. Ramamatyanıń «Svaramelakalanidhi» (XVI ásir) hám de hind ilimpazlarınıń basqa qollanbalarında muzıkalıq dawıslar (thath) sisteması kosmos quwatı retinde júzege kelgen dawıs (nada) lar hám de álem rawajlanıwı jemisi bolǵan usıllar birlesiwi mánisinde aytıladı. Kosmologiyalıq qıyallar tiykarında Quyash sistemasınıń 7 planetasına koefficient berilgen 7 tiykarǵı perde, olar negizinde 22 yarım tonnan az bolǵan interval (shrutilar) sisteması júzege kelgen.

XIII ásirden baslap Arqa Hindistan muzıka mádeniyatı Oraylıq hám Orta Aziya xalıqlarınıń kórkem dástúrleri, musulman kórkem óneri tásirinde rawajlanıp barǵan. Bunıń nátiyjesinde hind eski muzıkasında 2 tiykarǵı usıl payda boldı: arqa («hindustani») hám qubla («karnatak»). Qubla Hindistan muzıka usılı (karnatak) tiykarınan dástúriy qosıqshılıq kórkem óneri menen ajıralıp turadı, onda ragalar negizinde diniy qosıqshılıq janrları — kirtan, pada (kompozitorlar Purandaradasa, XV-XVI ásirler; Kshetrayn, XVII ásir), kriti (eski qosıqtıń tiykarǵı túri; Shyam Shastri, Muttusvami Dikshitar, Tyagaraja dóretiwshiliginde rawajlanǵan, XVIII-XIX ásirler), jeńil eski muzıka janrları — tillana (XVIII ásir), javalli (XIX ásir) hám basqalar keń orın alǵan. Arqa Hindistan eski muzıkasında eń zárúrli lirikalıq janrlardan «dhrupad» (Svami Haridas, Miyan Tansen, XVI-XVII ásirler), qosıqshılıqta, keyninen qosıqshılıqta da ashıqlıq hám shıyrın keyipti sáwlelendiriwshi, virtuozli «xayal» (dáreklerde onıń tiykarshısı Ámir Xusrav Dehlaviy esaplanadı) janrları keń orın alǵan. Eski muzıka salasında «thumri», «ǵazal», «kavalli», sofiyona «kalam», sonıń menen birge, «dadra», «tappa», «tarana» lar da bar. Hind eski muzıkası, muzıkalıq folklor, ayaq oyın kórkem óneri formaları tiykarında dástúriy muzıkalıq teatr túrleri — jatra, yakshagana, tamasha hám basqalar shólkemlestirilgen. Eski oyın túrlerine bharat natyam, kathakali, kathak, manipuri, odissa hám basqalar kiredi.

Hind xalıq muzıka dóretiwshiligi túrleriniń baylıǵı hám reń-báreńligi Hindistanda túrli millet wákilleriniń jasawı, olardıń kóp tillerde sóylesiwi menen belgilenedi. Xalıq muzıka ásbaplarınan urma dhol, dholak, damaru, udukkai, úflep shertiletuǵın kombu, singh, tiruchinnam, gernay, murali, mohori, nagasar, tarlı-shertpe ektara, dutara, tuntune, jantar, tarlı oq jaylı kamaycha, banam, sarinda hám basqalar keń orın alǵan. Professional muzıka sazlarınan vina, setor, sarod, tampura, sarangi, nay, bansuri, surnay, shohnay, nagasvaram, fisgarmoniya, pakhovaj, tabla, mridanga, ghatam hám basqalar keń tarqalǵan. Hindistanda milliy azatlıq háreketi hám kolonizatorlikke qarsı gúrestiń kusheyiwi (XIX ásirdiń 1-yarımı hám XX ásirdiń ortaları) milliy muzıka mádeniyatınıń rawajlanıwında zárúrli dáwirdi baslap berdi. Rabindranat Tagordıń dóretiwshiligi ayqın bet bolıp qaldı. Aktiv oqımıslı adamlar arasında milliy muzıka miyrasların úyreniwge qızıǵıwshılıq kúsheydi. Jańa oqıw orınları ashıldı, topar shólkemleri dúzildi: Madras (házirgi Chennay) ta muzıka akademiyası (1928), Kerala kórkem óner orayı (1930), Xalıq kórkem ónerin saqlaw Bengaliya jámiyeti (1932), Dehlidegi Gandharva Mahavidyalay muzıka institutı (1939) hám basqa Vishnu Narayyana Bhatkhande, Vishnu Digambar Paluskar, Chinnasvami Mudalyar, Subbarama Dikshitar sıyaqlı muzıkashı ilimpazlar hind muzıka mádeniyatın rawajlandırıwda óz ilimiy dóretpeleri menen úlken úles qostı.

Hindistan ǵárezsizlikti qolǵa kirgizgennen soń (1947), hind muzıkasınıń rawajlanıwında jańa dáwir baslandı. Teatrlarda jańa muzıkalı spektakller qoyıldı (Shila Vatstıń «Qatqan jer», Ǵulam Haydardıń «Boysınbas Panjab», S. Shankardıń «Poezd», G. D. Madgulkardıń «Ram haqqında qıssa» hám basqalar). Kino muzıkası kompozitorlıq dóretiwshiligin rawajlandırıwda zárúrli faktor bolıp qaldı, onda milliy hám Batıs Evropa mektepleriniń stilistikalıq faktorları uyǵınlasqan. Nátiyjede kompozitorlar tárepinen kino ushın xalıqqa dıqqatqa ılayıq nama hám qosıqlar jaratıldı. 1960-1990-jıllarda A. Vishvas, H. Kumar, S. Choudhuri, R. Barman, Ravi, Naushad, Xayyom, Madan Mohan sıyaqlı kompozitorlar kino muzıka janrında dóretiwshilik etken, házirgi kúnde Shankar hám Jeykishan, Lakshmikant Pyarelal, S. D. Barman, Anu Malik sıyaqlı kompozitorlar bul tarawda aktiv dóretiwshilik etip atır. Olar jaratqan nama hám qosıqlardı Talat Mahmud, Gita Datt, Shamshod Begum, Manna Dey, Lata Mangeshkar, Muhammed Rafi, Mukesh, Asha Bhonsle, Usha Mangeshkar, sonıń menen birge, Kumar Sanu, Alka, Yagnik, Anuradha Paudval, Sonu Nigam, Udit Narayyan, B. Subramaniam, Kavita Krishna Murthi, Ar-Rahman Hariharan, Adnan Sami hám basqalar jırlaǵan. Eski muzıka atqarıwshılıǵında Ravi Shankar (setor), Bismillah Xon, Ali Akbar Xon, Amjat Ali (sarod), Hariprasad Chaurasiya (nay), Pandit Ram Narayyan (sarangi), Pandit S. R. Vyas hám Malikarjun Mansur (qosıqshı-raga), Subbulakshmi, Kishori Amonkar, Sandhya Mukerji (qosıqshı-raga), Mukesh Sharma (sarod), Irshad Xan (setor hám surbahor), ustad Zakir Huseyn hám Ilmas Huseyn Xan (tabla), Jagjit Singh (qosıqshı-ǵázzel), Ǵulam Ali (qosıqshı-ǵázzel), Gulfam Ahmad (sarod hám rabab) hám basqalar ataqlı.

Hindistanda muzıka mektepleri hám kolledjleri, universitetlerde muzıka fakultetleri bar. Muzıka kórkem óneri salasındaǵı ilimiy izertlew jumısları, artistlerdiń atqarıwshılıq iskerligin maqullawshı shólkemler, muzıka kórkem ónerine tiyisli konferenciya, forum, festivallardı shólkemlestiriwshi keńseler iskerlik kórsetpekte; bular arasında — Dehli muzıka, oyın hám drama akademiyası (Sangit Natak Akademi), Bombey atqarıwshılıq kórkem óneri milliy orayı, Chennay muzıka akademiyası ataqlı. Milliy muzıka mádeniyatınıń hár túrli formaların úgit-násiyatlawda Ulıwma Hindistan radiosı baslı wazıypanı orınlap atır.

== Teatrı ==
Hindistanda xalıq teatr tamashaları áyyemgi zamanlarda-aq payda bolǵan. Olar qáwimlerdiń túrli úrp-ádetleri, oyın hám ayaq oyınları tiykarında payda bolǵan. Xalq teatrınıń tiykarǵı formaları házirge shekem jetip kelgen. Kópshilik teatr tamashalarınıń tiykarın áyyemgi hind epikalıq dástanlar — «Ramayana» hám «Mahabharata» dan alıp oynalatuǵın saxnalar shólkemlestirgen. Onıń eń kóp tarqalǵan syujeti dástanlar qaharmanları — Rama hám Krishna turmısınan alınǵan syujetlerden ibarat. Dástúriy teatrlardıń ayqın hám tásirli qurallarınan biri ayaq oyınnıń bharatnatyam, kathakaliy, kathak, manipuriy sıyaqlı túrleri bolıp tabıladı. Qubla Hindistandaǵı kóp teatrlardıń xoreografiyalıq tiykarın bharatnatyam hám kathakaliy, Arqa Hindistandaǵı teatrlar xoreografiyalıq tiykarın kathak hám manipuriy quraydı. Batıs Bengaliya hám Orissada jatra lirikalıq draması ataqlı. Bunda tamashalar ashıq jerde ótkerilgen, saxna hám dekorapiyalar bolmaǵan. Xalıq teatrları Hindistannıń basqa rayonları — Maharashtra (tamasha), Kashmir (joshi), Rojasthon (svangi) da da bolǵan. Hind eski teatrı rawajlanıwında xalıq teatrlarınıń tásiri kúshli boldı. Onıń gúllegen dáwiri Bxasa, Kalidasa hám Shudraka dóretiwshiligi menen baylanıslı. XII-XIII ásirlerde Hindistan eski draması páseńlewge ushıradı. XVI ásirde Malabar jaǵasında spektakller túnde bayramlarda qoyılatuǵın diniy temadaǵı teatr payda boldı. Bul teatrdıń ápiwayı túri — tulal XVIII ásirge shekem saqlandı.

XIX ásirdiń 2-yarımında milliy azatlıq háreketiniń kusheyiwi, milliy sananıń ósiwi Evropa tipilagi teatrın payda etti. Bengal, hind, marath tillerinde dramaturgiya jaratıldı. 1872-jıl bengal dramaturgi G. Ghosh Milliy teatrǵa tiykar saldı. Ol hind teatr kórkem óneri rawajlanıwına úlken tásir kórsetti. XIX ásirdiń 2-yarımı — XX ásirdiń 1-yarımında hind teatrında jańa sırtqı kórinislerdiń payda bolıwı hind jazıwshısı R. Tagor atı menen baylanıslı. XX ásirdiń 40-jılları professional hám háwesker teatr toparları payda boldı; olar Xalıq teatrları associaciyası (1943-jıl tiykar salınǵan) na birlesti. Kolonizatorlik basqarıw principiniń sońǵı jılları kolonizatorlikti qaralawshı teatr tamashalarınıń túrli formaları payda boldı. Hindistan ǵárezsizlikke eriskennen soń, milliy mádeniyat, atap aytqanda, teatr kórkem óneri rawajlandı. 1953-jılda muzıka, ayaq oyın hám drama akademiyasınıń ashılıwı úlken áhmiyetke iye boldı. Kalkuttada «Bohurupiy», «Star», «Rangmahal», «Minerva», Teatr orayı, «Tarun opera», Dehlide «Jańa teatr», Bombeyde «Dramatik Vint» teatrları ataqlı. Sonıń menen birge, Allaobod, Chennay, Banoras, Puna hám basqa qalalarda da turaqlı teatrlar bar. Quwırshaq teatrı da teatr tamashalarınıń eń áyyemgi túrlerinen biri bolıp tabıladı. Soya teatrı keń tarqalǵan.

== Kinosı ==
Hindistannıń dáslepki filmi 1912-jılda dúzilgen («Roja Xarishchandra», rejissyor D. G. Pxalke). Dáslepki dawıslı kino 1931-jıl ekranǵa shıqtı («Dúnya nurı», rejissyor A. Iraniy). 1930-jıllarda, milliy azatlıq háreketi háwij alǵan dáwirde aldıńǵı sociallıq ideyalar menen suwǵarılǵan «Devdas» (1935, rejissyor P. S. Baruat), «Kútpegen edi» (1936), «Qońsılar» (1939, ekewiniń rejissyorı V. Shantaram) sıyaqlı filmler jaratıldı. 1947-jıl Informaciya hám radioesittiriw ministrligi janında kinematografiya bólimi dúzildi. Xalıq turmısın shın sáwlelendirgen filmler payda boldı («Jer perzentleri», 1946, rejissyor Xoja Ahmed Abbas; «Japa shekkenler», 1949, rejissyorı N. Ghosh). 1950-jıllarda zamannıń zárúrli sociallıq máselelerine baǵıshlanǵan «Qańǵı» (1951, rejissyorı R. Kapur). «Eki bigha jer» (1953, rejissyorı B. Roy), «Joldas» (1953, rejissyorı X. A. Abbos) jaratıldı. Rejissyorı S. Reydiń «Joldaǵı qosıq» (1955), «Jeńilmegenler» (1957), «Apuldıń dúnyası» (1959) nan ibarat kinotrilogiyası jáhán kino kórkem ónerinde zárúrli waqıya boldı. Sol dáwirde rejissyor G. Datt «Qaǵaz gúller», «Shóllew», «Ay nurı» filmlerin jarattı. 1960-jıllarda kewilashar muzıkalı filmler jaratatuǵın Bombey studiyasınan ayrıqshalanıp real haqıyqatlıqtı sáwlelendiriwshi filmler tayarlaytuǵın Kalkutta kino mektebi payda boldı («Xor», 1975; «Parashuram», 1978, ekewiniń rejissyorı M. Sen; «Qarsılas», 1970; «Uzaq gúldirmama» 1973, ekewiniń rejissyorı S. Rey; «Mantxan», 1977, rejissyorı Sh. Benegal).

1970-jıllarda rejissyor Ya. Chopranıń «Shola», «Qay jerdedur, qashandur», prodyuseri R. Kapurdıń «Bobbi», rejissyor R. Reddidiń «Jerlew dástúri» filmleri ekranǵa shıqtı. 1980-jıllarda rejissyorı M. Kumardıń «Revolyuciya», rejissyorı B. R. Chopranıń «Janıp atırǵan poezd», rejissyor A. Gopalakrishnanıń «Júzbe-júz», rejissyor G. Aravindonıń «Oridad» filmleri dańq shıǵardı. 1990-jıllarda rejissyor A. Chopranıń «Dsvona dil», prodyuser M. Kumardıń «Nawqas», «Jaradar» sıyaqlı patriotlıq ideyaları menen suwǵarılǵan filmleri ekranǵa shıqtı. Kino aktyorlarınan B. Saxni, D. Ananl, D. Kumar, M. Kumari, Raj, Rishi hám Karishma Kapurlar (Qarańız: Kapurlar tiasi), S. Nirgis, A. Bachchan, Amirxon, Shahruhxan, Salmanxon, R. Mukerji, A. Patel, M. Dikshid hám basqalar ataqlı. Hindistanda hújjetli filmler de shıǵarıladı. 1960-jıl Puna qalasında Kinematografiya institutı ashılǵan. 1954-jıldan Bombeyde hár jılı Pútkil Hindistan kinofestivalı ótkeriledi. Hiid kino kórkem óneri wákilleri Aziya, Afrika hám Latın Amerikası mámleketleriniń Tashkenttegi kinofestivallarında aktiv qatnasıp, kóplegen sıylıqlardı qolǵa kirgizgen. Hindistanda jılına 1000 nan artıq film jaratıladı hám ol jáhánde jaratılıp atırǵan filmlerdiń 14% in quraydı.

{{Aziya}}
{{Authority control}}

[[Kategoriya:Hindistan| ]]
[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Aziya]]
[[Kategoriya:Aziya mámleketleri]]
[[Kategoriya:G20 mámleketleri]]</text>
      <sha1>k8ucy0l7kltuj1tkb0s36uc1uiiszd6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>232631</id>
      <parentid>232611</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:45:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:G15 mámleketleri|G15 mámleketleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50463" sha1="ggl0hg8zwziwo7b5if2e4pg0gx624l4" xml:space="preserve">'''Hindstan''' (rásmiy: '''Hindstan Respublikası''' (Bhārat Gaṇarājya[1]))- [[Qubla Aziya]]daǵı mámleket. Aymaǵı arqadan qublaǵa 3 214 km, batıstan shıǵısqa 2 933 km sozılǵan. Arqasında Himalay tawları, batısta Arabstan teńizi, shıǵısta Bengaliya qoltıǵı menen qorshalǵan. Hindstan quramına Arabstan teńizindegi Lakkadiv hám Amindiv atawları, Bengaliya qoltıǵındaǵı Andaman hám Nikobar atawları da kiredi. Maydanı — 3,3 million km2. Xalqı — 1 428 627 663 adam (2023). Paytaxtı — [[Nyu Dehli]]. Basqarıw tárepten 28 shtat hám 8 awqam aymaǵına bólinedi.

== Mámleketlik basqarıw principi ==
Hindstan — federativ respublika. Ullı Britaniya basshılıǵındaǵı Óz ara doslıq quramına kiredi. Ámeldegi Konstituciyası 1950-jıl 26-yanvardan kúshke kirgen; keyinirek ózgerisler kirgizilgen. Mámleket baslıǵı — prezident (2022-jıl 25-iyuldan Droupadi Murmu). Ol parlamenttiń eki palatası hám shtatlardıń nızam shıǵarıwshı shólkemleri aǵzalarınan ibarat saylawshılar komissiyası tárepinen 5 jıl múddetke saylanadı. Nızam shıǵarıwshı hákimiyattı prezident eki palata — Shtatlar keńesi (Raja sabxa) hám de Xalıq palatası (Log sabxa) nan ibarat parlament, atqarıwshı hákimiyattı prezident hám bas ministr basshılıǵındaǵı húkimet ámelge asıradı.

== Tábiyatı ==
Hindstan arqalı az bóleklengen, tómen, qumlı. Tiykarınan, Hindstan yarım ataw hám Hindgang tegisliginde jaylasqan; Himalay hám Qaraqurum tawlarınıń bir bólegin óz ishine aladı. Hindistan aymaǵınıń 3/4 bólegi tegislik hám tegistawlıq. Hindstan yarım atawınıń derlik hámmesin Dekan tegistawlıǵı iyelegen (shıǵısqa qaray 900 m den 300 m ge shekem tómenlep baradı). Hindstan yarım atawı arqada allyuvial Hindgang tegisligi jaylasqan. Jer sharındaǵı eń biyik taw dizbegi — Himalay (Hindistanda biyikligi 8126 m, Nangaparbat tawı) hám Qaraqurum tawları Hindistandı arqadan tosıp turadı. Hindstanda paydalı qazılmalardan taskómir, temir rudası, titam, altın, tábiyiy gaz, marganets, xromit, boksit, almaz, qımbat bahalı taslar, mıs, neft, slyuda, qorǵasın kánleri bar.

== Íqlımı ==
Íqlımı, tiykarınan, tropikalıq ıqlım, arqada tropikalıq mussonlı ıqlım. Iyun-oktyabrde ıssı hám ızǵar, noyabr-fevralda qurǵaq, salqın, mart-mayda júdá ıssı hám qurǵaq ıqlım. Ízǵar máwsimde jıllıq jawınnıń 70-90% jawadı. Jıllıq jawın Batıs Gat hám Himalay tawlarınıń samalǵa qarsı janbawırlarında 5000-6000 mm, Shillong platosında 12000 mm (Jer júzindegi eń jawın kóp jer), Hindgang tegisliginde 100 mm, Hindstan yarım atawınıń oraylıq bóleginde 300-500 mm. Yanvardıń ortasha temperaturası tegisliklerde 15° (arqada), 27° (qublada), may ayında hámme jerde 28-35°, ayırım waqıtlarda 48°. Tawlarda ortasha temperatura yanvarda -G, −8°, iyulda 18-23°.

Tiykarǵı dáryaları: Gang, aǵısı Jamna, Hind (joqarǵı aǵımı), Braxmaputra (tómen aǵımı), Narmada, Godavari, Krishna. Dáryaları jazda suwlı (musson jawınları dáwirinde tasadı), suwǵarıwda keń paydalanıladı, ayırımlarında keme qatnaydı. Topıraqları Hindistan aymaǵınıń kóp bóleginde qızıl, Dekan tegistawlıǵında qara, Hindgang tegisligi hám teńiz jaǵası oypatlıqlarında qońır topıraq. Himalay tawları janbawırında taw-qońır, sarı, taw qońır-orman, podzol, taw-otlaqı topıraqlar tómennen joqarıǵa almasıp baradı. Ósimliklerden akaciya, bambuk, kokos hám xurma palmasi keń tarqalǵan. Mámlekettiń 25% orman. Himalay tawlarınıń tómen janbawırlarında terek, joqarıda tik, sandal, himalay kedri, qaraqaraǵay, aqqaraǵay ósedi. Batıs Gat tawları janbawırı, Gang hám Braxmaputra deltaları, Shıǵıs Himalay taw aldı mudam jasıl ormanlardan ibarat. Hindistanda ósimliklerdiń 21 000 túri tarqalǵan. Onda Jer júzinde bar bolǵan barlıq ósimliktiń yarımınan kóbin ushıratıw múmkin.

Haywanat dúnyası hár túrli. Sút emiziwshi haywanlardıń 350 túri, quslardıń 1600 den zıyat túri bar. Hindistan aymaǵında pil, meshin, nosorog, arıslan, qaplan, jolbarıs, mangusg hám basqa haywanlar jasaydı, jılannıń derlik barlıq turi bar. Mámlekette 75 milliy baǵ hám 420 dan artıq qorıqxana bar. Iri milliy baǵları: Kaziranga, Manas, Dachigan, Dadva, «Gúller oypatlıǵı» (Uttar-Pradesh), Sariska hám basqalar.

== Xalqı ==
Hindstan — dúnyada eń kóp milletli mámleketlerden biri. Hindstanda túrli tillerde sóylesiwshi bir neshe júz millet, elat hám qáwim jasaydı. Xalqınıń 72% hind-evropa tilleriniń hindoriy tilleri toparında sóylesiwshi xalıqlar — hindustoniylar, marathlar, bengallar, bixarlar, gujarotlar, oriyalar, rajastxonilar, panjobilar quraydı. Kashmirilar dari til toparına tiyisli. Hindstan qublada, tiykarınan, dravid tillerinde, arqa hám arqa-shıǵısında tibetbirma tillerinde sóylesiwshi xalıqlar jasaydı. Qala xalqı 30%. Rásmiy tilleri — hind hám inglis tilleri. Xalıqtıń kóbisi (73%) hinduiylik dinine sıyınadı; islam (16%), xristian (6%), sikhizm (2,5%) hám basqa dinlerge sıyınıwshılar da bar. Iri qalaları: Kalkutta, Bombey, Dehli, Chennay, Bangalor, Ahmadobod, Aydarobod, Puna, Kanpur, Nagpur, Jaypur, Lakhnau.

== Tariyxı ==
Arxeologiyalıq tabilǵan zatlar Hindstanda adamlar tas dáwirinde-aq jasaǵanlıǵınan dárek beredi. Eramızǵa shekemgi 3 mıń jıllıqtıń 2-yarımı — 2 mıń jıllıqtıń 1-yarımında Hind dáryası oypatlıǵında joqarı dárejede rawajlanǵan qala mádeniyatı payda bolǵan (Qarańız: Xarappi mádeniyatı). Eramızǵa shekemgi 2 mıń jıllıqtıń 2-yarımında arqa-batıstan Hindistanǵa oriylar kirip kelip, aldın Panjab, keyinirek Gang dáryası oypatlıǵına jayǵastı. Eramızǵa shekemgi VI ásirde arqa Hindstannıń shıǵıs bóleginde, Gang hám Jamna dáryaları háwizlerinde Magay&quot;a mámleketi bolǵan. Eramızǵa shekemgi VI-IV ásirlerde ekonomikalıq rawajlanıw áyyemgi hind jámiyetinde turmıs shárayatların talay ózgertti. Qullar hám jallanba jumısshılardıń miynetinen dıyqanshılıq, ónermentshilik hám kánshilik jumıslarında paydalanıldı. Social qarama-qarsılıqlardıń kusheyiwi diniy-sektantlik háreketin payda etti, aqıbette buddizm hám jaynizm dinleri payda boldı. Eramızǵa shekemgi IV ásir ortalarında Nandalar dinastiyası dáwirinde derlik pútkil Hind dáryasınıń oypatlıǵı magadha mámleketi ıqtıyarında bolǵan. Magadha mámleketi gúllenip rawajlanǵan dáwirde Hind dáryası háwiziniń bir bólegin Ahamaniyler basıp aldı. Eramızǵa shekemgi 327-325-jıllarda Hindstanǵa Iskandar Maqduniy bastırıp kirdi. Magadha mámleketiniń qaraqshılıq urısları Mauriylar imperiyası dáwirinde de dawam etti. Patsha Ashoka húkimranlıǵında derlik pútkil Hindistan hám házirgi Awǵanıstannıń bir bólegi Mauriylarǵa qaraslı edi. Eramızǵa shekemgi I ásirde Hindistan arqasınıń úlken bólegi kushanlar qol astına ótti (Qarańız: Kushan patshalıǵı). Kushanlar mámleketi jemirilgennen keyin, IV ásirde Hindstan arqada taǵı Magadha mámleketi gúllendi.

Keyinirek Guptalar dinastiyası dáwirinde arqa Hindistannıń ádewirǵana bólegi — shıǵısta Bengaliya qoltıǵınan batısta Panjab hám Katxiyavar yarım atawına shekem bolǵan aymaq Magadha mámleketi quramına kirdi. Tap sol dáwirde Dekapda Vakataka, Pallavlar, Vanga sıyaqlı mámleketler bar bolǵan. II-IV ásirlerde bul jerde qulshılıq basqarıw principi jemirile baslaǵan. VI-XII ásirlerde Hindstanda bir neshe mámleket bar bolǵan. VII ásirdiń 1-yarımında jergilikli patshalardan biri Harsha Hindistan arqadaǵı bir neshe mámleketlerdi jawlap alıp, Harsha imperiyasına tiykar salındı. Bul imperiya 30 jıl húkim súrdi. VIII ásir baslarında arablar Sindti basıp aldı. XI ásir baslarında Mahmud Ǵaznaviy Hindistan arqasına bir neshe ret hújim etip, Panjabtıń bir bólegin óz mámleketi quramına qosıp alǵan. XII ásir aqırı — XIII ásir baslarında Hindistan arqasın Ǵuriylar mámleketi húkimdarı Muhammad Ǵuriy jawlap aldı. Onıń óliminen keyin Ǵuriy járdemshilerinen biri Qutbiddin Oyboq Dehli sultanlıǵına tiykar saldı. XIV-XV ásirlerde hind rojalarınıń hákimiyatı saqlanǵan Rajputana (Qarańız: Rojasthon) dan tısqarı Hindistan arqada ǵárezsiz Jaunpur, Bengaliya, Gujarat, Malva hám de Dekannıń arqada Baxmoniy sultanlıǵı payda boldı. Awǵanlardıń Lodiylar dinastiyası húkimranlıǵı dáwiri (1451-1526) nde Gang dáryası oypatlıǵınıń ádewirǵana bólegi sultanlıqqa qosıp alındı. XV ásir aqırında Hindistanǵa dáslepki evropalıq kolonizatorlar — portugallar kirip keldi hám XVI ásirdiń 1-yarımında olar teńiz jaǵasına jaylasıp aldı.

1526-jıl aprelde Zahiriddin Muhammad Babur panipattaǵı urısta Ibrahim Lodiydi jeńip, Dehli sultanlıǵın iyeledi hám Hindistanda Baburiyler mámleketine tiykar saldı (bul mámleket 1858-jılǵa shekem bar boldı). XVII ásir baslarında Hindstanǵa Angliya hám Gollandiyanıń Ost-Hindstan kompaniyaları suǵılıp kirdi hám portugallardı Hindistan menen alıp baratırǵan teńiz sawdasınan ayırıp, mámlekette qatar faktoriya (sawda-satıq punktleri) asha basladı. 1664-jıl francuzlardıń Ost-Hindstan kompaniyası da dúzildi. Baburiyler arasındaǵı óz-ara ishki gúres inglis hám francuzlardıń Ost-Hindistan kompaniyalarına Hindstanda áskeriy ekspansiya uyımlastırıw imkaniyatın berdi. Hindstanda ústemlikke erisiw ushın bul eki kompaniya arasında Qubla Hindstanda bolıp ótken sawashlar (1756-1763) nátiyjesinde Angliyanıń Ost-Hindistan kompaniyası jeńimpaz shıǵıp, Bengaliyanı jawlap aldı, Karnatik hám Aud xanlıqların óz xızmetkerlerine aylandırdı. 1803-jıl Dehli basıp alınǵannan keyin, baburiy patshalar inglisler Ost-Hindstan kompaniyasına tolıq ǵárezli bolıp qaldı. 1833-jıl Ost-Hindistan kompaniyası sawda shólkemi retinde tamamlanıp, oǵan Hindstandı kolonizatorlik tiykarında basqarıw wazıypası júkletildi. Hindistan áste-aqırın Ullı Britaniyaǵa awıl xojalıǵı shiyki ónimin jetkerip beretuǵın bazaǵa aylanıp qaldı. XIX ásir ortalarında kolonizatorlarǵa qarsı xalıq qozǵalańları bolıp ótti. 1857-1859-jıllarda bolıp ótken ataqlı áskeriyler qozǵalańı (Qarańız: Hindstan xalıq kóterilisi) Hindistannıń keyingi rawajlanıwına tásir kórsetti. 1858-jıl Ost-Hindstan kompaniyası tamamlanıp, Hindistandı tikkeley Ullı Britaniya basqarıp basladı.

XIX ásirdiń 80-jıllarınan mámlekette xalıqtıń narazılıq kórsetiwleri, mitingler, is taslawlar háwij aldı. 1885-jıl qatar milliy shólkemler birlesip, Hindistan milliy kongressi (HMK) ne jıynaldı. XX ásir basları onda B. Tilak basshılıǵında shep demokratiyalıq aǵım qáliplesti. 1905-1908-jıllarda milliy azatlıq háreketi jáne de háwij aldı. Ásirese, 1908-jılǵı Bombey is taslawı zárúrli áhmiyetke iye boldı. Ullı Britaniya húkimeti milliy azatlıq háreketin diniy topar belgileri boyınsha bólip taslawǵa háreket etti hám 1906-jıl Musulmanlar ligası partiyasınıń payda bolıwına kómeklesti. Oǵan qarsı hindulerdiń Hindu maxasabxa (hindulerdiń ullı awqamı) siyasiy shólkemi dúzildi. [[Birinshi jáhán urısı]] dáwiri (1914-1918) nde Hindistan metropoliya tárepinde urısta qatnastı. 1918-jıldan kolonizatorlikke qarsı gúres jáne de háwij aldı. Bul dáwirde HMK basshılarınan biri bolǵan M. K. Gandi kolonizatorlarǵa qarsı gúrestiń sat'yagraxa (kúsh isletpesten qarsılıq kórsetiw) formasın propaganda etti. Gandi táliymatı — gandizm HMK partiyasınıń rásmiy ideologiyasına aylandı. Inglis kolonizatorlarınıń Amritsar obası (1919-jıl aprel) nan keyin dekabrde HMK boysınbaw kompaniyasın háwij aldırdı. 1918-1922-jıllarda jumısshılar háreketi kúsheydi. 1920-jıl Bugun Hindistop kásiplik awqamları kongressi dúzildi. 1923-1927-jıllarda milliy azatlıq háreketi waqtınsha passivlesti.

1927-jıl HMK da antiimperialistlik gúresti aktivlestiriw tárepdarların birlestirgen shep qanat payda boldı. Oǵan J. Neru hám S. Ch. Bas basshılıq etti. 1929-1930-jıllardaǵı jáhán ekonomikalıq krizisi antiimperialistlik háreketti jańa basqıshqa kóterdi. 1930-jıl HMK M. Gandi basshılıǵında taǵı boysınbaw kompaniyasın baslap jiberdi. 1931-jıl martta HMK basshıları kolonizator húkimran sheńberler menen kelisim basladı. Hár eki tárep kelise almaǵan soń, boysınbaw kompaniyası dawam ettirildi (1934-jılǵa shekem). 1935-jıl Angliya parlamenti Hindistandı basqarıw tuwrısında hújjet (nızam) qabılladı. Buǵan kóre, wálayatlardıń avtonomiya huqıqları biraz keńeytirildi, olarda jergilikli húkimet dúzildi, biraq húkimet aldınǵıday inglis kolonizatorları qolında qalaberdi. Mámlekette bul reakcion hújjetke qarsı kórsetiwler bolıp ótti. 1936-jıl HMK imperialistlik kúshlerge qarsı birden-bir front dúziw wazıypasın ilgeri súrdi. Ekinshi jáhán urısı (1939-1945) dáwirinde Hindistan antifashistlik koaliciya tárepinde boldı. Urıs sońında Hindistan menen Angliya imperializmi arasında ekonomikalıq hám siyasiy qarama-qarsılıqlar keskin kúsheydi. 1946 -jıl basında armiya, flot hám aviaciyada inglislerge qarsı ǵalabalıq shıǵıwlar bolıp ótti. 1946-jıl 18-23-fevralda Bombeydaǵı áskeriy teńizshiler kóterilisi revolyuciyalıq hárekettiń joqarı shıńı boldı. Angliya húkimeti milliy háreket basshıları menen kelisim baslap, 1946-jıl báhárde Hindistanǵa dominion mártebesin beriwge qarar etkenligin járiyaladı.

1946-jıl avgustta J. Neru basshılıǵında waqıtsha húkimet dúzildi. Milliy azatlıq háreketiniń háwij alıp ketiwi nátiyjesinde inglis kolonizatorları Hindistannan shıǵıp ketiwge májbúr boldı. 1947-jıl 15-avgustta Hindistan aymaǵında eki ǵárezsiz mámleket — Hindistan (tiykarınan, hindulerden ibarat) hám Pakistan (tiykarınan, musulmanlardan ibarat) dominionları payda boldı. Hindistannıń birinshi bas ministri HMK jetekshisi J. Neru boldı. 1950-jıl 26-yanvarda Hindistan suverenli respublika dep daǵaza etildi. Mámlekette agrar reformaları ótkerile baslandı. Sanaatta mámleket sektorın jaratıw jáne onı rawajlandırıw, awıl xojalıǵında jer iyesi jer iyeligin tamamlaw jolları belgilendi. 1964-jıl mayda J. Neru óliminen keyin HMK partiyasınıń jaǵdayı awırlastı. 1965-jıl gúzde Hindistan-Pakistan kelspewshiligi júz berdi. 1966-jıl Tashkent ushırasıwında qol qoyılǵan Tashkent deklaraciyası eki mámleket arasındaǵı dawlardı sheshiwine tiykar boldı. 1966-jıl yanvarda L. B. Shastri óliminen keyin J. Nerudıń qızı — I. Gandi Hindistan Bas ministri boldı. 1977-jıl martta parlamentke ótkerilgen saylawda Janata parti (partiyası) jeńimpaz shıqtı. Bul HMK niń keyingi 30 jıl (1947-1977) dawamındaǵı birinshi iri jeńilisi edi. Janata parti jetekshisi M. Desai Hindistan Respublikasınıń tórtinshi Bas ministri boldı.

1977-jıl marttaǵı jeńilisten keyin HMK partiyası krizis dáwirin basınan keshirdi. Partiyanıń bir qansha kózge kóringen basshıları Janata partiǵa ótip ketti. 1978-jıl yanvarda burınǵı Bas ministr I. Gandi jáne onıń bir qansha tárepdarları HMK nen shıǵıp, jańa partiya — HMK (I) in dúzdi. 1980-1989, 1991-1996-jıllar hám 2004-jıldan HMK [1978-jıldan HMK (I)] húkimet joqarısında. Hindistan — 1945-jıldan BMSh aǵzası. 1991-jıl 26-dekabrde Ózbekistan Respublikası suverenitetin tán alǵan hám 1992-jıl 18-martta diplomatiyalıq qatnasların ornatqan. Milliy bayramları: 26-yanvar — Respublika kúni (1950) hám 15-avgust — Ǵárezsizlik kúni (1947).

== Tiykarǵı siyasiy partiya hám kásiplik awqamları ==
Hindistan milliy kongressi (I) partiyası, HMK (1885-jıl 28-dekabrde dúzilgen) gi bóliniwden keyin 1978-jıl yanvarda dúzilgen; Bxaratiya janata parti, Janata parti (1977-jıl dúzilgen) diń bóliniwi nátiyjesinde 1980-jıl aprelde dúzilgen; Janata dal partiyası, 1988-jıl 11-oktyabrde dúzilgen; Hindistan Kommunistlik partiyası, 1925-jıl 26-dekabrde tiykar salınǵan; Hindistan Kommunistlik partiyası (marksistik), 1964-jıl noyabrde dúzilgen. Ulıwma Hindistan kásiplik awqamları kongressi, 1920-jıl dúzilgen; Hindistan kásiplik awqamları milliy kongressi, 1947-jıl tiykar salınǵan; Hind kásiplik awqamları orayı, 1970-jıl dúzilgen.

== Xojalıǵı ==
Hindistan — agrar-industrial mámleket. Sanaat islep shıǵarıw, ózine tartatuǵın shet el qarjısınıń kólemi tárepinen dúnyadaǵı rawajlanǵan 10 dana mámleket qatarına kiredi. Jalpı ishki ónimde awıl xojalıǵı, orman xojalıǵı hám balıq tutıw 25%, sanaat 30%, xizmet kórsetiw tarmaǵı 45% ti quraydı. Ekonomikası kóp ukladlı. Jalpı milliy óniminiń 28% in quraytuǵın mámleket sektorı áskeriy sanaat tarmaqları, atom energetikası, transport hám baylanısta jetekshi orın iyeleydi. Awıl xojalıǵında mayda dıyqan xojalıqları ústemlik etedi. Mámlekette 8 mln. nan artıq fermer xojalıǵı bar. Islenetuǵın jerler (165 mln. gektar) mámleket aymaǵınıń 2/3 bólegin quraydı; sonnan 141 mln. gektarı tek egislik (35 mln. gektarınan jılına eki ret ónim alınadı). Awıl xojalıǵı maydanınıń 20% i suwǵarıladı. Mámlekette xalıq sanı kóp bolıwına qaramastan, onıń awıl xojalıǵı ónimlerine bolǵan mútájligi tolıq qandırılıpǵana qalmay, kóp bólegin eksport ta etedi. Awıl xojalıǵı dıyqanshılıqqa qánigelesken. Tiykarǵı eginleri — salı, biyday, tarı, sobıqlı dán eginleri hám maylı ósimlikler. Hindistan shekerqamıs, jer ǵoza, shay, ken, kanakunjut, paxta jetistiriw boyınsha dúnyada aldınǵı orınlarda turadı.

Sonıń menen birge, kauchuk, kofe, mákke, temeki, burısh, tatımlıqlar (burısh, kardamon, mushk, dolchin hám taǵı basqalar) jetistiriledi. Hindistanda kokos palmasi, banan, citrus hám basqa miyweli terekler de ósiriledi. Shárwashılıǵında qaramal, qoy, eshki, shoshqa, jılqı, túye, quslar baǵıladı. Nawqanshılıq rawajlanǵan. Balıq hám teńiz haywanları awlanadı. Orman xojalıǵında qımbat bahalı aǵash tayarlanadı. Sanaatında marganets, slyuda (dúnyada aldınǵı orınlardan birinde), taskómir, titan, temir rudası, altın, tábiyiy gaz, xromit neft, boksit hám basqalar qazıp alınadı. Jılına ortasha 380 mlrd. kvt/saat elektr energiyası payda etiledi (onıń 4/5 bólegi ıssılıq elektr stanciyalarında, 1/7 bólegi GES larda); AES lar da bar. Jetekshi sanaat tarmaqları: toqımashılıq (tiykarınan, ken hám jip-gezleme), azıq-awqat (qantsheker, temeki), teri-ayaq kiyim sanaatı. Neftti qayta islew, cement, qaǵaz, shıyshe-ayna islep shıǵarıw kárxanaları bar. Qara hám reńli metallurgiya, ximiya sanaatı, mashinasazlıq rawajlanǵan. Dúnyadaǵı informaciya texnologiyaları baǵdarındaǵı kárxanalardıń yarımınan kóbi Hindistanda jaylasqan. Yadrolıq texnologiyalar hám kosmostı jawlap alıw boyınsha jetekshi orında. Hindistanda islep shıǵarılatuǵın sanaat ónimleriniń 40% ke jaqının mayda hám ónermentshilik kárxanaları beredi.

== Transportı ==
Transportında temirjol transportı zárúrli rol oynaydı. Transport jolları uzınlıǵı 75 mıń km (15% elektrlastırılǵan). Avtomobil jolları uzınlıǵı 3 mln. km den artıq. 1984-jıl Kalkutta qalasında metropoliten iske túsken. Mámlekette kemeler qatnaytuǵın dárya jollarınıń sanı 14. Mámleket sırtqı sawda aylanbasınıń 90% teńiz jolları arqalı ámelge asırıladı. Teńiz sawda flotınıń tonnası 10 366 mıń tonna dedveyt. Iri teńiz portları: Bombey, Kalkutta, Kochin, Vishakhapatnam, Chennay. Hindistannıń kóp qalaları jáhándegi iri qalalar menen hawa jolları arqalı baylanısqan. Tiykarǵı aeroportları Bombey, Dehli, Kalkutta, Bangalor, Chennay, Bxubaneshvar, Maduray qalalarında jaylasqan. Mámleket ishkerisinde xızmet etetuǵın 90 aeroport bar.

== Sırtqı sawda ==
Hindistan shetke mashina hám úskeneler, kiyim-kenshek, teri hám onnan tayarlanǵan buyımlar, ximiyalıq tovarlar, jip-gezleme gezlemeler, juttan tayarlanǵan buyımlar, temir rudası, shay, kofe, tatımlıqlar, konserva, balıq hám balıq ónimleri, brilliant, qımbat bahalı taslar shıǵaradı. Shetten neft hám neft ónimleri, islep shıǵarıw quralları, tutınıw buyımları hám basqalardı aladı. Sırtqı sawdada AQSh, Yaponiya, Ullı Britaniya, Germaniya, BAÁ, Belgiya, Italiya, Rossiya, Franciya, Saudiya Arabstanı hám basqa mámleketler menen sheriklik etedi. Pul birligi — Hindistan rupiyasi.

== Medicinalıq xızmeti ==
Mámlekette densawlıqtı saqlaw ámeliyatında xalıq shıpakerlik kásibi de keń qollanıladı. Medicina xızmetkerleri 100 den artıq medicina joqarı oqıw orınlarında, 16 tis shıpakerleri kolledjlerinde hám 12 basqa medicina bilim orınlarında, orta medicina xızmetkerleri 480 medicina mektebinde tayarlanadı. Mámlekette kóplegen medicina orayları, zamanagóy emlewxana hám ambulatoriya tarmaqları bar. Tiykarǵı kurort mákanları: Gujarot shtatındaǵı Titxal, Ubxrat, Diu, Daman, Maharashtra shtatındaǵı Madha, Marv, Karnatakadaǵı Ullal, Udili, Mangamuru hám basqalar. Hindistanda eki túrdegi densawlıqtı saqlaw mákemeleri bar. Biri menshikli densawlıqtı saqlaw, ekinshisi mámleket densawlıqtı saqlaw xızmetleri. Hindistanda ayrıqsha parıq penen tán alınǵan 6 medicina sisteması bar. Bular Ayurveda, Sidda, Unani, Yoga, Naturopatiya hám Gomeopatiya.

== Bilimlendiriwi, mádeniy-aǵartıwshılıq hám ilimiy mákemeleri ==
Hindistan ǵárezsizlikke erisken waqıtta mámleket xalqınıń 96% sawatsız bolǵan. 1949-jılda qabıl etilgen konstituciya boyınsha 6 jastan 14 jasqa deyingi balalar ushın biypul májburiy talim engizildi. 2005-jılda sawatlılıq dárejesi 52% ke jetti. Mámlekette úlken jastaǵı xalıq arasında sawatsızlıqtı tamamlaw maqsetinde arnawlı mektepler ashılǵan bolıp, olarda 120 mln. adam shuǵıllanadı. Hindistanda xalıq tálimi sisteması mektepke shekemgi tálim mákemeleri, baslanǵısh hám kishi tiykarǵı mektep, tolıqsız orta hám tolıq orta mektepten ibarat.

Maman jumısshılar óner bilim orınlarında tayarlanadı. Joqarı oqıw orınlarında oqıw múddeti 5-6 jıl hám oqıw pullı. Mámleket oqıw orınları menen birge arnawlı oqıw orınları da bar. mámlekette 219 universitet hám institut hám de 7 mıńnan zıyat kolledj bar. Iri hám áyyemgi joqarı oqıw orınları: Bombey universiteti, Kalkutta universiteti, Chennay universiteti hám basqa tiykarǵı kitapxanaları: Kalkuttadaǵı milliy kitapxana (1902-jıl dúzilgen), Dehlidegi ǵalabalıq kitapxana (1951), Chennaydaǵı ǵalabalıq oraylıq kitapxana (1896) hám basqalar. Mámlekette 460 tan artıq muzey iskerlik júrgizedi. Irileri: Chennaydaǵı mámleket muzeyi (1851-jıl dúzilgen), Dehlidegi házirgi zaman kórkem óneri milliy galereyası (1954), Jańa Dehli (Nyu Dehli) degi Milliy muzey, Varanasi qalasındaǵı Kórkem óner muzeyi, Kalkuttadaǵı Hindistan muzeyi (1814), Birla Texnologiya muzeyi, Bombeydegi Batıs Hindistan muzeyi, Dehlidegi J. Neru (1964), M. Gandi (1948) memorial muzeyleri.

Hindistanda ilimiy izertlewler universitet hám arnawlı oraylarda, ilimiy jámiyet hám associaciyalarda, pánler akademiyalarında alıp barıladı. Hindistan milliy pánler akademiyası eń iri ilimiy shólkem esaplanadı. Institutlarǵa Ilimiy hám sanaat izertlewleri keńesi, Atom energiyası boyınsha komissiya, Awıl xojalıǵı izertlewleri boyınsha Hindistan keńesi, Medicina izertlewleri boyınsha Hindistan keńesi, Universitetlerdi aqsha menen támiyinlew komissiyası, Qorǵaw izertlewleri shólkemi basshılıq etedi. Hindistan ilimiy kongressi associaciyası Hindistannıń eń ǵalabalıq ilimiy jámiyeti bolıp tabıladı. Hindistanda 130 arnawlı ilimiy izertlew shólkemi, 700 den artıq qánigelesken laboratoriya ilimiy izertlewler júrgizedi. Mámlekette ilimiy izertlew menen 2,5 mln. adam shuǵıllanadı.

== Baspasózi, radioesittiriwi hám telekórsetiwi ==
Hindistanda 84 tilde ulıwma tirajı 51 mln. nusqadan ibarat 19 mıń gazeta, 35 mln. nusqadan ibarat 18 mıń jurnal baspa etiledi. Irileri: «Indian ekspress» («Hind ekspressi», inglis tilindegi kúndelik gazeta, 1932-jıldan), «Xindustan tayms» («Hindistan waqtı», inglis tilindegi kúndelik gazeta, 1923-jıldan), «Tayms of India» («Hindistan waqtı», inglis tilindegi kúndelik gazeta, 1838-jıldan), «Steytsmen» («Mámleket ǵayratkeri», inglis tilindegi kúndelik gazeta, 1875-jıldan), «Neshnl gerald» («Milliy xabarshı», inglis tilindegi kúndelik gazeta, 1938-jıldan), «Nav bharat tayms» («Jańa Hindistan waqtı», hind tilindegi kúndelik gazeta, 1947-jıldan), «Naya patx» («Jańa jol», aylıq ádebiy-kórkem jáne sociallıq-siyasiy jurnal, 1954-jıldan), «Forin affers riports» («Xalıqaralıq qatnaslar xabarshısı», inglis tilindegi aylıq jurnal, 1952-jıldan), «Turmıs» (urdu tilindegi háptenama, 1963-jıldan), «Hindu» (inglis tilindegi kúndelik gazeta, 1878-jıldan), «Hindustan» (hind tilindegi kúndelik gazeta, 1933-jıldan), «Blits» («Shaqmaq», inglis, urdu, hind, marathiy tillerindegi háptelik jurnal, 1941-jıldan). Press Trast of Hindistan, Hindistandaǵı eń iri informaciya agentligi (PTI), 1947-jıl dúzilgen; Yunayted Nyus of Hindistan (YUNI), Hindistan baspasóz informaciya agentligi, 1961-jıl dúzilgen. Ulıwma Hindistan radiosı 1936-jıldan, Ulıwma Hindistan televideniesi 1976-jıldan isleydi. Radioesittiriwler 1927-jıldan, telekórsetiwler 1959-jıldan baslanǵan.

== Ádebiyatı ==
Hind ádebiyatınıń 3 mıń jıldan kóbirek dástúrı vedalar — sanskrit tilindegi diniy gimnlerden baslanadı. Eramızǵa shekemgi X-IV ásirlerde xalıq awızeki dóretiwshiliginde iri epikalıq dástanlar — «Mahabharata» hám «Ramayana» qáliplesti. Áyyemgi hind ádebiyatı estelikleri — puranlar múqaddes tekstleri bul dástanlar tekstlerine jaqın. Áyyemgi hind ertekleri jıynaqlarınan «Panchatantra», «Xitopadesha», «Vetalapanchavinshati», «Shuksaptati» ataqlı. Avtorlıq ádebiyatı eramızǵa shekemgi I ásir baslarında payda boldı. Sanskrit ádebiyatınıń ullı shayırı hám dramaturgi Kalidasatr. Bxasa (III-IV ásir) hám Shudraka (V-VI ásir) da ataqlı dramaturg bolǵan. Sanskrit ádebiyatında Bxovabxugi (VIII ásir) da sezilerli iz qaldırdı. Dandin (VII ásir) niń «On shahzada hádiysesi» romanı sanskrit kórkem prozasınıń shıńı esaplanadı. Eramızdıń dáslepki ásirlerinen dravid tilleri (Qarańız: Dravidler) nde, atap aytqanda, tamil ádebiyatı (''Qarańız: [[Tamil ádebiyatı]]'') rawajlandı. Shama menen VII ásirden orta ásirler ádebiyatınıń tariyxı baslanadı. Sanskrit hám tamil tilindegi ádebiyat penen bir qatarda basqa tillerde de ádebiyat payda boldı. Jańa hind ádebiyatı dravid hám jańa hind-oriya tillerinde 1 mıń jıllıq aqırınan rawajlana basladı. Keyin bolsa kashmir hám sindh ádebiyatı, sonıń menen birge pushtu tilindegi ádebiyat qáliplese basladı. Musulman mámleketleriniń payda bolıwı hám islam dininiń keń tarqalıwı nátiyjesinde Hindistannıń parsı tilindegi ádebiyatı júzege keldi (Xusrav Dehlaviy, Mırza Bedil hám basqalar).

Shayırlardan Vali (XVII-XVIII ásir), Mir Toqiy, Mırza Ǵolib hám basqa urdu poeziyasınıń eń jaqsı úlgilerin jarattı. XIX ásirdiń 2-yarımında milliy azatlıq háreketiniń rawajlanıwı nátiyjesinde ádebiyatta hind aǵartıwshılıq dáwiri baslandı. Bul dáwir ádebiyatında Dinobondxu Mittro, Premchand Mittro, Bonkimchondro Choddopaddqay hám Bengaliyanıń basqa jazıwshıları nátiyjeli dóretiwshilik etti. Áyne waqıtta inglis tilinde dóretiwshilik etken dáslepki shayırlar (G. L. V. Derozio, K. Gosh, T. Datt) dıń qosıqlarında inglis romantizminiń tásiri bilinedi. XX ásirdiń 20-jıllarında ǵárezsizlik ushın gúres hind ádebiyatınıń oraylıq teması bolıp qaldı. Bul dáwirdiń ullı jazıwshısı bengaliyalı R. Tagor boldı. Parsı hám urdu tillerinde dóretiwshilik etken shayır M. Íǵbal óz dóretpelerinde joqarı kórkemlikke eristi. 1930-jıllardıń ortalarında aǵartıwshı jazıwshılardıń háreketi payda boldı. XX ásirdiń 30-jıllarında Hindistanda inglis tilindegi ólshem hám uyqassız qara sóz benen jazılǵan kórkem shıǵarma payda boldı (M. R. Anand, N. K. Narayan, X. Chattopadxaya hám basqalar). 1936-jıl Iremchand, M. R. Anand hám Sajjod Zohirlar baslaması menen Hindistop aǵartıwshı jazıwshılar associaciyası dúzildi. Gandizm ádebiyatqa tereń tásir kórsetti. Revolyuciyalıq romantik aǵım qáliplese basladı (Josh Malihobodiy). Poeziya formaları jańalandı, proza tez rawajlana basladı. Áyne waqıtta dekadentlik aǵımları da payda boldı (I. Joshı, M. Varma). Hindistannıń ǵárezsizlikke erisiwi (1947) aldıńǵı ádebiyattıń rawajlanıwına járdem berdi.

Kolonizatorlik qaldıqların joǵaltıw ushın gúres hám ekonomikanıń rawajlanıwı ilgeri qalaq bolǵan bir qatar ádebiyatlardıń rawajlanıwına hám de jańa ádebiyatlardıń qáliplesiwine múmkinshilik tuwdırdı. Hindistannıń milliy tillerindegi ádebiyatlar menen bir qatarda inglis tilindegi ádebiyat ta rawajlanǵan. 1940-1960-jıllarda Hindistanda hind progressiv ádebiyat wákilleri A. S. Jafri, S. K. Chouxan, Xoja Ahmad Abbos, Yashpal, A. N. Kasmi, A. Nagar hám basqalar óz dóretpelerinde mámlekettegi sociallıq-ekonomikalıq mashqalalardı kóterip shıǵıp, jámiyettegi eń global máselelerdi sheshiwge shaqırdı. Milliy ádebiyat wákillerinen B. Bxattachoriya, M. R. Anand, M. Bondopaddxay, T. Bondopaddxay, G. Singx, R. V. Desai, R. Krishnamurti, R. A. Maxadevan, Vsh'chatxol hám basqalar óz dóretpelerinde mámlekette ekonomikalıq ǵárezsizlikke erisiw, jarlılıqtı saplastırıw, sawatsızlıqtı tamamlaw, xalıqtıń ruwxıy dárejesin asırıw sıyaqlı mashqalalardı kóterip shıqtı. Progressiv jazıwshılar Sh. Chouxan, X. Dvidedidiń ideologiyalıq-estetikalıq qarasları mámlekettegi sociallıq-siyasiy hádiyse hám processler menen bekkem baylanısqan. Jazıwshı I. Joshı hind ádebiyatında «psixologiyalıq ádebiyat» wákili retinde kórinetuǵın boldı. Jazıwshı hám dramaturg V. Prabxakara óz dóretpelerinde ǵárezsiz Hindistannıń sociallıq máselelerin shın tárizde súwretledi. 1980-1990-jıllarda M. Rakesh, Kamleshvar, B. Saxni, J. Kumar, Duggal, A. Pritam, K. Azmi, Saksena, Vimal hám basqa jazıwshılar nátiyjeli dóretiwshilik etti (Taǵı qarańız: Xsh&quot;) ádebiyatı).

== Arxitektura ==
Hindistanda eramızǵa shekemgi 3-1 mıń jıllıqlarda-aq qorǵaw, xojalıq hám turar jay ımaratları, baǵ hám suw háwizleri bolǵan iri qalalar (Sanghol, Lothal, Mathura, Pataliputra) qurılǵan. Eramızǵa shekemgi IV-II ásirlerde úlken qorǵan, saraylar (Pataliputradaǵı patsha Ashoka sarayı), diniy buyımlarǵa arnalǵan qurılıs-stupalar, memorial stolba (stambxa) lar, úńgir ıbadatxanaları (Karlida, eramızǵa shekemgi I ásir; Ajantat, eramızǵa shekemgi II ásir — eramızǵa shekemgi VII ásir) hám monastrlar, piramidalar jaratılǵan. Eramızdıń baslarında budda ıbadatxanalarınıń jańa túrleri (Sangida jer ústine qurılǵan tórt kolonnalı terrasadan ibarat kub formasındaǵı ıbadatxana, V ásir; Ellorda pútin jartastı oyıp islengen ıbadatxana, VIII ásir) payda boldı.

VI-VII ásirlerde ıbadatxanalardıń tegis minar formasındaǵı arqa (Madya-Pradesh shtatında jaylasqan Kxajuraxo ıbadatxanalar kompleksindegi Kandarya Maxadeo hám Bxubaneshvar qalasındaǵı Mukteshvara ıbadatxanaları) hám zona sıyaqlı minar formasındaǵı qubla (Maxabalipuramdaǵı Dxarmarajaratxa ıbadatxanası) túrleri qáliplesti. Sol dáwirde Banoras qalasında hinduler ıbadatxanaları qurıldı; shıǵısta 1500 ge jaqın ıbadatxana bar. XIII ásirden Dehli sultanlıǵı dáwirinde iri saray ansamblleri, meshit, gúmbez tárizli úńgir, minarlar (Dehlidegi Polyus Minor dep atalǵan minarlı Quvvat-ul-Islam meshiti, 1193-jıldan qurıla baslanǵan) hám de bekkem qorǵan diywalları menen qorshalǵan qalalar (Siri, Jaqonpano, Tuǵlaqabad, Feruzabad; hámmesi XIV ásirde Dehli aymaǵında) qurıldı.

Baburiylar mámleketi dúzilgennen soń, Hindistan arxitekturası joqarı shıńlarǵa eristi: qala hám qorǵan qurılısı kórkem óneriniń ájayıp úlgileri jaratıldı (Agra, Ajmer, Allaobodtaǵı qorǵanlar, «Fatehpur-Sekri» qala-qorǵanı, 1569-1584), gúmbez tárizli mazarlar (Dehlidegi Xumoyun maqbarası, 1565; Agra qalası qasındaǵı Tajmahal) qurıldı. Qurılısta mramor eń kóp qollanılatuǵın qurılıs materialına aylandı. Usı waqıtta Hindistannıń ayırım aymaqlarında arxitektorlıqta jergilikli kolorit saqlanıp qaldı (Asarvtaǵı Dadagarir bulaq pavilonı, XVI ásirde., Datiyadaǵı Bir Singx Deo sarayı, XVII ásir bası). XVI ásirde jaratılǵan Haydarabadtaǵı Chor Minor Zafar arki, onıń qasındaǵı Mekka meshiti, Ahmadabadtaǵı shayqalıp turatuǵın minarlar úlken tariyxıy estelikler bolıp tabıladı.

XVII ásirde «Merwert» atı menen atalǵan meshit, Jáhángirshahtıń mramordan qurılǵan maqbarası, Dehlidegi Rang Mahal sarayı, injiler menen bezetilgen meshit, sikhlardıń Amritsardaǵı sıyınıw ornı — Altın ıbadatxana qurıldı. Baromi (Rojasthon), Kanarak (Orissa), Kajuraxo (Madhya-Pradesh) daǵı ıbadatxanalar hind arxitektorlıǵınıń teńsiz esteliklerine aylandı. XIX ásirde eski qalalar (Kalkutta, Madras, Bombey) rawajlandı hám Evropa arxitektorlıǵı usılındaǵı imaratlar qurıldı. Ǵárezsizlikke eriskennen keyin, mámleketti industriyalastırıw menen baylanıslı bolǵan qurılıslar háwij aldı. Jańa qalalar qurıldı (Chandigarx, 1951-1956, Le Korbyuzye basshılıǵındaǵı arxitektorlar toparı; Bxilai, 1963-jıldan qurıla baslanǵan, hind arxitektorları toparı). Zamanagóy ımaratlardan irileri: Kalkuttadaǵı bank (1969, arxitektor A. Gupta), M. Gandi muzeyi (1960-1963, arxitektor Ch. Korrea), Kanpur qalasındaǵı Texnologiya institutı (1963, arxitektor A. Kanvinde), Bombeydegi «Tajmahal» mıymanxanası (1975).

== Súwretlew kórkem óneri ==
Hindistan qublada tas dáwirine tiyisli úńgirlerdegi súwretler, qızdırılǵan ılaydan tayarlanǵan buyımlar, zergerlik bezewleri saqlanǵan. Mohenjodaro, Xarappa hám Hind dáryası háwiziniń oraylarında eramızǵa shekemgi 3-2 mıń jıllıqta dáslepki klasslıq jámiyet kórkem óneri rawajlandı (haywan hám mifologiyalıq obrazlar súwretlengen boʻrtma belgi tumarlar, háykelshe hám basqalar). Eramızǵa shekemgi IV-II ásirlerde tastan estelikler tayarlandı (Didarganjadan tabılǵan hayal qudaylar háykeli, Sarnatxadan tabılǵan «Sherali kaptel»). Eramızǵa shekemgi I-V ásirlerde Kushan patshalıǵı dáwirinde Gandxara kórkem mektebine tiyisli buddaviy háykeller soǵıw rawajlandı. V-VII ásirlerde diywal súwretshilik gúllep jaynadı (Ajantadat úńgir ıbadatxanalar). X-XII ásirlerde bronza músinshiligi keń tarqaldı [ayaq oyın oynap atırǵan Shiva (Natarajan) háykelshesi]. XIII ásirden Dehli sultanlıǵı hám keyinirek Baburiyler mámleketi dáwirinde ámeliy bezew kórkem óneri hám kitap miniatyurası rawajlandı. Orta ásirlerde Hindistanda miniatyura kórkem óneri rawajlandı. Dáslepki hind miniatyura mekteplerinen gujarat mektebi ataqlı bolǵan. XVI ásirde miniatyura kórkem óneriniń baburiyler mektebi payda boldı. Bul mektep wákilleri súwrettiń shın bolıwına umtıldı; tariyxıy qollanbalarǵa bezewler jaratıw, portret hám animalistlik janrlar keń tarqaldı.

Kolonizatorlik dáwirinde Hindistan professional kórkem óneri derlik rawajlanbadı, xalıq ónermentshiligi (gilem toqıw, kesteshilik, toqıw, pil súyegi hám aǵash naǵıs oyıwshılıǵı, almalı-salmalı naǵıs, teńge soqqı urıw hám basqalar) rawajlandı. XIX ásir aqırınan zamanagóy súwretshilik payda boldı (R. R. Varma). XX ásir baslarında, «Bengaliya oyanıw dáwiri» nde kóp súwretshiler milliy dástúrlerdi saqlap qaldı (reńli súwretshiler A. Tagor, N. Bos, S. Ukil; músinshi V. P. Karmarkar hám basqalar). Hindistan súwretlew kórkem ónerinde túrli aǵım hám mektepler, atap aytqanda modernistlik aǵım rawajlanǵan. Súwretshiler D. P. R. Choudxuri, B. N. Jija, S. N. Banerji, músinshiler K. Sen, Ch. Kar, P. D. Gupta, grafikler X. Das hám basqa milliy kórkem óner dástúrlerinde dóretpeler jarattı. Hindistanda ámeliy bezew kórkem óneri de rawajlanǵan.

== Muzıkası ==
Muzıkası 4 mıń jıllıq tariyxqa iye bolıp, dúnyada eń áyyemgi hám ayrıqsha formalardan dúzilgen. Onıń tamırları xalıq bayram hám diniy dástúrleri, Xarappa mádeniyatı (ásirese, Mohenjodaro rawajlanıw dáwiri) menen tikkeley baylanıslı. Hindistannıń áyyemgi jazba estelikleri («Vedalar»- «Rigveda», «Samaveda», «Atharvaveda» hám «Yajur-Veda»; eramızǵa shekemgi 2-1 mıń jıllıqları) nde diniy gimnler óz kórinisin tapqan. Muzıkashılar Hindistanda eski muzıkanıń júzege keliwin tikkeley «Samaveda» menen baylanısadı. Onıń filosofiyalıq-estetikalıq hám teoriyalıq kriteriyaları Bharatanıń sanskrit tilinde jazılǵan «Natyashastra» qollanbasında tiykarlap berilgen (shama menen eramızǵa shekemgi III-IV ásirler), Matanganıń «Brihadeshi» qollanbasında (V-VII ásirler) hind eski muzıkası haqqında tolıq maǵlıwmatlar berilgen. Sharangadevanıń «Sangitaratnakar» 7 tomlı toplamında (XIII ásir) hind ragalari, olardıń perde hám ritmlik dúzilisi, milliy muzıka sazları hám basqa máseleler kórsetilgen. Ramamatyanıń «Svaramelakalanidhi» (XVI ásir) hám de hind ilimpazlarınıń basqa qollanbalarında muzıkalıq dawıslar (thath) sisteması kosmos quwatı retinde júzege kelgen dawıs (nada) lar hám de álem rawajlanıwı jemisi bolǵan usıllar birlesiwi mánisinde aytıladı. Kosmologiyalıq qıyallar tiykarında Quyash sistemasınıń 7 planetasına koefficient berilgen 7 tiykarǵı perde, olar negizinde 22 yarım tonnan az bolǵan interval (shrutilar) sisteması júzege kelgen.

XIII ásirden baslap Arqa Hindistan muzıka mádeniyatı Oraylıq hám Orta Aziya xalıqlarınıń kórkem dástúrleri, musulman kórkem óneri tásirinde rawajlanıp barǵan. Bunıń nátiyjesinde hind eski muzıkasında 2 tiykarǵı usıl payda boldı: arqa («hindustani») hám qubla («karnatak»). Qubla Hindistan muzıka usılı (karnatak) tiykarınan dástúriy qosıqshılıq kórkem óneri menen ajıralıp turadı, onda ragalar negizinde diniy qosıqshılıq janrları — kirtan, pada (kompozitorlar Purandaradasa, XV-XVI ásirler; Kshetrayn, XVII ásir), kriti (eski qosıqtıń tiykarǵı túri; Shyam Shastri, Muttusvami Dikshitar, Tyagaraja dóretiwshiliginde rawajlanǵan, XVIII-XIX ásirler), jeńil eski muzıka janrları — tillana (XVIII ásir), javalli (XIX ásir) hám basqalar keń orın alǵan. Arqa Hindistan eski muzıkasında eń zárúrli lirikalıq janrlardan «dhrupad» (Svami Haridas, Miyan Tansen, XVI-XVII ásirler), qosıqshılıqta, keyninen qosıqshılıqta da ashıqlıq hám shıyrın keyipti sáwlelendiriwshi, virtuozli «xayal» (dáreklerde onıń tiykarshısı Ámir Xusrav Dehlaviy esaplanadı) janrları keń orın alǵan. Eski muzıka salasında «thumri», «ǵazal», «kavalli», sofiyona «kalam», sonıń menen birge, «dadra», «tappa», «tarana» lar da bar. Hind eski muzıkası, muzıkalıq folklor, ayaq oyın kórkem óneri formaları tiykarında dástúriy muzıkalıq teatr túrleri — jatra, yakshagana, tamasha hám basqalar shólkemlestirilgen. Eski oyın túrlerine bharat natyam, kathakali, kathak, manipuri, odissa hám basqalar kiredi.

Hind xalıq muzıka dóretiwshiligi túrleriniń baylıǵı hám reń-báreńligi Hindistanda túrli millet wákilleriniń jasawı, olardıń kóp tillerde sóylesiwi menen belgilenedi. Xalıq muzıka ásbaplarınan urma dhol, dholak, damaru, udukkai, úflep shertiletuǵın kombu, singh, tiruchinnam, gernay, murali, mohori, nagasar, tarlı-shertpe ektara, dutara, tuntune, jantar, tarlı oq jaylı kamaycha, banam, sarinda hám basqalar keń orın alǵan. Professional muzıka sazlarınan vina, setor, sarod, tampura, sarangi, nay, bansuri, surnay, shohnay, nagasvaram, fisgarmoniya, pakhovaj, tabla, mridanga, ghatam hám basqalar keń tarqalǵan. Hindistanda milliy azatlıq háreketi hám kolonizatorlikke qarsı gúrestiń kusheyiwi (XIX ásirdiń 1-yarımı hám XX ásirdiń ortaları) milliy muzıka mádeniyatınıń rawajlanıwında zárúrli dáwirdi baslap berdi. Rabindranat Tagordıń dóretiwshiligi ayqın bet bolıp qaldı. Aktiv oqımıslı adamlar arasında milliy muzıka miyrasların úyreniwge qızıǵıwshılıq kúsheydi. Jańa oqıw orınları ashıldı, topar shólkemleri dúzildi: Madras (házirgi Chennay) ta muzıka akademiyası (1928), Kerala kórkem óner orayı (1930), Xalıq kórkem ónerin saqlaw Bengaliya jámiyeti (1932), Dehlidegi Gandharva Mahavidyalay muzıka institutı (1939) hám basqa Vishnu Narayyana Bhatkhande, Vishnu Digambar Paluskar, Chinnasvami Mudalyar, Subbarama Dikshitar sıyaqlı muzıkashı ilimpazlar hind muzıka mádeniyatın rawajlandırıwda óz ilimiy dóretpeleri menen úlken úles qostı.

Hindistan ǵárezsizlikti qolǵa kirgizgennen soń (1947), hind muzıkasınıń rawajlanıwında jańa dáwir baslandı. Teatrlarda jańa muzıkalı spektakller qoyıldı (Shila Vatstıń «Qatqan jer», Ǵulam Haydardıń «Boysınbas Panjab», S. Shankardıń «Poezd», G. D. Madgulkardıń «Ram haqqında qıssa» hám basqalar). Kino muzıkası kompozitorlıq dóretiwshiligin rawajlandırıwda zárúrli faktor bolıp qaldı, onda milliy hám Batıs Evropa mektepleriniń stilistikalıq faktorları uyǵınlasqan. Nátiyjede kompozitorlar tárepinen kino ushın xalıqqa dıqqatqa ılayıq nama hám qosıqlar jaratıldı. 1960-1990-jıllarda A. Vishvas, H. Kumar, S. Choudhuri, R. Barman, Ravi, Naushad, Xayyom, Madan Mohan sıyaqlı kompozitorlar kino muzıka janrında dóretiwshilik etken, házirgi kúnde Shankar hám Jeykishan, Lakshmikant Pyarelal, S. D. Barman, Anu Malik sıyaqlı kompozitorlar bul tarawda aktiv dóretiwshilik etip atır. Olar jaratqan nama hám qosıqlardı Talat Mahmud, Gita Datt, Shamshod Begum, Manna Dey, Lata Mangeshkar, Muhammed Rafi, Mukesh, Asha Bhonsle, Usha Mangeshkar, sonıń menen birge, Kumar Sanu, Alka, Yagnik, Anuradha Paudval, Sonu Nigam, Udit Narayyan, B. Subramaniam, Kavita Krishna Murthi, Ar-Rahman Hariharan, Adnan Sami hám basqalar jırlaǵan. Eski muzıka atqarıwshılıǵında Ravi Shankar (setor), Bismillah Xon, Ali Akbar Xon, Amjat Ali (sarod), Hariprasad Chaurasiya (nay), Pandit Ram Narayyan (sarangi), Pandit S. R. Vyas hám Malikarjun Mansur (qosıqshı-raga), Subbulakshmi, Kishori Amonkar, Sandhya Mukerji (qosıqshı-raga), Mukesh Sharma (sarod), Irshad Xan (setor hám surbahor), ustad Zakir Huseyn hám Ilmas Huseyn Xan (tabla), Jagjit Singh (qosıqshı-ǵázzel), Ǵulam Ali (qosıqshı-ǵázzel), Gulfam Ahmad (sarod hám rabab) hám basqalar ataqlı.

Hindistanda muzıka mektepleri hám kolledjleri, universitetlerde muzıka fakultetleri bar. Muzıka kórkem óneri salasındaǵı ilimiy izertlew jumısları, artistlerdiń atqarıwshılıq iskerligin maqullawshı shólkemler, muzıka kórkem ónerine tiyisli konferenciya, forum, festivallardı shólkemlestiriwshi keńseler iskerlik kórsetpekte; bular arasında — Dehli muzıka, oyın hám drama akademiyası (Sangit Natak Akademi), Bombey atqarıwshılıq kórkem óneri milliy orayı, Chennay muzıka akademiyası ataqlı. Milliy muzıka mádeniyatınıń hár túrli formaların úgit-násiyatlawda Ulıwma Hindistan radiosı baslı wazıypanı orınlap atır.

== Teatrı ==
Hindistanda xalıq teatr tamashaları áyyemgi zamanlarda-aq payda bolǵan. Olar qáwimlerdiń túrli úrp-ádetleri, oyın hám ayaq oyınları tiykarında payda bolǵan. Xalq teatrınıń tiykarǵı formaları házirge shekem jetip kelgen. Kópshilik teatr tamashalarınıń tiykarın áyyemgi hind epikalıq dástanlar — «Ramayana» hám «Mahabharata» dan alıp oynalatuǵın saxnalar shólkemlestirgen. Onıń eń kóp tarqalǵan syujeti dástanlar qaharmanları — Rama hám Krishna turmısınan alınǵan syujetlerden ibarat. Dástúriy teatrlardıń ayqın hám tásirli qurallarınan biri ayaq oyınnıń bharatnatyam, kathakaliy, kathak, manipuriy sıyaqlı túrleri bolıp tabıladı. Qubla Hindistandaǵı kóp teatrlardıń xoreografiyalıq tiykarın bharatnatyam hám kathakaliy, Arqa Hindistandaǵı teatrlar xoreografiyalıq tiykarın kathak hám manipuriy quraydı. Batıs Bengaliya hám Orissada jatra lirikalıq draması ataqlı. Bunda tamashalar ashıq jerde ótkerilgen, saxna hám dekorapiyalar bolmaǵan. Xalıq teatrları Hindistannıń basqa rayonları — Maharashtra (tamasha), Kashmir (joshi), Rojasthon (svangi) da da bolǵan. Hind eski teatrı rawajlanıwında xalıq teatrlarınıń tásiri kúshli boldı. Onıń gúllegen dáwiri Bxasa, Kalidasa hám Shudraka dóretiwshiligi menen baylanıslı. XII-XIII ásirlerde Hindistan eski draması páseńlewge ushıradı. XVI ásirde Malabar jaǵasında spektakller túnde bayramlarda qoyılatuǵın diniy temadaǵı teatr payda boldı. Bul teatrdıń ápiwayı túri — tulal XVIII ásirge shekem saqlandı.

XIX ásirdiń 2-yarımında milliy azatlıq háreketiniń kusheyiwi, milliy sananıń ósiwi Evropa tipilagi teatrın payda etti. Bengal, hind, marath tillerinde dramaturgiya jaratıldı. 1872-jıl bengal dramaturgi G. Ghosh Milliy teatrǵa tiykar saldı. Ol hind teatr kórkem óneri rawajlanıwına úlken tásir kórsetti. XIX ásirdiń 2-yarımı — XX ásirdiń 1-yarımında hind teatrında jańa sırtqı kórinislerdiń payda bolıwı hind jazıwshısı R. Tagor atı menen baylanıslı. XX ásirdiń 40-jılları professional hám háwesker teatr toparları payda boldı; olar Xalıq teatrları associaciyası (1943-jıl tiykar salınǵan) na birlesti. Kolonizatorlik basqarıw principiniń sońǵı jılları kolonizatorlikti qaralawshı teatr tamashalarınıń túrli formaları payda boldı. Hindistan ǵárezsizlikke eriskennen soń, milliy mádeniyat, atap aytqanda, teatr kórkem óneri rawajlandı. 1953-jılda muzıka, ayaq oyın hám drama akademiyasınıń ashılıwı úlken áhmiyetke iye boldı. Kalkuttada «Bohurupiy», «Star», «Rangmahal», «Minerva», Teatr orayı, «Tarun opera», Dehlide «Jańa teatr», Bombeyde «Dramatik Vint» teatrları ataqlı. Sonıń menen birge, Allaobod, Chennay, Banoras, Puna hám basqa qalalarda da turaqlı teatrlar bar. Quwırshaq teatrı da teatr tamashalarınıń eń áyyemgi túrlerinen biri bolıp tabıladı. Soya teatrı keń tarqalǵan.

== Kinosı ==
Hindistannıń dáslepki filmi 1912-jılda dúzilgen («Roja Xarishchandra», rejissyor D. G. Pxalke). Dáslepki dawıslı kino 1931-jıl ekranǵa shıqtı («Dúnya nurı», rejissyor A. Iraniy). 1930-jıllarda, milliy azatlıq háreketi háwij alǵan dáwirde aldıńǵı sociallıq ideyalar menen suwǵarılǵan «Devdas» (1935, rejissyor P. S. Baruat), «Kútpegen edi» (1936), «Qońsılar» (1939, ekewiniń rejissyorı V. Shantaram) sıyaqlı filmler jaratıldı. 1947-jıl Informaciya hám radioesittiriw ministrligi janında kinematografiya bólimi dúzildi. Xalıq turmısın shın sáwlelendirgen filmler payda boldı («Jer perzentleri», 1946, rejissyor Xoja Ahmed Abbas; «Japa shekkenler», 1949, rejissyorı N. Ghosh). 1950-jıllarda zamannıń zárúrli sociallıq máselelerine baǵıshlanǵan «Qańǵı» (1951, rejissyorı R. Kapur). «Eki bigha jer» (1953, rejissyorı B. Roy), «Joldas» (1953, rejissyorı X. A. Abbos) jaratıldı. Rejissyorı S. Reydiń «Joldaǵı qosıq» (1955), «Jeńilmegenler» (1957), «Apuldıń dúnyası» (1959) nan ibarat kinotrilogiyası jáhán kino kórkem ónerinde zárúrli waqıya boldı. Sol dáwirde rejissyor G. Datt «Qaǵaz gúller», «Shóllew», «Ay nurı» filmlerin jarattı. 1960-jıllarda kewilashar muzıkalı filmler jaratatuǵın Bombey studiyasınan ayrıqshalanıp real haqıyqatlıqtı sáwlelendiriwshi filmler tayarlaytuǵın Kalkutta kino mektebi payda boldı («Xor», 1975; «Parashuram», 1978, ekewiniń rejissyorı M. Sen; «Qarsılas», 1970; «Uzaq gúldirmama» 1973, ekewiniń rejissyorı S. Rey; «Mantxan», 1977, rejissyorı Sh. Benegal).

1970-jıllarda rejissyor Ya. Chopranıń «Shola», «Qay jerdedur, qashandur», prodyuseri R. Kapurdıń «Bobbi», rejissyor R. Reddidiń «Jerlew dástúri» filmleri ekranǵa shıqtı. 1980-jıllarda rejissyorı M. Kumardıń «Revolyuciya», rejissyorı B. R. Chopranıń «Janıp atırǵan poezd», rejissyor A. Gopalakrishnanıń «Júzbe-júz», rejissyor G. Aravindonıń «Oridad» filmleri dańq shıǵardı. 1990-jıllarda rejissyor A. Chopranıń «Dsvona dil», prodyuser M. Kumardıń «Nawqas», «Jaradar» sıyaqlı patriotlıq ideyaları menen suwǵarılǵan filmleri ekranǵa shıqtı. Kino aktyorlarınan B. Saxni, D. Ananl, D. Kumar, M. Kumari, Raj, Rishi hám Karishma Kapurlar (Qarańız: Kapurlar tiasi), S. Nirgis, A. Bachchan, Amirxon, Shahruhxan, Salmanxon, R. Mukerji, A. Patel, M. Dikshid hám basqalar ataqlı. Hindistanda hújjetli filmler de shıǵarıladı. 1960-jıl Puna qalasında Kinematografiya institutı ashılǵan. 1954-jıldan Bombeyde hár jılı Pútkil Hindistan kinofestivalı ótkeriledi. Hiid kino kórkem óneri wákilleri Aziya, Afrika hám Latın Amerikası mámleketleriniń Tashkenttegi kinofestivallarında aktiv qatnasıp, kóplegen sıylıqlardı qolǵa kirgizgen. Hindistanda jılına 1000 nan artıq film jaratıladı hám ol jáhánde jaratılıp atırǵan filmlerdiń 14% in quraydı.

{{Aziya}}
{{Authority control}}

[[Kategoriya:Hindistan| ]]
[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Aziya]]
[[Kategoriya:Aziya mámleketleri]]
[[Kategoriya:G20 mámleketleri]]
[[Kategoriya:G15 mámleketleri]]</text>
      <sha1>ggl0hg8zwziwo7b5if2e4pg0gx624l4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oman</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2843</id>
    <revision>
      <id>232647</id>
      <parentid>205455</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:03:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:Parsı qoltıǵı birge islesiw keńesine aǵza mámleketler|Parsı qoltıǵı birge islesiw keńesine aǵza mámleketler]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13521" sha1="ao4jag3x2i7tvrhpu3yq6jhw6lkc5ig" xml:space="preserve">{{Mámleket infoqutısı 
| mámleket_atı            = Oman
| mámleket_atı_tolıq      = Oman Sultanlıǵı
| mámleket_jergilikli_atı = {{native name|ar|سَلْطَنَة عُمَانْ}}&lt;br/&gt;''Salṭanat ʿUmān''
| súwret_bayraq           = Flag of Oman.svg
| súwret_gerb             = National emblem of Oman.svg
| súwret_karta            = Oman (better) (orthographic projection).svg
| mámleket_uranı          = الله، الوطن، السلطان
| qaraqalpaqshauran       = &quot;Alla, Watan, Sultan&quot;
| mámleket_gimni          = [[Salute to the Sultan|Taḥīyah al-Sulṭān]]
| paytaxtı                = [[Maskat]]
| koordinatlar            = {{coord|23|35|20|N|58|24|30|E}} 
| eń_iri_qalaları         = paytaxt
| rásmiy_tili             = [[Arab tili]]
| diniy_quramı_jıl        = 2023
| diniy_quramı            = 95% [[Islam]], 1,67% [[Induizm]], 1,67% [[Xristianlıq]], 1,66% basqalar
| etnoxoronim             = omanlı
| húkimet_forması         = Unitar Islamlıq mutlaq monarxiya
| jetekshi_hámeli_1       = [[Oman sultanı|Sultan]]
| jetekshi_atı_1          = [[Xaysam bin Tariq]]
| jetekshi_hámeli_2       = [[Oman miyrasxor shahzadası|Miyrasxor shahzada]]
| jetekshi_atı_2          = [[Ziyazin bin Xaysam]]
| nızam_shıǵarıwshı_organ = [[Oman Keńesi]]
| joqarǵı_palata          = Mámleketlik Keńes
| tómengi_palata          = Másláhát Keńesi
| suverenitet_tip         = Qáliplesiwi
| dúzilgen_waqıya_1       = Magan civilizaciyası
| dúzilgen_sáne_1         = b.e.sh. 3000
| dúzilgen_waqıya_2       = Oman imamatı
| dúzilgen_sáne_2         = 751
| dúzilgen_waqıya_3       = Al-Bu-Said dinastiyası
| dúzilgen_sáne_3         = 20-noyabr 1744
| dúzilgen_waqıya_4       = Oman Sultanlıǵı (házirgi)
| dúzilgen_sáne_4         = 9-avgust 1970
| maydan                  = 315 331
| maydan_orın             = 69
| maydan_suw              = áhmiyetsiz
| xalıq_shama             = 5 494 691
| xalıq_shama_jıl         = 2025
| xalıq_shama_orın        = 122
| xalıq_sanaq             = 2 773 479
| xalıq_sanaq_jıl         = 2010
| xalıq_tıǵızlıq          = 15
| xalıq_tıǵızlıq_orın     = 177
| JIÓ_SAUP                = 231,16 mlrd $
| JIÓ_SAUP_jıl            = 2025
| JIÓ_SAUP_orın           = 76
| JIÓ_SAUP_jan_basına     = 42 010 $
| JIÓ_SAUP_jan_basına_orın= 53
| JIÓ_nominal             = 104,35 mlrd $
| JIÓ_nominal_jıl         = 2025
| JIÓ_nominal_orın        = 70
| JIÓ_nominal_jan_basına  = 18 097 $
| JIÓ_nominal_jan_basına_orın= 55
| Djini                   = 30,75
| Djini_jıl               = 2018
| IRI                     = 0,858
| IRI_jıl                 = 2023
| IRI_ózgeris             = joqarılaw
| IRI_orın                = 50
| pul_birligi             = [[Oman rialı]]
| pul_birligi_kod         = OMR
| waqıt_zonası            = GST
| waqıt_utc               = +4
| sáne_formatı            = dd.mm.yyyy
| avtomobil_háreketi      = oń
| telefon_prefiksi        = [[+968]]
| iso3166code             = OM
| internet_domeni         = [[.om]], [[.عمان]]
| rásmiy_sayt             = [https://oman.om/en oman.om]
}}
'''Oman''' — [[Arabstan]] yarım atawınıń qubla-shıǵıs bóliminde jaylasqan mámleket. Maydanı 309,5 mıń km² (batısta shegara shólden ótkenligi ushın anıq belgilenbegen). Xalqı 4,7 mln. adam (2018). Paytaxtı — [[Maskat]] qalası Basqarıw jaǵınan 59 wálayatqa bólinedi.

== Mámleketlik basqarıw principi ==
Oman — sultan basshılıǵındaǵı monarxiya. Ámeldegi Konstituciyası 1996-jıl 6-noyabrde qabıl etilgen. Mámleket baslıǵı — sultan (1970-jıldan Qobus bin Sayd). Shoro keńesi hám Mámleket keńesinen ibarat. Oman Keńesi máslahát organı bar. Atqarıwshı hákimiyattı sultan hám húkimet ámelge asıradı.

== Tábiyatı ==
Oman Parsı hám Oman qoltıqları, Arabstan teńizi menen qorshalǵan. Arqa bólimin Oman tawları (mámlekettiń eń biyik noqatı 3353 m — Shom tawı) iyeleydi. Oman qoltıǵı jaǵasındaǵı Al-Batina oypatlıǵında bir qansha oazisler bar. Omannıń oraylıq bóliminde Rubʼ ul Xoli qumlı shóliniń shıǵıs sheti, qubla-batısında Dofar (Zufar) platosı (uzınlıǵı 500-1000 m hám onnan artıq) jaylasqan. Jer astınan neft, tábiyiy gaz, mıs, xrom, taskómir, marganec, qorǵasın, altın hám gúmis qazıp alınadı. Íqlımı tropikalıq, aymaǵınıń úlken bóliminde shól ıqlımı. Hawanıń ortasha temperaturası iyunda 32°, yanvarda 21° (maksimal temperatura 45-50°). Jıllıq jawın — 150 mm, tawlı orınlarda 500-700 mm ge shekem. Omanda úzliksiz aǵar dáryalar joq. Jer astı suwlarınan korizpar járdeminde keń paydalanıladı. Tawlar savanna hám japıraq toqıwshı ormanlar, otlaqlar menen qaplanǵan. Oazislerde xurma hám kokos palma dalaları bar. Dofar platosında smola alınatuǵın ladan hám kommifora terekleri ósedi. Haywanat dúnyası: sút emiziwshilerden arab taw eshkisi (jeyran), túlki, shaǵal, sırtlan ushıraydı, qosayaq, kesirtke, jılan, jaǵaǵa jaqın suwda balıq kóp. VaziSerin qorıqxanası dúzilgen.

== Xalqı ==
Xalqınıń 90% ten kóbi omanlar (Oman arabları). Balujlar, parsılar, Hindstan, Pakistan, Afrika mámleketlerinen kelgenler de jasaydı. Rásmiy tili — arab tili. Mámleket dini — islam. Xalıqtıń kópshiligi Oman qoltıǵı jaǵasında jasaydı. Qala xalqı 72%. Áhmiyetli qalaları: Maskat, Salala, Sur, Matrah.

== Tariyxı ==
Házirgi Oman jaǵasında eramızǵa shekemgi 4 mıń jıllıqtan Arqa Afrika, Parsı qoltıǵı mámleketleri hám Hindstan ortasında dáldalshı sawda orayları bar bolǵan. VI-V ásirlerde Omannıń jaǵa bólimleri Ahamaniyler basshılıǵı astında bolǵan. Eramızdıń VI ásirde sasaniy Xisraw I Anushirwan (Nushirawan) áskerleri tárepinen wayran etildi. VII ásir ortalarında Oman Arab xalifalıǵı quramına kirgizildi, islam dini tarqaldı. VIII ásir ortalarında xalifa nayıbına qarsı kóterilisten keyin Oman ǵárezsiz mámleket — imamlıqqa aylandı, onı imam mákeme ete basladı. IX ásir aqırında Abbasiyler Oman ózine boysındırdı. XI ásir aqırına kelip mámlekettegi ǵárezsizlikke eristi. 1515-jıl Omannıń barlıq jaǵa bólimin portugallar basıp aldı. 1650-jıl azat etildi. XVIII ásirdiń 2-yarımında Ullı Britaniya menen Franciya Omandı iyelew ushın óz ara gúres basladı. 1792-jıl imamnıń úkesi sultan ibn Ahmed Oman jaǵaların, atap aytqanda, Maskat hám As-Sahar qalaların iyelep, bólek mámleket — Maskat sultanlıǵı dúzilgenligin járiyaladı. Áyne waqıtta vahhabiyler iyelep alǵan Parsı qoltıǵı hám Hormuz buǵazı jaǵaları Omannan ajıralıp shıqtı. Nátiyjede XIX ásir baslarına kelip, mámleket Oman imamlıǵı, Maskat sultanlıǵı, Omannıń arqa jaǵası (inglis ádebiyatında «Qaraqshılar Jaǵası» dep atalatuǵın aymaq) na bólinip ketti. XIX ásirdiń 2-yarımında Maskat penen «Qaraqshılar Jaǵası» Angliya protektoratı (Maskat hám Shártnamalı Oman —házirgi Birlesken Arab Ámirlikleri) na aylandırıldı. Oman imamlıǵınıń jaǵa boyınan ayırılıwı onıń sawda-satıqtaǵı poziciyasına ziyan jetkeredi. 1865, 1886, 1890-jıllarda Omanda kolonizatorlarǵa qarsı xalıq kóterilisleri bolıp ótti. Kóterilisshiler Maskattı Oman menen birlestiriw hám Maskat penen Ullı Britaniya ortasında dúzilgen tásirli shártnamanıń biykar etiliwin talap etti. Biraq kóterilisler bárhá shápáátsizlik penen bastırıldı.

1913-jıl imam Salim al Xarusiy basshılıǵındaǵı Oman qáwim áskerleri Maskattıń kóp bólimin azat etti. 1920-jıl 25-sentyabrde inglis kolonizatorları menen Maskat sultanı As Sib awılında Oman imamlıǵın ǵárezsiz mámleket dep tán alıwshı shártnamaǵa qol qoydı. Biraq Omanda iri neft kánleri ashılǵannan keyin, Angliya áskerleri As Sib shártnamasın buzıp, 1955-jıl gúzde Omanǵa bastırıp kire basladı, inglis áskerleri hám Maskat sultanı Sayd ibn Taymur láshkerleri Omannıń Nazva, Rustaq hám basqa qalaların iyelep aldı. Oman xalqınıń bir bólimi imam Ǵolib ibn Ali basshılıǵında basqınshılarǵa qarsı gúres basladı. 1959-jılǵa kelip imamlıq aymaǵınıń ádewir bólimi inglisler qolına ótti. Kóp omanlıqlar watanınan ketiwge májbúr boldı. 1958-jıldan Oman táǵdiri máselesi BMSh da bir neshe márte talqılandı. Aziya hám Afrika mámleketleriniń talabı menen BMSh Bas Assambleyasınıń 18-sessiyası Oman máselesi menen shuǵıllanıwshı arnawlı komitet dúzdi. BMSh Bas Assambleyasınıń 20-sessiyası (1965) Oman aymaǵınan inglis áskerlerin shıǵarıp jiberiw hám Omanǵa ǵárezsizlik beriw tuwralı komitet usınısın maqulladı. 1970-jıl aqırında Maskat sultanınıń ulı Qobus bin Sayd Maskat sultanlıǵı menen Oman imamlıǵın birlestirip, Oman Sultanlıǵı dúzilgenin járiyaladı. Oman — 1971-jıldan BMSh aǵzası. Milliy bayramı — 18-noyabr — Milliy kún (1970).

Siyasiy partiyaları hám kásiplik awqamları joq. Aytıp ótemiz, 2023-jıl Oman sultanlıǵınıń Ózbekstandaǵı jańa elshisi óz iskerligin baslaǵan.

== Xojalıǵı ==
Oman neft hám gaz sanaatı rawajlanıp atırǵan agrar mámleket. Iri neft kánleri ashılǵanlıǵı sebepli 1967-jıldan neft hám gaz qazıp alıw rawajlana basladı. Jalpı ishki ónimde neft hám gaz sanaatınıń úlesi 38,5%, awıl xojalıǵınıń úlesi 2,9%. Aymaǵınıń 0,1% te dıyqanshılıq etiledi, xalıqtıń 75% awıl xojalıǵında bánt. Suwǵarılatuǵın jerlerde jer astı kanalları (korizlar) járdeminde oazis dıyqanshılıǵı jolǵa qoyılǵan. Eksport ushın xurma (finik palmasi), limon hám temeki egiledi. Ishki mútájlik ushın tarı, biyday, arpa, palız eginleri, mákkejúweri, paxta, qumshekerqamıs, miyweler de jetilistiriledi. Kóshpeli badaviyler shárwashılıq (qoy, eshki, túye baǵıw) menen shuǵıllanadı. Teńizden balıq awlanadı. Oman sanaatında truba hám plastmassa ónimleri, sonıń menen birge, ximiya, neftti qayta islew, cement zavodları, awıl xojalıǵı ónimlerin qayta isleytuǵın, konditer, unjarma, metallsazlıq, mashinasazlıq, kemasazlıq kárxanaları bar. Jılına ortasha 7,8 mlrd. kVt saat elektr energiya payda etiledi. Avtomobil jolları uzınlıǵı 30,8 mıń km; temirjol joq. Tiykarǵı teńiz portları — Maskat hám Matrah. Maskat qasındaǵı As Sib qalasında xalıqaralıq aeroport bar. Oman shetke neftten tısqarı neft ónimleri, reńli metall, xurma, qurıtılǵan balıq, temeki, citrus miyweler shıǵaradı. Shetten mashina hám úskene, transport quralları, azıq-awqat ónimleri, gezleme, qurılıs materialların aladı. Ullı Britaniya, Yaponiya, Koreya Respublikası, Singapur, AQSh penen sawda etedi. Pul birligi — Oman riali.

== Bilimlendiriwi ==
1970-jıllardan xalıq bilimlendiriwin rawajlandırıw ilaj tádbirleri qurıla basladı. Diniy mektepler menen bir qatarda dúnyalıq oqıw orınları ashıldı. Balalarǵa tálim beriw, olardı sabaqlıq, mektep kiyimleri hám basqalar menen támiyinlewdi mámleket óz moynına alǵan. Jaslarǵa kásip-óner úyretiwshi tálim orayları ashılǵan. Oman jumısları Maskat qalasındaǵı Oman mádeniy miyrasları direktorata, Oman tariyxıy associaciyası hám basqa mákemelerde alıp barıladı.

== Baspasózi, radioesittiriwi hám telekórsetiwi ==
Omanda basıp shıǵarılatuǵın tiykarǵı gazetalar: «Alvatan» (arab tilindegi kúndelik gazeta, 1971-jıldan), «Oman» (arab tilindegi kúndelik gazeta), «Oman deyli observer» («Omannıń kúndelik sholıwshısı, inglis tilindegi kúndelik gazeta, 1981-jıldan), »Time of Omon« (»Oman waqtı&quot;, inglis tilindegi kúndelik gazeta, 1975-jıldan). Mámleketke qaraslı Oman informaciya agentligi 1984-jıl dúzilgen. Oman Sultanlıǵı radiosı 1970-jıl, Oman televideniesi 1974-jıl dúzilgen.

== Mádeniyatı ==
Oman ádebiyatı hám kórkem óneri ulıwma arab mádeniyatınıń bir bólimi retinde rawajlanıp kelgen. Omannıń qubla-batısındaǵı Dofar wálayatında eramızǵa shekemgi dáslepki jerlerinde gúllengen Al Balıd, Rubat, Taki qalaları, Xor Rori (áyyemgi Samxaram) portınıń qarabaxanaları saqlanıp qalǵan. Tastan ibadatxanalar (atap aytqanda, ay hayal qudayına arnalǵan ibadatxanalar) qurılǵan, jez háykeller jasalǵan (bólekleri tabılǵan). VII ásirde islam dini qabıl etilgennen soń, meshit hám medireseler júzege kele basladı. XVI ásirden baslap, portugallar húkimranlıǵı dáwirinde teńiz jaǵasındaǵı Maskat, Rasal Xayma, Matrah qalalarında, mámleket ishindegi Nazva, Ibrida záwlim tas qorǵanlar qurıldı. Oman qalaları, tiykarınan, orta ásir túsin saqlap qalǵan. Qalalardaǵı úyler 2-3 qabatlı, áynek hám áywanlarına tosıq tutılǵan. Jaǵada jaylasqan alǵan baluj hám afrikalıqlar qamıs hám mardannan jasalǵan, tóbesi palma japıraǵı menen jabılǵan ılashıqlarda jasaydı. Áyyemgi kórkem ónermentshilikten zergerlik (ziynet buyımları, qural, ásirese, sopıǵa oyıp naǵıs salınǵan shıraylı pıshaqlar, mıs hám ılayda islengen ıdıstan sırlanǵan ıdıs, sherim buyım (er, qamshı, tapochkalar) lar soǵıw, kesteshilik, aǵash naǵıs oyıwshılıǵı kásipleri saqlanıp qalǵan.

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{Aziya}}
{{Authority control}}

[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Aziya]]
[[Kategoriya:Aziya mámleketleri]]
[[Kategoriya:Parsı qoltıǵı birge islesiw keńesine aǵza mámleketler]]</text>
      <sha1>ao4jag3x2i7tvrhpu3yq6jhw6lkc5ig</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kanada</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2847</id>
    <revision>
      <id>232606</id>
      <parentid>146179</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:33:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:G20 mámleketleri|G20 mámleketleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33409" sha1="j5q7oeda6o6q3lxvotg5qbubb50674t" xml:space="preserve">[[Fayl:Flag of Canada.svg|thumb|]]
[[Fayl:Royal Coat of arms of Canada.svg|thumb]]
[[Fayl:Canada (orthographic projection).svg|thumb]]

'''Kanada''' — [[Arqa Amerika]]nıń arqa bóleginde, dúnyadaǵı eń úlken arxipelag Kanada-Arktika arxipelaginde jaylasqan. Paytaxtı — [[Ottava]] qalası. [[BMSh]] hám NATO aǵzası esaplanadı. [[AQSh]] penen «Erkin ekonomikalıq sawda aylanbası tuwrısında» ǵı shártnamasın dúzgen. Birlesken Korollik dominionı. 1931-jılda suveren huqıqı berilgen. Biraq, ǵárezsizlik daǵaza etilmegen. Mámleketti Birlesken korollik patshası (yamasa xanzadası) tárepinen tayınlanǵan general-gubernator basqaradı. Xalıq sanı 41 mln. adam (2024-jıl).

== Mámleketlik basqarıw principi ==
Kanada — [[Ullı Britaniya]] basshılıǵındaǵı Óz ara doslıq quramındaǵı federativ mámleket. Ámeldegi Konstituciyası 1982-jıl 17-aprelde kúshke kirgen. Mámleket baslıǵı — Ullı Britaniya koroli (xanzadası), onıń atınan general-gubernator mámleketti basqaradı. Xanzada general-gubernatordı Kanada bas ministriniń usınısı menen, ádette, 5 jıl múddetke tayınlaydı. Nızam shıǵarıwshı hákimiyattı xanzada atınan general-gubernator hám 2 palatalı parlament (senat hám toparlar palatası) ámelge asıradı. Atqarıwshı hákimiyattı xanzada atınan general-gubernator hám de bas ministr hám ministrlerden ibarat húkimet ámelge asıradı (1993-jıldan bas ministr Jan Kretyen).

== Tábiyatı ==
Kanada aymaǵınıń batıs bólegi tawlı, shıǵıs bólegi tegislik, arqa hám tolıq emes arqa-shıǵıs jaǵaları oypatlıq, shıǵıs jaǵaları tik, batıs jaǵası bolsa júdá biyik. Materiktiń orta bólegi hám Kanada Arktikası arxipelaginiń materikke tutasqan jayı tegislik hám de platodan ibarat. Gudzon qoltıǵınıń átirapı oypatlıq. Lavrentiy qırları, Oraylıq tegislikler, Ullı tegislikler bar. Kanadanıń batıs shetinde Kordilyera tawları, qubla-shıǵısında Appalachi tawları jaylasqan. Uran, temir, nikel, mıs, rux, qorǵasın, altın hám gúmis, taskómir, neft, tábiyiy gaz kánleri bar. Íqlımı — Kanadanıń kóp bóleginde arktika hám subarktika, qublasında ortasha, tiykarınan, kontinental ıqlım. Yanvardıń ortasha temperaturası arqada -30°, -35°, qublada -18°, -20°, iyul ayı arqada 4-7° hám qublada 16-18°. Batıs jaǵada jıllıq jawın 2500 mm den artıq, shıǵıs jaǵada 1250 mm ge shekem, oraylıq rayonlarda 400-250 mm, arqada bolsa 150 mm den az.

Kanadada dárya kóp, tiykarınan, qar-jawın suwlarınan payda boladı. San-Lavrentiy (Ullı kólleri menen), Finli—PisRiver—Qullar—Makenzi (Kishi Qullar, Atabaska, Úlken Qullar hám basqa kóller menen), Bou—Saskachevan—Nelson (Bou, Sidar, Vinnipeg hám basqa kóller menen) dárya-kól sistemaları Atlantika hám [[Arqa Muz okeanı]] háwizine kiredi. 200 den artıq iri kólleri bar. Kanadanıń shet arqası arktika sahrası bolıp, hár waqıtta zamarrıq shóp hám basqa otlar ushıraydı. Onnan qublada tundra, keyninen bolsa orman-tundra zonası jaylasqan. Podzol hám batpaq topıraqlarda aq hám shırsha, amerika til aǵashı ósedi. Qubla-shıǵıs shetindegi podzol hám qońır orman topıraqlarda iyne japıraqlı hám keń japıraqlı terekler bar. Tegisliklerdegi ónimli topıraqlı jerlerde dıyqanshılıq etiledi. Kanadada arqa buǵısı, mushkli buǵı, aq ayıw, polyus túlkisi, lemming, polyus qoyanı, keklik, úki, los, bizon, dikobraz, qaplan, qasqır, qundız hám basqa haywanlar jasaydı. Dárya hám kólleri balıqlarǵa bay. Milliy baǵları: Banf, Vud-Baffalo, Gleysher, Jasper, Yoxo hám basqa, wálayat baǵları da bar.

== Xalqı ==
Xalqınıń 1/3 bólegi inglis-kanadalıqlar (44%) hám francuz-kanadalıqlar (28%). Túpkilikli xalqı — indeycler 533 mıń hám eskimoslar azǵana 33 mıń adam qalǵan. Kanadada nemislar, ukrainlar, italyanlar, gollandlar, vengerlar, ruslar hám basqalar da jasaydı. Jámi xalqınıń sanı 2024-jıl jaǵdayına 41,2 million adam. Rásmiy tilleri — inglis hám francuz tilleri. Francuz-kanadalıqlar katolik dininde, inglis-kanadalıqlardıń tiykarǵı bólegi — protestant. Xalıqtıń 78,6% qalalarda jasaydı. Iri qalaları: Montreal, Kalgari, Toronto, Vankuver, Vinnipeg, Gamilton hám basqalar.

== Tariyxı ==
Kanadanıń áyyemgi xalqı — eskimos hám indeyсler. XV ásir aqırlarınan Kanadaǵa evropalıqlar kele baslaǵan. Francuzlar Por-Ruayal hám Kvebekqa tiykar salındı (1605-08). Kvebek Jańa Franciya koloniyasınıń orayı bolıp qaldı. XVII ásirdiń 20-jıllarında Kanada aymaǵında birinshi Angliya koloniyası — Jańa Shotlandiya payda boldı. XVII ásirdiń 2-yarımınan francuz-kanadalıqlar qáliplesti. Jeti jıllıq urıs (1756-63) nátiyjesinde Ullı Britaniya Jańa [[Franciya]]nı iyelep aldı. 1791-jıl Kvebek 2 wálayat (Tómen Kanada hám Joqarı Kanada) qa bólindi. Kanada ushın bolǵan Angliya-Amerika urısı (1812-1814) nátiyjesinde demokratiyalıq reforma hám ózin-ózi basqarıw ushın háreket baslanıp ketti. wálayatlarda reforma tárepdarları («Patriotlar») partiyaları dúzildi. 1834-jıl reforma tárepdarları Tómen hám Joqarı Kanada parlamentleri iskerligin qadaǵalaw astına aldı. 1841-jıl Joqarı Kanada menen Tómen Kanada birlestirildi. 1848-jıl Kanada hám Jańa Shotlandiyada jańa húkimet dúzildi. XIX ásir ortalarında Kanadada temirjollar qurıldı, sanaat rawajlandı, 1867-jıl Ullı Britaniyanıń [[Arqa Amerika]]daǵı koloniyaları birlestirilip, «Kanada dominionı» atı menen federaciya dúzildi. Jańa Shotlandiya, Nyu-Bransuik, arqa-batıstaǵı aymaqlar, Britaniya Kolumbiyası (1871) hám Prins-Eduard atawı (1873) Kanada dominionına qosıp alındı. Oraylasqan mámleket júzege keliwi milliy bazardıń júzege keliwine tiykar boldı.

XIX ásir aqırı hám XX ásir baslarında Kanada ekonomikası rawajlandı. Islep shıǵarıwshı sanaat tez ósip, onıń óniminiń bahası 1914-1918-jıllarda 4 ese astı, xalıq sanı 64% kóbeydi. Kapital hám islep shıǵarıwshı sanaatı irilesti, 1900-17-jıllarda bankler qosılıwı nátiyjesinde olardıń sanı 36 dan 21 ge kemeydi; bank hám sanaat kapitalı qosılıp bardı. Birinshi jáhán urısında Kanada [[Ullı Britaniya]] tárepinde qatnastı. [[Birinshi jáhán urısı]] dáwirinde Kanada ekonomikası bekkemleniwi nátiyjesinde Kanadada [[Angliya]] tásiri páseydi hám tásiri kúsheydi. 1919-20-jılǵı [[Parij]] konferenciyasında Kanada kelisim shártnamalarına ǵárezsiz qol qoydı. Basqa dominionlar menen bir qatarda Kanada Milletler Ligasına wákil jiberiw huqıqın qolǵa kirgizdi. 1929-1933-jıllardaǵı jáhán ekonomikalıq krizisi nátiyjesinde sanaat islep shıǵarıw 2 eseden zıyat azayıp ketti. 1933-jıl basında jumıssızlar 1,3 mln. adamnan astı. Awıl xojalıǵı ónimleriniń bahası asa tómenlep ketiwi nátiyjesinde 240 mıń ferma joq boldı. [[Ekinshi jáhán urısı]]nda Kanada [[Ullı Britaniya]] tárepinde qatnastı. Kanada antifashist mámleketlerdi, birinshi náwbette, Ullı Britaniyanı shiyki ónim, azıq-awqat, qural-jaraq penen támiyinlep turdı. Mámlekette áskeriy sanaat rawajlandı, jańa tarmaqlar: stanoksazlıq, sintetikalıq kauchuk islep shıǵarıw hám basqalar payda boldı. 1939-1945-jıllarda sanaat islep shıǵarıw 2,5 ese arttı.

1960-jıllardan Kanada húkimeti ishki hám sırtqı siyasatta milliy máplerdi gózlep jumıs tuta basladı. Húkimet Kanadanıń siyasiy ǵárezsizligin saqlawǵa, Latın Amerikası, Aziya hám Evropa mámleketleri menen baylanıslardı rawajlandırıwǵa umtıldı. Keyingi jıllarda Kanadada milliy másele keskinlesti. Kvebek partiyası usı wálayattı bólek mámleket etip ajıratıwdı talap ete basladı. 1995-jılda Kvebek suvereniteti jóninde ótkerilgen referendumda suverenitetke qarsı bolǵanlardıń 50,6% dawıs alıwı nátiyjesinde mámlekettiń ıdıraw qáwipi saplastırıldı. Kanada — 1945-jıldan BMSh aǵzası. 1991-jıl 25 dekabrde [[Ózbekstan Respublikası]] suverenitetin tán aldı hám 1992-jıl 7-aprelde ol menen diplomatiyalıq qatnasların ornattı. Milliy bayramı — 1-iyul — Kanada kúni (1867).

== Siyasiy partiyaları hám kásiplik awqamları ==
Liberal partiya, 1873-jıl rásmiylestirilgen; Progressiv konservativ partiya, 1854-jıl dúzilgen; Kanada Kommunistlik partiyası, 1921-jıl payda bolǵan; Kvebek partiyası, 1968-jıl dúzilgen; Jańa demokratiyalıq partiya, 1961-jıl tiykar salınǵan; Kvebek blokı partiyası, 1990-jıl dúzilgen; Kanada reforma partiyası, 1987-jıl dúzilgen; Kanada awqamı partiyası, 2000-jılda dúzilgen. Kásiplik awqamları birlespeleri — Kanada jumısshılar kongressi 1956-jıl dúzilgen, Milliy kásiplik awqamları konfederaciyası 1921-jıl payda bolǵan.

== Xojalıǵı ==
Kanada — joqarı rawajlanǵan industrial-agrar mámleket. Jalpı ishki ónimde sanaattıń úlesi 22%, awıl xojalıǵınıń úlesi 2,2%. Xalıq jan basına mineral shiyki ónim hám yarım fabrikatlar islep shıǵarıw jaǵınan Kanada rawajlanǵan kóplegen mámleketlerden ústemlik etedi. Nikel, rux, gúmis, molibden káni, asbest, altın, platina, niobiy, tábiyiy gaz, altınkúkirt qazıp shıǵarıwda, gazetabap qaǵaz, alyuminiy, sellyuloza, tilingen qurılıs taxtaları óndiriste dúnyada aldınǵı orınlardan birinde turadı. Kanadada kómir, neft, temir rudası, volfram, uran (metall quramındaǵı ruda), kaliyli duzlar, altınkúkirt qam qazıp shıǵarıladı. Jılına ortasha 490,8 mlrd. kvt/saat elektr energiya payda etiledi. Toronto, Vankuver hám Ontario átirapında bir qansha iri ıssılıq elektr stanciya hám AES bar. Tiykarǵı GES ları Kvebek, Ontario hám Britaniya Kolumbiyası wálayatlarında. Óndiriwshi sanaatta azıq-awqat hám temeki sanaatı, qara hám reńli metallurgiya hám de metall islew, transport mashinasazlıǵı hám basqa tarmaqlar jetekshi orında.

Mashinasazlıq islep shıǵarıwshı sanaat ónimi bahasınıń 1/2 bólegin beredi. Onıń tiykarǵı tarmaǵı — transport mashinasazlıǵı (avtomobil, keme, aviatsiya, vagon hám lokomotivsazlıq). Basqa sanaat tarmaqlarınan awıl xojalıǵı mashinasazlıǵı, neft hám gaz sanaatı, kán, orman hám sellyuloza-qaǵaz sanaatı ushın úskeneler islep shıǵarıw kárxanaları jaqsı rawajlanǵan. Mashinasazlıqtıń tiykarǵı orayları: Toronto, Montreal, Uinsor, Gamilton hám basqalar. Qara metallurgiya Gamilton, Su-Sent-Mari, Uellend hám Sidni qalalarında, alyuminiy, reńli metallar islep shıǵarıw Arvid, Kitimat, Norand, Sadberi, Tompson, Traylda tóplanǵan. Neftti qayta islew zavodları Montreal hám Sarniyada jaylasqan. Ximiyalıq tóginler, sintetikalıq kauchuk hám plastmassa islep shıǵarıw rawajlanǵan. Tiykarǵı orayları: Sarniya, Montreal, Toronto, NiagaraFole hám Kitchener. Un tartıw, gósh, balıq-konserva hám likyor-araq islep shıǵarıw azıq-awqat sanaatınıń tiykarǵı tarmaqları bolıp, olar zárúrli eksport áhmiyetine iye. Jeńil sanaat tarmaqlarınan toqımashılıq, ayaq kiyim hám tigiwshilikke salıstırǵanda jaqsı rawajlanǵan. Ónimniń yarımı Montrealda islep shıǵarıladı. Tilingen taxta, gazetabap qaǵaz, karton islep shıǵarıw orayları: Britaniya Kolumbiyası hám Kvebek wálayatları.

Awıl xojalıǵı ónimli, fermaları mexanizaciyalasqan hám qánigelesken. Awıl xojalıǵına jaramlı jerlerdiń U4 bólegine jaqını iri xojalıqlarǵa birlesken. 70 mln. gektar jer fermalar menen bánt. Dıyqanshılıq ústem. Ǵálle (biyday, arpa, sulı, mákke), texnika eginleri (qant láblebi, soya, zıǵır, temeki), ot hám ot-jem, palız eginleri, kartoshka, raps jetistiriledi. Fermalardıń 9/yu bólimi elektrlastırılǵan. Dán xojalıǵı rawajlanǵan tiykarǵı jerler: sahra wálayatları, ásirese, Saskachevan hám Manitoba. Jetistirilgen biydaydıń '/2 bóleginen zıyatı, arpa óniminiń '/3 bólegi shetke shıǵarıladı. Sút shárwashılıǵı Ontario, Kvebek hám Britaniya Kolumbiyası wálayatlarında rawajlanǵan. Shárwashılıǵında qaramal, shoshqa, qoy hám at baǵıladı. Awıl xojalıǵı óniminiń 60% ke jaqının shárwashılıq jetistirip beredi. Orman xojalıǵı Britaniya Kolumbiyası, Kvebek hám Ontarioda jaqsı rawajlanǵan. Jáhánde tayarlanatuǵın aǵashtıń '/yu Kanadaǵa tuwrı keledi. Balıqshılıq, haywanatshılıq, qusshılıq, terishilik rawajlanǵan.

== Transportı ==
94,3 mıń km temirjol hám 850 000 mıń km avtomobil jolı bar. Dárya hám teńiz transportı, sonıń menen birge, Ullı kóller, Lavrentiy dáryasındaǵı suw jolları zárúrli áhmiyetke iye. Tiykarǵı portları: Vankuver, Set-Il, Montreal, Tander-Bey. Avtotransportınıń áhmiyeti (ásirese, arqasında) kútá úlken. Tiykarǵı aeroportları: Montreal, Toronto, Vankuver, Vinnipeg hám Ottavada.

== Sırtqı sawda ==
Kanada shetke avtomobil, qaǵaz, biyday, aǵashtaxta, sellyuloza, nikel, alyuminiy, neft hám neft ónimleri, temir rudası, mıs, asbest, uran, kaliyli duzlar, tábiyiy gaz, mıs, sanaat úskeneleri hám basqalardı shıǵaradı. Shetten mashina hám sanaat úskeneleri hám buyımları, kómir, kofe, kauchuk, banan hám kakao satıp aladı. Sawda-satıqtaǵı tiykarǵı klientleri: AQSh, Yaponiya, Ullı Britaniya, Niderlandiya. 1989-jılda Kanada menen AQSh arasında erkin sawda haqqındaǵı kelisim kúshke kiriwi hám 1992-jılda Arqa Amerika erkin sawda regioni tuwrısındaǵı úsh tárepleme (AQSh-Kanada-Meksika) kelisimge qol qoyılıwı menen Kanada ekonomikasınıń Amerika ekonomikası menen birlesiwi jáne onıń Arqa Amerika birden-bir ekonomikalıq mákanı strukturalıq bólegine aylanıw procesi tezlesti. Pul birligi — Kanada dolları.

== Medicinalıq xızmeti ==
Kanadada vrachlar 15 medicina mektepte tayarlanadı, bul mekteplerdiń kópshiligi universitetler janında. Xot-Springs balneologiya kurortı, Nyufaundlend, Keyp-Breton atawlarındaǵı, Nyu-Bransuik wálayatındaǵı ıqlımlıq stanciyalar, Montreal, Maskoka kói, Manitoba, Jańa Shotlandiyadaǵı tuberkulyoz kesellikleri emlewxanaları málim.

== Bilimlendiriwi, ilimiy hám mádeniy-aǵartıwshılıq mákemeleri ==
Kanadada tariyxtan inglis hám francuz mektep sistemaları quralǵan. Inglis sistema AQSh mektep sistemasına uqsas: 12 jıllıq ulıwma tálim mektep 6 jıllıq baslanǵısh, 3 jıllıq kishi orta, 3 jıllıq úlken orta mekteplerden yamasa 8 jıllıq baslanǵısh hám 4 jıllıq orta mekteplerden ibarat. Kvebek wálayatında francuzsha tálim sisteması: 6 jıllıq baslanǵısh hám 5 jıllıq orta mektep isleydi. 5-7 jastan 14-16 jasqa deyingi balalar ushın biypul májbúriy tolıqsız orta bilim beriw engizilgen. Mámleketke qaraslı tálim biypul bolǵan mektepler menen bir qatarda menshikli (pullı), tiykarınan, diniy hám etnikalıq gruppalar qaramaǵındaǵı mektepler de bar. Olardaǵı sabaqlar sol toparlar tilinde alıp barıladı. Joqarı oqıw orınlarında pul tólep oqıtıladı. Barlıq wálayatlarda universitetler bar. Irileri: Toronto, Vankuver, Kingston, Montreal, Kvebek universitetleri. 

Ilimiy mákemeleri: Kanada korollik jámiyeti, Sociallıq pánler tarawındaǵı izertlew keńesi (hámmesi Ottavada), ormanshılıq hám awıl xojalıǵı salasındaǵı bir qansha ilimiy izertlew institutları. Iri kitapxanaları: Parlament, Xalıq, Milliy, Milliy ilimiy (hámmesi Ottavada), Montreal hám Torontodaǵı xalıq kitapxanaları, sonıń menen birge, Toronto, Montreal, Vankuver universitetleri janındaǵı kitapxanalar. Ottavada Kanada Milliy muzeyi, Milliy galereya, Milliy kórkem óner orayı, Ontario wálayatında Korollik muzeyi, Torontoda Kórkem galereya, Montrealda Kórkem muzey, Kvebek qalasında Kvebek wálayatı muzeyi hám basqalar bar.

== Baspasózi, radioesittiriwi hám telekórsetiwi ==
Kanadada 114 kúndelik gazeta hám 1200 háptenama basıp shıǵarıladı. Etnikalıq toparlar (nemis, italyan, qıtay hám basqalar) tillerinde 300 ge jaqın gazeta hám baqa dáwirli baspalar bar. Eń irileri: inglis tilinde — «Glob eń meyl» («Dúnya pochtası», kúndelik gazeta, 1844-jıldan), «Toronto-star» («Toronto juldızı», kúndelik gazeta, 1892-jıldan), «Gazett» (kúndelik gazeta, 1778-jıldan), «Ottava sitizen» («Ottava puqarası», kúndelik keshki gazeta, 1845-jıldan), «Vankuver san» («Vankuver quyashı», kúndelik keshki gazeta, 1886-jıldan) hám basqalar. Francuz tilinde — «Devuar» («Minnet», kúndelik gazeta, 1910-jıldan), «Press» («Baspasóz», kúndelik keshki gazeta, 1884-jıldan), «Soley» («Quyash», kúndelik keshki gazeta, 1896-jıldan) hám basqalar. «Kanadian leybor» («Kanada kásiplik awqamları», aylıq jurnal, inglis hám francuz tillerinde, 1956-jıldan), «Maklinz Kanada'z uikli nyusmegezin» («Kanada Maklin jańalıqları», háptelik jurnal, inglis tilinde, 1905-jıldan) jurnalları shıǵadı. Kanadian Press Milliy informaciya agentligi (1917-jılda dúzilgen) bar. «Kanadian brodkasting korporeyshn»- Sibisi, Kanada radioesittiriw hám telekórsetiw korporaciyası, 1936-jılda dúzilgen. Radioesittiriw 1926-jıldan, telekórsetiw 1952-jıldan baslanǵan. Ulıwma 115 tele hám 575 radiostanciya isleydi.

== Ádebiyatı ==
Kanada túpkilikli jay xalqı (indeycler, eskimoslar) nıń awızeki dóretiwshiligi áwladtan-áwladqa ótip kelgen. Kanada ádebiyatı, tiykarınan, inglis (XVIII ásir) hám francuz (XIX ásir) tillerinde qáliplesti. Rus, ukrain hám basqa tillerde de kórkem ádebiyatqa baylanıslı dóretpeler baspa etiledi. Indeycler hám eskimoslardıń awızeki dóretiwshiligi inglis-kanadalıq jazıwshılar tárepinen tolıq emes toplandı (XX ásir). Shayıra Polin Jonson (1862-1913) pútkil ómirin indeycler haq-huqıqın qorǵaw hám olardıń ańızların ádebiy tárepten islep shıǵıwǵa baǵıshlaǵan. Ulıwma koloniya qaramlıǵınıń salmaqlı shárayatı milliy ádebiyattıń rawajlanıwına tosqınlıq etip keldi.

Inglis tilindegi ádebiyat dáslep inglis romantizmi tásirinde hám oǵan baylanıslı rawajlanǵan. Konfederaciya shayırları dep atalatuǵın romantikler tábiyat gózzallıǵı haqqında dóretpeler jazdı hám Kanadada jasawshı túrli millet wákillerin qosılıwǵa shaqırdı. XIX ásirdiń 2-yarımında tariyxıy romanshılıq rawajlandı. Satirik S. Likok (1869-1944) óz dóretpelerinde Kanada qalashaları xalqınıń etikası, pul húkimranlıǵı, «kishi» adamnıń nasharlıǵın súwretlep, jáhánge ataqlı boldı. XX ásir baslarında kórkem ádebiyatqa baylanıslı jurnallar, Kanada ádebiyatınıń dáslepki tariyxı hám antologiyası payda boldı. Kanada jazıwshıları awqamı payda boldı (1921), ol, tiykarınan, inglis-kanadalıq jazıwshılardı birlestirdi. XX ásirdiń ortalarınan inglis tilindegi ádebiyatta kanadalıqlardıń milliy xarakteri ayqın kórine basladı. 40-jıllardan sın kózqarastan realizm rawajlandı. F. Grov jazǵan realistlik romanlardıń qaharmanları — miynet xalqı. Realist jazıwshı M. Kellexen dóretpeleri adamnıń qádirin biletuǵın hám xalıqqa reyim-saqawat sezimi menen suwǵarılǵan. X. Mak-Lennan óz dóretpelerinde Angliya hám Franciyadan kelgen kanadalıqlardı birlikke shaqırdı («Eki jalǵızlıq», 1945). 60-80-jıllardaǵı kóp dóretpelerdiń teması jámiyet turmısındaǵı shiyelenisiwlerge arnalǵan. Kanada máseleleri hám indeycler menen eskimoslardıń jaǵdayı sıyaqlı máseleler Kanada aldıńǵı jazıwshılarınıń itibarında turıptı.

== Francuz tilindegi ádebiyat ==
Kanadada francuzlar húkimranlıq etken dáwirde diniy temalarda dóretpeler jazıldı. XIX ásir aqırlarında Kanadada romantik shayırlar mektebi payda boldı. Shayır J. O. Kremadi dóretiwshiligi Kanada ádebiyatına francuz romantik poeziyası ruwxın kirgizdi. Francuz romantikleri, atap aytqanda, V. Gyugo tásirinde L. O. Freshett, L. P. Leme óz dóretpelerin jarattı. F. de Gaspeniń «Áyyemgi kanadalıqlar» qıssası XIX ásirdiń eń salmaqlı shıǵarması bolıp tabıladı. XX ásir baslarında patriarxal turmıs, dıyqanlardıń dindar bolıwı ullılandı. L. Emonnıń «Mariya Shapdlen» romanı koloniya dáwiri ádebiyatın turmıslıq súwretler menen bayıttı. 30-jıllarda realizm rawajlandı. 40-jıllarda jazıwshılar social máselelerdi sáwlelendirip basladı. R. Lemlen shirkew xızmetkerlerin satirik súwretledi («Qıyalıq eteginde» romanı, 1944); Gabriyel Rua «Tosınnan baxıt» romanında jumısshılar ómirin kórsetti. 50-jıllar prozasında psixologiyalıq keshirmelerge, jámiyette adamnıń ózin biygana, jalǵız seziniwine itibar kúsheydi (I. Terio, E. Klutye dóretpeleri). Yu. Aken francuz-kanadalıqlardı milliy maqtanısh ushın gúreske shaqırdı («Jaqın kúnlerdegi waqıya»). Shayırlar 60-80-jıllarda zamanlaslarınıń intellektual hám dóretiwshilik ómirin sáwlelendiriwge háreket etti. A. Granbua muhabbat, turmıs hám ólim temalarında dóretpeler jazdı.

== Arxitekturası ==
Indeycler jertóle, vigvamchaylalarda, tóbesi teri yamasa aǵash penen jabılǵan úylerde jasaǵan. XVII-XIX ásirlerde francuzlar Shıǵıs Kanadaǵa óz dástúrleri boyınsha bekkem diywallı, tóbesi tik qıyalı úyler, zallı shirkewler (aldınǵı bólegi 1-2 minarlı), jámiyetlik ımaratları qurıwdı dástúr qıldı. Sol dáwirde J. Demer, T. Bayarje sıyaqlı arxitektorlar jetisip shıqtı. Kanadanıń inglisler basıp alǵan bóleginde (XVIII-XIX ásirler) jaylardı sırıq hám tastan klassicizm usılında (arxitektor J. Merrik) qurıw rawajlandı. XIX ásir ortalarınan tuwrı kósheli, az qabatlı úylerden ibarat qalalar (Ottava, Montreal, Toronto, Kvebek) boy kótere basladı. Arxitektorlardan E. Lennoks, J. Layl joybarları tiykarında ıylewik usılda imaratlar qurıldı. XIX ásir aqırınan AQSh arxitektorlıǵı tásiri kúsheyip, biyik jámiyetlik ımaratları, mıymanxanalar qurıw háwij aldı (F. Darling, J. Pirson sıyaqlı arxitektorlar). XX ásir ortalarınan eski qalalar jedel pátte qayta qurılıp, keńeye basladı. Temir-beton hám polattan zamanagóy sanaat hám jámiyetlik ımaratları (Torontodaǵı Annesis-Aylend kombinatı hám ratusha ımaratları, Montrealdaǵı Vil-Mari maydanı, Jáhán kórgizbesi, Olimpiada kompleksi hám basqalar) qurıldı. Qalalar birden-bir joybar tiykarında qurıldı, kárxanalar átirapında qolaylı turar jaylar boy kóterdi.

== Súwretlew kórkem óneri ==
Kanada aymaǵında indeyc hám eskimoslar kórkem óneri áyyemnen rawajlanǵan. Indeyclerdiń áyyemgi kórkem óneri aǵash naǵıs oyıwshılıǵı, tas, súyek, shaqqa naǵıs oyıw, pár hám shıǵanaqlardan bezewler soǵıw, qol toqımashılıǵı, dikobraz iynesi hám buǵı júninen keste tigiw, súwretler salıwdan ibarat bolǵan. XVII ásirden keyin bolsa Evropa hám AQSh tan kóship kelgenler hám olardıń áwladları bul jumısqa úles qostı. Eskimoslar tas, súyek hám de haywan shaqlarınan insan hám haywan háykelshelerin soǵıw menen shuǵıllanǵan. Evropalıqlar kelip jayǵasqan payıtlardan baslap Kanada súwretlew kórkem óneri [[Franciya]] hám [[Angliya]] kórkem óneri tásirinde ayrıqsha tárizde rawajlana basladı. XVII ásir — XIX ásir baslarında portret sızıw hám diniy súwretshilik payda boldı; aǵash háykelsheler, gúmis ıdıslar, akvarel tábiyat kórinisleri jaratıldı. XIX ásir ortalarında dıyqanlar ómirin, wálayatlar kórinisleri hám indeycler turmısın súwretleytuǵın mayqálem ustaları (P. Keyn, Kanada Krigxof, X. Uotson, X. Uoker) dóretiwshilik etti. XX ásirde J. U. Morris, T. Tompson, J. Makdonald, A. Lizmer arqa keńlikleriniń gózzal tábiyatın súwretleytuǵın dóretpeler jarattı. Zamanagóy Kanada kórkem ónerinde modernizm (A. Pellon, J. Riopel) menen bir qatarda realistlik aǵım (J. Lemye, T. Makdonald, F. Teylor, R. Pilo) da bar. Dizayn hám ámeliy bezew kórkem óneri (naǵıs oyıwshılıq, gilemshilik, gúlalshılıq) rawajlanbaqta. Xalıq dóretiwshiliginde aǵash naǵıs oyıwshılıǵı, ukrain, eskimoslar músinshiligi bólek ajıralıp turadı.

== Muzıkası ==
Muzıka áyyemnen jergilikli xalıq hám kóship kelgen xalıq turmısınıń áhmiyetli bólegi bolǵan. Indeyclerge tán jawınger, ańshı qosıqları, lirikalıq qosıqlar shox hám ańlatpalı. XVIII ásir aqırlarına shekem, tiykarınan, shirkew muzıkası dástúr edi. XVIII ásir aqırlarınan koncertler berilip basladı. XIX ásir baslarında háweskerler kúshi menen opera spektaklleri kórsetildi. XIX ásirdiń 2-yarımında professional muzıkanı rawajlandırıw ushın shárayat payda boldı, muzıka háweskerleri jámiyeti dúzildi. Kanadada evropalıq muzıkashılar, [[AQSh]] tıń opera truppaları hám simfoniyalıq orkestrlar koncert berdi. Dáslepki muzıka ǵayratkerlerinen biri — Kanada Lavalle «O, Kanada» milliy gimnin jarattı. XIX ásir aqırı — XX ásir baslarında professional kompozitorlar hám muzıkashılar payda boldı. 40-jıllarda muzıka jedel rawajlana basladı. Toronto, Montreal, Vinnipegta turaqlı opera truppaları, Ontarioda milliy balet, Ottavada Eski balet, Vinnipegta Korollik baleti, túrli qalalarda 30 ǵa jaqın turaqlı isleytuǵın orkestr bar. Kanada muzıka ǵayratkerlerinen M. Blekbern, J. Vaynsvayg, P. Merkyur sıyaqlı kompozitorlar, J. Bodri, A. Brott, P. Dervo sıyaqlı dirijyorlar, L. Marshal, T. Stratas, E. Jonson, L. Simono sıyaqlı qosıqshılar, G. Guld, I. Gendel sıyaqlı sazendeler ataqlı. Kanada kompozitorlar, avtorlar hám basıp shıǵarıwshılar awqamı bar. Kanadada 8 joqarı muzıka oqıw jurtı bar. Bir qatar qalalarda universitetler qasında muzıka mektepleri, muzıka fakultetleri ashılǵan. 1965-jıldan Montrealda hár jılı xalıqaralıq muzıka festivalı hám muzıka atqarıwshılardıń tańlawı ótkeriledi.

== Teatrı ==
Indeyclerdiń dástúrlerinde xalıq teatr kórkem óneri elementleri bar. Olar diniy dástúrlerdi ótkeriwde nıqap hám quwırshaqlardan paydalanatuǵın edi. Professional teatr XVII ásirden Kvebek hám Akadiya wálayatlarında rawajlana baslaǵan. P. Kornel, J. Rasin, J. Molyer pyesaları qoyılǵan. 1606-jılda PortRoyyaldaǵı «Neptun» teatrında Leskarbonıń «Teńiz nıqabı» atlı poeziyalıq pyesası saxnalastırıldı. Spektaklde indeyclar menen francuzlar qatnastı. 1774-jılda Galifaksta Kanada turmısınan birinshi pyesa — «Akadius yamasa alıstaǵı muhabbat» saxnalastırıldı. 1825-jıl Montrealda birinshi turaqlı teatr ashıldı. Teatr repertuarına Kanada dramaturgları — J. Kenel, Ch. Xevisij, Ch. Meyr dóretpeleri kirgizildi. Montreal, Toronto, Viktoriya, Gamilton, Vinnipeg qalalarında teatrlar dúzildi. XIX ásirdiń 80-jılları aqırınan Birinshi jáhán urısına shekem bolǵan dáwirde kóshpeli professional teatrlar háwij aldı. Kvebek hám Galifaks teatr truppaları quramında AQSh, Franciya hám Angliyadan kelgen aktyorlar menen birge kanadalıq aktyorlar da bar edi. Sol dáwirde «road» («jol») dep atalǵan kóshpeli professional teatrlar keń tarqaldı. XX ásirdiń 20-30-jıllarında universitetler, mektepler, klublar hám shirkewler qasında kóplegen háwesker truppalar dúzildi. 40-jıllar aqırında iri qalalarda professional teatrlar payda boldı. Montrealdaǵı «Rido ver», Torontodaǵı «Tietr Toronto», Edmontondaǵı «Sitadel» teatrları usılar qatarına kiredi. Olarda Shekspir, Molyer, Turgenev, Chexov hám basqalardıń pyesaları qoyıladı. Francuz tilindegi teatrlarda milliy teatr mádeniyatın payda etiw procesi keship atır. Kanadada M. Anglii, U. Xyuston, R. Massi sıyaqlı rejissyorlar, Kanada Kolikos, L. Grin, Sh. King, Kanada Rid sıyaqlı aktyorlar ataqlı. Torontoda Milliy teatr kórkem óneri mektebi, Alberta, Saskachevan, Kuins universitetlerinde drama bólimleri bar. «Kanada teatrı» jurnal (inglis hám francuz tillerinde) basıp shıǵarıladı.

== Kinosı ==
1898-jıl Kanadanıń «Messi-Harris» kinofirmasi buyırtpası menen reklama filmi súwretke alındı. 1900-jılda Canadian Bioscope kinofirmasi Kanadaǵa kóship keliwshilerdi qızıqtırıw ushın topar filmler jarattı. G. Bredford tárepinen 1903-jıl baslap berilgen «Kanadadaǵı turmıs» atlı topar filmler de sol maqsetke xızmet etti. 1906-jıl Montrealda birinshi turaqlı kinoteatr ashıldı. 1914-jıl Montrealda Kanadanıń dáslepki kórkem filmi — «Evanjelina» (rejissyor I. P. Salliven, U. X. Kovano) súwretke alındı. Faroyib arqa tábiyatı hám eskimoslar turmısına qızıǵıp qalǵan amerikalıq rejissyor R. Flaerti «Arqa perzenti — Nanuk» hújjetli filmi (1922) n súwretke aldı hám Kanada hújjetli kinosınıń rawajlanıwına múnásip úles qostı. Kanadanıń birinshi dawıslı filmi — «Viking» (rejissyor V. Frissell, J. Melford, 1931). Milliy kino kórkem óneriniń qáliplesiwine rejissyor J. Grirson zárúrli úles qostı. 1939-jıl kino máseleleri boyınsha milliy keńes dúzildi. Ol mámleket jolı menen hújjetli filmler islep shıǵarıwdı basqardı. [[Ekinshi jáhán urısı]] dáwirinde «Urıstaǵı tatıwlıq» kinoseriyası dańq shıǵardı. 1952-jıl «Etyen Bryule, nobakor» degen birinshi reńli film jaratıldı. «Altın qalası» (rejissyor Kanada Lou), «Tınıshlıq dawam etsin dep», «Teńiz benen dushshı suw aralıǵında» (rejissyor M. Bro) filmleri jaratıldı. 1970-90-jıllarda dúnya júzin kórgen filmler arasında «Kók qıs» (rejissyor A. Blanshar), «Muǵallimge nege oq atıldı» (rejissyor S. Naritsanno), «Ańshı» (rejissyor Z. R. Delen), «Ǵarrı túlki» (rejissyor F. Barsos) sıyaqlı kórkem filmlerdi kórsetiw múmkin. Kanadada qızıqlı multfilmler de jaratıladı. Statford, Montreal, Vankuverda xalıqaralıq kinofestivallar úzliksiz ótkeriledi. Kanadada 1400 kinoteatr, kinoarxiv hám filmoteka bar. Kanada kino akademiyası hár jılı eń jaqsı filmlerge sıylıqlar beredi.

=Galereyası==

[[Fayl:Moraine Lake-Banff NP.JPG|thumb|upright=1.7]]
[[Fayl:Calgary Old City Hall.jpg|thumb|right|220px|Calgary]]
[[Fayl:Vancouver Firehall No 6.jpg|thumb|right|220px|Vancouver]]
[[Fayl:2009-0520-Brandon-CFS.jpg|thumb|right|220px|Manitoba]]
[[Fayl:HalifaxCityHall.jpg|thumb|right|220px|Halifax]]
[[Fayl:CNE Music Building.jpg|thumb|right|220px|Toronto]]
[[Fayl:Ottawa Mosque.jpg|thumb|right|220px|Ottava]]
[[Fayl:Davisville Skyline.jpg|thumb|right|220px|Monreal]]
[[Fayl:Canadian parliament MAM.JPG|thumb|right|220px]]
[[Fayl:Supreme Court of Canada.jpg|thumb|right|220px|Kanada]]
[[Fayl:NewTorontoFireStation.JPG|thumb|right|220px|Toronto]]

== Wa'layatlar ==
* [[Fayl:Flag of Alberta.svg|26px]] [[Alberta]] 
* [[Fayl:Flag of British Columbia.svg|26px]] [[Britaniya Kolumbiyası]]
* [[Fayl:Flag of Manitoba.svg|26px]] [[Manitoba]]
* [[Fayl:Flag of New Brunswick.svg|26px]] [[New Brunswick]]
* [[Fayl:Flag of Newfoundland and Labrador.svg|26px]] [[Newfoundland hem Labrador]] 
* [[Fayl:Flag of Nova Scotia.svg|26px]] [[Nova Scotia]] 
* [[Fayl:Flag of Ontario.svg|26px]] [[Ontario]] 
* [[Fayl:Flag of Prince Edward Island.svg|26px]] [[Prens Edward atawı]]
* [[Fayl:Flag of Quebec.svg|26px]] [[Quebec]]
* [[Fayl:Flag of Saskatchewan.svg|26px]] [[Saskatchewan]]

== Zonalar ==
* [[Fayl:Flag of the Northwest Territories.svg|26px|]] [[Arqa terretoriyası]] 
* [[Fayl:Flag of Nunavut.svg|26px|]] [[Nanavut|Nunavut]] 
* [[Fayl:Flag of Yukon.svg|26px|]] [[Yukon]]

== Qalalar kestesi ==
* [[Toronto]]: 5,113,149 
* [[Kitchener-Waterloo|Kitchener–Waterloo]]: 451,235
* [[Montreal]]: 3,635,571 
* [[St. Catharines]]: 390,317
* [[Vankuver|Vancouver]]: 2,116,581 
* [[Halifax]]: 372,858
* [[Ottava]]: 1,130,761 
* [[Oshawa]]: 330,594
* [[Calgary]]: 1,079,310 
* [[Victoria, British Columbia|Victoria]]: 330,088
* [[Edmonton]]: 1,034,945
* [[Windsor, Ontario|Windsor]]: 323,342
* [[Kvebek (qala)||Quebec]]: 715,515
* [[Saskatoon]]: 233,923
* [[Winnipeg]]: 694,668 
* [[Regina]]: 194,971
* [[Hamilton]]: 692,911 
* [[Sherbrooke]]: 186,952
* [[Londra]]: 457,720 
* [[St.john's|St. John's]]: 181,113
* [[Airdrie]]: 29,035
* [[Brooks, Alberta|Brooks]]: 11,604 
* [[Calgary]]: 991,759 
* [[Camrose]]: 15,850
* [[Cold Lake]]: 11,595
* [[Edmonton]]: 730,371 
* [[Fort Saskatchewan]]: 14,685 
* [[Grande Prairie]]: 44,631 
* [[Leduc]]: 15,630 
* [[Lethbridge]]: 78,713 
* [[Lethbridge|Lloydminster]]: 5,487 
* [[Medicine Hat]]: 56,048 
* [[Red Deer]]: 82,971 
* [[Spruce Grove]]: 18,405 
* [[St.Albert|St. Albert]]: 56,310 
* [[Wetaskiwin]]: 11,154 
* [[Abbotsford]]: 123,864 
* [[Armstrong]]: 4,241 
* [[Burnaby]]: 202,799 
* [[Campbell River]]: 29,572 
* [[Castlegar]]: 7,259 
* [[Chilliwack]]: 69,217 
* [[Colwood]]: 14,687 
* [[Coquitlam]]: 114,565 
* [[Courtenay]]: 21,940 
* [[Cranbrook]]: 18,267 
* [[Dawson Creek]]: 10,994 
* [[Duncan]]: 4,986 
* [[Enderby]]: 2,828 
* [[Fernie]]: 4,217 
* [[Fort St. John]]: 17,402 
* [[Grand Forks]]: 4,036 
* [[Greenwood]]: 625 
* [[Kamloops]]: 80,376 
* [[Kelowna]]: 106,707 
* [[Kimberley]]: 6,139 
* [[Kitimat]]: 8,987 
* [[Langford]]: 22,459 
* [[Langley]]: 23,606
* [[Merritt]]: 6,998 
* [[Nanaimo]]: 78,692 
* [[Nelson]]: 9,258 
* [[New Westminster]]: 58,549

[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Konstituciyalıq monarxiyalar]]
[[Kategoriya:Kanada| ]]
[[Kategoriya:Arqa Amerika]]
[[Kategoriya:G20 mámleketleri]]</text>
      <sha1>j5q7oeda6o6q3lxvotg5qbubb50674t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Meksika</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2856</id>
    <revision>
      <id>232615</id>
      <parentid>177595</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:37:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:G20 mámleketleri|G20 mámleketleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29751" sha1="hmd9higilpngiupixo9mvimzcsj5xic" xml:space="preserve">'''Meksika''' (Mexiko), '''Meksika Qurama Shtatları''' (Estados Unidos Mexicanos) — [[Arqa Amerika]]nıń qubla bóliminde jaylasqan mámleket. [[BMSh]] aǵzası. Maydanı 1958,2 mıń km². Xalqı 129,875,529 adam (2023). Paytaxtı — [[Mexiko]] qalası. Basqarıw jaǵınan 31 shtat hám 1 paytaxt federal okrugine bólinedi.

== Mámleketlik basqarıw principi ==
Meksika — federativ respublika. Meksika Qurama Shtatlarınıń 1917-jıl 5-fevraldaǵı Siyasiy Konstituciyası ámel etedi, oǵan keyinirek ózgerisler kirgizilgen. Mámleket baslıǵı — prezident (2000-jıldan Vi-Sente Foks Kesada), ol ulıwma tuwrı dawıs beriw jolı menen 6 jıl múddetke saylanadı. Konstituciyaǵa qaray, prezident qayta saylanıwı múmkin emes. Nızam shıǵarıwshı hákimiyattı Milliy kongress (2 palatalı parlament), atqarıwshı hákimiyattı prezident ámelge asıradı.

== Tábiyatı ==
Meksika jaǵaları kem bóleklengen, eń úlken yarım atawları — Kaliforniya hám Yukatan. [[Tınısh okeanı]]ndaǵı bir neshe ataw da Meksika quramına kiredi. Mámleket aymaǵınıń úlken bólimin Meksika tawlıǵı (kópshilik biyikligi 1000 -2000 m, eń biyik noqatı — hárekettegi Orisaba vulkanları — 5700 m) iyeleydi. Jaǵaǵa jaqın jerleri oypatlıq. Meksika qoltıǵında neft-gazli basseyn, Meksika tawlıǵında reńli metall káni (mıs, qorǵasın, ruwx, gúmis, sınap, margimush, surma, kadmiy, vismut, qalayı, volfram, altın), mámlekettiń arqa-shıǵısında taskómir, temir hám uran káni, altınkúkirt kánleri bar. Íqlımı tropikalıq, arqasında subtropikalıq ıqlım. Yanvardıń ortasha temperaturası 10-25°, iyuldiki 15-0°. Jıllıq jawın janbawırlarında bolsa 2000-3000 mm. Qubla-shıǵısında dárya-saylar kóp, arqa-batısında kem (Yukatan yarım atawda ulıwma aǵar suw joq). Iri dáryaları: Rio-Grande (Rio-Bravodel-Norte), Lerma (tómen aǵısında Rio-Grandede Santyago dep ataladı), Balsas, Grixalva — Usumasinta dárya sisteması. Eń úlken kóli — Chapala. Arqa-batısında, tiykarınan, boz topıraq hám shólge tán ápiwayı topıraqlar; tawlıqlarda surqońır, qońır, savanna qızıl topıraqları hám taw-orman gúńgirt topıraqları, oypatlıqlarda surqońır, savanna qızıl topıraqları hám batpaq topıraqları ushıraydı.

Ósimlikleri júdá túrli-túrli. Meksikada ósimliklerdiń 12 mıńǵa jaqın túri bar; usılardan 2/3 bólimi endemikalıq ósimlikler bolıp tabıladı. Meksika tawlıǵınıń arqa úlkenlew bóliminde ózine tán kserofil ósimlikler, sonıń menen birge, mimozadosh putalar ósetuǵın shala shól hám shól tiykarǵı orın tutadı. Tawlıqtıń qubla bóliminde jáne bul jerlerdi qorshap alǵan oypatlıq jaǵasında masaqlılar hám sertikan putalardan ibarat savanna ósimlikleri, tawlarda japıraqlı hám aralas ormanlar (emen, grab, lipa, qaraǵay, aqqaraǵay hám basqalar) ósedi; Meksikanıń qubla hám qubla-shıǵıs bólimlerinde kóbisi tropikalıq ormanlar, shıǵıs janbawırlarında mudam jasıl joqarı ıǵallıqtaǵı ormanlar, batıs janbawırlarında iyne japıraqlı, taw eteklerinde japıraq tógetuǵınn ormanlar bar. Jabayı haywanlardan shala shól hám shólde kemiriwshiler — jer qazır (jer tıshqanı), koyot (jaylaw qasqırı), Meksika tawlıǵı ormanlarında qara ayıw, yenot, qızıl qaraqulaq, puma, savannalarda buǵı, qumırsqaxor, dikobraz, qubladaǵı tropikalıq ormanlarda meshinniń 2 túri, tapir, yaguar ushıraydı. Haywanat, ósimlik dúnyası hám basqa az ushıraytuǵın jerlerdi qorǵaw maqsetinde 50 den kóbirek baǵ dúzilgen. Eń irileri: Kumbreode-Monterrey, Syerrade-San-PedroMartir, Kan-ondelrio Blanko hám basqalar.

== Xalqı ==
Xalqınıń kópi meksikanlar bolıp, olar indeyc qáwimleri hám elatları, Evropa (tiykarınan, [[Ispaniya]]) dan kóship kelgenler hám plantaciyalarda isletiw ushın keltirilgen afrikalıqlardan ibarat. Xalıqtıń yarımınan aslamı aralas nekeden tuwılǵan metis hám mulatlar bolıp tabıladı. Túpkilikli indeyc xalıqları óz tilleri hám mádeniyatların bólek saqlap qalǵan. Ispanlar, basklar, nemisler, francuzlar, italyanlar hám basqa da xalıqlar bar. Rásmiy tili — ispan tili. Dinge sıyınıwshılardıń 96% i katolikler. 73% i xalıq qalalarda jasaydı. Iri qalaları: Mexiko, Gvadalahara, Monterrey, Leon, Syudad-Xuares.

== Tariyxı ==
Meksika aymaǵında adamlar joqarı paleolit (eramızdan 20-15 mıń jıl aldın) dáwirinen jasaydı. Bul jerde túrli dáwirlerde Batıs yarım shardaǵı eń rawajlanǵan civilizaciyalardan biri payda bolǵan. Eramızǵa shekemgi 1 mıń jıllıq ortalarınan xalıq otırıqshı turmıs keshirip baslaǵan, dıyqanshılıq, ónermentshilik, kórkem óner rawajlanǵan. Eramızǵa shekem baslarında Oraylıq Amerikanıń arqa-batıs bóleginde mayya qáwimleri jasaǵan. 1 mıń jıllıqtıń 2-yarımında Oraylıq Meksikada tolteklar xiyla joqarı mádeniyat jarattı. Lekin bul mádeniyattı 2 mıń jıllıqtıń baslarında naua qáwimleri joq etti. Naua qáwimleri arasında atsteklar da bar edi, olar házirgi Mexiko qalasın júzege keltirdi hám XIV ásirde iri mámleket dúzdi, bul mámleket XV ásirde Oraylıq hám Qubla Meksikanıń eń qúdiretli mámleketine aylandı. Bul jerde dıyqanshılıq, ónermentshilik, qurılıs texnikası, súwretlew kórkem óneri anaǵurlım rawajlandı. 1517-jıl Meksikanı ispanlar basıp ala basladı. XVI ásir aqırına kelip Meksika tap pútkilley iyelendi. Jańa Ispaniya vitse korolligi dúzildi, pútkil húkimet ispan jaydarları qol astına ótti. Jergilikli xalıqtıń kópshilik bólegi óz jerlerinen ayırıldı, koloniya hákimleri, jaydarlar hám katolik shirkewine baǵınıqlı bolıp qaldı. Asharshılıq, kesellikler kóplegen indeyclerdiń dastıǵın qurıttı (ispanlar jawlap ala baslaǵan waqıtta 25 mln. ǵa jaqın indeyc bolǵan bolsa, 1605-jılǵa kelip 1 mln. nan sál artıq indeyc qaldı). Jumısshı kúshi jetpey qalǵannan soń, Afrikadan kóplegen negr qullar keltirile basladı. Meksika sanaatınıń rawajlanıwına túrli jollar menen tosqınlıq etildi, kópshilik eginlerdi egiwdi qadaǵan etip, duz, dári, temeki ónimleri satıw mámleket monopoliyasına aylandırıldı. Jergilikli xalıq kolonizatorlarǵa qarsı bas kóterip bir neshe márte kóterilis etti. Ekonomikalıq baylanıslardıń rawajlanıwı hám ishki bazardıń payda bolıwı, milliy sananıń oyanıwı tásirinde XIX ásirdiń baslarında meksikan milleti quram tawa basladı.

Amerikadaǵı ispan koloniyalarınıń ǵárezsizlik ushın alıp barǵan urısı dáwirinde (1810-26 ), atap aytqanda, 1810-15-jıllarda Meksikada M. Idalgo hám X. M. Morelos basshılıǵında dıyqanlar kóterilisi bolıp ótti, bul kóterilis ayawsız bastırıldı. Ispaniyadaǵı 1820-23-jıllar revolyuciyası hám Qubla Amerikadaǵı [[Ispaniya]] koloniyaları patriotlarınıń tabısları Meksikada xalıq azatlıq háreketiniń tazadan kóteriliwine sebep boldı. A. Iterbude basshılıǵındaǵı háreket keń xalıq tárepinen qollap-quwatlandı. 1821-jıl Meksika ǵárezsiz mámleket, 1824-jıl bolsa respublika dep daǵaza etildi. 1845-jıl AQSh Texastı, 1846-48-jıllardaǵı Amerika-Meksika urısı nátiyjesinde mámleket aymaǵınıń derlik yarımın basıp aldı. Meksikaǵa qarsı uyımlastırılǵan Angliya-Franciya-Ispaniya intervensiyası meksikan xalqınıń qaharmanlarsha qarsılıǵına ushırap, interventlardıń jeńiliwi menen tamamlandı. 1877-80 hám 1884-1911-jıllarda general P. Dias prezident bolıp turdı; áne sol dáwirde puqaralar azatlıǵı ayaq astı etildi, kongress óz áhmiyetin joǵalttı. XX ásirdiń baslarınan revolyuciyalıq rawajlanıw júz bere basladı. 1910-jılda dıyqanlar háreketi háwij alıp ketti. F. Vilya, E. Sapata dıyqanlar háreketiniń eń iri basshıları edi. 1910-17-jıllarda Meksikada revolyuciya bolıp ótti. 1911-jıl may ayında Dias rejimi awdarıp taslandı. Jańa konstituciya qabıllandı.

1929-33-jıllardaǵı jáhán ekonomikalıq krizisi dáwirinde revolyuciyalıq háreket kúsheydi hám milliy revolyuciyalıq partiyanıń radikal qanatı wákili L. Kardenas-idelrio prezident etip saylandı. Onıń húkimeti (1934-40) áhmiyetli ózgerisler qıldı, jer reformasın ótkerdi. Ekinshi jáhán urısınıń baslarında Meksika húkimeti biytárep ekenligin bildirdi; lekin 1942-jıl may ayında fashistler blogına qarsı urıs járiyaladı. Urıstan keyingi jıllarda Meksika ekonomikası ósip bardı. Biraq awılda jaǵday ózgermedi. 60-jıllardan baslap L. Mateos (1958-64) hám D. Ordas (1964-70) húkimetleri milliy ekonomikanı bekkemlew jolın tuttı. 1970-jılda húkimet tóbesine kelgen L. Shesheverria húkimeti jaǵdaydı jaqsılaw ushın jer reforması tuwrısında nızam (1971), jańa saylaw nızamı (1972), jergilikli kapital qoyılıwın xoshametlew hám sırt el kapitalın tártipke salıw tuwrısında nızam (1973) qabılladı, mámleket xizmetkerleri ushın háptesine 5 jumıs kúnin engizdi. Meksikanıń Batıs Evropa mámleketleri, Yaponiya hám Latın Amerikasındaǵı bir qansha mámleketler menen sırtqı sawda baylanısları keńeytirildi.

1976-jılda saylanǵan prezident L. Portilo hám ásirese, 1994-jılda saylanǵan E. Sedilo húkimetleri sanaat hám awıl xojalıǵın rawajlandırıw, ekonomikalıq reformalar ótkeriwge urındı. Biraq mámlekettiń sırtqı qarızı astı, islep shıǵarıw quwatlarınan paydalanıw páseydi, egislikler qısqardı. 2000-jıl «Oń orayshı alyans» blogınan Visente Foks Kesadanıń prezident lawazımına saylanıwı 1929-jıldan berli mámleketti basqarıp kiyatırǵan Institutsion revolyuciya partiyasınıń húkimranlıǵına shek qoydı. Keyingi jıllarda xojalıq basqarıwdı jergiliklilestiriw, mámleketke qaraslı norentabel kárxanalardı kemeytiw, ekonomikanıń «ashıqlıǵı» hám isbilermenlik iskerligin kúsheytiw, óz-ara paydalı xalıqaralıq sheriklikti rawajlandırıw siyasatı ótkerilip basladı. Meksika 1991-jıl 26-dekabrde Ózbekstan Respublikası ǵárezsizligin tán alǵan hám 1992-jıl 16-martta ol menen diplomatiyalıq qatnaslardı ornatqan. Meksika 1945-jıldan BMSh aǵzası. Milliy bayramı — 16-sentyabr — Ǵárezsizlik daǵaza etilgen kún (1810).

== Siyasiy partiyaları, kásiplik awqamları ==
Institutsion-revolyuciyalıq partiya, 1929-jılda dúzilgen (1938-jılǵa shekem Milliy revolyuciyalıq partiya, 1946-jılǵa shekem Meksika revolyuciyalıq partiyası dep atalǵan, 1946-jıldan házirgi atamada); Kardenista milliy jańalanıw frontı partiyası, 1972-jılda tiykar salınǵan; Meksika jasıllar ekologiya partiyası, 1987-jılda dúzilgen; Demokratiyalıq revolyuciya partiyası, 1989-jılda dúzilgen; Milliy háreket partiyası, 1939-jılda dúzilgen. Kásiplik awqamları: Miynet kongressi, 1966-jılda dúzilgen; Meksika miynetkeshleri konfederaciyası, 1936-jılda tiykar salınǵan; Meksika jumısshıları region konfederaciyası, 1918-jılda dúzilgen; Jumısshı hám dıyqanlardıń revolyuciyalıq konfederaciyası, 1952-jılda dúzilgen; Meksika jumısshı hám dıyqanlarınıń Xasinto Lopes atındaǵı ulıwma birlespesi, 1949-jılda tiykar salınǵan; Miynetkeshlerdiń revolyuciyalıq konfederaciyası, 1954-jıl dúzilgen; Mámleket xizmetkerleri kásiplik awqamları federaciyası 1938-jıl dúzilgen.

== Xojalıǵı ==
Meksika — industrial-agrar mámleket. [[Latın Amerika]]sında ekonomikalıq tárepten eń rawajlanǵan mámleketlerden biri. Jalpı ishki ónimde sanaattıń úlesi 24,5%, awıl, orman xojalıǵı hám balıqshılıqtıń úlesi 9%. Meksika paxta, qumshekerqamıs, kofe jetistiriwde, neft, gaz, gúmis, rux, qorǵasın, altınkúkirt, sınap qazıp alıwda dúnyada aldınǵı orınlarda turadı.

== Sanaatı ==
Sanaatında ekonomikalıq aktiv xalıqtıń 15,3% bánt. Zárúrli tarmaqları: kánshilik, neftti qayta islew, neft ximiyası, metallurgiya, qurılıs, toqımashılıq, azıq-túlik, mashinasazlıq sanaatı. Neft-gaz sanaatı hám olardı qayta islew kárxanaları Meksika qoltıǵı jaǵasında, kánshilik hám metallurgiya sanaatı Meksika tawlıǵı arqasında, islep shıǵarıw sanaatı kárxanaları iri qalalarda jaylasqan. Kómir sanaatı zárúrli orın aladı. Verakrus, Tampiko, Minatitlan, Mexiko hám Salamanka qalaları neft ximiyasınıń, Monterrey, Monklova, Mexiko átirapları qara metallurgiya, Mexiko, Verakrus, Kananea, Chiuaua, Torreon qalaları reńli metallurgiya, Mexiko, Toluka, Puebla mashinasazlıq hám metall islew sanaatınıń tiykarǵı orayları bolıp tabıladı. Bunnan tısqarı, dizellar, temirjol vagonları, avtomobiller, toqımashılıq mashina-úskeneleri, elektrotexnika hám radioelektronika ónimleri (sonday-aq, televizorlar), stanoklar, kemeler islep shıǵaradı. Energetika, qurılıs buyımları, ximiya, farmacevtika, toqımashılıq, tigiwshilik, ayaq kiyim, azıq-túlik sanaatı da rawajlanǵan. Ónermentshilik buyımların islep shıǵarıwǵa ayrıqsha itibar beriledi. Jılına 89,5 mlrd. kVt-saat elektr energiyası payda etiledi (tiykarınan, ıssılıq elektr stanciyalarında).

Awıl xojalıǵında ekonomikalıq aktiv xalıqtıń 27,8% bánt, Awıl xojalıǵı xalıqtıń mǵtájin tiykarınan támiyinleydi hám óniminiń bir bólimin eksport etedi. Jerlerdiń '/4 bólimine egin egiledi, 3/4 bólimi jaylaw. Egis maydanınıń 5,15 mln. ga jasalma suwǵarıladı. Jerlerdiń kóp bólegi awıl xojalıǵı jámáátleri — exidoǵa qaraslı. Tiykarǵı tarmaq — dıyqanshılıq. Eksport ushın paxta, kofe, ishki mútájlik ushın qumshekerqamıs, mákke, aq júweri, biyday, salı, lobıya, kartoshka, soya egiledi. Pomidor, jer ǵoza, palız eginleri, citrus miyweler, ananas hám basqa bir qansha tropikalıq hám subtropikalıq eginler eksport áhmiyetine iye. Kóp muǵdarda aǵash tayarlanadı. Shárwashılıǵında qaramal, at, shoshqa, qoy hám eshki baǵıladı. Teńizlerde balıq hám teńiz jániwarları awlanadı.

== Transportı ==
Transport jolı uzınlıǵı — 26,4 mıń km, avtomobil jolları uzınlıǵı — 242,3 mıń km. 11 mıń km neft hám gaz trubası bar. Barlıq shtat hám qalaları aviaciya hawa jolları arqalı tutastırılǵan. Mexiko, Verakrus, Merida, Monterreyda úlken aeroportlar bar. Tiykarǵı teńiz portları: Verakrus, Mexiko, Tampiko, Koatsa-koalkos, Salina-Krus. Meksika shetke tayın hám shala tayın buyımlar, sonıń menen birge, neft hám neft ónimleri, paxta, kofe, teńiz, kánshilik sanaatı hám reńli metallurgiya ónimlerin shıǵaradı. Shetten shala tayın buyımlar, mashina hám ásbap-úskeneler, tutınıw buyımların satıp aladı. Sawda-satıqtaǵı tiykarǵı qarıydarları: AQSh, Kanada, Yaponiya, Latın Amerikası hám Evropa mámleketleri. Sırt el turizmi rawajlanǵan. Pul birligi — Meksika pesosi.

== Medicinalıq xızmeti ==
Meksikada, tiykarınan, mámleket medicinalıq xızmet sisteması jolǵa qoyılǵan. Vrachlar universitetler janındaǵı 4 medicina fakultetinde tayarlanadı. Akapulko, Kuernavaka, Orisaba, Verakrus sıyaqlı kurortları bar.

== Bilimlendiriwi, ilimiy hám mádeniy-aǵartıwshılıq mákemeleri ==
Baslanǵısh mektepte oqıw múddeti — 6 jıl, orta mektepte 5 hám 6 jıl 6-15 jastaǵı balalar ushın baslanǵısh tálim — biypul. Mámleket mekteplerinen tısqarı, kóplegen menshikli mektepler de bar. Mámlekette 189 joqarı oqıw jurtı, sonday-aq, 60 ta universitet bar. Eń irileri: Mexikodaǵı Meksika milliy avtonomiya universiteti (1551), Milliy politexnika institutı (1936), Gvadalahara, Moreliya, Puebladagi universitetler. Ilimiy mákemeleri: Meksika tiller akademiyası, Meksika tariyx akademiyası (1940), Milliy tábiyiy pánler akademiyası (1884), Milliy tariyx hám geografiya akademiyası (1925), Meksika milliy medicina akademiyası (1864), yadrolıq, medicinalıq biologiya izertlew orayları, Pán Amerika ximiya institutı, Milliy matematika mektebi. 30 dan artıq basqa ilimiy izertlew mákemeleri hám 60 tan zıyat ilimiy jámiyet hám awqamlar bar. Mámlekettiń eń úlken kitapxanası — Mexikodaǵı Milliy kitapxana (1833), basqa qala jáne universitetlerde de iri kitapxanalar bar. Muzeyleri: Zamanagóy kórkem óner muzeyi (1964), Milliy antropologıya muzeyi (1825), Milliy tariyx muzeyi (1825), Sankarlos reńli súwretlew hám músinshilik galereyası (1785) hám basqalar.

== Baspasózi, radioesittiriwi hám telekórsetiwi ==
Meksikada 2 mıńnan kóbirek dáwirli basılım, sonday-aq, 227 kúndelik gazeta shıǵadı. Eń abıroylıları: «Dia» («Kun», 1962-jıldan), «Informador» («Xabarshı», 1917-jıldan), «Universal» (1916-jıldan), «Uno maye uno» («Bir plyus bir», 1977-jıldan), «Ekselsior» (1917-jıldan), «Eraldo de Mexiko» («Meksika xabarnaması», 1965-jıldan); Informasones Mexikanas — Informeks Milliy informaciya agentligi akciya jámiyeti bolıp, 1960-jılda dúzilgen. Notisias Mexikanas — Notimeks húkimet informaciya agentligi bolıp, 1968-jılda dúzilgen. Meksikada mıńnan kóbirek radio hám 700 den artıq telestanciya bar. Meksikanıń jetekshi «Televisa» telekórsetiw kommerciya konsorsiumı 1973-jıl dúzilgen. Milliy radio hám televidenie sanaatı palatası 1942-jıl dúzilgen.

== Ádebiyatı ==
Ádebiyatı XVI ásirge shekem túpkilikli ápiwayı indeyc qáwimleri tillerinde, ispanlar basıp alǵanınan keyin ispan tilinde rawajlandı. Kolonizatorlikten aldınǵı dáwirde mayya (III-IX ásirler) hám atsteklar (XIV-XVI ásirler) ádebiyatı oǵada gúllendi. Kolonizatorlik dáwirindegi ádebiyat evropasha dástúrler jolınan bardı. Xalıq awızeki dóretiwshiligi de úzliksiz rawajlanıp ádebiyatqa kúshli tásir etip turdı. Ispan gumanist aǵartıwshısı B. de Las Kasas ádebiyattıń rawajlanıwında úlken rol oynadı. Ispan tilinde dáslepki ret E. Kartestiń «Ispan korollarına xatlar», B. Dias del Kastilonıń «Jańa Ispaniya basqınshılarınıń negizgi tariyxı» dóretpeleri payda boldı. B. de Valbuenanıń «Meksikanıń sulıwlıǵı» dástanı (1604) Meksika temasındaǵı birinshi dóretpe boldı. XVII ásir ádebiyatında poeziya tiykarǵı orındı iyeledi. XVIII ásirde R. Landivardiń «Meksika awılı» (1781), F. Klavixeronıń «Meksikanıń áyyemgi tariyxı» (1780-81) dástanları maydanǵa keldi. Ǵárezsizlik ushın gúres jıllarında (1810-24) A. Kintan Roonıń revolyuciyalıq qosıqları dańq shıǵardı (milliy gimn — «On altınshı sentyabr» hám basqalar). X. X. Fernandes de Lisardanıń «Perikilo Sarniyento» romanında kolonizatorlik basqarıw principi qattı sın pikirge alındı.

Ǵárezsiz Meksika ádebiyatında payda bolǵan birinshi kórkem jónelis romantizm edi. M. Akunya, G. Priyetonıń qosıqları hám M. Payno («Shaytannıń fokusları»), L. Inklan (« Astusia... ») nıń Meksika milliy ǵárezsizligin shın hám kórkem súwretlegen tariyxıy romanları romantizm ruwxında jazıldı. XIX ásirde Meksika poeziyasında modernizm payda boldı (M. X. Oton, S. Dias Miron, A. Nervo hám basqalar) XIX ásir aqırında, P. Dias diktaturam dáwirinde prozalıq realistlik princip payda boldı. R. Delgado, X. Lopes Portilo-i-Roxas romanlarında mámleket sociallıq-siyasiy ómiriniń qarama-qarsılıǵı hám illetleri áshkara etildi. 1910-17-jıllardaǵı burjua demokratiyalıq revolyuciya Meksikada aǵartıwshılıq ádebiyattıń rawajlanıwına sebep boldı. M. Asuelanıń «Tómendegiler» (1916) romanında gúresip atırǵan xalıq kórinisi hám ǵalabalıq háreketler sáwlelendirilgen. M. L. Gusman («Búrkit penen jılan», 1928), G. Lopes-i-Fuentes («Áskeriy lager», 1931; «Meniń generalım», 1934) hám basqa jazıwshılardıń dóretpeleri de sol ruwxta jazıldı.

XX ásirdiń iri shayırları (R. Lopes Velarde, E. Gonsales Martines, K. Peliser) nıń dóretpelerinde xalıqtıń ruwxıy turmısı hám milliy turmısı ayqın sáwlelendirilgen. Meksika prozası 50-jıllardıń ortalarınan taǵı rawajlanıp basladı. Romannavisler milliy haqıyqatlıqtı kórkem izertlewdi tereńlestirip barıp, ulıwma dúnyalıq mashqalalardi kóterip shıqtı. A. Yanyestiń «Nóser aldınan», X. Rulfonıń «Pedro Paramo», Nobel sıylıǵı iyesi K. Fuentestiń «Oǵada tınıq taraw», «Artemio Krustiń ólimi», Rosario Kastelyanostıń «Qaranǵılıqtaǵı sıyınıw» romanları áne sonday dóretpeler bolıp tabıladı. Keyingi jıllar jazıwshıları házirgi zaman milliy waqıyalıǵın úyrenip, ázeliy insaniy mashqalalardi jańa shárayatta sheshiwge umtılmaqta.

== Arxitekturası ==
Áyyemgi dáwirde (XVI ásirge shekem) Meksika aymaǵında indeycler mádeniyatınıń qatar tarawları gúllengen. Eramızǵa shekemgi 1 mıń jıllıqta arxitektorlıq ásirese ósti. Meksika oraylıq wálayatlarında, qublasında hám Yukatan yarım atawda qalalar payda etildi. Olmeklar záwlim ımaratlar, áyyemgi mádeniyatqa iye bolǵan mayya xalqı teksheli haj saparına barǵanlardıń kiyimi (piramida) formasındaǵı úlken ibadatxanalar (Choluladaǵı haj saparına barǵanlardıń kiyimi tiykarınıń bir tárepi 440 m) hám ráń-báreń naǵıslar menen bezetilgen gúmbezli ımaratlar qurǵan. Koloniya dáwiri (XVI-XIX ásirdiń basları) nde Meksikada qalasazlıq rawajlandı. Ímaratlar ispansha usılda qurıldı, usınıń menen birge, arxitektorlıqta jergilikli dástúr de óz kórinisin tawdı. XVII ásirden baslap barokko usılı payda boldı (Moreliyadaǵı sobor, 1640-1705; Mexikodaǵı Milliy saray, 1692-99; La Profesa shirkewi, 1714-20; Sagrario Metropolitano shirkewi, 1749-68; Gvadalaharadaǵı Santa-Monika shirkewi, 1720-33; Tlaskala qasındaǵı Santa-Mariya de Okotlan shirkewi, 1745-60 hám taǵı basqalar).

XIX ásirde ispan, italyan hám francuz ustaları jetekshi rol oynadı. XIX ásirdiń 2-yarımı — XX ásir baslarında Mexikoda iri ımaratlar qurıldı, jańa magistrallar ashıldı. Ímaratlar beton, temir, temirbetonnan qurıla basladı. 1949-54-jıllarda Mexikoda K. Laso basshılıǵında qurılǵan Universitet qalashası XX ásir ortalarındaǵı Meksika arxitektorlıǵınıń eń jaqsı qásiyetlerin sáwlelendirgen; gózzal orında qurılǵan bul qalasha oqıw, sport hám turar jay ımaratlarınan ibarat bolıp, arxitektorlıq penen záwlim-dekorativ kórkem óner jemisi bolıp tabıladı. 50-80-jıllarda Meksikada jer silkiniwge shıdamlı kóp qabatlı turar jay hám jámiyetlik ımaratları boy kóterdi. Mexikoda bir qansha turar jay massivleri hám joldas-qalalar payda boldı. Atstek stadionı, Sport sarayı qurıldı. Súwretlew kórkem óneri júdá áyyemgi bolıp, eramızǵa shekemgi 2 mıń jıllıqtan baslap rawajlanǵan. Bul dáwir tiyisli tas hám terrakotadan jasalǵan háykelsheler, formalı ıdıslar saqlanıp qalǵan. Eramızǵa shekemgi 1 mıń jıllıqta Meksika qoltıǵı boyında jasawshı olmeklar házirgi Verakrus hám Tavasko shtatlarında qabariq tas estelikler, ibadatxanalar qurǵan, tas tabıtlar, adam hám haywan kórinisindegi iláhlar jasaǵan. Eramızǵa shekemgi 1 mıń jıllıqta totonaklar, sapoteklar, mayyalar gózzal ámeliy hám súwretlew kórkem óneri úlgilerin jarattı. X-XVI ásirler kórkem ónerinde áskeriy tábiyat kórinisleri, qáweterli kelbetler, quramalı bezewler ústemlik ete basladı.

Koloniya dáwirinde shirkewlerdiń sırtı hám ishi túrli-túrli naǵıs oyıwshılıq usılında bezetildi, ásirese, XVIII ásirde ultrabarokko (sánlilik) rawajlandı, aǵash naǵıs oyıwshılıǵı usılında ráńbáreń háykeller soǵıw, diniy temadaǵı reńli súwretlew hám adamlar kórinisin sızıw (B. de Echave, M. Kabrera), keyinirek akademiyalıq músinshilik (M. Tolsa) úrp-ádet boldı. XIX ásirde Meksika súwretlew kórkem ónerinde Evropa kórkem mádeniyatı ózine jol asha basladı. Usınıń menen birge, súwretlew kórkem ónerinde milliy temaǵa qızıǵıwshılıq baslandı. XIX ásir aqırı — XX ásir baslarında Meksika súwretlew kórkem ónerine Evropadaǵı jańa kórkem aǵımlar («modern», impressionizm) tásir ete basladı. Bir qansha artistler (X. Murilo, S. Erran) Meksika kórkem ónerin qayta tiklew, zamanagóy milliy usıl jaratıw ideyasın alǵa súrdi. X. G. Posada bolsa xalıq kórkem dástúrleri menen baylanıslı revolyuciyalıq demokratiyalıq satiralıq grafikaǵa tiykar saldı. 50-60-jıllarda záwlim súwretlew kórkem ónerde jańa arxitektorlıq ımaratları menen baylanıslı dóretpeler (bezewli mozaika, búrtik mozaika, naǵıslar) tiykarǵı orın tuta basladı. Meksikada súwretlew kórkem óner hám grafikaǵa qaraǵanda zamanagóy músinshilik azıraq rawajlandı. Meksika xalıq kórkem ónerinde indeyc hám ispan kórkem óneri dástúrleri qosılıp ketken.

== Muzıkası ==
Meksika muzıkası áyyemnen ayrıqsha hám bay. Jergilikli xalıq, atap aytqanda, áyyemgi atsteklar turmısında (mas, diniy hám sıyınıw dástúrlerinde, jumıs payıtlarında) muzıka úlken rol oynaǵan. Bir qansha qalalarda arnawlı muzıka mektepleri bolǵan. Anaǵurlım sap «indeyc muzıkası» ayırım shet orınlardaǵı túpkilikli xalıq arasında elege shekem saqlanıp qalǵan. Házirgi Meksika aymaǵınıń úlken bóliminde ispan hám kreol muzıka mádeniyatı tásirinde indeyc muzıkası da ushırasıp turadı. Áyyemgi saz ásbapları — gitara hám de oǵan uqsas gitarron hám haranita, skripka, arfa, truba kópten ataqlı.

Professional muzıka XVI ásirden rawajlanıp basladı, XIX ásir baslarınan paytaxt hám iri qalalarda italyan kompozitorlarınıń operaları qoyıldı. 1825-jıl Mexikoda birinshi muzıka akademiyası, 1826-jıl simfoniyalıq orkestr payda boldı. 1866-jıl konservatoriya ashıldı. XIX ásirdiń ortalarından opera janrında isleytuǵın milliy kompozitorlar payda bolıp basladı. S. Revueltas hám Ch. Chaves (XX ásirdiń 1-yarımı) milliy kompozitorlar mektebiniń tiykarshıları bolıp tabıladı. Kompozitorlar L. Sandi, D. Ayala, B. Galindo, R. Alfter, dirijyor L. Errera de la Fuente, skripkashı G. Shering, pianinoshılar K. Baraxas hám M. T. Kastrilon, gitarashı A. Bribyeska, qosıqshılar X. Araya, E. Kasanovas jetekshi muzıka ǵayratkerleri bolıp tabıladı. Mexikoda Milliy simfoniyalıq orkestr, Universitet simfoniyalıq orkestri, Milliy opera, universitet janında joqarı muzıka mektebi isleydi. Bir qansha shtatlarda simfoniyalıq orkestrlar bar. Xalıq muzıkasın atqaratuǵın kóplegen vokal-instrumental ansambller úlken jeńis qazanǵan.

Meksikada balet kórkem óneri ásirese rawajlanǵan. Meksika xoreografiya kórkem óneri oyın folklori hám indeyclerdiń áyyemgi ayaq oyınları menen ispan ayaq oyınshılarınıń dástúrlerinde payda bolǵan. Házirgi saxna ayaq oyını 30-jıllarda amerikasha «modern» ayaq oyını tásirinde quralıp baslaǵan. Folklor menen «modern» ayaq oyınınıń qosılıwınan ayrıqsha milliy oyın formaları payda boldı. 1966-jıldan Mexikoda hár jılı xalıqaralıq ayaq oyın tańlawları ótkeriledi. 1947-jıldan Milliy balet, 70-jıllardan Meksika ayaq oyını akademiyasınıń zamanagóy balet jámááti, ǵárezsiz balet truppası hám basqalar islep turıptı. Meksika folklor baleti sırt ellerde de júdá ataqlı.

== Teatrı ==
Meksika teatr kórkem óneri áyyemgi indeyclerdiń diniy dástúrleri tiykarında payda bolǵan. Ańızlar tiykarında diniy, dúnyalıq hám satiralıq tamashalar kórsetilgen. Meksika XVI ásirde evropalıqlar tárepinen basıp alınǵanınan keyin xalıq kórkem óneri quwǵınǵa dus keldi. Biraq shirkewdiń qarsılıǵına qaramay, 1597-jıldan Mexikoda «Komediya úyi» teatrı isley basladı, 1670-jıl birinshi turaqlı «Koliseo» xalıq teatrı iske tústi, Gvadalahara (1758), Verakrus (1787) qalalarında da turaqlı teatrlar ashıldı. 1923-jıl Dramaturglar awqamı milliy teatr mádeniyatın jaratıwda aktiv qatnastı. 1946-jıl Mexikoda Milliy elegant kórkem óner institutı, onıń janında bolsa aktyorlar hám rejissyorlar tayyarlanatuǵın mektep ashıldı. Eń ataqlı teatrları: «Ximenes Rueda», «Idalgo», «Xoda», «Reforma», «Insurxentes», Balalar teatrı, «Ginol» quwırshaq teatrı hám basqalar.

== Kinosı ==
XIX ásir aqırınan kinoxronika payda boldı, 1905-jıl birinshi kórkem film qoyıldı. 1910-jılda Meksika ǵárezsizlik gúresi haqqındaǵı «Azap shıńǵırıǵı» filmi, qısqa metrajlı komediya hám melodramalar shıǵarıldı. 30-jıllardan dawıslı kino rawajlanıp basladı. S. M. Eyzenshteyn basshılıǵında 1931-32-jıllarda Meksika haqqındaǵı film jaratılıwı Meksika kino ǵayratkerleri turmısında úlken waqıya boldı. XX ásir 30-40-jıllarında jaratılǵan filmlerde Meksikadaǵı sociallıq dawlar, xalıq turmısı sáwlelendirildi. «Mariya Kandelyariya» (1944), «Eń jaqsı ǵáziyne» (1947), «Rio Eskondido» (1948), «Awıllıq qız» (1949) sıyaqlı kórkem tárepten joqarı kinofilmler pútkil dúnyaǵa ataqlı boldı. Meksika kino kórkem óneriniń keyingi eń jaqsı dóretpeleri: «Gerbish teriwshiler» (rejissyorı X. Fone), «Qubladaǵı úy» (rejissyorı S. Olxovich), «Qásiyetsiz adamlar» (rejissyorı X. Estrada), «Xuan Peres Xolote» (rejissyorı A. Burns), «100-meridian» (rejissyorı A. Xoskovich). Meksikada jılına 70 ten artıq kórkem film islenedi, 2000 kinoteatr bar.

== Ózbekstan — Meksika qatnasları ==
''Tiykarǵı maqala: [[Ózbekstan — Meksika qatnasları]]''

== Sırtqı siltemeler ==

{{commons|Meksika}}

[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Arqa Amerika]]
[[Kategoriya:Meksika]]
[[Kategoriya:G20 mámleketleri]]

&lt;!--interlanguage links--&gt;</text>
      <sha1>hmd9higilpngiupixo9mvimzcsj5xic</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>232637</id>
      <parentid>232615</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:55:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:G15 mámleketleri|G15 mámleketleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29784" sha1="b3gn0tcwgu8hvyhr1wjopg1p4xc0a5p" xml:space="preserve">'''Meksika''' (Mexiko), '''Meksika Qurama Shtatları''' (Estados Unidos Mexicanos) — [[Arqa Amerika]]nıń qubla bóliminde jaylasqan mámleket. [[BMSh]] aǵzası. Maydanı 1958,2 mıń km². Xalqı 129,875,529 adam (2023). Paytaxtı — [[Mexiko]] qalası. Basqarıw jaǵınan 31 shtat hám 1 paytaxt federal okrugine bólinedi.

== Mámleketlik basqarıw principi ==
Meksika — federativ respublika. Meksika Qurama Shtatlarınıń 1917-jıl 5-fevraldaǵı Siyasiy Konstituciyası ámel etedi, oǵan keyinirek ózgerisler kirgizilgen. Mámleket baslıǵı — prezident (2000-jıldan Vi-Sente Foks Kesada), ol ulıwma tuwrı dawıs beriw jolı menen 6 jıl múddetke saylanadı. Konstituciyaǵa qaray, prezident qayta saylanıwı múmkin emes. Nızam shıǵarıwshı hákimiyattı Milliy kongress (2 palatalı parlament), atqarıwshı hákimiyattı prezident ámelge asıradı.

== Tábiyatı ==
Meksika jaǵaları kem bóleklengen, eń úlken yarım atawları — Kaliforniya hám Yukatan. [[Tınısh okeanı]]ndaǵı bir neshe ataw da Meksika quramına kiredi. Mámleket aymaǵınıń úlken bólimin Meksika tawlıǵı (kópshilik biyikligi 1000 -2000 m, eń biyik noqatı — hárekettegi Orisaba vulkanları — 5700 m) iyeleydi. Jaǵaǵa jaqın jerleri oypatlıq. Meksika qoltıǵında neft-gazli basseyn, Meksika tawlıǵında reńli metall káni (mıs, qorǵasın, ruwx, gúmis, sınap, margimush, surma, kadmiy, vismut, qalayı, volfram, altın), mámlekettiń arqa-shıǵısında taskómir, temir hám uran káni, altınkúkirt kánleri bar. Íqlımı tropikalıq, arqasında subtropikalıq ıqlım. Yanvardıń ortasha temperaturası 10-25°, iyuldiki 15-0°. Jıllıq jawın janbawırlarında bolsa 2000-3000 mm. Qubla-shıǵısında dárya-saylar kóp, arqa-batısında kem (Yukatan yarım atawda ulıwma aǵar suw joq). Iri dáryaları: Rio-Grande (Rio-Bravodel-Norte), Lerma (tómen aǵısında Rio-Grandede Santyago dep ataladı), Balsas, Grixalva — Usumasinta dárya sisteması. Eń úlken kóli — Chapala. Arqa-batısında, tiykarınan, boz topıraq hám shólge tán ápiwayı topıraqlar; tawlıqlarda surqońır, qońır, savanna qızıl topıraqları hám taw-orman gúńgirt topıraqları, oypatlıqlarda surqońır, savanna qızıl topıraqları hám batpaq topıraqları ushıraydı.

Ósimlikleri júdá túrli-túrli. Meksikada ósimliklerdiń 12 mıńǵa jaqın túri bar; usılardan 2/3 bólimi endemikalıq ósimlikler bolıp tabıladı. Meksika tawlıǵınıń arqa úlkenlew bóliminde ózine tán kserofil ósimlikler, sonıń menen birge, mimozadosh putalar ósetuǵın shala shól hám shól tiykarǵı orın tutadı. Tawlıqtıń qubla bóliminde jáne bul jerlerdi qorshap alǵan oypatlıq jaǵasında masaqlılar hám sertikan putalardan ibarat savanna ósimlikleri, tawlarda japıraqlı hám aralas ormanlar (emen, grab, lipa, qaraǵay, aqqaraǵay hám basqalar) ósedi; Meksikanıń qubla hám qubla-shıǵıs bólimlerinde kóbisi tropikalıq ormanlar, shıǵıs janbawırlarında mudam jasıl joqarı ıǵallıqtaǵı ormanlar, batıs janbawırlarında iyne japıraqlı, taw eteklerinde japıraq tógetuǵınn ormanlar bar. Jabayı haywanlardan shala shól hám shólde kemiriwshiler — jer qazır (jer tıshqanı), koyot (jaylaw qasqırı), Meksika tawlıǵı ormanlarında qara ayıw, yenot, qızıl qaraqulaq, puma, savannalarda buǵı, qumırsqaxor, dikobraz, qubladaǵı tropikalıq ormanlarda meshinniń 2 túri, tapir, yaguar ushıraydı. Haywanat, ósimlik dúnyası hám basqa az ushıraytuǵın jerlerdi qorǵaw maqsetinde 50 den kóbirek baǵ dúzilgen. Eń irileri: Kumbreode-Monterrey, Syerrade-San-PedroMartir, Kan-ondelrio Blanko hám basqalar.

== Xalqı ==
Xalqınıń kópi meksikanlar bolıp, olar indeyc qáwimleri hám elatları, Evropa (tiykarınan, [[Ispaniya]]) dan kóship kelgenler hám plantaciyalarda isletiw ushın keltirilgen afrikalıqlardan ibarat. Xalıqtıń yarımınan aslamı aralas nekeden tuwılǵan metis hám mulatlar bolıp tabıladı. Túpkilikli indeyc xalıqları óz tilleri hám mádeniyatların bólek saqlap qalǵan. Ispanlar, basklar, nemisler, francuzlar, italyanlar hám basqa da xalıqlar bar. Rásmiy tili — ispan tili. Dinge sıyınıwshılardıń 96% i katolikler. 73% i xalıq qalalarda jasaydı. Iri qalaları: Mexiko, Gvadalahara, Monterrey, Leon, Syudad-Xuares.

== Tariyxı ==
Meksika aymaǵında adamlar joqarı paleolit (eramızdan 20-15 mıń jıl aldın) dáwirinen jasaydı. Bul jerde túrli dáwirlerde Batıs yarım shardaǵı eń rawajlanǵan civilizaciyalardan biri payda bolǵan. Eramızǵa shekemgi 1 mıń jıllıq ortalarınan xalıq otırıqshı turmıs keshirip baslaǵan, dıyqanshılıq, ónermentshilik, kórkem óner rawajlanǵan. Eramızǵa shekem baslarında Oraylıq Amerikanıń arqa-batıs bóleginde mayya qáwimleri jasaǵan. 1 mıń jıllıqtıń 2-yarımında Oraylıq Meksikada tolteklar xiyla joqarı mádeniyat jarattı. Lekin bul mádeniyattı 2 mıń jıllıqtıń baslarında naua qáwimleri joq etti. Naua qáwimleri arasında atsteklar da bar edi, olar házirgi Mexiko qalasın júzege keltirdi hám XIV ásirde iri mámleket dúzdi, bul mámleket XV ásirde Oraylıq hám Qubla Meksikanıń eń qúdiretli mámleketine aylandı. Bul jerde dıyqanshılıq, ónermentshilik, qurılıs texnikası, súwretlew kórkem óneri anaǵurlım rawajlandı. 1517-jıl Meksikanı ispanlar basıp ala basladı. XVI ásir aqırına kelip Meksika tap pútkilley iyelendi. Jańa Ispaniya vitse korolligi dúzildi, pútkil húkimet ispan jaydarları qol astına ótti. Jergilikli xalıqtıń kópshilik bólegi óz jerlerinen ayırıldı, koloniya hákimleri, jaydarlar hám katolik shirkewine baǵınıqlı bolıp qaldı. Asharshılıq, kesellikler kóplegen indeyclerdiń dastıǵın qurıttı (ispanlar jawlap ala baslaǵan waqıtta 25 mln. ǵa jaqın indeyc bolǵan bolsa, 1605-jılǵa kelip 1 mln. nan sál artıq indeyc qaldı). Jumısshı kúshi jetpey qalǵannan soń, Afrikadan kóplegen negr qullar keltirile basladı. Meksika sanaatınıń rawajlanıwına túrli jollar menen tosqınlıq etildi, kópshilik eginlerdi egiwdi qadaǵan etip, duz, dári, temeki ónimleri satıw mámleket monopoliyasına aylandırıldı. Jergilikli xalıq kolonizatorlarǵa qarsı bas kóterip bir neshe márte kóterilis etti. Ekonomikalıq baylanıslardıń rawajlanıwı hám ishki bazardıń payda bolıwı, milliy sananıń oyanıwı tásirinde XIX ásirdiń baslarında meksikan milleti quram tawa basladı.

Amerikadaǵı ispan koloniyalarınıń ǵárezsizlik ushın alıp barǵan urısı dáwirinde (1810-26 ), atap aytqanda, 1810-15-jıllarda Meksikada M. Idalgo hám X. M. Morelos basshılıǵında dıyqanlar kóterilisi bolıp ótti, bul kóterilis ayawsız bastırıldı. Ispaniyadaǵı 1820-23-jıllar revolyuciyası hám Qubla Amerikadaǵı [[Ispaniya]] koloniyaları patriotlarınıń tabısları Meksikada xalıq azatlıq háreketiniń tazadan kóteriliwine sebep boldı. A. Iterbude basshılıǵındaǵı háreket keń xalıq tárepinen qollap-quwatlandı. 1821-jıl Meksika ǵárezsiz mámleket, 1824-jıl bolsa respublika dep daǵaza etildi. 1845-jıl AQSh Texastı, 1846-48-jıllardaǵı Amerika-Meksika urısı nátiyjesinde mámleket aymaǵınıń derlik yarımın basıp aldı. Meksikaǵa qarsı uyımlastırılǵan Angliya-Franciya-Ispaniya intervensiyası meksikan xalqınıń qaharmanlarsha qarsılıǵına ushırap, interventlardıń jeńiliwi menen tamamlandı. 1877-80 hám 1884-1911-jıllarda general P. Dias prezident bolıp turdı; áne sol dáwirde puqaralar azatlıǵı ayaq astı etildi, kongress óz áhmiyetin joǵalttı. XX ásirdiń baslarınan revolyuciyalıq rawajlanıw júz bere basladı. 1910-jılda dıyqanlar háreketi háwij alıp ketti. F. Vilya, E. Sapata dıyqanlar háreketiniń eń iri basshıları edi. 1910-17-jıllarda Meksikada revolyuciya bolıp ótti. 1911-jıl may ayında Dias rejimi awdarıp taslandı. Jańa konstituciya qabıllandı.

1929-33-jıllardaǵı jáhán ekonomikalıq krizisi dáwirinde revolyuciyalıq háreket kúsheydi hám milliy revolyuciyalıq partiyanıń radikal qanatı wákili L. Kardenas-idelrio prezident etip saylandı. Onıń húkimeti (1934-40) áhmiyetli ózgerisler qıldı, jer reformasın ótkerdi. Ekinshi jáhán urısınıń baslarında Meksika húkimeti biytárep ekenligin bildirdi; lekin 1942-jıl may ayında fashistler blogına qarsı urıs járiyaladı. Urıstan keyingi jıllarda Meksika ekonomikası ósip bardı. Biraq awılda jaǵday ózgermedi. 60-jıllardan baslap L. Mateos (1958-64) hám D. Ordas (1964-70) húkimetleri milliy ekonomikanı bekkemlew jolın tuttı. 1970-jılda húkimet tóbesine kelgen L. Shesheverria húkimeti jaǵdaydı jaqsılaw ushın jer reforması tuwrısında nızam (1971), jańa saylaw nızamı (1972), jergilikli kapital qoyılıwın xoshametlew hám sırt el kapitalın tártipke salıw tuwrısında nızam (1973) qabılladı, mámleket xizmetkerleri ushın háptesine 5 jumıs kúnin engizdi. Meksikanıń Batıs Evropa mámleketleri, Yaponiya hám Latın Amerikasındaǵı bir qansha mámleketler menen sırtqı sawda baylanısları keńeytirildi.

1976-jılda saylanǵan prezident L. Portilo hám ásirese, 1994-jılda saylanǵan E. Sedilo húkimetleri sanaat hám awıl xojalıǵın rawajlandırıw, ekonomikalıq reformalar ótkeriwge urındı. Biraq mámlekettiń sırtqı qarızı astı, islep shıǵarıw quwatlarınan paydalanıw páseydi, egislikler qısqardı. 2000-jıl «Oń orayshı alyans» blogınan Visente Foks Kesadanıń prezident lawazımına saylanıwı 1929-jıldan berli mámleketti basqarıp kiyatırǵan Institutsion revolyuciya partiyasınıń húkimranlıǵına shek qoydı. Keyingi jıllarda xojalıq basqarıwdı jergiliklilestiriw, mámleketke qaraslı norentabel kárxanalardı kemeytiw, ekonomikanıń «ashıqlıǵı» hám isbilermenlik iskerligin kúsheytiw, óz-ara paydalı xalıqaralıq sheriklikti rawajlandırıw siyasatı ótkerilip basladı. Meksika 1991-jıl 26-dekabrde Ózbekstan Respublikası ǵárezsizligin tán alǵan hám 1992-jıl 16-martta ol menen diplomatiyalıq qatnaslardı ornatqan. Meksika 1945-jıldan BMSh aǵzası. Milliy bayramı — 16-sentyabr — Ǵárezsizlik daǵaza etilgen kún (1810).

== Siyasiy partiyaları, kásiplik awqamları ==
Institutsion-revolyuciyalıq partiya, 1929-jılda dúzilgen (1938-jılǵa shekem Milliy revolyuciyalıq partiya, 1946-jılǵa shekem Meksika revolyuciyalıq partiyası dep atalǵan, 1946-jıldan házirgi atamada); Kardenista milliy jańalanıw frontı partiyası, 1972-jılda tiykar salınǵan; Meksika jasıllar ekologiya partiyası, 1987-jılda dúzilgen; Demokratiyalıq revolyuciya partiyası, 1989-jılda dúzilgen; Milliy háreket partiyası, 1939-jılda dúzilgen. Kásiplik awqamları: Miynet kongressi, 1966-jılda dúzilgen; Meksika miynetkeshleri konfederaciyası, 1936-jılda tiykar salınǵan; Meksika jumısshıları region konfederaciyası, 1918-jılda dúzilgen; Jumısshı hám dıyqanlardıń revolyuciyalıq konfederaciyası, 1952-jılda dúzilgen; Meksika jumısshı hám dıyqanlarınıń Xasinto Lopes atındaǵı ulıwma birlespesi, 1949-jılda tiykar salınǵan; Miynetkeshlerdiń revolyuciyalıq konfederaciyası, 1954-jıl dúzilgen; Mámleket xizmetkerleri kásiplik awqamları federaciyası 1938-jıl dúzilgen.

== Xojalıǵı ==
Meksika — industrial-agrar mámleket. [[Latın Amerika]]sında ekonomikalıq tárepten eń rawajlanǵan mámleketlerden biri. Jalpı ishki ónimde sanaattıń úlesi 24,5%, awıl, orman xojalıǵı hám balıqshılıqtıń úlesi 9%. Meksika paxta, qumshekerqamıs, kofe jetistiriwde, neft, gaz, gúmis, rux, qorǵasın, altınkúkirt, sınap qazıp alıwda dúnyada aldınǵı orınlarda turadı.

== Sanaatı ==
Sanaatında ekonomikalıq aktiv xalıqtıń 15,3% bánt. Zárúrli tarmaqları: kánshilik, neftti qayta islew, neft ximiyası, metallurgiya, qurılıs, toqımashılıq, azıq-túlik, mashinasazlıq sanaatı. Neft-gaz sanaatı hám olardı qayta islew kárxanaları Meksika qoltıǵı jaǵasında, kánshilik hám metallurgiya sanaatı Meksika tawlıǵı arqasında, islep shıǵarıw sanaatı kárxanaları iri qalalarda jaylasqan. Kómir sanaatı zárúrli orın aladı. Verakrus, Tampiko, Minatitlan, Mexiko hám Salamanka qalaları neft ximiyasınıń, Monterrey, Monklova, Mexiko átirapları qara metallurgiya, Mexiko, Verakrus, Kananea, Chiuaua, Torreon qalaları reńli metallurgiya, Mexiko, Toluka, Puebla mashinasazlıq hám metall islew sanaatınıń tiykarǵı orayları bolıp tabıladı. Bunnan tısqarı, dizellar, temirjol vagonları, avtomobiller, toqımashılıq mashina-úskeneleri, elektrotexnika hám radioelektronika ónimleri (sonday-aq, televizorlar), stanoklar, kemeler islep shıǵaradı. Energetika, qurılıs buyımları, ximiya, farmacevtika, toqımashılıq, tigiwshilik, ayaq kiyim, azıq-túlik sanaatı da rawajlanǵan. Ónermentshilik buyımların islep shıǵarıwǵa ayrıqsha itibar beriledi. Jılına 89,5 mlrd. kVt-saat elektr energiyası payda etiledi (tiykarınan, ıssılıq elektr stanciyalarında).

Awıl xojalıǵında ekonomikalıq aktiv xalıqtıń 27,8% bánt, Awıl xojalıǵı xalıqtıń mǵtájin tiykarınan támiyinleydi hám óniminiń bir bólimin eksport etedi. Jerlerdiń '/4 bólimine egin egiledi, 3/4 bólimi jaylaw. Egis maydanınıń 5,15 mln. ga jasalma suwǵarıladı. Jerlerdiń kóp bólegi awıl xojalıǵı jámáátleri — exidoǵa qaraslı. Tiykarǵı tarmaq — dıyqanshılıq. Eksport ushın paxta, kofe, ishki mútájlik ushın qumshekerqamıs, mákke, aq júweri, biyday, salı, lobıya, kartoshka, soya egiledi. Pomidor, jer ǵoza, palız eginleri, citrus miyweler, ananas hám basqa bir qansha tropikalıq hám subtropikalıq eginler eksport áhmiyetine iye. Kóp muǵdarda aǵash tayarlanadı. Shárwashılıǵında qaramal, at, shoshqa, qoy hám eshki baǵıladı. Teńizlerde balıq hám teńiz jániwarları awlanadı.

== Transportı ==
Transport jolı uzınlıǵı — 26,4 mıń km, avtomobil jolları uzınlıǵı — 242,3 mıń km. 11 mıń km neft hám gaz trubası bar. Barlıq shtat hám qalaları aviaciya hawa jolları arqalı tutastırılǵan. Mexiko, Verakrus, Merida, Monterreyda úlken aeroportlar bar. Tiykarǵı teńiz portları: Verakrus, Mexiko, Tampiko, Koatsa-koalkos, Salina-Krus. Meksika shetke tayın hám shala tayın buyımlar, sonıń menen birge, neft hám neft ónimleri, paxta, kofe, teńiz, kánshilik sanaatı hám reńli metallurgiya ónimlerin shıǵaradı. Shetten shala tayın buyımlar, mashina hám ásbap-úskeneler, tutınıw buyımların satıp aladı. Sawda-satıqtaǵı tiykarǵı qarıydarları: AQSh, Kanada, Yaponiya, Latın Amerikası hám Evropa mámleketleri. Sırt el turizmi rawajlanǵan. Pul birligi — Meksika pesosi.

== Medicinalıq xızmeti ==
Meksikada, tiykarınan, mámleket medicinalıq xızmet sisteması jolǵa qoyılǵan. Vrachlar universitetler janındaǵı 4 medicina fakultetinde tayarlanadı. Akapulko, Kuernavaka, Orisaba, Verakrus sıyaqlı kurortları bar.

== Bilimlendiriwi, ilimiy hám mádeniy-aǵartıwshılıq mákemeleri ==
Baslanǵısh mektepte oqıw múddeti — 6 jıl, orta mektepte 5 hám 6 jıl 6-15 jastaǵı balalar ushın baslanǵısh tálim — biypul. Mámleket mekteplerinen tısqarı, kóplegen menshikli mektepler de bar. Mámlekette 189 joqarı oqıw jurtı, sonday-aq, 60 ta universitet bar. Eń irileri: Mexikodaǵı Meksika milliy avtonomiya universiteti (1551), Milliy politexnika institutı (1936), Gvadalahara, Moreliya, Puebladagi universitetler. Ilimiy mákemeleri: Meksika tiller akademiyası, Meksika tariyx akademiyası (1940), Milliy tábiyiy pánler akademiyası (1884), Milliy tariyx hám geografiya akademiyası (1925), Meksika milliy medicina akademiyası (1864), yadrolıq, medicinalıq biologiya izertlew orayları, Pán Amerika ximiya institutı, Milliy matematika mektebi. 30 dan artıq basqa ilimiy izertlew mákemeleri hám 60 tan zıyat ilimiy jámiyet hám awqamlar bar. Mámlekettiń eń úlken kitapxanası — Mexikodaǵı Milliy kitapxana (1833), basqa qala jáne universitetlerde de iri kitapxanalar bar. Muzeyleri: Zamanagóy kórkem óner muzeyi (1964), Milliy antropologıya muzeyi (1825), Milliy tariyx muzeyi (1825), Sankarlos reńli súwretlew hám músinshilik galereyası (1785) hám basqalar.

== Baspasózi, radioesittiriwi hám telekórsetiwi ==
Meksikada 2 mıńnan kóbirek dáwirli basılım, sonday-aq, 227 kúndelik gazeta shıǵadı. Eń abıroylıları: «Dia» («Kun», 1962-jıldan), «Informador» («Xabarshı», 1917-jıldan), «Universal» (1916-jıldan), «Uno maye uno» («Bir plyus bir», 1977-jıldan), «Ekselsior» (1917-jıldan), «Eraldo de Mexiko» («Meksika xabarnaması», 1965-jıldan); Informasones Mexikanas — Informeks Milliy informaciya agentligi akciya jámiyeti bolıp, 1960-jılda dúzilgen. Notisias Mexikanas — Notimeks húkimet informaciya agentligi bolıp, 1968-jılda dúzilgen. Meksikada mıńnan kóbirek radio hám 700 den artıq telestanciya bar. Meksikanıń jetekshi «Televisa» telekórsetiw kommerciya konsorsiumı 1973-jıl dúzilgen. Milliy radio hám televidenie sanaatı palatası 1942-jıl dúzilgen.

== Ádebiyatı ==
Ádebiyatı XVI ásirge shekem túpkilikli ápiwayı indeyc qáwimleri tillerinde, ispanlar basıp alǵanınan keyin ispan tilinde rawajlandı. Kolonizatorlikten aldınǵı dáwirde mayya (III-IX ásirler) hám atsteklar (XIV-XVI ásirler) ádebiyatı oǵada gúllendi. Kolonizatorlik dáwirindegi ádebiyat evropasha dástúrler jolınan bardı. Xalıq awızeki dóretiwshiligi de úzliksiz rawajlanıp ádebiyatqa kúshli tásir etip turdı. Ispan gumanist aǵartıwshısı B. de Las Kasas ádebiyattıń rawajlanıwında úlken rol oynadı. Ispan tilinde dáslepki ret E. Kartestiń «Ispan korollarına xatlar», B. Dias del Kastilonıń «Jańa Ispaniya basqınshılarınıń negizgi tariyxı» dóretpeleri payda boldı. B. de Valbuenanıń «Meksikanıń sulıwlıǵı» dástanı (1604) Meksika temasındaǵı birinshi dóretpe boldı. XVII ásir ádebiyatında poeziya tiykarǵı orındı iyeledi. XVIII ásirde R. Landivardiń «Meksika awılı» (1781), F. Klavixeronıń «Meksikanıń áyyemgi tariyxı» (1780-81) dástanları maydanǵa keldi. Ǵárezsizlik ushın gúres jıllarında (1810-24) A. Kintan Roonıń revolyuciyalıq qosıqları dańq shıǵardı (milliy gimn — «On altınshı sentyabr» hám basqalar). X. X. Fernandes de Lisardanıń «Perikilo Sarniyento» romanında kolonizatorlik basqarıw principi qattı sın pikirge alındı.

Ǵárezsiz Meksika ádebiyatında payda bolǵan birinshi kórkem jónelis romantizm edi. M. Akunya, G. Priyetonıń qosıqları hám M. Payno («Shaytannıń fokusları»), L. Inklan (« Astusia... ») nıń Meksika milliy ǵárezsizligin shın hám kórkem súwretlegen tariyxıy romanları romantizm ruwxında jazıldı. XIX ásirde Meksika poeziyasında modernizm payda boldı (M. X. Oton, S. Dias Miron, A. Nervo hám basqalar) XIX ásir aqırında, P. Dias diktaturam dáwirinde prozalıq realistlik princip payda boldı. R. Delgado, X. Lopes Portilo-i-Roxas romanlarında mámleket sociallıq-siyasiy ómiriniń qarama-qarsılıǵı hám illetleri áshkara etildi. 1910-17-jıllardaǵı burjua demokratiyalıq revolyuciya Meksikada aǵartıwshılıq ádebiyattıń rawajlanıwına sebep boldı. M. Asuelanıń «Tómendegiler» (1916) romanında gúresip atırǵan xalıq kórinisi hám ǵalabalıq háreketler sáwlelendirilgen. M. L. Gusman («Búrkit penen jılan», 1928), G. Lopes-i-Fuentes («Áskeriy lager», 1931; «Meniń generalım», 1934) hám basqa jazıwshılardıń dóretpeleri de sol ruwxta jazıldı.

XX ásirdiń iri shayırları (R. Lopes Velarde, E. Gonsales Martines, K. Peliser) nıń dóretpelerinde xalıqtıń ruwxıy turmısı hám milliy turmısı ayqın sáwlelendirilgen. Meksika prozası 50-jıllardıń ortalarınan taǵı rawajlanıp basladı. Romannavisler milliy haqıyqatlıqtı kórkem izertlewdi tereńlestirip barıp, ulıwma dúnyalıq mashqalalardi kóterip shıqtı. A. Yanyestiń «Nóser aldınan», X. Rulfonıń «Pedro Paramo», Nobel sıylıǵı iyesi K. Fuentestiń «Oǵada tınıq taraw», «Artemio Krustiń ólimi», Rosario Kastelyanostıń «Qaranǵılıqtaǵı sıyınıw» romanları áne sonday dóretpeler bolıp tabıladı. Keyingi jıllar jazıwshıları házirgi zaman milliy waqıyalıǵın úyrenip, ázeliy insaniy mashqalalardi jańa shárayatta sheshiwge umtılmaqta.

== Arxitekturası ==
Áyyemgi dáwirde (XVI ásirge shekem) Meksika aymaǵında indeycler mádeniyatınıń qatar tarawları gúllengen. Eramızǵa shekemgi 1 mıń jıllıqta arxitektorlıq ásirese ósti. Meksika oraylıq wálayatlarında, qublasında hám Yukatan yarım atawda qalalar payda etildi. Olmeklar záwlim ımaratlar, áyyemgi mádeniyatqa iye bolǵan mayya xalqı teksheli haj saparına barǵanlardıń kiyimi (piramida) formasındaǵı úlken ibadatxanalar (Choluladaǵı haj saparına barǵanlardıń kiyimi tiykarınıń bir tárepi 440 m) hám ráń-báreń naǵıslar menen bezetilgen gúmbezli ımaratlar qurǵan. Koloniya dáwiri (XVI-XIX ásirdiń basları) nde Meksikada qalasazlıq rawajlandı. Ímaratlar ispansha usılda qurıldı, usınıń menen birge, arxitektorlıqta jergilikli dástúr de óz kórinisin tawdı. XVII ásirden baslap barokko usılı payda boldı (Moreliyadaǵı sobor, 1640-1705; Mexikodaǵı Milliy saray, 1692-99; La Profesa shirkewi, 1714-20; Sagrario Metropolitano shirkewi, 1749-68; Gvadalaharadaǵı Santa-Monika shirkewi, 1720-33; Tlaskala qasındaǵı Santa-Mariya de Okotlan shirkewi, 1745-60 hám taǵı basqalar).

XIX ásirde ispan, italyan hám francuz ustaları jetekshi rol oynadı. XIX ásirdiń 2-yarımı — XX ásir baslarında Mexikoda iri ımaratlar qurıldı, jańa magistrallar ashıldı. Ímaratlar beton, temir, temirbetonnan qurıla basladı. 1949-54-jıllarda Mexikoda K. Laso basshılıǵında qurılǵan Universitet qalashası XX ásir ortalarındaǵı Meksika arxitektorlıǵınıń eń jaqsı qásiyetlerin sáwlelendirgen; gózzal orında qurılǵan bul qalasha oqıw, sport hám turar jay ımaratlarınan ibarat bolıp, arxitektorlıq penen záwlim-dekorativ kórkem óner jemisi bolıp tabıladı. 50-80-jıllarda Meksikada jer silkiniwge shıdamlı kóp qabatlı turar jay hám jámiyetlik ımaratları boy kóterdi. Mexikoda bir qansha turar jay massivleri hám joldas-qalalar payda boldı. Atstek stadionı, Sport sarayı qurıldı. Súwretlew kórkem óneri júdá áyyemgi bolıp, eramızǵa shekemgi 2 mıń jıllıqtan baslap rawajlanǵan. Bul dáwir tiyisli tas hám terrakotadan jasalǵan háykelsheler, formalı ıdıslar saqlanıp qalǵan. Eramızǵa shekemgi 1 mıń jıllıqta Meksika qoltıǵı boyında jasawshı olmeklar házirgi Verakrus hám Tavasko shtatlarında qabariq tas estelikler, ibadatxanalar qurǵan, tas tabıtlar, adam hám haywan kórinisindegi iláhlar jasaǵan. Eramızǵa shekemgi 1 mıń jıllıqta totonaklar, sapoteklar, mayyalar gózzal ámeliy hám súwretlew kórkem óneri úlgilerin jarattı. X-XVI ásirler kórkem ónerinde áskeriy tábiyat kórinisleri, qáweterli kelbetler, quramalı bezewler ústemlik ete basladı.

Koloniya dáwirinde shirkewlerdiń sırtı hám ishi túrli-túrli naǵıs oyıwshılıq usılında bezetildi, ásirese, XVIII ásirde ultrabarokko (sánlilik) rawajlandı, aǵash naǵıs oyıwshılıǵı usılında ráńbáreń háykeller soǵıw, diniy temadaǵı reńli súwretlew hám adamlar kórinisin sızıw (B. de Echave, M. Kabrera), keyinirek akademiyalıq músinshilik (M. Tolsa) úrp-ádet boldı. XIX ásirde Meksika súwretlew kórkem ónerinde Evropa kórkem mádeniyatı ózine jol asha basladı. Usınıń menen birge, súwretlew kórkem ónerinde milliy temaǵa qızıǵıwshılıq baslandı. XIX ásir aqırı — XX ásir baslarında Meksika súwretlew kórkem ónerine Evropadaǵı jańa kórkem aǵımlar («modern», impressionizm) tásir ete basladı. Bir qansha artistler (X. Murilo, S. Erran) Meksika kórkem ónerin qayta tiklew, zamanagóy milliy usıl jaratıw ideyasın alǵa súrdi. X. G. Posada bolsa xalıq kórkem dástúrleri menen baylanıslı revolyuciyalıq demokratiyalıq satiralıq grafikaǵa tiykar saldı. 50-60-jıllarda záwlim súwretlew kórkem ónerde jańa arxitektorlıq ımaratları menen baylanıslı dóretpeler (bezewli mozaika, búrtik mozaika, naǵıslar) tiykarǵı orın tuta basladı. Meksikada súwretlew kórkem óner hám grafikaǵa qaraǵanda zamanagóy músinshilik azıraq rawajlandı. Meksika xalıq kórkem ónerinde indeyc hám ispan kórkem óneri dástúrleri qosılıp ketken.

== Muzıkası ==
Meksika muzıkası áyyemnen ayrıqsha hám bay. Jergilikli xalıq, atap aytqanda, áyyemgi atsteklar turmısında (mas, diniy hám sıyınıw dástúrlerinde, jumıs payıtlarında) muzıka úlken rol oynaǵan. Bir qansha qalalarda arnawlı muzıka mektepleri bolǵan. Anaǵurlım sap «indeyc muzıkası» ayırım shet orınlardaǵı túpkilikli xalıq arasında elege shekem saqlanıp qalǵan. Házirgi Meksika aymaǵınıń úlken bóliminde ispan hám kreol muzıka mádeniyatı tásirinde indeyc muzıkası da ushırasıp turadı. Áyyemgi saz ásbapları — gitara hám de oǵan uqsas gitarron hám haranita, skripka, arfa, truba kópten ataqlı.

Professional muzıka XVI ásirden rawajlanıp basladı, XIX ásir baslarınan paytaxt hám iri qalalarda italyan kompozitorlarınıń operaları qoyıldı. 1825-jıl Mexikoda birinshi muzıka akademiyası, 1826-jıl simfoniyalıq orkestr payda boldı. 1866-jıl konservatoriya ashıldı. XIX ásirdiń ortalarından opera janrında isleytuǵın milliy kompozitorlar payda bolıp basladı. S. Revueltas hám Ch. Chaves (XX ásirdiń 1-yarımı) milliy kompozitorlar mektebiniń tiykarshıları bolıp tabıladı. Kompozitorlar L. Sandi, D. Ayala, B. Galindo, R. Alfter, dirijyor L. Errera de la Fuente, skripkashı G. Shering, pianinoshılar K. Baraxas hám M. T. Kastrilon, gitarashı A. Bribyeska, qosıqshılar X. Araya, E. Kasanovas jetekshi muzıka ǵayratkerleri bolıp tabıladı. Mexikoda Milliy simfoniyalıq orkestr, Universitet simfoniyalıq orkestri, Milliy opera, universitet janında joqarı muzıka mektebi isleydi. Bir qansha shtatlarda simfoniyalıq orkestrlar bar. Xalıq muzıkasın atqaratuǵın kóplegen vokal-instrumental ansambller úlken jeńis qazanǵan.

Meksikada balet kórkem óneri ásirese rawajlanǵan. Meksika xoreografiya kórkem óneri oyın folklori hám indeyclerdiń áyyemgi ayaq oyınları menen ispan ayaq oyınshılarınıń dástúrlerinde payda bolǵan. Házirgi saxna ayaq oyını 30-jıllarda amerikasha «modern» ayaq oyını tásirinde quralıp baslaǵan. Folklor menen «modern» ayaq oyınınıń qosılıwınan ayrıqsha milliy oyın formaları payda boldı. 1966-jıldan Mexikoda hár jılı xalıqaralıq ayaq oyın tańlawları ótkeriledi. 1947-jıldan Milliy balet, 70-jıllardan Meksika ayaq oyını akademiyasınıń zamanagóy balet jámááti, ǵárezsiz balet truppası hám basqalar islep turıptı. Meksika folklor baleti sırt ellerde de júdá ataqlı.

== Teatrı ==
Meksika teatr kórkem óneri áyyemgi indeyclerdiń diniy dástúrleri tiykarında payda bolǵan. Ańızlar tiykarında diniy, dúnyalıq hám satiralıq tamashalar kórsetilgen. Meksika XVI ásirde evropalıqlar tárepinen basıp alınǵanınan keyin xalıq kórkem óneri quwǵınǵa dus keldi. Biraq shirkewdiń qarsılıǵına qaramay, 1597-jıldan Mexikoda «Komediya úyi» teatrı isley basladı, 1670-jıl birinshi turaqlı «Koliseo» xalıq teatrı iske tústi, Gvadalahara (1758), Verakrus (1787) qalalarında da turaqlı teatrlar ashıldı. 1923-jıl Dramaturglar awqamı milliy teatr mádeniyatın jaratıwda aktiv qatnastı. 1946-jıl Mexikoda Milliy elegant kórkem óner institutı, onıń janında bolsa aktyorlar hám rejissyorlar tayyarlanatuǵın mektep ashıldı. Eń ataqlı teatrları: «Ximenes Rueda», «Idalgo», «Xoda», «Reforma», «Insurxentes», Balalar teatrı, «Ginol» quwırshaq teatrı hám basqalar.

== Kinosı ==
XIX ásir aqırınan kinoxronika payda boldı, 1905-jıl birinshi kórkem film qoyıldı. 1910-jılda Meksika ǵárezsizlik gúresi haqqındaǵı «Azap shıńǵırıǵı» filmi, qısqa metrajlı komediya hám melodramalar shıǵarıldı. 30-jıllardan dawıslı kino rawajlanıp basladı. S. M. Eyzenshteyn basshılıǵında 1931-32-jıllarda Meksika haqqındaǵı film jaratılıwı Meksika kino ǵayratkerleri turmısında úlken waqıya boldı. XX ásir 30-40-jıllarında jaratılǵan filmlerde Meksikadaǵı sociallıq dawlar, xalıq turmısı sáwlelendirildi. «Mariya Kandelyariya» (1944), «Eń jaqsı ǵáziyne» (1947), «Rio Eskondido» (1948), «Awıllıq qız» (1949) sıyaqlı kórkem tárepten joqarı kinofilmler pútkil dúnyaǵa ataqlı boldı. Meksika kino kórkem óneriniń keyingi eń jaqsı dóretpeleri: «Gerbish teriwshiler» (rejissyorı X. Fone), «Qubladaǵı úy» (rejissyorı S. Olxovich), «Qásiyetsiz adamlar» (rejissyorı X. Estrada), «Xuan Peres Xolote» (rejissyorı A. Burns), «100-meridian» (rejissyorı A. Xoskovich). Meksikada jılına 70 ten artıq kórkem film islenedi, 2000 kinoteatr bar.

== Ózbekstan — Meksika qatnasları ==
''Tiykarǵı maqala: [[Ózbekstan — Meksika qatnasları]]''

== Sırtqı siltemeler ==

{{commons|Meksika}}

[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Arqa Amerika]]
[[Kategoriya:Meksika]]
[[Kategoriya:G20 mámleketleri]]
[[Kategoriya:G15 mámleketleri]]

&lt;!--interlanguage links--&gt;</text>
      <sha1>b3gn0tcwgu8hvyhr1wjopg1p4xc0a5p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Saudiya Arabstanı</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2863</id>
    <revision>
      <id>232617</id>
      <parentid>147986</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:37:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:G20 mámleketleri|G20 mámleketleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27944" sha1="4n5lwlgzw0u43z56rhehmgmfx7nfsxd" xml:space="preserve">{{dereksiz}}
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;&lt;big&gt;'''Saudiya Arabıstanı'''&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#efefef;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[Fayl:Flag_of_Saudi Arabia.svg|125px]]
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[Fayl:Emblem of Saudi Arabia.svg|125px]]
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | (Bayraq)
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | (Gerb)
|}
|-
| align=&quot;center&quot; colspan=2 | &lt;small&gt;&lt;/small&gt;
|-
| align=center colspan=2 | [[Fayl:Saudi Arabia in its region.svg|300px]]
|}

'''Saudiya Arabstanı''', (Saudiya Arabstanı Korolligi) '''Saudiya Arabstanı Korolligi''' (Al-Mamlaka al-Arabiya as-Saudiya) — Aziyanıń qubla-batısında jaylasqan mámleket. [[BMSh]] aǵzası bolǵan bul mámleket Arabstan yarım atawınıń shama menen 2/3 bólimin hám Qızıl teńiz hám de Parsı qoltıǵındaǵı qatar jaǵa boyındaǵı atawlardı iyeleydi. Maydanı 2,25 million km². Xalqı — 34 218 169 adam (2019). Bulardan 5,3 million adam mámleket puqarası esaplanbaydı. Paytaxtı Ar-Riyod qalası. Basqarıw jaǵınan 14 wálayatqa bólinedi.

== Mámleket basqarıw principi ==
Saudiya Arabstanı — tolıq teokratiyalıq monarxiya. Mámleket baslıǵı — patsha, áyne waqıtta bas ministr hám qurallı kúshler joqarı bas komandiri de bolıp tabıladı. Ol húkimet (Ministrler Mákemesi) ti dúzedi. 1992-jıl 1-martta patsha pármanı menen 4 jıllıq múddetke Shoro (Másláhát) Keńesi dúzilgen. 1997-jılda Shoro Keńesi aǵzalarınıń sanı 60 adamnan 90 adamǵa jetkerildi. Patsha Shoro Keńesin tarqatıp jiberiwi hám qayta dúziwi múmkin. Patsha ministrlerdi belgilew, húkimetti tarqatıp jiberiw hám jańadan dúziw kepilligine iye. Húkimet, tiykarınan, patsha shańaraq aǵzalarınan dúziledi. Siyasiy partiya hám kásiplik awqamları iskerligi rásmiy qadaǵan etilgen.

== Tábiyatı ==
Saudiya Arabstanı qubla-batısta Qızıl teńiz, arqa-shıǵısta Hind okeanınıń Parsı qoltıǵı menen qorshalǵan. Jaǵaları kóp orında tómen, qumlıq, geyde qıńır-qıysıq. Saudiya Arabstanı kóp bólimin (1 million km² ga jaqının) shól quraydı. Plato tárizli tegislikler keń tarqalǵan (batısqa qaray 1000-1300 m ge, shıǵısqa qaray 200-300 m ge shekem tómenlep baradı). Jer maydanı qurǵaq dárya oypatlıqları menen seziler-sezilmes bólinip turadı. Mámlekettiń úlken bólimin lavali maydanlar, taslaq shól (homadalar) quraydı. Qumlı shóldiń eń irileri — Nefud, Dahna. Rub'ulXolishshx arqa bólimi barxanlar (200 m biyiklikke shekem), dizbekli dóń qumlıqlardan ibarat. Zona sıyaqlı qırlar kóp. Batısta Qızıl teńizge parallel halda uzınlıǵı 2500-3000 m bolǵan Hijoz hám Asr tawları sozılıp ketken. Parsı qoltıǵınıń jaǵası boylap ayırım jerleri batpaqlıq yamasa sorlaq qatlam menen qorshalǵan Al-Xasa oypatlıǵı jaylasqan (keńligi 150 km ge shekem). Batısta [[Afrika]] — Arabstan platforması fundamentiniń túrtip shıqqan jeri — Nubiya-Arabstan qalqanı jaylasqan bolıp, ol arxey — tómen proterozoy dáwirlerine tiyisli gneys hám migmatitlar, sonıń menen birge, joqarı proterozoyǵa tiyisli geosinklinal shógindi komplekslerinen (qalıńlıǵı 10 km den artıq) ibarat. Joqarı hám tómen proterozoy dáwirine tiyisli intruziyalar keń rawajlanǵan: arqa-shıǵıs jóneliste qalqan jınısları platforma qatlamınıń qatlamları astına shókken, bul jınıslar vend hám paleozoydan baslanıp, mezozoy hám paleogendi óz ishine aladı. Parsı qoltıǵınıń janbawırı boylap Mesopotamiya shet búgilmesiniń neogen dáwirine tiyisli qalıń molassları rawajlanǵan bolıp, onıń qubla shetinde iri neft kánleri jaylasqan. RubulXoli sineklizası ekinshi neft regionı esaplanadı. Qalqannıń tokembriy dáwiri jınısları arasında temir, xrom, mıs, qorǵasın, ruwx, altın káni, kemnen-kem ushıraytuǵın jer elementleri, berilliy hám qalay kánleri bar.

== Klimatı ==
Íqlımı arqada subtropikalıq, qublada tropikalıq, qurǵaq, keskin kontinental. Jazı júdá ıssı, qısı jıllı. Ar-Riyodta iyuldıń ortasha temperaturası 33°, yanvarda 14°, eń joqarı temperatura 48°, mámlekettiń qublada 54° hám onnan joqarı bolıwı múmkin. Jaǵada bul waqıtta ıǵallıq derlik 100% ke jetedi. Arqasında geyde temperatura — 11° qa shekem páseyedi. Jawın muǵdarı derlik balshıq jerde 100 mm den kem (jawın oraylıq aymaqlarda báhárde, arqa aymaqlarda qısta, qublada jazda salıstırǵanda kóbirek boladı), tawlarda jılına 400 mm ge jetedi. Rub'ulXoli qumlı shól hám basqa ayırım aymaqlarda on jıllap jawın bolmaydı. Asr wálayatındaǵı tawlarda jawın jılına 25,5 mm di quraydı. Qublanıń ıssı samum samalı báhár hám jazdıń baslarında qum dúbeleylerine sebep boladı. Úzliksiz aǵıp turatuǵın dáryalar joq. Suw úsh qıylı jol menen: qudıqlar, jawın yamasa suw tasqını waqtında suw saqlaǵıshlarǵa jıynaw hám arnawlı úskeneler járdeminde teńiz suwın dushshılastırıw arqalı alınadı. Saudiya Arabstanında dúnyada eń kóp dushshı suw (dúnyada alınıp atırǵan dushshı suwdıń 30%) islep shıǵarıladı. Jawın hám tasqın suwınan tolıq paydalanıw maqsetinde 186 qashı hám ulıwma kólemi 775 mln. bolǵan suw saqlaǵıshlar qurılǵan. Sizot suw mútájliginiń 1/3 bólimin qandıradı. Topıraǵı ápiwayı shól topıraǵınan ibarat, aymaǵınıń úlken bóliminde topıraq qatlamı ornın duz oramı iyeleydi. Arqasında turpayı subtropikalıq boz topıraq, qublada shor topıraq hám otlaq shorqaq topıraqlar bar. Ósimligi, tiykarınan, shól hám shala shól ósimliklerinen ibarat. Ayırım orınlarda aq seksewil, jantaq, taslaq shóllerde zamarrıq shóp, lavalı maydanlarda juwsan, astragal, oypatlıq ózenlerinde jalǵızterek, akaciyalar, kebir jerlerde jıńǵıl, suw boyında hám kebirlew orınlarda galofitler ósedi. Kóship júretuǵın qumlı shóllerde derlik ósimlik óspeydi. Ízǵarshılıq kóp bolǵan jılları hám báhár waqtında kóbirek efemer ósimlikler ósedi. Qublasındaǵı tawlarda savanna kóp. Orman hám jaylawlar húkimet tárepinen qorǵaladı. Ormanlar Saudiya Arabstannıń qubla-batıs bóliminde jaylasqan hám 2,29 mln. gektar maydandı iyeleydi. Kóshiwshi qumnan saqlaw ushın tábiyiy qorǵaw sızıǵın qáliplestiriw maqsetinde terekler egiledi. Hár jılı nál egiw hápteligi ótkeriledi. Haywanlardan qasqır, shaǵal, sırtlan, túlki, qulan, kiyik, taw eshki, daman, qoyan, arab jolbarısı, túyequslar ushıraydı. Kóplegen kemiriwshiler, jer bawırlawshılar hám quslar jasaydı. Saudiya Arabstanı shekshekler mákanı esaplanadı. [[Qızıl teńiz]]de hár qıylı balıq, tasbaqa hám basqa teńiz haywanları ushıraydı. Teńiz hám qurǵaqlıqta jabayı tábiyattı qorǵaw hám rawajlandırıw maqsetinde «Tábiyaattı qorǵaw hám de rawajlandırıw milliy komiteti» tárepinen ulıwma maydanı 90 mıń km² bolǵan 15 qorıqxana hám Asr milliy baǵı dúzilgen.

== Xalqı ==
Xalqınıń 90% in arablar quraydı. Hindler, mısırlıqlar hám pakistanlıqlar, bir neshe júz mıń iranlıq, fillipinlik, bangladeshlik, emenlik, indonez, sudanlıq, siriyalıq, Iordaniyalıq hám basqa da xalıqlar jasaydı. Saudiya Arabstanda 200-800 mıń ózbek jasaydı, dep esaplanadı. Iri qáwim birlespeleri — unayza hám shammar; qáwimler — harb, mutayr, huzayl, kaxtan, juhayna, muahib, shararat, manasir, banu asad, tanuh, quraysh, banu shaybon. Rásmiy tili — arab tili; inglis tili de keń tarqalǵan. Mámleket dini — islam. Islam dininiń múqaddes ziyarat qalaları — Mekke hám Madina Saudiya Arabstanda bolıp tabıladı. Hár jılı bul qalalarda 2 mln. nan artıq musulman hajı hám kishi hajı ziyaratı saparında boladı. Qala xalqı 80,2%. Iri qalaları — Ar-Riyad, [[Jidda]], [[Mekke]], [[Madina]].

== Tariyxı ==
Saudiya Arabstanı aymaǵında áyyemnen (eramızǵa shekemgi 2 mıń jıllıq) kóshpeli arab qáwimleri jasap kelgen. Eramızdıń VII ásirde Arabstan yarım atawınıń batıs bólimi (Hijaz) nde islam dini payda bolıp, paytaxtı Madina qalası bolǵan dáslepki musulman teokratikalıq mámleketi - Arab xalifalıǵı júzege keldi. VII-VIII ásirlerde Saudiya Arabstanı aymaǵınıń kóp bólimi Ummaviyler, VIII ásirdiń 2-yarımı - IX ásirlerde Abbasiyler xalifalıǵına qaraǵan. X-XII-ásirlerde Arabstan yarım atawınıń bir bóliminde ǵárezsiz ámirlik, sultanlıqlar payda bolǵan. Hijaz Fatimiyler, keyninen Ayyubiyler, XIII ásirdiń ortaları hám XVI ásirdiń baslarında mámlúklerge ǵárezli bolǵan. Hijazdiń ekonomikalıq hám diniy-siyasiy tárepten poziciyası joqarılıǵı sebepli xalifalar bul jerde óz ústemliklerin saqlap qalıwǵa urınǵan. XVI ásir baslarında Hijazdi Osmanlı túrkler óz ıqtıyarına alǵan. XVIII ásirge kelip Najdda vahhobiylik diniy-siyasiy aǵımı payda boldı. Najd óziniń salıstırǵanda ǵárezsizligi menen ajıralıp turǵan. Najd ámirliklerinen biri Diriya hákimi Muhammed ibn Saud (Saudiylar dinastiyası baslıǵı) 1745-jıl Arabstandı vahhobiylik uranı astında birlestiriwge háreket etti. XIX ásirdiń baslarına kelip Arabstannıń ádewir bólimi Saudiylar mámleketine birlestirildi. Bul mámleket - birinshi Saudiylar mámleketi (1745-1811) esaplanadı. 1811-18-jıllarda Arabstan yarım atawınıń kóp bólimi Mısır patshası Muhammed Ali áskerleri tárepinen iyelep alındı hám Saudiylar mámleketi bóleklenip jiberildi. 1843-jıl Faysal ibn Turki basshılıǵında saudiylar jergilikli qáwimler járdeminde Najdti ekinshi márte iyeledi. Ar-Riyod qalası paytaxtqa aylandırıldı. Júzege kelgen mámleket - saudiylardıń ekinshi mámleketi esaplanadı (1843-65). 1840-jıldan keyin de Hijaz túrkler qolında qaldı. XX ásirdiń 2-yarımında vahhabiyler mámleketi Shammar húkimdarı bolǵan Rashidiyler tárepinen basıp alındı. 1902-jıl ámir Ibn Saud Kuveyt húkimdarı Muborak járdeminde Ar-Riyadti iyelep, Rashidiylerge soqqı berdi, keyinirek Najdde Saudiyler húkimranlıǵın tikledi. Abdulaziz ibn Abdurahman (Ibn Saud) Saudlerdiń úshinshi mámleketine tiykar saldı (1902-jıldan). Kolonizatorlıq maqsetlerin gózlegen Ullı Britaniya 1915-jıl dekabrde Angliya - Saudiya pitimine qol qoyıwǵa eristi. Pitimge muwapıq, Ullı Britaniya Najd ǵárezsizligin tán alıp, Ibn Saudqa subsidiya, qural-jaraq penen járdem beretuǵın boldı. Biraq Najdti Turkiyaǵa qarsı urıstırıwǵa miyassar bolmadı. Áyne waqıtta (1915) Egipettegi inglis komissarı MakMagon menen Mekka (Hijaz) hasılzadası Huseyn ortasındaǵı jasırın jazbalar nátiyjesinde bir pitimge kelinip, oǵan muwapıq, Huseyn arablardı Turkiyaǵa qarsı atlandırıwǵa wáde berdi. Bunıń ornına Ullı Britaniya Huseyn basshılıǵındaǵı bolajaq arab mámleketiniń ǵárezsizligin tán almaqshı boldı. 1916-jıl Huseynniń balası ámir Faysal áskerleri inglis razvedkashısı T. E. Lourens basshılıǵında Turkiyaǵa qarsı áskeriy háreket basladı. 1918-jıl Huseyn «arablar patshası» degen ataqtı aldı. Lekin Antanta mámleketleri onı tek Hijaz patshası dep tán aldı. Birinshi jáhán urısı tawsılǵannan keyin, Ibn Saud Arabstandı birlestiriwdi dawam ettirdi. 1920-jıl ol Asrdiń bir bólimi ústinen húkimranlıq ornattı (Asrdiń hámmesi 1930-jıl boysındırıldı). 1921-jıl Shammardi boysındırdı. Jańa mámlekettiń kúsheyiwin qálemegen [[Ullı Britaniya]] 1922-jıl óziniń sawda boyınsha isenimli wákilleri (hasılzada Huseynniń ulları) - Irak patshası Faysal hám Movarourduniya (Transiordaniya) ámiri Abdullahtı Ibn Saud mámleketine qarsı shıǵıwǵa iytermeledi. Saudiyler jeńiliske dus keldi jáne bul Ibn Saudti 1922-jıl Uqayrada Irak menen Kuveyt ortasındaǵı shegaranı belgilew haqqındaǵı shártnamaǵa qol qoyıwǵa májbúr etti. Nátiyjede shegara, yaǵnıy biytárep region júzege keldi. 1924-25-jıllarda Ibn Saud Hijazdi Najdke qosıp aldı. Izli-izinen Toif, Makka, Jidda hám Madina qolǵa kirgizildi. 1926-jıl yanvarda ol ózin Hijaz patshası, Najd hám basqa qosıp alınǵan wálayatlardıń sultanı dep járiyaladı. 1927-jıl Ullı Britaniya jańa Saudiyler mámleketin tán alıwǵa májbúr boldı. 1932-jıldan baslap mámleket Saudiya Arabstan Patshalıǵı dep atalatuǵın boldı. 1934-jıl Saudiya Arabstan hám Emen ortasında bolıp ótken hám Emenniń jeńiliwi menen tawsılǵan urıs nátiyjesinde Saudiya Arabstan Asr, Jizana hám Najdtiń bir bólimin óz quramına kirgizdi. Ekinshi jáhán urısı dáwiri (1939-45) nde Saudiya Arabstan Germaniya (1941) hám Italiya (1942) menen diplomatiyalıq baylanıstı úzdi, biraq urısta qatnaspadı. Urıs aqırına kelip Saudiya Arabstanda AQSh tásiri kúsheye basladı. 1943-jıl AQSh Saudiya Arabstanı menen diplomatiyalıq baylanıs ornattı hám Saudiya Arabstanǵa lendliz (qanday da bir shárt penen qarız beriw) nızamın járiyaladı. AQSh tıń ARAM KO neft kompaniyası 1972-jılǵa shekem neft qazıp alıw jumısların atqarıp keldi. 1962-jıl Saud ámeldegi hákimiyattı ámir Faysalǵa tapsırıwǵa, 1964-jıl 2-noyabrde bolsa Faysal paydasına taxttan waz keshiwge májbúr boldı. Faysal húkimeti xalıq xojalıǵı (jańa sanaat kárxanaların qurıw hám taǵı basqa), xalıq bilimlendiriwi tarawında bir qansha reformalar ótkerdi. 1960-jıllardıń 2-yarımınan Saudiya Arabstan sırtqı siyasatı 2 qıylı jóneliste boldı. Bir tárepten musulman mámleketleri shólkemi - Islam paktin dúzip (1966), kommunizmge qarsı háreketti qollap-quwatlaǵan bolsa, ekinshi tárepten Izrail agressiyasına dus bolǵan arab mámleketleri (Egipet, Siriya hám Iordaniya) ne finanslıq járdem bere basladı. 1973-jılǵı Jaqın Shıǵıstaǵı áskeriy krizis waqtında Saudiya Arabstan óz áskerleri menen arab mámleketleri tárepinde turıp urısta qatnastı hám Egipet hám de Siriyaǵa qaytarıp almaw shárti menen finanslıq járdem berdi; Izraildi qollap-quwatlap atırǵan mámleketler - AQSh, Gollandiyaǵa neft satıwdı waqtınsha toqtatıp qoydı. 1974-jıl oktyabr ayında Kárwan sarayda bolıp ótken arab mámleketleri basshılarınıń konferenciyasında Saudiya Arabstan Palestina Azatlıq shólkemin tán aldı. 1975-jıl 25-martta patsha Faysal óltirilgennen soń, onıń ornına Xolid ibn Abdulaziz patsha boldı. 1982-jıl iyunda Patsha Xolid ibn Abdulaziz óliminen keyin onıń ornına Faxd ibn Abdulaziz taxtqa otırdı. Saudiya Arabstan - 1945-jıldan BMSH aǵzası. Ózbekstan Respublikası menen diplomatiyalıq múnásibetlerin 1992-jıl fevralda ornatqan. Milliy bayramı - 23-sentyabr - Patshalıq daǵaza etilgen kún (1932).

== Xojalıǵı ==
Ekonomikasınıń tiykarı - neft hám gaz sanaatı. Ekinshi jáhán urısına shekem Saudiya Arabstan xojalıǵında shárwashılıq joqarı bolǵan. Urıstan keyin neft qazıp alıw hám eksport sheshiwshi áhmiyetke iye boldı. Neft hám neft ónimlerinen keletuǵın dáramat 5 jıllıq jobalar sheńberinde sanaattı rawajlandırıwǵa úlken aqsha ajıratıw imkaniyatın berdi. Jalpı ishki ónimde sanaat úlesi 53%, awıl xojalıǵı úlesi 6%, xizmet kórsetiw tarmaǵı úlesi 41% ti quraydı. Saudiya Arabstanı jalpı ishki ónimniń 35% i menshikli sektorǵa tuwrı keledi.

== Sanaatı ==
Saudiya Arabstan neft rezervleri boyınsha dúnyada 1-orında (35,8 mlrd. tonna), neft qazıp shıǵarıw boyınsha 2-orında (AQSh tan keyin) turadı. Nefttiń 95% «Saudi ARAM KO» milliy kompaniyası tárepinen qazıp shıǵarıladı. Saudiya Arabstanda kúnine 7,5 mln. barrel (2002-jıl 308 mln. tonna) neft qazıp alınadı. Gaz rezervleri boyınsha dúnyada 4-orındı iyelese de, onı qazıp alıw boyınsha Jaqın Shıǵısta 1-orında turadı. 1960-jıllardıń aqırınan neft ximiyası sanaatı keń rawajlandı. Metallurgiya (Jidda), qaǵaz (Dammom), azıq-awqat (Mekkedegi may zavodı, konditer fabrikası, Ar-Riyodtaǵı palız eginleri konservaları hám Jiddadaǵı miywe sherbetin islep shıǵaratuǵın fabrika hám de Hufuf hám Madinadaǵı xurmanı qayta islew fabrikası), toqımashılıq, qurılıs materialları sanaatı da rawajlanǵan. Jidda, Dammom hám Ar-Riyodta cement zavodları, Dahronda ayna-shiyshe zavodı bar. Bul kárxanalardıń kóbisi tolıq yamasa yarım (70%) «Sabik» mámleket konsernine qaraslı hám ol tárepinen qadaǵalanadı. Jılına ortasha 66,8 mlrd. kVt saat elektr energiyası payda etiledi. Saudiya Arabstanda ónermentshilik, sonday-aq, zergerlik kárxanaları salmaqlı orın iyeleydi. Awıl xojalıǵı bunnan sherek ásir burın ekonomikanıń eń qalaq tarmaǵı esaplanǵan. 1990-jıllardan ol júdá tez pát penen rawajlandı hám tabıslı tarmaqlardan birine aylandı. Egin egiletuǵın ulıwma maydan 1990-jıllardıń aqırında 1,8 mln. gektarǵa jetti. Tiykarǵı awıl xojalıǵı egini - ǵálle, salı. Xurma, kofe, júzim, mandarin, banan, palız eginleri hám miyweli ósimlikler de ósiriledi. Kóshpeli shárwashılıq rawajlanǵan: túye, qoy, eshki, qaramal, sonıń menen birge, tawıq baǵıladı. Balıq awlaw menen shuǵıllanıladı. Jılına ortasha 698 mıń t sút ónimleri islep shıǵarıladı. Mámleket óz xalqın tiykarǵı azıq-awqat ónimleri menen tolıq támiyinleydi. Teńizden merwert hám marjan alınadı. Hár jılı Mekka hám Madinaǵa keliwshi 2 mln. nan artıq ziyaratshıǵa xızmet kórsetiledi. Temir jollar uzınlıǵı 1400 km di quraydı. Eń iri temirjol baǵdarları Dammom — Dahron — Ar-Riyod (562 km), Hufuf —Ar-Riyod (322 km). Avtomobil jolları uzınlıǵı 159 mıń km, odan 100 mıń km asfaltlanǵan; neft trubası uzınlıǵı - 3,7 mıń km. Saudiya Arabstan Jaqın Shıǵısta eń kúshli teńiz flotına iye. Mámlekettegi tiykarǵı teńiz portları: Jidda, Yanbo, Jizon, RasTannura, Dammom, Jubayl, Daba hám basqa mámlekettegi 25 aeroporttan 3 ewi xalıq aralıq aeroport bolıp tabıladı. Hawa baylanısı «SaudiArabiyen erlayns» aviakompaniyası arqalı ámelge asırıladı. Xalıq aralıq aeroportları Dahron, Jidda hám Ar-Riyodta. Saudiya Arabstan shetke, tiykarınan, neft hám neft ónimleri, biyday, xurma shıǵaradı. Shetten mashina úskeneleri, avtomobil, tutınıw buyımları, transport quralları, metall, toqımashılıq buyımları, qural-jaraq aladı. Tiykarınan, Yaponiya, AQSh, Ullı Britaniya, Koreya Respublikası, Singapur, Franciya, Germaniya menen sawda etedi. Pul birligi - Saudiya Arabstan riyoli.

== Medicina xızmeti ==
Sońǵı 30 jıl ishinde mámlekette keselliklerdi emlew hám aldın alıwǵa qaratılǵan keń kólemli investiciya programmaların ámelge asırıw sebepli unamlı ózgerisler júz berdi. Ilgeri xalıq arasında kóp ushıraytuǵın tuberkulyoz, bezgek, teri hám traxoma kesellikleri derlik toqtaw taptı. Mámleketke hár jılı keletuǵın ziyaratshılarǵa joqarı dárejede medicinalıq xızmet kórsetiledi. Onıń ushın Mekkede 7 emlewxana, 40 medicinalıq oray, Minoda 4 emlewxana hám 24 medicinalıq oray, Arofatta 3 emlewxana hám 43 medicinalıq oray, Muzdalifada 6 medicinalıq oray, Madinada 8 emlewxana hám 48 medicinalıq oray bar. Saudiya Arabstanda 42625 orınlı 290 emlewxana bar. Medicinalıq oray hám dispanserlar sanı 4000 nan asadı. 2000-jıl 30544 vrach, 61214 miyirbiyke hám 31977 texnikalıq assistent isledi. Shıpakerlerdiń 17% Saudiya Arabstan puqaraları, qalǵanları mısırlıq, pakistanlıq, malayziyalıq hám basqa qánigeler bolıp tabıladı. Eń shet wálayatlardaǵı nawqaslardı oraylıq qánigelesken emlewxanalarǵa operativlik penen keltiriw maqsetinde 22 samolyottan ibarat hawa ambulatoriyası bar. Saudiya Arabstan Qızıl Yarım Ay jámiyetiniń 154 orayı hám 500 qospa ambulatoriyası, 27000 xizmetkeri de xalıqqa ayrıqsha járdem kórsetedi. Mámleket hám sırt el puqaraları ushın medicinalıq xızmet biypul.

== Bilimlendiriwi hám mádeniy-aǵartıwshılıq mákemeleri ==
1926-jıl baslanǵısh májbúriy tálim hám dúnyalıq mektepler ashıw, 1960-jıl qızlardı májbúriy tálimge qosıw haqqında nızamlar qabıl etilgen. Tálim sisteması mámleket qarawında bolıp, mámleket puqaraları hám shet elliler ushın da biypul. Mektepke 6 jastan qabıl etiledi. Baslanǵısh mektep 6 jıllıq, orta mektep 2 basqıshlı bolıp, tolıq emes orta (3 jıl) hám tolıq orta (3 jıl ) mektepten ibarat. Baslanǵısh mektep negizinde óner texnika mektepleri (4 jıllıq), tolıq emes orta mektep negizinde óner texnika bilim orınları (2 jıllıq) isleydi. Mekteplerde ul balalar hám qızlar bólek-bólek oqıtıladı. Saudiya Arabstanda ul balalar ushın 11191 hám qız balalar ushın 11441 mektep bolıp, olarda 4,15 mln. bala oqıydı, 292 mıń oqıtıwshı isleydi. Hárbir oqıtıwshıǵa 15 oqıwshı tuwrı keledi. Bul - dúnyadaǵı eń joqarı kórsetkishlerden esaplanadı. Bunnan tısqarı, mámlekette menshikli tálim mákemeleri de bar. Mámlekette bir qansha joqarı oqıw orınları bar. Eń irileri: Ar-Riyodtaǵı patsha Saud universiteti (1957), Jiddadaǵı Abdul Áziz universiteti (1967), Madinadaǵı Islam izertlewleri universiteti (1961), Ar-Riyoddaǵı Imam Muhammed ibn Saud islam universiteti (1974), Arqa wálayattaǵı patsha Faysal universiteti (1974), Mekkedegi Umm al Kura universiteti (1981), Dahrondaǵı patsha Faxd atındaǵı neft hám minerallar universiteti (1963), Ar-Riyodtaǵı Joqarı texnologiya institutı hám Texnika institutı. Joqarı tálim beretuǵın universitet, institut hám kolledjlerde 297 830 student tálim aladı. Iri kitapxanaları: Milliy kitapxana (1968), Saud kitapxanası, Ar-Riyod universiteti kitapxanası, Mahmudiya kitapxanası, Orif Hikmet kitapxanası, Madina universiteti kitapxanası. Saudiya Arabstanda 153 mádeniy oray, mádeniyat hám kórkem óner jámiyeti, ádebiyat klubları iskerlik kórsetedi. 12 muzey bar. Olardıń eń irileri: Ar-Riyodtaǵı arxeologiya hám xalıq miyrasları milliy muzeyi, Al Masmak qorǵanı muzeyi, Dammomdaǵı Regionlıq muzey hám basqalar. 

== Baspasózi, radioesittiriwi hám telekórsetiwi ==
Saudiya Arabstanda 100 den artıq kúndelik gazeta hám jurnal basıp shıǵarıladı. Irileri arab tilinde: «Al Bilad» («Mámleket», kúndelik gazeta, 1934-jıldan), «An Nadva» («Klub», kúndelik gazeta, 1958-jıldan), «Al Madina Al Munavvara» (kúndelik gazeta, 1937-jıldan), «Ar-Riyod» (kúndelik gazeta, 1964-jıldan), «Al Jazira» («Aral», kúndelik gazeta), «Ash Sharqal Ausat» («Jaqın Shıǵıs», gazeta, 1978-jıldan); inglis tilinde: «Arab News» («Arab jańalıqları», kúndelik gazeta, 1975-jıldan). Eń iri hám abıraylı basılım «Al Yamama» esaplanadı. Radioesittiriw 1948-jıldan baslanǵan, 23 mámleket radiostanciyası bar. Esittiriwler 4 kanal arqalı arab hám inglis tillerinde, sırt ellerge francuz, túrk, urdu, bengal, parsı, ózbek, suaxili hám indonez tillerinde uzatıladı. Saudiya Arabstan milliy telekórsetiw iskerligi 1965-jıldan baslanǵan. Mekke (1967), Madina (1967), Dammom (1969) de iri televiziyalıq oraylar bar. Teleesittiriwlwr 2 kanal arqalı alıp barıladı. Jasalma joldas arqalı telekórsetiwler tiykarǵı informaciya dáregi bolıp tabıladı. 70% teletamashagóyler odan paydalanadı.

== Ádebiyatı ==
Házirgi Saudiya Arabstan aymaǵındaǵı áyyemgi hám orta ásir ádebiyatı arab mádeniyatı ózeninde rawajlandı. Hijazda V-VII ásirlerde badaviyler poeziyası (ImruulQayS) rawajlandı, VII ásirdiń 1-yarımında bolsa «Quran» xatqa túsirildi. Sahra adamlar poeziyası úlgileri hám «Quran» eski arab tilin kórsetiwshi ullı derek esaplanadı. Arab xalifalıǵı dúziliwi, VII ásirdiń 20-jıllarında kórkem ádebiyatqa baylanıslı turmıs oraylarınıń ózgerip turıwı (Damashq, Baǵdad, Qohira hám basqalar) Saudiya Arabstanda ádebiyat rawajlanıwın anaǵurlım tómenletti. Vahhabiyler ideologiyası hám konservativ jámiyet dúzilisi jańa ádebiyat rawajlanıwın uzaq waqıtqa shekem toqtatıp qoydı. Qońsılas arab mámleketleriniń tásirinde XX ásirdiń 20-jıllarınan bir qansha shayır, jurnalist, jazıwshılar jetilisip shıqtı. Olardıń dóretpelerinde aǵartıwshılıq, romantik hám realistlik jónelisler uyǵınlasqan edi. Muhammed Surur as Sabbon hám Muhammed Hasan Avvad romantik jónelis tiykarshıları esaplanadı. Huseyn Sirxan, Muhammed Hasan Fiki, Muhammed al Ámir ar Rumeyxa sıyaqlı shayırlar usı jóneliste dóretiwshilik etken shayırlar bolıp tabıladı. Miynetkesh xalıq ómirin, jámiyettegi social ádalatsızlıqlardı áshkar etiw Ahmad Abd al Ǵafur Attor dóretiwshiliginde áhmiyetli orın tutadı. Ekinshi jáhán urısı (1939-45) nan keyingi dáwirde Amin Salam Rumayha, Abdulla Munaa, Yusup ibn ash Shayıq Yaqup gúrrińleri, Hasan Nasif, Abd as Salam Hashim Qurandı yadqa biletuǵın adam qıssaları realistlik jóneliske iye. Realist jazıwshılar dóretpelerinde Sentimentalizm sezimi kúshli. 1957-jıl Abd as Salam Hoshim Qurandı yadqa biletuǵın adamnıń hayal-qızlar huqıqın qorǵawǵa arnalǵan «Hijazlıq Samro» atlı birinshi romanı basıp shıǵarıldı. 50-jıllardaǵı publicistika hám kórkem ádebiyatqa baylanıslı sın pikirde Muhammed Hasan Avvad, Abdulla ibn Xalis, Saod al Bovaridiy, Abdulla Abd al Jabbor hám basqa dóretiwshiligi zárúrli áhmiyetke iye esaplanadı. Gúrriń janrı jaqında payda bolǵan bolsa da, Saudiya Arabstan ádebiyatında jetekshi orındı iyeleydi. Ahmad as Siboi, Hamid Damanquri gúrriń janrınıń tiykarlawshıları esaplanadı. Ahmed As Siboidiń «Egizler» shıǵarması bul janrda jaratılǵan birinshi shıǵarma bolıp tabıladı. Novella janrı da jańa janrlardan esaplanadı. Huseyn Ali Huseyn, Muhammed Ulvan, Ali Xasuna, Siboi Usman, Muhammed al Mansura ash Shakxa usı janrda nátiyjeli dóretiwshilik etti. 80-jıllardaǵı publicistika hám kórkem ádebiyatqa baylanıslı sın pikirde Ahmed Abd al Ǵafur al Attar, Muhammed Abdo Yamandi ayrıqsha kórsetiw múmkin. 1980-jıldan patsha pármanı menen ádebiyat boyınsha mámleket sıylıǵı shólkemlestirilgen.

== Arxitektorlıǵı hám súwretlew kórkem óneri ==
Adam júzi súwretlengen tas háykelsheler, haywanlar súwretlengen tas relyefler Saudiya Arabstan aymaǵındaǵı áyyemgi esteliklerden esaplanadı (eramızǵa shekemgi VII-II ásirler). Mekke hám Madinada orta ásir arab arxitektorlıǵı estelikleri (meshit, medirese, minaralar) saqlanǵan. Hijaz arqada eramızǵa shekemgi II hám eramızdıń I ásirlerge tiyisli nabatiyalıqlar qalası búlginshilikleri hám qábirler tabılǵan. Adamlardıń turmıs dárejesiniń ósip barıwı menen dástúriy ılay hám shiyki gerbishler ornına zamanagóy qurılıs materiallarınan jergilikli ıqlım shárayatların esapqa alǵan halda villalar qurıldı. Kóshpelilerdiń turar jayları bolsa eshki terisi menen jabılǵan qostan ibarat. Iri qalaları (Mekke, Ar-Riyod, Madina, Jidda) nda jáhán úlgilerine uyqas dárejede kóp qabatlı úyler, mıymanxana, stadion, aeroportlar bar. Zamanagóy qurılıslarda arab milliy arxitektorlıǵı dástúrleri óz sawleleniwin tapqan. Iri imaratlardıń diywallarınıń kóbi mramor menen qorshalǵan.

== Kino ==
Saudiya Arabstanda turmıs tárizi islam dini hámeldarları tiykarında qurılǵanı sebepli kinoteatr hám teatrlar joq. Soǵan muwapıq, kinematografiya kórkem óneri rawajlanbaǵan. Tiykarınan, sport jáne social xarakterge iye filmler jaratıladı. Ǵalabalıq tárizde kinofilm hám spektakller kórsetilmeydi.

{{Aziya}}

[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Aziya mámleketleri]]
[[Kategoriya:Aziya]]
[[Kategoriya:G20 mámleketleri]]</text>
      <sha1>4n5lwlgzw0u43z56rhehmgmfx7nfsxd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>232649</id>
      <parentid>232617</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:03:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:Parsı qoltıǵı birge islesiw keńesine aǵza mámleketler|Parsı qoltıǵı birge islesiw keńesine aǵza mámleketler]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28020" sha1="jgqolf849dcvt1gohy6wk39z7lpy4m6" xml:space="preserve">{{dereksiz}}
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;&lt;big&gt;'''Saudiya Arabıstanı'''&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#efefef;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[Fayl:Flag_of_Saudi Arabia.svg|125px]]
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[Fayl:Emblem of Saudi Arabia.svg|125px]]
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | (Bayraq)
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | (Gerb)
|}
|-
| align=&quot;center&quot; colspan=2 | &lt;small&gt;&lt;/small&gt;
|-
| align=center colspan=2 | [[Fayl:Saudi Arabia in its region.svg|300px]]
|}

'''Saudiya Arabstanı''', (Saudiya Arabstanı Korolligi) '''Saudiya Arabstanı Korolligi''' (Al-Mamlaka al-Arabiya as-Saudiya) — Aziyanıń qubla-batısında jaylasqan mámleket. [[BMSh]] aǵzası bolǵan bul mámleket Arabstan yarım atawınıń shama menen 2/3 bólimin hám Qızıl teńiz hám de Parsı qoltıǵındaǵı qatar jaǵa boyındaǵı atawlardı iyeleydi. Maydanı 2,25 million km². Xalqı — 34 218 169 adam (2019). Bulardan 5,3 million adam mámleket puqarası esaplanbaydı. Paytaxtı Ar-Riyod qalası. Basqarıw jaǵınan 14 wálayatqa bólinedi.

== Mámleket basqarıw principi ==
Saudiya Arabstanı — tolıq teokratiyalıq monarxiya. Mámleket baslıǵı — patsha, áyne waqıtta bas ministr hám qurallı kúshler joqarı bas komandiri de bolıp tabıladı. Ol húkimet (Ministrler Mákemesi) ti dúzedi. 1992-jıl 1-martta patsha pármanı menen 4 jıllıq múddetke Shoro (Másláhát) Keńesi dúzilgen. 1997-jılda Shoro Keńesi aǵzalarınıń sanı 60 adamnan 90 adamǵa jetkerildi. Patsha Shoro Keńesin tarqatıp jiberiwi hám qayta dúziwi múmkin. Patsha ministrlerdi belgilew, húkimetti tarqatıp jiberiw hám jańadan dúziw kepilligine iye. Húkimet, tiykarınan, patsha shańaraq aǵzalarınan dúziledi. Siyasiy partiya hám kásiplik awqamları iskerligi rásmiy qadaǵan etilgen.

== Tábiyatı ==
Saudiya Arabstanı qubla-batısta Qızıl teńiz, arqa-shıǵısta Hind okeanınıń Parsı qoltıǵı menen qorshalǵan. Jaǵaları kóp orında tómen, qumlıq, geyde qıńır-qıysıq. Saudiya Arabstanı kóp bólimin (1 million km² ga jaqının) shól quraydı. Plato tárizli tegislikler keń tarqalǵan (batısqa qaray 1000-1300 m ge, shıǵısqa qaray 200-300 m ge shekem tómenlep baradı). Jer maydanı qurǵaq dárya oypatlıqları menen seziler-sezilmes bólinip turadı. Mámlekettiń úlken bólimin lavali maydanlar, taslaq shól (homadalar) quraydı. Qumlı shóldiń eń irileri — Nefud, Dahna. Rub'ulXolishshx arqa bólimi barxanlar (200 m biyiklikke shekem), dizbekli dóń qumlıqlardan ibarat. Zona sıyaqlı qırlar kóp. Batısta Qızıl teńizge parallel halda uzınlıǵı 2500-3000 m bolǵan Hijoz hám Asr tawları sozılıp ketken. Parsı qoltıǵınıń jaǵası boylap ayırım jerleri batpaqlıq yamasa sorlaq qatlam menen qorshalǵan Al-Xasa oypatlıǵı jaylasqan (keńligi 150 km ge shekem). Batısta [[Afrika]] — Arabstan platforması fundamentiniń túrtip shıqqan jeri — Nubiya-Arabstan qalqanı jaylasqan bolıp, ol arxey — tómen proterozoy dáwirlerine tiyisli gneys hám migmatitlar, sonıń menen birge, joqarı proterozoyǵa tiyisli geosinklinal shógindi komplekslerinen (qalıńlıǵı 10 km den artıq) ibarat. Joqarı hám tómen proterozoy dáwirine tiyisli intruziyalar keń rawajlanǵan: arqa-shıǵıs jóneliste qalqan jınısları platforma qatlamınıń qatlamları astına shókken, bul jınıslar vend hám paleozoydan baslanıp, mezozoy hám paleogendi óz ishine aladı. Parsı qoltıǵınıń janbawırı boylap Mesopotamiya shet búgilmesiniń neogen dáwirine tiyisli qalıń molassları rawajlanǵan bolıp, onıń qubla shetinde iri neft kánleri jaylasqan. RubulXoli sineklizası ekinshi neft regionı esaplanadı. Qalqannıń tokembriy dáwiri jınısları arasında temir, xrom, mıs, qorǵasın, ruwx, altın káni, kemnen-kem ushıraytuǵın jer elementleri, berilliy hám qalay kánleri bar.

== Klimatı ==
Íqlımı arqada subtropikalıq, qublada tropikalıq, qurǵaq, keskin kontinental. Jazı júdá ıssı, qısı jıllı. Ar-Riyodta iyuldıń ortasha temperaturası 33°, yanvarda 14°, eń joqarı temperatura 48°, mámlekettiń qublada 54° hám onnan joqarı bolıwı múmkin. Jaǵada bul waqıtta ıǵallıq derlik 100% ke jetedi. Arqasında geyde temperatura — 11° qa shekem páseyedi. Jawın muǵdarı derlik balshıq jerde 100 mm den kem (jawın oraylıq aymaqlarda báhárde, arqa aymaqlarda qısta, qublada jazda salıstırǵanda kóbirek boladı), tawlarda jılına 400 mm ge jetedi. Rub'ulXoli qumlı shól hám basqa ayırım aymaqlarda on jıllap jawın bolmaydı. Asr wálayatındaǵı tawlarda jawın jılına 25,5 mm di quraydı. Qublanıń ıssı samum samalı báhár hám jazdıń baslarında qum dúbeleylerine sebep boladı. Úzliksiz aǵıp turatuǵın dáryalar joq. Suw úsh qıylı jol menen: qudıqlar, jawın yamasa suw tasqını waqtında suw saqlaǵıshlarǵa jıynaw hám arnawlı úskeneler járdeminde teńiz suwın dushshılastırıw arqalı alınadı. Saudiya Arabstanında dúnyada eń kóp dushshı suw (dúnyada alınıp atırǵan dushshı suwdıń 30%) islep shıǵarıladı. Jawın hám tasqın suwınan tolıq paydalanıw maqsetinde 186 qashı hám ulıwma kólemi 775 mln. bolǵan suw saqlaǵıshlar qurılǵan. Sizot suw mútájliginiń 1/3 bólimin qandıradı. Topıraǵı ápiwayı shól topıraǵınan ibarat, aymaǵınıń úlken bóliminde topıraq qatlamı ornın duz oramı iyeleydi. Arqasında turpayı subtropikalıq boz topıraq, qublada shor topıraq hám otlaq shorqaq topıraqlar bar. Ósimligi, tiykarınan, shól hám shala shól ósimliklerinen ibarat. Ayırım orınlarda aq seksewil, jantaq, taslaq shóllerde zamarrıq shóp, lavalı maydanlarda juwsan, astragal, oypatlıq ózenlerinde jalǵızterek, akaciyalar, kebir jerlerde jıńǵıl, suw boyında hám kebirlew orınlarda galofitler ósedi. Kóship júretuǵın qumlı shóllerde derlik ósimlik óspeydi. Ízǵarshılıq kóp bolǵan jılları hám báhár waqtında kóbirek efemer ósimlikler ósedi. Qublasındaǵı tawlarda savanna kóp. Orman hám jaylawlar húkimet tárepinen qorǵaladı. Ormanlar Saudiya Arabstannıń qubla-batıs bóliminde jaylasqan hám 2,29 mln. gektar maydandı iyeleydi. Kóshiwshi qumnan saqlaw ushın tábiyiy qorǵaw sızıǵın qáliplestiriw maqsetinde terekler egiledi. Hár jılı nál egiw hápteligi ótkeriledi. Haywanlardan qasqır, shaǵal, sırtlan, túlki, qulan, kiyik, taw eshki, daman, qoyan, arab jolbarısı, túyequslar ushıraydı. Kóplegen kemiriwshiler, jer bawırlawshılar hám quslar jasaydı. Saudiya Arabstanı shekshekler mákanı esaplanadı. [[Qızıl teńiz]]de hár qıylı balıq, tasbaqa hám basqa teńiz haywanları ushıraydı. Teńiz hám qurǵaqlıqta jabayı tábiyattı qorǵaw hám rawajlandırıw maqsetinde «Tábiyaattı qorǵaw hám de rawajlandırıw milliy komiteti» tárepinen ulıwma maydanı 90 mıń km² bolǵan 15 qorıqxana hám Asr milliy baǵı dúzilgen.

== Xalqı ==
Xalqınıń 90% in arablar quraydı. Hindler, mısırlıqlar hám pakistanlıqlar, bir neshe júz mıń iranlıq, fillipinlik, bangladeshlik, emenlik, indonez, sudanlıq, siriyalıq, Iordaniyalıq hám basqa da xalıqlar jasaydı. Saudiya Arabstanda 200-800 mıń ózbek jasaydı, dep esaplanadı. Iri qáwim birlespeleri — unayza hám shammar; qáwimler — harb, mutayr, huzayl, kaxtan, juhayna, muahib, shararat, manasir, banu asad, tanuh, quraysh, banu shaybon. Rásmiy tili — arab tili; inglis tili de keń tarqalǵan. Mámleket dini — islam. Islam dininiń múqaddes ziyarat qalaları — Mekke hám Madina Saudiya Arabstanda bolıp tabıladı. Hár jılı bul qalalarda 2 mln. nan artıq musulman hajı hám kishi hajı ziyaratı saparında boladı. Qala xalqı 80,2%. Iri qalaları — Ar-Riyad, [[Jidda]], [[Mekke]], [[Madina]].

== Tariyxı ==
Saudiya Arabstanı aymaǵında áyyemnen (eramızǵa shekemgi 2 mıń jıllıq) kóshpeli arab qáwimleri jasap kelgen. Eramızdıń VII ásirde Arabstan yarım atawınıń batıs bólimi (Hijaz) nde islam dini payda bolıp, paytaxtı Madina qalası bolǵan dáslepki musulman teokratikalıq mámleketi - Arab xalifalıǵı júzege keldi. VII-VIII ásirlerde Saudiya Arabstanı aymaǵınıń kóp bólimi Ummaviyler, VIII ásirdiń 2-yarımı - IX ásirlerde Abbasiyler xalifalıǵına qaraǵan. X-XII-ásirlerde Arabstan yarım atawınıń bir bóliminde ǵárezsiz ámirlik, sultanlıqlar payda bolǵan. Hijaz Fatimiyler, keyninen Ayyubiyler, XIII ásirdiń ortaları hám XVI ásirdiń baslarında mámlúklerge ǵárezli bolǵan. Hijazdiń ekonomikalıq hám diniy-siyasiy tárepten poziciyası joqarılıǵı sebepli xalifalar bul jerde óz ústemliklerin saqlap qalıwǵa urınǵan. XVI ásir baslarında Hijazdi Osmanlı túrkler óz ıqtıyarına alǵan. XVIII ásirge kelip Najdda vahhobiylik diniy-siyasiy aǵımı payda boldı. Najd óziniń salıstırǵanda ǵárezsizligi menen ajıralıp turǵan. Najd ámirliklerinen biri Diriya hákimi Muhammed ibn Saud (Saudiylar dinastiyası baslıǵı) 1745-jıl Arabstandı vahhobiylik uranı astında birlestiriwge háreket etti. XIX ásirdiń baslarına kelip Arabstannıń ádewir bólimi Saudiylar mámleketine birlestirildi. Bul mámleket - birinshi Saudiylar mámleketi (1745-1811) esaplanadı. 1811-18-jıllarda Arabstan yarım atawınıń kóp bólimi Mısır patshası Muhammed Ali áskerleri tárepinen iyelep alındı hám Saudiylar mámleketi bóleklenip jiberildi. 1843-jıl Faysal ibn Turki basshılıǵında saudiylar jergilikli qáwimler járdeminde Najdti ekinshi márte iyeledi. Ar-Riyod qalası paytaxtqa aylandırıldı. Júzege kelgen mámleket - saudiylardıń ekinshi mámleketi esaplanadı (1843-65). 1840-jıldan keyin de Hijaz túrkler qolında qaldı. XX ásirdiń 2-yarımında vahhabiyler mámleketi Shammar húkimdarı bolǵan Rashidiyler tárepinen basıp alındı. 1902-jıl ámir Ibn Saud Kuveyt húkimdarı Muborak járdeminde Ar-Riyadti iyelep, Rashidiylerge soqqı berdi, keyinirek Najdde Saudiyler húkimranlıǵın tikledi. Abdulaziz ibn Abdurahman (Ibn Saud) Saudlerdiń úshinshi mámleketine tiykar saldı (1902-jıldan). Kolonizatorlıq maqsetlerin gózlegen Ullı Britaniya 1915-jıl dekabrde Angliya - Saudiya pitimine qol qoyıwǵa eristi. Pitimge muwapıq, Ullı Britaniya Najd ǵárezsizligin tán alıp, Ibn Saudqa subsidiya, qural-jaraq penen járdem beretuǵın boldı. Biraq Najdti Turkiyaǵa qarsı urıstırıwǵa miyassar bolmadı. Áyne waqıtta (1915) Egipettegi inglis komissarı MakMagon menen Mekka (Hijaz) hasılzadası Huseyn ortasındaǵı jasırın jazbalar nátiyjesinde bir pitimge kelinip, oǵan muwapıq, Huseyn arablardı Turkiyaǵa qarsı atlandırıwǵa wáde berdi. Bunıń ornına Ullı Britaniya Huseyn basshılıǵındaǵı bolajaq arab mámleketiniń ǵárezsizligin tán almaqshı boldı. 1916-jıl Huseynniń balası ámir Faysal áskerleri inglis razvedkashısı T. E. Lourens basshılıǵında Turkiyaǵa qarsı áskeriy háreket basladı. 1918-jıl Huseyn «arablar patshası» degen ataqtı aldı. Lekin Antanta mámleketleri onı tek Hijaz patshası dep tán aldı. Birinshi jáhán urısı tawsılǵannan keyin, Ibn Saud Arabstandı birlestiriwdi dawam ettirdi. 1920-jıl ol Asrdiń bir bólimi ústinen húkimranlıq ornattı (Asrdiń hámmesi 1930-jıl boysındırıldı). 1921-jıl Shammardi boysındırdı. Jańa mámlekettiń kúsheyiwin qálemegen [[Ullı Britaniya]] 1922-jıl óziniń sawda boyınsha isenimli wákilleri (hasılzada Huseynniń ulları) - Irak patshası Faysal hám Movarourduniya (Transiordaniya) ámiri Abdullahtı Ibn Saud mámleketine qarsı shıǵıwǵa iytermeledi. Saudiyler jeńiliske dus keldi jáne bul Ibn Saudti 1922-jıl Uqayrada Irak menen Kuveyt ortasındaǵı shegaranı belgilew haqqındaǵı shártnamaǵa qol qoyıwǵa májbúr etti. Nátiyjede shegara, yaǵnıy biytárep region júzege keldi. 1924-25-jıllarda Ibn Saud Hijazdi Najdke qosıp aldı. Izli-izinen Toif, Makka, Jidda hám Madina qolǵa kirgizildi. 1926-jıl yanvarda ol ózin Hijaz patshası, Najd hám basqa qosıp alınǵan wálayatlardıń sultanı dep járiyaladı. 1927-jıl Ullı Britaniya jańa Saudiyler mámleketin tán alıwǵa májbúr boldı. 1932-jıldan baslap mámleket Saudiya Arabstan Patshalıǵı dep atalatuǵın boldı. 1934-jıl Saudiya Arabstan hám Emen ortasında bolıp ótken hám Emenniń jeńiliwi menen tawsılǵan urıs nátiyjesinde Saudiya Arabstan Asr, Jizana hám Najdtiń bir bólimin óz quramına kirgizdi. Ekinshi jáhán urısı dáwiri (1939-45) nde Saudiya Arabstan Germaniya (1941) hám Italiya (1942) menen diplomatiyalıq baylanıstı úzdi, biraq urısta qatnaspadı. Urıs aqırına kelip Saudiya Arabstanda AQSh tásiri kúsheye basladı. 1943-jıl AQSh Saudiya Arabstanı menen diplomatiyalıq baylanıs ornattı hám Saudiya Arabstanǵa lendliz (qanday da bir shárt penen qarız beriw) nızamın járiyaladı. AQSh tıń ARAM KO neft kompaniyası 1972-jılǵa shekem neft qazıp alıw jumısların atqarıp keldi. 1962-jıl Saud ámeldegi hákimiyattı ámir Faysalǵa tapsırıwǵa, 1964-jıl 2-noyabrde bolsa Faysal paydasına taxttan waz keshiwge májbúr boldı. Faysal húkimeti xalıq xojalıǵı (jańa sanaat kárxanaların qurıw hám taǵı basqa), xalıq bilimlendiriwi tarawında bir qansha reformalar ótkerdi. 1960-jıllardıń 2-yarımınan Saudiya Arabstan sırtqı siyasatı 2 qıylı jóneliste boldı. Bir tárepten musulman mámleketleri shólkemi - Islam paktin dúzip (1966), kommunizmge qarsı háreketti qollap-quwatlaǵan bolsa, ekinshi tárepten Izrail agressiyasına dus bolǵan arab mámleketleri (Egipet, Siriya hám Iordaniya) ne finanslıq járdem bere basladı. 1973-jılǵı Jaqın Shıǵıstaǵı áskeriy krizis waqtında Saudiya Arabstan óz áskerleri menen arab mámleketleri tárepinde turıp urısta qatnastı hám Egipet hám de Siriyaǵa qaytarıp almaw shárti menen finanslıq járdem berdi; Izraildi qollap-quwatlap atırǵan mámleketler - AQSh, Gollandiyaǵa neft satıwdı waqtınsha toqtatıp qoydı. 1974-jıl oktyabr ayında Kárwan sarayda bolıp ótken arab mámleketleri basshılarınıń konferenciyasında Saudiya Arabstan Palestina Azatlıq shólkemin tán aldı. 1975-jıl 25-martta patsha Faysal óltirilgennen soń, onıń ornına Xolid ibn Abdulaziz patsha boldı. 1982-jıl iyunda Patsha Xolid ibn Abdulaziz óliminen keyin onıń ornına Faxd ibn Abdulaziz taxtqa otırdı. Saudiya Arabstan - 1945-jıldan BMSH aǵzası. Ózbekstan Respublikası menen diplomatiyalıq múnásibetlerin 1992-jıl fevralda ornatqan. Milliy bayramı - 23-sentyabr - Patshalıq daǵaza etilgen kún (1932).

== Xojalıǵı ==
Ekonomikasınıń tiykarı - neft hám gaz sanaatı. Ekinshi jáhán urısına shekem Saudiya Arabstan xojalıǵında shárwashılıq joqarı bolǵan. Urıstan keyin neft qazıp alıw hám eksport sheshiwshi áhmiyetke iye boldı. Neft hám neft ónimlerinen keletuǵın dáramat 5 jıllıq jobalar sheńberinde sanaattı rawajlandırıwǵa úlken aqsha ajıratıw imkaniyatın berdi. Jalpı ishki ónimde sanaat úlesi 53%, awıl xojalıǵı úlesi 6%, xizmet kórsetiw tarmaǵı úlesi 41% ti quraydı. Saudiya Arabstanı jalpı ishki ónimniń 35% i menshikli sektorǵa tuwrı keledi.

== Sanaatı ==
Saudiya Arabstan neft rezervleri boyınsha dúnyada 1-orında (35,8 mlrd. tonna), neft qazıp shıǵarıw boyınsha 2-orında (AQSh tan keyin) turadı. Nefttiń 95% «Saudi ARAM KO» milliy kompaniyası tárepinen qazıp shıǵarıladı. Saudiya Arabstanda kúnine 7,5 mln. barrel (2002-jıl 308 mln. tonna) neft qazıp alınadı. Gaz rezervleri boyınsha dúnyada 4-orındı iyelese de, onı qazıp alıw boyınsha Jaqın Shıǵısta 1-orında turadı. 1960-jıllardıń aqırınan neft ximiyası sanaatı keń rawajlandı. Metallurgiya (Jidda), qaǵaz (Dammom), azıq-awqat (Mekkedegi may zavodı, konditer fabrikası, Ar-Riyodtaǵı palız eginleri konservaları hám Jiddadaǵı miywe sherbetin islep shıǵaratuǵın fabrika hám de Hufuf hám Madinadaǵı xurmanı qayta islew fabrikası), toqımashılıq, qurılıs materialları sanaatı da rawajlanǵan. Jidda, Dammom hám Ar-Riyodta cement zavodları, Dahronda ayna-shiyshe zavodı bar. Bul kárxanalardıń kóbisi tolıq yamasa yarım (70%) «Sabik» mámleket konsernine qaraslı hám ol tárepinen qadaǵalanadı. Jılına ortasha 66,8 mlrd. kVt saat elektr energiyası payda etiledi. Saudiya Arabstanda ónermentshilik, sonday-aq, zergerlik kárxanaları salmaqlı orın iyeleydi. Awıl xojalıǵı bunnan sherek ásir burın ekonomikanıń eń qalaq tarmaǵı esaplanǵan. 1990-jıllardan ol júdá tez pát penen rawajlandı hám tabıslı tarmaqlardan birine aylandı. Egin egiletuǵın ulıwma maydan 1990-jıllardıń aqırında 1,8 mln. gektarǵa jetti. Tiykarǵı awıl xojalıǵı egini - ǵálle, salı. Xurma, kofe, júzim, mandarin, banan, palız eginleri hám miyweli ósimlikler de ósiriledi. Kóshpeli shárwashılıq rawajlanǵan: túye, qoy, eshki, qaramal, sonıń menen birge, tawıq baǵıladı. Balıq awlaw menen shuǵıllanıladı. Jılına ortasha 698 mıń t sút ónimleri islep shıǵarıladı. Mámleket óz xalqın tiykarǵı azıq-awqat ónimleri menen tolıq támiyinleydi. Teńizden merwert hám marjan alınadı. Hár jılı Mekka hám Madinaǵa keliwshi 2 mln. nan artıq ziyaratshıǵa xızmet kórsetiledi. Temir jollar uzınlıǵı 1400 km di quraydı. Eń iri temirjol baǵdarları Dammom — Dahron — Ar-Riyod (562 km), Hufuf —Ar-Riyod (322 km). Avtomobil jolları uzınlıǵı 159 mıń km, odan 100 mıń km asfaltlanǵan; neft trubası uzınlıǵı - 3,7 mıń km. Saudiya Arabstan Jaqın Shıǵısta eń kúshli teńiz flotına iye. Mámlekettegi tiykarǵı teńiz portları: Jidda, Yanbo, Jizon, RasTannura, Dammom, Jubayl, Daba hám basqa mámlekettegi 25 aeroporttan 3 ewi xalıq aralıq aeroport bolıp tabıladı. Hawa baylanısı «SaudiArabiyen erlayns» aviakompaniyası arqalı ámelge asırıladı. Xalıq aralıq aeroportları Dahron, Jidda hám Ar-Riyodta. Saudiya Arabstan shetke, tiykarınan, neft hám neft ónimleri, biyday, xurma shıǵaradı. Shetten mashina úskeneleri, avtomobil, tutınıw buyımları, transport quralları, metall, toqımashılıq buyımları, qural-jaraq aladı. Tiykarınan, Yaponiya, AQSh, Ullı Britaniya, Koreya Respublikası, Singapur, Franciya, Germaniya menen sawda etedi. Pul birligi - Saudiya Arabstan riyoli.

== Medicina xızmeti ==
Sońǵı 30 jıl ishinde mámlekette keselliklerdi emlew hám aldın alıwǵa qaratılǵan keń kólemli investiciya programmaların ámelge asırıw sebepli unamlı ózgerisler júz berdi. Ilgeri xalıq arasında kóp ushıraytuǵın tuberkulyoz, bezgek, teri hám traxoma kesellikleri derlik toqtaw taptı. Mámleketke hár jılı keletuǵın ziyaratshılarǵa joqarı dárejede medicinalıq xızmet kórsetiledi. Onıń ushın Mekkede 7 emlewxana, 40 medicinalıq oray, Minoda 4 emlewxana hám 24 medicinalıq oray, Arofatta 3 emlewxana hám 43 medicinalıq oray, Muzdalifada 6 medicinalıq oray, Madinada 8 emlewxana hám 48 medicinalıq oray bar. Saudiya Arabstanda 42625 orınlı 290 emlewxana bar. Medicinalıq oray hám dispanserlar sanı 4000 nan asadı. 2000-jıl 30544 vrach, 61214 miyirbiyke hám 31977 texnikalıq assistent isledi. Shıpakerlerdiń 17% Saudiya Arabstan puqaraları, qalǵanları mısırlıq, pakistanlıq, malayziyalıq hám basqa qánigeler bolıp tabıladı. Eń shet wálayatlardaǵı nawqaslardı oraylıq qánigelesken emlewxanalarǵa operativlik penen keltiriw maqsetinde 22 samolyottan ibarat hawa ambulatoriyası bar. Saudiya Arabstan Qızıl Yarım Ay jámiyetiniń 154 orayı hám 500 qospa ambulatoriyası, 27000 xizmetkeri de xalıqqa ayrıqsha járdem kórsetedi. Mámleket hám sırt el puqaraları ushın medicinalıq xızmet biypul.

== Bilimlendiriwi hám mádeniy-aǵartıwshılıq mákemeleri ==
1926-jıl baslanǵısh májbúriy tálim hám dúnyalıq mektepler ashıw, 1960-jıl qızlardı májbúriy tálimge qosıw haqqında nızamlar qabıl etilgen. Tálim sisteması mámleket qarawında bolıp, mámleket puqaraları hám shet elliler ushın da biypul. Mektepke 6 jastan qabıl etiledi. Baslanǵısh mektep 6 jıllıq, orta mektep 2 basqıshlı bolıp, tolıq emes orta (3 jıl) hám tolıq orta (3 jıl ) mektepten ibarat. Baslanǵısh mektep negizinde óner texnika mektepleri (4 jıllıq), tolıq emes orta mektep negizinde óner texnika bilim orınları (2 jıllıq) isleydi. Mekteplerde ul balalar hám qızlar bólek-bólek oqıtıladı. Saudiya Arabstanda ul balalar ushın 11191 hám qız balalar ushın 11441 mektep bolıp, olarda 4,15 mln. bala oqıydı, 292 mıń oqıtıwshı isleydi. Hárbir oqıtıwshıǵa 15 oqıwshı tuwrı keledi. Bul - dúnyadaǵı eń joqarı kórsetkishlerden esaplanadı. Bunnan tısqarı, mámlekette menshikli tálim mákemeleri de bar. Mámlekette bir qansha joqarı oqıw orınları bar. Eń irileri: Ar-Riyodtaǵı patsha Saud universiteti (1957), Jiddadaǵı Abdul Áziz universiteti (1967), Madinadaǵı Islam izertlewleri universiteti (1961), Ar-Riyoddaǵı Imam Muhammed ibn Saud islam universiteti (1974), Arqa wálayattaǵı patsha Faysal universiteti (1974), Mekkedegi Umm al Kura universiteti (1981), Dahrondaǵı patsha Faxd atındaǵı neft hám minerallar universiteti (1963), Ar-Riyodtaǵı Joqarı texnologiya institutı hám Texnika institutı. Joqarı tálim beretuǵın universitet, institut hám kolledjlerde 297 830 student tálim aladı. Iri kitapxanaları: Milliy kitapxana (1968), Saud kitapxanası, Ar-Riyod universiteti kitapxanası, Mahmudiya kitapxanası, Orif Hikmet kitapxanası, Madina universiteti kitapxanası. Saudiya Arabstanda 153 mádeniy oray, mádeniyat hám kórkem óner jámiyeti, ádebiyat klubları iskerlik kórsetedi. 12 muzey bar. Olardıń eń irileri: Ar-Riyodtaǵı arxeologiya hám xalıq miyrasları milliy muzeyi, Al Masmak qorǵanı muzeyi, Dammomdaǵı Regionlıq muzey hám basqalar. 

== Baspasózi, radioesittiriwi hám telekórsetiwi ==
Saudiya Arabstanda 100 den artıq kúndelik gazeta hám jurnal basıp shıǵarıladı. Irileri arab tilinde: «Al Bilad» («Mámleket», kúndelik gazeta, 1934-jıldan), «An Nadva» («Klub», kúndelik gazeta, 1958-jıldan), «Al Madina Al Munavvara» (kúndelik gazeta, 1937-jıldan), «Ar-Riyod» (kúndelik gazeta, 1964-jıldan), «Al Jazira» («Aral», kúndelik gazeta), «Ash Sharqal Ausat» («Jaqın Shıǵıs», gazeta, 1978-jıldan); inglis tilinde: «Arab News» («Arab jańalıqları», kúndelik gazeta, 1975-jıldan). Eń iri hám abıraylı basılım «Al Yamama» esaplanadı. Radioesittiriw 1948-jıldan baslanǵan, 23 mámleket radiostanciyası bar. Esittiriwler 4 kanal arqalı arab hám inglis tillerinde, sırt ellerge francuz, túrk, urdu, bengal, parsı, ózbek, suaxili hám indonez tillerinde uzatıladı. Saudiya Arabstan milliy telekórsetiw iskerligi 1965-jıldan baslanǵan. Mekke (1967), Madina (1967), Dammom (1969) de iri televiziyalıq oraylar bar. Teleesittiriwlwr 2 kanal arqalı alıp barıladı. Jasalma joldas arqalı telekórsetiwler tiykarǵı informaciya dáregi bolıp tabıladı. 70% teletamashagóyler odan paydalanadı.

== Ádebiyatı ==
Házirgi Saudiya Arabstan aymaǵındaǵı áyyemgi hám orta ásir ádebiyatı arab mádeniyatı ózeninde rawajlandı. Hijazda V-VII ásirlerde badaviyler poeziyası (ImruulQayS) rawajlandı, VII ásirdiń 1-yarımında bolsa «Quran» xatqa túsirildi. Sahra adamlar poeziyası úlgileri hám «Quran» eski arab tilin kórsetiwshi ullı derek esaplanadı. Arab xalifalıǵı dúziliwi, VII ásirdiń 20-jıllarında kórkem ádebiyatqa baylanıslı turmıs oraylarınıń ózgerip turıwı (Damashq, Baǵdad, Qohira hám basqalar) Saudiya Arabstanda ádebiyat rawajlanıwın anaǵurlım tómenletti. Vahhabiyler ideologiyası hám konservativ jámiyet dúzilisi jańa ádebiyat rawajlanıwın uzaq waqıtqa shekem toqtatıp qoydı. Qońsılas arab mámleketleriniń tásirinde XX ásirdiń 20-jıllarınan bir qansha shayır, jurnalist, jazıwshılar jetilisip shıqtı. Olardıń dóretpelerinde aǵartıwshılıq, romantik hám realistlik jónelisler uyǵınlasqan edi. Muhammed Surur as Sabbon hám Muhammed Hasan Avvad romantik jónelis tiykarshıları esaplanadı. Huseyn Sirxan, Muhammed Hasan Fiki, Muhammed al Ámir ar Rumeyxa sıyaqlı shayırlar usı jóneliste dóretiwshilik etken shayırlar bolıp tabıladı. Miynetkesh xalıq ómirin, jámiyettegi social ádalatsızlıqlardı áshkar etiw Ahmad Abd al Ǵafur Attor dóretiwshiliginde áhmiyetli orın tutadı. Ekinshi jáhán urısı (1939-45) nan keyingi dáwirde Amin Salam Rumayha, Abdulla Munaa, Yusup ibn ash Shayıq Yaqup gúrrińleri, Hasan Nasif, Abd as Salam Hashim Qurandı yadqa biletuǵın adam qıssaları realistlik jóneliske iye. Realist jazıwshılar dóretpelerinde Sentimentalizm sezimi kúshli. 1957-jıl Abd as Salam Hoshim Qurandı yadqa biletuǵın adamnıń hayal-qızlar huqıqın qorǵawǵa arnalǵan «Hijazlıq Samro» atlı birinshi romanı basıp shıǵarıldı. 50-jıllardaǵı publicistika hám kórkem ádebiyatqa baylanıslı sın pikirde Muhammed Hasan Avvad, Abdulla ibn Xalis, Saod al Bovaridiy, Abdulla Abd al Jabbor hám basqa dóretiwshiligi zárúrli áhmiyetke iye esaplanadı. Gúrriń janrı jaqında payda bolǵan bolsa da, Saudiya Arabstan ádebiyatında jetekshi orındı iyeleydi. Ahmad as Siboi, Hamid Damanquri gúrriń janrınıń tiykarlawshıları esaplanadı. Ahmed As Siboidiń «Egizler» shıǵarması bul janrda jaratılǵan birinshi shıǵarma bolıp tabıladı. Novella janrı da jańa janrlardan esaplanadı. Huseyn Ali Huseyn, Muhammed Ulvan, Ali Xasuna, Siboi Usman, Muhammed al Mansura ash Shakxa usı janrda nátiyjeli dóretiwshilik etti. 80-jıllardaǵı publicistika hám kórkem ádebiyatqa baylanıslı sın pikirde Ahmed Abd al Ǵafur al Attar, Muhammed Abdo Yamandi ayrıqsha kórsetiw múmkin. 1980-jıldan patsha pármanı menen ádebiyat boyınsha mámleket sıylıǵı shólkemlestirilgen.

== Arxitektorlıǵı hám súwretlew kórkem óneri ==
Adam júzi súwretlengen tas háykelsheler, haywanlar súwretlengen tas relyefler Saudiya Arabstan aymaǵındaǵı áyyemgi esteliklerden esaplanadı (eramızǵa shekemgi VII-II ásirler). Mekke hám Madinada orta ásir arab arxitektorlıǵı estelikleri (meshit, medirese, minaralar) saqlanǵan. Hijaz arqada eramızǵa shekemgi II hám eramızdıń I ásirlerge tiyisli nabatiyalıqlar qalası búlginshilikleri hám qábirler tabılǵan. Adamlardıń turmıs dárejesiniń ósip barıwı menen dástúriy ılay hám shiyki gerbishler ornına zamanagóy qurılıs materiallarınan jergilikli ıqlım shárayatların esapqa alǵan halda villalar qurıldı. Kóshpelilerdiń turar jayları bolsa eshki terisi menen jabılǵan qostan ibarat. Iri qalaları (Mekke, Ar-Riyod, Madina, Jidda) nda jáhán úlgilerine uyqas dárejede kóp qabatlı úyler, mıymanxana, stadion, aeroportlar bar. Zamanagóy qurılıslarda arab milliy arxitektorlıǵı dástúrleri óz sawleleniwin tapqan. Iri imaratlardıń diywallarınıń kóbi mramor menen qorshalǵan.

== Kino ==
Saudiya Arabstanda turmıs tárizi islam dini hámeldarları tiykarında qurılǵanı sebepli kinoteatr hám teatrlar joq. Soǵan muwapıq, kinematografiya kórkem óneri rawajlanbaǵan. Tiykarınan, sport jáne social xarakterge iye filmler jaratıladı. Ǵalabalıq tárizde kinofilm hám spektakller kórsetilmeydi.

{{Aziya}}

[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Aziya mámleketleri]]
[[Kategoriya:Aziya]]
[[Kategoriya:G20 mámleketleri]]
[[Kategoriya:Parsı qoltıǵı birge islesiw keńesine aǵza mámleketler]]</text>
      <sha1>jgqolf849dcvt1gohy6wk39z7lpy4m6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qatar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2864</id>
    <revision>
      <id>232648</id>
      <parentid>190459</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:03:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:Parsı qoltıǵı birge islesiw keńesine aǵza mámleketler|Parsı qoltıǵı birge islesiw keńesine aǵza mámleketler]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5539" sha1="9318nhbfv7z3zquw0lbc85k31yrh3wb" xml:space="preserve">'''Qatar''', '''Qatar Mámleketi''' (دولة قطر, Mámleket Qatar) — [[Qubla-batıs Aziya]]daǵı mámleket. Qatar yarım atawda jaylasqan. Maydanı 11,4 mıń km². Xalqı 793,3 mıń adam (2002). Paytaxtı — [[Doha]] qalası.

== Mámleketlik basqarıw principi ==
Qatar — tolıq monarxiya. Ámeldegi Konstituciyası 2003-jıl apreldegi referendumda maqullanǵan hám 2005-jıldan kúshke kirgen. Mámleket baslıǵı — ámir (1995-jıldan shayıq Hamad bin Xalifa Al Soniy); ol qurallı kúshler bas komandiri ham bolıp tabıladı. Nızam shıǵarıwshı hákimiyattı húkimet ámelge asıradı.

== Tábiyatı ==
Jaǵa bólegi tómen, marjan rifleri menen qorshalǵan. Jer maydanı shól landshaftlı tegislikten ibarat (eń biyik noqatı 56 m), oazis az, ayırım jayları batpaqlasqan tegislik. Neft hám tábiyiy gaz kánleri bar. Íqlımı tropikalıq, qurǵaq ıqlım. Yanvardıń ortasha temperaturası 16°, iyul ayı 32°, eń joqarı temperatura 45°. Jıllıq jawın 125 mm shamasında. Qatarda úzliksiz aǵıp turatuǵın dáryalar joq. Qatarda shól ósimlikleri ósedi.

== Xalqı ==
Xalqı, tiykarınan, jergilikli arablar; qalǵanları basqa arab mámleketleri, [[Iran]], [[Pakistan]], Hindstan hám de Afrikadan kelgen. Rásmiy tili — arab tili. Mámleketlik dini islam. Qala xalqı 91%. Tiykarǵı qalaları: Doha, UmmSaid, Dohan.

== Tariyxı ==
Qatar yarım atawda xalıq eramızǵa shekemgi 3-2 mıń jıllıqtan jasap kelgen. Qatardı bir neshe ret Sasaniyler iyelegen. VII-X ásirlerde Arab xalifalıǵı quramında bolǵan. X ásirden Qarmatlar mámleketine kirdi. XIII-XIV ásirlerde Bahrayn ámirligi húkimranlıǵı astında boldı. XVI ásir baslarında portugallar, keyin osmanlı túrkler basıp aldı. XVIII ásirdiń 2-yarımında Qatar aymaǵında Sanıy dinastiyası basshılıǵındaǵı kishi sultanlıq dúzildi. Bul dinastiya XIX ásirdiń aqırında Qatardı birlestirdi. 1871-1914-jıllarda Qatar taǵı Osmanlı túrk imperiyası húkimranlıǵı astında boldı. 1916-71-jıllarda Ullı Britaniya protektoratı 1971-jıl 1-sentyabrde ǵárezsiz mámleket dep daǵaza etildi. Qatar — 1971-jıldan BMSh aǵzası. Milliy bayramı — 3-sentyabr — Ǵárezsizlik kúni (1971). [[Ózbekstan Respublikası]] suverenitetin 1991-jıl 30-dekabrde tán alǵan hám 1997-jıl 27-noyabrden diplomatiyalıq qatnasların ornatqan. Qatarda siyasiy partiya hám kásiplik awqamlar joq.

== Xojalıǵı ==
Qatar ekonomikasınıń tiykarı — neft qazıp shıǵarıw jáne onı qayta islew; tiykarǵı neft kánleri Dohan rayonında jaylasqan. Jalpı ishki ónimde awıl xojalıǵınıń úlesi 1%, sanaattiki 49%, xizmet kórsetiw tarmaǵı 50% ti quraydı. Sanaatında neftten tısqarı, tábiyiy gaz da qazıp shıǵarıladı. Sonıń menen birge, tógin, neft ximiyası sanaatı ónimleri, cement islep shıǵarıladı, gaz suyultırıladı. UmmSaid qalasında metallurgiya zavodı isleydi. Avtomobillerdi remontlaw ustaxanaları, alkogolsiz ishimlik zavodları bar. Jılına ortasha 5,9 mlrd. kVt/saat elektr energiyası payda etiledi. Awıl xojalıǵı tómen rawajlanǵan. Ol ishki mútájliktiń 10% in qandıradı. Oazislerde xurma (finik palmasi) óstiriledi; biyday, mákke, tarı, júweri, palız eginleri egiledi, baǵshılıq penen shuǵıllanıladı. Kóshpeli hám yarım kóshpeli shárwashılıq (qoy, eshki, túye baǵıladı) bar. Jaǵaǵa jaqın suwlardan balıq, krevetka awlanadı, merwert alınadı.

== Transportı ==
Qatarda temirjol joq. Avtomobil jolları uzınlıǵı 1,2 mıń km (90% qattı qatlamlı). Gaz hám neft trubaları uzınlıǵı 550 km den zıyat. Teńiz sawda flotınıń tonnası — 636 mıń tonna dedveyt. Teńiz portları: Doha hám UmmSaid. Qatar shetke neft hám neft ónimleri, tógin, cement, suyultırılǵan gaz, teńiz ónimlerin shıǵaradı. Shetten azıq-awqat, sanaat úskeneleri, keń tutınıw buyımların aladı. Sırtqı sawdada Yaponiya, AQSh, Ullı Britaniya, BAÁ, Germaniya menen sheriklik etedi. Pul birligi — Qatar riali.

== Medicinalıq xızmeti, bilimlendiriwi hám mádeniy-aǵartıwshılıq mákemeleri ==
Xalıq ushın medicinalıq xızmet biypul. Shıpakerler shet elde tayarlanadı. Orta mekteplerde oqıw biypul. Orta ulıwma tálim hám óner-texnika oqıw orınları, universitet bar. Milliy muzey, akvarium, etnika muzeyi, milliy kitapxana iskerlik júrgizedi.

== Baspasózi, radioesittiriwi hám telekórsetiwi ==
Qatarda bir qansha gazeta hám jurnallar basıp shıǵarıladı. Irileri: «Al-Arab» («Arabsha», arab tilindegi kúndelik gazeta, 1957-jıldan), «Asuak al Xolij» («Korfaz», arab tilindegi aylıq jurnal, 1980-jıldan), «Al-Vatan» («Watan», arab tilindegi kúndelik gazeta, 1995-jıldan), «Galf tayms» («Korfaz waqtı», inglis tilindegi kúndelik hám háptelik gazeta, 1978-jıldan), «Ar-Rayya» («Bayraq», arab tilindegi kúndelik gazeta, 1978-jıldan), «Ash-Shıǵıs» («Shıǵıs», arab tilindegi kúndelik gazeta, 1985-jıldan). Qatar informaciya agentligi húkimet agentligi bolıp, 1975-jıl dúzilgen. «Katar brodkasting servis» húkimet xızmeti 1968-jıl, «Katar televiji servis» telekórsetiw xızmeti 1970-jıl dúzilgen. Qatarda «Al-Jáziyra» ǵárezsiz arab joldas telekanalı (1996-jıl tiykar salınǵan) rezidenciyası jaylasqan.

{{Aziya}}
{{Authority control}}

[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Aziya]]
[[Kategoriya:Qatar| ]]
[[Kategoriya:Aziya mámleketleri]]
[[Kategoriya:Parsı qoltıǵı birge islesiw keńesine aǵza mámleketler]]</text>
      <sha1>9318nhbfv7z3zquw0lbc85k31yrh3wb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nigeriya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2895</id>
    <revision>
      <id>232638</id>
      <parentid>177605</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:55:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:G15 mámleketleri|G15 mámleketleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26398" sha1="giiupi1lxr6wf3nixvtr2d7k7f8f5ii" xml:space="preserve">{{dereksiz}}
[[Fayl:Flag of Nigeria.svg|right|200px|thumb|Nigeriya bayraǵı]]

'''Nigeriya''' (inglisshe: Nigeria), '''Nigeriya Federativ Respublikası''' (inglisshe: Federal Republic of Nigeria) — [[Batıs Afrika]]da Gvineya qoltıǵı jaǵasında jaylasqan mámleket. Maydanı 923,8 mıń km². Xalqı 129,93 mln. adam (2002). Paytaxtı — [[Abuja]] qalası. Basqarıw jaǵınan 36 shtat (state) hám paytaxt okrugine bólinedi. [[BMSh]] aǵzası.

== Mámleketlik basqarıw principi ==
Nigeriya — federativ respublika. Ámeldegi Konstituciyası 1999-jıl 29-mayda qabıl etilgen. [[Ullı Britaniya]] basshılıǵındaǵı Ózara doslıqqa aǵza. Mámleket baslıǵı prezident (1999-jıldan Olusegun Obasanjo). Ol ulıwma tuwrı hám jasırın dawıs beriw jolı menen 4 jıl múddetke saylanadı hám taǵı bir ret saylanıwı múmkin. Nızam shıǵarıwshı hákimiyattı Milliy assambleya (eki palatalı parlament), atqarıwshı hákimiyattı prezident hám húkimet ámelge asıradı.

== Tábiyatı ==
Jaǵası kem bóleklengen ensiz oypatlıqtan ibarat. Jer maydanı arqa tárepke qaray biyiklesip baradı. Yoruba, Udi, Jos platoları (eń biyik noqatı 1735 m) bar. Platolardan qublasında Niger hám Benue dárya oypatlıqları jaylasqan. Shıǵıs bóliminiń relyefi tawlıq, ayırım noqatlarınıń biyikligi 2000 m den artıq. Nigeriya aymaǵı tektonikalıq tárepten Afrika platforması quramına kiredi. Tiykarınan metamorfikalıq jınısları mámleket maydanınıń 50% in shólkemlestirilgen. Olar quramında tokembriy gneysları, magmatit, amfibolit, kvarsit hám slanecler ushıraydı. Jaǵa qasındaǵı batıqlar teńiz hám kontinent shógindileri menen tolǵan. Norvegiyanıń [[Atlantika okeanı]] jaǵasında neft hám gaz kánleri bar. Taskómir, lignit hám qońır kómir, niobiy (kolumbit), qalay, volfram, molibden, temir, boksit, marganets, asbest, qorǵasın, ruwx hám uran rudası kánleri tabılǵan. Mámlekettiń arqa-batısında altın kánleri de bar. Íqlımı ekvatorial mussonlı ıqlım. Arqasında dekabrden martqa shekem qurǵaq samallar esip turadı. Báhárde derlik hámme jerde jawın jawadı. Jıllıq jawın 500-4000 mm. Ishki regionlarda eń ıssı ayı (aprel yamasa may) nıń ortasha temperaturası 25-33°, eń salqın ayı (dekabr yamasa yanvar) nıń temperaturası 20-27°. Iri dáryaları: Niger jáne onıń aǵısları hám de Komadugu-Yobe. Nigerda keme qatnaydı. Chad kóline quyılatuǵın dáryaları qurǵaq máwsimde júdá sayızlanıp qaladı. Topıraqları qızıl-sarı, laterit, qızıl laterit, qızıl-qońır, qara reńli hám allyuvial topıraqlar. Ósimlikleriniń kóbisi tropikalıq orman hám savannalardan ibarat. Jaǵası ensiz mangra ormanları menen oralǵan. Tereklerdi kóp qırqıw nátiyjesinde tábiyiy ormanlar, tiykarınan, qorıqxanalarda saqlanıp qalǵan. Haywanat dúnyası bay: pil, nosorog, qaplan, shaǵal, jabayı pıshıq, kiyik, jirafa hám basqalar jasaydı.

== Xalqı ==
Nigeriyada túrli tillerde sóylesiwshi 200 ge jaqın xalıq bar. Gvineya tillerinde sóylesiwshi xalıqlar — yoruba, igbo, ijo hám nupelar kópshilikti quraydı. Nigeriyada xausa tilinde sóylesiwshi xalıqlar ádewir bólimin quraydı. Kanuri, fulbe xalıqları da jasaydı. Arqa bantoid tillerinde sóylesiwshi xalıqlardan ibibio hám tivlar bar. Qala xalqı — 35,2%. Xalqınıń yarımına jaqını islam dinine, qalǵan bólimi xristian hám jergilikli dástúriy dinlerge sıyınadı. Rásmiy tilleri — inglis hám francuz tili. Iri qalaları: Lagos, Ibadan, Ogbomosho, Kano, Ivo, Kaduna, Port-Harkort, Ilorin, Zariya, Onicha hám basqalar.

== Tariyxı ==
Házirgi Nigeriya aymaǵında dáslepki xalıq mákan-jayları paleolit dáwirinde payda bolǵan. Eramızǵa shekemgi 4-3 mıń jıllıqta-aq bul orınlarda sıypaqlanǵan hám ısılǵan tas baltalar hám ılaydan islengen ıdıslar jasalǵanı málim. 1 mıń jıllıqta materiallıq mádeniyatına salıstırǵanda joqarı dárejede bolǵan. Eramızǵa shekemgi VIII-X ásirlerde Nigeriya aymaǵında xausa xalqınıń qala-mámleketleri (Kano, Katsina, Zariya hám basqalar) payda bolǵan. Benin patshalıǵı sol dáwirdegi eń iri mámleketlerden biri bolǵan. XIII ásirde házirgi Nigeriya aymaǵına fulbe qáwimleri kelip, olar demde xausalar menen aralasıp ketken. Nigeriya aymaǵına evropalıqlardan dáslep portugallar kelgen (1472). 1553-jılda Nigeriya jaǵalarına teńiz tárepten inglisler kirip bardı. Evropalıq kolonizatorlar «qara denelilerdi awlap», Nigeriya xalıqlarınıń tábiyiy rawajlanıw procesin páseytti. 1849-jıl Beninde inglis konsullıǵı payda boldı. 1861-jılda inglisler Lagostı iyeledi. 1870-jıllar aqırında kolonizatorlar Niger dáryası háwizinde úlken aymaqqa ornalasıp aldı. 1885-jılda «Oyl-rivers protektoratı» (1893-jıldan Niger jaǵası protektoratı) dúzildi. 1906-jılda onıń quramına Lagos ta qosıp alındı, sonnan keyin «Qubla Nigeriya koloniyası hám protektoratı» dep atala basladı. 1914-jıl 1-yanvardan házirgi Nigeriya aymaǵı «Nigeriya koloniyası hám protektoratı» atın aldı. XX ásir basınan inglisler Nigeriyadan arzan mineral hám awıl xojalıǵı shiyki ónimleri dáregi retinde paydalana basladı. Kolonizator administratorlardıń jábir-zulımı hám tártipsizliklerine qarsı tez-tez qozǵalańlar bolıp turdı. [[Birinshi jáhán urısı]] (1914-18) nan keyin Nigeriyada dáslepki sociallıq-siyasiy shólkemler payda bola basladı. 1920-jılda Batıs Afrika Milliy kongressiniń Nigeriya bólimi dúzildi. 1922-jılda Nigeriyada birinshi siyasiy partiya — Milliy demokratiyalıq partiya dúzildi. 20-jıllar aqırı — 30-jıllar basında jańa ǵalabalıq shólkemler payda boldı. [[Ekinshi jáhán urısı]] dáwiri (1939-45) nde shetten tovar keltiriw keskin kemeydi, nátiyjede jergilikli sanaattıń ósiwine shárayat tuwıldı. Teri alıq, sabaq-gezleme toqıw, miywe hám palız eginlerin qayta islew kárxanaları payda boldı. Jergilikli isbilermenler Nigeriyaǵa óz ishki jumısların ózi basqarıw huqıqı hám siyasiy ǵárezsizlik beriliwin talap ete basladı. 1944-jıl avgustta dáslepki Ulıwma Nigeriya siyasiy partiyası — Nigeriya hám Kamerun Milliy keńesi (1962-jıldan Nigeriya puqaraları Milliy keńesi) dúzildi. 1940-jıllar basında Nigeriyada kásiplik awqamları júzege kele basladı. 1945-jılda ele jaqsı awqamlaspaǵan jumısshılardıń birinshi is taslawı bolıp ótti. 1950-51-jıllarda taǵı jańa partiyalar dúzildi. 1958-jıl oktyabrde Londonda bolǵan konstituciyalıq konferensiyada Nigeriyanıń barlıq jaylarınan kelgen wákiller Nigeriyaǵa ǵárezsizlik beriwdi Ullı Britaniyadan talap etti. 1960-jıl Nigeriyaǵa Britaniya Doslıq awqamı quramında ǵárezsizlik berildi. Sol jılı Nigeriya BMSh ǵa qabıllandı. 1963-jıl 1-oktyabrden Nigeriya federativ respublika dep daǵaza etildi. 1964-jıl 30-dekabrde federal parlamentke saylaw ótkerilip, jańa húkimet dúzildi. Biraq húkimet xalıqtıń turmıs dárejesin asırıw haqqındaǵı wádelerin atqarmay, milliy máplerge qarsı siyasat júrgizgenligi aldıńǵı kúshlerdiń narazılıq keyipin qozǵalttı. 1966-jıl 15-yanvarda áskeriy tónkerilis bolıp, federal áskeriy húkimet dúzildi. 1966-jıl 29-iyulda taǵı áskeriy tónkerilis boldı. Jańa húkimet federativ basqarıw usılın tezlik penen tikledi. Biraq, sonnan keyin de izbe-iz áskeriy tónkerilisler júz berip, mámlekettiń social-siyasiy hám ekonomikalıq rawajlanıwına unamsız tásir etti. Aqır-aqıbette, 1999-jıl 20-fevral kúni parlament saylawı hám sol jıl 27-fevralda prezident saylawı boldı. Áskerler hákimiyattı jańa saylanǵan prezident Olusegun Obasanjoǵa tapsırdı. Milliy bayramı — 1-oktyabr — Ǵárezsizlik kúni (1960). Nigeriya [[Ózbekstan Respublikası]] suverenitetin 1992-jıl 11-martta tán aldı hám sol jıl 28-avgustta diplomatiyalıq múnásibetlerin ornattı.

== Siyasiy partiya hám kásiplik awqamları ==
Demokratiya ushın awqam partiyası, 1998-jılda dúzilgen; Putkil xalıq partiyası, 1998-jılda dúzilgen; Xalıq demokratiyalıq partiyası, 1998-jılda tiykar salınǵan. Nigeriya miynet kongressi, mámlekettiń birden-bir oraylıq kásiplik awqamı shólkemi, 42 tarmaq kásiplik awqamın birlestirgen, 1978-jılda dúzilgen.

== Xojalıǵı hám ekonomikası ==
Nigeriya — iri sanaat potencialına iye bolǵan agrar mámleket. Jalpı ishki ónim hám sırtqı sawda kólemi tárepinen Afrikada 2-orında (JAR nan keyin) turadı. Jalpı ishki ónimniń yarımı sanaatta, shama menen 30% awıl xojalıǵı hám xizmet kórsetiw salasında islep shıǵarıladi. Nigeriya dúnyada neft eksport etiwshi 10 iri mámleket túrine kiredi, neft qazıp alıw salasında Afrikada birinshi orındı iyeleydi. Awıl xojalıǵı — mámleket ekonomikasınıń tiykarı, ekonomikalıq aktiv xalıq yarımınan kóbiniń tirishilik dáregi. Eń ǵalabalıq dıyqanshılıq forması jámáát dıyqanshılıǵı bolıp tabıladı. Mámlekettegi 8 mln. ǵa jaqın fermer xojalıǵı awıl xojalıǵı óniminiń 90% in beredi. Awdarılatuǵın jerlerdiń ádewir bóleginde azıq-túlik eginleri, tiykarınan, tamır miyweli hám dánli eginler jetilistiriledi. Dıyqanshılıqta sobıqlı eginler, qumshekerqamıs, palız eginleri hám ızǵar miyweler áhmiyetli orın aladı. Eksport ushın maylı palma, kakao, jer ǵoza, kauchukli ósimlik, paxta jetilistiriledi. Shárwashılıq, tiykarınan, arqasında hám qurǵaq savannalar regionında rawajlanǵan. Qaramal, qoy hám eshki baǵıladı. Arqasında jılqıshılıq, qublasında shoshqashılıq hám hámme regionlarda qusshılıq penen shuǵıllanıladı. Dáryalarda, Chad kóli hám Gvineya qoltıǵı suwında qımbat bahalı balıq túrleri kóp bolsa da, balıq tutıw onsha rawajlanbaǵan. Balıqshılıq ónimleri mámleket xalqı mútájliklerin qanda almaydı. Orman xojalıǵındaǵı tiykarǵı aǵash rezervleri Niger dáryası eteklerinde hám qubla-shıǵıs teńiz jaǵasında jaylasqan. Terek dalaları 23 mıń km² di quraydı. Ormanlar tártipsiz kesiliwi nátiyjesinde qımbat bahalı aǵash alınatuǵın terekler azayıp ketti. Mámlekette orman xojalıǵın qayta tiklew ilajları islep shıǵıldı, aǵash eksport qılıw qadaǵan etildi. Sanaatında taw kánshilik tiykarǵı orındı iyeleydi. Neft hám tábiyiy gaz, sonıń menen birge, qalay hám niobiy káni, tsskómir, temir rudası hám basqa bazı túrdegi paydalı qazılmalar — Nigeriya taw kánshilik sanaatınıń tiykarǵı shiyki ónim negizi. Azraq muǵdarda volfram, tantal, toriy, sirkon, uran, altın, polimetall káni hám basqalar da qazıp alınadı. Túrli-túrli metall emes qazılmalar arasında hák tas, kaolin, qurılıs qumı, maydalanǵan tas bar. Jergilikli temir rudası, taskómir, hák tas hám otqa shıdamlı gilmoya negizinde metallurgiyanı rawajlandırıwǵa kirisildi. Atap aytqanda, 2000-jıl aqırında Ajaokutta Tropik Afrikadaǵı eń iri metallurgiya kombinatınıń birinshi gezegi qurıp pitkerildi. Neftti qayta islew zavodları, «Pejo», «Folksvagen», «Fiat» hám basqa avtomobil zavodlarınıń jıynaw liniyaları bar. Jılına 9-10 mlrd. kVt-saat elektr energiya payda etiledi. Niger dáryası boyındaǵı Kainji hám Jebba GES ları, mámleket qublasındaǵı iri qalalarda jaylasqan ıssılıq elektr orayları elektr energetikanıń tiykarın quraydı. Nigeriya sanaatı strukturasında azıq-awqat hám jeńil sanaat tarmaqları jetekshi rol oynaydı. Nigeriyada 95 toqımashılıq fabrikası, azıq-túlik kárxanaları bar. Ob-juwaz zavodlarında palma, jer ǵoza hám shigit mayı islep shıǵarıladı. Temeki, miywe-konserva, gósh-sút, qant-qumsheker islep shıǵarıw kárxanaları, digirmanlar bar. Aǵashsazlıq sanaatı Sapeldaǵı iri aǵash tiliw, faner islep shıǵarıw kombinatınan, Epadaǵı kombinat hám basqa 400 mayda aǵash tiliw kárxanalarınan ibarat. Nigeriyanıń iri qalalarında mebel fabrikaları, shırpı hám sellyuloza-qaǵaz kárxanaları qurıldı. Mámleket qublasındaǵı Nkala-gu, Port-Harkort, Abeokut, Kalabar, Emen qalalarında cement, asbestsement taxtalar hám trubalar islep shıǵarıw zavodları jaylasqan. Lagos mashinasazlıq hám metall islew tarmaqlarınıń iri orayı bolıp tabıladı. Xalıq ónermentshiligi rawajlanǵan.

== Transportı ==
Avtomobil hám temirjol transportı jetekshi orında. Tasılatuǵın júklerdiń 80% ten kóbi olardıń úlesine tuwrı keledi. Transport jolılar uzınlıǵı — 3,5 mıń km, avtomobil jolları — 124 mıń km. Batıs (Lagos—Kano) hám Shıǵıs (Port-Harkort—Kaduna) temirjol magistralları teńiz jaǵasın mámlekettiń ishki rayonları menen tutastıradı. Neft trubaları uzınlıǵı — 3000 km. Tiykarǵı suw jolı — Niger dáryası jáne onıń aǵısları bolıp, olarda derlik jıl boyı kemeler qatnaydı. Ishki suw jollarıniń uzınlıǵı — 7,4 mıń km. Tiykarǵı teńiz portları: Lagos (Apapa hám TinKan-Aylende), Port -Harkort, Bonni, Forkados, Burutu, Varri. Hawa transportı Ekinshi jáhán urısınan keyin rawajlana basladı. Lagos, Kano hám Ilorinda xalıq aralıq aeroportlar bar.

== Sırtqı sawdası ==
Shetke, tiykarınan, neft, kakao, kauchuk, palma ǵozası túyiri, shiyki teri shıǵarıladı. Shetten mashina hám ásbap-úskene, tutınıw buyımları, azıq-awqat hám basqalar keltiriledi. Sawda-satıqtaǵı tiykarǵı qarıydarları: Ullı Britaniya, AQSh, Franciya, Germaniya, Yaponiya, Braziliya. Pul birligi — nayra.

== Medicinalıq xızmeti ==
Mámleketke qaraslı medicinalıq mákemeler menen birge aralas hám menshikli emlewxanalar da bar. Federal densawlıqtı saqlaw ministrligi mámleket kóleminde ǵalabalıq profilaktika ilajlerin ótkeriw, qánigeler tayarlaw, medicinadaǵı huqıqıy nızam qaǵıydalarǵa ámel etiliwi ushın juwapker. Emlew hám keselliklerdiń aldın alıw mákemelerine shtatlardıń densawlıqtı saqlaw ministrlikleri tikkeley basshılıq etedi. Vrachlar Ibadan, Lagos, Ife, Enugu, Beninsiti, Zariyadaǵı medicina mekteplerinde tayarlanadı. Medicinalıq miyirbiykeler, akusherkalar, tis vrachları hám texnikleri tayarlanatuǵın onlap mektepler bar. Lagos, Kadun, Ibadan, Uzuakoli qalalarında medicina ilimiy izertlew orayları bar. Lagosta Jáhán densawlıqtı saqlaw shólkeminiń bezgekke qarsı gúres xalıqaralıq orayı isleydi.

== Bilimlendiriwi, ilimiy hám mádeniy-aǵartıwshılıq mákemeleri ==
Nigeriya ǵárezsizlikke eriskeninen keyin bilimlendiriwdi rawajlandırıwǵa itibar berile basladı. Úlken jastaǵı xalıq sawatsızlıǵın tamamlaw maqsetinde qısqa múddetli kurslar ashıldı. 1976-jılda 6 jastan 12 jasqa deyingi balalar ushın májbúriy 6 jıllıq baslanǵısh tálim engizildi. Oqıw jergilikli hám inglis tillerinde alıp barıladı. Orta maǵlıwmat 5 jıllıq. Menshikli orta mektepler de bar. 2-5 jıllıq óner-texnika mekteplerinde maman jumısshılar, 4 jıllıq politexnikum hám texnologiya kolledjlerinde bolsa orta texnikalıq xızmetkerler tayarlanadı. 29 universitet bar. Zariya, Lagos, Ibadan, Ife, Nsukka universitetleri eń iri joqarı oqıw orınları esaplanadı. Oqıw — biypul. Kóplegen universitetlerdiń sırtqı bólimleri bar. Nigeriya pedagogika izertlewleri keńesi, universitetlerdiń pedagogika fakultetleri, institutları hám izertlew orayları, asırılǵan dárejedegi bazı pedagogika kolledjleri bilimlendiriw hám pedagogika pánleri salasında ilimiy izertlew jumısları menen shuǵıllanadı. Ilimiy mákemeleri: Lagostaǵı Nigeriya pánler akademiyası (1977-jılda dúzilgen), Medicina ilimiy izertlew keńesi (1974), Milliy okeanografiya hám teńiz izertlewleri institutı (1975), Ibadandaǵı Nigeriya social hám ekonomikalıq izertlewler institutı (1950), Federal ormanshılıq orayı (1954), Tropikalıq ósimlikler baynalminal institutı (1975), Oshodidaǵı Federal sanaat izertlewleri institutı (1955), Beninsitidaǵı palma mayı institutı (1939), Moordaǵı Federal awıl xojalıǵı izertlewleri orayı (1910), Vomdaǵı Federal veterinariya orayı (1924), Samarudaǵı awıl xojalıǵı izertlewleri institutı (1924) hám basqalar. Iri kitapxanaları: Ibadan, Lagos universitetleriniń kitapxanaları, Ife, Lagos, Beninsiti, Jos, Ilorin hám basqa qalalardaǵı kitapxanalar, Nigeriya Milliy kitapxanası.

== Baspasózi, radioesittiriwi hám telekórsetiwi ==
Nigeriya baspasózi — Tropik Afrikadaǵı dáslepki hám eń rawajlanǵan baspasóz. Inglis hám jergilikli tillerde 20 dan kóbirek gazeta hám 10 háptenama basıp shıǵarıladı. Kóp nusqada shıǵatuǵın eń abıraylı gazetaları: «Gardian» («Qorıqshı», inglis tilinde shıǵatuǵın kúndelik gazeta, 1982-jıldan), «Deyli sketch» («Kúndelik bayan» inglis tilindegi kúndelik gazeta, 1964-jıldan), «Deyli tayme» («Kúndizgi waqıt», inglis tilindegi kúndelik gazeta, 1925-jıldan), «Iroxin yoruba (»Yoruba xalqı jańalıqları«, yoruba tilindegi gazeta, 1945-jıldan), »Nayjirian observer« (»Nigeriya gúzetshisi«, inglis tilinde shıǵatuǵın kúndelik gazeta, 1968-jıldan), »Nayjirian tribyun« (»Nigeriya minberi«, inglis tilinde shıǵatuǵın kúndelik gazeta, 1949-jıldan), »Neshnl konkord« (»Milliy tatıwlıq«, kúndelik gazeta, 1980-jıldan), »Nyu nayjirian« (»Jańa Nigeriyalıq«, inglis tilinde shıǵatuǵın kúndelik húkimet gazeta, 1965-jıldan). Nigeriya informaciya agentligi (NIA), húkimet informaciya agentligi, 1978-jılda dúzilgen. Húkimetke qaraslı Nigeriya federal radiokorporaciyası 1978-jılda dúzilgen. Nigeriya telekórsetiw xızmetine 1976-jılda húkimet tárepinen tiykar salınǵan. 8 shtatta shtat húkimetleri qaramaǵındaǵı radio hám teleoraylar bar.

== Ádebiyatı ==
Ádebiyatı xalıq awızeki dóretiwshiligi menen ajıralmas baylanısqan. Yoruba, iybe, xausa tillerinde kórkem ádebiyatqa baylanıslı dástúrler payda bolǵan. Zamanagóy Nigeriya jazıwshılarınıń kóbisi inglis tilinde jazadı. XIX ásir aqırı hám XX ásir baslarında publicistika qáliplesti. XX ásir 20-40-jıllarında patriotizm poeziyası (N. Azikiyove, D. Osadebey) júzege keldi. 30-jıllarǵa kelip, dramaturgiya payda boldı hám xristian shirkewleri iskerligi menen baylanısqan bibliya temasında pyesalar jaratıldı. 30-40-jıllarda Nigeriyanıń ayırım qalaları (Onicha) nda kitap bazarları payda boldı. S. Ekvenzidiń sociallıq máselelerge arnalǵan »Qala adamları« (1954) romanı hám A. Tutuolanıń yoruba folklori motivleri tiykarındaǵı »Mayxor« (1952), »Ruwxlar ormanındaǵı turmısım« sıyaqlı dóretpeleri N.prozasında jańa basqısh boldı. T. Alukonıń »Aǵayinler« (1968) romanında adamgershilik ideyaları óz kórinisin taptı. O. Egbunanıń »Úyleniw máselesi« romanında zamanagóy etikanıń dástúriy úrp-ádetler menen toqnasıwı mashqalası kóterilgen. Jas jazıwshılardan Ch. Achebeniń »Buzıw waqtı keldi«, »Alaǵada turmıs«, »Qudaydıń oqjayı« dóretpeleri Nigeriya prozasınıń rawajlanıw jolın kóp tárepten belgilep berdi. 70-80-jıllardaǵı dramaturgiya hám poeziya sociallıq mazmun menen bayıdı, olarda jańa zaman nıshanaları óz kórinisin tapa basladı (V. Shoyinkanıń »Idanre« poeması, »Orman ayaq oyını«, »Jol« pyesaları, K. Okigbonıń »Aspan dárwazası«, »Labirintler« poeziyalıq kitapları hám basqalar). 90-jıllarda jańa uqıplı qálem iyeleri ádebiyatqa kirip keldi. »Blek Orfyu« hám »Okike« sıyaqlı kórkem ádebiyatqa baylanıslı jurnallar basıp shıǵarıladı.

== Arxitektura hám súwretlew kórkem óneri ==
Xalıq arxitekturası tábiyiy ıqlım shárayatına maslasqan. Qubla, qubla-shıǵıs, qubla-batıstaǵı tropikalıq ormanlarda úyler tuwrı tórtmúyeshli formada aǵash, ılay, toqıma putaqtan qurıladı, tóbesi eki qıyalı etip, topan hám palma japıraqları menen jabıladı. Oraylıq Nigeriyada ımaratlar sheńber formasında diywalı ılaydan, tóbesi topan, shaxlardan konus formasında islenedi. Savanna hám shala shóllerde úyler ılaydan tuwrı múyeshli etip, tóbesi tegis etip qurıladı. XIII-XV ásirlerde qalalar joba tiykarında qurıldı. XIV ásirde arqasında islam dini tarqalǵannan keyin, meshitler payda etildi. [[Ekinshi jáhán urısı]]nan keyin Evropa arxitekturasınıń tásiri kúsheydi. Imaratlar háykel, naǵıslar menen kóbirek bezetildi. Nigeriya ǵárezsizlikke eriskennen keyin, beton hám metalldan qurılǵan jaylar quyash tosqıshlı, teris aywanlı hám tosıqlı etip milliy usılda qurıla basladı (Ibadan universiteti ımaratları, Kadunadaǵı Joqarı sud imaratı hám basqalar). Injener hám arxitektorlar Evropada, sonıń menen birge, Lagostaǵı texnologiya kolledjiniń, Nsukka hám Zariya universitetleriniń arxitektorlıq fakultetlerinde tayarlanadı.

Nigeriya arqasında tabılǵan Nok mádeniyatı jemisi bolǵan gózzal músinshilik hám naǵıs oyıwshılıq dóretpeleri eramızǵa shekemgi 1 mıń jıllıqqa tiyisli dep esaplanadı. Eramızdıń baslarında Ife hám Benin kórkem óneriniń dáslepki úlgileri — ılaydan islengen ıdıs hám bronza háykeller islengeni málim. Nigeriya xalıqları aǵashtan sánemler, dinastiyalar, shabandozlar, balalı hayallar háykelshelerin áyyemnen soǵıp kelgen. Nigeriyada jańa súwretlew kórkem ónerdi rawajlandırıwda A. Onabolu, O. Idax, F. Idexen, F. Idubor, B. Envonvu sıyaqlı háykelshi hám súwretshiler salmaqlı xızmet etti, olardıń dóretpelerinde jergilikli dástúrler dawam ettirilgeni hám zamanagóy Evropa kórkem óneri jetiskenlikleri dóretiwshiligi ózlestirilgeni kózge taslanadı. Súwretshiler arasında D. Nvoko, Yu. Grillo, J. Akolo, A. Ekong, A. Lasekan hám basqalar dańq qazanǵan.

Kórkem ónermentshilik rawajlanǵan. Pútin aǵashtan adam hám haywan kórinisi súwretlengen, gózzal naǵıs salınıp, tábiyat kórinisleri oyıp islengen ruwzıger buyımları, ózgeshe formadaǵı ılaydan islengen ıdıs, shiyshe hám sherim ıdıslar, zergerlik buyımları tayarlanadı. Bida aynashılari naǵıslı ıdıslar, Kano zergerleri altın hám gúmis bezewler, naǵıslı bilezikler jasaydı. Benin-Sitida bronza quymalar hám pil súyegi naǵıs oyıwshılıǵı dástúrleri saqlanıp qalǵan. Nıqap (dástúrlerde, karnavallarda taǵıladı), zerli naǵıslı stullar tayarlaw, gezlemeler toqıw, kesteshilik, zergerlik kórkem óneri rawajlanǵan. Putaq, paqal hám qamıstan sebet hám de mardan toqıw, aǵashdan jelpigish, qabaq qabıǵınan túrli gúlli ıdıs hám qasıqlar soǵıw keń tarqalǵan.

== Muzıkası ==
Nigeriya muzıka mádeniyatınıń túrli-túrliligi bul jerdegi xalıq dástúrleriniń ózgeshelikleri menen baylanıslı. Professional muzıka kórkem óneri orta ásirlerde quralǵan. Qáwim kekseleri basshılıǵında jaslar dástúr ayaq oyınları hám qosıqların, sázendelik sırların úyrener edi. Arab sayaxatshılarınıń gúwalıq beriwine qaraǵanda, orta ásir húkimdarları saraylarında sázende, qosıqshı hám ayaq oyınshı hayal-qızlardı saqlaǵan. XIX ásirde kolonizatorlik siyasatı hám xristian shaqırıqlarınıń aktiviligi aqibetinde bir qansha jergilikli dinler menen birge diniy muzıka da joq bolıp ketti. Evropa muzıkasınıń tásiri kúsheydi. Nigeriya saz ásbapları arasında baraban eń kóp tarqalǵan bolıp tabıladı. Jelkege asılatuǵın naǵıs hám háykelsheler menen bezetilgen bir membranalı, qoltıq astına asılatuǵın eki membranalı barabanlar, ngedegvu dep atalatuǵın shań bar. Arablar arqalı nay, qosnay, dáp, ud, sitra, algant sıyaqlı saz ásbapları kirip kelgen. Ǵárezsizlikke erisilgeninen keyin professional muzıka mádeniyatı rawajlandı. Nigeriyada ayrıqsha kompozitorlar mektebi payda boldı. A. Yuba, F. Sovande, S. Akpabot, A. Bankole, A. Fiberezima hám basqa kompozitorlar ataqlı. Folklor dástúrlerindegi spektakllerda xalıq qosıqları hám muzıkası jańlaydı. Yubanıń »Orman perileri«, »Abiku« hám »Alatangana« oyın dramaları buǵan mısal bola aladı. T. Oyelana »Adufe«, »Qandaǵı sıyqır« spektakllerine muzıka jazdı. Nigeriyanıń dáslepki operası — »Orukoro« Fiberezima qálemine tiyisli.

== Teatrı ==
Nigeriyada jasawshı xalıqlar dástúriy teatr tamashalarınıń tiykarın xojalıq hám dástúriy oyınları quraydı. Awıllardaǵı bayram hám saltanatlı áyyamlarda milliy lipas hám nıqap kiyip júrgen, tań qalarlıqtay mazmundaǵı oyınlar ótkerip kelingen. Olarda tábiyat kúshlerin ańlatıwshı qudaylar, ata-babalardıń ruwxları, ańız qaharmanları qatnasqan. XIX ásir ortalarında sol tiykarda zamanagóy teatr qáliplese basladı. Yoruba teatrınıń tiykarshılarınan biri, shayır hám qosıqshı Xubert Ogunde 1944-45-jıllarda kóshpeli teatr jámiyetin shólkemlestirip, onıń ushın násiyat hám úgit-násiyatlaw ruwxındaǵı pyesaların jazdı. Ǵárezsizlik jıllarında bul truppa professional kóshpeli jámáátke aylandı. Dramaturg hám rejissyor Duro Ladiptiń 60-jıllarda dúzgen teatr truppası keyinirek »Milliy teatr« atın aldı. Háweskerlik drama teatrlarında bolsa Evropa dramaturgiyası hám saxna texnikasınan paydalanıp basladı. Bir qansha shtatlarda jańa jámáátler dúzilgen.

== Kinosı==
1945-47-jıllarda bir neshe hújjetli lentalar súwretke alındı. 1960-jıllar basında rejissyor Sh. Olushola televidenie ushın bir qansha kórkem ádebiyatqa baylanıslı dóretpelerdi hám teatr spektakllerin ekranlastırdı. Sonnan keyin jaratılǵan hújjetli filmlerdiń ayırımları Tashkenttegi xalıq aralıq festivallarda kórsetildi. Birinshi tolıq metrajlı filmi »Eki adam hám eshki« (1966) bolıp tabıladı. »Shaxu Garbay« (1971), »Eki táǵdir« (1972), »Loray baba« (1973), »Ovu-Arusun« (1974), »Qara hayal quday« (1977), »Aye« (1979), »Pul húkimranlıǵı« (1981), »Azatlıq ushın&quot; (1981) hám basqa kórkem filmler jaratıldı. Mámlekette 200 ge jaqın kinoteatr bar. Jılına 6-8 kórkem film islep shıǵarıladı.

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{Afrika}}

== Sırtqı derekler ==
{{Commons kategoriya|Nigeriya}}

[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Afrika mámleketleri]]
[[Kategoriya:Nigeriya]]
[[Kategoriya:G15 mámleketleri]]</text>
      <sha1>giiupi1lxr6wf3nixvtr2d7k7f8f5ii</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Venesuela</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2896</id>
    <revision>
      <id>232641</id>
      <parentid>177638</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:56:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:G15 mámleketleri|G15 mámleketleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18077" sha1="motixmjeeu6ybwiwwcen02akvfbozmt" xml:space="preserve">{{Venesuela infoqutısı}}
'''Venesuela''' (Venezuela), '''Venesuela Bolivar Respublikası''' (República Bolivariana de Venezuela) — Qubla [[Amerika]]nıń arqasındaǵı mámleket. Arqasınan Karib teńizi hám [[Atlantika okeanı]] menen qorshalǵan. Maydanı 912,1 mıń km². Xalqı 28,2 mln. adam (2022). Paytaxtı — [[Karakas]] qalası. Basqarıw jaǵınan federal (paytaxt) okrug, 22 shtat, 72 federal aymaqqa bólingen.

== Mámleketlik basqarıw principi ==
Venesuela — federativ respublika. Ámeldegi [[konstituciya]]sı 1999-jıl 30-dekabrden kúshke kirgen. Mámleket hám húkimet baslıǵı — [[prezident]] (1999-jıl fevraldan Ugo Rafael Chaves Frias). Ol 6 jılǵa saylanadı, izbe-iz ekinshi márte saylanıwı múmkin. Nızam shıǵarıwshı húkimet bir palatalı parlament — Milliy assambleya; ol xalıq tárepinen ulıwma tuwrı jasırın dawıs beriw jolı menen 5 jılǵa saylanadı. Atqarıwshı hákimiyattı [[prezident]] basshılıǵındaǵı húkimet ámelge asıradı.

== Tábiyatı ==
Venesuela aymaǵı relyefine bola 3 bólimnen ibarat: arqa-batıs hám arqasında And tawlarınıń bir bólimi — Serrade-Perixa hám Kordilera-de Merida tawları (Bolivar shıńı, 5007 m), orayında Orinoko tegislikleri (Lyanos Orinoko) — uzınlıǵı 40-150 m ge shekem bolǵan allyuvial oypatlıq hám qubla-shıǵısta Gviana tegistawlıǵı — denudacion tegislik (300-400 m) bar. Venesuelanıń tiykarǵı qazılma baylıǵı neft (Venesuela shet aylanbası hám Marakaybo batıǵında) hám gaz, temir rudasınıń iri kánleri, marganes rudası, almaz, altın, nikel hám volfram kánleri de bar.
Íqlımı ıssı subekvatorial bolıp, jazda jawın kóp jawadı, qısı qurǵaq, qubla-batısta bolsa ıqlımı ekvatorial, ızǵar. Aylıq ortasha temperatura 25° tan 29° qa shekem, arqa-batısta 280 mm, oraylıq bóliminde 750-1200 mm, qubla-shıǵısta 2000 mm ge shekem hám qubla-batısta hám de Kordilera-de Meridanıń arqa janbawırlarında 2000-3000 mm ge shekem jawın jawadı. Dáryaları kóp, tiykarınan Orinoko dáryası basseynine kiredi; Orinokonıń joqarı aǵımı jáne onıń oń quyatuǵın dáryaları (Ventuari, Kaura, Karoni hám basqalar) kóp bosaǵalı, júdá kóp sarqıramalar payda etedi (dúnyada eń biyik Anxel sarqıraması — 1054 m Venesuela aymaǵında), shep quyatuǵın dáryalarında keme qatnaydı. Eń iri kóli — Marakaybo kóli. Qızıl laterit (ferrallit hám ferrit) topıraqlar kóbirek ushıraydı, qubla-shıǵıs hám qublasında podzol laterit, Tómen Lyanostıń arqasında hám Marakaybo oypatlıǵınıń qublasında otlaq-orman hám ılay topıraqlar tarqalǵan. Venesuela aymaǵınıń yarımınan kóbi orman, turaqlı jasıl ormanlarda qımbat bahalı terekler ósedi, biyik tawlarda otlaqlar bar. Lyanosta savannalar, oypatlıqlarında mangra putaqları kóp. Milliy baǵları: Kanayma, Serraniya-la-Neblina, Xaua-Sarisarinama hám basqalar. Haywanat dúnyası júdá bay. Bul jerde maymıllar, mayda buǵılar, jalqaw qumırsqaxor, saqlanatuǵın hám basqa haywanlar jasaydı. Quslardan qara tumsıqlı qotan, úlken shaptalıxor, totı, kolibrilar bar. Dáryalarda kayman (krokodil) hám elektrik jılanbalıqlar kóp.

== Xalqı ==
Tiykarınan, venesuellar (90%). Venesuelanıń qublasında yarım kóshpeli indeyc qáwimleri, shıǵısta Orinoko deltasında varrau, batısta, [[Kolumbiya]] shegarasında chibcha, karib hám aravak qáwimleri jasaydı. Mámleket tili — ispan tili. Dinge sıyınıwshılar tiykarınan katolikler. Qala xalqı 84%. Iri qalaları: [[Karakas]], Marakaybo, Barkisimeto, [[Valensiya]] hám basqalar.

== Tariyxı ==
Áyyemgi zamanlardan Venesuela aymaǵında aravak, karib hám basqa mayda dialektlerde sóylesetuǵın indeyc qáwimleri jasaǵan. Bul qáwimler baslanǵısh-jámáát basqarıw principiniń túrli basqıshlarında bolıp, ańshılıq, balıqshılıq hám dıyqanshılıq penen shuǵıllanǵan. 1498-jıl [[Xristofor Kolumb]] Venesuela jaǵalarına kirip kelgen. 1499-jıl ispanlardıń A. de Oxeda ekspediciyası Venesuela qurǵaqlıqların Marakaybo qoltıǵına shekem teksergeninde indeyclardıń suwda qazıqlar ústine qurılǵan turar jayların kórip, bul úlkeni Venesuela (kishi [[Veneciya]]) dep atadı. XVI ásir baslarında ispanlar Venesuelanı basıp aldı. 1810-jıl Venesuelada ǵárezsizlik ushın gúres baslandı. Bul gúreske F. Mirando, keyinirek S. Bolivar baslıq boldı. Nátiyjede 1811-jıl Venesuela ǵárezsizlikke eristi. 1819-jıl Venesuela Ullı [[Kolumbiya]] Respublikası quramına kirdi. 1830-jıldan Venesuela — ǵárezsiz mámleket. XIX ásirdiń 2-yarımınan mámleketke sırt el kapitalı suǵılıp kirdi. 1913-jılda neft kánleri ashıldı. Neft shıǵarıwdıń tez pát penen ósiwi nátiyjesinde islep shıǵarıwshı sanaattıń bir qansha tarmaqları payda boldı, bul bolsa mámlekettiń sociallıq hám ekonomikalıq rawajlanıwına sheshiwshi tásir etti. 1947-jıl general Medina Angarita áskeriy rejimi awdarılǵannan keyin, ataqlı jazıwshı Romulo Galegos mámleket prezidenti bolıp qaldı. Galegos húkimeti sırt el neft kompaniyaları dáramatlarınan mámleket paydasına alınatuǵın salıqtı kóbeytti, bul kompaniyalardıń iskerligin shekleytuǵın bir qansha ilajlar kórdi, sanaatta mámleket sektorın jaratıw, agrar reforma ótkeriw tuwrısında qarar qabılladı. Áne sol ilajlar, sonıń menen birge Venesuelanıń siyasiy ǵárezsizlikke erisiw jolındaǵı háreketi sırt el monopoliyalarınıń narazılıǵına sebep boldı. 1948-jıl noyabrde bir gruppa oficerler sırt el monopoliyaları járdeminde mámleket awdarıspaǵın ótkerdi. Peres Ximenes 1952-jılda zalım diktatura rejimin ornattı. Peres Ximenes húkimeti dáwirinde (1952-58) Venesuela ekonomikalıq tásirge tústi. Biraq mámlekettegi barlıq siyasiy kúshler birlesip, diktaturaǵa qarsı qurallı kóterilis kóterdi hám 1958-jıl yanvarda Ximenes húkimeti awdarıldı. Bul jeńis nátiyjesinde mámlekette demokratiyalıq joldan barıw, miynetkeshlerdiń eń zárúrli talapların qandırıw múmkinshiligi tuwıldı. Biraq prezident R. Betankur húkimeti milliy ǵárezsizlikti qorǵaw hám milliy ekonomikanı rawajlandırıw kerek dese de, ámelde reakcion kúshlerge jan beriw siyasatın júrgizdi. R. Betankurdıń reakcion siyasatınan mámlekettegi barlıq siyasiy gruppalar narazı edi. 1963-jıl dekabrde saylaǵan prezident R. Leoni húkimeti áne sonı esapqa alıp, ishki hám sırtqı siyasatta júdá ustalıq penen is tuta basladı. Biraq bul siyasat óz mánisine kóre, millet mápine qarsı siyasat bolǵanınan mámlekette aldıńǵı kúshlerdiń qarsılıǵı kúsheyip bardı. 1968-jıl aprelde húkimran «Demokratiyalıq háreket» partiyasında tártipsizlik júz berdi hám ol 1968-jıl prezident saylawında jeńiliske ushıradı. 1968-jıl prezident saylawında Social-xristian partiyasınıń basshısı R. Kaldera jeńiske erisip, 1969-74-jıllardaǵı múddetke mámleket baslıǵı etip tayınlandı. Sonnan keyin de Venesuelada mámleket prezidenti bir neshe ret ózgerdi. Venesuela 1945-jıldan BMSh aǵzası. [[Ózbekstan Respublikası]] menen diplomatiyalıq múnásibetlerin 1996-jıl 26-aprelde ornatqan. Milliy bayramı — 5-iyul — Ǵárezsizlik daǵaza etilgen kún (1811).

== Siyasiy partiyaları hám kásiplik awqamları ==
Demokratiyalıq háreket, 1941-jılda tiykar salınǵan; Xalıq saylaw háreketi, 1967-jılda dúzilgen; Milliy konvergenciya, 1993-jılda tiykar salınǵan; Respublikashı demokratiyalıq awqam, 1946-jılda dúzilgen; Social-xristian partiya, 1946-jılda dúzilgen; Socializm ushın háreket, 1971-jıl dúzilgen; Venesuela Kommunistlik partiyası, 1931-jıl dúzilgen; Radikal jumıs partiyası; Besinshi Respublika háreketi, 1997-jıl tiykar salınǵan; Shep revolyuciyalıq háreket, 1960-jıl dúzilgen. Kásiplik awqamları: Venesuela miynetkeshleriniń birden-bir orayı, 1963-jılda dúzilgen; Venesuela miynetkeshleri konfederaciyası, 1936-jılda shólkemlestirilgen.

== Xojalıǵı ==
Venesuela — [[Latın Amerikası]]nda ekonomikalıq tárepten rawajlanǵan mámleketlerden biri. Onıń xojalıǵı neft qazıp alıw jáne onı qayta islewge qánigelesken. Bul tarawda Venesuela dúnyada aldınǵı orınlardan birinde turadı. Mámleket neft hám gaz sanaatı, elektr energetika, temir rudasın tabıw hám neft ximiyası tarmaqların óz erkine alǵan. Venesuela jalpı óniminde sanaatı 48%, xizmet kórsetiw tarmaǵı 45%, awıl xojalıǵı 7% ti quraydı.

== Sanaatı ==
Mámleket valyuta túsimleriniń 90% ten kóbisin neft sanaatı támiyinleydi. Neftti qayta isleytuǵın 12 zavod jılına sálkem 80 mln. tonna neftti qayta isleydi. Sonıń menen birge tábiyiy gaz, joqarı sapalı temir rudası, boksit, marganes, nikel, altın, almaz, taskómir de qazıp alınadı. Jılına 61 mlrd. kVt-saat elektr energiya payda etiledi (yarımınan kóbi GES larda). Ximiya hám neft ximiya sanaatı, avtomobilsazlıq, qara metallurgiya rawajlanǵan. Azıq-awqat, toqımashılıq, ayaq kiyim, qaǵaz, cement sanaatı kárxanaları bar. Tiykarǵı sanaat orayları: Karakas, Marakaybo, Valensiya, Marakay, Puerto-Kabelo, La-Guayra.

== Awıl xojalıǵı ==
Ekonomikalıq aktiv xalıqtıń 12% ke jaqını sol tarawda bánt. Iri jer iyeligi joqarı esaplanadı. Jer maydanınıń 2% ke jaqını islenedi. Jaylaw hám otlaqlar 18%, basqa jerler 80%. Awıl xojalıǵı ónimleri mánisiniń yarımı diyqanshılıqqa tuwrı keledi. Biraq ol mámlekettiń azıq-awqatqa bolǵan mútájligin qanaatlandırmaydı. Dıyqanshılıq tiykarınan taw janbawırlarında hám teńiz jaǵasında rawajlanǵan. And tawlarındaǵı ormanlardı kesiw hám jaǵıw jolı menen de jer ashıp diyqanshılıq etedi. Tiykarǵı azıq-awqat eginleri: mákke, salı, kofe, kakao. Bunnan tısqarı kartoshka, dánli eginler, qumshekerqamıs, suwǵarılatuǵın jerlerde paxta da jetistiriledi. Shárwashılıqta qaramal, shoshqa, qoy hám eshki baǵıladı. Karakas, Marakaybo átiraplarında iri sútshilik fermaları bar. Biraq xalıqtıń sútke bolǵan mútájligi tek 50% qandırıladı. Teńiz hám dáryalarda balıq awlanadı.

== Transportı ==
Ishki júk tasıwdıń 90% ke jaqını avtomobil transportına tuwrı keledi. Avtomobil jollarıniń uzınlıǵı 101 mıń km, temirjollardıń uzınlıǵı 336 km. Teńiz sawda flotı bar. Tiykarǵı portları — La-Salina, Puerto-Kabelo, Marakaybo, Amuay, Punta-Kardon. Shetke shıǵarılatuǵın ónimlerdiń 9/10 bólegin neft hám neft ónimler quraydı; sonday-aq alyuminiy, temir rudası, prokat, ximiyalıq ónimler, mineral shiyki onim, altın da shıǵaradı. Shetten mashina hám ásbap-úskene,
saqlıq bólimler, azıq-awqat ónimleri, dári-darmaq, transport quralları, biyday, mákke, sút ónimlerin aladı. Sırtqı sawdadaǵı tiykarǵı qarıydarları: AQSh, Braziliya, Germaniya, Kanada, Italiya, Yaponiya hám basqalar. Pul birligi — bolivar.

== Medicinalıq xızmeti ==
Venesuela Densawlıqtı saqlaw ministrligi basshılıq etedi. Mámleket emlew mákemelerinde biypul medicinalıq xızmet kórsetiledi, menshikli shıpakerler de bar. Mámlekettegi emlewxanalarda 40 mıńǵa jaqın orın bar. 15 mıń shıpaker xızmet kórsetedi. Shıpakerlerdi universitetlerdiń 7 fakulteti tayarlaydı.

== Bilimlendiriwi, ilimiy hám mádeniy-aǵartıwshılıq mákemeleri ==
Mámlekette 7 jastan 14 jasqa deyingi balalarǵa biypul májbúriy tálim beriledi. Baslanǵısh mektepte 6 jıl, orta mektepte (liceyde) 5 jıl oqıtıladı. Menshikli mektepler de bar. Karakasta Oraylıq universitet, Valensiya, Marakaybo, Merida qalalarında universitetler bar. Milliy til akademiyası (1882), medicina akademiyası (1904), kóplegen ilimiy izertlew shólkemi hám 60 ilimiy jámiyet, Karakasta Milliy kitapxana (1883), Súwretlew kórkem óner, tariyx hám S. Bolivar muzeyleri bar.

== Baspasózi, radioesittiriw hám telekórsetiwi ==
Venesuelada basıp shıǵarılatuǵın iri gazetalar: «Nasional» («Millet», 1943-jıldan), «Universal» (1909-jıldan ), «Ultimas notisias» («Sońǵı xabarlar», 1941-jıldan), «Mundo» («Jáhán», 1958-jıldan). Iri jurnalları: «Momento» («Jıldam», 1959-jıldan), «Elite» («Elita», 1925-jıldan). Venpres húkimet informaciya agentligi 1975-jılda dúzilgen; «Innak» menshikli xabar agentligi 1958-jıldan beri isleydi. Radioesittiriw 1930-jıldan (tiykarınan ispan tilinde), telekórsetiwler 1952-jıldan alıp barıladı. Bir qansha radio hám telestanciyalar bar. Radioesittiriw hám telekórsetiwlerdi Venesuela Milliy radiosı hám Venesuela Milliy televideniesi qadaǵalaydı.

== Ádebiyatı ==
Ispanlar basıp alǵanǵa shekem bolǵan indeyclardıń xalıq awızeki dóretiwshiligi úlgileri saqlanıp qalmaǵan. Jazba ádebiyat tiykarınan ispan tilinde rawajlana basladı. XIX ásir baslarında satirik Venesuela Salias, shayır X. A. Montenegro, dramaturg X. D. Dias, publicistler F. Miranda hám S. Bolivar dóretpelerinde aǵartıwshılıq ideyaları kórindi. Venesuela ǵárezsizlikke eriskennen keyingi jańa ádebiyattıń qáliplesiwinde shayır hám alım Andreas Belonıń aǵartıwshılıq ruwxında jazılǵan «Poeziyaǵa shaqırıw», «Tropikalıq dıyqanshılıq húrmetine» poemaları áhmiyetli rol oynaydı. XIX ásirdiń 2-yarımınan Venesuela ádebiyatında romantizm húkimranlıq etti. Bul aǵımnıń X. P. Bonalde, X. R. Yenes, X. Kalkano sıyaqlı wákilleri dóretiwshiliginde Evropa hám Amerika romantizmi dóretpelerine eliklew kúshli. XIX-XX ásirler shegarasında naturalizm hám modernizm aǵımları payda boldı. Demokratiyalıq hám revolyuciyalıq háreketler tásirinde sın kózqarastan realizm rawajlandı. Mámlekettegi social qarama-qarsılıqlar, miynetkeshlerdiń jarlı turmısı R. Galegos («Salar shańaraǵınan aqırǵı adam», 1920; «Donya Barbara», 1929; «Jarlı negr», 1937), R. D. Sanches («Neft», 1936), M. O. Silva («Bezgek», 1939; «Bos qalǵan úyler», 1957) sıyaqlı jazıwshılar dóretiwshiliginde óz kórinisin tawdı. G. L. Karreri «Meniń kelispewshiligim» (1962) gúrrińler toplamında, E. Subero «Qarańǵılıqta» (1963), E. Kolombani «Búgin shaqırıw etemen» (1963) kitaplarında xalıqtıń kópshilik bóliminiń narazılıq keyipi hám gúreslerin sáwlelendirdi. Aǵartıwshı jazıwshılar tınıshlıq, demokratiya jolında nátiyjeli dóretiwshilik etpekte.

== Arxitektura hám súwretlew kórkem óneri ==
Palma shaxları jabılǵan ılashıqlar indeyclerdiń turar jayları bolǵan. XVI ásirden baslap ispanlar tárepinen qalalar qurıla basladı. XVIII ásirde Venesuela qalalarında imaratlar, tiykarınan, qala maydanı átirapında (barokko usılında) qurıldı. La-Guayra, Puerto-Kabelo, Karakas hám basqa da qalalarda eki qabatlı turar jay, sawda, basqarıw imaratlar hám de ibadatxanalar qurılısı háwij aldı. XIX-XX ásirlerde Venesuelada Evropa usılında qurılǵan kóp qabatlı hár túrlı arxitekturalıq imaratlar boy kóterdi. L. Urdaneta, R. Garema, G. Bermudes sıyaqlı arxitektorlar jetilisti. Qurılıs, tiykarınan, Karakasta rawajlandı. Latın Amerikasınıń ataqlı arxitektorı K. R. Vilyanueva qatnasıwında Venesuelada universitet qalashası hám basqa imaratlar qurıldı. Zamanagóy arxitektorlıq temir-beton konstrukciyalar tiykarında rawajlandı. Venesuela aymaǵında ispanlar basıp alǵanǵaa shekem indeycler gúlálshılıǵı hám jartas súwretshiligi rawajlanǵan edi. XVII-XVIII ásirler súwretshiligi hám músinshiligi tiykarınan diniy xarakterde. XIX ásir baslarında jergilikli portret kórkem óneri payda boldı (X. Lovera). XIX ásir ortalarında azatlıq háreketiniń tásirinde patriotlıq ruwxındaǵı tariyxıy músinshilik (M. Gonsales, E. Palasiosi-Kavelo) hám súwretshilik (M. Tovari-Tovar, A. Michelena) rawajlandı. XIX ásir aqırı — XX ásir baslarında janr A. Michelena, romantik K. Roxas, tábiyat kórinisi F. Brandt, impressionizm wákilleri — E. Boggio, R. Monasterios sıyaqlı súwretshiler dóretiwshilik etti. Venesuela kórkem ónerinde realizm menen bir qatarda modernizm aǵımları da tarqalǵan.

== Teatr ==
Karakasta XVI ásirden baslap teatr tamashaları ara-tura kórsetilip basladı. 1853-jıl Marakayboda birinshi milliy komediya («hújdansız, sıqmar hám erinshek», M. Fernandes) saxnalastırıldı. XIX ásirdiń aqırı — XX ásirdiń birinshi yarımında Venesuela dramaturgiyasındaǵı janlanıw teatr kórkem ónerinde de óz kórinisin taptı. 50-jıllarda bir neshe teatr mektepleri ashıldı. Karakasta Komediya teatri, «Teatr munisipal», «Teatro nasonal», «Poliedro», «Ateneo» hám basqa teatrlar bar. Marakaybo, Barkisimeto, Merida sıyaqlı qalalarda da teatrlar bar. I. Gramko, S. Renxifo, V. Franko, I. Jikron hám basqalardıń pyesaları qoyıladı. A. de Pasi-Mateos, K. Ortis, A. Lopes, N. Kuriyel, X. Torres hám basqa teatr ǵayratkerleri ataqlı. 1959-jıldan Venesuela teatrı festivalı ótkerip turıladı.

== Kino ==
Venesuelada birinshi film («Karakasta karnaval») 1909-jıl súwretke alınǵan. Milliy kino kórkem óneri bolsa XX ásirdiń 30-jıllarında júzege keldi. 1948-54-jıllarda Karakasta «Bolivar film» kinostudiyası isledi. Bir neshe kinoprokat firması bar. Venesuelada jılına 2-3 tolıq metrajlı film islep shıǵarıladı. Venesuelada tayarlanǵan «Morena Klara» kóp seriallı kórkem filmi Ózbekstan televideniesi arqalı bir neshe ret kórsetildi. S. Enrikes, Ol. Petersen, M. Lara, R. Chalbaud, A. Roxas, E. Fernani, E. Montexo Venesuelanıń ataqlı kino ǵayratkerleri bolıp tabıladı. Venesuelanıń Ózbekstan Respublikasınan geografiyalıq tárepten alıslıǵı sebepli olar ortasındaǵı sawda ekonomikalıq baylanıslar endiǵana rawajlana basladı. Eki mámleket ortasındaǵı tovar aylanbası 1997-jılda tek 0,2 mıń AQSh dolların quradı.

[[Kategoriya: Mámleketler]]
[[Kategoriya:Venesuela| ]]
[[Kategoriya:Qubla Amerika]]
[[Kategoriya:G15 mámleketleri]]</text>
      <sha1>motixmjeeu6ybwiwwcen02akvfbozmt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Malayziya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2897</id>
    <revision>
      <id>232636</id>
      <parentid>190428</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:55:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:G15 mámleketleri|G15 mámleketleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16751" sha1="ooseetzl2z5j7qihjlea2w0u3d5d9fb" xml:space="preserve">'''Malayziya''' yamasa '''Malaysia''' (malaysha: Malaysia) (Persekutuan Deneh Malaysia) - [[Qubla-shıǵıs Aziya]]daǵı mámleket. Aymaǵın Qubla Qıtay teńizi ekige ajıratıp turadı; Batıs Malayziya (Malayya) Malakka yarım atawınıń qublada, Shıǵıs Malayziya Kalimantal atawınıń arqa bóliminde jaylasqan. Maydanı 332,8 mıń km². Xalqı 22,2 mln. adam (2001). Paytaxtı - [[Kuala Lumpur]] qalası. Basqarıw tárepten 13 shtat hám 2 federal aymaqqa bólinedi.

== Mámleketlik basqarıw principi ==
Malayziya - federativ mámleket, konstituciyali monarxiya. [[Ullı Britaniya]] basshılıǵındaǵı Ózara doslıq quramında. Ámeldegi Konstituciyası 1963-jılda qabıl etilgen, oǵan Malayya federaciyasınıń 1957-jılǵı Konstituciyası tiykar etip alınǵan hám keyinirek ózgerisler kirgizilgen. Mámleket baslıǵı - joqarı húkimdar (patsha, 2001-jıl 12-dekabrden Sultan Tuanku Sayd Sirojiddin Sayd Nutra Jamolullayl), ol 9 malayya keńesinde jasırın dawıs beriw jolı menen 5 jıl múddetke saylanadı. Nızam shıǵarıwshı organı - 2 palatalı parlament. Atqarıwshı hákimiyattı bas ministr basshılıǵındaǵı ministrler mákemesi ámelge asıradı.

== Tábiyatı ==
Malayziya ekvator regionında jaylasqan. Malakka yarım atawınıń úlken bólimin tóbelikler, tómen hám ortasha biyikliktegi tawlar (biyikligi 1000-2000 m; eń biyik noqatı - Taxan tawı, 2190 m) iyelegen. Jaǵa bólimleri (eni 90 km ge shekem) oypatlıq. Kalimantan atawınıń jaǵaları da tegislik, orta bólegi tóbelikler hám 2000-2400 m biyikliktegi tawlar bolıp tabıladı. Malayziyadaǵı eń biyik shıń - Kinabalu tawı (4101 m). Íqlımı ekvatorǵa tán, arqaraqta subekvator mussonlı ıqlım. Ortasha aylıq temperatura jıl dawamında 25-28°, Jıllıq jawın jaǵalarda 2000-5000 mm. Dáryaları (Rajang, Paxang, Baram, Kinabatangan hám basqalar) suwlı. Topıraqları podzollasqan laterit, pástegisliklerde allyuvial topıraqlar. Jer maydanınıń 3/4 bólimi mudam jasıl ızǵar tropikalıq orman. Palma, bambuk, tawlarında emen, dafna hám basqalar ósedi. Orman haywanları kóp. Iri haywanlardan pil, eki shaqlı nosorog, gimalay ayıwı, jolbarıs, qaplan, jabayı buǵalar, sonıń menen birge, meshin, krokodil, buwma jılanlar bar. Tropikalıq ormanlardıń ósimlik hám haywanat dúnyası Taman-Negara, Bako milliy baǵlarında qorıqlanadı.

== Xalqı ==
Xalqınıń 54% malayyalar, 34% qıtaylar, 10% hindler hám basqalar, mámleketlik tili - malayziya tili, mámleket dini - islam. Qala xalqı 75% (2018). Iri qalaları: [[Kuala Lumpur]], Jorjtaun, Ipox, JoxorBaru hám basqalar.

== Tariyxı ==
Malayziya aymaǵında adam dáslepki paleolit dáwirinen jasaydı. Eramızǵa shekemgi 3-1 mıń jıllıqlarda Malakka yarım atawǵa Qıtaydıń qubla-batısınan avstronez qáwimler kelip jayǵasqan. Eramızǵa shekemgi 1 mıń jıllıq baslarında Oraylıq Sumatradan malayyalardıń áwladları kóship kelgen. Malakka yarım ataw xalqınıń Hindstan menen sawda hám mádeniy baylanısları bul jerde dáslepki mámleketlerdiń júzege keliwinde úlken áhmiyetli orındı iyelegen. Bunday mámleketler Malakka yarım atawınıń arqasında, dáryalardıń quyılıw jayındaǵı qalalarda payda bolǵan. Bul qala mámleketler III-XIV ásirlerde ózinen kúshlilew qońsılas mámleketlerge baǵınıqlı bolǵan.

XV ásirde hám XVI ásir baslarında Malakka yarım atawı, Riau arxipelagi hám Sumatra atawınıń shıǵıs bólimi Malakka sultanlıǵı qol astında birlestirildi. 1511-jıl Malakka sultanlıǵın Portugaliya basıp aldı. Malayziya aymaǵınıń batıs bólimi - Malayyada bir neshe sultanlıqlar dúzildi, bulardan eń irisi - Joxor XVI-XVIII ásirlerde pútkil Malayyanı óz hákimiyatı astında birlestiriwge háreket etti. 1641-jıl Malakkanı gollandlar basıp aldı. XVIII ásir aqırınan Malayya mámleketine inglis kolonizatorları tásir kórsete basladı. 1786-1888 jıllar dawamında inglisler házirgi Malayziya aymaǵınıń úlken bólimin basıp aldı. Kolonizatorlarǵa qarsı urıs hám de kóterilisler boldı (1791, 1831-32, 1875-76, 1891-94 hám taǵı basqalar).

[[Ekinshi jáhán urısı]] dáwirinde Malayziyanı yapon armiyası basıp aldı. 1943-jıl Malayziyada basqınshılarǵa qarsı xalıq armiyası dúzildi. 1945-jıl 2-sentyabrde yapon basqınshıları xalıq armiyası tárepinen wayran etildi, mámlekette demokratiyalıq húkimet organı - xalıq komitetleri dúzildi. Kóp ótpey inglis kolonizatorları Malayziyaǵa qaytıp, ilgeri qaraqshılıq rejimin ornatıwǵa háreket etti. Áyne waqıtta kolonizatorlar milliy azatlıq háreketine siyasiy hiyle jolı menen ziyan jetkeriwge umtıldı. 1946 hám 1948-jıllardaǵı konstituciya reformasına kóre, Singapur Malayyadan ajıratıldı. Malayya 1946-jıldan Malayya Awqamı hám 1948-jıldan Malayya Federaciyası dep ataldı. 1946-jıl Saravak hám Sabax Ullı Britaniya koloniyasına aylandı. 1948-jıl iyunda inglis hákimiyatı mámlekettegi milliy azatlıq háreketine qarsı hújimge ótti.

1949-jıl fevralda malayya xalqınıń Azatlıq armiyası dúzildi. 1955-jıl Malayya Federaciyasınıń nızam shıǵarıwshı keńesine saylawda Federaciyanıń Britaniya Doslıq awqamı sheńberinde ǵárezsizligin jaqlap shıqqan Úsh partiya awqamı (1957-jıldan Awqam partiyası) jeńiske eristi. 1957-jıl 31-avgustta Malayya Federaciyası ǵárezsizligi daǵaza etildi. 1963-jıl 9-iyunda Londonda Ullı Britaniya, Malayya Federaciyası, Singapur, Sabax hám Saravak arasında Malayziya Federaciyası dúzilgenligi tuwrısında ózara pitimge qol qoyıldı; 1965-jıl Malayziya menen Singapur húkimeti arasında kelispewshilik bolıp, Singapur Federaciya quramınan shıǵıp ketti. Malayziya 1963-jıldan BMSh aǵzası. 1992-jıl 1-yanvarda Ózbekstan Respublikası menen diplomatiyalıq qatnasların ornatqan. Malayziyanıń milliy bayramı - 31-avgust - Milliy kúni (1957).

== Siyasiy partiyaları, kásiplik awqamları ==
Ulıwma Malayziya islam partiyası, 1951-jılda dúzilgen; Malayziya hind kongressi, 1946-jılda tiykar salınǵan; Malayziya Qıtay awqamı, 1949-jılda dúzilgen; Malayya birlesken milliy shólkemi (jańa), 1988-jılda tiykar salınǵan; Demokratiyalıq háreket partiyası, 1966-jılda dúzilgen; Milliy front, 1973-jılda 12 partiyanıń húkimran koaliciyası (birlespesi) formasında dúzilgen. Malayziya kásiplik awqamları kongressi, 1949-jılda dúzilgen.

== Ekonomikası ==
Malayziya - industrial-agrar mámleket. Jalpı ishki ónimde islep shıǵarıw sanaatınıń úlesi - 28,7%, kánshilik sanaatınıń úlesi - 9,3%, awıl xojalıǵınıń úlesi - 17,3%. Malayziyanıń tiykarǵı egini - salı bolsa da, mámleket mútájligin qandırmaydı. Mámleket ekonomikasınıń eń zárúrli tarmaǵı kauchuk islep shıǵarıw bolıp tabıladı. Bunnan tısqarı, kokos palmasi, ananas, kakao, chay, burısh, palız eginleri, miyweler jetilistiriledi. Shárwashılıq tómen rawajlanǵan; qaramal, shoshqa baǵıladı. Teńiz jaǵası qasında hám dáryalarda balıq awlanadı. Eksport ushın aǵash tayarlanadı. Malayziya sanaatınıń tiykarǵı tarmaqları: elektrotexnika, neftti qayta islew, ximiya, metallurgiya, avtomobil, toqımashılıq, azıq-awqat sanaatı; kánshiliktiń tiykarǵı tarmaqları: neft, tábiyiy gaz, qalay, temir hám mıs rudaları, boksit tabıw. Malayziya integral sxema, kondicioner, radio hám teleapparaturalar islep shıǵarıw boyınsha dúnyadaǵı jetekshi mámleketlerden biri. Jılına 24,8 mlrd. kVt/saat elektr energiya payda etiledi. Kauchuk, palma mayı, qalay eksport etiwde dúnyada aldınǵı orınlardan birinde turadı. Ónermentshilik (ganch naǵıs oyıwshılıq, zergerlik, kesteshilik hám basqalar) rawajlanǵan.

== Transportı ==
Temirjolları uzınlıǵı 2,2 mıń, avtomobil jolları uzınlıǵı 52,5 mıń km. Teńiz sawda flotınıń tonnası - 2,9 mln. tonna dedveyt. Teńiz portları: Kelang, Jorjtaun, Kuantan, Kuala Lumpur. Jorjtaun, Kota-Kinabaluda aeroportlar bar. Malayziya shetke neft, elektron hám elektrotexnika buyımları, awıl xojalıǵı ónimleri, transport quralları (atap aytqanda, avtomobil), rezina texnika, toqımashılıq ónimleri, ayaq kiyim, kiyim-kenshek satadı; shetten mashina úskene, sanaat hám optika úskeneleri, transport quralları, stanoklar, azıq-awqat satıp aladı. Sawda-satıqtaǵı tiykarǵı klientleri: Yaponiya, Singapur, AQSh, Evropa Jámiyetshiligi mámleketleri, Qubla Kareya, Qıtay, Tayvan. Pul birligi - ringgit (Malayziya dolları).

== Bilimlendiriwi, ilimiy hám mádeniy-aǵartıwshılıq mákemeleri ==
Xalıq bilimlendiriwi sisteması 6 jıllıq baslanǵısh mektep (6 jastan 12 jasqa shekem bolǵan balalar ushın), 3 jıllıq kishi orta mektep hám 2 jıllıq úlken orta mektep (úlken orta mektep janında sociallıq, tábiyiy-ilimiy hám texnika hám de kásip-óner tálimi bólimleri bar) ten ibarat. Ónermentshilik mektepleri, orta texnika kolledjleri hám asırılǵan taypadaǵı texnika kolledjlerinde de túrli kásipler úyretiledi. Kuala-Lumpur universiteti (1962), Milliy universitet (1970), Texnologiya universiteti (1972), awıl xojalıǵı universiteti (1973), Jorjtaundaǵı universitet joqarı tálim beredi. Kuala-Lumpurda Milliy kitapxana (1971), Milliy muzey (1963, arxeologiya, etnika, zoologiya kompleksi menen) bar. Tábiyiy kauchukti izertlew institutı, Malayziya ilimiy izertlew institutı, ormanshılıq hám tropikalıq balıqshılıq izertlew orayları, medicina ilimiy izertlew institutı, Sociallıq pánler tariyxı jámiyeti, Malayya tili hám ádebiyatı agentligi, Tamil tili jámiyeti bar.

== Baspasózi, radioesittiriwi hám telekórsetiwi ==
Mámlekette basıp shıǵarılatuǵın iri gazetalar: «Berita harian» («Kún jańalıqları», Malayziya tilinde shıǵatuǵın kúndelik gazeta, 1957-jıldan), «Biznes tayms» («Biznes waqtı», inglis tilinde shıǵatuǵın kúndelik gazeta, 1976-jıldan), «Malay meyl» («Malayya pochtası», inglis tilinde shıǵatuǵın keshki gazeta, 1896-jıldan), «Mingguan Malayziya» («Malayziya hápte ishinde», Malayziya tilinde shıǵatuǵın ekshembilik gazeta, 1964-jıldan), «Nanyan shembio» («Qubla teńizler sawda gazetası», Qıtay tilinde shıǵatuǵın kúndelik gazeta, 1923-jıldan), «Star» («Juldız», inglis tilinde shıǵatuǵın kúndelik gazeta, 1971-jıldan), «Tamil nesan» («Tamiller qorıqshısı», tamil tilinde shıǵatuǵın kúndelik gazeta, 1924-jıldan) hám basqalar. Bernama informaciya agentligi, 1967-jılda shólkemlestirilgen. Malayziya radiosı 1946-jıldan, Malayziya televideniesi 1963-jıldan isleydi.

== Ádebiyatı ==
Ádebiyatı malayya, qıtay, tamil hám inglis tillerinde. Malayya tilinde jaratılǵan ádebiyat tiykarǵı orındı iyeleydi. VII ásirde tariyxıy, huqıqıy, diniy temalardaǵı dóretpeler, áwliye-payǵambarlardıń qıssaları, násiyatgóylik ádebiyatı jaratıla basladı. Malayya ádebiyatınıń jańa dáwirin baslap bergen avtor Abdulla ibn Abdulqadir Munshiy bolıp esaplanadı. Ol óziniń «Abdulla haqqında qıssa» (1849) shıǵarmasında sociallıq teńsizlik, bilimsizliklerdi sın pikir astına aladı. 1925-26-jıllarda Sayd Shayıq ibn Axmed Al-Hodiniń zamanagóy Mısır turmısınan alıp jazǵan «Farida Xanım» romanı maydanǵa keldi. Keyinirek Ahmad Navobi bin Muhammed Ali, Ahmed ibn Ismail hám basqalar da kóplegen dóretpeler jaratıp basladı. Ahmed bin Haji Muhammed Rashid Tol dáslepki ret malayya qaharmanları qatnasıwındaǵı «Haqıyqıy dos» (1927), «Bul Salmami?» (1928) hám basqa da romanlar jarattı.

30-jıllarda jańa indonez ádebiyatınıń tásiri kúsheydi; A. Samad bin Ahmed, A. Baxtiyar, R. Mansur hám basqalardıń milliy ruwxtaǵı romanları payda boldı. Atap aytqanda, milliy háreket ǵayratkeri Abdullah Siddiqtıń «Birge gúreseyik» (1941) romanında patriotlıq hám kolonizatorlarǵa qarsı gúres temaları keń sáwlelendirildi. 50-jıllarda ádebiyatta tiykarǵı orındı xalıq turmısına arnalǵan qosıq hám gúrrińler iyeledi. 1950-jıl bir topar qálemshiler - K. Mas, U. Avang, M. Asraf, A. Samad Ismail hám basqa «50-jıllar áwladı» ádebiyat birlespesin quradı hám «Kórkem óner jámiyet ushın» degen urandı alǵa súrdi. Milliy azatlıq háreketi ádebiyattıń tiykarǵı teması bolıp qaldı. Keyingi jıllarda A. Samad Sayd («Salina»), A. Vati («Sheńber»), A. Ali («Krizis»), A. Samad Ismail («Wázir»), Ibrahim Umar («Sheptegi qádem»), S. Usman Kelantan («Arqa-shıǵıstaǵı epkin») hám basqalardıń dóretpelerinde áhmiyetli sociallıq máseleler kóterilgen. Malayziyada tamil (S. Vadivel, J. Perumal, G. S. Shanmugam), qıtay (Sun Ya, Szyan Jen) hám inglis (Li Kok-Yang, Uy Bun-Seng) tillerinde de ádebiyat rawajlanbaqta.

== Arxitektura hám súwretlew kórkem óneri ==
Malayziya aymaǵında eramızǵa shekemgi 1 mıń jıllıqtıń 2-yarımına tiyisli gúlli ılaydan islengen ıdıs hám háykeller (Alor-Gajax hám Berxallimadaǵı tas estelikler), Klangda hám Tembeling dáryası boyında úlken terrasalar, saǵanalar, jez buyımlar tabılǵan. VII-VIII ásirlerge shekem hind úlgilerine eliklegen: Budda ibadatxanaları hám háykelleri tiklengen. Bezew kórkem ónerinde altın hám gúmisten, shayı, ılaydan islengen ıdıstan paydalanılǵan, kesteshilik rawajlanǵan. XIV ásirden islam dini kirip keliwi múnásibeti menen musulman imaratların qurıw dástúr boldı (Perax, Kedax hám Joxorda XVII-XVIII ásirlerde meshit hám mazarlar qurılǵan). XV-XIX ásirlerde, ásirese, gúlalshılıqta qıtaylardıń tásiri kúsheydi. XVI ásirde kolonizatorlar bastırıp kelgennen keyin, áyyemgi mádeniyat páseńlewge ushırap, evropasha arxitektorlıq hám kórkem óner formaları engizile basladı. XIX ásir 2-yarımında qalalar (Pinang, Kuala-Lumpur) rawajlandı. Evropa, Qıtay, Hindstan, musulman usılları qosılıwınan ibarat ımaratlar qurıldı. Turar jaylar qazıq hám taslar ústine, jerge aǵash hám de bambuk sırıqlardan payda etildi.

XX ásirden úlken qalalar janında Tesak, Joxor-Baru, Batterert sıyaqlı joldas qalashalar júzege kele basladı. Malayyanıń «kampong» dep atalıwshı awılları tıǵız tárizde yamasa jollar, dáryalar, taw oypatlıqları boylap jaylastırıladı. Malayziya dáryalarında bambuk ılashıqlı sallardı, úy-qayıqlardı ushıratıw múmkin. Mámlekettiń áyyemgi xalqı bolǵan pánjezar adamları bambuk hám palma japıraqlarınan jasalǵan qosta jasaydı. Jańa awıllarda gerbish, temir-beton hám aǵashtan úyler qurılmaqta. XX ásir baslarınan shını islep shıǵarıw jolǵa qoyıldı. Xojalıqlarda toqılǵan gezlemeden sarongi dep atalıwshı milliy kiyim hám oramallar zardozlıq usılında tayarlanadı. Perakda kesteshilik rawajlanǵan. Kelantan zergerleri zebi-ziynat buyımları, oyma naǵıslı ıdıslar, qumanlar, qutılar soǵadı. Malayziyanıń zamanagóy súwretlew kórkem ónerinde súwretshilik, músinshilik rawajlanǵan. Ónermentshiliktiń gúlalshılıq, toqımashılıq, sebet toqıw sıyaqlı túrleri saqlanǵan.

== Kinosı ==
Hár jılı mámleketke 1000 ǵa shekem shet el filmi keltiriledi. Bunday shárayatta milliy kinematografiyanıń rawajlanıwı júdá qıyın. Malayziyada dáslepki anıq milliy kinofilmler 50-jıllardıń aqırlarında jaratıldı. Olardıń kópshiligi dástúriy muzıkalıq dramalardan ibarat. Rejissyor, scenariyshi, kompozitor, aktyor hám qosıqshı P. Remli sonday dramalardı saxnalastırıwǵa qánigelesken. Keyingi jıllardaǵı ádewir kinokartinalar Tailand, Singapur, Filippin, Indoneziya sıyaqlı mámleketler menen birgelikte jaratıldı. 1981-jılda kinonı rawajlandırıw shólkemi dúzilgen. Kórkem filmler arasında tómendegiler bar: «Xang Tuax» (rejissyorı F. Mejundar), «Semerax Padi» (rejissyorı P. Remli), «Jılama» (rejissyorı R. Timoer), «Muhabbat hám qosıq» (rejissyorı D. Sulong), «Erteńgi kún úmitinde» (rejissyorı D. Quyashuddin), «Ana, anajan» (rejissyorı A. Mahmud).

== Ózbekstan - Malayziya qatnasları ==
Tiykarǵı maqala: Ózbekstan — Malayziya qatnasları 
 
== Sport ==
Malayziyadaǵı eń rawajlanǵan sport túri bul badminton, bowling, futbol hám skvosh esaplanadı. Golfqa da házirgi kúnde úlken itibar berilip atır. Malayziyada hár jılı iri jarıslar ótkeriledi, atap aytqanda 1998-jılda ótkerilgen «Sheriklik oyınlari» (inglisshe: Commonwealth Games).

== Sırtqı siltemeler ==
{{commons|Malayziya}}

{{Aziya}}
{{Authority control}}

[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Aziya]]
[[Kategoriya:Aziya mámleketleri]]
[[Kategoriya:G15 mámleketleri]]</text>
      <sha1>ooseetzl2z5j7qihjlea2w0u3d5d9fb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kuveyt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2902</id>
    <revision>
      <id>232646</id>
      <parentid>190397</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:03:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:Parsı qoltıǵı birge islesiw keńesine aǵza mámleketler|Parsı qoltıǵı birge islesiw keńesine aǵza mámleketler]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12021" sha1="n54hsykacbalzbm1jei18xqiiee5l1b" xml:space="preserve">{{Dereksiz}}
''Bul terminniń basqa da mánisleri bar. Qarańız: [[Kuveyt (mánisleri)]]''

'''Kuveyt''', Kuveyt Mámleketi geyde Kuveyt (Mámleket al-Kuveyt) - Arabstan yarım atawında, Parsı qoltıǵınıń arqa-batıs jaǵasındaǵı mámleket. Maydanı 17,8 mıń km². Xalqı 2,04 mln. adam (2001). Paytaxtı - [[Al-Kuveyt]] qalası. Basqarıw tárepten 3 wálayatqa bólinedi.

== Mámleketlik basqarıw principi ==
Kuveyt - konstituciyalıq monarxiya. Ámeldegi Konstituciyası 1962-jıl 16-noyabrde qabıl etilgen. Mámleket baslıǵı - ámir (1977-jıldan shayıq Jobir al-Ahmad al-Jobir as-Saboh). Nızam shıǵarıwshı hákimiyattı ámir hám parlament - Milliy Jıynalıs, atqarıwshı hákimiyattı ámir hám Ministrler Keńesi (húkimet) ámelge asıradı.

== Tábiyatı ==
Jer maydanınıń kóp bólegi batıstan shıǵısqa tómenlep baratuǵın plato. Parsı qoltıǵınıń jaǵası batpaqlı oypatlıq. Kuveyt aymaǵı Afrika—Arabstan platformasınıń arqa-shıǵısında. Basra - Kuveyt sineklizasında jaylasqan. Íqlımı qurǵaq, tropikalıq ıqlım. Yanvardıń temperaturası 11°, iyul ayı 34°. Jıllıq jawın 100-150 mm. Landshaftı: arqa bóleginde taslaq, oraylıq hám qubla bólegine qaray qumlı shól menen almasıp baradı. Ósimlik az, topıraǵı boz topıraq.

== Xalqı ==
Xalqınıń 90% ke jaqını arablar, olardıń yarımınan kóbi emigrantlar. Kóshpeli sahra adamları, indiyalıq hám pakistanlıqlar, iranlıqlar da jasaydı. Rásmiy tili - arab tili. Dini - [[islam]]. Xalıqtıń 96% i qalalarda jasaydı. Iri qalaları: Al-Kuveyt hám Al-Ahmadi.

== Tariyxı ==
Eramızǵa shekemgi 3 mıń jıllıqqa shekem Kuveyt aymaǵı Bobil, Ossuriya hám Iran mámleketleri quramına kirgen. Onnan keyingi dáwirlerde bolsa túrli mámleketler arasında talas bolıp keldi. VII ásirden Kuveyt Arab xalifalıǵı, XVI ásirden Osmanlı túrk saltanatı quramında. XVIII ásir ortalarınan Kuveytta húkimet as-Saboh dinastiyası shayıqları qolında. XVIII ásirdiń 60-jıllarınan Kuveytqa Britaniyanıń ost-Indiya kompaniyası kirip kelip basladı. 1899-jıldan Kuveyt ámelde Ullı Britaniya ıqtıyarına ótti. Kuveyt xalqınıń gúresi nátiyjesinde 1961-jıl 19-iyunda Kuveyt ǵárezsizlikke eristi. Húkimet bir neshe aldıńǵı reforma ótkerdi. Mámlekette siyasiy turmıs aktivlesip, 1967-jılda Kuveyt kásiplik awqamları federaciyası dúzildi. Kuveyt húkimeti unamlı biytáreplik, hámme mámleketler menen sheriklik etiw siyasatın rásmiy túrde járiyaladı. 1990-jıl 2-avgustta Irak Kuveytti basıp alıp, óz wálayatı dep járiyaladı. BMSh Qawipsizlik Sovetiniń sheshimine qaray, 29 mámleketten ibarat koaliciya kúshleri Kuveytti 1991-jıl 26-fevralda pútkilley azat etti. Kuveyt 1963-jıldan BMSh aǵzası. Ózbekstan Respublikası menen diplomatiyalıq qatnasların 1994-jıl 8-iyulda ornatqan. Milliy bayramı - 25-fevral - Milliy kún (1961).

== Siyasiy partiyaları hám kásiplik awqamları ==
Kuveytta siyasiy partiyalar iskerligi qadaǵan etilgen. Kuveyt demokratiyalıq forumı, oppoziciyadaǵı partiya, 1991-jıl 7 oppoziciya toparınıń birlesiwi nátiyjesinde dúzilgen. Kuveyt jumısshıları ulıwma federaciyası kásiplik awqamı 1967-jıl dekabrde dúzilgen. Arab kásiplik awqamları xalıqaralıq konfederaciyası hám Jáhán kásiplik awqamları federaciyası aǵzası.

== Ekonomikası ==
Ekinshi Jáhán urısına shekem Kuveyt ekonomikasınıń tiykarǵı tarmaǵı kóshpeli shárwashılıq, jaǵada bolsa teńiz jániwarların awlaw bolǵan, xalıqtıń bir bólegi sawda-satıq hám atap aytqanda, merwert sawdası menen shuǵıllanǵan. Urıstan keyin bay neft kánleri negizinde neft qazıw sanaatı rawajlandı. 1970-jıllarǵa kelip jalpı milliy ónimniń azǵana 60%, valyuta túsiminiń 94% i neft sanaatına tuwrı keldi. Irak agressiyası Kuveyt ekonomikasına, ásirese, neft kánlerine úlken zıyan jetkerdi, biraq 1993-jıldan-aq neft eksportınan alınǵan aqsha urıstan aldınǵı dárejeden asıp 9,9 mlrd. hám 1994-jıl 11,2 mlrd. dollardı quradı. Kuveytta neftten alınatuǵın dáramatlardıń 10% «Kelesi áwladlar fondı» na ótkeriledi. Tiykarǵı neft kánleri: Al-Burkon, Al-Makva, Vafra, Ahmadi. Jılına 25 mln. tonna neftti qayta islep alatuǵın 3 zavod bar. Tábiyiy gaz da qazıp alınadı. Sonıń menen birge, ximiya (ximiyalıq tógin, ammiak, altınkúkirt, kaustik soda, boyaw), kemasazlıq, metall islew (truba, akkumulyator), azıq-awqat, qurılıs buyımları sanaatı (cement, gerbish, cherepitsa hám basqalar) islep shıǵarıw sıyaqlı tarmaqları da rawajlanǵan. Elektr stanciyalar, teńiz suwın duzsızlandıratuǵın qurılmalar bar. Temir-tersekten metall eritetuǵın, neft sanaatı úskenelerin, ruwzıger elektr hám radio ásbapların qayta ońlaytuǵın kárxanalar, ónermentshilik ustaxanaları da bar. 90-jıllarda neft sanaatı jalpı ishki ónimniń 42% in, basqa sanaat tarmaqları 14,5%, awıl xojalıǵı bolsa 0,3% in quradı. 1 jılda ortasha 16,8 mlrd. kVt/saat elektr energiyası payda etiledi.

== Awıl xojalıǵı ==
Awıl xojalıǵında ele kóshpeli shárwashılıq ústem. Oazislerde xurma, biyday, arpa, palız eginleri jetistiriledi. Ulıwma, mámleket aymaǵınıń tek 1% awıl xojalıǵına jaramlı. Bul xalıqtıń awıl xojalıǵı ónimlerine mútájiniń 50% ǵana qandıradı. Azıq-awqattıń kóp bólegi shetten keltiriledi. Balıq tutıw xalıq mútájiniń 25% in qandıradı.

== Transportı ==
Kuveytta temirjol joq. Avtomobil jolları uzınlıǵı - 4 mıń km den artıq. Teńiz transportı, ásirese, tankerlar úlken áhmiyetke iye. Tiykarǵı teńiz portları: Shuvayx (Kuveyt), Ash-Shuayba, Mino-al-Ahmadi. Shetke neft hám neft ónimlerin, ximiyalıq tógin, suyıltırılǵan gaz, asbest trubalar, cement hám basqalardı shıǵaradı. Shetten mashina hám ásbap -úskene, transport quralları, qurılıs buyımları, metall hám metall buyımlar, azıq-awqat keltiredi. Kuveyttiń bir qansha mámleketlerdegi qarjılardıń úlken bólegi kóshpes múlkke aylandırılǵan. Atap aytqanda, Gollandiya hám Daniyada Kuveytqa qaraslı neftti qayta islew zavodları, Evropadaǵı 9 mámlekette 5117 avtomobil janılǵısın quyıw tarmaqları bar. Bunnan tısqarı, Angiyanıń «British petroleum», «Midlend», Germaniyanig «Daymler bens», «Folksfagen», «Simens», Ispaniyanıń «Taras», Franciyanıń «Pariba» sıyaqlı iri kompaniya hám banklerdiń úlesi bolıp tabıladı. «Santa-Fe» xalıqaralıq neft kompaniyası Kuveyttiń tolıq jeke menshigi esaplanadı. Tiykarǵı sawda klientleri: Yaponiya, AQSh, Evropa Awqamı mámleketleri, Qıtay, arab mámleketleri. Pul birligi - Kuveyt dinori.

== Medicinalıq xızmeti, bilimlendiriwi hám ilimiy mákemeleri ==
Shıpakerler Kuveyt mámleket universitetinde hám shet ellerde tayarlanadı. Mámleket oqıw orınlarında barlıq túrdegi tálim biypul. Menshikli mektepler de bar. Baslanǵısh mektepte oqıw múddeti - 4 jıl, aralıq mektepte 4 jıl hám orta mektepte 4 jıl. Baslanǵısh hám aralıq mekteplerde 6-14 jastaǵı balalardıń oqıwı májbúriy. Mámlekette 1 joqarı oqıw jurtı - Kuveyt mámleket universiteti (1966-jılda tiykar salınǵan) bar. Ilimiy mákemeleri: Kuveyt ilimiy-izertlew institutı (1967), awıl xojalıǵı tájiriybe stanciyası (1953), Arab joybarlaw institutı (1966) - hámmesi Kuveyt qalasında. Kuveyt oraylıq kitapxanası (1936), universitet kitapxanası, Kuveyt qalasında Kuveyt muzeyi hám tábiyiy-tariyxıy muzey bar.

== Baspasózi, radioesittiriwi hám telekórsetiwi ==
Kuveytta bir neshe gazeta hám jurnallar basıp shıǵarıladı. Eń áhmiyetlileri: «Al-Anba» («Xabarlar», arab tilindegi kúndelik gazeta, 1976-jıldan), «Arab tayme» («Arab waqtı», inglis tilindegi gazeta, 1977-jıldan), «Al-Watan» (arab tilindegi kúndelik gazeta, 1974-jıldan), «Al-Jamahir» («Xalıq», arab tilindegi kúndelik gazeta, 1984-jıldan), «Al-Kabas» («Bilim», arab tilindegi kúndelik gazeta, 1972-jıldan), «Kuweit time» («Kuveyt waqtı», inglis tilindegi kúndelik gazeta, 1961-jıldan), «Ar-Risola» («Xat», arab tilindegi háptelik gazeta, 1961-jıldan), «As-Siyosa» («Siyasat», arab tilindegi kúndelik gazeta, 1965-jıldan), «Al-Xadaf» («Maqset», arab tilindegi háptelik gazeta, 1961-jıldan), «Al-Amal» («Jumısshı», háptelik jurnal), «Al-Arabi» («Arab», jurnal, 1958-jıldan), «Al-Kuveyti» («Kuveytlik», háptelik jurnal, 1961-jıldan), «At-Talia» («Dáslepki», háptenama, 1962-jıldan). Kuveyt informaciya agentligi (KUVA) 1976-jılda dúzilgen. Kuveyt radioesittiriw xızmeti 1951-jıl, televideniesi 1961-jıl shólkemlestirilgen.

== Arxitektura hám súwretlew kórkem óneri ==
Faylaka atawdan áyyemgi ibadatxana wayranı, jez háykelsheler, ioniy kolonnalı Satir ibadatxanası, keramika buyımları tabılǵan (eramızǵa shekemgi III ásir). Kuveyt qalasınıń eski úyleri 1-2 qanatlı bolıp, tas hám ılaydan islengen hám de sırtqı (toplam) hám ishki (garem) ge ajıratılǵan. Gúmbezli 1 hám 2 minarlı jome meshitler (Úlken meshit, as-Suk hám basqalar) qurılǵan. 1950-60-jıllarda qala qayta qurıldı. Sanaat imaratları qurıldı. Kóp qanatlı úyler qurılıp, kósheler jasıllandırıldı. Temir-beton hám aynadan qurılıp atırǵan kóp qanatlı úyler kafelli, shıysheband. Xalıq ustalarınıń kórkem óneri bezew buyımlarda (aǵash kese, shiyshe monshaqlar, qımbat bahalı tas kózli júzikler, gúmis yamasa qorǵasın qaplap naǵıslanǵan shılımlar hám basqalar) kózge taslanadı.

== Muzıkası ==
Muzıkası arab muzıka kórkem óneri menen tikkeley baylanısqan. Hanaskorlik muzıka kórkem óneri rawajlanǵan. Shet elde oqıp kelgen muzıka qánigeleri mekteplerde sabaq beredi hám hanaskorlar orkestrin dúzedi. Iri milliy professional orkestr - radio hám televidenie orkestri bar. Oǵan jergilikli kompozitorlar muzıka jazıp beredi.

== Teatrı ==
1957-jıl Xalıq teatrı dúzildi. 1959-jıldan Arab teatrı isley basladı. Onıń repertuarın Mısır hám jergilikli avtorlardıń pyesaları bayıtıp keldi. 1964-jıl truppanı miyerlik rejissyor Zakiy Tolaymat basqarıp, arab pyesaların saxnalastırdı hám mámlekette dáslepki ret teatr bilim jurtın shólkemlestirdi. 1963-jıl Parsı qoltıǵı Kuveyt teatrı payda boldı hám onda jergilikli dramaturglar dóretpeleri qoyıldı. 1967-jıl jáne bir teatr truppası - Kuveyt teatrı dúzildi.

== Kinosı ==
60-jıllar basınan qısqa metrajlı waqıyalı hám hújjetli filmler súwretke alınıp basladı. 1971-jıl «Shápáátsiz teńiz» (rejissyorı Xolid Saddiq) kórkem filmi kórsetildi. Kuveyttiń óz kinostudiyası joq.

== Ózbekstan - Kuveyt qatnasları ==
''Tiykarǵı maqala: [[Ózbekstan - Kuveyt qatnasları]]'' 

1994-jıl iyulda eki mámleket arasında diplomatiyalıq qatnasları ornatılǵannan keyin, túrli tarawlarda sheriklik jolǵa qoyılıp basladı. 1994-jılda [[Ózbekstan Respublikası]] menen Kuveyt arasında «Hawa reysi tuwrısındaǵı kelisim» kelisip alındı. 1997-jılda Kuveyt ekonomikalıq rawajlanıw fondı [[Nókis]] hám [[Úrgenish]] qalaların suw menen támiyinlew joybarı ushın 18 mln. AQSh dolları muǵdarında pul ajırattı. Áyne waqıtta Ózbekstanǵa 6 mln. Kuveyt dinori muǵdarında kredit beriw tuwralı shartnamaǵa qol qoyıldı; 20 jıl múddetke berilgen bul kreditte 5 jıllıq jeńillikli dáwir názerde tutılǵan. 1998-jıl 250 mıń Kuveyt dinori muǵdarındaǵı kredit aqshası ózlestirildi. Eki mámleket arasında siyasiy, sociallıq, mádeniy tarawlarda da sheriklik jolǵa qoyılǵan. Buǵan Kuveyt parlamentinde Kuveyt - [[Ózbekstan]] doslıq komiteti dúzilgeni ayqın mısal bola aladı.

== Derekler ==
{{derekler}}

{{Aziya}}

[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Aziya mámleketleri]]
[[Kategoriya:Kuveyt| ]]
[[Kategoriya:Aziya]]
[[Kategoriya:Parsı qoltıǵı birge islesiw keńesine aǵza mámleketler]]</text>
      <sha1>n54hsykacbalzbm1jei18xqiiee5l1b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Shri-Lanka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3011</id>
    <revision>
      <id>232640</id>
      <parentid>190465</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:56:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:G15 mámleketleri|G15 mámleketleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20231" sha1="8zkhaug2s2o9hkd67v9s8ttw0nyg0ku" xml:space="preserve">{{Shri-Lanka infoqutısı}}
'''Shri-Lanka''' (1972-jılǵa shekem Seylon), Shri-Lanka Demokratiyalıq Socialistlik Respublikası — Hind okeanındaǵı Shri-Lanka atawında, Indiya yarım atawdan qublası - shıǵısta jaylasqan mámleket. Maydanı - 65,6 mıń km². Xalqı - 19,5 million adam (2002). Rásmiy paytaxtı — JayavardenapuraKotte (parlament jaylasqan); ámeldegi paytaxtı — Kolombo qalası. Basqarıw jaǵınan 9 wálayat (rgoutse) qa bólinedi.

== Mámleketlik basqarıw principi ==
Shri-Lanka — Ullı Britaniya basshılıǵındaǵı óz ara doslıq quramına kiretuǵın respublika. Ámeldegi Konstituciyası 1978-jıl 7-sentyabrde qabıl etilgen; keyinirek bir neshe ózgerisler kirgizilgen. Mámleket baslıǵı — prezident (1994-jıldan Kumaratunga Chandrika xanım). Nızam shıǵarıwshı hákimiyattı prezident hám bir palatalı parlament, atqarıwshı hákimiyattı parlament hám bas ministr basshılıǵındaǵı húkimet ámelge asıradı.

== Tábiyatı ==
Ataw jaǵalarınıń kópshilik bólegi tómen, lagunalı, marjan rifları menen oralǵan, kem bóleklengen. Aymaǵınıń 80% ten aslamı oypatlıq, ayırım orınlarda jartaslar ushıraydı. Orayında hám qublada tekshe sıyaqlı tawlıq jaylasqan. Eń biyik noqatı — Pidurutalagala tawı (2524 m). Shri-Lankada grafit, kvars, qımbat bahalı taslar, kaolin hám basqalar bar. Íqlımı mussonlı, arqa hám shıǵısında subekvatorial, qubla hám batısında ekvatorial ıqlım. Hawa temperaturası tegisliklerde 26-30°; tawlarda 15-20° qa shekem tómenleydi. Jıllıq jawın tawlıqtıń qubla-batıs qaptal qushaǵında 5000 m ge shekem, taw eteklerinde 2000&amp;nbsp;mm ge shekem, arqa-batıs hám qubla-shıǵıs jaǵasında 1000&amp;nbsp;mm den kem. Dáryaları qısqa hám suwlı (eń irisi Maxaveli dáryası); tómen aǵımında keme qatnaydı. Topıraqları qızıl hám laterit, dárya oypatlıqları hám jaǵasında allyuvial topıraq. Mámleket aymaǵınıń 44% i ızǵar tropikalıq orman menen oralǵan. Tegis tawlıqlar savanna tipindegi dalalıqlardan ibarat. Jaǵasında mangra ormanları hám kokos palma jerleri bar. Haywanat dúnyası hárqıylı: pil, maymıl, kiyik, dońız, qaplan, silovsinler jasaydı; krokodil, tasbaqa, jılannıń bir qansha túri, kesirtke bar. Qus hám shıbın-shirkey kóp. Vilpattu, Yala (Ruxunu), GalOya milliy baǵları, Kandi qalası qasında botanika baǵı bar.

== Xalqı ==
Xalqınıń 75% i singallar, 16% ten ziyatın tamiller quraydı. Sonıń menen birge, mavrler (arab hám jergilikli musılmanlar áwladları) hám basqalar da jasaydı. Qala xalqı 23%. Rásmiy tilleri — singal, tamil hám inglis tilleri. Dinge sıyınıwshılar buddaviylik, hinduiylik, islam hám basqalar dinlerge sıyınadı. Iri qalaları: Kolombo, Jafna, Kandi.

== Tariyxı ==
Shri-Lanka aymaǵında adam paleolit dáwirinen jasaydı. Eramızǵa shekemgi V ásirde Indiyadan hindler kóship ótken. Eramızǵa shekemgi III ásirde dáslepki iri mámleket awqamı payda boldı. XV ásirde 3 iri mámleket (singallardıń Kotte hám Kandi, tamillerdiń Jafna mámleketleri) payda boldı. XVI ásirde Portugaliya ataw jaǵasın basıp aldı. XVII ásir ortalarında Niderlandiya portugallardı sıǵıp shıǵarıp, atawdıń 1/4 bólegin iyelep aldı. XVIII ásir ortalarınan Angliya menen Niderlandiya ortasında araldı iyelew ushın gúres háwij aldı. 1795-96-jıllarda atawdı inglisler basıp aldı. Aral dáslep Angliyanıń OstIndiya kompaniyasına qaraslı Madras prezidentligine qosıp jiberildi. 1802-jıldan Ullı Britaniyanıń bólek koloniyasına aylandı. Seylon xalqınıń kolonizatorlarǵa qarsı bir neshe ret kóterilisleri bolıp ótti (1796, 1818, 1848). XIX ásir aqırı — XX ásir baslarında siyasiy shólkemler payda boldı, milliy azatlıq háreketi háwij aldı. 1919-jıl birinshi iri siyasiy partiya — Seylon milliy kongressi dúzildi. Ekinshi jáhán urısı jılları (1939-45) mámlekettegi demokratiyalıq kúshler milliy ǵárezsizlik ushın gúresti jáne de háwij aldırdı. 1948-jıl 4-fevralda Ullı Britaniya Seylonǵa dominion mártebesi tiykarında ǵárezsizlik beriwge májbúr boldı. Mámlekette sırt el áskeriy bazaları tamamlandı, ekonomikada mámleket sektorı keńeydi, awıl xojalıǵında reformalar ótkerildi; sırtqı siyasatta biytáreplik, áskeriy bloklarda qatnaspaw jolı tutıldı. 1972-jıl 22-mayda Seylon Shri-Lanka Respublikası dep daǵazalandı. 1978-jıl 7-sentyabrden Shri-Lanka Demokratiyalıq Socialistlik Respublikası dep atala basladı. 1977-jıldan ekonomikada menshikli sektordı bekkemlew hám oǵan shet el qarjını qosıw siyasatı ámelge asırılıp atır. 1980-jıllardan etnikalıq qarama-qarsılıqlar keskinlesken. Shri-Lanka — 1955-jıldan BMSh aǵzası. Milliy bayramı — 4-fevral — Ǵárezsizlik kúni (1948). Ózbekstan Respublikası suverenitetti 1992-jıl 12-fevralda tán alǵan hám 1999-jıl 13-oktyabrde diplomatiyalıq múnásibetlerin ornatqan.

== Siyasiy partiyaları hám kásiplik awqamları ==
Birlesken erkinlik awqamı, 1993-jıl dúzilgen; Shri-Lanka Kommunistlik partiyası, 1943-jıl 3-iyulda dúzilgen; Shri-Lanka xalıq partiyası, 1984-jıl yanvarda dúzilgen; Birlesken milliy partiya, 1946-jıl tiykar salınǵan. Shri-Lanka azatlıq partiyası, 1951-jıl dúzilgen; Shri-Lanka socialistlik partiyası, 1935-jıl dekabrde dúzilgen; Shri-Lanka musılmanlar kongressi, 1980-jıl islengen; Tamil azatlıq birlesken frontı, Tamil milletshil partiyalar blogı, 1972-jıl tiykar salınǵan. Demokratiyalıq jumısshılar kongressi, 1956-jıl islengen; Seylon jumısshılar kongressi, 1940-jıl dúzilgen; Seylon kásiplik awqamı federaciyası, 1941-jıl tiykar salınǵan; Ulıwma Seylon erkin kásiplik awqamları federaciyası.

== Xojalıǵı ==
Shri-Lanka — plantaciya xojalıǵı rawajlanǵan agrar mámleket. Jalpı ishki ónimde awıl xojalıǵı 18%, sanaat 31%, xizmet kórsetiw tarmaǵı 51% ti quraydı.

== Awıl xojalıǵı ==
Ekonomikalıq aktiv xalıqtıń 70% ten kóplegeni awıl xojalıǵında bánt. Aymaǵınıń 1/3 bólegi awıl xojalıǵında paydalanıladı. Ekonomikasınıń hasası — ónimi eksport etiletuǵın ósimlikler (shay, kauchuk, kokos palması) ósiriw. Shay jetistiriw boyınsha Shri-Lanka dúnyada aldınǵı orınlarda turadı. Ishki mútájlik ushın salı, tarı, mákke, dánli ósimlikler, batat, maniok, palız eginleri, tatımlıqlar, texnika eginlerinen talshıqlı hám maylı ósimlikler, sonıń menen birge, banan, ananas jetistiriledi. Qaramallardan, tiykarınan, júk tasıwda paydalanıladı. Teńizden balıq awlanadı hám merwert alınadı.

== Sanaatı ==
Sanaatında grafit, qımbat bahalı taslar, duz qazıp alınadı. Jılına ortasha 4,4 mlrd. kVt saat elektr energiya payda etiledi. Shay hám kauchukqa qayta islew, kopra hám kokos mayı islep shıǵarıw sanaattıń tiykarǵı tarmaqları bolıp tabıladı. Jeńil, azıq-awqat sanaatı, metallsazlıq kárxanaları bar. Mámlekette turizm úlken dáramat keltiredi.

== Transportı ==
Transportında avtomobil transportı zárúr áhmiyetke iye. Avtomobil jolları uzınlıǵı 102,6 mıń km, temirjol uzınlıǵı 1,49 mıń km. Sırtqı sawda júkleri, tiykarınan, kemelerde tasıladı. Tiykarǵı portları: Kolombo, Trinkomali, Galle. 111.L. shetke shay, merwert, kauchuk, kokos palması ónimleri, qımbat bahalı taslar, toqımashılıq hám tigiwshilik ónimleri shıǵaradı. Shetten neft hám neft ónimleri, mashina hám úskeneler, transport quralları, xojalıq texnika aladı. Sırtqı sawdada AQSh, Yaponiya, Hindstan, Ullı Britaniya, Rossiya hám basqalar mámleketler menen sheriklik etedi. Pul birligi — Shri-Lanka rupiyası.

== Kolombodaǵı tártipsizlikler ==
Kolomboda 2022-jıl 10-may kúni húkimet tárepdarları hám oǵan qarsılıq kórsetiwshiler ortasında qarama-qarsılıq júz berdi. Segiz adam qurban bolıp, 200 den artıq adam jaraqat aldı. Policiya adamlardı kózdi jaslantıratuǵın qural hám suw menen tarqattı. Shri-Lankada 2022-jıldıń aprel hám may aylarınan berli dawam etip atırǵan kórsetiwler qanlı dúgilisiwlerge aylanǵannan soń, mámleket Bas ministri Mahinda Rajapaksa otstavkaǵa shıqtı. Bas ministr — ámeldegi prezident Gotabaya Rajapaksanıń inisi bolıp tabıladı. Kórsetiwshiler prezidenttiń otstavkasın da talap etti. Mámleket 1948-jılda ǵárezsizlikti qolǵa kirgizgeninen berli eń tereń ekonomikalıq krizisti bastan keshirdi. Azıq-awqat, janılǵı hám dári-dármaq importı keskin kemeydi. Ekspertlerdiń pikirine kóre prezident Gotabaya Rajapaksa ekonomikanı janlandırıw ushın salıqlardı páseytkeni teris nátiyje berdi, mámleket jáne de qarızǵa battı. Húkimet bolsa mámlekettegi krizis bir qansha ekonomikalıq faktorlar hám global processler aqıbeti dep esaplawın ayttı. 2022-jıl 13-iyul kúngi jaǵdayǵa kóre Prezident Gotabaya Rajapaksanıń mámleketten qashıp ketiwine sebepshi bolǵan Shri-Lanka puqaraları bas ministr Ranil Vikramasingxeniń otstavkasın talap etip, onıń kabinetin iyelep aldı. Kóterilis háreketine jaslantıratuǵın gaz qollap atırǵan qawipsizlik xızmetkerleri jetkilikli kele almadı. Mámlekettegi ekonomikalıq páseńlew artınan puqaralar hám qáwipsizlik kúshleri ortasında dúgilisler anıqlandı. Bas ministr mámlekette ayrıqsha jaǵday járiyaladı. Waqıtsha húkimet dúzilgennen soń barlıq ministrler jumıstan bosawǵa ruqsat beriwi xabar berildi. Ayırım xabarlarǵa kóre, óz kepilligin bas ministrge tapsırǵan prezident otstavkaǵa shıǵıwı kerek bolǵan kúnde hayalı menen Maldiv atawlarına qashıp ketti.

== Medicinalıq xızmeti, bilimlendiriwi, ilimiy hám mádeniy-aǵartıwshılıq mákemeleri ==
Shri-Lankada vrachlar universitetlerdiń 2 medicina fakultetinde tayarlanadı. Mámlekette 12 jıllıq mektep engizilgen. Baslanǵısh hám kishi orta mektepte tálim májburiy. Oqıw mámleket mekteplerinde biypul hám ol singal yamasa tamil tillerinde, joqarı oqıw orınlarında inglis tilinde de alıp barıladı. Kolombo, Jafna, Moratuva hám basqa qalalarda universitetler bar. Sonıń menen birge, Kolomboda Texnologiya kolledji, Yuridikalıq kolledj, Jafna hám basqa qalalarda kolledjler bar. Institutlardı Shri-Lanka milliy ilimiy keńesi (1968-jıl dúzilgen) muwapıqlastıradı. Institutlar: ilimiy hám sanaat izertlewleri institutı (1955), awıl xojalıǵı izertlewleri institutı (1972), medicina izertlewleri institutı (1900), astronomiya observatoriyası (1907), awıl xojalıǵı oraylıq ilimiy tekseriw institutı (1965), shay institutı (1925) nda alıp barıladı. Kitapxanaları: Shri-Lanka milliy muzeyi kitapxanası, Kolombodaǵı jámiyetlik hám yuridikalıq kitapxanalar, universitetler janındaǵı kitapxanalar. Shri-Lanka milliy muzeyi Kolombo, Kandi, Ratnapura, Anuradhapuradaǵı milliy muzeylerdi birlestiredi.

== Arxitekturası ==
Shri-Lanka kórkem óneriniń áyyemgi dáwiri (eramızǵa shekemgi III ásir — eramızdıń VIII ásir) Hindstan kórkem ónerine kóp tárepten uqsas bolıp, tiykarınan, Anuradhapuradaǵı buddaviylik menen baylanıslı bolǵan esteliklerde sáwlelengen. Orta ásir (VIII-XIII ásirler) de qurılıslar kópshilik jańa paytaxt — Polonnaruvda alıp barılǵan. Shri-Lanka ǵárezsizlikke eriskennen soń, milliy arxitektorlıq mektep qáliplesti; qala hám awıl kompleksleri payda boldı. Arxitekturada orta ásir milliy belgileri házirgi Evropa qurılıs usılları menen uyǵınlasıp ketti (Kolombodaǵı Mámleket milliy assambleyası imaratı, 1948; «Silon Interkontinental» miymanxanası, 1970-jıllar bası; Kolombodaǵı Solomon Bandaranaike háykeli, 1976).

== Baspasózi, radioesittiriwi hám telekórsetiwi ==
Shri-Lankada bir qansha gazeta hám jurnal basıp shıǵarıladı. Irileri: «Aylend» («Aral», inglis hám singal tillerindegi háptelik gazeta, 1981-jıldan), «Davasa» («Kún», singal tilindegi kúndelik gazeta, 1961-jıldan), «Deyli nyus» («Hápte jańalıqları», anglichan tilindegi kúndelik gazeta, 1918-jıldan), «Deyli observer» («Kúndelik gúzetshi», inglis tilindegi kúndelik keshki gazeta, 1834-jıldan), «Dinamina» («Kún jańalıqları», singal tilindegi kúndelik gazeta, 1909 -jıldan), «Sortayugayya» («Jańa ásir», singal tilindegi jurnal, 1956 -jıldan), «San» («Quyash», inglis tilindegi kúndelik gazeta, 1964-jıldan), «Silumina» («Tajdaǵı qımbat bahalı tas», «Dinamina» gazetasınıń ekshembinde shıǵıs bezewli basılıwı, 1930-jıldan). Lankapuvat, milliy informaciya agentligi, 1978-jıl dúzilgen; Press Trast of Seylon, Shri Lankanıń milliy kooperativ informaciya agentligi, 1951-jıl dúzilgen. Shri-Lanka radioesittiriw korporaciyası, mámleket xızmeti, 1967-jıl tiykar salınǵan. Telekórsetiwler 1979-jıldan baslanǵan.

== Ádebiyatı ==
Ádebiyatı, tiykarınan, singal, sonıń menen birge, tamil hám ingliz tillerinde rawajlanıp atır. Singal tilindegi dáslepki dóretpe VI ásirde payda boldı. Orta ásir singal ádebiyatı áyyemgi hind ádebiyatındaǵı xronika hám dástan janrların ózlestirdi. XIII ásirden buddaviylik ideyaların tarqatıwshı ápiwayı tilde jazılǵan ólshem hám uyqassız qara sóz benen jazılǵan kórkem shıǵarma áhmiyetli orın iyeledi. Vidyachakravarttıń «Buddanıń rezidenciyası», Mayurapadetxeronıń «Xayrehson tariyxı» násiyatlar kompleksi singal ádebiyatında birinshi ret dıyqanlardıń salmaqlı ómirin súwretlegen zárúrli prozalıq shıǵarma bolıp tabıladı. Awıl turmısı budda xristian monaxları Dxarmasena, Dxarmakirtimaxatxero dóretpelerinde de sáwlelendirildi. XV ásirde poeziya, tiykarınan, dástan xatı jetekshi orındı iyeledi (Shri Raxula, Vettevetxero, Vidagama). XVI ásir aqırı — XVII ásir basları poeziyasınıń jaqtı wákili Alagyavanna Moxottala bolıp tabıladı. Portugal, Niderland, keyinirek inglisler kolonizatorlıǵı ádebiyat rawajlanıwın páseytti. XX ásir baslarında singal tilinde S. de Silva, P. Sirisenanıń birinshi romanları payda boldı. V. A Silva tariyxıy hám satirik roman, gúrrińler jazdı. Realizmniń qáliplesiwi, singal kórkem ádebiyatqa baylanıslı tiliniń rawajlanıwı jazıwshı hám ádebiyatshı qánige M. Vikramasingxe (1891-1976) atı menen baylanıslı. Ol singal prozasında birinshi ret jumısshılar klası wákili obrazın jarattı. X. Munidas, G. B. Senanayake, K. Jayatilaki, E. Saratchandra sıyaqlı jazıwshılar óz dóretpelerinde adamgershilik ideyaların alǵa súrdi. M. Ratnayake, G. Liyanage, A. V. Suravira, K. Karunaratna roman hám qıssalarında zárúrli sociallıq máseleler kóterilgen. Shayırlar S. Maxinda, S. Palansuriya, G. X. Perera hám basqalar, dramaturglar A. Samaravira, E. Saratchandra, V. A. Abesinxe hám basqalar nátiyjeli dóretiwshilik etti. 1969-jıl Shri-Lankanıń aldıńǵı jazıwshıları «Xalıq jazıwshıları frontı» shólkemine birlesti. Shri-Lankanıń tamil tilindegi kóp ásirlik ádebiyatı Hindstan tamil ádebiyatı izinen rawajlanıp kelip atır. XX ásirde poeziya, novella rawajlandı. Jazıwshı hám shayırlardan S. P. Amarasingam, J. Vedjatunga, K. Daniyel, D. Jiva hám basqalar ataqlı. Anglichan tilindegi ádebiyat XIX ásirde payda boldı. R. L. Spittel, G. Virasuriya, R. Proktor, A. Ranasingxe, J. Gunaverdena XX ásirdiń ataqlı jazıwshıları bolıp tabıladı.

== Súwretlew kórkem óneri ==
Shri-Lanka kórkem óneriniń dáslepki dáwiri Hindstan kórkem óneri, atap aytqanda, buddaviylik penen baylanısqan (sıyınıw orınları háykeller menen bezetilgen). Dúnyalıq tas músinshiliginiń kóplegen úlgileri, hayal qudaylardıń metalldan islengen háykelleri, diywal taslarǵa islengen ataqlı Sigiriya naǵısları saqlanǵan. Kolonizatorlıq dáwirinde (XVI ásirden) Shri-Lankada ámeliy bezew kórkem óneri rawajlandı (metall, aǵash, pil súyegi, lak, tas hám de ılaydan kórkem buyımlar islendi). Sonıń menen birge, zergerlik bezewleri, kórkem gezleme, keste, aǵash nıqaplar tayarlandı. Shri-Lankada professional qozaqlıq kórkem óneri inglis kórkem óneri tásirinde XIX ásir aqırında payda boldı. «Seylon kórkem óneri jámiyeti» birinshi kórkem awqam bolǵan (1888-jıldan; súwretshiler A. Amarasekera, J. D. A. Perera. T. Rajapaksha, S. G. Abeysingxe, D. Peynter hám basqalar). XX ásir basları azatlıq háreketi tásirinde Evropadaǵı jańa aǵımlar tájiriybelerin milliy dástúrler menen uyǵınlastırǵan súwretshilik mektebi qáliplesti («43 toparı», súwretshiler J. Keyt, G. Piyeris; «Milliy kórkem óner jámiyeti»). Shri-Lankada kórkem ónermentshilik rawajlanǵan (toqımashılıq, aǵash hám súyek naǵıs oyıwshılıǵı, laklı buyımlar tayarlaw, qımbat bahalı taslardı qayta islew hám taǵı basqalar).

== Muzıkası ==
Shri-Lanka muzıkası uzaq waqıt Qubla Hindstan muzıka mádeniyatı tásirinde rawajlandı. Singallarda ásbap muzıkası vokal muzıkadan joqarı bolǵan. Muzıka ásbapları: bere barabanları (5 túri bar), panteru (mıs qońırawlı halqa), talampot dep atalǵan mıs tabaqlar, xoraneua (goboy túri), xagediya (túrli forma hám ólshemdegi teńiz shıǵanaqları) hám basqalar Oyın milliy bayram, diniy súwret, teatr spektaklleriniń ajıralmaytuǵın bólegi. Singallar qosıǵı qısqa namalardan ibarat. Shri-Lanka ǵárezsizlikke eriskennen soń, milliy mádeniyattı saqlaw máseleleri menen Singal mádeniyatı institutı shuǵıllana basladı. Kompozitorlar arasında P. Kemedese, P. Dunstan de Silva, V. D. Amaradeva ataqlı. Milliy oyın ansambli (1973), ayaq oyınshılar shańaraǵı áwladınan ibarat oyın ansambli (1970-jıllar), Shri-Lanka simfonikalıq orkestri hám basqa da jámáátler bar. Kolomboda Elegant kórkem óner mámleket kolledji (1953), Húkimet muzıka kolledji, universitet janında oyın mektebi iskerlik kórsetedi.

== Teatrı ==
Shri-Lanka teatr kórkem óneri xalıq oyınları, dástúrleri hám áyyemnen sol atawda jasaǵan qáwimlerdiń oyınlarınan baslanǵan. Xalıq teatrlarınıń hár túrli túrleri bar. Bular: kolam (oyın hám pantomimalarǵa tiykarlanǵan nıqaplı tamasha teatrı), sokari (komediya tamashaların kórsetiwshi teatr) hám basqalar Zamanagóy teatrdıń payda bolıwı Shri-Lanka xalqınıń milliy azatlıq gúresi menen bekkem baylanıslı. 1920-jıllarda professional truppalar payda boldı. Olardıń repertuarınan milliy dramaturglar K. D. Bastian, D. de Silva dóretpeleri orın aldı. Shri-Lanka ǵárezsizlikke eriskennen soń, milliy dástúrlerdi qayta tiklew hám rawajlandırıw múmkinshiligi tuwıldı. Jańa teatr túrleri, atap aytqanda, dástúriy hám xalıq oyını kórkem ónerin uyǵınlastırǵan balet teatrı payda boldı. 1944-jıl birinshi professional ayaq oyınshı er adam hám baletmeyster Chitrasena basshılıǵında mektep hám truppa (1955-jıldan Chitrasena Seylon baleti) dúzildi. Mámlekette háwesker teatr jámáátleri de bar.

== Kino ==
1948-jıl «Singalafilm» kinokompaniyası dúzildi. Shri-Lanka kino kórkem óneri rawajlanıwına Hindstan kinosınıń tásiri úlken. Daslep kommerciyalıq filmler jaratıldı. Xalıq ómirin shın sáwlelendiriwshi dáslepki filmler 1950-jıllardıń aqırı — 1970-jıllarda jaratıldı («Táǵdir sızıǵı», «Xat», «Ózgergen awıl»; hámmesiniń rejissyorı L. D. Periyes). 1972-jıl Mámleket kinokorporaciyası dúzildi. 70-jıllarda aldıńǵı rejissyorlar óz filmlerinde zárúrli sociallıq mashqalalardı sáwlelendirdi («Iygilikli tilek», «Lasanda», ekewiniń rejissyorı K. Perera; «Ne boldı?», rejissyor P. Gunaratne; «Jeti teńiz», rejissyor S. Gunasinge). Shri-Lanka kinosında rejissyorlar D. Patxiraja, M. Sandasagera, S. Periyes hám basqalar ataqlı. 80-jıllardaǵı eń jaqsı filmler: «Qayıqlar jaǵaǵa qaytqanda» (rejissyorı S. Aryavatna), «Eki shańaraq» (rejissyor S. Periyes).

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{Aziya}}

[[Kategoriya:Tailand| ]]
[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Aziya]]
[[Kategoriya:Ataw mámleketler]]
[[Kategoriya:Aziya mámleketleri]]
[[Kategoriya:G15 mámleketleri]]</text>
      <sha1>8zkhaug2s2o9hkd67v9s8ttw0nyg0ku</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yamayka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3016</id>
    <revision>
      <id>232634</id>
      <parentid>190003</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:54:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:G15 mámleketleri|G15 mámleketleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10284" sha1="m7bb20ph077yukyfzpwm1cfg6ydvdj2" xml:space="preserve">{{Yamayka infoqutısı}}'''Yamayka''' — Vest-Hindistandaǵı mámleket. Yamayka atawında hám oǵan qońsılas bir neshe mayda atawlarda jaylasqan. Maydanı: 11,5 mıń km². Xalqı 2,68 mln. adam (2002). Paytaxtı — Kingston qalası. Basqarıw jaǵınan 3 graflıqqa bólingen.

== Mámleketlik basqarıw principi ==
Yamayka — Ullı Britaniya basshılıǵındaǵı óz ara doslıq quramına kiretuǵın ǵárezsiz mámleket. Ámeldegi Konstituciyası 1962-jılda qabıl etilgen. Mámleket baslıǵı — Ullı Britaniya xanzadası, onıń atınan mámleketti general-gubernator basqaradı. Xanzada general-gubernatordı mámleket bas ministri usınısı menen tayınlaydı. Nızam shıǵarıwshı hákimiyattı 2 palatalı parlament (Senat hám Wákiller palatası), atqarıwshı hákimiyattı bas ministr basshılıǵındaǵı húkimet ámelge asıradı.

== Tábiyatı ==
Yamaykanıń úlken bólimin hák taslı plato (uzınlıǵı 500–1000 m) iyelegen; shıǵıs bóliminde BluMuantin tawları bar. Qubla hám batıs jaǵaları ensiz allyuvial oypatlıq. Qubla jaǵalarda qolaylı gavanlar bar. Qaynaq radioaktiv hám termal altınkúkirtli bulaqlar bar. Kúshli jer silkiniwler bolıp turadı (1692 hám 1907-jıllarda baxıtsız hádiyseler bolǵan). Boksit, temir hám marganec ruda kánleri bar. Íqlımı tropikalıq passatlı ıqlım. Yanvardıń ortasha temperaturası 24-25°, iyulda 26-27°. Jıllıq jawın qublasında 800&amp;nbsp;mm, tawlarda 5000&amp;nbsp;mm ge shekem. Kúshli dúbeleyler bolıp turadı. Topıraqları taw qońır-qızıl hám qızılqońır topıraqlar. Eń iri dáryası — BlekRiver. Mámleket orayındaǵı plato hám shıǵıstaǵı taw janbawırları mudamı jasıl tropikalıq ormanlar menen oralǵan. Atawdıń batıs hám qubla bólimindegi tegisliklerde savanna ósimlikleri ósedi. Haywanat dúnyası basqalar menen salıstırǵanda jarlı. Mayda kemiriwshi haywanlar, qus, jarǵanatlar ushıraydı. XeltshirXils rezervatı, 2 teńiz parki bar.

== Xalqı ==
Xalqınıń tiykarǵı bólimi (80%) yamaykalılar (kópshiligi negr hám mulatlar); hind, qıtay, inglisler de jasaydı. Rásmiy tili — inglis tili. Qala xalqı 50,2%. Dinge sıyınıwshılardıń kópshiligi — protestantlar. Iri qalaları: Kingston, SpanishTaun.

== Tariyxı ==
Yamaykada áyyemnen indeyclerdiń aravak til shańaraǵına tiyisli qáwimleri jasap kelgen. Atawǵa evropalılardan dáslep 1494-jıl X. Kolumb ekspediciyası barıp túsken jáne onı SantYago dep ataǵan. Keyinirek indeycshe «Xaymaka» («bulaqlar atawı», «Yamayka») dep atalǵan. 1508-jıldan ispanlar Yamaykanı óz koloniyasına aylandırıp jergilikli xalıq (aravaklar) tı pútkilley qırıp tasladı. 1513-jıldan qumsheker qamıs plantaciyalarında isletiw ushın Afrikadan qullar alıp barıldı. 1655-jıl Yamaykanı inglisler basıp aldı (1670-jıl rásmiy túrde Ullı Britaniya koloniyasına aylandırıldı). Inglisler Yamaykanı qul sawdasınıń iri oraylarınan birine aylandırdı. 1823-24 hám 1831-32-jıllardaǵı qullardıń ǵalabalıq háreketi nátiyjesinde 1833-jıl qullıq biykar etildi (1838-jıl tolıq biykar etildi). 1958-jıldan Yamayka Ullı Britaniya tárepinen dúzilgen Vest-Hindistan Federaciyası quramında boldı. 1959-jıl Yamayka ishki ózin-ózi basqarıw huqıqın qolǵa kirgizdi. 1961-jıl federaciya quramınan shıqtı. Yamayka 1962-jıl 6-avgustta ǵárezsizlikke eristi. 1962-jıldan BMSh aǵzası. Ózbekstan Respublikası suverenitetti 1992-jıl 6-yanvarda tán alǵan. Milliy bayramı — avgusttıń birinshi dúyshembisi — Ǵárezsizlik kúni (1962).

== Tiykarǵı siyasiy partiya hám kásiplik awqamları ==
Yamayka leyboristler partiyası, 1943-jıl dúzilgen; Xalıq milliy partiyası, 1938-jıl tiykar salınǵan. Yamayka kásiplik awqamları kongressi; Yamayka milliy jumısshılar awqamı, 1972-jıl dúzilgen; Bustamante sanaat jumısshıları kásiplik awqamları, 1938-jıl dúzilgen.

== Xojalıǵı ==
Yamayka — agrar-industrial mámleket. Jalpı ishki ónimde kán sanaatı 7,2%, qayta islew sanaatı 20,1%, awıl, orman xojalıǵı hám balıq tutıw 9,4% ti quraydı. Ekonomikasınıń tiykarı eksport ushın boksit qazıp alıw hám giltopıraq islep shıǵarıw.

== Sanaatı ==
Sanaatında boksit qazıp alıw hám giltopıraq islep shıǵarıw milliy kompaniyalar tárepinen AQSh hám Kanada qarjısı qatnasıwında ámelge asırıladı. Qantsheker, rom, temeki, jeńil sanaat ónimlerin islep shıǵarıw rawajlanǵan; shet elden keltiriletuǵın neftti qayta islew, cement islep shıǵarıw, ximiya, farmacevtika kárxanaları bar, elektron apparatlar jıynaytuǵın zavod isleydi. Jılına ortasha 3,9 mlrd. kVt saat elektr energiyası payda etiledi. Shet el turizmi rawajlanǵan. Awıl xojalıǵında eksport ushın qumsheker qamıs, banan, citrus miyweler, kofe, kakao, burısh, temeki jetistiriledi. Ishki mútájlik ushın batat, maniok, salı, mákke egiledi. Shárwashılıq tómen rawajlanǵan. Tiykarınan, qaramal, shoshqa, eshki baǵıladı, balıq awlanadı.

== Transportı ==
Avtomobil jolları uzınlıǵı 18,6 mıń km, temirjollar uzınlıǵı 200&amp;nbsp;km. Tiykarǵı teńiz portı hám xalıq aralıq aeroportı — Kingston.
Yamayka shetke boksit, giltopıraq, banan, qantsheker, rom, temeki, citrus miyweler shıǵaradı. Shetten janılǵı, shiyki ónim, sanaat úskeneleri, transport quralları, azıq-awqat hám úy buyımların aladı. Sırtqı sawdada AQSh, Ullı Britaniya, Kanada menen sheriklik etedi. Pul birligi — Yamayka dolları.

== Medicinalıq xızmeti, bilimlendiriwi, ilimiy hám mádeniy-aǵartıwshılıq mákemeleri ==
Shıpakerler Kingston qasındaǵı Vest-Hindistan universitetiniń medicina fakultetinde tayarlanadı. 6 jastan 15 jasqa deyingi balalar ushın májburiy tálim engizilgen. Baslanǵısh mekteplerde oqıw múddeti 6 jıl, orta mekteplerde 7 jıl Menshikli oqıw orınları da bar. Oqıw inglis tilinde. Óner texnika tálimi tolıqsız orta mektep negizinde alıp barıladı. Kingston qalası qasında Vest-Hindistan universiteti (1948-jıl shólkemlestirilgen), Kingstonda gumanitar hám tábiyiy pánler hám de texnologiya kolledji, SpanishTaunda awıl xojalıǵı mektebi bar. Ilimiy mákemeleri: Yamaykanı úyreniw institutı (1879), ilimiy tekseriwler keńesi (1960), joybarlaw basqarması, medicina associaciyası, medicinalıq izertlewler laboratoriyası (hámmesi Kingstonda), Karib awqatlanıw institutı (1967, Mona awılında) hám basqalar. Kingstonda Yamayka kitapxana xızmeti (1948), mektep kitapxanaları xızmeti, Mona awılında universitet kitapxanası (1948) hám kolledj kitapxanası bar. Kingstonda tariyx, medicina tariyxı, kórkem muzeyler, SpanishTaunda xalıq muzeyi bar.

== Baspasózi, radioesittiriwi hám telekórsetiwi ==
Yamaykada bir qansha gazeta hám jurnallar basıp shıǵarıladı. Jergiliklileri: «Daily gliner» («Kúndelik xabarshı», kúndelik gazeta, 1834-jıldan), «Daily star» («Kúndizgi juldız», kúndelik keshki gazeta, 1951-jıldan), «Karibian chellendj» («Karib shaqırıǵı», aylıq jurnal, 1957-jıldan), «Sandi gliner» («Ekshembi xabarshısı», «Daily gliner» gazeta qosımshası). «Djampress» húkimet xabar agentligi 1984-jıl dúzilgen. «Televiji Djamayka limited» radiotelevidenie xızmeti, 1959-jıl dúzilgen. Yamayka radiosı kommerciya xızmeti bolıp, 1947-jıl tiykar salınǵan. Taǵı bir qansha kommerciyalıq radiostanciyalar bar.

== Ádebiyatı ==
Ádebiyatı inglis hám kreol tillerinde rawajlanıp atır. Luiz Bennettiń kreol tilinde jaratqan qosıqları ataqlı. Inglis tilindegi ádebiyat XVIII ásirde payda bolǵan. T. Redkam (1870-1933) qosıq hám pyesaları, G. J. De Lisser (1878-1944) romanlarında milliy tema óz kórinisin taptı. Bul dáwirde shayır K. MakKey (1890-1948) ataqlı bolǵan. Ekinshi jáhán urısı (1939-45) nan keyin ádebiyattıń rawajlanıw dáwiri baslandı. Social temada R. Meystiń «Insanaka» (1954), «Qara shaqmaq» (1955) atındaǵı dáslepki romanları, «Jańa kun» (1949) qıssası, V. Ridtiń «Qaplan» (1958) qıssası júzege keldi. Milliy azatlıq gúresi teması J. Xirnniń «Áynek qasındaǵı dawıs» (1955), «Jasaw múmkin bolǵan mámleket» romanlarınan orın iyeledi. O. Pattersonnıń «Qarabaxanalar joq» (1967), «Sizif perzentleri» (1968) romanları zamanagóylikke, «Jan qurban et, uzaq kun» (1972) tariyxıy romanı XVIII ásirdegi Yamayka turmısına arnalǵan. K.Tompson, E.Solki, P.O.Robinson, D.Xaynde hám basqalar gúrriń janrında nátiyjeli dóretiwshilik etti. Yamaykada birinshi poeziyalıq antologiya 1929-jıl baspadan shıqqan. Shayırlardan U.E.Roberts, F.Sherlok ataqlı bolǵan. Olardıń qosıqlarındaǵı watan temasın shayırlar V. Virtyu, D. Kempbell, X. Karberi, M. Morris, D. Skott, A. Maknis hám basqalar dawam etti. T. Ronniń pyesaları ataqlı.

== Arxitektura hám súwretlew kórkem óneri ==
Yamayka kórkem ónerinde Evropa, ásirese inglis mádeniyatınıń kúshli tásiri Afrika xalıqları dástúrleri menen qosılıp ketken. XVII-XIX ásirlerde qalalarda inglis arxitekturası usılında tuwrı múyeshli 1 qabatlı tas hám gerbish jaylar qurıldı (SpanishTaundaǵı SentKetrin soborı, 1655; Kingstondaǵı Rokfort qorǵanı, XVII ásir aqırı — XIX ásir; Kingstondaǵı shtab imaratı, házirgi húkimet sarayı, XVIII ásir). Xalıq turar jayları 2 qabatlı metall bezewli aǵash jaylar (verandası menen) bolǵan. Baylardıń qala qasındaǵı úyleri amerika «kolonizatorlıq usılı» nda júzege kelgen. XX ásirdiń ortalarınan zamanagóy kóp qabatlı imaratlar qurıla basladı (Vest-Hindistan universiteti imaratı, Kingstondaǵı Nennivill turar jay dizbegi). XX ásir ortalarınan professional súwretlew kórkem óneri rawajlandı. Ápiwayı kisiler turmısı, mámlekettegi social qarama-qarsılıqlar súwretlew kórkem óneri ustaları dóretpelerinde óz kórinisin tawmaqta. Súwretshilerden A. Xyu, R. Kempbell, D. Pottinger, L. Morris, músinshilerden E.Menli, N.Roy ataqlı. Yamaykada aǵash naǵıs oyıwshılıǵı, naǵıs oyıwshılıq sıyaqlı dástúriy xalıq ónermentshiligi rawajlanǵan.

[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Ataw mámleketler]]
[[Kategoriya:G15 mámleketleri]]</text>
      <sha1>m7bb20ph077yukyfzpwm1cfg6ydvdj2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Senegal</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3022</id>
    <revision>
      <id>232639</id>
      <parentid>190556</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:56:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:G15 mámleketleri|G15 mámleketleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15479" sha1="tbhw1upmjcvryzh7wuqq2xaja2kcovo" xml:space="preserve">{{dereksiz}}
'''Senegal''', '''Senegal Respublikası''' (République du Sénégal) — [[Batıs Afrika]]da jaylasqan mámleket. Maydanı 196,2 mıń km². Xalqı 15,6 mln. adam (2016). Paytaxtı — Dakar qalası. Basqarıw jaǵınan 10 wálayat (region) qa bólinedi.

== Mámleketlik basqarıw principi ==
Senegal — respublika. Ámeldegi [[Konstituciya]]sı 2001-jıl 7-yanvarda maqullanǵan. Mámleket baslıǵı — [[prezident]] (2000-jıldan Abdulay Vad), ol ulıwma tuwrı jasırın dawıs beriw jolı menen 5 jıl múddetke saylanadı hám taǵı bir ret qayta saylanıwı múmkin. Nızam shıǵarıwshı hákimiyattı Millet jıynalısı (parlament) hám atqarıwshı hákimiyattı bas ministr basshılıǵındaǵı húkimet ámelge asıradı.

== Tábiyatı ==
Senegal aymaǵınıń kópshilik bólimi [[Atlantika okeanı]] jaǵasına qaray tómenlep baratuǵın pás-bálent tegislikten ibarat. Arqadaǵı jaǵa sızıǵı tegis, qublasında dáryalardıń estuariyları menen biraz bóleklengen. Senegal aymaǵında temir ruda, fosforit, alyumofosfat, qalay, mıs, hák tas, volfram, tantal, as duzı, boksit, neft, niobiy, mramor kánleri tabılǵan. Íqlımı subekvatorial, arqasında qurǵaq hám qublasında ızǵar ıqlım. Ortasha aylıq temperatura jıl dawamında derlik ózgermeydi (yanvarda 23°, iyulda 28°). Jıllıq jawın arqada 250-300 mm den qublada 1500 mm ge shekem. Iri dáryaları — Senegal, Gambiya hám Kazamans. Qızılqońır topıraqlar kóbirek ushıraydı. Arqasında shala shól ósimlikleri ósedi, qalǵan orınlarda savannalar hám siyrek ormanlar bar. Haywanat dúnyası: savannalarda kiyik, milliy baǵlarda shaǵal, sırtlan, qaplanlar jasaydı. Kemiriwshiler, qus, jer bawırlawshılar hám shıbın-shirkey kóp. Jaǵa boyındaǵı suwı balıqqa bay. Tábiyattı saqlaw maqsetinde Juj, Niokolo-Koba, Delta-Saluma hám basqa milliy baǵlar dúzilgen.

== Xalqı ==
Xalqınıń kópshilik bólimin (87%) batıs atlantika tilleri shańaraǵına kiretuǵın volof, fulbe, serer, diola hám basqa xalıqlar quraydı; arablar, evropalıqlar (tiykarınan, francuzlar) da jasaydı. Rásmiy tili — francuz tili. Qala xalqı 42,3%. Xalıqtıń kópshiligi musulmanlar. Katolikler de bar. Iri qalaları: Dakar, Kaolak, Tiyes.

== Tariyxı ==
Senegal aymaǵında paleolit dáwirinde mákan-jaylar payda bolǵan. Orta ásirlerde bul jerler tolıq yamasa bir bólimi Gana, Mali, Songay mámleketleri quramına kirgen. IX-XVIII ásirlerde Senegal aymaǵında bir neshe mámleket payda bolǵan. XV ásirde bul jerge portugallar bastırıp kirip, pil súyegi, arab jelimi, altın qumdı tasıp kete baslaǵan, XVI ásirden qul sawdasın háwij aldırǵan. XVII ásirden francuzlardıń kirip keliwi baslanǵan. 1895-jıl Senegal aymaǵı Francuz [[Batıs Afrika]]sı quramına kirgizildi. [[Birinshi jáhán urısı]]nan keyin Senegalda dáslepki siyasiy shólkemler payda boldı. 1939-45-jıllardaǵı [[Ekinshi jáhán urısı]] waqtında Senegal aymaǵı «Azat Franciya» nıń tayanısh bazalarınan biri, awqamshılardıń zárúrli áskeriy teńiz bazası boldı. Urıstan keyin Senegalda milliy azatlıq háreketi kúsheydi. 1958-jıl referendum nátiyjelerine kóre, Senegal Franciya jámiyetshiligi quramındaǵı ózin ózi basqarıwshı respublikaǵa aylandı. 1959-jıl yanvarda Senegal hám [[Franciya]] Sudanic Mali Federaciyasına birlesti. 1960-jıl 4-apreldegi shártnamaǵa muwapıq, Federaciyaǵa ǵárezsizlik berildi. 20-avgustta Senegal Federaciyadan shıqtı hám ǵárezsiz respublika dep daǵaza etildi. Senegal 1960-jıldan BMSh aǵzası. Milliy bayramı — 4-aprel — Ǵárezsizlik kúni (1960).

== Siyasiy partiyaları hám kásiplik awqamları ==
Socializm hám birlik háreketi partiyası, 1981-jıl tiykar salınǵan; Demokratiyalıq awqam — Miynet partiyasın dúziw háreketi partiyası, 1974-jıl dúzilgen; Milliy demokratiyalıq birlespe partiyası, 1976-jıl dúzilgen; Ǵárezsizlik hám miynet partiyası, 1957-jıl tiykar salınǵan burınǵı Senegal ǵárezsizligi afrikalıqlar partiyası jolınıń dawamshısı, shólkemlestiriw qurıltayı 1981-jıl ótkerilgen; Senegal demokratiyalıq partiyası, 1974-jıl dúzilgen; Senegal socialistlik partiyası, 1948-jıl tiykar salınǵan; Demokratiyalıq jańalanıw partiyası, 1997-jıl dúzilgen. Senegal miynetkeshleri milliy konfederaciyası, 1969-jıl dúzilgen.

== Ekonomika ==
Senegal — ekonomikalıq kúshsiz agrar mámleket. Jalpı ónimde awıl xojalıǵınıń úlesi 19%, sanaattıń úlesi 17%, xizmet kórsetiw tarawınıń úlesi 64%. Senegal eksportı bahasınıń yarımına jaqını awıl xojalıǵına tuwrı keledi, miynetke jaramlı xalıqtıń 3/4 bólimi sol tarawda bánt. Jer ǵoza jetistiriw jáne onı qayta islew zárúrli áhmiyetke iye (dúnyada jetekshi orınlardan biri). Tarı, maniok, salı, batat, mákke, maylı palma, paxta da jetilistiriledi. Miywe hám palız eginlerin jetilistiriw menen shuǵıllanıladı. Qaramal, qoy, eshki, úy qusı baǵıladı. Balıq awlanadı. Sanaatında fosforit (tiykarınan, eksportke), as duzı, mramor qazıp alınadı. Jılına ortasha 769 mln. kVt-saat elektr energiya payda etiledi. Senegal sanaatı, tiykarınan, jer ǵozanı qayta islewge qánigelesken. Bunday kárxanalardıń kópshiligi Jasıl Murın yarım atawda jaylasqan. Jeńil sanaat tarmaqlarınan toqımashılıq hám ayaq kiyim (Dakarda) islep shıǵarıw rawajlanǵan. Cement, mebel, taxta tiliw, metallsazlıq, ximiya sanaatı (fosforit tiykarında tógin islep shıǵarıw) hám neftti qayta islew kárxanaları bar. Ónermentshilik áyyemgi taraw esaplanadı. Temirjollardıń uzınlıǵı 0,9 mıń km, avtomobil jolları uzınlıǵı 14,6 mıń km. Senegal dáryasında keme qatnaydı. Teńiz portı hám xalıq aralıq aeroportı — Dakar. Shetke jer ǵoza mayı, gúnjara, fosforit shıǵaradı, shetten azıq-awqat, mashina hám ásbap-úskene, toqımashılıq ónimleri, ayaq kiyim, neft keltiredi. Tiykarınan, Franciya, Kamerun, Italiya menen sawda etedi. Pul birligi — afrika franki.

== Bilimlendiriwi, ilimiy hám mádeniy-aǵartıwshılıq mákemeleri ==
Tálim sisteması francuzcha usılda shólkemlesken. Birinshi baslanǵısh mektep 1816-jıl, birinshi kolledj 1843-jıl ashılǵan. Ǵárezsizlik daǵaza etilgen waqıtta xalıqtıń 95% sawatsız edi. 1963-jıl 6 jastan 12 jasqa shekem májbúriy baslanǵısh tálim haqqında nızam qabıllandı. Baslanǵısh mektep 6 jıllıq. Orta mektepte oqıw 7 jıl: 4 jıl tolıqsız orta (kolledj) hám 3 jıl tolıq orta (licey). Óner-texnika tálimi baslanǵısh mektep negizindegi óner mektepte (3 jıl), texnika kolledjinde (4 jıl), texnika liceyinde (7 jıl) ámelge asırıladı. Joqarı tálim sistemasında Dakar universiteti (1949), Gor mutaciya universiteti iskerlik kórsetedi. Olarda oqıw múddeti 4 jıldan 6 jılǵa shekem. Sonıń menen birge, joqarı kolledjler: Dakarda veterinariya medicina mektebi, milliy basqarıw mektebi, Tiyesta politexnika mektep hám basqalar bar. Kitapxanaları: Dakarda Senegal arxivi kitapxanası menen (1913), Qara Afrika fundamental institutınıń kitapxanası (1938), universitet kitapxanası (1952), Tiyesta Politexnika mektebiniń kitapxanası. Muzeyleri: Dakarda Afrika kórkem óneri muzeyi (1936), Qara Afrika Fundamental institutı muzeyi, Gorda Tariyx muzeyi, Teńiz muzeyi (1959) hám basqalar. Ilimiy mákemelerdiń kóbi Dakar universiteti quramına kiredi, olardıń eń irisi Qara Afrika Fundamental institutı. Bunnan tısqarı, Milliy arxiv (1913), Milliy kórkem óner institutı (1972), Pán texnika izertlewler byurosı, Awıl xojalıǵı institutı (1974, 10 ilimiy oray hám laboratoriyaları menen birge), Paster institutı (1896), Afrika regionlıq texnologiya orayı (1977), Afrika ekonomikanı rawajlandırıw hám joybarlaw máseleleri institutı (1963), Tropikalıq ormandı úyreniw orayı (1966), ilimiy jámiyetler hám basqalar bar.

== Baspasózi, radioesittiriwi hám telekórsetiwi ==
Eń áhmiyetli gazeta hám jurnalları: «Soley» («Quyash», kúndelik ulıwma milliy gazeta, 1970-jıldan), «Jurnal ofisyel de la Repyublik dyu Senegal» («Senegal Respublikasınıń rásmiy gazetası», húkimetke qaraslı háptelik rásmiy xabarnama, 1856-jıldan), «Sopi» (háptelik gazeta), «Daan doole» («Miynetkesh», aylıq gazeta, 1982-jıldan), «Karfur» («Kóshe kesilispesi», 2-3 ayda bir ret shıǵatuǵın gazeta, 1984-jıldan), «Politisyen» («Siyasatshı», aylıq satiralıq gazeta, 1977-jıldan), «Yunite Afriken» («Afrika birligi», aylıq gazeta, 1974-jıldan), «Afrika» (aylıq jurnalı, 1962-jıldan), «Gestu» («Izertlew», 2 ayda bir ret shıǵatuǵın teoriyalıq jurnal), «Taksau» («Qozǵol», aylıq jurnalı, 1977-jıldan), «Etiopik» (aylıq sociallıq-siyasiy hám kórkem ádebiyatqa baylanıslı jurnal, 1975-jıldan). Senegal xabar agentligi — SAA — húkimet informaciya agentligi; Senegal radioesittiriw hám telekórsetiw basqarması — húkimet mákemesi, 1972-jıl dúzilgen.

== Ádebiyatı ==
Ádebiyatı francuz hám jergilikli tillerde. Senegalda baqsı-griotlar atqaratuǵın áyyemgi awızeki qosıq dástúrleri bar. Ǵárezsizlik daǵaza etilgennen keyin jergilikli milliy tillerde jazıw payda bola basladı. Bakari Diallonıń óz turmısı tiykarında jazǵan «Kúsh-Saqawat» qıssası (1926, birinshi kórkem dóretpe esaplanadı) nan keyin Usmon Sose Dioptıń «Saqıy» (1935), «Parij saǵımları» (1937) romanları basılıp shıqtı. Ekinshi Jáhán urısınan keyin ádebiyattıń rawajlanıwı jedellesti. L. Sengordıń tereń milliy poeziyası xalıqtı azatlıq gúresine ruwxlandırdı. 50-60-jıllarda Abdulay Saji, Shayx Hamidu Kan, U. Semben romanları dúnya júzin kórdi. U. Semben «Watanım meniń, keń peyilli xalqım meniń», «Harmattan — ıssı samal» romanların milliy azatlıq gúresi temasına baǵıshladı. Jetkinshekke tiyisli shayırlardan Malik Fall hám Ibrahim Sourang, dramaturglardan Lamin Diakxate, Amadu Sisse Dia, Mamadu Traore Diop hám Sheyk Ndaolar social máselelerge, xalıqtıń qaharmanlıq turmısına, ótken zamanına kóp itibar berdi.

== Arxitektura hám súwretlew kórkem óneri ==
Orta ásirler mádeniyat esteliklerinen onsha biyik bolmaǵan dóńgelek mazarlar, tuwrı múyeshli hám sheńber kesimli megalitmengirlar (XII-XIV ásirler, Támbikunda qasında), zor uqıp penen islengen zergerlik buyımları: gúmis hám altın marjanlar, túrli ziynetler, ılaydan islengen ıdıs hám mıs ıdıslar saqlanıp qalǵan.

Xalıqtıń turar jayları shoxshabbadan

tórtmuyush formada islengen tóbesi tórt qıyalı qos bolıp, sırtı hám ishi ılay menen sıbaladı (batıs rayonlarda), aylanba formadaǵı ılashıqlar tóbesi konus formasında ot-shóp penen jabıladı, tuwrı múyeshli bastırma ılashıqlar da ushıraydı (shıǵıs rayonlarda). Teris aywan menen oralǵan sozılǵan dóńgelek turar jaylar qubla rayonlarǵa mas bolıp tabıladı. Olardıń aldı tárepi qızıl hám kók reńde jániwwrlar hám zamanagóy texnika — samolyot hám de paroxod súwretleri menen bezetiledi. Senegalǵa islam dini kirip keliwi sebepli meshitler qurıla basladı. Olar arasında Tubadaǵı taqa tárizli ravokdi

meshit dıqqatqa ılayıq bolıp tabıladı.

Ol háwlisiniń átirapı peshaywanlar hám tórt tárepi 8 qırlı minarlardan ibarat etip, Arqa Afrikanıń orta ásirler arxitektorlıǵı usılında qurılǵan. XX ásirde qalalarda (tiykarınan, Dakarda) zamanagóy turar jaylar, fabrika, miymanxana, bas imaratlar qurıwǵa kirisildi. Kóp qabatlı úyler quyash nurın tosatuǵın qurılmalar menen tropikalıq ıqlımǵa iykemlestirip francuz funkcionalizmi ruwxında qurıldı. 1960-jıldan keyin 1-2 qabatlı beton úylerden ibarat jumısshı qalashaların qurıw háwij aldı. Mámlekette dástúriy kórkem ónermentshilik (aǵashtan úy ruwzıger buyımları hám mebel, ılaydan islengen ıdıstan túrli ıdıs hám bezew buyımları, putadan sebet, sumka, belbawlar, krokodil hám jılan terisinen buyımlar soǵıw), kórkem toqımashılıq úrp bolǵan. Olar «Dakar súwretshilik mektebi» usılında ziynetlenedi.

== Muzıka ==
Senegal muzıkası áyyemnen Gvineya, Mali, Syerra-Leone hám basqa mámleket xalıqları muzıkası menen birge rawajlanıp kelgen. XII ásirden arab, XV-XV ásirlerden evropalıqlar muzıkası tásiri sezile baslaǵan. Senegal xalqınıń saz ásbapları: domalaq qabaq postınan jasalǵan barabanlar, qum saat formasındaǵı 2 membranalı baraban, toqpaq, ıak,

qońıraw; túrli ksilofon, balafon, fleytalar da keń tarqalǵan. Miynet, muhabbat qosıqları, balalarǵa arnalǵan qosıqlar, ájdadlar ruwxın ullı etetuǵın tariyxıy ertek qosıqları, ayaq oyınǵa iykemlestirip aytılatuǵın dástúr qosıqları bar. Kópshilik bir dawıslılıq, tek qubla xalıqlarında kóp dawıslılıq Senegal muzıkasına tán ózgeshelik bolıp tabıladı. Dástúriy muzıkanıń tiykarǵı atqarıwshıları griotlar bolıp tabıladı. XX ásirdiń 60-jıllarınan muzıka kórkem óneri máseleleri menen shuǵıllanatuǵın oqıw hám ilimiy mákemeler payda bola basladı. Radioesittiriw (1926-jıldan) hám telekórsetiw (1964-jıldan) muzıkalıq esittiriwlerge úlken itibar beredi. Dakarda túrli kórkem óner festivalları ótkerip turıladı.

== Teatr ==
Teatrınıń rawajlanıwda xalıq baqsıları — griotlar kóp dóretiwshilik miynet etti. Dáslepki teatrlar mekteplerde dúzildi. 1933-jıl Dakardaǵı Uilyam Ponti atındaǵı mektep teatrında [[Afrika]] turmısınan gúrriń etiwshi spektakller francuz tilinde saxnalastırıldı. Mámleket ǵárezsizlikke eriskennen soń, Senegal teatrı rawajlanıp, Afrika mámleketleri arasında jetekshi bolıp qaldı. 1961-jıl Milliy balet ansamblı dúzildi, onıń programmasında oyın, pantomima, muzıkalı drama hám vokal saxnalar bar. 1965-jıl Dakarda milliy teatr imaratı qurıldı. Háweskerlik teatrı rawajlandı. 1969-jıl Háweskerlik teatrı federaciyasına aylandırıldı.

== Kino ==
XX ásirdiń 50-jıllarında Franciyada tálim alıp atırǵan afrikalıq studentler ómirin súwretlewshi «Senadaǵı [[Afrika]]» (1955, rejissyorlar P. Vyeyra, M. Sarr) filmi Senegal kinematografiyası baslanıwına túrtki boldı. Senegal ǵárezsizligi daǵaza etilgennen soń, «Millettiń tuwılıwı» (1961) hám «Lamb» (1963, rejissyor P. Vyeyra), «Tubadaǵı úlken ibadatxana» (1961, rejissyor B. Sengor) hám basqa hújjetli filmler jaratıldı, olarda xalıqtıń ǵárezsizlik hám milliy mádeniy dástúrler ushın gúresi sáwlelendirildi. Jazıwshı hám rejissyor U. Sembenniń «Arabadaǵı kisi» (1963) filmi xalıq aralıq jámiyetshiliktiń itibarın qazandı. «... lik qara deneli» (1966), «Mandat» (1968), «Sedda» (1977) hám basqa filmlerinde rejissyor eski hám jańa kolonizatorlikke qarsı gúres processinde milliy sananıń ósiwi máselelerin kóterip shıqtı. Keyingi jıllarda «Hayal» (rejissyor M. Traore), «Gúdibuzar» (rejissyor J. Mambeti), «Karim», «Baks» (rejissyor M. Tiam), «Sertifikat» (rejissyor T. Av), «Getitey» (rejissyor S. Nyay) kórkem filmleri jaratıldı.

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{Afrika}}

== Sırtqı derekler ==
{{Commons kategoriya|Senegal}}

[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Afrika mámleketleri]]
[[Kategoriya:Senegal]]
[[Kategoriya:Respublikalar]]
[[Kategoriya:G15 mámleketleri]]</text>
      <sha1>tbhw1upmjcvryzh7wuqq2xaja2kcovo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Muqaǵaliy Maqataev</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4558</id>
    <revision>
      <id>232593</id>
      <parentid>230339</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T12:29:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayxan Dáryabay qızı</username>
        <id>14178</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ómirbayanı */</comment>
      <origin>232593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4710" sha1="av22p8qiao7kcntcaxnonpobi5g5jkg" xml:space="preserve">{{Shayır infoqutısı|atı=Muqaǵaliy Maqataev|súwret=KZMakataev.jpg}}
'''Muqaǵaliy Maqataev''' ({{lang|kk|{{Audio-nohelp|kk-Mukaghali-Makatayev.ogg|Мұқағали Мақатаев}}}}; [[1931|1931-jıl]] [[9-fevral]] — [[1976|1976-jıl]] [[27-mart]]) — [[qazaqstan]]lı ataqlı [[shayır]], [[jazıwshı]] hám dilmash.

== Ómirbayanı ==
Muqaǵaliy Maqataev 1931-jıldıń 9-fevralda Almatı wálayatı házirgi Raimbek (burınǵı Narınqol rayonı) rayonınıń Qarasaz awılında dúnyaǵa kelgen. Ol Ullı júz Alban taypasınıń Shoǵan abız urpaqları – Aljan ruwınan shıqqan.

Shayırdıń tuwılǵan kúni haqqında eki túrli maǵlıwmat bar. Rásmiy hújjetlerege bola shayırdıń tuwılǵan kúni 9-fevralda.  Onıń anası Naǵimanıń sózinshe: «Muqaǵaliyim 1931-jılı mart ayınıń 8-inde dúnyaga keldi. Jańlısıwım mumkin emes. Sebebi balam mınaw dúnya esigin ashqannan biraz waqıt keyin Nawrız bayramı toylandı, nawrız góje pisiremiz dep kútip otırǵanbız». Muqaǵaliy Maqatayev atındaǵı ádebiy sıylıqtıń laureatı Orazaqın Asqar shayırdıń ekinshi tuwılǵan kúnine baylanıslı tómendegi sózd1i aytadı: «Al hújjet boyınsha Muqaǵaliy 9-fevral da dúnyaǵa kelgen. Bul gúwalıqtı shayır es bilgen gezinde sol waqıttaǵı saylaw mapazına baylanıslı ózi jazdırıp alǵan eken».

Azan aytılıp qoyılǵan atı– Muxammedqalı. Ákesi ápiwayı diyqan, kolxozda suwshı,  bolıp islegen. Muqaǵaliy shańaraqtıń tuńǵıshı bolǵan, onnan keyin bir qız hám úsh ul tuwılǵan. Shayırdıń qarındası hám birinshi inisi erte qaytıs bolǵan. Sońǵılarınıń atları –Toqtarbay hám Kórpesh. Qazaq xalıq dástúrine bola shańaraqtıń birinshi balası ata-ájesinen tárbiya alıwı kerek, sonıń ushın Muqaǵaliy kempir apası Tiyinniń qolında ósip, anasın jeńgesindey qabıl etedi. Balalıǵı urıs penen birge ótkeni ushın shayır táǵdirdiń ashshı dámin erte tatadı («Neńdi saǵınaman, balalıǵım»?). Muqaǵaliydiń ákesi 1941-jılı Kaliningrad frontında qaytıs boladı.

* 1948-1949-jılları S.Kirov atındaǵı Qazaq mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetiniń studenti;
* 1948-jılı oqıwın taslap, Shibut awılında awıllıq keńestiń xatkeri;
* 1949-jılı báhárde ómirlik joldası Lashın menen shańaraq quradı;
* 1949-jılı «Sovet shegarası» gazetası shayırdıń «Qırman basında», «Qoyshı bala – Akitay» qosıqların basıp shıǵardı;
* 1950-jılı Almatıdaǵı Shet tiller institutınıń nemis tili fakultetine oqıwǵa kirip, kóp uzamay turmıs sharayatı sebepli oqıwdı toqtatadı;
* 1954-jılı Qarasazdıń baslawısh mektebinde rus tili muǵallimi etip tayınlanadı, sol jılı shayırdıń úsh qosıǵı «Ádebiyat hám kórkem óner» jurnalında járiyalanadı;
* 1957-jılı – Respublikalıq radioda diktor wazıypasın atqaradı;
* 1960-1962-jılları «Sovet shegarası» gazetasında bólim baslıǵı;
* 1963-1965-jılları «Mádeniyat hám turmıs» jurnalında isleydi;
* 
Muqaǵaliy 1962-jılı [[Almatı]]ǵa kóship kelip, ádebiy ortalıqqa jaqınnan aralasa baslaydı.  Almatı Shet tilleri institutınıń nemis tili, Qazaq mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetlerinde hám Moskvadaǵı M.Gorkiy atındaǵı jáhán ádebiyatı institutında bilim aladı.
Bunnan soń «Sociallıq Qazaqstan» (házirgi «Egemen Qazaqstan») gazetasınıń (1962-1963-jıllar), «Mádeniyat hám turmıs» (házirgi «Parasat» (jurnal)) (1963-1965-jıllar), J«uldız» (1965-1972-jıllar) jurnallarınıń redakciyasında, [[Qazaqstan Jazıwshılar awqamı]]nda (1972-1973-jıllar) xızmet etedi.


1999-jıli Muqaǵali Maqataevtı Qazaqstan húkimeti «Amanat» qosıqlar toplamı ushın Qazaqstan Respublikasınıń mámlekettik sıylıǵı menen marapatladı&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160303183729/http://www.madenimura.kz/ru/culture-legacy/books/book/kazahstan-nacionalnaa-enciklopedia-3-tom?category=all&amp;page=462 Макатаев Мукагали] // «Казахстан». Национальная энциклопедия. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2005. — 3 t. — ISBN 9965-9746-4-0.&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
* [https://adebiportal.kz/kz/authors/view/1232 Мұқағали Мақатаев] [[Әдебиет порталы|Adebiportal.kz]] saytında
* [https://stan.kz/kazak-poyeziyasynyn-simvoly-mukagali-m/ Qazaq poeziyasınıń tımsalı Muqaǵaliy Maqatayevtiń ómir bayanı]

{{Sırtqı siltemeler}}

[[Kategoriya:Jazıwshılar]]
[[Kategoriya:Alfavit boyınsha shayırlar]]
[[Kategoriya:Qazaq shayırları]]</text>
      <sha1>av22p8qiao7kcntcaxnonpobi5g5jkg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>232594</id>
      <parentid>232593</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T12:37:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayxan Dáryabay qızı</username>
        <id>14178</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ómirbayanı */</comment>
      <origin>232594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5182" sha1="h1ihrwu1ulk55zo126wmpc3bdeqswo4" xml:space="preserve">{{Shayır infoqutısı|atı=Muqaǵaliy Maqataev|súwret=KZMakataev.jpg}}
'''Muqaǵaliy Maqataev''' ({{lang|kk|{{Audio-nohelp|kk-Mukaghali-Makatayev.ogg|Мұқағали Мақатаев}}}}; [[1931|1931-jıl]] [[9-fevral]] — [[1976|1976-jıl]] [[27-mart]]) — [[qazaqstan]]lı ataqlı [[shayır]], [[jazıwshı]] hám dilmash.

== Ómirbayanı ==
Muqaǵaliy Maqataev 1931-jıldıń 9-fevralda Almatı wálayatı házirgi Raimbek (burınǵı Narınqol rayonı) rayonınıń Qarasaz awılında dúnyaǵa kelgen. Ol Ullı júz Alban taypasınıń Shoǵan abız urpaqları – Aljan ruwınan shıqqan.

Shayırdıń tuwılǵan kúni haqqında eki túrli maǵlıwmat bar. Rásmiy hújjetlerege bola shayırdıń tuwılǵan kúni 9-fevralda.  Onıń anası Naǵimanıń sózinshe: «Muqaǵaliyim 1931-jılı mart ayınıń 8-inde dúnyaga keldi. Jańlısıwım mumkin emes. Sebebi balam mınaw dúnya esigin ashqannan biraz waqıt keyin Nawrız bayramı toylandı, nawrız góje pisiremiz dep kútip otırǵanbız». Muqaǵaliy Maqatayev atındaǵı ádebiy sıylıqtıń laureatı Orazaqın Asqar shayırdıń ekinshi tuwılǵan kúnine baylanıslı tómendegi sózd1i aytadı: «Al hújjet boyınsha Muqaǵaliy 9-fevral da dúnyaǵa kelgen. Bul gúwalıqtı shayır es bilgen gezinde sol waqıttaǵı saylaw mapazına baylanıslı ózi jazdırıp alǵan eken».

Azan aytılıp qoyılǵan atı– Muxammedqalı. Ákesi ápiwayı diyqan, kolxozda suwshı,  bolıp islegen. Muqaǵaliy shańaraqtıń tuńǵıshı bolǵan, onnan keyin bir qız hám úsh ul tuwılǵan. Shayırdıń qarındası hám birinshi inisi erte qaytıs bolǵan. Sońǵılarınıń atları –Toqtarbay hám Kórpesh. Qazaq xalıq dástúrine bola shańaraqtıń birinshi balası ata-ájesinen tárbiya alıwı kerek, sonıń ushın Muqaǵaliy kempir apası Tiyinniń qolında ósip, anasın jeńgesindey qabıl etedi. Balalıǵı urıs penen birge ótkeni ushın shayır táǵdirdiń ashshı dámin erte tatadı («Neńdi saǵınaman, balalıǵım»?). Muqaǵaliydiń ákesi 1941-jılı Kaliningrad frontında qaytıs boladı.

* 1948-1949-jılları S.Kirov atındaǵı Qazaq mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetiniń studenti;
* 1948-jılı oqıwın taslap, Shibut awılında awıllıq keńestiń xatkeri;
* 1949-jılı báhárde ómirlik joldası Lashın menen shańaraq quradı;
* 1949-jılı «Sovet shegarası» gazetası shayırdıń «Qırman basında», «Qoyshı bala – Akitay» qosıqların basıp shıǵardı;
* 1950-jılı Almatıdaǵı Shet tiller institutınıń nemis tili fakultetine oqıwǵa kirip, kóp uzamay turmıs sharayatı sebepli oqıwdı toqtatadı;
* 1954-jılı Qarasazdıń baslawısh mektebinde rus tili muǵallimi etip tayınlanadı, sol jılı shayırdıń úsh qosıǵı «Ádebiyat hám kórkem óner» jurnalında járiyalanadı;
* 1957-jılı – Respublikalıq radioda diktor wazıypasın atqaradı;
* 1960-1962-jılları «Sovet shegarası» gazetasında bólim baslıǵı;
* 1963-1965-jılları «Mádeniyat hám turmıs» jurnalında isleydi;
* 
Muqaǵaliy 1962-jılı [[Almatı]]ǵa kóship kelip, ádebiy ortalıqqa jaqınnan aralasa baslaydı.  Almatı Shet tilleri institutınıń nemis tili, Qazaq mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetlerinde hám Moskvadaǵı M.Gorkiy atındaǵı jáhán ádebiyatı institutında bilim aladı.
Bunnan soń «Sociallıq Qazaqstan» (házirgi «Egemen Qazaqstan») gazetasınıń (1962-1963-jıllar), «Mádeniyat hám turmıs» (házirgi «Parasat» (jurnal)) (1963-1965-jıllar), J«uldız» (1965-1972-jıllar) jurnallarınıń redakciyasında, [[Qazaqstan Jazıwshılar awqamı]]nda (1972-1973-jıllar) xızmet etedi. Almatıdaǵı qazaq ádebiyatı hám kórkem óneriniń qaymaqları jámlengen ortalıqta ótkerilgen qısqa jıllar ishinde shayır óziniń ayrıqsha hawazı, kórkwm óneriniń tákirarlanbas talantın kórsetip, jemisli miynet etti. «Ilich» (1964), «Armıssızlar doslar?» (1966), «Qarlıǵashım keldiń be?», «Mavr» (1970), «Aqquwlar uyqılaǵanda» (1973), «Shuwayım meniń»  (1975) atlı qosıq toplamların tiri gezinde basıp shıǵarıwǵa úlgerdi.

1999-jıli Muqaǵali Maqataevtı Qazaqstan húkimeti «Amanat» qosıqlar toplamı ushın Qazaqstan Respublikasınıń mámlekettik sıylıǵı menen marapatladı&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160303183729/http://www.madenimura.kz/ru/culture-legacy/books/book/kazahstan-nacionalnaa-enciklopedia-3-tom?category=all&amp;page=462 Макатаев Мукагали] // «Казахстан». Национальная энциклопедия. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2005. — 3 t. — ISBN 9965-9746-4-0.&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
* [https://adebiportal.kz/kz/authors/view/1232 Мұқағали Мақатаев] [[Әдебиет порталы|Adebiportal.kz]] saytında
* [https://stan.kz/kazak-poyeziyasynyn-simvoly-mukagali-m/ Qazaq poeziyasınıń tımsalı Muqaǵaliy Maqatayevtiń ómir bayanı]

{{Sırtqı siltemeler}}

[[Kategoriya:Jazıwshılar]]
[[Kategoriya:Alfavit boyınsha shayırlar]]
[[Kategoriya:Qazaq shayırları]]</text>
      <sha1>h1ihrwu1ulk55zo126wmpc3bdeqswo4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>232595</id>
      <parentid>232594</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T12:44:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayxan Dáryabay qızı</username>
        <id>14178</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ómirbayanı */</comment>
      <origin>232595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6180" sha1="2snyf8u4ije8d53le878a4gz35v13rx" xml:space="preserve">{{Shayır infoqutısı|atı=Muqaǵaliy Maqataev|súwret=KZMakataev.jpg}}
'''Muqaǵaliy Maqataev''' ({{lang|kk|{{Audio-nohelp|kk-Mukaghali-Makatayev.ogg|Мұқағали Мақатаев}}}}; [[1931|1931-jıl]] [[9-fevral]] — [[1976|1976-jıl]] [[27-mart]]) — [[qazaqstan]]lı ataqlı [[shayır]], [[jazıwshı]] hám dilmash.

== Ómirbayanı ==
Muqaǵaliy Maqataev 1931-jıldıń 9-fevralda Almatı wálayatı házirgi Raimbek (burınǵı Narınqol rayonı) rayonınıń Qarasaz awılında dúnyaǵa kelgen. Ol Ullı júz Alban taypasınıń Shoǵan abız urpaqları – Aljan ruwınan shıqqan.

Shayırdıń tuwılǵan kúni haqqında eki túrli maǵlıwmat bar. Rásmiy hújjetlerege bola shayırdıń tuwılǵan kúni 9-fevralda.  Onıń anası Naǵimanıń sózinshe: «Muqaǵaliyim 1931-jılı mart ayınıń 8-inde dúnyaga keldi. Jańlısıwım mumkin emes. Sebebi balam mınaw dúnya esigin ashqannan biraz waqıt keyin Nawrız bayramı toylandı, nawrız góje pisiremiz dep kútip otırǵanbız». Muqaǵaliy Maqatayev atındaǵı ádebiy sıylıqtıń laureatı Orazaqın Asqar shayırdıń ekinshi tuwılǵan kúnine baylanıslı tómendegi sózd1i aytadı: «Al hújjet boyınsha Muqaǵaliy 9-fevral da dúnyaǵa kelgen. Bul gúwalıqtı shayır es bilgen gezinde sol waqıttaǵı saylaw mapazına baylanıslı ózi jazdırıp alǵan eken».

Azan aytılıp qoyılǵan atı– Muxammedqalı. Ákesi ápiwayı diyqan, kolxozda suwshı,  bolıp islegen. Muqaǵaliy shańaraqtıń tuńǵıshı bolǵan, onnan keyin bir qız hám úsh ul tuwılǵan. Shayırdıń qarındası hám birinshi inisi erte qaytıs bolǵan. Sońǵılarınıń atları –Toqtarbay hám Kórpesh. Qazaq xalıq dástúrine bola shańaraqtıń birinshi balası ata-ájesinen tárbiya alıwı kerek, sonıń ushın Muqaǵaliy kempir apası Tiyinniń qolında ósip, anasın jeńgesindey qabıl etedi. Balalıǵı urıs penen birge ótkeni ushın shayır táǵdirdiń ashshı dámin erte tatadı («Neńdi saǵınaman, balalıǵım»?). Muqaǵaliydiń ákesi 1941-jılı Kaliningrad frontında qaytıs boladı.

* 1948-1949-jılları S.Kirov atındaǵı Qazaq mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetiniń studenti;
* 1948-jılı oqıwın taslap, Shibut awılında awıllıq keńestiń xatkeri;
* 1949-jılı báhárde ómirlik joldası Lashın menen shańaraq quradı;
* 1949-jılı «Sovet shegarası» gazetası shayırdıń «Qırman basında», «Qoyshı bala – Akitay» qosıqların basıp shıǵardı;
* 1950-jılı Almatıdaǵı Shet tiller institutınıń nemis tili fakultetine oqıwǵa kirip, kóp uzamay turmıs sharayatı sebepli oqıwdı toqtatadı;
* 1954-jılı Qarasazdıń baslawısh mektebinde rus tili muǵallimi etip tayınlanadı, sol jılı shayırdıń úsh qosıǵı «Ádebiyat hám kórkem óner» jurnalında járiyalanadı;
* 1957-jılı – Respublikalıq radioda diktor wazıypasın atqaradı;
* 1960-1962-jılları «Sovet shegarası» gazetasında bólim baslıǵı;
* 1963-1965-jılları «Mádeniyat hám turmıs» jurnalında isleydi;
* 
Muqaǵaliy 1962-jılı [[Almatı]]ǵa kóship kelip, ádebiy ortalıqqa jaqınnan aralasa baslaydı.  Almatı Shet tilleri institutınıń nemis tili, Qazaq mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetlerinde hám Moskvadaǵı M.Gorkiy atındaǵı jáhán ádebiyatı institutında bilim aladı.
Bunnan soń «Sociallıq Qazaqstan» (házirgi «Egemen Qazaqstan») gazetasınıń (1962-1963-jıllar), «Mádeniyat hám turmıs» (házirgi «Parasat» (jurnal)) (1963-1965-jıllar), J«uldız» (1965-1972-jıllar) jurnallarınıń redakciyasında, [[Qazaqstan Jazıwshılar awqamı]]nda (1972-1973-jıllar) xızmet etedi. Almatıdaǵı qazaq ádebiyatı hám kórkem óneriniń qaymaqları jámlengen ortalıqta ótkerilgen qısqa jıllar ishinde shayır óziniń ayrıqsha hawazı, kórkwm óneriniń tákirarlanbas talantın kórsetip, jemisli miynet etti. «Ilich» (1964), «Armıssızlar doslar?» (1966), «Qarlıǵashım keldiń be?», «Mavr» (1970), «Aqquwlar uyqılaǵanda» (1973), «Shuwayım meniń»  (1975) atlı qosıq toplamların tiri gezinde basıp shıǵarıwǵa úlgerdi.
Muqaǵaliy poeziyasınıń deregi, ilxam tayanıshı tuwılǵan eli, ósken jeri, Watan táǵdiri, zaman tınısı, zamanlaslarınıń arzıw-niyetleri. Bulardıń barlıǵın Muqaǵaliy jas talantqa tán tákirarlanbas sheberlik penen, Táńiritaalanıń tańlayınan tógilgendey poeziyalıq múnásip únleslik penen, hár bir júrek penen til tabısatuǵın sırlı hám haqıyqıy sezim menen, haqıyqıy [[poeziya]]ǵa tán súwretli obrazlar menen sáwlelendirip, ólmes kórkem óner dárejesinde júzege keltirgen.
==Poeziyadaǵı dáslepki qádemleri==
Shayırdıń dáslepki qosıqları «Qırman basında», «Qoyshı bala» – Akitay rayonındaǵı «Sovet shegarası» gazetasında járiyalanǵan (1949). «Inimnin oyı», «Sheber» qosıqları «Jaslıq jırı» atlı toplamǵa kirdi (1951). Birinshi bolıp Muqaǵaliy talantın bahalaǵan Á.Tájibaev: «Ózińnen de jigerli, otlıraq jas óspirim jetiskende, maqtanbasqa bola ma?!» degen edi («Qazaq ádebiyatı»,18.3.1960)

1999-jıli Muqaǵali Maqataevtı Qazaqstan húkimeti «Amanat» qosıqlar toplamı ushın Qazaqstan Respublikasınıń mámlekettik sıylıǵı menen marapatladı&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160303183729/http://www.madenimura.kz/ru/culture-legacy/books/book/kazahstan-nacionalnaa-enciklopedia-3-tom?category=all&amp;page=462 Макатаев Мукагали] // «Казахстан». Национальная энциклопедия. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2005. — 3 t. — ISBN 9965-9746-4-0.&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
* [https://adebiportal.kz/kz/authors/view/1232 Мұқағали Мақатаев] [[Әдебиет порталы|Adebiportal.kz]] saytında
* [https://stan.kz/kazak-poyeziyasynyn-simvoly-mukagali-m/ Qazaq poeziyasınıń tımsalı Muqaǵaliy Maqatayevtiń ómir bayanı]

{{Sırtqı siltemeler}}

[[Kategoriya:Jazıwshılar]]
[[Kategoriya:Alfavit boyınsha shayırlar]]
[[Kategoriya:Qazaq shayırları]]</text>
      <sha1>2snyf8u4ije8d53le878a4gz35v13rx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>232596</id>
      <parentid>232595</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T13:00:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayxan Dáryabay qızı</username>
        <id>14178</id>
      </contributor>
      <comment>/* Poeziyadaǵı dáslepki qádemleri */</comment>
      <origin>232596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6855" sha1="fb5hclp6furdn4alfrstuzaos206f84" xml:space="preserve">{{Shayır infoqutısı|atı=Muqaǵaliy Maqataev|súwret=KZMakataev.jpg}}
'''Muqaǵaliy Maqataev''' ({{lang|kk|{{Audio-nohelp|kk-Mukaghali-Makatayev.ogg|Мұқағали Мақатаев}}}}; [[1931|1931-jıl]] [[9-fevral]] — [[1976|1976-jıl]] [[27-mart]]) — [[qazaqstan]]lı ataqlı [[shayır]], [[jazıwshı]] hám dilmash.

== Ómirbayanı ==
Muqaǵaliy Maqataev 1931-jıldıń 9-fevralda Almatı wálayatı házirgi Raimbek (burınǵı Narınqol rayonı) rayonınıń Qarasaz awılında dúnyaǵa kelgen. Ol Ullı júz Alban taypasınıń Shoǵan abız urpaqları – Aljan ruwınan shıqqan.

Shayırdıń tuwılǵan kúni haqqında eki túrli maǵlıwmat bar. Rásmiy hújjetlerege bola shayırdıń tuwılǵan kúni 9-fevralda.  Onıń anası Naǵimanıń sózinshe: «Muqaǵaliyim 1931-jılı mart ayınıń 8-inde dúnyaga keldi. Jańlısıwım mumkin emes. Sebebi balam mınaw dúnya esigin ashqannan biraz waqıt keyin Nawrız bayramı toylandı, nawrız góje pisiremiz dep kútip otırǵanbız». Muqaǵaliy Maqatayev atındaǵı ádebiy sıylıqtıń laureatı Orazaqın Asqar shayırdıń ekinshi tuwılǵan kúnine baylanıslı tómendegi sózd1i aytadı: «Al hújjet boyınsha Muqaǵaliy 9-fevral da dúnyaǵa kelgen. Bul gúwalıqtı shayır es bilgen gezinde sol waqıttaǵı saylaw mapazına baylanıslı ózi jazdırıp alǵan eken».

Azan aytılıp qoyılǵan atı– Muxammedqalı. Ákesi ápiwayı diyqan, kolxozda suwshı,  bolıp islegen. Muqaǵaliy shańaraqtıń tuńǵıshı bolǵan, onnan keyin bir qız hám úsh ul tuwılǵan. Shayırdıń qarındası hám birinshi inisi erte qaytıs bolǵan. Sońǵılarınıń atları –Toqtarbay hám Kórpesh. Qazaq xalıq dástúrine bola shańaraqtıń birinshi balası ata-ájesinen tárbiya alıwı kerek, sonıń ushın Muqaǵaliy kempir apası Tiyinniń qolında ósip, anasın jeńgesindey qabıl etedi. Balalıǵı urıs penen birge ótkeni ushın shayır táǵdirdiń ashshı dámin erte tatadı («Neńdi saǵınaman, balalıǵım»?). Muqaǵaliydiń ákesi 1941-jılı Kaliningrad frontında qaytıs boladı.

* 1948-1949-jılları S.Kirov atındaǵı Qazaq mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetiniń studenti;
* 1948-jılı oqıwın taslap, Shibut awılında awıllıq keńestiń xatkeri;
* 1949-jılı báhárde ómirlik joldası Lashın menen shańaraq quradı;
* 1949-jılı «Sovet shegarası» gazetası shayırdıń «Qırman basında», «Qoyshı bala – Akitay» qosıqların basıp shıǵardı;
* 1950-jılı Almatıdaǵı Shet tiller institutınıń nemis tili fakultetine oqıwǵa kirip, kóp uzamay turmıs sharayatı sebepli oqıwdı toqtatadı;
* 1954-jılı Qarasazdıń baslawısh mektebinde rus tili muǵallimi etip tayınlanadı, sol jılı shayırdıń úsh qosıǵı «Ádebiyat hám kórkem óner» jurnalında járiyalanadı;
* 1957-jılı – Respublikalıq radioda diktor wazıypasın atqaradı;
* 1960-1962-jılları «Sovet shegarası» gazetasında bólim baslıǵı;
* 1963-1965-jılları «Mádeniyat hám turmıs» jurnalında isleydi;
* 
Muqaǵaliy 1962-jılı [[Almatı]]ǵa kóship kelip, ádebiy ortalıqqa jaqınnan aralasa baslaydı.  Almatı Shet tilleri institutınıń nemis tili, Qazaq mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetlerinde hám Moskvadaǵı M.Gorkiy atındaǵı jáhán ádebiyatı institutında bilim aladı.
Bunnan soń «Sociallıq Qazaqstan» (házirgi «Egemen Qazaqstan») gazetasınıń (1962-1963-jıllar), «Mádeniyat hám turmıs» (házirgi «Parasat» (jurnal)) (1963-1965-jıllar), J«uldız» (1965-1972-jıllar) jurnallarınıń redakciyasında, [[Qazaqstan Jazıwshılar awqamı]]nda (1972-1973-jıllar) xızmet etedi. Almatıdaǵı qazaq ádebiyatı hám kórkem óneriniń qaymaqları jámlengen ortalıqta ótkerilgen qısqa jıllar ishinde shayır óziniń ayrıqsha hawazı, kórkwm óneriniń tákirarlanbas talantın kórsetip, jemisli miynet etti. «Ilich» (1964), «Armıssızlar doslar?» (1966), «Qarlıǵashım keldiń be?», «Mavr» (1970), «Aqquwlar uyqılaǵanda» (1973), «Shuwayım meniń»  (1975) atlı qosıq toplamların tiri gezinde basıp shıǵarıwǵa úlgerdi.
Muqaǵaliy poeziyasınıń deregi, ilxam tayanıshı tuwılǵan eli, ósken jeri, Watan táǵdiri, zaman tınısı, zamanlaslarınıń arzıw-niyetleri. Bulardıń barlıǵın Muqaǵaliy jas talantqa tán tákirarlanbas sheberlik penen, Táńiritaalanıń tańlayınan tógilgendey poeziyalıq múnásip únleslik penen, hár bir júrek penen til tabısatuǵın sırlı hám haqıyqıy sezim menen, haqıyqıy [[poeziya]]ǵa tán súwretli obrazlar menen sáwlelendirip, ólmes kórkem óner dárejesinde júzege keltirgen.
==Poeziyadaǵı dáslepki qádemleri==
Shayırdıń dáslepki qosıqları «Qırman basında», «Qoyshı bala» – Akitay rayonındaǵı «Sovet shegarası» gazetasında járiyalanǵan (1949). «Inimnin oyı», «Sheber» qosıqları «Jaslıq jırı» atlı toplamǵa kirdi (1951). Birinshi bolıp Muqaǵaliy talantın bahalaǵan Á.Tájibaev: «Ózińnen de jigerli, otlıraq jas óspirim jetiskende, maqtanbasqa bola ma?!» degen edi («Qazaq ádebiyatı»,18.3.1960)
=== Shıǵarmaları hám awdarmaları ===
Muqaǵaliydiń «Qarlıǵashım, keldiń be?», «Dárya júrek» (1972-jılı), «Aqquwlar uyıqlaǵanda», «Shuayım meniń» (1975-jılı), «Soǵadı júrek», «Sholpan», «Júrek jırlaydı», «Ómir-dárya», «Ómir-dástan» hám t.b. qosıq toplamları, sonday-aq, «Xosh, muhabbat!» (1988-jılı) atlı prozalıq kitabı da bar. Bir qansha qosıqlarına nama jazılǵan. Ózin awdarma jaǵınan da sınap kórgen Muqaǵaliy Danteniń «Qudiretli komediyası»nıń «Dozaq» degen bólimin (1971jılı), Shekspirdiń «Sonetler»in (1970-jılı), Uolt Uitmenniń qosıqların (1969-jılı) qazaq tiline awdarmalaydı.

1999-jıli Muqaǵali Maqataevtı Qazaqstan húkimeti «Amanat» qosıqlar toplamı ushın Qazaqstan Respublikasınıń mámlekettik sıylıǵı menen marapatladı&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160303183729/http://www.madenimura.kz/ru/culture-legacy/books/book/kazahstan-nacionalnaa-enciklopedia-3-tom?category=all&amp;page=462 Макатаев Мукагали] // «Казахстан». Национальная энциклопедия. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2005. — 3 t. — ISBN 9965-9746-4-0.&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
* [https://adebiportal.kz/kz/authors/view/1232 Мұқағали Мақатаев] [[Әдебиет порталы|Adebiportal.kz]] saytında
* [https://stan.kz/kazak-poyeziyasynyn-simvoly-mukagali-m/ Qazaq poeziyasınıń tımsalı Muqaǵaliy Maqatayevtiń ómir bayanı]

{{Sırtqı siltemeler}}

[[Kategoriya:Jazıwshılar]]
[[Kategoriya:Alfavit boyınsha shayırlar]]
[[Kategoriya:Qazaq shayırları]]</text>
      <sha1>fb5hclp6furdn4alfrstuzaos206f84</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>232652</id>
      <parentid>232596</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T18:23:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayxan Dáryabay qızı</username>
        <id>14178</id>
      </contributor>
      <origin>232652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6312" sha1="sfmwrqz0ci9ejjq7e0nnhky4mshn4fv" xml:space="preserve">{{Shayır infoqutısı|atı=Muqaǵaliy Maqataev|súwret=KZMakataev.jpg}}
'''Muqaǵaliy Maqataev''' ({{lang|kk|{{Audio-nohelp|kk-Mukaghali-Makatayev.ogg|Мұқағали Мақатаев}}}}; [[1931|1931-jıl]] [[9-fevral]] — [[1976|1976-jıl]] [[27-mart]]) — [[qazaqstan]]lı ataqlı [[shayır]], [[jazıwshı]] hám dilmash.
== Ómirbayanı ==
Muqaǵaliy Maqataev 1931-jıldıń 9-fevralda Almatı wálayatı házirgi Raimbek (burınǵı Narınqol rayonı) rayonınıń Qarasaz awılında dúnyaǵa kelgen. Ol Ullı júz Alban taypasınıń Shoǵan abız urpaqları – Aljan ruwınan shıqqan.

Shayırdıń tuwılǵan kúni haqqında eki túrli maǵlıwmat bar. Rásmiy hújjetlerege bola shayırdıń tuwılǵan kúni 9-fevralda.  Onıń anası Naǵimanıń sózinshe: «Muqaǵaliyim 1931-jılı mart ayınıń 8-inde dúnyaga keldi. Jańlısıwım mumkin emes. Sebebi balam mınaw dúnya esigin ashqannan biraz waqıt keyin Nawrız bayramı toylandı, nawrız góje pisiremiz dep kútip otırǵanbız». Muqaǵaliy Maqatayev atındaǵı ádebiy sıylıqtıń laureatı Orazaqın Asqar shayırdıń ekinshi tuwılǵan kúnine baylanıslı tómendegi sózd1i aytadı: «Al hújjet boyınsha Muqaǵaliy 9-fevral da dúnyaǵa kelgen. Bul gúwalıqtı shayır es bilgen gezinde sol waqıttaǵı saylaw mapazına baylanıslı ózi jazdırıp alǵan eken».

Azan aytılıp qoyılǵan atı – Muxammedqalı. Ákesi ápiwayı diyqan, kolxozda suwshı,  bolıp islegen. Muqaǵaliy shańaraqtıń tuńǵıshı bolǵan, onnan keyin bir qız hám úsh ul tuwılǵan. Shayırdıń qarındası hám birinshi inisi erte qaytıs bolǵan. Sońǵılarınıń atları – Toqtarbay hám Kórpesh. Qazaq xalıq dástúrine bola shańaraqtıń birinshi balası ata-ájesinen tárbiya alıwı kerek, sonıń ushın Muqaǵaliy kempir apası Tıyınnıń qolında ósip, anasın jeńgesindey qabıl etedi. Balalıǵı urıs penen birge ótkeni ushın shayır táǵdirdiń ashshı dámin erte tatadı («Neńdi saǵınaman, balalıǵım»?). Muqaǵaliydiń ákesi 1941-jılı Kaliningrad frontında qaytıs boladı.

* 1948-1949-jılları S.Kirov atındaǵı Qazaq mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetiniń studenti;
* 1948-jılı oqıwın taslap, Shibut awılında awıllıq keńestiń xatkeri;
* 1949-jılı báhárde ómirlik joldası Lashın menen shańaraq quradı;
* 1949-jılı «Sovet shegarası» gazetası shayırdıń «Qırman basında», «Qoyshı bala – Akitay» qosıqların basıp shıǵardı;
* 1950-jılı Almatıdaǵı Shet tiller institutınıń nemis tili fakultetine oqıwǵa kirip, kóp uzamay turmıs sharayatı sebepli oqıwdı toqtatadı;
* 1954-jılı Qarasazdıń baslawısh mektebinde rus tili muǵallimi etip tayınlanadı, sol jılı shayırdıń úsh qosıǵı «Ádebiyat hám kórkem óner» jurnalında járiyalanadı;
* 1957-jılı – Respublikalıq radioda diktor wazıypasın atqaradı;
* 1960-1962-jılları «Sovet shegarası» gazetasında bólim baslıǵı;
* 1963-1965-jılları «Mádeniyat hám turmıs» jurnalında isleydi;
* 
Muqaǵaliy 1962-jılı [[Almatı]]ǵa kóship kelip, ádebiy ortalıqqa jaqınnan aralasa baslaydı.  Almatı Shet tilleri institutınıń nemis tili, Qazaq mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetlerinde hám Moskvadaǵı M.Gorkiy atındaǵı jáhán ádebiyatı institutında bilim aladı.
Bunnan soń «Sociallıq Qazaqstan» (házirgi «Egemen Qazaqstan») gazetasınıń (1962-1963-jıllar), «Mádeniyat hám turmıs» (házirgi «Parasat» (jurnal)) (1963-1965-jıllar), «Juldız» (1965-1972-jıllar) jurnallarınıń redakciyasında, [[Qazaqstan Jazıwshılar awqamı]]nda (1972-1973-jıllar) xızmet etedi. Almatıdaǵı qazaq ádebiyatı hám kórkem óneriniń qaymaqları jámlengen ortalıqta ótkerilgen qısqa jıllar ishinde shayır óziniń ayrıqsha hawazı, kórkem óneriniń tákirarlanbas talantın kórsetip, jemisli miynet etti. «Ilich» (1964), «Armıssızlar doslar?» (1966), «Qarlıǵashım keldiń be?», «Mavr» (1970), «Aqquwlar uyqılaǵanda» (1973), «Shuwayım meniń»  (1975) atlı qosıq toplamların tiri gezinde basıp shıǵarıwǵa úlgerdi.
Muqaǵaliy poeziyasınıń deregi, ilxam tayanıshı tuwılǵan eli, ósken jeri, Watan táǵdiri, zaman tınısı, zamanlaslarınıń arzıw-niyetleri. Bulardıń barlıǵın Muqaǵaliy jas talantqa tán tákirarlanbas sheberlik penen, Táńiritaalanıń tańlayınan tógilgendey poeziyalıq múnásip únleslik penen, hár bir júrek penen til tabısatuǵın sırlı hám haqıyqıy sezim menen, haqıyqıy [[poeziya]]ǵa tán súwretli obrazlar menen sáwlelendirip, ólmes kórkem óner dárejesinde júzege keltirgen.
==Poeziyadaǵı dáslepki qádemleri==
Shayırdıń dáslepki qosıqları «Qırman basında», «Qoyshı bala» – Akitay rayonındaǵı «Sovet shegarası» gazetasında járiyalanǵan (1949). «Inimniń oyı», «Sheber» qosıqları «Jaslıq jırı» atlı toplamǵa kirdi (1951). Birinshi bolıp Muqaǵaliy talantın bahalaǵan Á.Tájibaev: «Ózińnen de jigerli, otlıraq jas óspirim jetiskende, maqtanbasqa bola ma?!» degen edi («Qazaq ádebiyatı»,18.3.1960).
=== Shıǵarmaları hám awdarmaları ===
Muqaǵaliydiń «Qarlıǵashım, keldiń be?», «Dárya júrek» (1972-jılı), «Aqquwlar uyıqlaǵanda», «Shuwayım meniń» (1975-jılı), «Soǵadı júrek», «Sholpan», «Júrek jırlaydı», «Ómir-dárya», «Ómir-dástan» hám t.b. qosıq toplamları, sonday-aq, «Xosh, muhabbat!» (1988-jılı) atlı prozalıq kitabı da bar. Bir qansha qosıqlarına nama jazılǵan. Ózin awdarma jaǵınan da sınap kórgen Muqaǵaliy Danteniń «Qudiretli komediyası»nıń «Dozaq» degen bólimin (1971jılı), Shekspirdiń «Sonetler»in (1970-jılı), Uolt Uitmenniń qosıqların (1969-jılı) qazaq tiline awdarmalaydı.


== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
* [https://adebiportal.kz/kz/authors/view/1232 Мұқағали Мақатаев] [[Әдебиет порталы|Adebiportal.kz]] saytında
* [https://stan.kz/kazak-poyeziyasynyn-simvoly-mukagali-m/ Qazaq poeziyasınıń tımsalı Muqaǵaliy Maqatayevtiń ómir bayanı]

{{Sırtqı siltemeler}}

[[Kategoriya:Jazıwshılar]]
[[Kategoriya:Alfavit boyınsha shayırlar]]
[[Kategoriya:Qazaq shayırları]]</text>
      <sha1>sfmwrqz0ci9ejjq7e0nnhky4mshn4fv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>232654</id>
      <parentid>232652</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T20:02:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>qosımshalar</comment>
      <origin>232654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6317" sha1="9lbk1ejemzxtvbss9wyqocfdjyhm4se" xml:space="preserve">{{Shayır infoqutısı
|atı=Muqaǵaliy Maqataev
|súwret=KZMakataev.jpg
}}
'''Muqaǵaliy Maqataev''' ({{lang|kk|{{Audio-nohelp|kk-Mukaghali-Makatayev.ogg|Мұқағали Мақатаев}}}}; [[1931|1931-jıl]] [[9-fevral]] — [[1976|1976-jıl]] [[27-mart]]) — [[qazaqstan]]lı ataqlı [[shayır]], [[jazıwshı]] hám dilmash.

== Ómirbayanı ==
Muqaǵaliy Maqataev 1931-jıldıń 9-fevralda Almatı wálayatı házirgi Raimbek (burınǵı Narınqol rayonı) rayonınıń Qarasaz awılında dúnyaǵa kelgen. Ol Ullı júz Alban taypasınıń Shoǵan abız urpaqları – Aljan ruwınan shıqqan.

Shayırdıń tuwılǵan kúni haqqında eki túrli maǵlıwmat bar. Rásmiy hújjetlerege bola shayırdıń tuwılǵan kúni 9-fevralda.  Onıń anası Naǵimanıń sózinshe: «Muqaǵaliyim 1931-jılı mart ayınıń 8-inde dúnyaga keldi. Jańlısıwım mumkin emes. Sebebi balam mınaw dúnya esigin ashqannan biraz waqıt keyin Nawrız bayramı toylandı, nawrız góje pisiremiz dep kútip otırǵanbız». Muqaǵaliy Maqatayev atındaǵı ádebiy sıylıqtıń laureatı Orazaqın Asqar shayırdıń ekinshi tuwılǵan kúnine baylanıslı tómendegi sózd1i aytadı: «Al hújjet boyınsha Muqaǵaliy 9-fevral da dúnyaǵa kelgen. Bul gúwalıqtı shayır es bilgen gezinde sol waqıttaǵı saylaw mapazına baylanıslı ózi jazdırıp alǵan eken».

Azan aytılıp qoyılǵan atı – Muxammedqalı. Ákesi ápiwayı diyqan, kolxozda suwshı,  bolıp islegen. Muqaǵaliy shańaraqtıń tuńǵıshı bolǵan, onnan keyin bir qız hám úsh ul tuwılǵan. Shayırdıń qarındası hám birinshi inisi erte qaytıs bolǵan. Sońǵılarınıń atları – Toqtarbay hám Kórpesh. Qazaq xalıq dástúrine bola shańaraqtıń birinshi balası ata-ájesinen tárbiya alıwı kerek, sonıń ushın Muqaǵaliy kempir apası Tıyınnıń qolında ósip, anasın jeńgesindey qabıl etedi. Balalıǵı urıs penen birge ótkeni ushın shayır táǵdirdiń ashshı dámin erte tatadı («Neńdi saǵınaman, balalıǵım»?). Muqaǵaliydiń ákesi 1941-jılı Kaliningrad frontında qaytıs boladı.

* 1948-1949-jılları S.Kirov atındaǵı Qazaq mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetiniń studenti;
* 1948-jılı oqıwın taslap, Shibut awılında awıllıq keńestiń xatkeri;
* 1949-jılı báhárde ómirlik joldası Lashın menen shańaraq quradı;
* 1949-jılı «Sovet shegarası» gazetası shayırdıń «Qırman basında», «Qoyshı bala – Akitay» qosıqların basıp shıǵardı;
* 1950-jılı Almatıdaǵı Shet tiller institutınıń nemis tili fakultetine oqıwǵa kirip, kóp uzamay turmıs sharayatı sebepli oqıwdı toqtatadı;
* 1954-jılı Qarasazdıń baslawısh mektebinde rus tili muǵallimi etip tayınlanadı, sol jılı shayırdıń úsh qosıǵı «Ádebiyat hám kórkem óner» jurnalında járiyalanadı;
* 1957-jılı – Respublikalıq radioda diktor wazıypasın atqaradı;
* 1960-1962-jılları «Sovet shegarası» gazetasında bólim baslıǵı;
* 1963-1965-jılları «Mádeniyat hám turmıs» jurnalında isleydi;

Muqaǵaliy 1962-jılı [[Almatı]]ǵa kóship kelip, ádebiy ortalıqqa jaqınnan aralasa baslaydı.  Almatı Shet tilleri institutınıń nemis tili, Qazaq mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetlerinde hám Moskvadaǵı M.Gorkiy atındaǵı jáhán ádebiyatı institutında bilim aladı.

Bunnan soń «Sociallıq Qazaqstan» (házirgi «Egemen Qazaqstan») gazetasınıń (1962-1963-jıllar), «Mádeniyat hám turmıs» (házirgi «Parasat» (jurnal)) (1963-1965-jıllar), «Juldız» (1965-1972-jıllar) jurnallarınıń redakciyasında, [[Qazaqstan Jazıwshılar awqamı]]nda (1972-1973-jıllar) xızmet etedi. Almatıdaǵı qazaq ádebiyatı hám kórkem óneriniń qaymaqları jámlengen ortalıqta ótkerilgen qısqa jıllar ishinde shayır óziniń ayrıqsha hawazı, kórkem óneriniń tákirarlanbas talantın kórsetip, jemisli miynet etti. «Ilich» (1964), «Armıssızlar doslar?» (1966), «Qarlıǵashım keldiń be?», «Mavr» (1970), «Aqquwlar uyqılaǵanda» (1973), «Shuwayım meniń»  (1975) atlı qosıq toplamların tiri gezinde basıp shıǵarıwǵa úlgerdi.

Muqaǵaliy poeziyasınıń deregi, ilxam tayanıshı tuwılǵan eli, ósken jeri, Watan táǵdiri, zaman tınısı, zamanlaslarınıń arzıw-niyetleri. Bulardıń barlıǵın Muqaǵaliy jas talantqa tán tákirarlanbas sheberlik penen, Táńiritaalanıń tańlayınan tógilgendey poeziyalıq múnásip únleslik penen, hár bir júrek penen til tabısatuǵın sırlı hám haqıyqıy sezim menen, haqıyqıy [[poeziya]]ǵa tán súwretli obrazlar menen sáwlelendirip, ólmes kórkem óner dárejesinde júzege keltirgen.

==Poeziyadaǵı dáslepki qádemleri==
Shayırdıń dáslepki qosıqları «Qırman basında», «Qoyshı bala» – Akitay rayonındaǵı «Sovet shegarası» gazetasında járiyalanǵan (1949). «Inimniń oyı», «Sheber» qosıqları «Jaslıq jırı» atlı toplamǵa kirdi (1951). Birinshi bolıp Muqaǵaliy talantın bahalaǵan Á.Tájibaev: «Ózińnen de jigerli, otlıraq jas óspirim jetiskende, maqtanbasqa bola ma?!» degen edi («Qazaq ádebiyatı»,18.3.1960).

=== Shıǵarmaları hám awdarmaları ===
Muqaǵaliydiń «Qarlıǵashım, keldiń be?», «Dárya júrek» (1972-jılı), «Aqquwlar uyıqlaǵanda», «Shuwayım meniń» (1975-jılı), «Soǵadı júrek», «Sholpan», «Júrek jırlaydı», «Ómir-dárya», «Ómir-dástan» hám t.b. qosıq toplamları, sonday-aq, «Xosh, muhabbat!» (1988-jılı) atlı prozalıq kitabı da bar. Bir qansha qosıqlarına nama jazılǵan. Ózin awdarma jaǵınan da sınap kórgen Muqaǵaliy Danteniń «Qudiretli komediyası»nıń «Dozaq» degen bólimin (1971jılı), Shekspirdiń «Sonetler»in (1970-jılı), Uolt Uitmenniń qosıqların (1969-jılı) qazaq tiline awdarmalaydı.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
* [https://adebiportal.kz/kz/authors/view/1232 Мұқағали Мақатаев] [[Әдебиет порталы|Adebiportal.kz]] saytında
* [https://stan.kz/kazak-poyeziyasynyn-simvoly-mukagali-m/ Qazaq poeziyasınıń tımsalı Muqaǵaliy Maqatayevtiń ómir bayanı]

{{Sırtqı siltemeler}}

[[Kategoriya:Jazıwshılar]]
[[Kategoriya:Alfavit boyınsha shayırlar]]
[[Kategoriya:Qazaq shayırları]]</text>
      <sha1>9lbk1ejemzxtvbss9wyqocfdjyhm4se</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>232676</id>
      <parentid>232654</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:53:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayxan Dáryabay qızı</username>
        <id>14178</id>
      </contributor>
      <comment>/* Shıǵarmaları hám awdarmaları */</comment>
      <origin>232676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7097" sha1="4uda332l6ncw1wcj0xtsetf9ftfac9y" xml:space="preserve">{{Shayır infoqutısı
|atı=Muqaǵaliy Maqataev
|súwret=KZMakataev.jpg
}}
'''Muqaǵaliy Maqataev''' ({{lang|kk|{{Audio-nohelp|kk-Mukaghali-Makatayev.ogg|Мұқағали Мақатаев}}}}; [[1931|1931-jıl]] [[9-fevral]] — [[1976|1976-jıl]] [[27-mart]]) — [[qazaqstan]]lı ataqlı [[shayır]], [[jazıwshı]] hám dilmash.

== Ómirbayanı ==
Muqaǵaliy Maqataev 1931-jıldıń 9-fevralda Almatı wálayatı házirgi Raimbek (burınǵı Narınqol rayonı) rayonınıń Qarasaz awılında dúnyaǵa kelgen. Ol Ullı júz Alban taypasınıń Shoǵan abız urpaqları – Aljan ruwınan shıqqan.

Shayırdıń tuwılǵan kúni haqqında eki túrli maǵlıwmat bar. Rásmiy hújjetlerege bola shayırdıń tuwılǵan kúni 9-fevralda.  Onıń anası Naǵimanıń sózinshe: «Muqaǵaliyim 1931-jılı mart ayınıń 8-inde dúnyaga keldi. Jańlısıwım mumkin emes. Sebebi balam mınaw dúnya esigin ashqannan biraz waqıt keyin Nawrız bayramı toylandı, nawrız góje pisiremiz dep kútip otırǵanbız». Muqaǵaliy Maqatayev atındaǵı ádebiy sıylıqtıń laureatı Orazaqın Asqar shayırdıń ekinshi tuwılǵan kúnine baylanıslı tómendegi sózd1i aytadı: «Al hújjet boyınsha Muqaǵaliy 9-fevral da dúnyaǵa kelgen. Bul gúwalıqtı shayır es bilgen gezinde sol waqıttaǵı saylaw mapazına baylanıslı ózi jazdırıp alǵan eken».

Azan aytılıp qoyılǵan atı – Muxammedqalı. Ákesi ápiwayı diyqan, kolxozda suwshı,  bolıp islegen. Muqaǵaliy shańaraqtıń tuńǵıshı bolǵan, onnan keyin bir qız hám úsh ul tuwılǵan. Shayırdıń qarındası hám birinshi inisi erte qaytıs bolǵan. Sońǵılarınıń atları – Toqtarbay hám Kórpesh. Qazaq xalıq dástúrine bola shańaraqtıń birinshi balası ata-ájesinen tárbiya alıwı kerek, sonıń ushın Muqaǵaliy kempir apası Tıyınnıń qolında ósip, anasın jeńgesindey qabıl etedi. Balalıǵı urıs penen birge ótkeni ushın shayır táǵdirdiń ashshı dámin erte tatadı («Neńdi saǵınaman, balalıǵım»?). Muqaǵaliydiń ákesi 1941-jılı Kaliningrad frontında qaytıs boladı.

* 1948-1949-jılları S.Kirov atındaǵı Qazaq mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetiniń studenti;
* 1948-jılı oqıwın taslap, Shibut awılında awıllıq keńestiń xatkeri;
* 1949-jılı báhárde ómirlik joldası Lashın menen shańaraq quradı;
* 1949-jılı «Sovet shegarası» gazetası shayırdıń «Qırman basında», «Qoyshı bala – Akitay» qosıqların basıp shıǵardı;
* 1950-jılı Almatıdaǵı Shet tiller institutınıń nemis tili fakultetine oqıwǵa kirip, kóp uzamay turmıs sharayatı sebepli oqıwdı toqtatadı;
* 1954-jılı Qarasazdıń baslawısh mektebinde rus tili muǵallimi etip tayınlanadı, sol jılı shayırdıń úsh qosıǵı «Ádebiyat hám kórkem óner» jurnalında járiyalanadı;
* 1957-jılı – Respublikalıq radioda diktor wazıypasın atqaradı;
* 1960-1962-jılları «Sovet shegarası» gazetasında bólim baslıǵı;
* 1963-1965-jılları «Mádeniyat hám turmıs» jurnalında isleydi;

Muqaǵaliy 1962-jılı [[Almatı]]ǵa kóship kelip, ádebiy ortalıqqa jaqınnan aralasa baslaydı.  Almatı Shet tilleri institutınıń nemis tili, Qazaq mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetlerinde hám Moskvadaǵı M.Gorkiy atındaǵı jáhán ádebiyatı institutında bilim aladı.

Bunnan soń «Sociallıq Qazaqstan» (házirgi «Egemen Qazaqstan») gazetasınıń (1962-1963-jıllar), «Mádeniyat hám turmıs» (házirgi «Parasat» (jurnal)) (1963-1965-jıllar), «Juldız» (1965-1972-jıllar) jurnallarınıń redakciyasında, [[Qazaqstan Jazıwshılar awqamı]]nda (1972-1973-jıllar) xızmet etedi. Almatıdaǵı qazaq ádebiyatı hám kórkem óneriniń qaymaqları jámlengen ortalıqta ótkerilgen qısqa jıllar ishinde shayır óziniń ayrıqsha hawazı, kórkem óneriniń tákirarlanbas talantın kórsetip, jemisli miynet etti. «Ilich» (1964), «Armıssızlar doslar?» (1966), «Qarlıǵashım keldiń be?», «Mavr» (1970), «Aqquwlar uyqılaǵanda» (1973), «Shuwayım meniń»  (1975) atlı qosıq toplamların tiri gezinde basıp shıǵarıwǵa úlgerdi.

Muqaǵaliy poeziyasınıń deregi, ilxam tayanıshı tuwılǵan eli, ósken jeri, Watan táǵdiri, zaman tınısı, zamanlaslarınıń arzıw-niyetleri. Bulardıń barlıǵın Muqaǵaliy jas talantqa tán tákirarlanbas sheberlik penen, Táńiritaalanıń tańlayınan tógilgendey poeziyalıq múnásip únleslik penen, hár bir júrek penen til tabısatuǵın sırlı hám haqıyqıy sezim menen, haqıyqıy [[poeziya]]ǵa tán súwretli obrazlar menen sáwlelendirip, ólmes kórkem óner dárejesinde júzege keltirgen.

==Poeziyadaǵı dáslepki qádemleri==
Shayırdıń dáslepki qosıqları «Qırman basında», «Qoyshı bala» – Akitay rayonındaǵı «Sovet shegarası» gazetasında járiyalanǵan (1949). «Inimniń oyı», «Sheber» qosıqları «Jaslıq jırı» atlı toplamǵa kirdi (1951). Birinshi bolıp Muqaǵaliy talantın bahalaǵan Á.Tájibaev: «Ózińnen de jigerli, otlıraq jas óspirim jetiskende, maqtanbasqa bola ma?!» degen edi («Qazaq ádebiyatı»,18.3.1960).

=== Shıǵarmaları hám awdarmaları ===
Muqaǵaliydiń «Qarlıǵashım, keldiń be?», «Dárya júrek» (1972-jılı), «Aqquwlar uyıqlaǵanda», «Shuwayım meniń» (1975-jılı), «Soǵadı júrek», «Sholpan», «Júrek jırlaydı», «Ómir-dárya», «Ómir-dástan» hám t.b. qosıq toplamları, sonday-aq, «Xosh, muhabbat!» (1988-jılı) atlı prozalıq kitabı da bar. Bir qansha qosıqlarına nama jazılǵan. Ózin awdarma jaǵınan da sınap kórgen Muqaǵaliy Danteniń «Qudiretli komediyası»nıń «Dozaq» degen bólimin (1971jılı), Shekspirdiń «Sonetler»in (1970-jılı), Uolt Uitmenniń qosıqların (1969-jılı) qazaq tiline awdarmalaydı.
Shayırdıń tiri gezinde 3 awdarma kitabı U.Uitmenniń «Shóp japıraqları» (1969); «Uilyam Shekspirdiń sonetleri» (1970); [[Dante Aliger]]diń «Qudiretli komediyası»nıń «Dozaq» bólimi (1971), 8 qosıqlar toplamı «Ilyich» (1964), «Xosh bolıń, doslar» (1966), «Qarlıǵashım, keldin be?» (1968), «Mavr» (1970), «Dárya-júrek» (1972), «Aqquwlar uyıqlaǵanda» (1974), «Shuayım meniń» (1975), Ómirdastan«» (1976) sıyaqlı shıǵarmaları basıp shıǵarıldı. U. Uitmen, U. Shekspir, N. Tixonov, R. Berns, F. Ansari, A. Akopyan, A. Isaakyan, E. Evtushenko, F. Morgunniń bir neshe qosıqların awdarmalaǵan. YU.A. Aleksandrov, M.M. Kurgancev awdarǵan shayır qosıqları «Jan shaqırıwı» atı menen [[rus]] tilinde basılıp shıqtı.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
* [https://adebiportal.kz/kz/authors/view/1232 Мұқағали Мақатаев] [[Әдебиет порталы|Adebiportal.kz]] saytında
* [https://stan.kz/kazak-poyeziyasynyn-simvoly-mukagali-m/ Qazaq poeziyasınıń tımsalı Muqaǵaliy Maqatayevtiń ómir bayanı]

{{Sırtqı siltemeler}}

[[Kategoriya:Jazıwshılar]]
[[Kategoriya:Alfavit boyınsha shayırlar]]
[[Kategoriya:Qazaq shayırları]]</text>
      <sha1>4uda332l6ncw1wcj0xtsetf9ftfac9y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>232677</id>
      <parentid>232676</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:00:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayxan Dáryabay qızı</username>
        <id>14178</id>
      </contributor>
      <origin>232677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7543" sha1="cgww4niikov7aq81akvg837vlpxv4z8" xml:space="preserve">{{Shayır infoqutısı
|atı=Muqaǵaliy Maqataev
|súwret=KZMakataev.jpg
}}
'''Muqaǵaliy Maqataev''' ({{lang|kk|{{Audio-nohelp|kk-Mukaghali-Makatayev.ogg|Мұқағали Мақатаев}}}}; [[1931|1931-jıl]] [[9-fevral]] — [[1976|1976-jıl]] [[27-mart]]) — [[qazaqstan]]lı ataqlı [[shayır]], [[jazıwshı]] hám dilmash.

== Ómirbayanı ==
Muqaǵaliy Maqataev 1931-jıldıń 9-fevralda Almatı wálayatı házirgi Raimbek (burınǵı Narınqol rayonı) rayonınıń Qarasaz awılında dúnyaǵa kelgen. Ol Ullı júz Alban taypasınıń Shoǵan abız urpaqları – Aljan ruwınan shıqqan.

Shayırdıń tuwılǵan kúni haqqında eki túrli maǵlıwmat bar. Rásmiy hújjetlerege bola shayırdıń tuwılǵan kúni 9-fevralda.  Onıń anası Naǵimanıń sózinshe: «Muqaǵaliyim 1931-jılı mart ayınıń 8-inde dúnyaga keldi. Jańlısıwım mumkin emes. Sebebi balam mınaw dúnya esigin ashqannan biraz waqıt keyin Nawrız bayramı toylandı, nawrız góje pisiremiz dep kútip otırǵanbız». Muqaǵaliy Maqatayev atındaǵı ádebiy sıylıqtıń laureatı Orazaqın Asqar shayırdıń ekinshi tuwılǵan kúnine baylanıslı tómendegi sózd1i aytadı: «Al hújjet boyınsha Muqaǵaliy 9-fevral da dúnyaǵa kelgen. Bul gúwalıqtı shayır es bilgen gezinde sol waqıttaǵı saylaw mapazına baylanıslı ózi jazdırıp alǵan eken».

Azan aytılıp qoyılǵan atı – Muxammedqalı. Ákesi ápiwayı diyqan, kolxozda suwshı,  bolıp islegen. Muqaǵaliy shańaraqtıń tuńǵıshı bolǵan, onnan keyin bir qız hám úsh ul tuwılǵan. Shayırdıń qarındası hám birinshi inisi erte qaytıs bolǵan. Sońǵılarınıń atları – Toqtarbay hám Kórpesh. Qazaq xalıq dástúrine bola shańaraqtıń birinshi balası ata-ájesinen tárbiya alıwı kerek, sonıń ushın Muqaǵaliy kempir apası Tıyınnıń qolında ósip, anasın jeńgesindey qabıl etedi. Balalıǵı urıs penen birge ótkeni ushın shayır táǵdirdiń ashshı dámin erte tatadı («Neńdi saǵınaman, balalıǵım»?). Muqaǵaliydiń ákesi 1941-jılı Kaliningrad frontında qaytıs boladı.

* 1948-1949-jılları S.Kirov atındaǵı Qazaq mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetiniń studenti;
* 1948-jılı oqıwın taslap, Shibut awılında awıllıq keńestiń xatkeri;
* 1949-jılı báhárde ómirlik joldası Lashın menen shańaraq quradı;
* 1949-jılı «Sovet shegarası» gazetası shayırdıń «Qırman basında», «Qoyshı bala – Akitay» qosıqların basıp shıǵardı;
* 1950-jılı Almatıdaǵı Shet tiller institutınıń nemis tili fakultetine oqıwǵa kirip, kóp uzamay turmıs sharayatı sebepli oqıwdı toqtatadı;
* 1954-jılı Qarasazdıń baslawısh mektebinde rus tili muǵallimi etip tayınlanadı, sol jılı shayırdıń úsh qosıǵı «Ádebiyat hám kórkem óner» jurnalında járiyalanadı;
* 1957-jılı – Respublikalıq radioda diktor wazıypasın atqaradı;
* 1960-1962-jılları «Sovet shegarası» gazetasında bólim baslıǵı;
* 1963-1965-jılları «Mádeniyat hám turmıs» jurnalında isleydi;

Muqaǵaliy 1962-jılı [[Almatı]]ǵa kóship kelip, ádebiy ortalıqqa jaqınnan aralasa baslaydı.  Almatı Shet tilleri institutınıń nemis tili, Qazaq mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetlerinde hám Moskvadaǵı M.Gorkiy atındaǵı jáhán ádebiyatı institutında bilim aladı.

Bunnan soń «Sociallıq Qazaqstan» (házirgi «Egemen Qazaqstan») gazetasınıń (1962-1963-jıllar), «Mádeniyat hám turmıs» (házirgi «Parasat» (jurnal)) (1963-1965-jıllar), «Juldız» (1965-1972-jıllar) jurnallarınıń redakciyasında, [[Qazaqstan Jazıwshılar awqamı]]nda (1972-1973-jıllar) xızmet etedi. Almatıdaǵı qazaq ádebiyatı hám kórkem óneriniń qaymaqları jámlengen ortalıqta ótkerilgen qısqa jıllar ishinde shayır óziniń ayrıqsha hawazı, kórkem óneriniń tákirarlanbas talantın kórsetip, jemisli miynet etti. «Ilich» (1964), «Armıssızlar doslar?» (1966), «Qarlıǵashım keldiń be?», «Mavr» (1970), «Aqquwlar uyqılaǵanda» (1973), «Shuwayım meniń»  (1975) atlı qosıq toplamların tiri gezinde basıp shıǵarıwǵa úlgerdi.

Muqaǵaliy poeziyasınıń deregi, ilxam tayanıshı tuwılǵan eli, ósken jeri, Watan táǵdiri, zaman tınısı, zamanlaslarınıń arzıw-niyetleri. Bulardıń barlıǵın Muqaǵaliy jas talantqa tán tákirarlanbas sheberlik penen, Táńiritaalanıń tańlayınan tógilgendey poeziyalıq múnásip únleslik penen, hár bir júrek penen til tabısatuǵın sırlı hám haqıyqıy sezim menen, haqıyqıy [[poeziya]]ǵa tán súwretli obrazlar menen sáwlelendirip, ólmes kórkem óner dárejesinde júzege keltirgen.

==Poeziyadaǵı dáslepki qádemleri==
Shayırdıń dáslepki qosıqları «Qırman basında», «Qoyshı bala» – Akitay rayonındaǵı «Sovet shegarası» gazetasında járiyalanǵan (1949). «Inimniń oyı», «Sheber» qosıqları «Jaslıq jırı» atlı toplamǵa kirdi (1951). Birinshi bolıp Muqaǵaliy talantın bahalaǵan Á.Tájibaev: «Ózińnen de jigerli, otlıraq jas óspirim jetiskende, maqtanbasqa bola ma?!» degen edi («Qazaq ádebiyatı»,18.3.1960).

=== Shıǵarmaları hám awdarmaları ===
Muqaǵaliydiń «Qarlıǵashım, keldiń be?», «Dárya júrek» (1972-jılı), «Aqquwlar uyıqlaǵanda», «Shuwayım meniń» (1975-jılı), «Soǵadı júrek», «Sholpan», «Júrek jırlaydı», «Ómir-dárya», «Ómir-dástan» hám t.b. qosıq toplamları, sonday-aq, «Xosh, muhabbat!» (1988-jılı) atlı prozalıq kitabı da bar. Bir qansha qosıqlarına nama jazılǵan. Ózin awdarma jaǵınan da sınap kórgen Muqaǵaliy Danteniń «Qudiretli komediyası»nıń «Dozaq» degen bólimin (1971jılı), Shekspirdiń «Sonetler»in (1970-jılı), Uolt Uitmenniń qosıqların (1969-jılı) qazaq tiline awdarmalaydı.
Shayırdıń tiri gezinde 3 awdarma kitabı U.Uitmenniń «Shóp japıraqları» (1969); «Uilyam Shekspirdiń sonetleri» (1970); [[Dante Aliger]]diń «Qudiretli komediyası»nıń «Dozaq» bólimi (1971), 8 qosıqlar toplamı «Ilich» (1964), «Xosh bolıń, doslar» (1966), «Qarlıǵashım, keldin be?» (1968), «Mavr» (1970), «Dárya-júrek» (1972), «Aqquwlar uyıqlaǵanda» (1974), «Shuayım meniń» (1975), Ómirdastan«» (1976) sıyaqlı shıǵarmaları basıp shıǵarıldı. U. Uitmen, U. Shekspir, N. Tixonov, R. Berns, F. Ansari, A. Akopyan, A. Isaakyan, E. Evtushenko, F. Morgunniń bir neshe qosıqların awdarmalaǵan. YU.A. Aleksandrov, M.M. Kurgancev awdarǵan shayır qosıqları «Jan shaqırıwı» atı menen [[rus]] tilinde basılıp shıqtı.

=== Poemaları ===
Muqaǵaliydiń «Ilich», «Aq qayıń qosıǵı», «Aru-ana», «Mavr», «Aqquwlar uyıqlaǵanda», «Qıranlaslar, xosh bolıńlar», «Chili-shuwaǵım meniń», «Shegarada», «Bolshevikler», «Ómirdastan», «Árman,» «Sholpan», «Dosıma xat», «Altay-Atırau», «Watanım, saǵan aytaman», «Rayımbek! Raimbek!», «Qashqın», «Jer ústinen reportaj», «Mocart. Jan azası» atlı poema-tolǵawları bar.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
* [https://adebiportal.kz/kz/authors/view/1232 Мұқағали Мақатаев] [[Әдебиет порталы|Adebiportal.kz]] saytında
* [https://stan.kz/kazak-poyeziyasynyn-simvoly-mukagali-m/ Qazaq poeziyasınıń tımsalı Muqaǵaliy Maqatayevtiń ómir bayanı]

{{Sırtqı siltemeler}}

[[Kategoriya:Jazıwshılar]]
[[Kategoriya:Alfavit boyınsha shayırlar]]
[[Kategoriya:Qazaq shayırları]]</text>
      <sha1>cgww4niikov7aq81akvg837vlpxv4z8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>232681</id>
      <parentid>232677</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:25:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayxan Dáryabay qızı</username>
        <id>14178</id>
      </contributor>
      <comment>/* Poemaları */</comment>
      <origin>232681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8724" sha1="6o9kja5frdq0xxyt3a4l24udcp4ysmd" xml:space="preserve">{{Shayır infoqutısı
|atı=Muqaǵaliy Maqataev
|súwret=KZMakataev.jpg
}}
'''Muqaǵaliy Maqataev''' ({{lang|kk|{{Audio-nohelp|kk-Mukaghali-Makatayev.ogg|Мұқағали Мақатаев}}}}; [[1931|1931-jıl]] [[9-fevral]] — [[1976|1976-jıl]] [[27-mart]]) — [[qazaqstan]]lı ataqlı [[shayır]], [[jazıwshı]] hám dilmash.

== Ómirbayanı ==
Muqaǵaliy Maqataev 1931-jıldıń 9-fevralda Almatı wálayatı házirgi Raimbek (burınǵı Narınqol rayonı) rayonınıń Qarasaz awılında dúnyaǵa kelgen. Ol Ullı júz Alban taypasınıń Shoǵan abız urpaqları – Aljan ruwınan shıqqan.

Shayırdıń tuwılǵan kúni haqqında eki túrli maǵlıwmat bar. Rásmiy hújjetlerege bola shayırdıń tuwılǵan kúni 9-fevralda.  Onıń anası Naǵimanıń sózinshe: «Muqaǵaliyim 1931-jılı mart ayınıń 8-inde dúnyaga keldi. Jańlısıwım mumkin emes. Sebebi balam mınaw dúnya esigin ashqannan biraz waqıt keyin Nawrız bayramı toylandı, nawrız góje pisiremiz dep kútip otırǵanbız». Muqaǵaliy Maqatayev atındaǵı ádebiy sıylıqtıń laureatı Orazaqın Asqar shayırdıń ekinshi tuwılǵan kúnine baylanıslı tómendegi sózd1i aytadı: «Al hújjet boyınsha Muqaǵaliy 9-fevral da dúnyaǵa kelgen. Bul gúwalıqtı shayır es bilgen gezinde sol waqıttaǵı saylaw mapazına baylanıslı ózi jazdırıp alǵan eken».

Azan aytılıp qoyılǵan atı – Muxammedqalı. Ákesi ápiwayı diyqan, kolxozda suwshı,  bolıp islegen. Muqaǵaliy shańaraqtıń tuńǵıshı bolǵan, onnan keyin bir qız hám úsh ul tuwılǵan. Shayırdıń qarındası hám birinshi inisi erte qaytıs bolǵan. Sońǵılarınıń atları – Toqtarbay hám Kórpesh. Qazaq xalıq dástúrine bola shańaraqtıń birinshi balası ata-ájesinen tárbiya alıwı kerek, sonıń ushın Muqaǵaliy kempir apası Tıyınnıń qolında ósip, anasın jeńgesindey qabıl etedi. Balalıǵı urıs penen birge ótkeni ushın shayır táǵdirdiń ashshı dámin erte tatadı («Neńdi saǵınaman, balalıǵım»?). Muqaǵaliydiń ákesi 1941-jılı Kaliningrad frontında qaytıs boladı.

* 1948-1949-jılları S.Kirov atındaǵı Qazaq mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetiniń studenti;
* 1948-jılı oqıwın taslap, Shibut awılında awıllıq keńestiń xatkeri;
* 1949-jılı báhárde ómirlik joldası Lashın menen shańaraq quradı;
* 1949-jılı «Sovet shegarası» gazetası shayırdıń «Qırman basında», «Qoyshı bala – Akitay» qosıqların basıp shıǵardı;
* 1950-jılı Almatıdaǵı Shet tiller institutınıń nemis tili fakultetine oqıwǵa kirip, kóp uzamay turmıs sharayatı sebepli oqıwdı toqtatadı;
* 1954-jılı Qarasazdıń baslawısh mektebinde rus tili muǵallimi etip tayınlanadı, sol jılı shayırdıń úsh qosıǵı «Ádebiyat hám kórkem óner» jurnalında járiyalanadı;
* 1957-jılı – Respublikalıq radioda diktor wazıypasın atqaradı;
* 1960-1962-jılları «Sovet shegarası» gazetasında bólim baslıǵı;
* 1963-1965-jılları «Mádeniyat hám turmıs» jurnalında isleydi;

Muqaǵaliy 1962-jılı [[Almatı]]ǵa kóship kelip, ádebiy ortalıqqa jaqınnan aralasa baslaydı.  Almatı Shet tilleri institutınıń nemis tili, Qazaq mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetlerinde hám Moskvadaǵı M.Gorkiy atındaǵı jáhán ádebiyatı institutında bilim aladı.

Bunnan soń «Sociallıq Qazaqstan» (házirgi «Egemen Qazaqstan») gazetasınıń (1962-1963-jıllar), «Mádeniyat hám turmıs» (házirgi «Parasat» (jurnal)) (1963-1965-jıllar), «Juldız» (1965-1972-jıllar) jurnallarınıń redakciyasında, [[Qazaqstan Jazıwshılar awqamı]]nda (1972-1973-jıllar) xızmet etedi. Almatıdaǵı qazaq ádebiyatı hám kórkem óneriniń qaymaqları jámlengen ortalıqta ótkerilgen qısqa jıllar ishinde shayır óziniń ayrıqsha hawazı, kórkem óneriniń tákirarlanbas talantın kórsetip, jemisli miynet etti. «Ilich» (1964), «Armıssızlar doslar?» (1966), «Qarlıǵashım keldiń be?», «Mavr» (1970), «Aqquwlar uyqılaǵanda» (1973), «Shuwayım meniń»  (1975) atlı qosıq toplamların tiri gezinde basıp shıǵarıwǵa úlgerdi.

Muqaǵaliy poeziyasınıń deregi, ilxam tayanıshı tuwılǵan eli, ósken jeri, Watan táǵdiri, zaman tınısı, zamanlaslarınıń arzıw-niyetleri. Bulardıń barlıǵın Muqaǵaliy jas talantqa tán tákirarlanbas sheberlik penen, Táńiritaalanıń tańlayınan tógilgendey poeziyalıq múnásip únleslik penen, hár bir júrek penen til tabısatuǵın sırlı hám haqıyqıy sezim menen, haqıyqıy [[poeziya]]ǵa tán súwretli obrazlar menen sáwlelendirip, ólmes kórkem óner dárejesinde júzege keltirgen.

==Poeziyadaǵı dáslepki qádemleri==
Shayırdıń dáslepki qosıqları «Qırman basında», «Qoyshı bala» – Akitay rayonındaǵı «Sovet shegarası» gazetasında járiyalanǵan (1949). «Inimniń oyı», «Sheber» qosıqları «Jaslıq jırı» atlı toplamǵa kirdi (1951). Birinshi bolıp Muqaǵaliy talantın bahalaǵan Á.Tájibaev: «Ózińnen de jigerli, otlıraq jas óspirim jetiskende, maqtanbasqa bola ma?!» degen edi («Qazaq ádebiyatı»,18.3.1960).

=== Shıǵarmaları hám awdarmaları ===
Muqaǵaliydiń «Qarlıǵashım, keldiń be?», «Dárya júrek» (1972-jılı), «Aqquwlar uyıqlaǵanda», «Shuwayım meniń» (1975-jılı), «Soǵadı júrek», «Sholpan», «Júrek jırlaydı», «Ómir-dárya», «Ómir-dástan» hám t.b. qosıq toplamları, sonday-aq, «Xosh, muhabbat!» (1988-jılı) atlı prozalıq kitabı da bar. Bir qansha qosıqlarına nama jazılǵan. Ózin awdarma jaǵınan da sınap kórgen Muqaǵaliy Danteniń «Qudiretli komediyası»nıń «Dozaq» degen bólimin (1971jılı), Shekspirdiń «Sonetler»in (1970-jılı), Uolt Uitmenniń qosıqların (1969-jılı) qazaq tiline awdarmalaydı.
Shayırdıń tiri gezinde 3 awdarma kitabı U.Uitmenniń «Shóp japıraqları» (1969); «Uilyam Shekspirdiń sonetleri» (1970); [[Dante Aliger]]diń «Qudiretli komediyası»nıń «Dozaq» bólimi (1971), 8 qosıqlar toplamı «Ilich» (1964), «Xosh bolıń, doslar» (1966), «Qarlıǵashım, keldin be?» (1968), «Mavr» (1970), «Dárya-júrek» (1972), «Aqquwlar uyıqlaǵanda» (1974), «Shuayım meniń» (1975), Ómirdastan«» (1976) sıyaqlı shıǵarmaları basıp shıǵarıldı. U. Uitmen, U. Shekspir, N. Tixonov, R. Berns, F. Ansari, A. Akopyan, A. Isaakyan, E. Evtushenko, F. Morgunniń bir neshe qosıqların awdarmalaǵan. YU.A. Aleksandrov, M.M. Kurgancev awdarǵan shayır qosıqları «Jan shaqırıwı» atı menen [[rus]] tilinde basılıp shıqtı.

=== Poemaları ===
Muqaǵaliydiń «Ilich», «Aq qayıń qosıǵı», «Aru-ana», «Mavr», «Aqquwlar uyıqlaǵanda», «Qıranlaslar, xosh bolıńlar», «Chili-shuwaǵım meniń», «Shegarada», «Bolshevikler», «Ómirdastan», «Árman,» «Sholpan», «Dosıma xat», «Altay-Atırau», «Watanım, saǵan aytaman», «Rayımbek! Rayımbek!», «Qashqın», «Jer ústinen reportaj», «Mocart. Jan azası» atlı poema-tolǵawları bar. 650 den aslam lirikalıq qosıqlarında insan ómiriniń mánisi, gózzallıq hám sulıwlıq, tazalıq, mártlik, watansúyiwshilik, tuwılǵan jer haqqında tereń tolǵanǵan. Shayır ómiriniń sońǵı dáwirinde jazǵan «Mocart. Jan azası» rekviyemi filosofiyalıq mazmunı, psixologiyalıq ózgeshe shıǵarma. «Tabıt hawazı», «Xalıq hawazı», «Jesirler hawazı», «Besik jırı» dep atalǵan 4 bólimnen ibarat dóretpeniń hár bir bóliminde birese tabıt, birese jesir-Ana, birese jer-besik atınan ómir hám ólim haqqında filosofiyalıq pikirler bildirilgen. Shayır [[Mocart]] táǵdirin tilge alıp, ómir haqqında óz janınıń optimistik ruwxın, hár bir insannıń júrek tórindegi árman-jırın jetkeredi. Shayır qaysı temada jazsa da jalǵan sezim, jıltıraq sózge mehir qumar emes, ol haqqında: «Men jırlamayman, Sırlasaman. Sırlas zamanlasım menen sáwbetlesemen. Qosıq qosıǵın baylap, Kelmeydi qosıq jámáátim» yamasa «Hátte men emes edi «Men» degenim... Basqalardıń sırların túsiniw ushın, Ózimdi izertlewdi maqul kóremen» deydi. Muqaǵaliy dóretiwshiliginiń tiykarı «óz-ózin» úyreniwden ibarat.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
* [https://adebiportal.kz/kz/authors/view/1232 Мұқағали Мақатаев] [[Әдебиет порталы|Adebiportal.kz]] saytında
* [https://stan.kz/kazak-poyeziyasynyn-simvoly-mukagali-m/ Qazaq poeziyasınıń tımsalı Muqaǵaliy Maqatayevtiń ómir bayanı]

{{Sırtqı siltemeler}}

[[Kategoriya:Jazıwshılar]]
[[Kategoriya:Alfavit boyınsha shayırlar]]
[[Kategoriya:Qazaq shayırları]]</text>
      <sha1>6o9kja5frdq0xxyt3a4l24udcp4ysmd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>232683</id>
      <parentid>232681</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:38:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayxan Dáryabay qızı</username>
        <id>14178</id>
      </contributor>
      <comment>/* Poemaları */</comment>
      <origin>232683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8711" sha1="oe3pt6hntd9fu3vhh1larotjzy5j7kv" xml:space="preserve">{{Shayır infoqutısı
|atı=Muqaǵaliy Maqataev
|súwret=KZMakataev.jpg
}}
'''Muqaǵaliy Maqataev''' ({{lang|kk|{{Audio-nohelp|kk-Mukaghali-Makatayev.ogg|Мұқағали Мақатаев}}}}; [[1931|1931-jıl]] [[9-fevral]] — [[1976|1976-jıl]] [[27-mart]]) — [[qazaqstan]]lı ataqlı [[shayır]], [[jazıwshı]] hám dilmash.

== Ómirbayanı ==
Muqaǵaliy Maqataev 1931-jıldıń 9-fevralda Almatı wálayatı házirgi Raimbek (burınǵı Narınqol rayonı) rayonınıń Qarasaz awılında dúnyaǵa kelgen. Ol Ullı júz Alban taypasınıń Shoǵan abız urpaqları – Aljan ruwınan shıqqan.

Shayırdıń tuwılǵan kúni haqqında eki túrli maǵlıwmat bar. Rásmiy hújjetlerege bola shayırdıń tuwılǵan kúni 9-fevralda.  Onıń anası Naǵimanıń sózinshe: «Muqaǵaliyim 1931-jılı mart ayınıń 8-inde dúnyaga keldi. Jańlısıwım mumkin emes. Sebebi balam mınaw dúnya esigin ashqannan biraz waqıt keyin Nawrız bayramı toylandı, nawrız góje pisiremiz dep kútip otırǵanbız». Muqaǵaliy Maqatayev atındaǵı ádebiy sıylıqtıń laureatı Orazaqın Asqar shayırdıń ekinshi tuwılǵan kúnine baylanıslı tómendegi sózd1i aytadı: «Al hújjet boyınsha Muqaǵaliy 9-fevral da dúnyaǵa kelgen. Bul gúwalıqtı shayır es bilgen gezinde sol waqıttaǵı saylaw mapazına baylanıslı ózi jazdırıp alǵan eken».

Azan aytılıp qoyılǵan atı – Muxammedqalı. Ákesi ápiwayı diyqan, kolxozda suwshı,  bolıp islegen. Muqaǵaliy shańaraqtıń tuńǵıshı bolǵan, onnan keyin bir qız hám úsh ul tuwılǵan. Shayırdıń qarındası hám birinshi inisi erte qaytıs bolǵan. Sońǵılarınıń atları – Toqtarbay hám Kórpesh. Qazaq xalıq dástúrine bola shańaraqtıń birinshi balası ata-ájesinen tárbiya alıwı kerek, sonıń ushın Muqaǵaliy kempir apası Tıyınnıń qolında ósip, anasın jeńgesindey qabıl etedi. Balalıǵı urıs penen birge ótkeni ushın shayır táǵdirdiń ashshı dámin erte tatadı («Neńdi saǵınaman, balalıǵım»?). Muqaǵaliydiń ákesi 1941-jılı Kaliningrad frontında qaytıs boladı.

* 1948-1949-jılları S.Kirov atındaǵı Qazaq mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetiniń studenti;
* 1948-jılı oqıwın taslap, Shibut awılında awıllıq keńestiń xatkeri;
* 1949-jılı báhárde ómirlik joldası Lashın menen shańaraq quradı;
* 1949-jılı «Sovet shegarası» gazetası shayırdıń «Qırman basında», «Qoyshı bala – Akitay» qosıqların basıp shıǵardı;
* 1950-jılı Almatıdaǵı Shet tiller institutınıń nemis tili fakultetine oqıwǵa kirip, kóp uzamay turmıs sharayatı sebepli oqıwdı toqtatadı;
* 1954-jılı Qarasazdıń baslawısh mektebinde rus tili muǵallimi etip tayınlanadı, sol jılı shayırdıń úsh qosıǵı «Ádebiyat hám kórkem óner» jurnalında járiyalanadı;
* 1957-jılı – Respublikalıq radioda diktor wazıypasın atqaradı;
* 1960-1962-jılları «Sovet shegarası» gazetasında bólim baslıǵı;
* 1963-1965-jılları «Mádeniyat hám turmıs» jurnalında isleydi;

Muqaǵaliy 1962-jılı [[Almatı]]ǵa kóship kelip, ádebiy ortalıqqa jaqınnan aralasa baslaydı.  Almatı Shet tilleri institutınıń nemis tili, Qazaq mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetlerinde hám Moskvadaǵı M.Gorkiy atındaǵı jáhán ádebiyatı institutında bilim aladı.

Bunnan soń «Sociallıq Qazaqstan» (házirgi «Egemen Qazaqstan») gazetasınıń (1962-1963-jıllar), «Mádeniyat hám turmıs» (házirgi «Parasat» (jurnal)) (1963-1965-jıllar), «Juldız» (1965-1972-jıllar) jurnallarınıń redakciyasında, [[Qazaqstan Jazıwshılar awqamı]]nda (1972-1973-jıllar) xızmet etedi. Almatıdaǵı qazaq ádebiyatı hám kórkem óneriniń qaymaqları jámlengen ortalıqta ótkerilgen qısqa jıllar ishinde shayır óziniń ayrıqsha hawazı, kórkem óneriniń tákirarlanbas talantın kórsetip, jemisli miynet etti. «Ilich» (1964), «Armıssızlar doslar?» (1966), «Qarlıǵashım keldiń be?», «Mavr» (1970), «Aqquwlar uyqılaǵanda» (1973), «Shuwayım meniń»  (1975) atlı qosıq toplamların tiri gezinde basıp shıǵarıwǵa úlgerdi.

Muqaǵaliy poeziyasınıń deregi, ilxam tayanıshı tuwılǵan eli, ósken jeri, Watan táǵdiri, zaman tınısı, zamanlaslarınıń arzıw-niyetleri. Bulardıń barlıǵın Muqaǵaliy jas talantqa tán tákirarlanbas sheberlik penen, Táńiritaalanıń tańlayınan tógilgendey poeziyalıq múnásip únleslik penen, hár bir júrek penen til tabısatuǵın sırlı hám haqıyqıy sezim menen, haqıyqıy [[poeziya]]ǵa tán súwretli obrazlar menen sáwlelendirip, ólmes kórkem óner dárejesinde júzege keltirgen.

==Poeziyadaǵı dáslepki qádemleri==
Shayırdıń dáslepki qosıqları «Qırman basında», «Qoyshı bala» – Akitay rayonındaǵı «Sovet shegarası» gazetasında járiyalanǵan (1949). «Inimniń oyı», «Sheber» qosıqları «Jaslıq jırı» atlı toplamǵa kirdi (1951). Birinshi bolıp Muqaǵaliy talantın bahalaǵan Á.Tájibaev: «Ózińnen de jigerli, otlıraq jas óspirim jetiskende, maqtanbasqa bola ma?!» degen edi («Qazaq ádebiyatı»,18.3.1960).

=== Shıǵarmaları hám awdarmaları ===
Muqaǵaliydiń «Qarlıǵashım, keldiń be?», «Dárya júrek» (1972-jılı), «Aqquwlar uyıqlaǵanda», «Shuwayım meniń» (1975-jılı), «Soǵadı júrek», «Sholpan», «Júrek jırlaydı», «Ómir-dárya», «Ómir-dástan» hám t.b. qosıq toplamları, sonday-aq, «Xosh, muhabbat!» (1988-jılı) atlı prozalıq kitabı da bar. Bir qansha qosıqlarına nama jazılǵan. Ózin awdarma jaǵınan da sınap kórgen Muqaǵaliy Danteniń «Qudiretli komediyası»nıń «Dozaq» degen bólimin (1971jılı), Shekspirdiń «Sonetler»in (1970-jılı), Uolt Uitmenniń qosıqların (1969-jılı) qazaq tiline awdarmalaydı.
Shayırdıń tiri gezinde 3 awdarma kitabı U.Uitmenniń «Shóp japıraqları» (1969); «Uilyam Shekspirdiń sonetleri» (1970); [[Dante Aliger]]diń «Qudiretli komediyası»nıń «Dozaq» bólimi (1971), 8 qosıqlar toplamı «Ilich» (1964), «Xosh bolıń, doslar» (1966), «Qarlıǵashım, keldin be?» (1968), «Mavr» (1970), «Dárya-júrek» (1972), «Aqquwlar uyıqlaǵanda» (1974), «Shuayım meniń» (1975), Ómirdastan«» (1976) sıyaqlı shıǵarmaları basıp shıǵarıldı. U. Uitmen, U. Shekspir, N. Tixonov, R. Berns, F. Ansari, A. Akopyan, A. Isaakyan, E. Evtushenko, F. Morgunniń bir neshe qosıqların awdarmalaǵan. YU.A. Aleksandrov, M.M. Kurgancev awdarǵan shayır qosıqları «Jan shaqırıwı» atı menen [[rus]] tilinde basılıp shıqtı.

=== Poemaları ===
Muqaǵaliydiń «Ilich», «Aq qayıń qosıǵı», «Aru-ana», «Mavr», «Aqquwlar uyıqlaǵanda», «Qıranlaslar, xosh bolıńlar», «Chili-shuwaǵım meniń», «Shegarada», «Bolshevikler», «Ómirdastan», «Árman,» «Sholpan», «Dosıma xat», «Altay-Atırau», «Watanım, saǵan aytaman», «Rayımbek! Rayımbek!», «Qashqın», «Jer ústinen reportaj», «Mocart. Jan azası» atlı poema-tolǵawları bar. 650 den aslam lirikalıq qosıqlarında insan ómiriniń mánisi, gózzallıq hám sulıwlıq, tazalıq, mártlik, watansúyiwshilik, tuwılǵan jer haqqında tereń tolǵanǵan. Shayır ómiriniń sońǵı dáwirinde jazǵan «Mocart. Jan azası» rekviyemi filosofiyalıq mazmunı, psixologiyalıq ózgeshe shıǵarma. «Tabıt hawazı», «Xalıq hawazı», «Jesirler hawazı», «Besik jırı» dep atalǵan 4 bólimnen ibarat dóretpeniń hár bir bóliminde birese tabıt, birese jesir-Ana, birese jer-besik atınan ómir hám ólim haqqında filosofiyalıq pikirler bildirilgen. Shayır [[Mocart]] táǵdirin tilge alıp, ómir haqqında óz janınıń optimistik ruwxın, hár bir insannıń júrek tórindegi árman-jırın jetkeredi. Shayır qaysı temada jazsa da jalǵan sezim, jıltıraq sózge mehir qumar emes, ol haqqında: «Men jırlamaymın, Sırlasamın. Sırı bir zamandaspen muńdasamın. Kógendep jır qosaǵın, Kelmeydi jır jasaǵım» yamasa «Tipti-de men emesti«Men» degenim... Ózgeniń jan-sırın uǵıw ushın, Ózimdi zerttegendi jón kóremin» deydi. Muqaǵaliy dóretiwshiliginiń tiykarı «óz-ózin» úyreniwden ibarat.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
* [https://adebiportal.kz/kz/authors/view/1232 Мұқағали Мақатаев] [[Әдебиет порталы|Adebiportal.kz]] saytında
* [https://stan.kz/kazak-poyeziyasynyn-simvoly-mukagali-m/ Qazaq poeziyasınıń tımsalı Muqaǵaliy Maqatayevtiń ómir bayanı]

{{Sırtqı siltemeler}}

[[Kategoriya:Jazıwshılar]]
[[Kategoriya:Alfavit boyınsha shayırlar]]
[[Kategoriya:Qazaq shayırları]]</text>
      <sha1>oe3pt6hntd9fu3vhh1larotjzy5j7kv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>232686</id>
      <parentid>232683</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:45:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayxan Dáryabay qızı</username>
        <id>14178</id>
      </contributor>
      <comment>/* Poemaları */</comment>
      <origin>232686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9794" sha1="43jbjsbcugzatcxm4r0wgbn55368nu8" xml:space="preserve">{{Shayır infoqutısı
|atı=Muqaǵaliy Maqataev
|súwret=KZMakataev.jpg
}}
'''Muqaǵaliy Maqataev''' ({{lang|kk|{{Audio-nohelp|kk-Mukaghali-Makatayev.ogg|Мұқағали Мақатаев}}}}; [[1931|1931-jıl]] [[9-fevral]] — [[1976|1976-jıl]] [[27-mart]]) — [[qazaqstan]]lı ataqlı [[shayır]], [[jazıwshı]] hám dilmash.

== Ómirbayanı ==
Muqaǵaliy Maqataev 1931-jıldıń 9-fevralda Almatı wálayatı házirgi Raimbek (burınǵı Narınqol rayonı) rayonınıń Qarasaz awılında dúnyaǵa kelgen. Ol Ullı júz Alban taypasınıń Shoǵan abız urpaqları – Aljan ruwınan shıqqan.

Shayırdıń tuwılǵan kúni haqqında eki túrli maǵlıwmat bar. Rásmiy hújjetlerege bola shayırdıń tuwılǵan kúni 9-fevralda.  Onıń anası Naǵimanıń sózinshe: «Muqaǵaliyim 1931-jılı mart ayınıń 8-inde dúnyaga keldi. Jańlısıwım mumkin emes. Sebebi balam mınaw dúnya esigin ashqannan biraz waqıt keyin Nawrız bayramı toylandı, nawrız góje pisiremiz dep kútip otırǵanbız». Muqaǵaliy Maqatayev atındaǵı ádebiy sıylıqtıń laureatı Orazaqın Asqar shayırdıń ekinshi tuwılǵan kúnine baylanıslı tómendegi sózd1i aytadı: «Al hújjet boyınsha Muqaǵaliy 9-fevral da dúnyaǵa kelgen. Bul gúwalıqtı shayır es bilgen gezinde sol waqıttaǵı saylaw mapazına baylanıslı ózi jazdırıp alǵan eken».

Azan aytılıp qoyılǵan atı – Muxammedqalı. Ákesi ápiwayı diyqan, kolxozda suwshı,  bolıp islegen. Muqaǵaliy shańaraqtıń tuńǵıshı bolǵan, onnan keyin bir qız hám úsh ul tuwılǵan. Shayırdıń qarındası hám birinshi inisi erte qaytıs bolǵan. Sońǵılarınıń atları – Toqtarbay hám Kórpesh. Qazaq xalıq dástúrine bola shańaraqtıń birinshi balası ata-ájesinen tárbiya alıwı kerek, sonıń ushın Muqaǵaliy kempir apası Tıyınnıń qolında ósip, anasın jeńgesindey qabıl etedi. Balalıǵı urıs penen birge ótkeni ushın shayır táǵdirdiń ashshı dámin erte tatadı («Neńdi saǵınaman, balalıǵım»?). Muqaǵaliydiń ákesi 1941-jılı Kaliningrad frontında qaytıs boladı.

* 1948-1949-jılları S.Kirov atındaǵı Qazaq mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetiniń studenti;
* 1948-jılı oqıwın taslap, Shibut awılında awıllıq keńestiń xatkeri;
* 1949-jılı báhárde ómirlik joldası Lashın menen shańaraq quradı;
* 1949-jılı «Sovet shegarası» gazetası shayırdıń «Qırman basında», «Qoyshı bala – Akitay» qosıqların basıp shıǵardı;
* 1950-jılı Almatıdaǵı Shet tiller institutınıń nemis tili fakultetine oqıwǵa kirip, kóp uzamay turmıs sharayatı sebepli oqıwdı toqtatadı;
* 1954-jılı Qarasazdıń baslawısh mektebinde rus tili muǵallimi etip tayınlanadı, sol jılı shayırdıń úsh qosıǵı «Ádebiyat hám kórkem óner» jurnalında járiyalanadı;
* 1957-jılı – Respublikalıq radioda diktor wazıypasın atqaradı;
* 1960-1962-jılları «Sovet shegarası» gazetasında bólim baslıǵı;
* 1963-1965-jılları «Mádeniyat hám turmıs» jurnalında isleydi;

Muqaǵaliy 1962-jılı [[Almatı]]ǵa kóship kelip, ádebiy ortalıqqa jaqınnan aralasa baslaydı.  Almatı Shet tilleri institutınıń nemis tili, Qazaq mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetlerinde hám Moskvadaǵı M.Gorkiy atındaǵı jáhán ádebiyatı institutında bilim aladı.

Bunnan soń «Sociallıq Qazaqstan» (házirgi «Egemen Qazaqstan») gazetasınıń (1962-1963-jıllar), «Mádeniyat hám turmıs» (házirgi «Parasat» (jurnal)) (1963-1965-jıllar), «Juldız» (1965-1972-jıllar) jurnallarınıń redakciyasında, [[Qazaqstan Jazıwshılar awqamı]]nda (1972-1973-jıllar) xızmet etedi. Almatıdaǵı qazaq ádebiyatı hám kórkem óneriniń qaymaqları jámlengen ortalıqta ótkerilgen qısqa jıllar ishinde shayır óziniń ayrıqsha hawazı, kórkem óneriniń tákirarlanbas talantın kórsetip, jemisli miynet etti. «Ilich» (1964), «Armıssızlar doslar?» (1966), «Qarlıǵashım keldiń be?», «Mavr» (1970), «Aqquwlar uyqılaǵanda» (1973), «Shuwayım meniń»  (1975) atlı qosıq toplamların tiri gezinde basıp shıǵarıwǵa úlgerdi.

Muqaǵaliy poeziyasınıń deregi, ilxam tayanıshı tuwılǵan eli, ósken jeri, Watan táǵdiri, zaman tınısı, zamanlaslarınıń arzıw-niyetleri. Bulardıń barlıǵın Muqaǵaliy jas talantqa tán tákirarlanbas sheberlik penen, Táńiritaalanıń tańlayınan tógilgendey poeziyalıq múnásip únleslik penen, hár bir júrek penen til tabısatuǵın sırlı hám haqıyqıy sezim menen, haqıyqıy [[poeziya]]ǵa tán súwretli obrazlar menen sáwlelendirip, ólmes kórkem óner dárejesinde júzege keltirgen.

==Poeziyadaǵı dáslepki qádemleri==
Shayırdıń dáslepki qosıqları «Qırman basında», «Qoyshı bala» – Akitay rayonındaǵı «Sovet shegarası» gazetasında járiyalanǵan (1949). «Inimniń oyı», «Sheber» qosıqları «Jaslıq jırı» atlı toplamǵa kirdi (1951). Birinshi bolıp Muqaǵaliy talantın bahalaǵan Á.Tájibaev: «Ózińnen de jigerli, otlıraq jas óspirim jetiskende, maqtanbasqa bola ma?!» degen edi («Qazaq ádebiyatı»,18.3.1960).

=== Shıǵarmaları hám awdarmaları ===
Muqaǵaliydiń «Qarlıǵashım, keldiń be?», «Dárya júrek» (1972-jılı), «Aqquwlar uyıqlaǵanda», «Shuwayım meniń» (1975-jılı), «Soǵadı júrek», «Sholpan», «Júrek jırlaydı», «Ómir-dárya», «Ómir-dástan» hám t.b. qosıq toplamları, sonday-aq, «Xosh, muhabbat!» (1988-jılı) atlı prozalıq kitabı da bar. Bir qansha qosıqlarına nama jazılǵan. Ózin awdarma jaǵınan da sınap kórgen Muqaǵaliy Danteniń «Qudiretli komediyası»nıń «Dozaq» degen bólimin (1971jılı), Shekspirdiń «Sonetler»in (1970-jılı), Uolt Uitmenniń qosıqların (1969-jılı) qazaq tiline awdarmalaydı.
Shayırdıń tiri gezinde 3 awdarma kitabı U.Uitmenniń «Shóp japıraqları» (1969); «Uilyam Shekspirdiń sonetleri» (1970); [[Dante Aliger]]diń «Qudiretli komediyası»nıń «Dozaq» bólimi (1971), 8 qosıqlar toplamı «Ilich» (1964), «Xosh bolıń, doslar» (1966), «Qarlıǵashım, keldin be?» (1968), «Mavr» (1970), «Dárya-júrek» (1972), «Aqquwlar uyıqlaǵanda» (1974), «Shuayım meniń» (1975), Ómirdastan«» (1976) sıyaqlı shıǵarmaları basıp shıǵarıldı. U. Uitmen, U. Shekspir, N. Tixonov, R. Berns, F. Ansari, A. Akopyan, A. Isaakyan, E. Evtushenko, F. Morgunniń bir neshe qosıqların awdarmalaǵan. YU.A. Aleksandrov, M.M. Kurgancev awdarǵan shayır qosıqları «Jan shaqırıwı» atı menen [[rus]] tilinde basılıp shıqtı.

=== Poemaları ===
Muqaǵaliydiń «Ilich», «Aq qayıń qosıǵı», «Aru-ana», «Mavr», «Aqquwlar uyıqlaǵanda», «Qıranlaslar, xosh bolıńlar», «Chili-shuwaǵım meniń», «Shegarada», «Bolshevikler», «Ómirdastan», «Árman,» «Sholpan», «Dosıma xat», «Altay-Atırau», «Watanım, saǵan aytaman», «Rayımbek! Rayımbek!», «Qashqın», «Jer ústinen reportaj», «Mocart. Jan azası» atlı poema-tolǵawları bar. 650 den aslam lirikalıq qosıqlarında insan ómiriniń mánisi, gózzallıq hám sulıwlıq, tazalıq, mártlik, watansúyiwshilik, tuwılǵan jer haqqında tereń tolǵanǵan. Shayır ómiriniń sońǵı dáwirinde jazǵan «Mocart. Jan azası» rekviyemi filosofiyalıq mazmunı, psixologiyalıq ózgeshe shıǵarma. «Tabıt hawazı», «Xalıq hawazı», «Jesirler hawazı», «Besik jırı» dep atalǵan 4 bólimnen ibarat dóretpeniń hár bir bóliminde birese tabıt, birese jesir-Ana, birese jer-besik atınan ómir hám ólim haqqında filosofiyalıq pikirler bildirilgen. Shayır [[Mocart]] táǵdirin tilge alıp, ómir haqqında óz janınıń optimistik ruwxın, hár bir insannıń júrek tórindegi árman-jırın jetkeredi. Shayır qaysı temada jazsa da jalǵan sezim, jıltıraq sózge mehir qumar emes, ol haqqında: «Men jırlamaymın, Sırlasamın. Sırı bir zamandaspen muńdasamın. Kógendep jır qosaǵın, Kelmeydi jır jasaǵım» yamasa «Tipti-de men emesti«Men» degenim... Ózgeniń jan-sırın uǵıw ushın, Ózimdi zerttegendi jón kóremin» deydi. Muqaǵaliy dóretiwshiliginiń tiykarı «óz-ózin» úyreniwden ibarat.
Muqaǵaliydiń meditativ lirikasındaǵı lirik. Men ózin-ózi izlegen, ómir hám ólim, insan hám jámiyet, álemnen úylesimlilik izlep, tınımsız izleniwdegi filosofiyalıq Men. Muqaǵaliydiń shıǵarmalarında filosofiyalıq tereńlik, insannıń psixologiyalıq jan kúygisin súwretlew, [[meditaciya]] basım. «Ómirdastan» toplamlı tolǵawında jesir jeńgey (Dáriyǵa) obrazı arqalı tıldaǵı xalıq turmısı hám adamgershilik, puqaralıq, hadallıq, ar-namıs, ruwx hám náps arasındaǵı tınımsız gúres psixologiyalıq keskinlik arqalı sheberlik penen jetkerip berilgen. Muqaǵaliydiń sheberligi ózi turmıstan kórgen-bilgenlerin kewil eleginen ótkerip tereń jetkeriwinde. Iyman, islam dini haqqında «YA, Jaratqan Alla», «Satqan emen», «Din-ilimniń anası», «YA, Alla», «Pútkil dúnya musılmanlarına xa»t, «Adam qaydan jaralǵan», «Júrek arzası», «Kún battı, mine, kesh kirdi», «Ne kerek, usı, adamǵa» hám t.b. qosıqlar jazǵan. «Satqan emespen, satpaytuǵın dinimdi men», «Muhammedtiń úmmeti-musılmanman»,

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
* [https://adebiportal.kz/kz/authors/view/1232 Мұқағали Мақатаев] [[Әдебиет порталы|Adebiportal.kz]] saytında
* [https://stan.kz/kazak-poyeziyasynyn-simvoly-mukagali-m/ Qazaq poeziyasınıń tımsalı Muqaǵaliy Maqatayevtiń ómir bayanı]

{{Sırtqı siltemeler}}

[[Kategoriya:Jazıwshılar]]
[[Kategoriya:Alfavit boyınsha shayırlar]]
[[Kategoriya:Qazaq shayırları]]</text>
      <sha1>43jbjsbcugzatcxm4r0wgbn55368nu8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>232689</id>
      <parentid>232686</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:56:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayxan Dáryabay qızı</username>
        <id>14178</id>
      </contributor>
      <comment>/* Poemaları */</comment>
      <origin>232689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10890" sha1="5k516xwkekcxeta1r9thehoxfn8lrf5" xml:space="preserve">{{Shayır infoqutısı
|atı=Muqaǵaliy Maqataev
|súwret=KZMakataev.jpg
}}
'''Muqaǵaliy Maqataev''' ({{lang|kk|{{Audio-nohelp|kk-Mukaghali-Makatayev.ogg|Мұқағали Мақатаев}}}}; [[1931|1931-jıl]] [[9-fevral]] — [[1976|1976-jıl]] [[27-mart]]) — [[qazaqstan]]lı ataqlı [[shayır]], [[jazıwshı]] hám dilmash.

== Ómirbayanı ==
Muqaǵaliy Maqataev 1931-jıldıń 9-fevralda Almatı wálayatı házirgi Raimbek (burınǵı Narınqol rayonı) rayonınıń Qarasaz awılında dúnyaǵa kelgen. Ol Ullı júz Alban taypasınıń Shoǵan abız urpaqları – Aljan ruwınan shıqqan.

Shayırdıń tuwılǵan kúni haqqında eki túrli maǵlıwmat bar. Rásmiy hújjetlerege bola shayırdıń tuwılǵan kúni 9-fevralda.  Onıń anası Naǵimanıń sózinshe: «Muqaǵaliyim 1931-jılı mart ayınıń 8-inde dúnyaga keldi. Jańlısıwım mumkin emes. Sebebi balam mınaw dúnya esigin ashqannan biraz waqıt keyin Nawrız bayramı toylandı, nawrız góje pisiremiz dep kútip otırǵanbız». Muqaǵaliy Maqatayev atındaǵı ádebiy sıylıqtıń laureatı Orazaqın Asqar shayırdıń ekinshi tuwılǵan kúnine baylanıslı tómendegi sózd1i aytadı: «Al hújjet boyınsha Muqaǵaliy 9-fevral da dúnyaǵa kelgen. Bul gúwalıqtı shayır es bilgen gezinde sol waqıttaǵı saylaw mapazına baylanıslı ózi jazdırıp alǵan eken».

Azan aytılıp qoyılǵan atı – Muxammedqalı. Ákesi ápiwayı diyqan, kolxozda suwshı,  bolıp islegen. Muqaǵaliy shańaraqtıń tuńǵıshı bolǵan, onnan keyin bir qız hám úsh ul tuwılǵan. Shayırdıń qarındası hám birinshi inisi erte qaytıs bolǵan. Sońǵılarınıń atları – Toqtarbay hám Kórpesh. Qazaq xalıq dástúrine bola shańaraqtıń birinshi balası ata-ájesinen tárbiya alıwı kerek, sonıń ushın Muqaǵaliy kempir apası Tıyınnıń qolında ósip, anasın jeńgesindey qabıl etedi. Balalıǵı urıs penen birge ótkeni ushın shayır táǵdirdiń ashshı dámin erte tatadı («Neńdi saǵınaman, balalıǵım»?). Muqaǵaliydiń ákesi 1941-jılı Kaliningrad frontında qaytıs boladı.

* 1948-1949-jılları S.Kirov atındaǵı Qazaq mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetiniń studenti;
* 1948-jılı oqıwın taslap, Shibut awılında awıllıq keńestiń xatkeri;
* 1949-jılı báhárde ómirlik joldası Lashın menen shańaraq quradı;
* 1949-jılı «Sovet shegarası» gazetası shayırdıń «Qırman basında», «Qoyshı bala – Akitay» qosıqların basıp shıǵardı;
* 1950-jılı Almatıdaǵı Shet tiller institutınıń nemis tili fakultetine oqıwǵa kirip, kóp uzamay turmıs sharayatı sebepli oqıwdı toqtatadı;
* 1954-jılı Qarasazdıń baslawısh mektebinde rus tili muǵallimi etip tayınlanadı, sol jılı shayırdıń úsh qosıǵı «Ádebiyat hám kórkem óner» jurnalında járiyalanadı;
* 1957-jılı – Respublikalıq radioda diktor wazıypasın atqaradı;
* 1960-1962-jılları «Sovet shegarası» gazetasında bólim baslıǵı;
* 1963-1965-jılları «Mádeniyat hám turmıs» jurnalında isleydi;

Muqaǵaliy 1962-jılı [[Almatı]]ǵa kóship kelip, ádebiy ortalıqqa jaqınnan aralasa baslaydı.  Almatı Shet tilleri institutınıń nemis tili, Qazaq mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetlerinde hám Moskvadaǵı M.Gorkiy atındaǵı jáhán ádebiyatı institutında bilim aladı.

Bunnan soń «Sociallıq Qazaqstan» (házirgi «Egemen Qazaqstan») gazetasınıń (1962-1963-jıllar), «Mádeniyat hám turmıs» (házirgi «Parasat» (jurnal)) (1963-1965-jıllar), «Juldız» (1965-1972-jıllar) jurnallarınıń redakciyasında, [[Qazaqstan Jazıwshılar awqamı]]nda (1972-1973-jıllar) xızmet etedi. Almatıdaǵı qazaq ádebiyatı hám kórkem óneriniń qaymaqları jámlengen ortalıqta ótkerilgen qısqa jıllar ishinde shayır óziniń ayrıqsha hawazı, kórkem óneriniń tákirarlanbas talantın kórsetip, jemisli miynet etti. «Ilich» (1964), «Armıssızlar doslar?» (1966), «Qarlıǵashım keldiń be?», «Mavr» (1970), «Aqquwlar uyqılaǵanda» (1973), «Shuwayım meniń»  (1975) atlı qosıq toplamların tiri gezinde basıp shıǵarıwǵa úlgerdi.

Muqaǵaliy poeziyasınıń deregi, ilxam tayanıshı tuwılǵan eli, ósken jeri, Watan táǵdiri, zaman tınısı, zamanlaslarınıń arzıw-niyetleri. Bulardıń barlıǵın Muqaǵaliy jas talantqa tán tákirarlanbas sheberlik penen, Táńiritaalanıń tańlayınan tógilgendey poeziyalıq múnásip únleslik penen, hár bir júrek penen til tabısatuǵın sırlı hám haqıyqıy sezim menen, haqıyqıy [[poeziya]]ǵa tán súwretli obrazlar menen sáwlelendirip, ólmes kórkem óner dárejesinde júzege keltirgen.

==Poeziyadaǵı dáslepki qádemleri==
Shayırdıń dáslepki qosıqları «Qırman basında», «Qoyshı bala» – Akitay rayonındaǵı «Sovet shegarası» gazetasında járiyalanǵan (1949). «Inimniń oyı», «Sheber» qosıqları «Jaslıq jırı» atlı toplamǵa kirdi (1951). Birinshi bolıp Muqaǵaliy talantın bahalaǵan Á.Tájibaev: «Ózińnen de jigerli, otlıraq jas óspirim jetiskende, maqtanbasqa bola ma?!» degen edi («Qazaq ádebiyatı»,18.3.1960).

=== Shıǵarmaları hám awdarmaları ===
Muqaǵaliydiń «Qarlıǵashım, keldiń be?», «Dárya júrek» (1972-jılı), «Aqquwlar uyıqlaǵanda», «Shuwayım meniń» (1975-jılı), «Soǵadı júrek», «Sholpan», «Júrek jırlaydı», «Ómir-dárya», «Ómir-dástan» hám t.b. qosıq toplamları, sonday-aq, «Xosh, muhabbat!» (1988-jılı) atlı prozalıq kitabı da bar. Bir qansha qosıqlarına nama jazılǵan. Ózin awdarma jaǵınan da sınap kórgen Muqaǵaliy Danteniń «Qudiretli komediyası»nıń «Dozaq» degen bólimin (1971jılı), Shekspirdiń «Sonetler»in (1970-jılı), Uolt Uitmenniń qosıqların (1969-jılı) qazaq tiline awdarmalaydı.
Shayırdıń tiri gezinde 3 awdarma kitabı U.Uitmenniń «Shóp japıraqları» (1969); «Uilyam Shekspirdiń sonetleri» (1970); [[Dante Aliger]]diń «Qudiretli komediyası»nıń «Dozaq» bólimi (1971), 8 qosıqlar toplamı «Ilich» (1964), «Xosh bolıń, doslar» (1966), «Qarlıǵashım, keldin be?» (1968), «Mavr» (1970), «Dárya-júrek» (1972), «Aqquwlar uyıqlaǵanda» (1974), «Shuayım meniń» (1975), Ómirdastan«» (1976) sıyaqlı shıǵarmaları basıp shıǵarıldı. U. Uitmen, U. Shekspir, N. Tixonov, R. Berns, F. Ansari, A. Akopyan, A. Isaakyan, E. Evtushenko, F. Morgunniń bir neshe qosıqların awdarmalaǵan. YU.A. Aleksandrov, M.M. Kurgancev awdarǵan shayır qosıqları «Jan shaqırıwı» atı menen [[rus]] tilinde basılıp shıqtı.

=== Poemaları ===
Muqaǵaliydiń «Ilich», «Aq qayıń qosıǵı», «Aru-ana», «Mavr», «Aqquwlar uyıqlaǵanda», «Qıranlaslar, xosh bolıńlar», «Chili-shuwaǵım meniń», «Shegarada», «Bolshevikler», «Ómirdastan», «Árman,» «Sholpan», «Dosıma xat», «Altay-Atırau», «Watanım, saǵan aytaman», «Rayımbek! Rayımbek!», «Qashqın», «Jer ústinen reportaj», «Mocart. Jan azası» atlı poema-tolǵawları bar. 650 den aslam lirikalıq qosıqlarında insan ómiriniń mánisi, gózzallıq hám sulıwlıq, tazalıq, mártlik, watansúyiwshilik, tuwılǵan jer haqqında tereń tolǵanǵan. Shayır ómiriniń sońǵı dáwirinde jazǵan «Mocart. Jan azası» rekviyemi filosofiyalıq mazmunı, psixologiyalıq ózgeshe shıǵarma. «Tabıt hawazı», «Xalıq hawazı», «Jesirler hawazı», «Besik jırı» dep atalǵan 4 bólimnen ibarat dóretpeniń hár bir bóliminde birese tabıt, birese jesir-Ana, birese jer-besik atınan ómir hám ólim haqqında filosofiyalıq pikirler bildirilgen. Shayır [[Mocart]] táǵdirin tilge alıp, ómir haqqında óz janınıń optimistik ruwxın, hár bir insannıń júrek tórindegi árman-jırın jetkeredi. Shayır qaysı temada jazsa da jalǵan sezim, jıltıraq sózge mehir qumar emes, ol haqqında: «Men jırlamaymın, Sırlasamın. Sırı bir zamandaspen muńdasamın. Kógendep jır qosaǵın, Kelmeydi jır jasaǵım» yamasa «Tipti-de men emesti«Men» degenim... Ózgeniń jan-sırın uǵıw ushın, Ózimdi zerttegendi jón kóremin» deydi. Muqaǵaliy dóretiwshiliginiń tiykarı «óz-ózin» úyreniwden ibarat.
Muqaǵaliydiń meditativ lirikasındaǵı lirik. Men ózin-ózi izlegen, ómir hám ólim, insan hám jámiyet, álemnen úylesimlilik izlep, tınımsız izleniwdegi filosofiyalıq Men. Muqaǵaliydiń shıǵarmalarında filosofiyalıq tereńlik, insannıń psixologiyalıq jan kúygisin súwretlew, [[meditaciya]] basım. «Ómirdastan» toplamlı tolǵawında jesir jeńgey (Dáriyǵa) obrazı arqalı tıldaǵı xalıq turmısı hám adamgershilik, puqaralıq, hadallıq, ar-namıs, ruwx hám náps arasındaǵı tınımsız gúres psixologiyalıq keskinlik arqalı sheberlik penen jetkerip berilgen. Muqaǵaliydiń sheberligi ózi turmıstan kórgen-bilgenlerin kewil eleginen ótkerip tereń jetkeriwinde. Iyman, islam dini haqqında «YA, Jaratqan Alla», «Satqan emen», «Din-ilimniń anası», «YA, Alla», «Pútkil dúnya musılmanlarına xa»t, «Adam qaydan jaralǵan», «Júrek arzası», «Kún battı, mine, kesh kirdi», «Ne kerek, usı, adamǵa» hám t.b. qosıqlar jazǵan. «Satqan emen, satpaytuǵın dinimdi men», «Muhammedtiń úmmeti-musılmanman», «Shaytannıń da, gúnasız perishteniń de, Pal hám záhárin tallamay ishtim ne ushın. Perishteniń qayǵısın bólispedim, Shaytan menen bolsada kelispedim» sıyaqlı qosıq qatarlarında insan tábiyatına tán tartıs, bendeniń jan sırındaǵı sırlı soqlıǵısıwlar sáwlelengen. Ol ásirese tawdı, qazaq awılın kóp jırlaydı «(Tawda óstim», «Taw bir ańız», t.b.). «Ólmeyin dep bergen tawdı maǵan, Men gúrsinsem, gúrsinip taw jılaǵan.» Ol qazaq qosıǵın mazmunı, forması jaǵınan túrlendirdi. «Qazaqtıń qara qosıǵı qúdiretim, onda bir qorqınıshlı sır bar esitilmegen» deydi shayır. Muqaǵaliy dástúriy shayır, ol qosıqqa intonaciya, inversiya, mazmun jaǵınan jańalıq kirgizdi. Muqaǵaliydiń poeziyası milliy xarakteri, minezi menen ajıralıp turadı: «Suw sorasam, sút bergen, ayran bergen, Qartayıp qalıpsań-aw, qayran jeńgem.» Shayır qosıqqa ayrıqsha muqaddes dep qarap, Muzaǵa sıyınǵan: «O, Muza, maǵan uzaqtaǵı teksheńdi ber, uyalıp kel hám meni qollap-quwatla.» Muqaǵaliy adam janınıń dialektikasın

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
* [https://adebiportal.kz/kz/authors/view/1232 Мұқағали Мақатаев] [[Әдебиет порталы|Adebiportal.kz]] saytında
* [https://stan.kz/kazak-poyeziyasynyn-simvoly-mukagali-m/ Qazaq poeziyasınıń tımsalı Muqaǵaliy Maqatayevtiń ómir bayanı]

{{Sırtqı siltemeler}}

[[Kategoriya:Jazıwshılar]]
[[Kategoriya:Alfavit boyınsha shayırlar]]
[[Kategoriya:Qazaq shayırları]]</text>
      <sha1>5k516xwkekcxeta1r9thehoxfn8lrf5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Indoneziya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6851</id>
    <revision>
      <id>232612</id>
      <parentid>190527</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:36:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:G20 mámleketleri|G20 mámleketleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30761" sha1="4acfqby2wk73jgekdafthe4w2l4ob51" xml:space="preserve">'''Indoneziya''' (indonezsha: Indonesia), '''Indoneziya Respublikası''' (indonezsha: Republik Indonesia) — [[Qubla-shıǵıs Aziya]]daǵı mámleket. Dúnyadaǵı eń úlken Malay arxipelaginiń 17,5 mıń atawı hám Jańa Gvineya (Batıs Irian) atawınıń batıs bóleginde jaylasqan. Maydanı 1904,6 mıń km2. Xalqı 265 mln adam (2018). Paytaxtı — [[Jakarta]] qalası. Basqarıw tárepten 26 wálayat (provinciya) qa bólinedi.

== Mámleketlik basqarıw principi ==
Indoneziya — unitar respublika. Ámeldegi Konstituciyası 1945-jılda 18-avgustta qabıl etilgen. Mámleket hám húkimet baslıǵı — 5 jıl múddetke saylanatuǵın prezident (2001-jıl iyuldan Megavati Sukarnoputri xanım). Mámleket hákimiyatınıń joqarı organı — Xalıq máslahát kongressi. Ol konstituciyanı tastıyıqladı, oǵan bola ózgerisler kirgizildi, prezident hám vitse-prezidentti sayladı. Nızam shıǵarıwshı húkimet bir palatalı parlament — xalıq wákilleri keńesinen ibarat. Ol usı nızam shıǵarıwshı iskerligi menen shuǵıllanadı. Onıń 500 deputatınan 462 danası ulıwma dawıs beriw jolı menen 5 jıl múddetke saylanadı hám qalǵan 38 danası (áskerler frakciyası) prezident tárepinen tayınlanadı. Atqarıwshı hákimiyattı prezident ózi tayınlaǵan húkimet penen birge ámelge asıradı.

== Tábiyatı ==
Indoneziya ekvatorial keńliklerde jaylasqan. Jaǵaları az bóleklengen, batpaqlıqlar, mangra putaqzarları bar. Jer maydanınıń yarımınan kóbi ortasha biyik hám awlaq tawlardan, Jańa Gvineyada tolıq emes biyik tawlardan (eń biyik noqatı 5029 m), qalǵan bólegi allyuvial tegisliklerden ibarat. Atawlarda 400 den artıq vulkan bar, sonnan 100 i hárekettegi vulkan. Tektonikalıq háreketler tınbaǵan. Tez-tez kúshli jer silkiniw bolıp turadı. Neft, kómir, temir, marganets, qalay káni, boksit, mıs, qorǵasın, rux, alyuminiy, nikel hám fosfat kánleri bar.

== Íqlımı ==
Indoneziyanıń úlken bóleginde ekvatorial, Yava atawınıń shıǵısı hám Kishi Zond atawlarında subekvatorial ıqlım. Oypatlıqlarda aylıq ortasha temperatura 25-27°. Tawlarda salqınlaw, 1500 m den biyikte jer maydanı geyde muzlaydı. Ekvatorial ıqlımlı orınlarda jıllıq jawın 2000-4000 mm, subekvatorial ıqlımlı orınlarda 2000 mm ge jaqın. Dáryaları qubla-batısınan basqa bóleginde jıl dawamında suwlı. Eń irileri: Kapuas, Barito, Hari, Kampar, Musi, Mamberamo, Digul. Topıraqları mámleket aymaǵınıń 4/5 bólegi (tiykarınan, Úlken Zond atawları hám Batıs Irian) nde joqarı ıǵallıqtaǵı ormanlarǵa tán qızıl-sarı laterit hám taw laterit topıraqlar; tegisliklerde tropikalıq batpaqlı hám lateritli gley topıraqlar. Jaǵasındaǵı mangra putaqzarlarınıń topıraǵı batpaqlı. Qubla-shıǵısındaǵı tropikalıq ormanlarda qızıl laterit, qurǵaq savannalarda qızıl-qońır topıraqlar tarqalǵan. Oypatlıqta hám 1300-1500 m biyikliktegi taw janbawırlarında mudam jasıl joqarı ıǵallıqtaǵı ekvatorial ormanlar (fikus, pandaus hám nan terekleri, palma, paporotnikler, bambuk) ósedi. 1300-1500 m hám 2600-3000 m biyikliktegi region tar-tropikalıq ormanlar (emen, qara qayın, kesten, qaraǵay), onnan joqarısı putalıq hám otlaqlar menen qorshalǵan. Qubla-shıǵısta, tiykarınan, japıraq toqıwshı tropikalıq ormanlar (tik teregi, kazuarin) hám savannalar (alang-alang otı hám jabayı shekerqamıd) bar. Indoneziyada meshinler (orangutan, gibbon, makakalar), karkidonlar, pil, malay ayıwı, tapir, banteng buǵısı, keklik, totı quslar, krokodiller (uzınlıǵı 7 m ge shekem), kobra hám buwma jılanlar, kesirtke hám basqalar bar. Indoneziyanıń shıǵıs bóleginde qaltalı haywanlar, jarǵanat, jánnet qusı, kakadu totısı ushıraydı. Shıbın-shirkeyler Indoneziyanıń hámme bóleginde bar, balıq kóp. Az ushıraytuǵın haywanlardı saqlaw maqsetinde Sumatra, Kalimantan, Yava hám basqa atawlarda qorıqxanalar dúzilgen. Milliy baǵları: Gunung-Lyoser, Komodo-PádarRinko, Ujung-Kulon hám basqalar. Bir neshe teńiz baǵları hám qorıqxanalar bar.

== Xalqı ==
Indoneziyada 300 ge jaqın elat hám etnikalıq topar jasaydı. Mámleket xalqınıń 96% tili, mádeniyatı hám úrp-ádetine kóre malayya-polineziya til shańaraǵınıń indonez toparına tiyisli. Bulardan eń irileri: yavalıqlar, sundlar, maduralar, malayyalar, jakartalıqlar, achelar, bataklar, dayaklar hám basqalar. Bulardan tısqarı, Indoneziyada melanezlar, papuaslar, qıtaylar, arablar, gollandlar, hindler hám basqalar jasaydı. Mámleket tili — indonez tili. Tiykarǵı din — islam dini. Xalıqtıń 80% musulmanlar, 10% xristianlar, qalǵan bólegi hinduiylik, buddaviylik, konfuciylik hám jergilikli dástúriy dinlerge sıyınadı. Indoneziya xalqınıń 2/3 bólegi mámleket aymaǵınıń 7% in quraǵan Yava atawında. Xalıqtıń 70% i awıllarda jasaydı. Iri qalaları: Jakarta, Surabayya, Bandung, Semarang, Medan.

== Tariyxı ==
Indoneziya — házirgi tiptegi insan (pitekantrop, yavantrop) qáliplesken oraylardan biri. Eramızǵa shekemgi II ásirge tiyisli estelikler saqlanǵan. Yava, Malayya atawlarında Taruma hám Kalinga, Sumatrada Malayyu hám Shrivijayya mámleketleri shólkemlestirilgen. Olarda hinduiylik hám buddaviylik tarqala basladı. Eramızdıń VII ásirde bir neshe mayda mámleketler birlesip, Shrivijayya imperiyasına aylandı. VIII ásir 1-yarımında Yavada Mataram mámleketi payda boldı. 1025-jıl Shrivijayya kriziske ushıradı. XI ásirdiń 40 -jıllarında Mataram Kediri (XIII ásirden Singasari) hám Jangala mámleketlerine bólinip ketti. 1120-jıl Kediri ilgeri Mataramǵa qaraslı barlıq jerlerdi birlestirdi, basqa atawlar ústinen qadaǵalaw ornattı. XIII ásir aqırında Singasari jemirilip, onıń ornında Majapaxit imperiyası dúzildi (1293- shama menen 1520). Majapaxit imperiyası orta ásirlerde eń iri ulıwma indonez mámleketi bolǵan. XIV ásirde Hindstan hám Malakkadan Indoneziyaǵa islam dini kirip keldi. Arxipelaginiń kóp bólegin iyelegen Majapaxit imperiyası musulman sultanlıqlarına bólinip ketkennen keyin (XVI ásir), Indoneziya aymaǵına evropalıqlar (portugallar, gollandlar) kirip kele basladı. 1602-jıl gollandlar Indoneziyada Ost-Indiya kompaniyasına tiykar saldı. Bul kompaniya mámlekettiń ádewir bólegin ózine baǵınıqlı etip aldı. 1811-jıl Indoneziyanı inglisler basıp aldı. Biraq, 1814-jılǵı Angliya-Niderlandiya kelisimine kóre, Indoneziya taǵı Niderlandiya qolına ótti.

Indoneziya xalqı shet el puqara basqınshılarına qarsı gúres alıp bardı. Diponegoro basshılıǵında Yavada (1825-1830), Imam Bajan jetekshiliginde Sumatrada (1830-1839), Acheda (1873-1903) kóterilgen kóterilisler tariyxta ataqlı. XX ásir basında milliy azatlıq háreketi bir qansha keńeydi. 1908-jıl Yavada «Budi utomo» («Joqarı maqset») atlı birinshi milliy shólkem payda boldı. Golland kolonizatorlarına qarsı 1923-jıl temirjolshılardıń ulıwma is taslawı bolıp ótti. 1926-jıl indonez xalqı kolonizatorlikke qarsı kóterilis kóterdi, biraq ol bastırıldı. 1927-jıl Axmet Sukarno basshılıǵında Milliy partiya dúzildi. Indoneziya ǵárezsizligin talap etip, xalıq arasında abıroy qazanǵan bul partiyanıń iskerligi qadaǵan etildi, Sukarno jáne onıń tárepdarları qamaqqa alındı (1929). 1931-jıldan Milliy partiya Indoneziya partiyası dep at berildi. 1937-jıl milliy revolyuciya tárepdarları Indonez xalqı háreketi (Gerindo) shólkemin dúzdi.

1942-1945-jıllarda Indoneziyanı Yaponiya basıp aldı. Yaponiya Ekinshi jáhán urısında jeńiliske ushıraǵannan keyin, mámleket ǵárezsiz Indoneziya Respublikası dep daǵaza etildi (1945-jıl 17-avgust). A. Sukarno onıń prezidenti etip saylandı. Respublika Konstituciyası qabıllandı. Biraq 1945-jıl 6-sentyabrde Indoneziyaǵa inglis, keyin golland áskerleri bastırıp kirdi. Indoneziya xalqı basqınshılarǵa qarsı 4 jıl gúres alıp bardı. Aqır-aqıbette, Gollandiya Indoneziya ǵárezsizligin tán alıwǵa májbúr boldı (1949-jıl noyabr). Biraq ol Indoneziya ǵárezsizligine zıyan keltiretuǵın kelisim dúziwge eristi. Indoneziya 16 aymaqqa bólip taslandı; mámleket «Indoneziya Qurama Shtatları» atı menen júrgizile basladı, Gollandiya Indoneziyanıń bir bólegi (Batıs Irian) n óz qol astında saqlap qaldı. Indoneziya xalqı óz mámleketin tolıq azat etiw ushın gúresti dawam ettirdi. 1950-jıl 6-avgustta Indoneziya unitar (qurama) mámleket dep daǵaza etildi. Húkimet Indoneziya ushın tiyisli bolǵan kelisimlerdi moyınlamaw haqqında qarar qabıl etti (1956-jıl aprel). 1957-jıldıń aqırında Indoneziya húkimeti mámlekettegi shet el puqaralarına qaraslı barlıq kárxana, plantaciya hám banklerdi óz qadaǵalawına aldı. 1957-jıl Sukarno mámlekettiń siyasiy hám ekonomikalıq apparatın qayta dúzdi. Prezident dekreti menen 1945-jılǵı Konstituciya jáne kúshke kirdi (1959-jıl iyul). Biraq Indoneziya húkimeti hám milliy patriotlarǵa qarsı qoparıwshılıq háreketi toqtamadı. 1956-jıl Sumatra hám Sulaveside ayırıwshılar qurallı kóterilis basladı. Húkimet áskerleri xalıqtıń járdemi menen kóterilisshilerdi joq etti (1961).

Batıs Iriandı Indoneziya quramına qosıp alıwdı tınısh jol menen sheshe almaǵannan soń, Indoneziya patriotları golland basqınshılarına qarsı qurallı gúres basladı (1962). 1963-jıl 1-mayda Batıs Irian Indoneziya Respublikası quramına qosıp alındı. Prezident Sukarno mámleket ǵárezsizligin bekkemlew, ekonomikanı kóteriw, dúnyadaǵı barlıq mámleketler menen doslıq hám sheriklik jolın tuttı. Biraq ishki siyasiy turaqsızlıq (áskerler, ayırıwshılar hám islam dogmatikleriniń kóterilisleri), shep hám oń kúshlerdiń ózara gúresi barǵan sayın kúsheyiwi «1965-jıl 30-sentyabr» waqıyalarına alıp keldi. Armiya administraciyasınıń qarsılasları arasındaǵı bir zatqa mawasasız ǵayratkerler kompartiya basshılarınıń jardemi menen mámleket awdarıspaǵın etiwge urındı. Olardıń is-háreketleri joq etilgennen keyin, Sukarno húkimetten shetlestirildi hám «jańa tártip» ornatıwǵa kirisildi. 1966-jılda general Suharto waqıtsha (1968-jıldan rásmiy) prezident bolıp qaldı. Áskerler basshılıǵındaǵı húkimet ishki oppoziciyanı keskin sheklep, bazar xojalıǵına ótiw arqalı ekonomikalıq ósiwdi támiyinlew wazıypasın qoydı. Indoneziya aktiv sırtqı siyasat ótkerip, milliy rawajlanıw ushın qolaylı shárayattı támiyinlew jolınan bardı. Jalpı ónim islep shıǵarıwdı kóbeytiw pátleri astı, xalıq jan basına tuwrı keletuǵın dáramat kóbeydi.

Suharto 6-múddetke prezident etip saylandı, biraq 1998-jıl baslarında mámleket finanslıq kriziske tap boldı. Xalıqtıń kópshiligi, ásirese, student jaslar bul kriziste prezidentti ayıplap, kóshelerde narazılıq kórsetiwlerin ótkerdi. Sonday bir jaǵdayda Xalıq máslahát kongressi Suhartonı 7-múddetke jáne prezident etip sayladı. Bul waqıya xalıqtıń ǵázebin jáne de asırdı hám tınısh kórsetiwler qozǵalań kórinisin ala basladı. Prezidenttiń napaqa beriw haqqındaǵı talaplar kúsheydi. Aqır-aqıbette, Suharto napaqaǵa shıǵıwǵa májbúr boldı hám konstituciyaǵa qaray 1998-jıl 21-may kúni vitse-prezident Burhoniddin Yusuf Habibiy prezident lawazımın iyeledi. Biraq onıń bul lawazımdaǵı iskerligi uzaqqa barmadı. Joqarı siyasiy topar ǵayratkerleriniń ózimshillik penen talanıwlarınan narazı bolǵan xalıqtıń talabı menen B. Yu. Xabibiy napaqaǵa shıǵarıldı. 1999-jıl oktyabrden Vohid Abdurahman, 2001-jıl iyuldan A. Sukarnonıń qızı Megavati Sukarnoputri prezident lawazımına saylandı. Indoneziya — 1950-jıldan BMSh aǵzası. Milliy bayramı — 17-avgust — Ǵárezsizlik daǵaza etilgen kún (1945). Ózbekstan Respublikası menen diplomatiyalıq qatnasların 1992-jıl 23-mayda ornattı.

== Siyasiy partiyaları hám kásiplik awqamları ==
Birlik hám rawajlanıw partiyası, 1973-jılda musulmanlardıń 4 partiyası qosılıwı nátiyjesinde dúzilgen; Indoneziya demokratiyalıq partiyası, 1973-jılda 5 partiyanıń qosılıwı nátiyjesinde dúzilgen; Golkar (funkcional toparlar), 1964-jıl siyasiy partiyalarǵa kirmeytuǵın mámleket xizmetkerleri, kásiplik awqam, jaslar, hayal-qızlar, diniy shólkemler wákilleri awqamı retinde dúzilgen, 1998-jılda partiyaǵa aylandırılǵan; Indoneziya demokratiyalıq partiyası (gúresshi), 1998-jılda dúzilgen; Milliy mandat partiyası, 1998-jılda dúzilgen; Milliy oyanıw partiyası, 1998-jılda dúzilgen. Ulıwma indoneziya miynetkeshler awqamı kásiplik birlespesine 1973-jılda tiykar salınǵan; Ulıwma indoneziya jumısshılar awqamı («Gúlleniw») kásiplik birlespesi 1992-jılda dúzilgen.

== Xojalıǵı ==
Indoneneziya — agrar-industrial mámleket. Jalpı ishki ónimde awıl xojalıǵınıń úlesi ortasha 17% ti quraydı jáne bul úles barǵan sayın azayıp barmaqta. Áyne waqıtta awıl xojalıǵı ónimleri kólemi kóbeymekte. Bul jaǵday dıyqanshılıq hám shárwashılıq intensiv kórinis alıp atırǵanı menen de, egislikler keńeyiwi, atap aytqanda, az jerli dıyqanlar jańa ózlestirilgen jerlerge kóship barıwı menen de baylanıslı.

== Awıl xojalıǵı ==
Awıl xojalıǵı — Indoneziya ekonomikasınıń jetekshi tarmaǵı. Miynetke jaramlı xalıqtıń yarımınan kóbi awıl xojalıǵında bánt. Indoneziya tábiyiy kauchuk (jılına 1 mln. tonnadan artıq) hám palma mayı (jılına 2 mln. tonna maylı palma ónimleri) islep shıǵarıw boyınsha dúnyada 1-orında turadı, tropikalıq terek aǵashınan jasalǵan buyımlar, temeki, kofe (jılına 400 mıń tonna), shay (250 mıń tonna), tatımlıq, dárilik ósimlikler, sonıń menen birge, balıq (jılına 3 mln. tonna awlanadı) hám teńiz ónimlerin jetkerip beretuǵın eń úlken mámleket bolıp tabıladı. Tiykarǵı dánli egin — salı, mákke. Ayırım eginlerden 2 ret ónim alınadı. Shárwashılıǵında qaramal (atap aytqanda, buǵı), shoshqa, eshki, qoy, jılqı, qus baǵıladı. Indoneziya aymaǵınıń 65% orman menen qorshalǵan bolıp, qımbat bahalı aǵash tayarlanadı.

== Sanaatı ==
Jalpı ishki ónimde sanaattıń úlesi ortasha 20% ti quraydı. Kánshilik sanaatı byudjet túsimleriniń ádewir bólegin támiyinleydi. Jılına ortasha 576 mln. barrel neft qazıp alınadı. Neft kánleri, tiykarınan, Sumatra atawında, sonıń menen birge, Yava teńizi hám Makasar buǵazında. Indoneziya suyultırılǵan tábiyiy gazdı shetke shıǵarıwda dúnyada 1-orında (jılına 90 mlrd. m3 tan kóbirek gaz qazıp alınadı), qalay qazıp alıwda 2-orında (30 mıń tonnadan aslam), nikel qazıp alıwda 4- orında (2 mln. tonnadan kóp) turadı. Kómir, mıs, uran rudasınıń úlken rezervleri bar. Altın, gúmis, almaz da qazıp alınadı. Ónim islep shıǵarıw sanaatınıń tiykarın tutınıw buyımları: gezleme, tayın kiyim-kenshek, ayaq kiyim, sherim buyımlar, ruwzıgerbap ximiyalıq ónimler, azıq-awqat quraydı. Salı aqlaw, temeki, qant-qumsheker, shay, may, jip gezleme, trikotaj, jut, qurılıs materialları, farmacevtika hám poligrafiya, konditer kárxanaları, mineral tógin hám shina zavodları bar. Ónermentshilik rawajlanǵan. Ilim-pán jetiskenlikleri hám joqarı texnologiyaǵa tiykarlanǵan tarmaqlar: kemasazlıq, samolyotsazlıq, ximiya, neft ximiyası, avtomobil jıynaw, radioelektronika úzliksiz rawajlanbaqta. Energetika salasında ıssılıq hám gidroelektrstanciyalar sanı kóbeyip, quwatı asıp barmaqta. Regionda quwatı 200 mVt qa iye bolǵan birinshi geotermal (Jer sharındaǵı ıssılıqtı elektr energiyaǵa aylandırıwshı) elektr stanciya iske túsirilgen. Jılına ortasha 44,3 mlrd. kvt/saat elektr energiyası islep shıǵarıladı.

Húkimet mámleket ekonomikasında zárúrli áhmiyetke iye bolǵan shet el qarjısın keń ózine tartıw siyasatın ótkerip atır. 1967-1995-jıllarda maqullanǵan investiciyalardıń ulıwma kólemi 131,4 mlrd. dollardı quradı, sonnan 30 mlrd. dollardan artıǵı neft hám gaz qazıp alıwǵa isletildi. Qarjı, tiykarınan, Yaponiya, Ullı Britaniya, Gonkong, AQSh, Singapur, Tayvan, Niderlandiya, Qubla Koreyadan alındı. 1995-jıldan milliy rawajlanıwdıń jańa 25 jıllıq basqıshın ámelge asırıwǵa kirisildi. Bul ilaj Indoneziyanı Aziya — Tınısh okean regionındaǵı jańa sanaatlasqan mámleketler dárejesine kóteriwge arnalǵan.

== Transportı ==
Indoneziyada teńiz transportı jetekshi orında. Portları: Tanjungpriok (Jakarta portı), Surabaya, Palembang, Balikpapan, Ujungpan. Teńiz sawda flotında 3130 mıń tonna dedveyt tonnaǵa iye bolǵan 2 mıńnan aslam keme bar. Temirjoldıń uzınlıǵı 6,6 mıń km, avtomobil jolları uzınlıǵı 266 mıń km. Batıs Evropadan Avstraliyaǵa barılatuǵın hawa jolı Jakarta arqalı ótedi. Eń úlken neft trubaları: Tanjung—Balikpapan hám Tempino—Plaju. Indoneziya shetke gaz, neft, kauchuk hám kauchuk ónimleri, qalay, kofe hám taǵı basqalar shıǵaradı. Shetten tutınıw buyımları, sanaat shiyki ónimi, shala tayın ónimler, mashina hám ásbap-úskeneler keltiredi. Sırtqı sawdadaǵı klientleri: Yaponiya, AQSh, Singapur, Germaniya. Pul birligi — Indoneziya rupiyası.

== Bilimlendiriwi, mádeniy-aǵartıwshılıq hám ilimiy mákemeleri ==
6 jastan 12 jasqa deyingi balalar ushın baslanǵısh májburiy tálim engizilgen. Baslanǵısh mektepte oqıw múddeti 6 jıl, orta mektepte de — 6 jıl. Mámleket mektepleri menen bir qatarda menshikli mektepler de bar. Birinshi hám ekinshi basqısh texnika hám kommerciya mektepleri hám soǵan uqsas oqıw orınları óner tálimin beredi. Oqıtıwshılar 3 jıllıq pedagogika mektepleri, pedagogika kolledjleri jáne universitetlerde tayarlanadı. Jakartadaǵı Indoneziya mámleket universiteti (1950-jılda tiykar salınǵan), Milliy universitet (1949-jılda tiykar salınǵan), Jokyakartadaǵı Islam menshikli universiteti (1945-jılda tiykar salınǵan) hám basqalar bar. 1967-jılda dúzilgen Indoneziya pánler institutı 10 ilimiy izertlew institutı, 40 tan artıq ilimiy shólkem hám jámiyetti birlestiredi. Iri kitapxanalar: Jakartadaǵı Ǵalabalıq, Parlament kitapxanaları, Bandung, Bogora, Jokyakarta, Makassar, Medandaǵı kitapxanalar. Jakartada Indoneziya mádeniyatı muzeyi (1778-jılda tiykar salınǵan), Bogorada Zoologiya muzeyi (1894-jılda tiykar salınǵan) bar.

== Baspasózi, radioesittiriwi hám telekórsetiwi ==
Tiykarǵı gazeta hám jurnalları: «Merdeka» («Azatlıq», kúndelik gazeta, 1945-jıldan), «Pelita» («Shıraq», kúndelik gazeta, 1974-jıldan), «Suara karya» («Miynetkesh dawısı», kúndelik gazeta, 1971-jıldan), «Biyeniye Indonesia» («Indoneziya biznesi», kúndelik gazeta, 1985-jıldan), «Brita buana» («Jáhán jańalıqları», kúndelik gazeta, 1970-jıldan), «Brita yudxa» («Áskeriy jańalıqlar», kúndelik gazeta, 1970-jıldan), «Indonezian observer» («Indoneziya sholıwı», inglis tilinde shıǵatuǵın kúndelik gazeta, 1950-jıldan), «Biznes Nyus» («Biznes jańalıqları», indonez tilinde háptesine 3 ret shıǵatuǵın byulleten, 1956-jıldan), «Sinar» («Hyp», isbilermenlerdiń háptelik jurnalı, 1993-jıldan). Antara-Milliy informaciya agentligine 1937-jılda tiykar salınǵan. Indoneziya Respublikası radiosı 1945-jılda dúzilgen. Indoneziya Respublikası televideniesine 1962-jıl tiykar salınǵan.

== Ádebiyatı ==
Indoneziya aymaǵınan VII-VIII ásirlerde áyyemgi malayya hám yava tillerinde taslarǵa pitilgen jazıwlar tabılǵan. IX-XI ásirlerde yava ádebiyatı gúllendi («Ramayana», «Arjunanıń toyı» vab.). XIV- XVII ásirlerde yavalı jazıwshılar hind eski dóretpeleri (atap aytqanda, «Mahabharata») hám xalıq dóretiwshiligi tásirinde tariyxıy temada dóretpeler («Tantu Pangelaran», «Pararaton», «Nagaraker-tagama» hám basqalar) jarattı. XV ásirden Yava hám Balida ádebiyat ólshem — machapat hám jańa qosıq formaları engizilip, folklor menen tikkeley baylanısqan dástanlar («Devaruchi», «Panji Angreni», «Damarvulan») payda boldı. Yava ádebiyatı dástúrleri XVI-XVIII ásirlerdegi sund hám madur ádebiyatınıń rawajlanıwında úlgi boldı. XVI ásirde teńiz jaǵası qalalarında malayya tilindegi ádebiyat kóbirek rawajlandı. Ache sultanlıǵı (XVI-XVII ásirler) nda Hamza Fansuriy, Nuriddin ar-Rapiriy hám basqalar ataqlı malayya shayırları dóretiwshilik etti. XVIII ásirde mámleket sawdası ústinen Niderlandiya qadaǵalawınıń kusheyiwi Indoneziyanıń musulman mámleketleri menen baylanıslarınıń anaǵurlım páseyiwine alıp keldi hám nátiyjede malayya tilindegi ádebiyattıń rawajlanıwı waqtınsha páseydi. Áyne waqıtta tiykarǵı ádebiy til bolıp qalǵan ache tilinde «Malem, Dagang», «Puchut Muhammad» hám basqa dástanlar jaratıldı. XVIII ásirdiń 2-yarımı hám XIX ásirdiń 1-yarımında yava ádebiyatı gúllendi. Bul ádebiyattıń eski wákilleri Yasadipura 1, Rongovarsito dóretpelerinde jańa dáwir Evropa mádeniyatı sáwlelendirildi.

Indoneziyada milliy azatlıq háreketiniń baslanıwı menen malayya tili siyasiy hám mádeniy tárepten pútkil mámlekettiń birlesiwine alıp keliwshi qural bolıp qaldı. XIX ásir aqırında malayya tilinde payda bolǵan baspasóz jańa ádebiyattıń rawajlanıwına úlken járdem berdi. Jazıwshılardan Marko Kartodikromo hám Semaun birinshi bolıp roman janrında dóretiwshilik etti. XX ásirdiń 20-30-jıllarında S. T. Alishohbona, Hamka, Rustam Effendi hám basqalar jaratqan dóretpeler, «Pujanga Baru» kórkem, social hám siyasiy jurnaldıń baspa etiliwi Indoneziya ádebiyatı rawajlanıwı ushın zárúrli waqıya boldı. 30-jıllar aqırında bir qatar jazıwshılar (H. Anvar, Idrus, P. A. Tur, A. Kartamiharja, U. T. Sontani hám basqalar) dóretiwshiliginde realistlik principler kúsheydi. 50-jıllar baslarında ayırım iri jazıwshı hám dramaturglar az-azdan Xalıq mádeniyatı jámiyeti (LEKRA) átirapına jıynaldı. 1965-jılǵı waqıyalardan keyin bul jámiyet tamamlandı. Házirgi zaman Indoneziya ádebiyatınıń aldıńǵı wákilleri realistlik dástúrdi rawajlandırıp atır. V. S. Rendra, T. Moxtar, A. Rosidi, G. Poyka qosıq hám gúrrińlerinde, M. Bushe, P. Vijaya, Indoneziya Simaputang romanlarında hám basqalardıń dóretpelerinde Indoneziyadaǵı zárúrli social máseleler sáwlelendirilmekte.

== Arxitektura hám súwretlew kórkem óneri ==
Indoneziya aymaǵında mezolit dáwiri (eramızǵa shekemgi 7-5 mıń jıllıq) ne tiyisli haywan súwretleri, neolit dáwirine tán tasqa pitilgen jazıwlar (Sulavesi atawı qublasındaǵı jalǵızaq súwreti, zerli ılaydan islengen ıdıs buyımlar) tabılǵan. Tómen neolit dáwirinde-aq teksheli qorǵanlar, dolmen (tas maqbara) ler, tas tabıtlar, jez buyımlar — adam háykelleri, burama naǵıslı balta hám túrli ıdıslar jaratılǵan. Eramızdıń baslarında Nias, Sumba, Flores atawlarında tastan jasalǵan ótmishten qalǵan estelikler házirge shekem jetip kelgen. Keyingi dáwirlerge tiyisli arxitekturalıq estelikler, háykeller dinniń kúshli tásirinde jaratılǵan (VII-VIII ásirlerge tiyisli Arjuna, Shrikandi, Bximo piramidaları, olarda Budda ańızları tiykarında jaratılǵan bórttirilgen músinshilik dóretpeleri). Yavada júzege kelgen Barobudur ibadatxanası VIII-IX ásirlerden qalǵan eń iri estelik bolıp tabıladı. Bul piramida úlken tas piramidaǵa uqsap ketedi. Onıń sheńberi, bir neshe km li sıpası diniy syujetli súwretler menen bezetilgen. Barobudur qasında saqlanǵan háykeller de diniy temalar tiykarında jaratılǵan. VIII ásir ortalarınan Mataramda hinduiylik rásmiy dinge aylanǵannan keyin, ımaratlar — Lar Jongrang (IX ásir), (XIV-XV ásirler) hám basqa ibadatxanalar hinduiylik ruwxında qurılǵan. XIII-XV ásirlerde Majapaxit imperiyası dáwirinde hind mádeniyatı tásiri passivlesip, jergilikli dástúrler áhmiyeti kúsheydi. XVI ásirden meshit hám medireseler qurıla basladı.

XVIII-XX ásirlerde Indoneziya qalaları qurılısına Evropa (ásirese, golland) arxitekturası úlken tásir kórsetti. Jakarta, Bandung hám basqa qalalarda basqarıw ımaratlar, mıymanxana, institut, emlewxana, stadion, sanaat kárxanaları hám basqa imaratlar funkcionalizm ruwxında qurıldı. Turar jay hám jámiyetlik ımaratları qurılısında tropikalıq ıqlım ózgeshelikleri esapqa alındı (Bandungdaǵı texnologiya institutı hám basqalar). Indoneziya kórkem óneriniń iri orayı — Balı atawında húkimdarlardıń jartaslardaǵı maqbaraları (XI-XII ásirler) nda, XIV-XV ásirlerge tiyisli piramidalarda diywal súwretleri saqlanǵan. Kitap miniatyurası da rawajlanǵan. Xalıq kórkem óneri rawajlanıwın aǵashtan qurılǵan ımaratlarda, metall, aǵash, súyek buyımlar, gúlli gezlemelerde kóriw múmkin. XVII ásirden baslap, golland kolonizatorları hám basqa basqınshılardıń jábir-zulımı Indoneziya kórkem óneri rawajlanıwına ziyan jetkerdi. Milliy azatlıq háreketi tásirinde zamanagóy kórkem óner qáliplesti (Indoneziya súwretshileri awqamı, 1937-1938-jılları tiykar salınǵan). Azatlıq ushın gúres teması S. Sujoyono, K. Affandi, B. Abdullah, I. B. Made hám basqa súwretshiler dóretiwshiliginde óz kórinisin tawdı. Áyyemgi dástúrlerge iye bolǵan xalıq ámeliy kórkem óneri ǵárezsizlik jıllarında gúllep rawajlandı.

== Muzıkası ==
Muzıkası hind-yava mádeniyatı hám Indoneziyada jasaǵan basqa xalıqlar mádeniyatınıń rawajlanıwı processinde payda bolǵan. 1 mıń jıllıq aqırı hám 2 mıń jıllıq basında Yavada rawajlanǵan muzıka mádeniyatı Qubla Sumatra, Bali, Madur hám basqa atawlardaǵı muzıka rawajlanıwına da tásir etti. Áyyemgi zamanlardan muzıka awıl xalqı turmısına sińip ketken, ónim jıyını, túyeklew sıyaqlı miynet processlerinde qosıq jańlap turǵan. Qubla-shıǵıs Aziyadaǵı basqa muzıkalıq mádeniyatlardan ayrıqsha bolıp, indonezler qor qosıqshılıǵı dástúrlerin dawam ettirip kelmekte. Rawajlanǵan geterofoniya hám kóp dawıslılıq Indoneziya muzıkasına tán ózgeshelik bolıp tabıladı. Xalıq saz ásbapları orkestri gamelan — Indoneziya maqam muzıka kórkem óneriniń shıńı esaplanadı. XVI ásirde dástúrler negizinde kronchong muzıka forması payda boldı. Indoneziya ǵárezsizlikke eriskennen soń (1945), ulıwma milliy muzıka mádeniyatı rawajlanıwı ushın qolaylı imkan tuwıldı. Professional hám háweskerlik toparları, kamer orkestrler xalıq dástúrlerin rawajlandırmaqta. Sujasmina, A. Pasaribu, Susbini hám basqa ataqlı kompozitorlar professional muzıka dóretpeleri bolıp tabıladı. Jokyakartada muzıka mektebi (1952-jıldan), Surakartada konservatoriya hám de milliy eski muzıka mektebi (1960) ashıldı. 1968-jıldan Jakartada simfoniyalıq orkestr isleydi.

== Teatr ==
Teatr kórkem óneri ázelden xalıq bayramları hám diniy dástúrlerde ótkeriletuǵın tamashalardan baslanǵan. Tap-pengdalang (atqarıwshılar nıqap kiyip mimikalıq-belgiler menen ayaq oyınǵa túsedi) hám vayang-orang (nızamlasqan teatr qurallarına qatań ámel etiledi) qáwimler Indoneziyaǵa tán dástúriy teatr formaları bolıp tabıladı. Indoneziyada quwırshaq hám saya túsiriw teatrları da rawajlanǵan. Teatr tamashalarınıń tiykarın áyyemgi hind eposları — «Ramayana», «Mahabharata» dan alınǵan úzindiler, arab ráwiyatları hám jergilikli ertekler shólkemlestirilgen. XIX ásir aqırı hám XX ásir basında zamanagóy teatrlar dúzildi. 50-60-jıllarda «Marxaen», «Triskokanten» sıyaqlı toparlar dańq qazandı. Olar Indoneziya milliy dramaturgları — Utuy Tatang Sontani, Abu Xapifax, Ali Muhammed, Sanusi Pane hám basqalar, sonıń menen birge, G. Ibsen, A. P. Chexov hám de N. V. Gogol dóretpelerin saxnalastırdı. 50-jıllardan Milliy teatr akademiyası hám basqalar isley basladı.

== Kinosı ==
Dáslepki filmler XX ásir 20-jıllar ortalarında golland rejissyorları tárepinen súwretke alınǵan. 30-jıllar 1-yarımınan qıtaylar menen sheriklikte Indoneziya rejissyorları (Anjar Asmara hám basqalar) indonez tilinde dawıslı filmler jarata basladı. Dıyqanlar ómirin sáwlelendiriwshi «Parex» (1935, rejissyor M. Franken), «Jaqtı oy» (1937, rejissyor A. Balink) sıyaqlı kóplegen filmler aktyorlar Moxtar hám Rukiyax qatnasında jaratıldı. Yaponlar okkupaciyası dáwirinde kinematografiya yapon agitaciyasına xızmet ettirildi. Biraq «Jawın» (rejissyor I. Perbatasari) hám «Ármanlarım» (rejissyor S. Palindi) filmlerinde xalıqtıń milliy ózgesheliklerin sáwlelendiriwge eristi. Urıstan keyin milliy qánigeler jetilisip shıǵa basladı, waqıyalı filmler jaratıw kúsheydi. Jakartada birinshi mámleket kinofirması «PFN», menshikli kinofirma «Perfini» dúziliwi nátiyjesinde kóplegen kórkem filmler islep shıǵarıldı. «Mayıp» (1952), «Turang», «Watanǵa qaytıw» (1954), «Mektep diywalı arqasında», «Altın qońız», «Shápáátsiz gúná» hám basqa filmler aldıńǵı ideyalardı propaganda etti. 60-jıllar aqırınan milliy kino islep shıǵarıw taǵı háwij ala basladı. Keyingi jıllarda rejissyorlardan V. Umboxtıń «Kishkine juldızlar», «Anajan», «Shaxs», «Pák kelin», «Toy», «Boyshań oynaw», T. Junandidiń «Anajanım», «Bos árman», S. Jaydıń «Harir biynápshe gúli-reń tuman», S. Suvardi Hasannıń «Baxıtsız ógey qız», «Úmitsizlik kóz jasları» sıyaqlı kórkem filmleri ataqlı boldı.

== Ózbekstan — Indoneziya qatnasları ==
''Tiykarǵı maqala: [[Ózbekstan — Indoneziya qatnasları]]''

Indoneziya (Indoneziya Respublikası) paytaxtı — Jakarta qalası. BMSh aǵzası.

== Siyasatı ==
== Qurallı kúshleri ==
== Aymaqlıq bóliniwi ==
''Tiykarǵı maqala: [[Indoneziyanıń aymaqlıq bóliniwi]]''

== Geografiyası ==

== Derekler ==
{{Derekler}}

=== Paydalanılǵan ádebiyatlar ===
Индонезия // Большая советская энциклопедия. — М., 1972. — Т. 10. — С. 539—556.

== Sırtqı siltemeler ==
{{commons|indoneziya}}
{{Aziya}}
{{Okeaniya}}
{{Authority control}}

[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Aziya]]
[[Kategoriya:Qubla-Shıǵıs Aziya]]
[[Kategoriya:Okeaniya]]
[[Kategoriya:Indoneziya| ]]
[[Kategoriya:Ataw mámleketler]]
[[Kategoriya:Aziya mámleketleri]]
[[Kategoriya:Respublikalar]]
[[Kategoriya:G20 mámleketleri]]</text>
      <sha1>4acfqby2wk73jgekdafthe4w2l4ob51</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>232632</id>
      <parentid>232612</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:46:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:G15 mámleketleri|G15 mámleketleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30794" sha1="b1m6sibxv9zbxjeh69fwpour9wxxo71" xml:space="preserve">'''Indoneziya''' (indonezsha: Indonesia), '''Indoneziya Respublikası''' (indonezsha: Republik Indonesia) — [[Qubla-shıǵıs Aziya]]daǵı mámleket. Dúnyadaǵı eń úlken Malay arxipelaginiń 17,5 mıń atawı hám Jańa Gvineya (Batıs Irian) atawınıń batıs bóleginde jaylasqan. Maydanı 1904,6 mıń km2. Xalqı 265 mln adam (2018). Paytaxtı — [[Jakarta]] qalası. Basqarıw tárepten 26 wálayat (provinciya) qa bólinedi.

== Mámleketlik basqarıw principi ==
Indoneziya — unitar respublika. Ámeldegi Konstituciyası 1945-jılda 18-avgustta qabıl etilgen. Mámleket hám húkimet baslıǵı — 5 jıl múddetke saylanatuǵın prezident (2001-jıl iyuldan Megavati Sukarnoputri xanım). Mámleket hákimiyatınıń joqarı organı — Xalıq máslahát kongressi. Ol konstituciyanı tastıyıqladı, oǵan bola ózgerisler kirgizildi, prezident hám vitse-prezidentti sayladı. Nızam shıǵarıwshı húkimet bir palatalı parlament — xalıq wákilleri keńesinen ibarat. Ol usı nızam shıǵarıwshı iskerligi menen shuǵıllanadı. Onıń 500 deputatınan 462 danası ulıwma dawıs beriw jolı menen 5 jıl múddetke saylanadı hám qalǵan 38 danası (áskerler frakciyası) prezident tárepinen tayınlanadı. Atqarıwshı hákimiyattı prezident ózi tayınlaǵan húkimet penen birge ámelge asıradı.

== Tábiyatı ==
Indoneziya ekvatorial keńliklerde jaylasqan. Jaǵaları az bóleklengen, batpaqlıqlar, mangra putaqzarları bar. Jer maydanınıń yarımınan kóbi ortasha biyik hám awlaq tawlardan, Jańa Gvineyada tolıq emes biyik tawlardan (eń biyik noqatı 5029 m), qalǵan bólegi allyuvial tegisliklerden ibarat. Atawlarda 400 den artıq vulkan bar, sonnan 100 i hárekettegi vulkan. Tektonikalıq háreketler tınbaǵan. Tez-tez kúshli jer silkiniw bolıp turadı. Neft, kómir, temir, marganets, qalay káni, boksit, mıs, qorǵasın, rux, alyuminiy, nikel hám fosfat kánleri bar.

== Íqlımı ==
Indoneziyanıń úlken bóleginde ekvatorial, Yava atawınıń shıǵısı hám Kishi Zond atawlarında subekvatorial ıqlım. Oypatlıqlarda aylıq ortasha temperatura 25-27°. Tawlarda salqınlaw, 1500 m den biyikte jer maydanı geyde muzlaydı. Ekvatorial ıqlımlı orınlarda jıllıq jawın 2000-4000 mm, subekvatorial ıqlımlı orınlarda 2000 mm ge jaqın. Dáryaları qubla-batısınan basqa bóleginde jıl dawamında suwlı. Eń irileri: Kapuas, Barito, Hari, Kampar, Musi, Mamberamo, Digul. Topıraqları mámleket aymaǵınıń 4/5 bólegi (tiykarınan, Úlken Zond atawları hám Batıs Irian) nde joqarı ıǵallıqtaǵı ormanlarǵa tán qızıl-sarı laterit hám taw laterit topıraqlar; tegisliklerde tropikalıq batpaqlı hám lateritli gley topıraqlar. Jaǵasındaǵı mangra putaqzarlarınıń topıraǵı batpaqlı. Qubla-shıǵısındaǵı tropikalıq ormanlarda qızıl laterit, qurǵaq savannalarda qızıl-qońır topıraqlar tarqalǵan. Oypatlıqta hám 1300-1500 m biyikliktegi taw janbawırlarında mudam jasıl joqarı ıǵallıqtaǵı ekvatorial ormanlar (fikus, pandaus hám nan terekleri, palma, paporotnikler, bambuk) ósedi. 1300-1500 m hám 2600-3000 m biyikliktegi region tar-tropikalıq ormanlar (emen, qara qayın, kesten, qaraǵay), onnan joqarısı putalıq hám otlaqlar menen qorshalǵan. Qubla-shıǵısta, tiykarınan, japıraq toqıwshı tropikalıq ormanlar (tik teregi, kazuarin) hám savannalar (alang-alang otı hám jabayı shekerqamıd) bar. Indoneziyada meshinler (orangutan, gibbon, makakalar), karkidonlar, pil, malay ayıwı, tapir, banteng buǵısı, keklik, totı quslar, krokodiller (uzınlıǵı 7 m ge shekem), kobra hám buwma jılanlar, kesirtke hám basqalar bar. Indoneziyanıń shıǵıs bóleginde qaltalı haywanlar, jarǵanat, jánnet qusı, kakadu totısı ushıraydı. Shıbın-shirkeyler Indoneziyanıń hámme bóleginde bar, balıq kóp. Az ushıraytuǵın haywanlardı saqlaw maqsetinde Sumatra, Kalimantan, Yava hám basqa atawlarda qorıqxanalar dúzilgen. Milliy baǵları: Gunung-Lyoser, Komodo-PádarRinko, Ujung-Kulon hám basqalar. Bir neshe teńiz baǵları hám qorıqxanalar bar.

== Xalqı ==
Indoneziyada 300 ge jaqın elat hám etnikalıq topar jasaydı. Mámleket xalqınıń 96% tili, mádeniyatı hám úrp-ádetine kóre malayya-polineziya til shańaraǵınıń indonez toparına tiyisli. Bulardan eń irileri: yavalıqlar, sundlar, maduralar, malayyalar, jakartalıqlar, achelar, bataklar, dayaklar hám basqalar. Bulardan tısqarı, Indoneziyada melanezlar, papuaslar, qıtaylar, arablar, gollandlar, hindler hám basqalar jasaydı. Mámleket tili — indonez tili. Tiykarǵı din — islam dini. Xalıqtıń 80% musulmanlar, 10% xristianlar, qalǵan bólegi hinduiylik, buddaviylik, konfuciylik hám jergilikli dástúriy dinlerge sıyınadı. Indoneziya xalqınıń 2/3 bólegi mámleket aymaǵınıń 7% in quraǵan Yava atawında. Xalıqtıń 70% i awıllarda jasaydı. Iri qalaları: Jakarta, Surabayya, Bandung, Semarang, Medan.

== Tariyxı ==
Indoneziya — házirgi tiptegi insan (pitekantrop, yavantrop) qáliplesken oraylardan biri. Eramızǵa shekemgi II ásirge tiyisli estelikler saqlanǵan. Yava, Malayya atawlarında Taruma hám Kalinga, Sumatrada Malayyu hám Shrivijayya mámleketleri shólkemlestirilgen. Olarda hinduiylik hám buddaviylik tarqala basladı. Eramızdıń VII ásirde bir neshe mayda mámleketler birlesip, Shrivijayya imperiyasına aylandı. VIII ásir 1-yarımında Yavada Mataram mámleketi payda boldı. 1025-jıl Shrivijayya kriziske ushıradı. XI ásirdiń 40 -jıllarında Mataram Kediri (XIII ásirden Singasari) hám Jangala mámleketlerine bólinip ketti. 1120-jıl Kediri ilgeri Mataramǵa qaraslı barlıq jerlerdi birlestirdi, basqa atawlar ústinen qadaǵalaw ornattı. XIII ásir aqırında Singasari jemirilip, onıń ornında Majapaxit imperiyası dúzildi (1293- shama menen 1520). Majapaxit imperiyası orta ásirlerde eń iri ulıwma indonez mámleketi bolǵan. XIV ásirde Hindstan hám Malakkadan Indoneziyaǵa islam dini kirip keldi. Arxipelaginiń kóp bólegin iyelegen Majapaxit imperiyası musulman sultanlıqlarına bólinip ketkennen keyin (XVI ásir), Indoneziya aymaǵına evropalıqlar (portugallar, gollandlar) kirip kele basladı. 1602-jıl gollandlar Indoneziyada Ost-Indiya kompaniyasına tiykar saldı. Bul kompaniya mámlekettiń ádewir bólegin ózine baǵınıqlı etip aldı. 1811-jıl Indoneziyanı inglisler basıp aldı. Biraq, 1814-jılǵı Angliya-Niderlandiya kelisimine kóre, Indoneziya taǵı Niderlandiya qolına ótti.

Indoneziya xalqı shet el puqara basqınshılarına qarsı gúres alıp bardı. Diponegoro basshılıǵında Yavada (1825-1830), Imam Bajan jetekshiliginde Sumatrada (1830-1839), Acheda (1873-1903) kóterilgen kóterilisler tariyxta ataqlı. XX ásir basında milliy azatlıq háreketi bir qansha keńeydi. 1908-jıl Yavada «Budi utomo» («Joqarı maqset») atlı birinshi milliy shólkem payda boldı. Golland kolonizatorlarına qarsı 1923-jıl temirjolshılardıń ulıwma is taslawı bolıp ótti. 1926-jıl indonez xalqı kolonizatorlikke qarsı kóterilis kóterdi, biraq ol bastırıldı. 1927-jıl Axmet Sukarno basshılıǵında Milliy partiya dúzildi. Indoneziya ǵárezsizligin talap etip, xalıq arasında abıroy qazanǵan bul partiyanıń iskerligi qadaǵan etildi, Sukarno jáne onıń tárepdarları qamaqqa alındı (1929). 1931-jıldan Milliy partiya Indoneziya partiyası dep at berildi. 1937-jıl milliy revolyuciya tárepdarları Indonez xalqı háreketi (Gerindo) shólkemin dúzdi.

1942-1945-jıllarda Indoneziyanı Yaponiya basıp aldı. Yaponiya Ekinshi jáhán urısında jeńiliske ushıraǵannan keyin, mámleket ǵárezsiz Indoneziya Respublikası dep daǵaza etildi (1945-jıl 17-avgust). A. Sukarno onıń prezidenti etip saylandı. Respublika Konstituciyası qabıllandı. Biraq 1945-jıl 6-sentyabrde Indoneziyaǵa inglis, keyin golland áskerleri bastırıp kirdi. Indoneziya xalqı basqınshılarǵa qarsı 4 jıl gúres alıp bardı. Aqır-aqıbette, Gollandiya Indoneziya ǵárezsizligin tán alıwǵa májbúr boldı (1949-jıl noyabr). Biraq ol Indoneziya ǵárezsizligine zıyan keltiretuǵın kelisim dúziwge eristi. Indoneziya 16 aymaqqa bólip taslandı; mámleket «Indoneziya Qurama Shtatları» atı menen júrgizile basladı, Gollandiya Indoneziyanıń bir bólegi (Batıs Irian) n óz qol astında saqlap qaldı. Indoneziya xalqı óz mámleketin tolıq azat etiw ushın gúresti dawam ettirdi. 1950-jıl 6-avgustta Indoneziya unitar (qurama) mámleket dep daǵaza etildi. Húkimet Indoneziya ushın tiyisli bolǵan kelisimlerdi moyınlamaw haqqında qarar qabıl etti (1956-jıl aprel). 1957-jıldıń aqırında Indoneziya húkimeti mámlekettegi shet el puqaralarına qaraslı barlıq kárxana, plantaciya hám banklerdi óz qadaǵalawına aldı. 1957-jıl Sukarno mámlekettiń siyasiy hám ekonomikalıq apparatın qayta dúzdi. Prezident dekreti menen 1945-jılǵı Konstituciya jáne kúshke kirdi (1959-jıl iyul). Biraq Indoneziya húkimeti hám milliy patriotlarǵa qarsı qoparıwshılıq háreketi toqtamadı. 1956-jıl Sumatra hám Sulaveside ayırıwshılar qurallı kóterilis basladı. Húkimet áskerleri xalıqtıń járdemi menen kóterilisshilerdi joq etti (1961).

Batıs Iriandı Indoneziya quramına qosıp alıwdı tınısh jol menen sheshe almaǵannan soń, Indoneziya patriotları golland basqınshılarına qarsı qurallı gúres basladı (1962). 1963-jıl 1-mayda Batıs Irian Indoneziya Respublikası quramına qosıp alındı. Prezident Sukarno mámleket ǵárezsizligin bekkemlew, ekonomikanı kóteriw, dúnyadaǵı barlıq mámleketler menen doslıq hám sheriklik jolın tuttı. Biraq ishki siyasiy turaqsızlıq (áskerler, ayırıwshılar hám islam dogmatikleriniń kóterilisleri), shep hám oń kúshlerdiń ózara gúresi barǵan sayın kúsheyiwi «1965-jıl 30-sentyabr» waqıyalarına alıp keldi. Armiya administraciyasınıń qarsılasları arasındaǵı bir zatqa mawasasız ǵayratkerler kompartiya basshılarınıń jardemi menen mámleket awdarıspaǵın etiwge urındı. Olardıń is-háreketleri joq etilgennen keyin, Sukarno húkimetten shetlestirildi hám «jańa tártip» ornatıwǵa kirisildi. 1966-jılda general Suharto waqıtsha (1968-jıldan rásmiy) prezident bolıp qaldı. Áskerler basshılıǵındaǵı húkimet ishki oppoziciyanı keskin sheklep, bazar xojalıǵına ótiw arqalı ekonomikalıq ósiwdi támiyinlew wazıypasın qoydı. Indoneziya aktiv sırtqı siyasat ótkerip, milliy rawajlanıw ushın qolaylı shárayattı támiyinlew jolınan bardı. Jalpı ónim islep shıǵarıwdı kóbeytiw pátleri astı, xalıq jan basına tuwrı keletuǵın dáramat kóbeydi.

Suharto 6-múddetke prezident etip saylandı, biraq 1998-jıl baslarında mámleket finanslıq kriziske tap boldı. Xalıqtıń kópshiligi, ásirese, student jaslar bul kriziste prezidentti ayıplap, kóshelerde narazılıq kórsetiwlerin ótkerdi. Sonday bir jaǵdayda Xalıq máslahát kongressi Suhartonı 7-múddetke jáne prezident etip sayladı. Bul waqıya xalıqtıń ǵázebin jáne de asırdı hám tınısh kórsetiwler qozǵalań kórinisin ala basladı. Prezidenttiń napaqa beriw haqqındaǵı talaplar kúsheydi. Aqır-aqıbette, Suharto napaqaǵa shıǵıwǵa májbúr boldı hám konstituciyaǵa qaray 1998-jıl 21-may kúni vitse-prezident Burhoniddin Yusuf Habibiy prezident lawazımın iyeledi. Biraq onıń bul lawazımdaǵı iskerligi uzaqqa barmadı. Joqarı siyasiy topar ǵayratkerleriniń ózimshillik penen talanıwlarınan narazı bolǵan xalıqtıń talabı menen B. Yu. Xabibiy napaqaǵa shıǵarıldı. 1999-jıl oktyabrden Vohid Abdurahman, 2001-jıl iyuldan A. Sukarnonıń qızı Megavati Sukarnoputri prezident lawazımına saylandı. Indoneziya — 1950-jıldan BMSh aǵzası. Milliy bayramı — 17-avgust — Ǵárezsizlik daǵaza etilgen kún (1945). Ózbekstan Respublikası menen diplomatiyalıq qatnasların 1992-jıl 23-mayda ornattı.

== Siyasiy partiyaları hám kásiplik awqamları ==
Birlik hám rawajlanıw partiyası, 1973-jılda musulmanlardıń 4 partiyası qosılıwı nátiyjesinde dúzilgen; Indoneziya demokratiyalıq partiyası, 1973-jılda 5 partiyanıń qosılıwı nátiyjesinde dúzilgen; Golkar (funkcional toparlar), 1964-jıl siyasiy partiyalarǵa kirmeytuǵın mámleket xizmetkerleri, kásiplik awqam, jaslar, hayal-qızlar, diniy shólkemler wákilleri awqamı retinde dúzilgen, 1998-jılda partiyaǵa aylandırılǵan; Indoneziya demokratiyalıq partiyası (gúresshi), 1998-jılda dúzilgen; Milliy mandat partiyası, 1998-jılda dúzilgen; Milliy oyanıw partiyası, 1998-jılda dúzilgen. Ulıwma indoneziya miynetkeshler awqamı kásiplik birlespesine 1973-jılda tiykar salınǵan; Ulıwma indoneziya jumısshılar awqamı («Gúlleniw») kásiplik birlespesi 1992-jılda dúzilgen.

== Xojalıǵı ==
Indoneneziya — agrar-industrial mámleket. Jalpı ishki ónimde awıl xojalıǵınıń úlesi ortasha 17% ti quraydı jáne bul úles barǵan sayın azayıp barmaqta. Áyne waqıtta awıl xojalıǵı ónimleri kólemi kóbeymekte. Bul jaǵday dıyqanshılıq hám shárwashılıq intensiv kórinis alıp atırǵanı menen de, egislikler keńeyiwi, atap aytqanda, az jerli dıyqanlar jańa ózlestirilgen jerlerge kóship barıwı menen de baylanıslı.

== Awıl xojalıǵı ==
Awıl xojalıǵı — Indoneziya ekonomikasınıń jetekshi tarmaǵı. Miynetke jaramlı xalıqtıń yarımınan kóbi awıl xojalıǵında bánt. Indoneziya tábiyiy kauchuk (jılına 1 mln. tonnadan artıq) hám palma mayı (jılına 2 mln. tonna maylı palma ónimleri) islep shıǵarıw boyınsha dúnyada 1-orında turadı, tropikalıq terek aǵashınan jasalǵan buyımlar, temeki, kofe (jılına 400 mıń tonna), shay (250 mıń tonna), tatımlıq, dárilik ósimlikler, sonıń menen birge, balıq (jılına 3 mln. tonna awlanadı) hám teńiz ónimlerin jetkerip beretuǵın eń úlken mámleket bolıp tabıladı. Tiykarǵı dánli egin — salı, mákke. Ayırım eginlerden 2 ret ónim alınadı. Shárwashılıǵında qaramal (atap aytqanda, buǵı), shoshqa, eshki, qoy, jılqı, qus baǵıladı. Indoneziya aymaǵınıń 65% orman menen qorshalǵan bolıp, qımbat bahalı aǵash tayarlanadı.

== Sanaatı ==
Jalpı ishki ónimde sanaattıń úlesi ortasha 20% ti quraydı. Kánshilik sanaatı byudjet túsimleriniń ádewir bólegin támiyinleydi. Jılına ortasha 576 mln. barrel neft qazıp alınadı. Neft kánleri, tiykarınan, Sumatra atawında, sonıń menen birge, Yava teńizi hám Makasar buǵazında. Indoneziya suyultırılǵan tábiyiy gazdı shetke shıǵarıwda dúnyada 1-orında (jılına 90 mlrd. m3 tan kóbirek gaz qazıp alınadı), qalay qazıp alıwda 2-orında (30 mıń tonnadan aslam), nikel qazıp alıwda 4- orında (2 mln. tonnadan kóp) turadı. Kómir, mıs, uran rudasınıń úlken rezervleri bar. Altın, gúmis, almaz da qazıp alınadı. Ónim islep shıǵarıw sanaatınıń tiykarın tutınıw buyımları: gezleme, tayın kiyim-kenshek, ayaq kiyim, sherim buyımlar, ruwzıgerbap ximiyalıq ónimler, azıq-awqat quraydı. Salı aqlaw, temeki, qant-qumsheker, shay, may, jip gezleme, trikotaj, jut, qurılıs materialları, farmacevtika hám poligrafiya, konditer kárxanaları, mineral tógin hám shina zavodları bar. Ónermentshilik rawajlanǵan. Ilim-pán jetiskenlikleri hám joqarı texnologiyaǵa tiykarlanǵan tarmaqlar: kemasazlıq, samolyotsazlıq, ximiya, neft ximiyası, avtomobil jıynaw, radioelektronika úzliksiz rawajlanbaqta. Energetika salasında ıssılıq hám gidroelektrstanciyalar sanı kóbeyip, quwatı asıp barmaqta. Regionda quwatı 200 mVt qa iye bolǵan birinshi geotermal (Jer sharındaǵı ıssılıqtı elektr energiyaǵa aylandırıwshı) elektr stanciya iske túsirilgen. Jılına ortasha 44,3 mlrd. kvt/saat elektr energiyası islep shıǵarıladı.

Húkimet mámleket ekonomikasında zárúrli áhmiyetke iye bolǵan shet el qarjısın keń ózine tartıw siyasatın ótkerip atır. 1967-1995-jıllarda maqullanǵan investiciyalardıń ulıwma kólemi 131,4 mlrd. dollardı quradı, sonnan 30 mlrd. dollardan artıǵı neft hám gaz qazıp alıwǵa isletildi. Qarjı, tiykarınan, Yaponiya, Ullı Britaniya, Gonkong, AQSh, Singapur, Tayvan, Niderlandiya, Qubla Koreyadan alındı. 1995-jıldan milliy rawajlanıwdıń jańa 25 jıllıq basqıshın ámelge asırıwǵa kirisildi. Bul ilaj Indoneziyanı Aziya — Tınısh okean regionındaǵı jańa sanaatlasqan mámleketler dárejesine kóteriwge arnalǵan.

== Transportı ==
Indoneziyada teńiz transportı jetekshi orında. Portları: Tanjungpriok (Jakarta portı), Surabaya, Palembang, Balikpapan, Ujungpan. Teńiz sawda flotında 3130 mıń tonna dedveyt tonnaǵa iye bolǵan 2 mıńnan aslam keme bar. Temirjoldıń uzınlıǵı 6,6 mıń km, avtomobil jolları uzınlıǵı 266 mıń km. Batıs Evropadan Avstraliyaǵa barılatuǵın hawa jolı Jakarta arqalı ótedi. Eń úlken neft trubaları: Tanjung—Balikpapan hám Tempino—Plaju. Indoneziya shetke gaz, neft, kauchuk hám kauchuk ónimleri, qalay, kofe hám taǵı basqalar shıǵaradı. Shetten tutınıw buyımları, sanaat shiyki ónimi, shala tayın ónimler, mashina hám ásbap-úskeneler keltiredi. Sırtqı sawdadaǵı klientleri: Yaponiya, AQSh, Singapur, Germaniya. Pul birligi — Indoneziya rupiyası.

== Bilimlendiriwi, mádeniy-aǵartıwshılıq hám ilimiy mákemeleri ==
6 jastan 12 jasqa deyingi balalar ushın baslanǵısh májburiy tálim engizilgen. Baslanǵısh mektepte oqıw múddeti 6 jıl, orta mektepte de — 6 jıl. Mámleket mektepleri menen bir qatarda menshikli mektepler de bar. Birinshi hám ekinshi basqısh texnika hám kommerciya mektepleri hám soǵan uqsas oqıw orınları óner tálimin beredi. Oqıtıwshılar 3 jıllıq pedagogika mektepleri, pedagogika kolledjleri jáne universitetlerde tayarlanadı. Jakartadaǵı Indoneziya mámleket universiteti (1950-jılda tiykar salınǵan), Milliy universitet (1949-jılda tiykar salınǵan), Jokyakartadaǵı Islam menshikli universiteti (1945-jılda tiykar salınǵan) hám basqalar bar. 1967-jılda dúzilgen Indoneziya pánler institutı 10 ilimiy izertlew institutı, 40 tan artıq ilimiy shólkem hám jámiyetti birlestiredi. Iri kitapxanalar: Jakartadaǵı Ǵalabalıq, Parlament kitapxanaları, Bandung, Bogora, Jokyakarta, Makassar, Medandaǵı kitapxanalar. Jakartada Indoneziya mádeniyatı muzeyi (1778-jılda tiykar salınǵan), Bogorada Zoologiya muzeyi (1894-jılda tiykar salınǵan) bar.

== Baspasózi, radioesittiriwi hám telekórsetiwi ==
Tiykarǵı gazeta hám jurnalları: «Merdeka» («Azatlıq», kúndelik gazeta, 1945-jıldan), «Pelita» («Shıraq», kúndelik gazeta, 1974-jıldan), «Suara karya» («Miynetkesh dawısı», kúndelik gazeta, 1971-jıldan), «Biyeniye Indonesia» («Indoneziya biznesi», kúndelik gazeta, 1985-jıldan), «Brita buana» («Jáhán jańalıqları», kúndelik gazeta, 1970-jıldan), «Brita yudxa» («Áskeriy jańalıqlar», kúndelik gazeta, 1970-jıldan), «Indonezian observer» («Indoneziya sholıwı», inglis tilinde shıǵatuǵın kúndelik gazeta, 1950-jıldan), «Biznes Nyus» («Biznes jańalıqları», indonez tilinde háptesine 3 ret shıǵatuǵın byulleten, 1956-jıldan), «Sinar» («Hyp», isbilermenlerdiń háptelik jurnalı, 1993-jıldan). Antara-Milliy informaciya agentligine 1937-jılda tiykar salınǵan. Indoneziya Respublikası radiosı 1945-jılda dúzilgen. Indoneziya Respublikası televideniesine 1962-jıl tiykar salınǵan.

== Ádebiyatı ==
Indoneziya aymaǵınan VII-VIII ásirlerde áyyemgi malayya hám yava tillerinde taslarǵa pitilgen jazıwlar tabılǵan. IX-XI ásirlerde yava ádebiyatı gúllendi («Ramayana», «Arjunanıń toyı» vab.). XIV- XVII ásirlerde yavalı jazıwshılar hind eski dóretpeleri (atap aytqanda, «Mahabharata») hám xalıq dóretiwshiligi tásirinde tariyxıy temada dóretpeler («Tantu Pangelaran», «Pararaton», «Nagaraker-tagama» hám basqalar) jarattı. XV ásirden Yava hám Balida ádebiyat ólshem — machapat hám jańa qosıq formaları engizilip, folklor menen tikkeley baylanısqan dástanlar («Devaruchi», «Panji Angreni», «Damarvulan») payda boldı. Yava ádebiyatı dástúrleri XVI-XVIII ásirlerdegi sund hám madur ádebiyatınıń rawajlanıwında úlgi boldı. XVI ásirde teńiz jaǵası qalalarında malayya tilindegi ádebiyat kóbirek rawajlandı. Ache sultanlıǵı (XVI-XVII ásirler) nda Hamza Fansuriy, Nuriddin ar-Rapiriy hám basqalar ataqlı malayya shayırları dóretiwshilik etti. XVIII ásirde mámleket sawdası ústinen Niderlandiya qadaǵalawınıń kusheyiwi Indoneziyanıń musulman mámleketleri menen baylanıslarınıń anaǵurlım páseyiwine alıp keldi hám nátiyjede malayya tilindegi ádebiyattıń rawajlanıwı waqtınsha páseydi. Áyne waqıtta tiykarǵı ádebiy til bolıp qalǵan ache tilinde «Malem, Dagang», «Puchut Muhammad» hám basqa dástanlar jaratıldı. XVIII ásirdiń 2-yarımı hám XIX ásirdiń 1-yarımında yava ádebiyatı gúllendi. Bul ádebiyattıń eski wákilleri Yasadipura 1, Rongovarsito dóretpelerinde jańa dáwir Evropa mádeniyatı sáwlelendirildi.

Indoneziyada milliy azatlıq háreketiniń baslanıwı menen malayya tili siyasiy hám mádeniy tárepten pútkil mámlekettiń birlesiwine alıp keliwshi qural bolıp qaldı. XIX ásir aqırında malayya tilinde payda bolǵan baspasóz jańa ádebiyattıń rawajlanıwına úlken járdem berdi. Jazıwshılardan Marko Kartodikromo hám Semaun birinshi bolıp roman janrında dóretiwshilik etti. XX ásirdiń 20-30-jıllarında S. T. Alishohbona, Hamka, Rustam Effendi hám basqalar jaratqan dóretpeler, «Pujanga Baru» kórkem, social hám siyasiy jurnaldıń baspa etiliwi Indoneziya ádebiyatı rawajlanıwı ushın zárúrli waqıya boldı. 30-jıllar aqırında bir qatar jazıwshılar (H. Anvar, Idrus, P. A. Tur, A. Kartamiharja, U. T. Sontani hám basqalar) dóretiwshiliginde realistlik principler kúsheydi. 50-jıllar baslarında ayırım iri jazıwshı hám dramaturglar az-azdan Xalıq mádeniyatı jámiyeti (LEKRA) átirapına jıynaldı. 1965-jılǵı waqıyalardan keyin bul jámiyet tamamlandı. Házirgi zaman Indoneziya ádebiyatınıń aldıńǵı wákilleri realistlik dástúrdi rawajlandırıp atır. V. S. Rendra, T. Moxtar, A. Rosidi, G. Poyka qosıq hám gúrrińlerinde, M. Bushe, P. Vijaya, Indoneziya Simaputang romanlarında hám basqalardıń dóretpelerinde Indoneziyadaǵı zárúrli social máseleler sáwlelendirilmekte.

== Arxitektura hám súwretlew kórkem óneri ==
Indoneziya aymaǵında mezolit dáwiri (eramızǵa shekemgi 7-5 mıń jıllıq) ne tiyisli haywan súwretleri, neolit dáwirine tán tasqa pitilgen jazıwlar (Sulavesi atawı qublasındaǵı jalǵızaq súwreti, zerli ılaydan islengen ıdıs buyımlar) tabılǵan. Tómen neolit dáwirinde-aq teksheli qorǵanlar, dolmen (tas maqbara) ler, tas tabıtlar, jez buyımlar — adam háykelleri, burama naǵıslı balta hám túrli ıdıslar jaratılǵan. Eramızdıń baslarında Nias, Sumba, Flores atawlarında tastan jasalǵan ótmishten qalǵan estelikler házirge shekem jetip kelgen. Keyingi dáwirlerge tiyisli arxitekturalıq estelikler, háykeller dinniń kúshli tásirinde jaratılǵan (VII-VIII ásirlerge tiyisli Arjuna, Shrikandi, Bximo piramidaları, olarda Budda ańızları tiykarında jaratılǵan bórttirilgen músinshilik dóretpeleri). Yavada júzege kelgen Barobudur ibadatxanası VIII-IX ásirlerden qalǵan eń iri estelik bolıp tabıladı. Bul piramida úlken tas piramidaǵa uqsap ketedi. Onıń sheńberi, bir neshe km li sıpası diniy syujetli súwretler menen bezetilgen. Barobudur qasında saqlanǵan háykeller de diniy temalar tiykarında jaratılǵan. VIII ásir ortalarınan Mataramda hinduiylik rásmiy dinge aylanǵannan keyin, ımaratlar — Lar Jongrang (IX ásir), (XIV-XV ásirler) hám basqa ibadatxanalar hinduiylik ruwxında qurılǵan. XIII-XV ásirlerde Majapaxit imperiyası dáwirinde hind mádeniyatı tásiri passivlesip, jergilikli dástúrler áhmiyeti kúsheydi. XVI ásirden meshit hám medireseler qurıla basladı.

XVIII-XX ásirlerde Indoneziya qalaları qurılısına Evropa (ásirese, golland) arxitekturası úlken tásir kórsetti. Jakarta, Bandung hám basqa qalalarda basqarıw ımaratlar, mıymanxana, institut, emlewxana, stadion, sanaat kárxanaları hám basqa imaratlar funkcionalizm ruwxında qurıldı. Turar jay hám jámiyetlik ımaratları qurılısında tropikalıq ıqlım ózgeshelikleri esapqa alındı (Bandungdaǵı texnologiya institutı hám basqalar). Indoneziya kórkem óneriniń iri orayı — Balı atawında húkimdarlardıń jartaslardaǵı maqbaraları (XI-XII ásirler) nda, XIV-XV ásirlerge tiyisli piramidalarda diywal súwretleri saqlanǵan. Kitap miniatyurası da rawajlanǵan. Xalıq kórkem óneri rawajlanıwın aǵashtan qurılǵan ımaratlarda, metall, aǵash, súyek buyımlar, gúlli gezlemelerde kóriw múmkin. XVII ásirden baslap, golland kolonizatorları hám basqa basqınshılardıń jábir-zulımı Indoneziya kórkem óneri rawajlanıwına ziyan jetkerdi. Milliy azatlıq háreketi tásirinde zamanagóy kórkem óner qáliplesti (Indoneziya súwretshileri awqamı, 1937-1938-jılları tiykar salınǵan). Azatlıq ushın gúres teması S. Sujoyono, K. Affandi, B. Abdullah, I. B. Made hám basqa súwretshiler dóretiwshiliginde óz kórinisin tawdı. Áyyemgi dástúrlerge iye bolǵan xalıq ámeliy kórkem óneri ǵárezsizlik jıllarında gúllep rawajlandı.

== Muzıkası ==
Muzıkası hind-yava mádeniyatı hám Indoneziyada jasaǵan basqa xalıqlar mádeniyatınıń rawajlanıwı processinde payda bolǵan. 1 mıń jıllıq aqırı hám 2 mıń jıllıq basında Yavada rawajlanǵan muzıka mádeniyatı Qubla Sumatra, Bali, Madur hám basqa atawlardaǵı muzıka rawajlanıwına da tásir etti. Áyyemgi zamanlardan muzıka awıl xalqı turmısına sińip ketken, ónim jıyını, túyeklew sıyaqlı miynet processlerinde qosıq jańlap turǵan. Qubla-shıǵıs Aziyadaǵı basqa muzıkalıq mádeniyatlardan ayrıqsha bolıp, indonezler qor qosıqshılıǵı dástúrlerin dawam ettirip kelmekte. Rawajlanǵan geterofoniya hám kóp dawıslılıq Indoneziya muzıkasına tán ózgeshelik bolıp tabıladı. Xalıq saz ásbapları orkestri gamelan — Indoneziya maqam muzıka kórkem óneriniń shıńı esaplanadı. XVI ásirde dástúrler negizinde kronchong muzıka forması payda boldı. Indoneziya ǵárezsizlikke eriskennen soń (1945), ulıwma milliy muzıka mádeniyatı rawajlanıwı ushın qolaylı imkan tuwıldı. Professional hám háweskerlik toparları, kamer orkestrler xalıq dástúrlerin rawajlandırmaqta. Sujasmina, A. Pasaribu, Susbini hám basqa ataqlı kompozitorlar professional muzıka dóretpeleri bolıp tabıladı. Jokyakartada muzıka mektebi (1952-jıldan), Surakartada konservatoriya hám de milliy eski muzıka mektebi (1960) ashıldı. 1968-jıldan Jakartada simfoniyalıq orkestr isleydi.

== Teatr ==
Teatr kórkem óneri ázelden xalıq bayramları hám diniy dástúrlerde ótkeriletuǵın tamashalardan baslanǵan. Tap-pengdalang (atqarıwshılar nıqap kiyip mimikalıq-belgiler menen ayaq oyınǵa túsedi) hám vayang-orang (nızamlasqan teatr qurallarına qatań ámel etiledi) qáwimler Indoneziyaǵa tán dástúriy teatr formaları bolıp tabıladı. Indoneziyada quwırshaq hám saya túsiriw teatrları da rawajlanǵan. Teatr tamashalarınıń tiykarın áyyemgi hind eposları — «Ramayana», «Mahabharata» dan alınǵan úzindiler, arab ráwiyatları hám jergilikli ertekler shólkemlestirilgen. XIX ásir aqırı hám XX ásir basında zamanagóy teatrlar dúzildi. 50-60-jıllarda «Marxaen», «Triskokanten» sıyaqlı toparlar dańq qazandı. Olar Indoneziya milliy dramaturgları — Utuy Tatang Sontani, Abu Xapifax, Ali Muhammed, Sanusi Pane hám basqalar, sonıń menen birge, G. Ibsen, A. P. Chexov hám de N. V. Gogol dóretpelerin saxnalastırdı. 50-jıllardan Milliy teatr akademiyası hám basqalar isley basladı.

== Kinosı ==
Dáslepki filmler XX ásir 20-jıllar ortalarında golland rejissyorları tárepinen súwretke alınǵan. 30-jıllar 1-yarımınan qıtaylar menen sheriklikte Indoneziya rejissyorları (Anjar Asmara hám basqalar) indonez tilinde dawıslı filmler jarata basladı. Dıyqanlar ómirin sáwlelendiriwshi «Parex» (1935, rejissyor M. Franken), «Jaqtı oy» (1937, rejissyor A. Balink) sıyaqlı kóplegen filmler aktyorlar Moxtar hám Rukiyax qatnasında jaratıldı. Yaponlar okkupaciyası dáwirinde kinematografiya yapon agitaciyasına xızmet ettirildi. Biraq «Jawın» (rejissyor I. Perbatasari) hám «Ármanlarım» (rejissyor S. Palindi) filmlerinde xalıqtıń milliy ózgesheliklerin sáwlelendiriwge eristi. Urıstan keyin milliy qánigeler jetilisip shıǵa basladı, waqıyalı filmler jaratıw kúsheydi. Jakartada birinshi mámleket kinofirması «PFN», menshikli kinofirma «Perfini» dúziliwi nátiyjesinde kóplegen kórkem filmler islep shıǵarıldı. «Mayıp» (1952), «Turang», «Watanǵa qaytıw» (1954), «Mektep diywalı arqasında», «Altın qońız», «Shápáátsiz gúná» hám basqa filmler aldıńǵı ideyalardı propaganda etti. 60-jıllar aqırınan milliy kino islep shıǵarıw taǵı háwij ala basladı. Keyingi jıllarda rejissyorlardan V. Umboxtıń «Kishkine juldızlar», «Anajan», «Shaxs», «Pák kelin», «Toy», «Boyshań oynaw», T. Junandidiń «Anajanım», «Bos árman», S. Jaydıń «Harir biynápshe gúli-reń tuman», S. Suvardi Hasannıń «Baxıtsız ógey qız», «Úmitsizlik kóz jasları» sıyaqlı kórkem filmleri ataqlı boldı.

== Ózbekstan — Indoneziya qatnasları ==
''Tiykarǵı maqala: [[Ózbekstan — Indoneziya qatnasları]]''

Indoneziya (Indoneziya Respublikası) paytaxtı — Jakarta qalası. BMSh aǵzası.

== Siyasatı ==
== Qurallı kúshleri ==
== Aymaqlıq bóliniwi ==
''Tiykarǵı maqala: [[Indoneziyanıń aymaqlıq bóliniwi]]''

== Geografiyası ==

== Derekler ==
{{Derekler}}

=== Paydalanılǵan ádebiyatlar ===
Индонезия // Большая советская энциклопедия. — М., 1972. — Т. 10. — С. 539—556.

== Sırtqı siltemeler ==
{{commons|indoneziya}}
{{Aziya}}
{{Okeaniya}}
{{Authority control}}

[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Aziya]]
[[Kategoriya:Qubla-Shıǵıs Aziya]]
[[Kategoriya:Okeaniya]]
[[Kategoriya:Indoneziya| ]]
[[Kategoriya:Ataw mámleketler]]
[[Kategoriya:Aziya mámleketleri]]
[[Kategoriya:Respublikalar]]
[[Kategoriya:G20 mámleketleri]]
[[Kategoriya:G15 mámleketleri]]</text>
      <sha1>b1m6sibxv9zbxjeh69fwpour9wxxo71</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Evropa Awqamı</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7245</id>
    <revision>
      <id>232608</id>
      <parentid>55649</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:35:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:G20 mámleketleri|G20 mámleketleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="415" sha1="qc7y0f6x7n3a949slq07e3h1hndzr9t" xml:space="preserve">[[Fayl:EC-EU-enlargement_animation.gif|right|300 px| thumb| Evropa Awqamınıń ózgeriwi]]
'''Evropa Birlespesi''' ([[Inglis tili|ingl.]] ''European Union'', [[Rus tili|rus.]] ''Европе́йский сою́з'') — [[Evropa]]nıń 27 mámleketinen ibarat ekonomikalıq, siyasiy hám áskeriy birlespe.

[[Kategoriya: Evropa]]
[[Kategoriya: Ekonomika]]
[[Kategoriya: Siyasat]]
[[Kategoriya:G20 mámleketleri]]</text>
      <sha1>qc7y0f6x7n3a949slq07e3h1hndzr9t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ǵaniy Amaniyazov</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7376</id>
    <revision>
      <id>232669</id>
      <parentid>130925</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:22:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:Kegeyli rayonında tuwılǵanlar|Kegeyli rayonında tuwılǵanlar]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1636" sha1="nyehb7sdavgahwvnvusc562aer2ygha" xml:space="preserve">Kompozitor Ǵaniy Amaniyazov Qaraqalpaqstanǵa xızmet kórsetken kórkem-óner 
ǵayratkeri. Ózbekstan xalıq bilimlendiriw aǵlası. «Miynette ayrıqshalıǵı», 
«Miynet veteranı» ordenleriniń iyesi,respublikaǵa belgili kompozitor. Ol 1940-jılı [[Kegeyli]] rayonınıń burınǵı Engels házirgi Qaniyaz Habibullaev atındaǵı
kolxozdıń «Bes quy» degen awılında etikshi shańaraǵında tuwıladı. Ǵ.Amaniyazov awıllıq mektepte oqıp júrgende toy merekelerde baqsı
jırawlardıń atqarǵan xalıq qosıqların,sazların úzliksiz tıńlawı,onı keleshekte belgili kompozitor bolıp jetilisiwine úlken tásir jasaydı. Ǵ.Amaniyazovtıń 
dóretpesi keń quramalı bolıp xalqımızǵa 300 den aslam hár túrli janrda 
jawıngerlik temadan baslap, balalar hám jas óspirimlerge arnalǵan 
qosıqlar,aytıslar,romanslar,oyın namaları,fortepiano hám basqa da saz ásbapları ushın pyesalar,tarlı kvartet xalıq sazları, orkestr ushın namalar jazıw menen 
birge,dramaturg Q.Dosanovtıń «Aral hawazı» spektakline A.Sultanov penen 
birge,sonday-aq xalıq teatrları ushın saxnalıq namalar jazǵan. Ǵ.Amaniyazovtıń 
balalarǵa hám jas óspirimlerge arnap : «Mektebim»,»Gúbelek»,»Kel oynayıq»,»Kúttik seni asıǵıp»,»Biz baqshada ósemiz»,»Balalıqtıń 
gúlleri»,»Tınıshlıqtı súyemiz» hám taǵı basqa jazǵan namaları oqıwshılardıń 
kúndelikli súyip aytılatuǵın qosıqlarına aylanıp ketken. Ǵ.Amaniyazov 
mektepler ushın «muzıka» sabaqlıqların jazıp baspadan shıǵardı.

[[Kategoriya:Kompozitorlar]]
[[Kategoriya:Kegeyli rayonında tuwılǵanlar]]</text>
      <sha1>nyehb7sdavgahwvnvusc562aer2ygha</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Den Braun</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7842</id>
    <revision>
      <id>232658</id>
      <parentid>145305</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:35:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>qosımshalar, tolıqtırıldı</comment>
      <origin>232658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6576" sha1="czpd8zv1bqhjq5betarx8pa8c0a0uvi" xml:space="preserve">{{Jazıwshı infoqutısı
| qaraqalpaqsha atı       = Den Braun
| negizgi atı              = Dan Brown
| súwret                   = Návštěva Dana Browna v NK ČR 17. - 18. 2025 03 (cropped).jpg
| súwret eni               = 250px
| súwret táriypi           = Braun, 2025-jıl
| tuwılǵandaǵı atı         = Daniel Gerhard Brown
| tolıq atı                = Daniel Gerhard Brown
| ádebiy laqabı            = 
| tuwılǵan sánesi          = 
| tuwılǵan jeri            = Ekseter, Nyu-Gempshir, [[AQSh]]
| qaytıs bolǵan sánesi     = 
| qaytıs bolǵan jeri       = 
| puqaralıǵı               = {{USA}}
| milleti                  = amerikalı
| dóretiwshilik túri       = [[jazıwshı]], romanist
| oqıǵan jeri              = Amherst kolledji (BA)
| dóretiwshilik jılları    = 1998–házirge shekem
| baǵdarı                  = 
| janrı                    = triller, detektiv
| shıǵarmalarınıń tili     = [[Inglis tili|inglisshe]]
| birinshi kitabı          = «Digital Fortress»
| ómirlik joldası          = Blythe Newlon (1997–2019, ajırasqan)
| perzentleri              = 
| ataqları hám sıylıqları  = 
| sayt                     = [https://danbrown.com danbrown.com]
| qolı                     = Dan Brown's signature.svg
}}
'''Den Braun''' ([[1964|1964-jıl]] [[22-iyun]] tuwılǵan) — amerikalı jazıwshı, tiykarınan, óziniń [[triller]] janrındaǵı romanları, atap aytqanda, [[Robert Lengdon]] seriyasına tiyisli ''[[Perishteler hám jinler]]'' (2000), ''[[Da Vinchi kodı]]'' (2003), ''[[Joǵalǵan ramz]]'' (2009), ''[[Dozaq (Den Braun romanı)|Dozaq]]'' (2013), ''[[Shıǵıs (Den Braun romanı)|Shıǵıs]]'' (2017) hám ''[[Sırlar sırlı]]'' (2025) kitapları menen ataqlı&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-01-29 |title=Dan Brown's next thriller, 'The Secret of Secrets,' to be published Sept. 9 |url=https://apnews.com/article/dan-brown-thriller-secrets-da-vinci-code-d2527f2d68697ee3e0d9f258ff2d6763 |access-date=2025-02-11 |website=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt;. Onıń romanları, tiykarınan, 24 saat dawam etetuǵın ǵáziyne izlew waqıyaları átirapında bolıp, [[kriptografiya]], kórkem óner hám professional teoriya sıyaqlı tákirarlanatuǵın temalarǵa tiykarlanǵan&lt;ref name=Themes&gt;Brown. Witness statement, pp. 17, 21.&lt;/ref&gt;.

Braunnıń kitapları 57 tilge awdarmalanǵan hám 2012-jılǵa kelip 200 millionnan artıq nusqada satılǵan. Onıń úsh shıǵarması — ''Perishteler hám jinler'', ''Da Vinchi kodı'' hám ''Dozaq'' — [[kino]]ǵa aylantırılǵan, al ''Joǵalǵan ramz'' romanı boyınsha 2021-jılı [[teleserial]] súwretke alınǵan.

== Jaslıǵı ==
Deniel Gerhard Braun 1964-jılı 22-iyunda [[Ekseter (Nyu-Gempshir)|Ekseter]] qalasında tuwılǵan&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Dan Brown {{!}} Biography, Books, &amp; Facts|url=https://www.britannica.com/biography/Dan-Brown|access-date=2021-01-05|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}&lt;/ref&gt;. Onıń Valeri (1968-jılı tuwılǵan) atlı qarındası hám [[Gregory W. Brown|Gregori]] (1974-jılı tuwılǵan) atlı inisi bar. Braun toǵızınshı klasqa shekem Ekseterdegi mámleketlik mekteplerde oqıǵan&lt;ref name=LisaRogakBiography&gt;Rogak, Lisa (May 7, 2013). [https://books.google.com/books?id=Yn2TTwgPHCcC&amp;q=DanBrown%2CConstanceGerhard&amp;pg=PA6 ''Dan Brown: The Unauthorized Biography''], [[St. Martin's Press]]. pp. 6-8. Archived at [[Google Books]]; retrieved August 3, 2017.&lt;/ref&gt;.

== Qayırqomlıq iskerligi ==
2004-jılı oktyabr ayında Braun hám onıń shańaraq aǵzaları [[Phillips Exeter Academy|Filips Ekseter akademiyası]]na óz ákesiniń húrmetine 2,2 million AQSh dolların baǵıshladı. Bul qarjı «mútáj studentlerdi kompyuterler hám joqarı texnologiyalıq úskeneler menen támiyinlew» maqsetinde Richard G. Brown Technology Endowment fondın jaratıw ushın jumsaldı&lt;ref&gt;{{cite web|title=Da Vinci Code Author Dan Brown and Siblings, Valerie Brown '85 and Gregory Brown '93 Establish New Fund in Honor of their Father|date=November 1, 2004|url=http://phillips.exeter.edu/ei/news/news_danbrown.html|access-date=May 18, 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090523225741/http://phillips.exeter.edu/ei/news/news_danbrown.html|archive-date=May 23, 2009|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;. 2011-jılı 14-aprelde Den hám onıń ómirlik joldası Blayt Nyulon Braun, onıń Amherst kolledjin pitkergeniniń 25 jıllıǵın bayramlaw ushın óz atındaǵı stipendiya fondın jarattı. Bul Amherst kolledji studentlerine finanslıq járdem kórsetiwshi turaqlı fond bolıp, bunda jazıwshılıqqa qızıǵıwshılıǵı bar jańa oqıwshılarǵa artıqmashlıq beriledi&lt;ref name=&quot;Amherst8.12&quot;&gt;[https://www.amherst.edu/media/view/425849/original/Brown%2BDan%2BScholarship%2BFund.pd &quot;Dan Brown '86 Creates Scholarship Fund to Celebrate his 25th Reunion&quot;]. Creating Connections: A Campaign for Amherst. Amherst College; retrieved August 9, 2012.&lt;/ref&gt;. 2016-jılı 16-iyunda Braun Amsterdamdaǵı [[Ritman kitapxanası]]na áyyemgi kitaplar kollektsiyasın cifrlaw ushın 337 000 AQSh dolları muǵdarında qayırqomlıq qıldı&lt;ref&gt;{{cite web|title=Da Vinci Code Author Dan Brown donates to Ritman Library in Amsterdam|date=June 16, 2016|url=http://www.ritmanlibrary.com/2016/06/author-dan-brown-donates-to-digitize-ancient-texts/|access-date=June 23, 2016|archive-date=July 26, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190726090508/https://www.ritmanlibrary.com/2016/06/author-dan-brown-donates-to-digitize-ancient-texts/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Ataqları hám sıylıqları ==
Den Braun 2026-jılı mart ayında [[Kórkem óner hám ádebiyat ordeni]]niń ''Chevalier'' (Ricar) ataǵına iye boldı&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/DWJpZTajKdm/|title=Instagram post by @authordanbrown|date=March 21, 2026|access-date=March 22, 2026}}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
{{commons}}
* [http://www.danbrown.com/ Den Braunnıń rásmiy saytı]

{{Den Braun}}
{{Sırtqı siltemeler}}

{{DEFAULTSORT:Brown, Dan}}
[[Kategoriya:Den Braun| ]]
[[Kategoriya:1964-jılı tuwılǵanlar]]
[[Kategoriya:XX ásir amerikalı romanshılar]]
[[Kategoriya:XXI ásir amerikalı romanshılar]]
[[Kategoriya:Amerikalı detektiv jazıwshıları]]
[[Kategoriya:Amerikalı erkek romanshılar]]
[[Kategoriya:Amerikalı triller jazıwshıları]]
[[Kategoriya:German shıǵıslı amerikalılar]]
[[Kategoriya:Pensilvaniya gollandları shıǵıslı amerikalılar]]
[[Kategoriya:Texno-triller jazıwshıları]]
[[Kategoriya:Amherst kolledji pitkeriwshileri]]</text>
      <sha1>czpd8zv1bqhjq5betarx8pa8c0a0uvi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>232659</id>
      <parentid>232658</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:35:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>qáte dúzetildi</comment>
      <origin>232659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6578" sha1="2d1r6yvasquwb1lajg1cgzrl5rk4urg" xml:space="preserve">{{Jazıwshı infoqutısı
| qaraqalpaqsha atı       = Den Braun
| negizgi atı              = Dan Brown
| súwret                   = Návštěva Dana Browna v NK ČR 17. - 18. 2025 03 (cropped).jpg
| súwret eni               = 250px
| súwret táriypi           = Braun, 2025-jıl
| tuwılǵandaǵı atı         = Daniel Gerhard Brown
| tolıq atı                = Daniel Gerhard Brown
| ádebiy laqabı            = 
| tuwılǵan sánesi          = 
| tuwılǵan jeri            = Ekseter, Nyu-Gempshir, [[AQSh]]
| qaytıs bolǵan sánesi     = 
| qaytıs bolǵan jeri       = 
| puqaralıǵı               = {{USA}}
| milleti                  = amerikalı
| dóretiwshilik túri       = [[jazıwshı]], romanist
| oqıǵan jeri              = Amherst kolledji (BA)
| dóretiwshilik jılları    = 1998–házirge shekem
| baǵdarı                  = 
| janrı                    = triller, detektiv
| shıǵarmalarınıń tili     = [[Inglis tili|inglisshe]]
| birinshi kitabı          = «Digital Fortress»
| ómirlik joldası          = Blythe Newlon (1997–2019, ajırasqan)
| perzentleri              = 
| ataqları hám sıylıqları  = 
| sayt                     = [https://danbrown.com danbrown.com]
| qolı                     = Dan Brown's signature.svg
}}
'''Den Braun''' ([[1964|1964-jıl]] [[22-iyun]]da tuwılǵan) — amerikalı jazıwshı, tiykarınan, óziniń [[triller]] janrındaǵı romanları, atap aytqanda, [[Robert Lengdon]] seriyasına tiyisli ''[[Perishteler hám jinler]]'' (2000), ''[[Da Vinchi kodı]]'' (2003), ''[[Joǵalǵan ramz]]'' (2009), ''[[Dozaq (Den Braun romanı)|Dozaq]]'' (2013), ''[[Shıǵıs (Den Braun romanı)|Shıǵıs]]'' (2017) hám ''[[Sırlar sırlı]]'' (2025) kitapları menen ataqlı&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-01-29 |title=Dan Brown's next thriller, 'The Secret of Secrets,' to be published Sept. 9 |url=https://apnews.com/article/dan-brown-thriller-secrets-da-vinci-code-d2527f2d68697ee3e0d9f258ff2d6763 |access-date=2025-02-11 |website=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt;. Onıń romanları, tiykarınan, 24 saat dawam etetuǵın ǵáziyne izlew waqıyaları átirapında bolıp, [[kriptografiya]], kórkem óner hám professional teoriya sıyaqlı tákirarlanatuǵın temalarǵa tiykarlanǵan&lt;ref name=Themes&gt;Brown. Witness statement, pp. 17, 21.&lt;/ref&gt;.

Braunnıń kitapları 57 tilge awdarmalanǵan hám 2012-jılǵa kelip 200 millionnan artıq nusqada satılǵan. Onıń úsh shıǵarması — ''Perishteler hám jinler'', ''Da Vinchi kodı'' hám ''Dozaq'' — [[kino]]ǵa aylantırılǵan, al ''Joǵalǵan ramz'' romanı boyınsha 2021-jılı [[teleserial]] súwretke alınǵan.

== Jaslıǵı ==
Deniel Gerhard Braun 1964-jılı 22-iyunda [[Ekseter (Nyu-Gempshir)|Ekseter]] qalasında tuwılǵan&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Dan Brown {{!}} Biography, Books, &amp; Facts|url=https://www.britannica.com/biography/Dan-Brown|access-date=2021-01-05|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}&lt;/ref&gt;. Onıń Valeri (1968-jılı tuwılǵan) atlı qarındası hám [[Gregory W. Brown|Gregori]] (1974-jılı tuwılǵan) atlı inisi bar. Braun toǵızınshı klasqa shekem Ekseterdegi mámleketlik mekteplerde oqıǵan&lt;ref name=LisaRogakBiography&gt;Rogak, Lisa (May 7, 2013). [https://books.google.com/books?id=Yn2TTwgPHCcC&amp;q=DanBrown%2CConstanceGerhard&amp;pg=PA6 ''Dan Brown: The Unauthorized Biography''], [[St. Martin's Press]]. pp. 6-8. Archived at [[Google Books]]; retrieved August 3, 2017.&lt;/ref&gt;.

== Qayırqomlıq iskerligi ==
2004-jılı oktyabr ayında Braun hám onıń shańaraq aǵzaları [[Phillips Exeter Academy|Filips Ekseter akademiyası]]na óz ákesiniń húrmetine 2,2 million AQSh dolların baǵıshladı. Bul qarjı «mútáj studentlerdi kompyuterler hám joqarı texnologiyalıq úskeneler menen támiyinlew» maqsetinde Richard G. Brown Technology Endowment fondın jaratıw ushın jumsaldı&lt;ref&gt;{{cite web|title=Da Vinci Code Author Dan Brown and Siblings, Valerie Brown '85 and Gregory Brown '93 Establish New Fund in Honor of their Father|date=November 1, 2004|url=http://phillips.exeter.edu/ei/news/news_danbrown.html|access-date=May 18, 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090523225741/http://phillips.exeter.edu/ei/news/news_danbrown.html|archive-date=May 23, 2009|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;. 2011-jılı 14-aprelde Den hám onıń ómirlik joldası Blayt Nyulon Braun, onıń Amherst kolledjin pitkergeniniń 25 jıllıǵın bayramlaw ushın óz atındaǵı stipendiya fondın jarattı. Bul Amherst kolledji studentlerine finanslıq járdem kórsetiwshi turaqlı fond bolıp, bunda jazıwshılıqqa qızıǵıwshılıǵı bar jańa oqıwshılarǵa artıqmashlıq beriledi&lt;ref name=&quot;Amherst8.12&quot;&gt;[https://www.amherst.edu/media/view/425849/original/Brown%2BDan%2BScholarship%2BFund.pd &quot;Dan Brown '86 Creates Scholarship Fund to Celebrate his 25th Reunion&quot;]. Creating Connections: A Campaign for Amherst. Amherst College; retrieved August 9, 2012.&lt;/ref&gt;. 2016-jılı 16-iyunda Braun Amsterdamdaǵı [[Ritman kitapxanası]]na áyyemgi kitaplar kollektsiyasın cifrlaw ushın 337 000 AQSh dolları muǵdarında qayırqomlıq qıldı&lt;ref&gt;{{cite web|title=Da Vinci Code Author Dan Brown donates to Ritman Library in Amsterdam|date=June 16, 2016|url=http://www.ritmanlibrary.com/2016/06/author-dan-brown-donates-to-digitize-ancient-texts/|access-date=June 23, 2016|archive-date=July 26, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190726090508/https://www.ritmanlibrary.com/2016/06/author-dan-brown-donates-to-digitize-ancient-texts/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Ataqları hám sıylıqları ==
Den Braun 2026-jılı mart ayında [[Kórkem óner hám ádebiyat ordeni]]niń ''Chevalier'' (Ricar) ataǵına iye boldı&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/DWJpZTajKdm/|title=Instagram post by @authordanbrown|date=March 21, 2026|access-date=March 22, 2026}}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
{{commons}}
* [http://www.danbrown.com/ Den Braunnıń rásmiy saytı]

{{Den Braun}}
{{Sırtqı siltemeler}}

{{DEFAULTSORT:Brown, Dan}}
[[Kategoriya:Den Braun| ]]
[[Kategoriya:1964-jılı tuwılǵanlar]]
[[Kategoriya:XX ásir amerikalı romanshılar]]
[[Kategoriya:XXI ásir amerikalı romanshılar]]
[[Kategoriya:Amerikalı detektiv jazıwshıları]]
[[Kategoriya:Amerikalı erkek romanshılar]]
[[Kategoriya:Amerikalı triller jazıwshıları]]
[[Kategoriya:German shıǵıslı amerikalılar]]
[[Kategoriya:Pensilvaniya gollandları shıǵıslı amerikalılar]]
[[Kategoriya:Texno-triller jazıwshıları]]
[[Kategoriya:Amherst kolledji pitkeriwshileri]]</text>
      <sha1>2d1r6yvasquwb1lajg1cgzrl5rk4urg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>232661</id>
      <parentid>232659</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:38:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Sırtqı siltemeler */ qosımshalar</comment>
      <origin>232661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6599" sha1="60ywcxjxh2ue694me1p4f0qfj4phujs" xml:space="preserve">{{Jazıwshı infoqutısı
| qaraqalpaqsha atı       = Den Braun
| negizgi atı              = Dan Brown
| súwret                   = Návštěva Dana Browna v NK ČR 17. - 18. 2025 03 (cropped).jpg
| súwret eni               = 250px
| súwret táriypi           = Braun, 2025-jıl
| tuwılǵandaǵı atı         = Daniel Gerhard Brown
| tolıq atı                = Daniel Gerhard Brown
| ádebiy laqabı            = 
| tuwılǵan sánesi          = 
| tuwılǵan jeri            = Ekseter, Nyu-Gempshir, [[AQSh]]
| qaytıs bolǵan sánesi     = 
| qaytıs bolǵan jeri       = 
| puqaralıǵı               = {{USA}}
| milleti                  = amerikalı
| dóretiwshilik túri       = [[jazıwshı]], romanist
| oqıǵan jeri              = Amherst kolledji (BA)
| dóretiwshilik jılları    = 1998–házirge shekem
| baǵdarı                  = 
| janrı                    = triller, detektiv
| shıǵarmalarınıń tili     = [[Inglis tili|inglisshe]]
| birinshi kitabı          = «Digital Fortress»
| ómirlik joldası          = Blythe Newlon (1997–2019, ajırasqan)
| perzentleri              = 
| ataqları hám sıylıqları  = 
| sayt                     = [https://danbrown.com danbrown.com]
| qolı                     = Dan Brown's signature.svg
}}
'''Den Braun''' ([[1964|1964-jıl]] [[22-iyun]]da tuwılǵan) — amerikalı jazıwshı, tiykarınan, óziniń [[triller]] janrındaǵı romanları, atap aytqanda, [[Robert Lengdon]] seriyasına tiyisli ''[[Perishteler hám jinler]]'' (2000), ''[[Da Vinchi kodı]]'' (2003), ''[[Joǵalǵan ramz]]'' (2009), ''[[Dozaq (Den Braun romanı)|Dozaq]]'' (2013), ''[[Shıǵıs (Den Braun romanı)|Shıǵıs]]'' (2017) hám ''[[Sırlar sırlı]]'' (2025) kitapları menen ataqlı&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-01-29 |title=Dan Brown's next thriller, 'The Secret of Secrets,' to be published Sept. 9 |url=https://apnews.com/article/dan-brown-thriller-secrets-da-vinci-code-d2527f2d68697ee3e0d9f258ff2d6763 |access-date=2025-02-11 |website=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt;. Onıń romanları, tiykarınan, 24 saat dawam etetuǵın ǵáziyne izlew waqıyaları átirapında bolıp, [[kriptografiya]], kórkem óner hám professional teoriya sıyaqlı tákirarlanatuǵın temalarǵa tiykarlanǵan&lt;ref name=Themes&gt;Brown. Witness statement, pp. 17, 21.&lt;/ref&gt;.

Braunnıń kitapları 57 tilge awdarmalanǵan hám 2012-jılǵa kelip 200 millionnan artıq nusqada satılǵan. Onıń úsh shıǵarması — ''Perishteler hám jinler'', ''Da Vinchi kodı'' hám ''Dozaq'' — [[kino]]ǵa aylantırılǵan, al ''Joǵalǵan ramz'' romanı boyınsha 2021-jılı [[teleserial]] súwretke alınǵan.

== Jaslıǵı ==
Deniel Gerhard Braun 1964-jılı 22-iyunda [[Ekseter (Nyu-Gempshir)|Ekseter]] qalasında tuwılǵan&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Dan Brown {{!}} Biography, Books, &amp; Facts|url=https://www.britannica.com/biography/Dan-Brown|access-date=2021-01-05|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}&lt;/ref&gt;. Onıń Valeri (1968-jılı tuwılǵan) atlı qarındası hám [[Gregory W. Brown|Gregori]] (1974-jılı tuwılǵan) atlı inisi bar. Braun toǵızınshı klasqa shekem Ekseterdegi mámleketlik mekteplerde oqıǵan&lt;ref name=LisaRogakBiography&gt;Rogak, Lisa (May 7, 2013). [https://books.google.com/books?id=Yn2TTwgPHCcC&amp;q=DanBrown%2CConstanceGerhard&amp;pg=PA6 ''Dan Brown: The Unauthorized Biography''], [[St. Martin's Press]]. pp. 6-8. Archived at [[Google Books]]; retrieved August 3, 2017.&lt;/ref&gt;.

== Qayırqomlıq iskerligi ==
2004-jılı oktyabr ayında Braun hám onıń shańaraq aǵzaları [[Phillips Exeter Academy|Filips Ekseter akademiyası]]na óz ákesiniń húrmetine 2,2 million AQSh dolların baǵıshladı. Bul qarjı «mútáj studentlerdi kompyuterler hám joqarı texnologiyalıq úskeneler menen támiyinlew» maqsetinde Richard G. Brown Technology Endowment fondın jaratıw ushın jumsaldı&lt;ref&gt;{{cite web|title=Da Vinci Code Author Dan Brown and Siblings, Valerie Brown '85 and Gregory Brown '93 Establish New Fund in Honor of their Father|date=November 1, 2004|url=http://phillips.exeter.edu/ei/news/news_danbrown.html|access-date=May 18, 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090523225741/http://phillips.exeter.edu/ei/news/news_danbrown.html|archive-date=May 23, 2009|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;. 2011-jılı 14-aprelde Den hám onıń ómirlik joldası Blayt Nyulon Braun, onıń Amherst kolledjin pitkergeniniń 25 jıllıǵın bayramlaw ushın óz atındaǵı stipendiya fondın jarattı. Bul Amherst kolledji studentlerine finanslıq járdem kórsetiwshi turaqlı fond bolıp, bunda jazıwshılıqqa qızıǵıwshılıǵı bar jańa oqıwshılarǵa artıqmashlıq beriledi&lt;ref name=&quot;Amherst8.12&quot;&gt;[https://www.amherst.edu/media/view/425849/original/Brown%2BDan%2BScholarship%2BFund.pd &quot;Dan Brown '86 Creates Scholarship Fund to Celebrate his 25th Reunion&quot;]. Creating Connections: A Campaign for Amherst. Amherst College; retrieved August 9, 2012.&lt;/ref&gt;. 2016-jılı 16-iyunda Braun Amsterdamdaǵı [[Ritman kitapxanası]]na áyyemgi kitaplar kollektsiyasın cifrlaw ushın 337 000 AQSh dolları muǵdarında qayırqomlıq qıldı&lt;ref&gt;{{cite web|title=Da Vinci Code Author Dan Brown donates to Ritman Library in Amsterdam|date=June 16, 2016|url=http://www.ritmanlibrary.com/2016/06/author-dan-brown-donates-to-digitize-ancient-texts/|access-date=June 23, 2016|archive-date=July 26, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190726090508/https://www.ritmanlibrary.com/2016/06/author-dan-brown-donates-to-digitize-ancient-texts/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Ataqları hám sıylıqları ==
Den Braun 2026-jılı mart ayında [[Kórkem óner hám ádebiyat ordeni]]niń ''Chevalier'' (Ricar) ataǵına iye boldı&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/DWJpZTajKdm/|title=Instagram post by @authordanbrown|date=March 21, 2026|access-date=March 22, 2026}}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
{{commons kategoriya|Dan Brown}}
* [http://www.danbrown.com/ Den Braunnıń rásmiy saytı]

{{Den Braun}}
{{Sırtqı siltemeler}}

{{DEFAULTSORT:Brown, Dan}}
[[Kategoriya:Den Braun| ]]
[[Kategoriya:1964-jılı tuwılǵanlar]]
[[Kategoriya:XX ásir amerikalı romanshılar]]
[[Kategoriya:XXI ásir amerikalı romanshılar]]
[[Kategoriya:Amerikalı detektiv jazıwshıları]]
[[Kategoriya:Amerikalı erkek romanshılar]]
[[Kategoriya:Amerikalı triller jazıwshıları]]
[[Kategoriya:German shıǵıslı amerikalılar]]
[[Kategoriya:Pensilvaniya gollandları shıǵıslı amerikalılar]]
[[Kategoriya:Texno-triller jazıwshıları]]
[[Kategoriya:Amherst kolledji pitkeriwshileri]]</text>
      <sha1>60ywcxjxh2ue694me1p4f0qfj4phujs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Búlbúl</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10994</id>
    <revision>
      <id>232657</id>
      <parentid>226960</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:18:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>qosımshalar</comment>
      <origin>232657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4158" sha1="o11vl9730ajozg68f1so64zpxbqm3z9" xml:space="preserve">{{Orphan|date=Iyun 2023}}
{{Muzıkant infoqutısı
| atı                  = Búlbúl
| súwret               = Bulbul.png
| súwret_táriypi       = 
| laqabı               = 
| tuwılǵan_atı         = Murtuza Mashadi Rza ulı Mammadov
| tuwılǵan_sánesi      = 
| tuwılǵan_jeri        = Xanbaǵı, Kavkaz nayıplıǵı, [[Rossiya imperiyası]] (házirgi [[Ázerbayjan]])
| kelip_shıǵıwı        = Ázerbayjan
| qaytıs_bolǵan_sánesi = 
| qaytıs_bolǵan_jeri   = [[Baku]], [[Ázerbayjan SSR]], [[Sovet Awqamı]]
| ólim_sebebi          = 
| bilimi               = 
| janrı                = klassika, xalıq muzıkası
| kásibi               = [[qosıqshı]]
| ásbapları            = 
| iskerlik_jılları     = 1916–1961
}}
'''Búlbúl'''{{efn|{{bulleted list|{{langx|az|Bülbül}}|{{langx|ru|Бюль-Бюль|{{transliteration|ru|Byul-Byul}}}}}}}} ([[1897|1897-jıl]] [[22-iyun]] — [[1961|1961-jıl]] [[26-sentyabr]], tuwılǵan waqtındaǵı atı '''Murtuza Məşədi Rza ulı Məmmədov'''){{efn|{{bulleted list|{{langx|az|Murtuza Məşədi Rza oğlu Məmmədov}}|{{langx|ru|Муртуза Мешади Рза оглы Мамедов|{{transliteration|ru|Murtuza Meshadi Rza ogly Mamedov}}}}}}}} — ázerbayjanlı hám sovet operalıq tenorı, xalıq muzıkası atqarıwshısı, Ázerbayjanda vokal kórkem óneri hám milliy muzıkalıq teatrına tiykar salıwshılardıń biri.

== Esteligi ==
Búlbúl Baku qalasındaǵı [[Húrmet qıyabanı]]nda jerlengen.

[[Ázerbayjan Mámleketlik mádeniyat ministrligi]] Búlbúldiń hám basqa da ataqlı qarabaǵlı ázerbayjanlılardıń bir waqıtları Shushada ornatılǵan bronza byustlerin Gruziyadaǵı «qara bazardan» satıp alǵan. 1992-jılı Shushanıń armyanlar tárepinen basıp alınıwınan soń, bul estelikler oqqa tutılǵan, óz orınlarınan alınǵan hám metall retinde satılmaqshı bolǵan. Házirgi waqıtta bul estelikler Baku qalasındaǵı Ázerbayjan kórkem óner muzeyi háwlisinde saqlanbaqta&lt;ref&gt;Thomas De Waal, ''Black Garden: Armenia and Azerbaijan through Peace and War'', NYU Press, 2004, {{ISBN|0-8147-1945-7}}. 12-bap: &quot;Shusha: The Last Citadel&quot;.&lt;/ref&gt;.

2008-jılı [[Ázerbayjan Mámleketlik banki]] Búlbúldiń esteligine arnalǵan 100 [[Ázerbayjan manatı|manatlıq]] altın [[estelik tiyin|tiyin]] shıǵardı&lt;ref&gt;[http://www.cbar.az Ázerbayjan Mámleketlik banki]. Estelik tiyinler. [http://www.cbar.az/pages/national-currency/commemorative-coins/1992-2010/ 1992–2010-jılları shıǵarılǵan tiyınlar] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100119220546/http://www.cbar.az/pages/national-currency/commemorative-coins/1992-2010/ |date=2010-01-19 }}: Bulbuldıń esteligine arnalǵan altın tiyın. – Alınǵan sánesi: 25-fevral 2010-jıl.&lt;/ref&gt;.

== Sıylıqları hám ataǵı ==
{|
|-
| [[File:People_Artist_of_the_USSR1.jpg|20px]]
| [[SSSR xalıq artisti]] (1938)
|-
| [[File:Medal_Stalin_Prize.png|20px]]
| [[SSSR mámleketlik sıylıǵı|Stalin sıylıǵı]] (1950)
|-
| [[File:Order of Lenin Ribbon Bar.svg|60px]]
| [[Lenin ordeni]] (1946, 1956)
|-
| [[File:SU Order of the Red Banner of Labour ribbon.svg|60px]]
| [[Miynet Qızıl Bayraq ordeni]] (1936, 1958)
|-
| [[File:SU Order of the Badge of Honour ribbon.svg|60px]]
| [[Húrmet belgisi ordeni]] (1938)
|-
| [[File:Garibaldi Medal.png|60px]]
| [[Garibaldi partizan juldızı]] (Italiya)
|-
|}

* [[Sumqayt]] qalasınıń húrmetli puqarası
* [[Ázerbayjan]] SSR xalıq artisti (1935)

== Qosımsha qarań==
* [[Búlbúl úy-muzeyi|Búlbúl úy-muzeyi (Baku)]]
* [[Búlbúl úy-muzeyi (Shusha)]]

== Eskertpeler ==
{{Notelist}}

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
{{commons kategoriya}}
* {{YouTube|7Qqn7YY2H2I|Koroglu video 1954}}
* [http://azer.com/aiweb/categories/music/AudioPages/Bulbul/Bulbul.html Búlbúldi tıńlaw], Azerbaijan International muzıka bólimi

{{Sırtqı siltemeler}}

[[Kategoriya:Ázerbayjan muzıka muǵallimleri]]
[[Kategoriya:Ázerbayjan muzıka dirijyorları]]
[[Kategoriya:Ázerbayjan opera kompozitorları]]
[[Kategoriya:Ázerbayjan kompozitorı]]
[[Kategoriya:Bakudaǵı Húrmet qıyabanına jerlengenler]]</text>
      <sha1>o11vl9730ajozg68f1so64zpxbqm3z9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>.sc</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12079</id>
    <revision>
      <id>232653</id>
      <parentid>131317</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T19:49:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>232653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="684" sha1="9scz3fsb3p94ao0w6acs3hlsllh42c4" xml:space="preserve">'''.sc''' — [[Seyshel Atawları]] ushın joqarı dárejeli milliy domen.

== Ekinshi dárejeli domenler ==
* '''com.sc''': sawda, kommerciyalıq emes shólkemler
* '''net.sc''': baylanıs mekemeleri
* '''edu.sc''': bilimlendiriw institutları
* '''gov.sc''': mámleketlik institutlar
* '''org.sc''': tiykarınan kommerciyalıq emes shólkemler

== Sırtqı siltemeler ==
* [https://web.archive.org/web/20081012231347/http://www.iana.org/root-whois/sc.htm IANA .sc whois maǵlıwmatları]
* [http://www.maven.sc/ Seyshella Internet Servis provider]
* [https://web.archive.org/web/20120605034752/http://www.nic.sc/ .sc domenine dizimnen ótiw saytı]

{{ccTLD}}

[[Kategoriya:DNSSEC]]</text>
      <sha1>9scz3fsb3p94ao0w6acs3hlsllh42c4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aǵıtay Adilov</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12734</id>
    <revision>
      <id>232655</id>
      <parentid>189887</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:55:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ úlgi óshirildi</comment>
      <origin>232655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3570" sha1="pj4qgpzva0eqlgiy1cudfhw72w84dx6" xml:space="preserve">{{Shaxs infoqutısı
|qaraqalpaqsha atı        = Aǵıtay Adilov
|negizgi atı              = 
|súwret                   = 
|súwret eni               =
|súwret táriypi           = 
|tuwılǵan waqtındaǵı atı  = 
|tuwılǵan sánesi          = 
|tuwılǵan jeri            = [[Taxtakópir rayonı]]
|qaytıs bolǵan sánesi     = 
|qaytıs bolǵan jeri       = [[Taxtakópir rayonı]]
|puqaralıǵı               = {{UZB}}
|milleti                  = 
|kásibi                   = awıl xojalıǵı xızmetkeri, siyasiy hám jámiyetlik ǵayratker
|oqıǵan jeri              = 
|iskerlik jılları         = 
|belgili pikirleri        = 
|ákesi                    = 
|anası                    = 
|ómirlik joldası          = 
|ómirlik joldasları       = 
|perzentleri              = 
|sıylıqları               = {{El-jurt húrmeti ordeni}} {{Shuxrat medalı}} 
|ataqları                 = {{Ózbekstan Qaharmanı}}
|sayt                     = 
|qolı                     = 
}}
'''Aǵıtay Ádilov''' (1941-jıl 10-fevral [[Taxtakópir rayonı]]nda tuwılǵan— 2012-jıl 14-avgust [[Taxtakópir rayonı]]nda qaytıs bolǵan) — awıl xojalıǵı óndirisi novatorı, usta diyqan, [[Ózbekstan Qaharmanı]] (2005). Ózbekstanda xızmet kórsetken awıl xojalıǵı jumısshısı (1992), Qaraqalpaqstan Respublikasında xızmet kórsetken ekonomist (1976). Tashkent xalıq xojalıǵı institutın pitirgen.

== Miynet jolı ==
Taxtakópir rayonı «Qońıratkól» mámleket xojalıǵında bas esapshı (1970-1976), «Taxtakópir» mámleketlik xojalıǵı direktorı (1977-1993), 1993-jıldan «Taxtakópir» shirket xojalıǵı baslıǵı bolıp jumıs islegen. Adilov basshılıq etken jıllarda xojalıq respublikada rentabelligi joqarı, ekonomikalıq quwatlı xojalıqlardan birine aylandı, xojalıqtıń mashina-traktor parki eń zamanagóy texnika menen támiyinlendi, salı, biyday, paxtadan joqarı ónim jetistiriwge eristi, social-materiallıq oraylar, xojalıq xızmet kórsetiw shaqapshaları, un, gúrish cexları, gerbish zavodı hám basqalar qurıldı&lt;ref&gt;https://milliycha.uz/adilov-agitay/?utm&lt;/ref&gt;. 

Adilov 12-shaqırıq Ózbekstan Respublikası Joqarǵı Keńsouesinde (1990-1994), 1-shaqırıq [[Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi|Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi]]nde, 2-shaqırıq Ózbekstan Respublikası Joqarǵı Májlisinde deputat bolǵan. 2005-jıldan Ózbekstan Respublikası Joqarǵı Májlisi Senatı aǵzası, 3-shaqırıq Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi deputatı. 1998-jılda «Shuxrat» medalı, 2003-jılda «El-jurt húrmeti» ordeni menen sıylıqlanǵan.
Taxtakópir qalasında Adilov húrmetine qoyılǵan kóshe bar — «Aǵıtay Adilov kóshesi». Bul kóshe atı, rayonda onıń miyneti hám abırayın eske alıp abaylap saqlanbaqta&lt;ref&gt;https://uzbekistan-streets.openalfa.com/taxtako-pir?utm.&lt;/ref&gt;.

2024-jılı Taxtakópirde «Aǵıtay Adilov» atı menen atalǵan jergilikli shańaraqlıq jer maydanı tańlaw tiykarında sociallıq-ekonomikalıq joybarlarǵa ajıratılǵan. Bul bolsa onıń atı menen baylanıslı jer turaqlılıǵınıń dawam etiwinen derek beredi&lt;ref&gt;https://gov.uz/karakalpakstan/news/view/42729?utm&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı derekler ==
* [https://youtube.com/watch?v=UUPQHdHG9hk&amp;si=fpltxXHKWUOPMjVw Aǵıtay Ádilov tuwralı qazaqsha telekórsetiw]

{{Ózbekstan Qaharmanı sıylıǵın alǵan Qaraqalpaqstanlılar}}
{{ÓzME}}

[[Kategoriya:Ózbekstan Qaharmanları]]
[[Kategoriya:Shuxrat medalı iyeleri]]</text>
      <sha1>pj4qgpzva0eqlgiy1cudfhw72w84dx6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>232656</id>
      <parentid>232655</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:55:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:Shuxrat medalı iyeleri|Shuxrat medalı iyeleri]]» kategoriyası alıp taslandı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3531" sha1="cugvlbvuxkdqdieijegf8jo8er79trt" xml:space="preserve">{{Shaxs infoqutısı
|qaraqalpaqsha atı        = Aǵıtay Adilov
|negizgi atı              = 
|súwret                   = 
|súwret eni               =
|súwret táriypi           = 
|tuwılǵan waqtındaǵı atı  = 
|tuwılǵan sánesi          = 
|tuwılǵan jeri            = [[Taxtakópir rayonı]]
|qaytıs bolǵan sánesi     = 
|qaytıs bolǵan jeri       = [[Taxtakópir rayonı]]
|puqaralıǵı               = {{UZB}}
|milleti                  = 
|kásibi                   = awıl xojalıǵı xızmetkeri, siyasiy hám jámiyetlik ǵayratker
|oqıǵan jeri              = 
|iskerlik jılları         = 
|belgili pikirleri        = 
|ákesi                    = 
|anası                    = 
|ómirlik joldası          = 
|ómirlik joldasları       = 
|perzentleri              = 
|sıylıqları               = {{El-jurt húrmeti ordeni}} {{Shuxrat medalı}} 
|ataqları                 = {{Ózbekstan Qaharmanı}}
|sayt                     = 
|qolı                     = 
}}
'''Aǵıtay Ádilov''' (1941-jıl 10-fevral [[Taxtakópir rayonı]]nda tuwılǵan— 2012-jıl 14-avgust [[Taxtakópir rayonı]]nda qaytıs bolǵan) — awıl xojalıǵı óndirisi novatorı, usta diyqan, [[Ózbekstan Qaharmanı]] (2005). Ózbekstanda xızmet kórsetken awıl xojalıǵı jumısshısı (1992), Qaraqalpaqstan Respublikasında xızmet kórsetken ekonomist (1976). Tashkent xalıq xojalıǵı institutın pitirgen.

== Miynet jolı ==
Taxtakópir rayonı «Qońıratkól» mámleket xojalıǵında bas esapshı (1970-1976), «Taxtakópir» mámleketlik xojalıǵı direktorı (1977-1993), 1993-jıldan «Taxtakópir» shirket xojalıǵı baslıǵı bolıp jumıs islegen. Adilov basshılıq etken jıllarda xojalıq respublikada rentabelligi joqarı, ekonomikalıq quwatlı xojalıqlardan birine aylandı, xojalıqtıń mashina-traktor parki eń zamanagóy texnika menen támiyinlendi, salı, biyday, paxtadan joqarı ónim jetistiriwge eristi, social-materiallıq oraylar, xojalıq xızmet kórsetiw shaqapshaları, un, gúrish cexları, gerbish zavodı hám basqalar qurıldı&lt;ref&gt;https://milliycha.uz/adilov-agitay/?utm&lt;/ref&gt;. 

Adilov 12-shaqırıq Ózbekstan Respublikası Joqarǵı Keńsouesinde (1990-1994), 1-shaqırıq [[Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi|Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi]]nde, 2-shaqırıq Ózbekstan Respublikası Joqarǵı Májlisinde deputat bolǵan. 2005-jıldan Ózbekstan Respublikası Joqarǵı Májlisi Senatı aǵzası, 3-shaqırıq Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi deputatı. 1998-jılda «Shuxrat» medalı, 2003-jılda «El-jurt húrmeti» ordeni menen sıylıqlanǵan.
Taxtakópir qalasında Adilov húrmetine qoyılǵan kóshe bar — «Aǵıtay Adilov kóshesi». Bul kóshe atı, rayonda onıń miyneti hám abırayın eske alıp abaylap saqlanbaqta&lt;ref&gt;https://uzbekistan-streets.openalfa.com/taxtako-pir?utm.&lt;/ref&gt;.

2024-jılı Taxtakópirde «Aǵıtay Adilov» atı menen atalǵan jergilikli shańaraqlıq jer maydanı tańlaw tiykarında sociallıq-ekonomikalıq joybarlarǵa ajıratılǵan. Bul bolsa onıń atı menen baylanıslı jer turaqlılıǵınıń dawam etiwinen derek beredi&lt;ref&gt;https://gov.uz/karakalpakstan/news/view/42729?utm&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı derekler ==
* [https://youtube.com/watch?v=UUPQHdHG9hk&amp;si=fpltxXHKWUOPMjVw Aǵıtay Ádilov tuwralı qazaqsha telekórsetiw]

{{Ózbekstan Qaharmanı sıylıǵın alǵan Qaraqalpaqstanlılar}}
{{ÓzME}}

[[Kategoriya:Ózbekstan Qaharmanları]]</text>
      <sha1>cugvlbvuxkdqdieijegf8jo8er79trt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Larri Hegmen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16382</id>
    <revision>
      <id>232697</id>
      <parentid>232573</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T11:02:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>232697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41117" sha1="8y2b944p6du2krgdq57rt9ea2chp33e" xml:space="preserve">{{Shaxs infoqutısı|atı=Larri Hegmen|portret=Larry_Hagman_1973.JPG|kásibi=Aktyor, rejissyor, prodyuser|tuwılǵan waqtındaǵı atı=Larri Martin Hegmen|iskerlik jılları=1950–2012|tuwılǵan sánesi=21.09.1931|tuwılǵan jeri=Fort-Uert, Texas, AQSH|qaytıs bolǵan sánesi=23.11.2012|qaytıs bolǵan jeri=Dallas, Texas, AQSH|bilimi=Bard kolledji (oqıwdan shıǵarılǵan)|ómirlik joldası=Mey Akselsson (1954-j. úylengen)|balaları=2|anası=Meri Martin}}
'''Larri Martin Hegmen''' (1931-jıl 21-sentyabr – 2012-jıl 23-noyabr) — amerikalı aktyor, ol 1978–1991-jıllardaǵı [[praym-taym]] teleserialı «&lt;nowiki/&gt;[[Dallas (teleserial)|Dallas]]&lt;nowiki/&gt;»ta qatal neft baroni J. R. Yuing rolinde hám 1965–1970-jıllardaǵı «Men Djinnidi árman etemen» sitkomında súykimli kosmonavt mayor Entoni Nelson rolinde oynaǵanı menen belgili. Hegmen kóplegen filmlerde, sonıń ishinde «Sátsizlik», «Garri hám Tonto», «S.O.B.», «Nikson» hám «Tiykarǵı reńler» sıyaqlı filmlerinde qosımsha rollerdi oynaǵan. Onıń televideniedegi kórinisleri sonday-aq 1950-jıllardıń aqırınan ólimine shekem onlaǵan showlarda miyman rollerin, hám 2012-jılǵı «Dallas»tıń qayta tikleniwindegi óziniń belgili rolin qayta atqarıwın óz ishine aladı. Hegmen sonday-aq televidenie prodyuseri hám rejissyorı retinde de islegen. Ol aktrisa Meri Martinniń ulı. Hegmen 1995-jılı ómirin saqlap qalǵan bawır transplantaciyasın ótkerdi. Ol 2012-jılı 23-noyabrde ótkir mieloid leykemiyanıń asqınıwınan qaytıs boldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.kens5.com/video/featured-videos/181177701.html| bet = Larry Hagman's manager shares details of actor's final days| baspaxana = KENS5.com| qaralǵan sáne = 2012-jıl 28-noyabr | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121130152827/http://www.kens5.com/video/featured-videos/181177701.html| arxivsáne = 2012-jıl 30-noyabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.radaronline.com/exclusives/2012/11/larry-hagman-dead-delayed-cancer-treatment-report| bet = Larry Hagman Delayed Potentially Life Saving Cancer Treatment To Film Dallas| sáne = 2012-jıl 27-noyabr | baspaxana = radaronline.com| qaralǵan sáne = 2012-jıl 27-noyabr }}&lt;/ref&gt;.

== Erte jaslıq dáwiri ==
Hegmen 1931-jılı 21-sentyabrde [[Texas]] shtatınıń Fort-Uert qalasında tuwılǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Actor Larry Hagman dies at Dallas hospital| url = http://www.star-telegram.com/2012/11/23/4435376/actor-larry-hagman-dies-in-dallas.html| jumıs = Fort Worth Star-Telegram| sáne = 2012-jıl 23-noyabr | qaralǵan sáne = 2012-jıl 25-noyabr }}&lt;/ref&gt;. Onıń anası Meri Martin onıń tuwılıwınan keyin Brodvey aktrisası hám muzıkalıq komediya juldızına aylandı. Onıń ákesi, Bendjamin Djekson Hegmen, shved shıǵısına iye bolıp, buxgalter hám advokat bolǵan, rayon prokurorı bolıp islegen&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.genealogymagazine.com/larryhagman.html| bet = Larry Hagman's Southern Roots| baspaxana = Genealogymagazine.com| qaralǵan sáne = 2012-jıl 24-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170303082919/http://www.genealogymagazine.com/larryhagman.html| arxivsáne = 2017-jıl 3-mart | url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Martin|first=Mary|title=My Heart Belongs|year=1976|publisher=Morrow|isbn=0688030092|page=[https://archive.org/details/myheartbelongs00mart/page/34 34]|url-access=registration|url=https://archive.org/details/myheartbelongs00mart/page/34}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Star mothers: the moms behind the celebrities|last=Holt|first=Georgia|author2=Quinn, Phyllis|author3=Russell, Sue|isbn=9780671645106| year=1988|publisher=Simon &amp; Schuster}}&lt;/ref&gt;. Hegmenniń ata-anası 1936-jılı, ol bes jasta bolǵanda, ajırastı. Ol anası menen ájesi Xuanita Presli Martin menen Texasta hám Kaliforniyada jasadı, al anası 1938-jılı «&lt;nowiki/&gt;[[Paramount Pictures|Paramount]]&lt;nowiki/&gt;» kompaniyası menen shártnamaǵa qol qoydı. 1940-jılı Hegmenniń anası Richard Xollidey menen tanısıp, turmıs quradı hám kelesi jılı Xeller atlı qızın dúnyaǵa keltirdi&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = VitalSearch-California(USA):California State Vital Records| url = http://www.vitalsearch-ca.com/| qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-noyabr | jumıs = www.vitalsearch-ca.com}}&lt;/ref&gt;. Hegmen qatań akademiya, Blekk-Foks áskeriy institutında hám qısqa waqıt Vermonttaǵı mektep-internat Vudstok elatlıq mektebinde oqıdı&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Some Enchanted Evenings: The Glittering Life and Times of Mary Martin|last=Kaufman|first=David|publisher=St Martin's Press|year=2016|isbn=9781250031754|pages=78}}&lt;/ref&gt;.

Anası Brodvey karerasın qayta baslaw ushın Nyu-York qasına kóship barǵanda, Hegmen jáne ájesi menen Kaliforniyada jasadı{{r|hurt201206}}. Birneshe jıldan keyin onıń ájesi qaytıs boldı, sonlıqtan Hegmen anasınıń qasına Nyu-York qalasına bardı. 1946-jılı Hegmen óziniń tuwılǵan qalası Vezerfordqa qaytıp keldi hám Vezerford orta mektebinde oqıdı, onı pitkerdi. Bir jazda ol neft kánleri úskenelerin islep shıǵarıwshı «Antelope Tool Company» de isledi. Ákesi Hegmenniń yurist bolıp, onıń jumısına qosılıwın qálegeni menen, ol drama sabaqlarına qızıǵıp,{{r|hurt201206}} saxnaǵa ashıq boldı. Ol 1949-jılı orta mektepti pitkerdi hám aktyorlıqtı dawam etiwge sheshim qabılladı. Ol Nyu-Yorktegi Bard kolledjinde ayaq oyın hám drama qánigeliginde oqıdı, biraq bir jıldan keyin oqıwın taslap ketti{{r|hurt201206}}&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/culture-obituaries/tv-radio-obituaries/9700306/Larry-Hagman.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/culture-obituaries/tv-radio-obituaries/9700306/Larry-Hagman.html |archive-date=January 12, 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Obituary|date=25 Nov 2012|work=The Daily Telegraph|access-date=7 April 2019}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;.

== Karerası ==
Hegmen karerasın 1950-jılı Nyu-York shtatınıń Vudstok qalasındaǵı Vudstok teatrında Margaret Vebsterdiń mektebindegi spektakllerde oynawdan basladı&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kilgallen|first=Dorothy|title=Voice of Broadway|newspaper=Mansfield News-Journal |location=Mansfield, OH|date=May 3, 1950}}&lt;/ref&gt;. Sol jazda, Bard kolledjindegi bir jıllıq oqıwınan demalısta, ol Dallasta óndiris járdemshisi bolıp isledi hám Margo Djons teatr truppasında kishi rollerdi oynadı. Ol Nyu-York qalasında «Qaysar qızdı boysındırıw» spektaklinde kórindi, sonnan keyin Florida shtatınıń Sent-Pitersburg qalasında hám Nyu-Djersi shtatınıń Lambertvil qalasında Sent-Djon Terrell Muzıkalıq Cirkinde kóplegen shatır show myuzikllerine qatnastı. 1951-jılı Hegmen anası menen birge «Qubla Tınısh okeanı» spektakliniń London postanovkasında kórindi hám shama menen bir jıl showda qaldı. 1952-jılı Hegmen áskerge shaqırıw qaǵazın aldı hám Amerika Qurama Shtatları Áskeriy-Hawa kúshlerine qabıllandı&lt;ref name=&quot;Hello Darlin&quot;/&gt;.

Londonda xızmet etip, ol áskeriy xızmetiniń kópshilik bólegin Ullı Britaniyadaǵı hám Evropadaǵı bazalardaǵı AQSH áskerlerin oyın-zawıq penen támiyinlewge jumsadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://airforce.togetherweserved.com/usaf/servlet/tws.webapp.WebApps?cmd=ShadowBoxProfile&amp;type=Person&amp;ID=174819| bet = Hagman, Larry Martin A1C| jumıs = Togetherweserved.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 7-aprel }}&lt;/ref&gt;. 1956-jılı Áskeriy-Hawa kúshlerinen ketkennen keyin, Hegmen Nyu-York qalasına qayttı, sol jerde ol Uilyam Saroyannıń Brodvey «Blok átirapında bir ret» atlı spektaklde oynadı. Onnan keyin shama menen bir jıl basqa Brodvey spektakli, Djeyms Lidiń «Karera»sında oynadı. Onıń Brodveydegi debyuti 1958-jılı «Bir kún keledi» spektaklinde boldı. Hegmen jáne tórt Brodvey spektaklinde kórindi: «Quday hám Keyt Myorfi», «Nerv jıynaǵı», «Jıllı yarım ataw» hám «Gózzallıq bólegi»&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.ibdb.com/person.php?id=43660| bet = Larry Hagman| jumıs = [[Internet Broadway Database]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 26-noyabr }}&lt;/ref&gt;. Usı dáwirde ol sonday-aq kóplegen, tiykarınan tikkeley efirdegi, televidenie baǵdarlamalarında da kórindi.

Hegmenniń birinshi televidenie roli 1957-jılǵı «Dekoy» atlı sindikatlanǵan qılmıslıq dramanıń «Shembi kúni joǵalǵan» epizodında Kennet Devidson roli boldı, onda Beverli Garlend televideniede bas roldegi birinshi hayal policiya xızmetkerin oynaǵan. 1958-jılı ol Barbara Beyn menen birge qısqa múddetli qızıqlı-drama serialı «Port basqarıwshısı»nda miyman juldız retinde qatnastı hám Lloyd Bridjestiń sindikatlanǵan qızıqlı serialı «Teńiz ańshısı»nda úsh ret kórindi. 1960-jılı ol CBS telekanalınıń jazǵı medicinalıq serialı «Diagnoz: Belgisiz»diń «Jarqıraǵan sharaptıń jaǵdayı» epizodında Don Xarding rolinde oynadı. 1961-jılı Hegmen kúndizgi melodrama «Túnniń shegarası» quramına Ed Gibson rolinde qosıldı hám bul rolde eki jıl qaldı. 1963 hám 1964-jıllarda ol CBS telekanalınıń huqıqıy draması «Qorǵawshılar»dıń segmentlerinde eki ret kórindi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.imdb.com/name/nm0001306/?ref_=fn_al_nm_1| bet = Larry Hagman| baspaxana = [[IMDb]]| qaralǵan sáne = 2013-jıl 9-mart }}.&lt;/ref&gt;.

1964-jılı ol 1955-jılǵı «Mister Roberts»tiń dawamı «Ensign Pulver» filminde óziniń kino debyutin ámelge asırdı. Sol jılı ol sonday-aq salqın urıs trilleri «Sátsizlik»te de kórindi.

== ''«Men Djinnidi árman etemen»'' ==
[[File:I dream of jeannie hagman eden.JPG|thumb|270px|{{center|Hegmen hám Barbara Iden&lt;br&gt;«Men Djinnidi árman etemen» filminde (1965)}}]]
1965-jılı Hegmen NBC kanalınıń «Men Djinnidi árman etemen» situaciyalıq komediyasında «djinn» Barbara Idenniń xojayını hám keyin súyiklisi bolǵan Áskeriy-Hawa kúshleri kapitanı (keyinirek mayor) Entoni Nelson rolinde oynadı. Bul serial 1965-jıldan 1970-jılǵa shekem bes máwsim dawam etti&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.cnn.com/2012/11/24/us/larry-hagman-obit/index.html| bet = Larry Hagman, the man behind iconic villain J.R. Ewing, dies| at = Chelsea J.| familiya = Carter| first2 = Greg| last2 = Botelho| sáne = 2012-jıl 24-noyabr | jumıs = CNN Digital}}&lt;/ref&gt;. Show birinshi jılı ayrıqsha 30-lıqqa kirdi hám NBC-diń 1960-jıllardaǵı tabıslı sıyqırlı komediyaları — ABCdegi «Sıyqırshı» hám CBS tegi «Meniń súyikli marslıǵım»ǵa juwap boldı. Keyinirek eki birlesiw filmi túsirildi, ekewi de NBC de kórsetildi: «Men Djinnidi árman etemen... On bes jıldan keyin» (1985) hám «Men ele de Djinnidi árman etemen» (1991), biraq Hegmen olardıń heshqaysısında kórsetilmedi. 2010-jılı «Dragon Con» da Hegmen oǵan heshqashan bul haqqında usınıs etilmegenin ayttı&lt;ref&gt;{{Citation|title=Jeannie 2 Dragon Con Atlanta, GA 9-05-10| date=October 3, 2010 |url=https://www.youtube.com/watch?v=D-VkCtYRZ1Q|language=en|access-date=2021-11-23}}&lt;/ref&gt;.

1999-jılı, 29 jıldan keyin, Hegmen «Djinni»daǵı kásiplesleri Barbara Iden hám Bill Deyli hám de avtorı/prodyuseri Sidney Sheldon menen «Donni hám Mari Show»da birigiwge kelisti. 2002-jılı «Men Djinnidi árman etemen» kabel televideniesi «TV Land»ta kórsetile baslaǵanda, Hegmen jáne Iden hám Deyli menen dóńgelek stolǵa qatnastı, bul jolı «Larri King Live»ta. 2004-jıldıń mart ayında «TV Land» sıylıqlarında Hegmen hám Iden saxnada birigip shıqqan birinshi alıp barıwshılar boldı. Kelesi oktyabrde Hegmen hám Deyli «Rey Kurts Gollivud avtograf show»da kórindi. Al keyingi jılı, 2005-te, «Men Djinnidi árman etemen»nen tiri qalǵan úsh juldızdıń hámmesi «Chiller Expo Show»da birinshi aktyorlar ushırasıwına jıynaldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.crazedfanboy.com/npcr/oddpcr294.html| bet = Chiller Thriller| familiya = Lalino| at = Andy| sáne = November 7–13, 2005 | jumıs = Oddservations| baspaxana = Nolan's Pop Culture Review| qaralǵan sáne = 2012-jıl 26-noyabr | volume = 6| number = 45}}&lt;/ref&gt;.

Hegmen hám Iden 2006-jıldıń mart ayında [[Nyu-York]] qalasında «Men Djinnidi árman etemen»niń birinshi máwsim DVD-in tanıtıw ushın birlesip reklama turına shıqtı. Ol jáne Iden menen Nyu-Yorktegi Staten-Aylend kolledjinde hám Amerika Qurama Shtatları Áskeriy akademiyasında, Vest-Poynt, Nyu-Yorkte «Muhabbat xatları» spektaklinde saxnada birigip shıqtı. Bul kórinis Iden Hegmen menen 1990-jılı «Dallas»ta bes epizodlıq rolde oynaǵannan berli eki kórkem óner adamınıń birge oynaǵan birinshi kórinisi boldı&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.deseretnews.com/article/110566/BARBARA-EDEN-IS-JOINING-DALLAS-CAST.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20150501022102/http://www.deseretnews.com/article/110566/BARBARA-EDEN-IS-JOINING-DALLAS-CAST.html|url-status=dead|archive-date=May 1, 2015|title=BARBARA EDEN IS JOINING 'DALLAS' CAST|last=Pierce|first=Scott D.|date=July 2, 1990|work=Deseret News|access-date=26 November 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.mcall.com/2006/06/22/state-theatre-lets-genie-out-of-the-bottle-for-2006-2007-season/| bet = State Theatre lets genie out of the bottle for 2006–2007 season| familiya = Righi| at = Len| sáne = 2006-jıl 22-iyun | jumıs = Morning Call| qaralǵan sáne = 2012-jıl 26-noyabr | location = Lehigh PA| arxivsáne = 2015-jıl 18-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20151018073535/http://articles.mcall.com/2006-06-22/entertainment/3662841_1_love-letters-preservation-hall-jazz-band-celtic-tenors-christmas| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

==''Dallas''==
1978-jılı Hegmenge debyut etip atırǵan eki teleserialda eki rol usınıldı. Biri «Ueyverli káramatları» ushın, al ekinshisi «&lt;nowiki/&gt;[[Dallas (teleserial)|Dallas]]&lt;nowiki/&gt;»ta, hiyleker úlken ul hám biznesmen [[J. R. Yuing|J.R. Yuing]] roli ushın. Hegmen hayalınıń usınısı menen «Dallas» scenariyin oqıǵanda, ekewi de onıń ushın ılayıq rol ekenin túsindi. Hegmen óziniń obrazın jas waqtında islegen «Antelope Tool and Supply Company» iyesi Djess Xoll-kishiden úlgi alǵan&lt;ref name=&quot;hurt201206&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.texasmonthly.com/cms/printthis.php?file=feature.php&amp;issue=2012-06-01|title=Larry Hagman's Curtain Call|work=Texas Monthly|date=June 2012|access-date=November 26, 2012|author=Hurt, Harry III|archive-date=January 5, 2013|archive-url=https://archive.today/20130105005738/http://www.texasmonthly.com/cms/printthis.php?file=feature.php&amp;issue=2012-06-01|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

«Dallas» pútkil dúnyaǵa ataqlı bolıp, 90 mámlekette, ásirese Ullı Britaniyada, kórsetildi,&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2005-jıl 22-noyabr | bet = Britain's Most Watched TV: 1980s| url = http://www.bfi.org.uk/features/mostwatched/1980s.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/20051122221538/http://www.bfi.org.uk/features/mostwatched/1980s.html| url-status = dead| arxivsáne = 2005-jıl 22-noyabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 16-may }}&lt;/ref&gt; ol jerde hátte sol mámlekettiń korollik shańaraǵınıń aǵzaları da onı tamasha etti,&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2020-11-17|title='Dallas' Star Larry Hagman Recalled When the Queen Mother Asked Him to Reveal 'Who Shot J.R.?'|language=en-US|work=Showbiz Cheat Sheet|url=https://www.cheatsheet.com/entertainment/dallas-star-larry-hagman-recalled-when-the-queen-mother-asked-him-to-reveal-who-shot-j-r.html/|access-date=2021-05-16}}&lt;/ref&gt; hám birneshe tabıslı praym-taym sıńar seriallarǵa alıp keldi&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2016-jıl 3-may | bet = 14 Big Facts About Dallas| url = https://www.mentalfloss.com/article/74689/14-big-facts-about-dallas| qaralǵan sáne = 2021-jıl 16-may | jumıs = www.mentalfloss.com| til = en}}&lt;/ref&gt;. Hegmen sol dáwirdiń eń ataqlı televidenie juldızlarınıń birine aylandı. Prodyuserler [[J. R. Yuing|J.R.]]-nıń shańaraqtaǵı súyispenshilik/jekkóriwshilik qatnasınan paydalanıwǵa umtılıp, 1980-jılǵı «Bólingen úy» atlı intrigalı máwsim finalında qızıǵıwshılıqtı kúsheytti, onda J.R. belgisiz birew tárepinen atılıp, pútkil dúnyaǵa «J.R.-nı kim attı?» fenomenin payda etti&lt;ref&gt;Richard Corliss [https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-11-23-ca-5345-story.html &quot;The 'Dallas' Shot That Was Heard Round the World: Television: Three hundred million viewers found out 'Who Shot J.R.?' 10 years ago this week on the soap opera that embodied the '80s&quot;], ''Los Angeles Times'', November 23, 1990&lt;/ref&gt;. 

Sol jıldıń aqırında tórtinshi máwsim baslanǵanda,&lt;ref&gt;Season four going by DVD listings – prior to the DVD releases, the first five episodes of ''Dallas'' were a part of what was called &quot;the miniseries&quot; rather than being season one. Therefore, the season four DVD was originally season three.&lt;/ref&gt; tamashagóyler hám aktyorlar házirgi kúnde qıyalıy televidenieniń eń belgili sorawlarınıń biri bolǵan «J.R.-nı kim attı?» degen sorawǵa juwap tabıwǵa háreket etti. Medianıń qızıǵıwshılıǵı waqtında Hegmen tórtinshi máwsimge qaytıwın keshiktirip, shártnama kelisimlerin alıp bardı. Hegmen joqarı aylıq talap etti. Prodyuserler joqarı aylıq tólew yamasa [[J. R. Yuing|J.R.]]-nı baǵdarlamadan shıǵarıp taslaw dilemmasına ushıradı. Serialdıń dóretiwshileri «Lorimar Productions» Hegmenniń qatnasıwısız «Dallas»tıń hár túrli saxnaların túsire basladı. Kelisimler ortasında Hegmen iyul ayındaǵı demalısı ushın shańaraǵın Londonǵa alıp ketti{{r|hurt201206}}. Ol óziniń talapları ushın gúresiwdi dawam etti hám tarmaq basshıları J.R.-nıń «Dallas»ta qalıwın qáleytuǵının moyınladı. Hegmen jańa máwsimniń birinshi epizodında sońǵı birneshe minutqa shekem kórsetilmedi. Sonnan baslap Hegmen televideniedegi eń kóp aylıq alatuǵın juldızlardıń birine aylandı. 1980–81-jılǵı máwsim baslanǵanda, scenaristlerge J.R.-nı kim atqanın anıqlaǵanǵa shekem syujetlerdi aktyorlardan sır saqlaw aytıldı hám úsh hápteden keyin, 1980-jıldıń 21-noyabrinde rekordlıq reytingli epizodta ayıplı adam anıqlandı.

[[J. R. Yuing|J.R. Yuing]] rolin oynaǵanı ushın Hegmen 1980 hám 1981-jıllarda drama serialındaǵı eń ayrıqsha er adam roli ushın eki ret Emmi sıylıǵına usınıldı, biraq jeńip almaǵan. Ol sonday-aq 1981-jıldan 1985-jılǵa shekem tórt ret Altın Globus sıylıǵına usınıldı. Ol praym-taym serialındaǵı eń ayrıqsha jawız obrazı, praym-taym serialındaǵı eń ayrıqsha bas rol, súyikli super jup: praym-taym hám praym-taym serialındaǵı eń ayrıqsha komediyalıq rol ushın jeti ret «Soap Opera Digest» sıylıǵına usınıldı hám bes ret jeńimpaz boldı. Hegmen 1981-jılı Dallasta ótkerilgen jetiskenlikler sammitinde Amerika jetiskenlikler akademiyasınıń aǵzası Rey Li Xanttan akademiyanıń Altın Plitası sıylıǵın aldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Golden Plate Awardees of the American Academy of Achievement| jumıs = www.achievement.org| baspaxana = [[American Academy of Achievement]]| url = https://achievement.org/our-history/golden-plate-awards/}}&lt;/ref&gt;. 1984-jılı aktrisa [[Barbara Bel Geddes]] 1983-jıldıń mart ayındaǵı tórt tamırlı júrek shuntlaw operaciyasınan kelip shıqqan shártnama kelispewshiliginen keyin «Dallas»tan ketti. Bir waqıtları Hegmen óziniń haqıyqıy anası Meri Martinge [[Miss Elli Yuing|Miss Elli]] rolin oynawdı usınıs etti, biraq ol usınıstı biykarladı hám Bel Geddes 1985–1986-jılǵı máwsimde densawlıǵı jaqsılanıp qaytıp kelgenge shekem, 1984–1985-jılǵı máwsim ushın qısqa waqıtqa [[Donna Rid]] penen almastırıldı. 1991-jılı 14-máwsimniń aqırında reytingler CBS tiń «Dallas»tı toqtatıwına sebep bolǵan dárejede tómenledi. Hegmen barlıq 357 epizodta oynǵan jalǵız aktyor boldı. Ol sonday-aq 1980-jıllardıń basında «Dallas»tıń sıńar serialı «Nots Lending»de bes ret miyman retinde qatnastı. «Dallas» juwmaqlanǵannan birneshe jıl ótkennen keyin Hegmen eki keyingi «Dallas» telefilminde kórindi: 1996-jılı «J.R. qaytadı» hám 1998-jılı «Yuingler urısı».

Hegmen TNT kanalınıń 2012-jılı baslanǵan «Dallas» dawamında [[J. R. Yuing|J.R. Yuing]] rolin qayta oynadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.contactmusic.com/news.nsf/story/hagman-signs-dallas-remake-deal_1197785| bet = Hagman Signs Dallas Remake Deal| baspaxana = Contactmusic.com| sáne = 2011-jıl 2-fevral | qaralǵan sáne = 2012-jıl 24-noyabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.tnt.tv/series/dallas| bet = Dallas| baspaxana = Tnt.tv| qaralǵan sáne = 2012-jıl 24-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20120402010740/http://www.tnt.tv/series/dallas/| arxivsáne = 2012-jıl 2-aprel | url-status = dead| df = mdy-all}}&lt;/ref&gt;. 2011-jılı jańa serialdı túsiriw waqtında Hegmen bılay dedi: «Álbette jawız adamdı oynaw qızıqlı»&lt;ref name=&quot;USATD-obit&quot;/&gt;. 2012-jılı Hegmenniń óliminen keyin, onıń qaharmanı J.R. «Dallas»tıń ekinshi máwsiminde óltirildi. Hegmenniń paydalanılmaǵan kórinisleri 2014-jılı kórsetilgen úshinshi máwsimde sol máwsimniń syujet sızıǵınıń bir bólegi retinde paydalanıldı.

== Basqa jumısları ==

=== Televidenie ===
[[File:Here We Go Again (TV series).jpg|thumb|270px|«Biz jáne baramız» teleserialı (1973): Joqarıdan tómende: Dik Gotye, Nita Talbot, Hegmen hám Dayan Beyker]]
Hegmen 1970-jıllarda eki qısqa múddetli serialda bas rolde oynadı: «Jaqsı ómir» (1971–1972) hám «Biz jáne baramız» (1973). 1993-jılı Hegmen «Qalqıp júriw» filminde óziniń bay ómir saltın saqlap qalıw ushın FBR menen jasırın islesiwge kelisken, jumıssız qalǵan burınǵı millioner rolinde oynadı&lt;ref name=&quot;tel930917&quot;&gt;{{cite news|first=Deborah|last=Wilker|work=[[The Telegraph-Herald]]|title=Hagman quiet about new series 'Staying Afloat'|page=19D|url=https://news.google.com/newspapers?id=RQpeAAAAIBAJ&amp;pg=5752,4026538&amp;dq=staying-afloat+hagman&amp;hl=en|date=September 17, 1993|access-date=November 28, 2012}}&lt;/ref&gt;. Dáslep NBC tárepinen eki telefilm hám háptelik serial ushın buyırtpa etilgen, pilot film 1993-jıldıń noyabr ayında sınshılardıń qattı sın pikirlerine hám tómen reytinglerge ushırap, óndiristi toqtattı&lt;ref name=&quot;sea931125&quot;&gt;{{cite news|first=John|last=Voorhees|newspaper=[[The Seattle Times]]|title=Hagman's 'Staying Afloat' Is In Danger Of Sinking|url=https://archive.seattletimes.com/archive/19931125/1733726/hagmans-staying-afloat-is-in-danger-of-sinking|date=November 25, 1993|access-date=November 28, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gaz930729&quot;&gt;{{cite news|first=R.D.|last=Heldenfels|newspaper=[[The Daily Gazette]]|title=Larry Hagman 'Staying Afloat' with Carroll O'Connor's help|page=C12|url=https://news.google.com/newspapers?id=3nohAAAAIBAJ&amp;pg=1306,6730800&amp;dq=staying-afloat+hagman&amp;hl=en|date=July 29, 1993|access-date=November 28, 2012}}&lt;/ref&gt;.

1997-jıldıń yanvar ayında Hegmen tek segiz epizod dawam etken «Orlean» atlı qısqa múddetli teleserialda sudya Lyuter Sharbonne rolinde oynadı. 2002-jılı ol Vik Rivs hám Bob Mortimerdiń britaniyalı komediyalıq panel oyını «Atılıp atırǵan juldızlar»dıń tórtinshi seriyasında kórindi. Onda ol kóbinese mánissiz sorawlarǵa hám alıp barıwshılardıń qılıqlarına tańlanıp otırdı — show dawamında Hegmen hátte bunıń nátiyjesinde óziniń agentin jumıstan bosatatuǵının da ayttı. 2011-jıldıń yanvar ayında Hegmen «Úmitsiz úy biykeleri»niń jetinshi máwsiminde Linett Skavonıń anası Stellanıń (Polli Bergen oynaǵan) jańa kúyewi retinde miyman bolıp qatnastı.

Ol sonday-aq «Men Djinnidi árman etemen» hám «Jaqsı ómir», sonday-aq «Dallas» hám «Túnniń ıssısında» seriallarınıń birneshe epizodlarına rejissyorlıq etti, bul ol rejissyorlıq etken, biraq ózi oynamaǵan jalǵız serial boldı.

===Film ===
Hegmen «Topar», «Qátesiz», «Garri hám Tonto», «Ana, keseler hám tezlik», «Qáwip jolında», «Búrkit qondı», «Supermen», «S.O.B.», «Nikson» hám «Tiykarǵı reńler» sıyaqlı kórkem filmlerde oynadı. Onıń televideniedegi jumısları qatarına «Hámmesinen qutılıw», «Kómekshiler», «Dúnyanıń eń ullı detektiviniń qaytıwı», «Jaqın jat adamlar», «Shaxmatlı bayraq yamasa apat» hám «Toǵaydaǵı ulıw» kiredi.

Hegmen 1972-jılı «Abayla! Blob», sonıń menen birge «Blobtıń ulı» dep te atalǵan komediyalıq-qorqınıshlı filmge rejissyorlıq etti (hám qısqa kóriniste oynadı). Bul 1958-jılǵı «Blob» atlı qorqınıshlı filmniń dawamı edi. Bul ol rejissyorlıq etken jalǵız tolıq metrajlı film boldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://sf-encyclopedia.com/entry/beware_the_blob| bet = Beware! The Blob| baspaxana = Sf-encyclopedia.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 2-noyabr }}&lt;/ref&gt;.

=== Muzıka ===
1950-jılı anası Meri Martin menen birge atqarǵan hám Mitch Miller tárepinen orkestrlengen «Eski jazbalardı shıǵarıń» atlı Kolumbiya singlı Meri Martin hám onıń ulı Larri dep kórsetilgen. Ol Avstraliyada 78 aylanımlı singl retinde, katalog nomeri DO-3409 menen shıǵarıldı.

1980-jılı Hegmen «Tabıs sıyqırı tuwralı ballada» atlı singl jazdırdı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.larryhagman.com/store.html| bet = LARRY HAGMAN l Official Site| jumıs = www.larryhagman.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.discogs.com/Larry-Hagman-Ballad-Of-The-Good-Luck-Charm-My-Favorite-Sins/release/993333| bet = Larry Hagman – Ballad Of The Good Luck Charm / My Favorite Sins| jumıs = Discogs| jıl = 1980}}&lt;/ref&gt;.

=== Ónim wákili ===
2010-jılı Hegmen nemis quyash energiyası kommerciyalıq kárxanası «SolarWorld»tiń wákili boldı. «SolarWorld» reklamaları «Dallas» yamasa J. R. Yuing haqqında tikkeley aytpasa da, Hegmen tiykarınan sol obrazdı qayta oynaydı (hátte original serialdaǵı J. R. Yuing retindegi Hegmenniń súwreti de oshaq ústinde turadı), ol óziniń neft kompaniyası kúnleri ótip ketkenin, «biraq ele de energetika biznesinde» ekenin, yaǵnıy endi quyash energiyası menen shuǵıllanıp atırǵanın aytadı,&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2010/07/14/business/media/14adco.html|work=The New York Times|first=Todd|last=Woody|title=Is That J.R. Ewing Pushing Solar Energy?|date=2010-07-13}}&lt;/ref&gt; házir bul alternativ energetika Kristofer hám Djon Ross III arasındaǵı jańa áwlad Yuingler shańaraǵı gúresiniń tiykarǵı bólegin quraydı.

== Jeke ómiri ==
[[File:Larry Hagman and Maj Axelsson 1983.jpg|thumb|280px|Hegmen Mey Akselsson menen 1983-jılı]]
[[File:Larry Hagman 2010.jpg|thumb|right|Hegmen 2010-jılı]]
[[File:LarryHagmanToronto.jpg|thumb|right|280px|Hegmen 2011-jıldıń avgust ayında]]
1973-jılı onıń ógey ákesi Richard Xollidey qaytıs boldı hám kóp ótpey Hegmen anası Meri Martin menen qayta jarastı. Olar onıń 1990-jılı ishek ragınan qaytıs bolǵanına shekem jaqın boldı.

1954-jılı Hegmen Shveciyada tuwılǵan Mey Akselssonǵa úylendi{{r|hurt201206}} (1928-jılı 13-mayda Shveciyanıń Syodermanlands oblastınıń Eskilstuna qalasında tuwılǵan – 2016-jılı 31-mayda Kaliforniya shtatınıń Los-Andjeles qalasında qaytıs bolǵan); olardıń eki perzenti boldı: Xeydi Kristina (1958-j. tuwılǵan) hám Preston (1962-j. tuwılǵan). Olar uzaq waqıt Kaliforniyanıń Malibu qalasında jasaǵannan keyin Oxay qalasına kóshti.

1995-jılı Hegmen bawır ragı diagnozınan keyin ómirin saqlap qalǵan bawır transplantaciyasın ótkerdi. Bul kesellik shama menen 40 jıl dawamındaǵı kóp ishiwden kelip shıqqan bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;Larry Hagman undergoes liver transplant, UPI, Aug. 23, 1995&quot;&gt;[https://www.upi.com/Archives/1995/08/23/Larry-Hagman-undergoes-liver-transplant/3628809150400/ Larry Hagman undergoes liver transplant], UPI archives (United Press International), Aug. 23, 1995.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;otrc&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.ontheredcarpet.com/Larry-Hagman--80--talks-Dallas-reboot--J-R--Ewing-and-cancer-battle-Video/8700101| bet = Larry Hagman, 80, talks 'Dallas' reboot, J.R. Ewing and cancer battle| familiya = Heller| at = Corinne| sáne = 2012-jıl 13-iyun | jumıs = On The Red Carpet| qaralǵan sáne = 2012-jıl 4-dekabr | arxivsáne = 2014-jıl 14-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140314090520/http://www.ontheredcarpet.com/Larry-Hagman--80--talks-Dallas-reboot--J-R--Ewing-and-cancer-battle-Video/8700101| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;. Onıń klinikalıq jaǵdayı úsh jıl aldın, 1992-jılı anıqlanǵan bawır cirrozı menen jáne de qıyınlastı. Hegmen ataqlı bolǵanı ushın artıqmashılıq almadı, 1995-jılǵı UPI maqalada donor bawırı «Birlesken organ bólisiw tarmaǵında dizimge alınǵan Hegmenniń anonim fizikalıq profiline tolıq sáykes keldi» dep aytılǵan&lt;ref name=&quot;Larry Hagman undergoes liver transplant, UPI, Aug. 23, 1995&quot; /&gt;.

Buxarestte «Styaua Buxarest» hám «Vest Xem Yunayted» arasındaǵı futbol oyının kórgennen keyin, ol Rumıniya komandasınıń belgili ıqlasbentine aylandı&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.gsp.ro/fotbal/liga-1/a-debutat-pe-ghencea-la-o-victorie-istorica-primul-meci-de-fotbal-vazut-de-celebrul-jr-a-fost-steaua-west-ham-2-0-374693.html |title=A &quot;debutat&quot; pe Ghencea la o victorie istorică! » Primul meci de fotbal văzut de celebrul JR a fost Steaua – West Ham 2-0 |publisher=[[Gazeta Sporturilor]] |language=ro |date=2012-11-26 |access-date=2013-08-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://sportinglive.com/football/cc_championship/westham/reports/story_get.cgi?STORY_NAME=soccer/99/10/21/SOCCER_West_Ham_Nightlead.html&amp;TEAMHD=westham&amp;DIV=prem&amp;TEAM=WEST--HAM&amp;RH=West--Ham&amp;PREV_SEASON=1998&amp;BID=| bet = West Ham Reports 1999–2000| baspaxana = sportinglife.com| qaralǵan sáne = 2013-jıl 25-avgust }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.dailyrecord.co.uk/sport/football/steve-lomas-wants-his-st-johnstone-1120245 |title=Steve Lomas wants his St Johnstone players to experience the fun of European competition |newspaper=[[Daily Record (Scotland)|Daily Record]]|date=2012-04-27|access-date=2013-08-25}}&lt;/ref&gt;.

2001-jılı Hegmen óziniń «Sálem, súyiklim: Ómirim tuwralı uzaq (hám tolıq haqıyqat) gúrrińler» atlı ómirbayanın jazdı&lt;ref name=&quot;Hello Darlin&quot;&gt;{{cite book|title=Hello Darlin': Tall (and Absolutely True) Tales About My Life|author=Hagman, Larry|author2=Gold, Todd|date=November 6, 2001|publisher=Simon &amp; Schuster|edition=1st|isbn=0743221818|url-access=registration|url=https://archive.org/details/hellodarlintalla00hagm}}&lt;/ref&gt;. 2007-jılǵı intervyuda Hegmen alternativ energiyanı qollap-quwatlaw haqqında sóyledi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://video.msn.com/video.aspx?mkt=en-US&amp;brand=msnbc&amp;vid=cd3bd835-5d3c-40ec-b36f-ec1dd709ab78| bet = TV's 'J.R.' goes green| baspaxana = Video.msn.com| qaralǵan sáne = 2011-jıl 12-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20100720071639/http://video.msn.com/video.aspx?mkt=en-US&amp;brand=msnbc&amp;vid=cd3bd835-5d3c-40ec-b36f-ec1dd709ab78| arxivsáne = 2010-jıl 20-iyul | url-status = dead}}&lt;/ref&gt;. 2008-jılǵı «Ed penen jasa» epizodında Hegmen hám onıń hayalı aktyor Ed Begli-kishige ózleriniń quyash energiyası menen isleytuǵın, super energiya únemleytuǵın «Aspan» atlı úyin kórsetti hám ózleriniń «jasıl» turmıs saltı haqqında sóylesti. Mey Hegmenge 2008-jılı Alcgeymer keselligi diagnozı qoyıldı hám Hegmen dáslep oǵan qaraytuǵın bolǵan, biraq onıń jaǵdayı tómenledi. 2010-jılǵa kelip, oǵan 24 saatlıq medicinalıq xızmet kerek boldı. Nátiyjede, Hegmen ózleriniń Oxaydaǵı 43 akr (17 ga) jerin 11 million dollarǵa satıwǵa qoydı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://planetgreen.discovery.com/tv/living-with-ed/episode-guides/living-ed-larry-hagman.html| bet = Living with Ed Episode: Living With Larry Hagman| avtor = &lt;!--staff writer--&gt;| sáne = 2008-jıl 15-sentyabr | jumıs = Planet Green| baspaxana = [[Discovery Channel]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 4-dekabr }}&lt;/ref&gt;{{r|hurt201206}}&lt;ref name=&quot;otrc&quot; /&gt;.

== Kerroll O'Konnor menen doslıǵı ==
Hegmenniń aktyor Kerroll O'Konnor menen kóp jıllıq doslıǵı 1959-jılı, Hegmen Brodveydegi «Quday hám Keyt Merfi» pesasında bas rolde oynaǵanda hám O'Konnor rejissyor járdemshisi bolıp islep júrgen waqıtta baslandı. Keyin, ekewi de jas aktyorlar retinde qıynalǵan waqıtta, olar Nyu-Yorkte bir-birine jaqın jerde kvartiralar jalladı. O'Konnor balalıǵınan berli tanıytuǵın Hegmenniń qızı Xeydi, «Archi Bunkerdiń ornı»nıń bir máwsiminde aktyorlar quramına qosıldı. Hegmen O'Konnorıń keyingi serialı «Túnniń ıssısında»nıń birneshe epizodına rejissyorlıq etti. O'Konnordıń ulı Xyudiń óliminen keyin ekewi jaqın qatnasta qaldı hám Hegmen jerlew merekesinde estelik sózin sóyledi.

== Kesellik hám qaytıs bolıwı ==
2011-jıldıń iyun ayında Hegmen ózinde 2-dárejeli tamaq ragı bar ekenin ayttı{{r|hurt201206}}. Ol bılay dep túsindirme berdi: «J. R. retinde men hár qanday isten — paraxorlıq, shantaj hám oynaslıqtan qutılıp kete alatuǵın edim, biraq rak meni uslap aldı. Men hámmeniń bul júdá keń tarqalǵan hám emlenetuǵın rak túri ekenin biliwin qáleymen. Men jańa «Dallas» serialında islep júrip emlenemen. Men súygen showımda, súygen adamlarım menen birge islewden jaqsıraq jer bar dep oylay almayman»&lt;ref&gt;{{cite news|title='Dallas' Star Larry Hagman Announces He Has Cancer: &quot;Very Common &amp; Treatable Form&quot;|url=http://www.okmagazine.com/2011/10/dallas-star-larry-hagman-announces-he-has-cancer-very-common-treatable-form|access-date=October 14, 2011|newspaper=OK|date=October 14, 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111015090436/http://www.okmagazine.com/2011/10/dallas-star-larry-hagman-announces-he-has-cancer-very-common-treatable-form|archive-date=October 15, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.express.co.uk/posts/view/277602/Larry-Hagman-diagnosed-with-cancer|title=Larry Hagman diagnosed with cancer|date=October 15, 2011|work=[[Daily Express]]|access-date=4 December 2012}}&lt;/ref&gt;. 2011-jılı Hegmenniń tilinen emen jańǵaǵınday óspe alıp taslandı. 2012-jıldıń iyun ayında rak keselligi remissiya jaǵdayında ekeni aytıldı{{r|hurt201206}}. Sonnan keyin, 2012-jıldıń iyul ayında shıpakerler Hegmenge mielodisplastikalıq sindrom (burın preleykemiya dep atalǵan) diagnozın qoydı.

Hegmen 2012-jılı 23-noyabrde Dallastaǵı «Medical City Dallas» emlewxanasında 2013-jıldıń aprel ayında kórsetilgen «National Geographic» hújjetli filmi «80-jıllar: Bizdi jaratqan on jıllıq» ushın intervyu bergennen keyin, ótkir mieloid leykemiyanıń asqınıwınan qaytıs boldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.mirror.co.uk/news/world-news/larry-hagman-tribute-from-his-agent-john-1455747| bet = One of TV's best ever: Larry Hagman| sáne = 2012-jıl 24-noyabr | baspaxana = mirror.co.uk| qaralǵan sáne = 2012-jıl 24-noyabr }}&lt;/ref&gt;. «Dallas Morning News» gazetasına bergen málimlemesinde Hegmenniń shańaraǵı bılay dedi: «Larridiń shańaraǵı hám jaqın dosları onıń menen birge Dallasqa Minnetdarshılıq kúni bayramına kelgen edi. Ol jaqınlarınıń qasında qaytıs boldı. Bul onıń qálegenindey tınısh ólim boldı»&lt;ref name=&quot;USATD-obit&quot;&gt;{{Web deregi | familiya = Memmott| at = Carol| url = https://www.usatoday.com/story/life/tv/2012/11/24/larry-hagman-dallas-iconic-jr-ewing/1723837| bet = Larry Hagman dead at 81| jumıs = [[USA Today]]| sáne = 2012-jıl 24-noyabr | qaralǵan sáne = 2012-jıl 24-noyabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DMN-obit&quot;&gt;{{Web deregi | familiya = Peppard| at = Alan| url = http://www.dallasnews.com/news/local-news/20121123-actor-larry-hagman-notorious-as-dallas-villain-j.r.-ewing-dies.ece| bet = Actor Larry Hagman, notorious as 'Dallas' villain J.R. Ewing, dies| jumıs = [[Dallas Morning News]]| sáne = 2012-jıl 23-noyabr | qaralǵan sáne = 2012-jıl 24-noyabr | arxivsáne = 2014-jıl 28-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140528082241/http://www.dallasnews.com/news/local-news/20121123-actor-larry-hagman-notorious-as-dallas-villain-j.r.-ewing-dies.ece| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;. «The New York Times» gazetası onı «televidenieniń eń súyikli jawız qaharmanlarınıń biri» dep táriyipledi&lt;ref name=&quot;NYT-obit&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/11/25/arts/television/larry-hagman-who-played-jr-ewing-on-dallas-dies-at-81.html|title=Larry Hagman, Who Played J.R. Ewing in 'Dallas', Dies at 81|last=Nemy|first=Enid|author-link=Enid Nemy|author2=Carter, Bill|author3=Santora, Marc|date=November 25, 2012|work=The New York Times|access-date=November 24, 2012}}&lt;/ref&gt;.

== Estelikler ==
Hegmenniń kóp jıllıq dostı, «Men Djinnidi árman etemen» filminde Djinni hám «Dallas»ta Li Enn de la Vega rolin oynaǵan aktrisa Barbara Iden bılay dedi: «Larri men birge islesken eń aqıllı aktyorlardıń biri edi. Ol óz wazıypaların artıǵı menen orınladı. Hám basqa aktyor menen islesip atırǵanda, eger toptı artqa ılaqtırmasa, dárriw bilip qoyasań. Sonıń menen birge, Larri bizneske de sheber edi, men bolsa olay emes edim»&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Linda Gray's Final Deathbed Conversation With Larry Hagman| url = https://www.hollywoodreporter.com/news/dallas-larry-hagman-death-linda-394672| qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-noyabr | jumıs = www.hollywoodreporter.com| sáne = 2012-jıl 28-noyabr }}&lt;/ref&gt;. Avstraliyanıń «News 10» telekanalına bergen intervyuda ol olardıń «Djinni» túsiriw maydanındaǵı ekrandaǵı úylesimligi «jumıs emes» ekenin hám «waqtımız durıs kelgen. Men bunı hátte túsindirip te bere almayman. Bul ájayıp edi» dep túsindirdi&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Nolasco| at = Stephanie| sáne = 2019-jıl 26-mart | bet = 'I Dream of Jeannie' star Barbara Eden recalls on-screen chemistry with Larry Hagman: 'It was wonderful'| url = https://www.foxnews.com/entertainment/i-dream-of-jeannie-star-barbara-eden-recalls-on-screen-chemistry-with-larry-hagman-it-was-wonderful| qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-noyabr | jumıs = Fox News| til = en-US}}&lt;/ref&gt;.

«Dallas»ta Syu Ellen Yuing rolin oynaǵan aktrisa [[Linda Grey]] Hegmendi óziniń «35 jıllıq eń jaqsı dostı» dep atadı hám ol qaytıs bolǵanda onıń qasında edi, dep onıń agenti BBCge xabarladı. Málimlemesinde ol bılay dedi: «Ol ómirdiń quwaqısı edi hám tanıǵan hárbir adamına quwanısh alıp keldi. Ol dóretiwshi, jomart, yoshlı, súyispenshilikke tolı hám talantlı edi hám men onı júdá saǵınaman. Ol ózgeshe tulǵa edi hám ómirdi tolıq jasap ótti»&lt;ref name=&quot;Guardian-obit&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2012/nov/24/larry-hagman-jr-ewing-dies|title=Larry Hagman, Dallas' JR Ewing, dies aged 81|last=Batty|first=David|date=November 24, 2012|work=[[The Guardian]]|access-date=November 24, 2012|location=UK}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.latimes.com/news/obituaries/la-me-larry-hagman-20121124,0,5294713.story| bet = Larry Hagman dies at 81| jumıs = [[Los Angeles Times]]| sáne = 2012-jıl 24-noyabr | qaralǵan sáne = 2012-jıl 26-noyabr }}&lt;/ref&gt;.

«Dallas»ta [[Bobbi Yuing]] rolin oynaǵan aktyor [[Patrik Daffi]] de ol qaytıs bolǵanda onıń qasında edi. Málimlemesinde ol bılay dedi: «Juma kúni meniń ómirimde bolǵan eń ullı doslarımnıń birinen ayırıldım. Tek jalǵızlıq qıyın, sebebi Larridiń tınıshlıǵı hám ráháti men ushın házir de, ol tiri waqtında da bárqulla áhmiyetli boldı. Ol eń múláyim usılda, óziniń qıyınshılıqlarına qarsı hám dosları ushın gúresiwshi edi. Men onıń doslıǵın maqtanısh penen alıp júremen»&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=http://insidetv.ew.com/2012/11/25/patrick-duffy-larry-hagman|title=Patrick Duffy's heartfelt reaction to Larry Hagman's death|last=Hibberd|first=James|date=November 25, 2012|magazine=[[Entertainment Weekly]]|access-date=November 26, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/9700283/Dallas-Actor-Larry-Hagman-dies-aged-81.html| arxivurl = https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/9700283/Dallas-Actor-Larry-Hagman-dies-aged-81.html| arxivsáne = 2022-jıl 12-yanvar | url-access = subscription| url-status = live| bet = Dallas Actor Larry Hagman dies aged 81| jumıs = Daily Telegraph UK| sáne = 2012-jıl 24-noyabr | qaralǵan sáne = 2012-jıl 26-noyabr }}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:23-noyabrde qaytıs bolǵanlar]]
[[Kategoriya:21-sentyabrde tuwılǵanlar]]
[[Kategoriya:Kino álemi]]
[[Kategoriya:Dallas (teleserial)]]
__BÖLİDİMÖNDEMEW__</text>
      <sha1>8y2b944p6du2krgdq57rt9ea2chp33e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Anna Malikova</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17561</id>
    <revision>
      <id>232662</id>
      <parentid>207827</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:42:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>qosımshalar</comment>
      <origin>232662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4178" sha1="i171us3ftf8yhpluq5drsbmt5dwxmsz" xml:space="preserve">{{Muzıkant infoqutısı
| atı                  = Anna Malikova
| súwret               = An 5195.jpg
| súwret_táriypi       = 
| laqabı               = 
| tuwılǵan_atı         = Anna Malikova
| tuwılǵan_sánesi      = 
| tuwılǵan_jeri        = [[Tashkent]], [[Ózbekstan SSR]], [[SSSR]]
| kelip_shıǵıwı        = 
| qaytıs_bolǵan_sánesi = 
| qaytıs_bolǵan_jeri   = 
| ólim_sebebi          = 
| bilimi               = 
| janrı                = klassikalıq muzıka
| kásibi               = pianist
| ásbapları            = [[fortepiano]]
| iskerlik_jılları     = 1993–házirge shekem
| leybl                = Acousence, [[Linn Records]], Farao Classics, Classical Records (Rossiya)
| aǵzası               = 
| saytı                = [https://www.malikova.com malikova.com]
}}
'''Anna Malikova''' ([[1965|1965-jıl]] [[14-iyul]]da tuwılǵan&lt;ref name=&quot;FCIC&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://en.chopin.nifc.pl/chopin/persons/detail/id/2929| bet = Anna Malikowa| baspaxana = Fryderyk Chopin – Information Centre| qaralgan sana = February 25, 2014}}&lt;/ref&gt;) — [[rus]] [[pianinochi|pianinoshısı]].

== Ómir jolı ==
Anna Malikova [[1965-jıl]] [[14-iyul]]da [[Tashkent]] qalasında tuwılǵan&lt;ref name=&quot;FCIC&quot;/&gt;. Annanıń ata-anasıda [[pianinashısı]] bolǵan. Malikova muzıkalıq tálimdi Uspenskiy atındaǵı muzıka mektepte alǵan.

14 jasında [[Moskva]]ga jiberilip, Oraylıq muzıka mektepke oqıwǵa kirgen. Muzıkalıq mektepte [[Rossiya]]nıń eń belgili pianino oqıtıwshılarınan biri esaplanǵan Lev Naumovtıń shákirti bolǵan. 1979-jıldan 1984-jılǵa shekem ol menen birge oqıydı. Keyinirek bolsa [[Moskva konservatoriyasi|Chaykovskiy konservatoriyasında]] Naumov penen oqıwdı dawam ettirgen. Studentlik dáwirinde 1990-jılda [[varshava]]dagi Shopen tańlawında besinshi orındı qolǵa kirgizgen&lt;ref&gt;[http://en. chopin. nifc.pl/chopin/persons/detail/id/2929|titulo=Fryderyk Chopin - Information Centre - Anna Malikova - Biography Anna Malikova - Biography]{{Ólikhavola| sáne =yanvar 2024| bot=InternetArchiveBot| fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Malikova bir jıl dawamında Oraylıq muzıka bilim jurtında sabaq bergen (1991-1992). 1992-1996 -jıllarda Chaykovskiy atındaǵı konservatoriyada Naumovtıń assistenti retinde sabaq bergen. Onıń iskerligi keyin [[Sovet Birlespei]] dáwirinde baslanǵan&lt;ref&gt;[https://www. allmusic. com/artist/anna-Malikova-mn0001658815|titulo=Anna Malikova {{! }} Biography &amp; History «Anna Malikova| Biography &amp; History| AllMusic»]{{Ólikhavola|date=yanvar 2024| bot=InternetArchiveBot| fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

1993-jılda [[Myunxen]]dagi ARD tańlawında birinshi orındı iyelep, xalıqaralıq saxnalarda da ataqlarǵa erise baslaydı. Atap aytqanda, Avstraliya kamera orkestri, Sidney simfoniyasi, varshava milliy filarmoniyasi hám Bavariya radiosi korporativ orkestri sıyaqlı orkestrlar menen birge shıǵıwdı baslaǵan.

Házirde Anna [[Avstriya]]ning[[vena (qala )|vena]] qalasında jasaydı.

=== Iskerligi ===
[[Moskva]], [[Sankt-Peterburg|Leningrad]], [[Omsk]], [[Boku]] qalalarında,[[Yekaterinburg]], [[Minsk]], [[Nijniy Novgorod]], [[Qazan]] hám [[Tashkent]]da orkestrlar menen konsertler atqarǵan. [[Armeniya]], [[Qıtay]],[[Evropa]], [[Yaponiya]], [[Kareya Respublikası|Kareya]] hám [[Qubla Amerika]]daǵı sheberlik sabaqlarında qatnasıp, tańlawlarda tóreshi quramı aǵzası retinde qatnasqan. 2002-jıldan 2005-jılǵa shekem [[Germaniya]]dıń [[Essen]] qalasındaǵı Folkvang universitetinde orınbasar professor, 2011-jıldan 2013-jılǵa shekem [[Polsha]]nıń [[Katowice]] qalasındaǵı Shimanovski akademiyasında professor bolıp islegen. Anna 2018-jıldıń oktyabr ayında vena muzıka hám atqarıw kórkem óneri universitetiniń belgili professorı etip saylanadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Faculty| url = https://emi-vienna. com/en/faculty/| qaralgan sana = 2022-07-29| ish = European Music Institute vienna| til = en-US}}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
* {{Rásmiy sayt|www. Malikova. com}}
* {{YouTube|2RHE4y0hnTY|Interview with Anna Malikova}}

[[Kategoriya:Tashkent qalasında tuwılǵanlar]]</text>
      <sha1>i171us3ftf8yhpluq5drsbmt5dwxmsz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Afrika Awqamı</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17673</id>
    <revision>
      <id>232604</id>
      <parentid>212811</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:33:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:G20 mámleketleri|G20 mámleketleri]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>232604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3198" sha1="s8vnknjfey8y1v9pje20p60h9ce18k5" xml:space="preserve">{{Shólkem infoqutısı|logo=Flag of the African Union.svg}}'''Afrika Awqamı''' 55 Afrika mámleketlerin birlestirgen shólkem bolıp tabıladı. Awqam 2001-jıl 26-mayda [[Efiopiya]]nıń Addis-Abeba qalasında, 2002-jıl 9-iyulda [[Qubla Afrika]]nıń Durban qalasında shólkemlestirilgen&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2024-jıl 6-may | bet = Member States AU-UN| url = https://www.africanunion-un.org/memberstates| qaralǵan sáne = 2024-jıl 7-may | jumıs = WorldAtlas| til = en-US}}&lt;/ref&gt;. Afrika Awqamın shólkemlestiriw niyeti 1963-jıl 25-mayda Addis-Abebada shólkemlestirilgen Afrika Awqamı Shólkemine qol qoyǵan 32 húkimet tárepinen ózgertiw bolǵan&lt;ref name=&quot;African Union 2002&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.africa-union.org/official_documents/Speeches_&amp;_Statements/HE_Thabo_Mbiki/Launch%20of%20the%20African%20Union,%209%20July%202002.htm| bet = Launch of the African Union, 9 July 2002: Address by the chairperson of the AU, President Thabo Mbeki| at = Thabo| familiya = Mbeki| sáne = 2002-jıl 9-iyul | baspaxana = africa-union.org| location = ABSA Stadium, Durban, South Africa| qaralǵan sáne = 2009-jıl 8-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20090503210549/http://www.africa-union.org/official_documents/Speeches_%26_Statements/HE_Thabo_Mbiki/Launch%20of%20the%20African%20Union%2C%209%20July%202002.htm| arxivsáne = 2009-jıl 3-may }}&lt;/ref&gt;. Afrika Awqamı Shólkemi 2002-jıl 9-iyulda tarqatıp jiberildi. Birlesken Milletler Shólkeminiń eń zárúrli qararları Afrika Awqamı Assambleyası tárepinen qabıl etilip, oǵan aǵza mámleketler mámleket hám húkimet basshılarınıń yarım jıllıqtaǵı jıynalısların ótkeredi.

Afrika Awqamı xatkeri, Afrika Awqamı komissiyası Addis-Abebada jaylasqan. AIdaǵı eń úlken qala Lagos, [[Nigeriya]], eń úlken qala aglomeraciyası bolsa Qohira, [[Egipet]] bolıp tabıladı. Afrika Awqamı 1, 3 milliarddan artıq xalıqqa hám shama menen 30 million km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (12 million kvadrat milya) maydanǵa iye. Sahara hám Nil sıyaqlı dúnyanıń dıqqatqa iye jerlerin óz ishine aladı. Tiykarǵı qollanılatuǵın tiller arab, inglis, francuz, portugal, ispan hám suahili. Afrika Awqamı quramında Tınıshlıq hám qawipsizlik keńesi hám Pan-Afrika parlamenti sıyaqlı rásmiy organlar bar.

2023-jılda [[Hindistan]]nıń Deli qalasında bolıp ótken G20 (20 toparı) jıynalısında Afrika Awqamı Evropa Awqamı sıyaqlı G20 aǵzalıǵına qabıllandı.

Bas rezidenciyası [[Addis Abeba|Addis-Abebada]].

== Ulıwma kórinisi ==
Afrika Awqamı siyasıy hám basqarıw organlarınan ibarat. Qarar qabıl etiwshi eń joqarı organ Afrika Awqamı Assambleyası bolıp, AUga aǵza mámleketlerdiń barlıq mámleket yamasa húkimet basshılarınan ibarat. Assambleyaǵa Kongo Demokratiyalıq Respublikası Prezidenti Feliks Tshisekedi baslıq etedi. AU sonıń menen birge, wákillik organı — Pan-Afrika parlamentine iye, ol 265 aǵzadan ibarat bolıp, oǵan aǵza mámleketlerdiń milliy nızam shıǵarıwshı shólkemleri tárepinen saylanadı. Onıń prezidenti — Rojer Nkodo Dang.

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Shólkemler]]
[[Kategoriya:G20 mámleketleri]]</text>
      <sha1>s8vnknjfey8y1v9pje20p60h9ce18k5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yandex Awdarmashı</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17919</id>
    <revision>
      <id>232624</id>
      <parentid>148728</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:41:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>232624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5821" sha1="0wlkzc584s1zhgw9waqhdgqlj3cyg0e" xml:space="preserve">{{Web-sayt maǵqutısı
| atı = Yandex Awdarmashı
| logo = [[Fayl:Yandex Translate icon.svg|130px]]&lt;br /&gt;[[Fayl:Yandex Translate wordmark.svg|200px]]
| logo ólshemi =
| logo táriypi =
| skrinshot = 
| skrinshot ólshemi =
| táriyp = 
| negizgi atı = 
| házirgi jaǵdayı = Belsendi
| uranı = 
| sayt maqseti = 
| túri = [[Neyron mashina awdarması]]
| dizimnen ótiw = 
| til(ler) = &lt;onlyinclude&gt;98&lt;/onlyinclude&gt; tilde; [[English language|Inglis]], [[Russian language|Rus]], [[Turkish language|Túrk]], [[Ukrainian language|Ukrain]] h.t.b
| iyesi = [[Yandex]]
| avtor(lar) = 
| redaktorı = 
| prezidenti = 
| bas atqarıwshı direktorı = 
| ashılǵan sánesi =2011-jıl 22-mart
| aylanba qarjı = 
| payda = 
| shtab-kvartira =
| mámleket =
| paydalanıwshılar =
| jumısshılar sanı =
| aleksa reytingi =
| programmalastırıw tili =
| url = {{URL|https://translate.yandex.com}} (inglis tilinde)&lt;br /&gt;{{URL|https://translate.yandex.ru}} (rus tilinde)&lt;br /&gt;{{URL|https://ceviri.yandex.com.tr}} (túrk tilinde)&lt;ref&gt;[http://company.yandex.ru/press_releases/2011/0316/index.xml Yandex has launched an online translation service]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;support&quot;&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=438324 Yandex has got its own interpreter]&lt;/ref&gt;
| siltemeler =
}}

'''Yandex Awdarmashı''' ({{Lang-ru|Yandeks Perevodchik}})—[[Yandex]] tárepinen usınıs etilgen web-xızmet bolıp, tekst yamasa web-betlerdi bir tilden basqa tilge awdarmalaw ushın arnalǵan.
&lt;br&gt;Xızmet óz-ózinen uyreniwshi Statistikalıq mashina awdarmasınan paydalanadı&lt;ref&gt; |url=https://yandex.com/company/technologies/translation/|sarlavha=Yandex — Technologies — Machine Translation|ish=Yandex|qaralǵan sáne=2016-06-08&lt;/ref&gt;. [[Yandex]] tárepinen islep shıǵılǵan&lt;ref name=&quot;scientific&quot;&gt;|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=436867|sarlavha=&quot;Yandex&quot; has learned to translate the texts online|ish=vesti.ru|qaralgan sana=2016-06-08&lt;/ref&gt; sistema millionlaǵan awdarmalanǵan tekstlerdi analiz qılıw tiykarında bir sózli awdarmalar sózligin dúzedi. Tekstti awdarmalaw ushın [[kompyuter]] dáslep onı sózler bazası menen salıstıradı. Keyin [[kompyuter]] tekstti tiykarǵı til modelleri menen salıstıradı, soń tekst quramındaǵı ańlatpanıń mánisin anıqlawǵa háreket etedi.
&lt;br&gt;2017-jıl sentyabr ayında [[Yandex]] Awdarmashı Statistikalıq mashina awdarması hám neyron mashina awdarması modellerin óz ishine alǵan gibrid jantasıwǵa ótti&lt;ref&gt;|url=https://yandex.com/company/blog/one-model-is-better-than-two-yu-yandex-translate-launches-a-hybrid-machine-translation-system/|sarlavha=One model is better than two. Yandex.Translate launches a hybrid machine translation system|ish=Yandex Blog|til=en|qaralgan sana=2019-10-03&lt;/ref&gt;.
&lt;br&gt;Awdarma beti birinshi márte 2009-jılda payda bolǵan.

== Qollap-quwatlawshı tiller ==
2010-jıl báhárinde awdarmashı beta rejiminde jumısqa túsirilgennen keyin, ol tek úsh tilde—[[Anglichan tili|inglis]],[[Orıs tili|rus]] hám [[Ukrain tili|ukrain]] tilinde bar edi hám 10000 belgi shegarasına iye edi.
Yandex Awdarmashıda [[Google Awdarmashı]]da jetispey atırǵan ayırım tiller bar.
2021-jıl mart ayındaǵı maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, awdarma 98 tilde bar bolǵan. 
Awdarma baǵdarı avtomatikalıq túrde anıqlanadı hám sózlerdi, gáplerdi yamasa web-betlerdi awdarmalay aladı. Awdarma hám negizgi nusqanı bir waqıttıń ózinde eki aynalı kóriniste kóriw múmkinshiligi de bar bolıp, mashina awdarmasınan tısqarı, inglisshe-russha hám russha-inglisshe sózlikleride bar&lt;ref name=&quot;isbey&quot;&gt;[http://clubs.ya. EN/company/replies.xml?item_no=47317 Service Yandex. Translation was released out of beta]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://clubs.ya. EN/company/replies.xml?item_no=56744 Yandex. Translation — pocket translator for iPhone]&lt;/ref&gt;.

== Sheklewler ==
[[Yandex]] Awdarmashı, basqa avtomatikalıq awdarma quralları sıyaqlı, óz sheklewlerine iye. Onlayn xızmet birinshi ret engizilgende, Yandex basshısı Translate, Aleksey Baitınnıń aytıwına qaraǵanda, mashina awdarmasın kórkem ádebiyatqa baylanıslı tekst penen salıstırıp bolmasa da, sistema tárepinen islep shıǵarılǵan awdarmalar shet tilindegi teksttiń ulıwma mánisin túsiniw ushın qolay varianttı usınıs etiwi múmkin&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2011/03/16/welcometothemachine/ Lenta.ru: Internet: «Yandex» has launched an online translator of texts]&lt;/ref&gt;.
Paydalanıwshılar ushın biypul versiyaǵa qosımsha túrde, birinshi náwbette [[Internet]] dúkanlar hám Sayaxatshılıq kompaniyaları saytların jergiliklestiriw ushın arnalǵan kommerciya API onlayn awdarmashı (10 million belgige shekem biypul, keyin pullı) bar&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140825001711/http://www.the-village.ru/village/hopesandfears/news/163349-yandex-translate «Yandex» has started to sell services online translation]&lt;/ref&gt;.

== Qásiyetleri ==

* [[iOS]] ushın mobil qosımshada arab, [[qıtay]], [[gruzin]], [[grek]], [[yapon]], koreys hám parsı tillerin awdarmalaw múmkinshiligi bar&lt;ref&gt; |url=http://translate-blog.ya.ru/replies.xml?item_no=191 |qaralgan sana=2022-11-24 |arxivsana=2020-01-10 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20200110125557/http://translate-blog.ya.ru/replies.xml?item_no=191 }}&lt;/ref&gt;;
* dawıslı tekst kirgiziw;
* fotosuwret tekstin awdarmalaw ózgesheligi&lt;ref&gt; |url=https://blog.yandex.ru/post/96186/ |qaralgan sana=2022-11-24 |arxivsana=2015-09-13 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20150913024444/https://blog.yandex.ru/post/96186/ }}&lt;/ref&gt;;
* «Awdarmanı usınıs etiw» túymesi;
* virtual klaviatura.

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Avtomatlastırılǵan awdarma]]
[[Kategoriya:Yandex xızmetleri|Awdarmashı]]
[[Kategoriya:Elektron sózlikler]]
[[Kategoriya:Rossiya]]
[[Kategoriya:Web saytlar]]</text>
      <sha1>0wlkzc584s1zhgw9waqhdgqlj3cyg0e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Syu Ellen Yuing</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19926</id>
    <revision>
      <id>232704</id>
      <parentid>232577</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T11:10:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>232704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27185" sha1="spkw5uvyo4l5vgc2r9ory2ilhy30yrs" xml:space="preserve">'''Syu Ellen Yuing''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Sue Ellen Ewing)'' − oydan shıǵarılǵan qaharman hám [[CBS]] kanalınıń [[Dallas (teleserial)|Dallas]] teleserialındaǵı baslı hayallarınıń biri. Syu Ellen rolin [[Linda Grey]] atlı aktrisa oynadı hám serialǵa 1978-jılı 2-aprelde birinshi ret kórsetilgen pilotlıq epizodınan baslap shıǵarıldı. [[Dallas (teleserial)|Dallas serialı]] [[Dallas]] qalasındaǵı ([[Texas]] shtatı) bay Yuing shańaraǵınıń sınaqlarınan keyin boldı, ol [[J. R. Yuing|Djey Ar Yuing]] Syu Ellenge úylendi. [[Linda Grey]] Syu Ellendi Dallastıń on ekinshi máwsimine shekem oynadı, onıń qaharmanı 1989-jılǵı «Real Life» epizodında [[J. R. Yuing|Dj.R.]]-nı jeńgennen keyin Texastı taslap ketedi, Linda Grey 1991-jılǵı «Konndrum» seriyasınıń finalına hám onnan keyingi Dallas telefilmlerine (1996-jılı Dj.R. Qaytıp keledi hám 1998-jılı «Yuinglar urısı») qayttı. Ol 2014-jılǵa shekem sozılǵan Dallastıń 2012-jıldaǵı dawamı seriyasınıń rolin qaytaladı.

Syu Ellenniń 2-máwsimdegi syujetlik tarmaǵı qaharmannıń alkogol menen gúresine hám onıń kúyewi arasındaǵı jamanlasqan qarım-qatnasına arnalǵan. Máwsimniń sońǵı epizodı [[J. R. Yuing|Djey Ar Yuing]] hám Djon Ros Yuing III penen qarım-qatnası bárqulla úylesimli bolmasa da, bul onıń ulıwma mineziniń zárúr aspekti. Serial rawajlanıp atırǵanda, Syu Ellen jeke qaharman retinde payda boldı. Aktrisa óziniń qaharmanınıń minezi tuwralı bılay dedi: «Men onıń qızıq bolǵanın heshqashan qálemedim. Ol aldın heshqashan jalıqtırmadı - ol qızıqsız baslandı, biraq meniń oyımsha, bul keyin unamlı boldı, óytkeni adamlar onnan qızıqlı boladı dep kútedi». Keyinirek Grey Syu Ellendi “1980-jıllardaǵı televizordaǵı eń qızıqlı qaharmannıń biri. Ol «Úmitsiz úy jumısındaǵı hayal» boldı. Ol barlıq qızlarǵa jol kórsetti” dep táriyipledi&lt;ref name=&quot;Mirror&quot;&gt;{{Cite news|title=Linda Gray on the Return of ''Dallas''|url=https://www.mirror.co.uk/3am/tv-film-news/linda-gray-on-the-return-of-dallas-and-her-best-84922|work=[[Daily Mirror|Mirror]]|date=2011-10-12|access-date=February 15, 2012}}&lt;/ref&gt;.

Syu Ellen retindegi roli ushın Grey 1981-jılı «Dramalıq serialdaǵı ayrıqsha aktrisa» nominaciyasında &quot;Primetime Emmi&quot; sıylıǵına usınıldı. ([[Miss Elli Yuing]] rolin oynaǵan [[Barbara Bel Geddes]] te sol jılı Dallas ushın usı nominaciyaǵa usınılǵan edi)&lt;ref name=&quot;Linda Gray.com&quot;&gt;{{Cite news|title=Linda Gray Official Website: Biography|url=http://www.lindagray.com/biography.html|work=[[Linda Gray]].com|publisher=The Staff of Linda Gray.com|access-date=March 25, 2012}}&lt;/ref&gt;. [[Linda Grey]] sonıń menen qatar 1980 hám 1981-jılları «Teleserialdaǵı aktrisanıń ayrıqsha oyını − drama» nominaciyasında «&lt;nowiki/&gt;[[Altın Globus|Altın globus]]&lt;nowiki/&gt;» sıylıǵına usınıldı&lt;ref name=&quot;Linda Gray A&amp;N&quot;&gt;{{Cite news|title=Linda Gray- Awards and Nominations|url=http://movies.msn.com/celebrities/celebrity-awards-and-nominations/linda-gray.2/|work=MSN.com|publisher=[[MSN]]|access-date=March 25, 2012}}&lt;/ref&gt;. 2010-jılı TNT (Warner Bros. Television kompaniyasınıń jetekshisi, serialdıń házirgi avtorlıq huqıq iyeleri) jańa, jańalanǵan Dallas seriyasın shıǵaratuǵının xabarladı&lt;ref name=&quot;People.com&quot; /&gt; Bul dáslepki seriyanıń dawamı boldı hám tiykarınan Syu Ellen menen Djey Ar Yuingniń ulı Djon Ross Yuing III hám [[Bobbi Yuing|Bobbi]] menen [[Pem Yuing|Pamelanıń]] ulı Kristofer Yuingniń átirapında boldı, degen menen dáslepki seriyanıń hár túrli juldızları olardıń rollerin qaytaladı.&lt;ref name=&quot;People.com&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.people.com/people/article/0,,20463058,00.html| bet = Will You Watch the New Dallas Reboot?| sáne = 2011-jıl 2-fevral | jumıs = [[People (magazine)|People]]| baspaxana = [[Time Warner]]| qaralǵan sáne = 2011-jıl 4-fevral }}&lt;/ref&gt;. Grey jańa seriyaǵa qaytıwına kelisti hám taǵı da Syu Ellen rolin qabılladı&lt;ref name=&quot;AH&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.accesshollywood.com/linda-gray-saddles-up-for-dallas-return-jesse-metcalfe-joins-cast-as-bobbys-son_article_43620| bet = Linda Gray Saddles Up For 'Dallas' Return| sáne = 2011-jıl 2-fevral | baspaxana = [[Access Hollywood]].com| qaralǵan sáne = 2011-jıl 4-fevral }}&lt;/ref&gt;.

== Xarakterdi sáwlelendiriw hám rawajlandırıw ==

=== Kasting hám dóretiwshilik ===
[[Linda Grey|Grey]] dáslebinde Dallas ushın kastingnen ótkende, Syu Ellenniń roli tek fonlıq qaharman edi. Aktrisa bul rol «tek seyil etiw» bolǵanın hám rásmiy tıńlawdıń keregi joq ekenin aytadı&lt;ref name=&quot;UD&quot;&gt;{{Cite news|title=Give Her the Simple Life|work=The Staff of [[TV Guide]]|publisher=[[TV Guide (Canada)]]| sáne =1979-11-24|location=Canada}}&lt;/ref&gt;. Haqıyqatında, Grey telefon arqalı ekspromt tıńlawǵa májbúr boldı, óytkeni roldi sınaw ushın basqa aktyorlerdi tartıw zárúr dep esaplanbadı&lt;ref name=&quot;UD&quot; /&gt; degen menen aktrisa keyinirek Nyuxarttaǵı miymanxana iyesi Meri Frenn de qaharmandı oynaytuǵınlıǵın ayttı.&lt;ref name=&quot;Gray TV G&quot;&gt;{{Cite news|title=Bottoms Up, Linda Gray!|work=Ileane Rudolph and Ben Katner|publisher=[[TV Guide]]|date=2004-11-05|location=United States}}&lt;/ref&gt;, Prodyuserler saxnalıq kóriniske kasting ótkerdi. TV-Guid-ke bergen intervyude Grey: “Ol [Frann] rolge iye boldı. Viktoriya Prinsipal qara shashlı boldı, men de, Meri aqquba edi, hám [prodyusserler] bul [vizual] kontrasttı qáleydi. Biraq kasting-direktorı olar aqırı: «Yaqshı, biz onı oqıymız» degenge shekem olardı renjitti.”&lt;ref name=&quot;Gray TV G&quot; /&gt; Serial tolıq máwsimge alınǵan soń, Grey menen kásiples aktyor Stiv Kanali (Rey Krebbs) ekewi de baslı rollerge almastırıldı.

Serial segiz máwsim dawam etkennen keyin, Grey serial prodyuserlerinen er adamlar Daffi menen Xagmannıń shártnamaları sıyaqlı rejissyorlıq etiwge ruqsat beriw ushın shártnamanı ózgertiwdi soraǵanda qıyınshılıqqa ushıradı. Ótinish dáslebinde prodyuserlerdiń aktrisanı serialdan shıǵarıwǵa ákeldi, biraq keyinirek bul sheshim Dallas juldızı [[Larri Hegmen]] Greydi qayta jumısqa qabıllamaǵansha serialdı taslayman dep qorqıtqanda keri qaytarıldı&lt;ref name=&quot;Gray TV G&quot;&gt;{{Cite news|title=Bottoms Up, Linda Gray!|work=Ileane Rudolph and Ben Katner|publisher=[[TV Guide]]|date=2004-11-05|url=http://www.tvguide.com/news/dallas-gray-linda-37924.aspx|access-date=2010-08-31|location=United States}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://www.tvguide.com/news/dallas-gray-linda-37924.aspx &quot;Bottoms Up, Linda Gray!&quot;]. ''Ileane Rudolph and Ben Katner''. United States: [[TV Guide]]. 2004-11-05&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2010-08-31&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;. Grey TV Guide-ke bergen intervyude: Prodyuserler: «Biraq sen júdá jaqsı islep atırsań» dep oyladım. Bul er adamnıń serialı bolǵanlıqtan, men aqırı Larrige aytqanımda, ol meniń menen birge keńsege kirip: «Eger ol qaytıp kelmese, men qaytpayman. Men Djey Ar Yuingti Syu Ellensiz oynay almayman. Ol júdá sadıq hám rasın aytsam, júdá aqıllı biznesmen boldı, ol haqıyqatında da serial menen úlken qarım-qatnas ekenin bildi»&lt;ref name=&quot;Gray TV G&quot; /&gt;

Aktrisa sonday-aq Dazzling Diva.com saytındaǵı Alan Merserge waqıyanı aytıp berdi: “Men olarǵa bunnan artıq aqsha qálemeytuǵınımdı ayttım. Men keyingi eki jıllıq ciklde bir epizodtı basqarǵım keledi. Men olay oylamadım. Men altı epizodtı basqarǵım kelmedi. Negizinen, men segizinshi jıldıń sońında jumıstan shıǵarıldım. Men oǵan qaytıp kelmeytuǵınımdı ayttım, ol: «Ne!?!» Men oǵan: «Olar meni jumıstan shıǵardı, óytkeni men bir epizodtı basqarǵım keledi, eger olardıń ustanımı solay bolsa, men bul jerden ketemen» dedim. Ol hayran bolıp: «Sen barsań men baraman» dedi. Ol bunı búginge shekem biykarlaydı.”&lt;ref name=&quot;Gray DD&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://dazzlingdivas-ladivas.blogspot.com/2011/04/linda-gray-can-do-it-all-interview-alan.html| bet = Linda Gray can do it all!| sáne = 2011-jıl 24-aprel | jumıs = Alan Mercer| baspaxana = Dazzling Divas.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 31-avgust }}&lt;/ref&gt; Grey serialdan 12-máwsimde ketkenge deyin tiykarǵı aktyorlıq topardıń aǵzası bolıp qaldı&lt;ref name=&quot;Gray Leaving&quot;&gt;{{Web deregi | bet = Sue Ellen Leaving Southfork| sáne = 1989-jıl 22-fevral | jumıs = [[The Milwaukee Journal]]| baspaxana = [[Journal Communications]]}}&lt;/ref&gt;. Onıń ketiwi kútpegen jaǵday boldı, biraq onıń publicisti serialda on bir jıl ótkennen keyin ol basqa nárseler menen shuǵıllanǵısı keletuǵının ayttı.&lt;ref name=&quot;Gray Leaving&quot; /&gt;

2010-jılı TNT (Warner Bros. Television kompaniyasınıń jetekshisi, serialdıń házirgi avtorlıq huqıq iyeleri) Dallastıń dawamın shıǵaratuǵının járiyaladı. Jańa serial tiykarınan Syu Ellen menen Djey Ar-nıń ulı Djon Ross Yuing III hám [[Bobbi Yuing|Bobbi Yuyingniń]] asırap alǵan ulı Kristofer Yuingniń átirapında boldı, degen menen dáslepki seriyanıń túrli juldızları olardıń rollerin qaytaladı&lt;ref name=&quot;People.com&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.people.com/people/article/0,,20463058,00.html| bet = Will You Watch the New Dallas Reboot?| sáne = 2011-jıl 2-fevral | jumıs = [[People (magazine)|People]]| baspaxana = [[Time Warner]]| qaralǵan sáne = 2011-jıl 4-fevral }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://www.people.com/people/article/0,,20463058,00.html &quot;Will You Watch the New Dallas Reboot?&quot;]. ''[[People (magazine)|People]]''. [[Time Warner]]. 2011-02-02&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2011-02-04&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;. Grey Syu Ellendi oynaw ushın jańa seriyaǵa qaytıwǵa kelisti&lt;ref name=&quot;AH&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.accesshollywood.com/linda-gray-saddles-up-for-dallas-return-jesse-metcalfe-joins-cast-as-bobbys-son_article_43620| bet = Linda Gray Saddles Up For 'Dallas' Return| sáne = 2011-jıl 2-fevral | baspaxana = [[Access Hollywood]].com| qaralǵan sáne = 2011-jıl 4-fevral }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://www.accesshollywood.com/linda-gray-saddles-up-for-dallas-return-jesse-metcalfe-joins-cast-as-bobbys-son_article_43620 &quot;Linda Gray Saddles Up For 'Dallas' Return&quot;]. [[Access Hollywood]].com. 2011-02-02&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2011-02-04&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Xarakteristika ===
[[Fayl:SueEllenEwing.JPG|solğa|nobaý|175x175 nükte|Linda Grey seriyanıń besinshi máwsiminde Syu Ellen rolin oynadı.]]
1979-jılı Grey TV Guide (Kanada) jurnalisti menen sóylesip, bılay dedi: “Dáslebinde olar bul bólim menen ne islew kerekligin bilmedi. Syu Ellenniń qatarları «Kóbirek kofe, qaraǵım?» hám «basım awırıp atır». Viktoriya Principal hám [[Patrik Daffi]] jaqsı adam edi&lt;ref name=&quot;UD&quot;&gt;{{Cite news|title=Give Her the Simple Life|work=The Staff of [[TV Guide]]|publisher=[[TV Guide (Canada)]]| sáne =1979-11-24|location=Canada}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;&quot;Give Her the Simple Life&quot;. ''The Staff of [[TV Guide]]''. Canada: [[TV Guide (Canada)]]. 1979-11-24.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; Degen menen, Dallas bes epizodlı miniserialınan keyin tolıq máwsim ushın alınǵannan keyin Grey bas rolge kóterildi. Keyin aktrisanıń aytıwınsha, ekrandaǵı kúyewi [[Larri Hegmen]] serial baslanıwında onıń shıǵıwlarınan birin sınǵa alǵan hám onı «qorqınıshlı» dep ataǵan, keyin ol bunı biykarladı.

Serial dawamında Syu Ellen kóbinese serialdıń tiykarǵı antagonisti bolǵan kúyewi Djey Ar Yuingnanan emocional zorlıq-zombılıq penen zinaqorlıqqtı kórdi&lt;ref name=&quot;First Housewife&quot;&gt;{{Cite news|title=Gray: I was the very first desperate housewife|publisher=Daily Telegraph|date=2006-07-10|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/3653731/I-was-the-very-first-desperate-housewife.html|access-date=2010-08-31|location=London|first=Jan|last=Moir}}&lt;/ref&gt;. Linda Grey Syu Ellendi «1980-jıllardaǵı televizordaǵı eń qızıqlı qaharmanlardıń biri. Ol úmitsiz úy jumısındaǵı hayal boldı. Ol barlıq qızlarǵa jol kórsetti» dep táriyiplegen&lt;ref name=&quot;Mirror&quot;&gt;{{Cite news|title=Linda Gray on the Return of ''Dallas''|url=https://www.mirror.co.uk/3am/tv-film-news/linda-gray-on-the-return-of-dallas-and-her-best-84922|date=2011-10-12|access-date=February 15, 2012}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://www.mirror.co.uk/3am/tv-film-news/linda-gray-on-the-return-of-dallas-and-her-best-84922 &quot;Linda Gray on the Return of ''Dallas''&quot;]. ''[[Daily Mirror|Mirror]]''. 2011-10-12&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;February 15,&lt;/span&gt; 2012&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;. Ol sonday-aq: “Biz qanshelli tabıslı bolǵan sayın, kiyimler sonshelli kórkem hám sánli boldı. Biz 80-jıllardaǵı moda trendlerin ornattıq. Bul iyin japqıshları biraz jabayı bolıp ketti. &lt;ref name=&quot;Mirror&quot; /&gt; Aqırında olar esiklerdi úlkenirek etiw kerek boldı” dep qostı. The Telegraph gazetasına bergen sáwbetinde ol: «Bul júdá qızıqlı boldı. Men bul nevrotikalıq, psixotikalıq, alkogolizmdi oynadım. Biraq men onı ele de sekseninshi jıllardaǵı televizordaǵı eń qızıqlı hayal dep aytaman» dedi.&lt;ref name=&quot;First Housewife&quot; /&gt; Syu Ellenniń qaharmanı alkogolge ǵárezlilikten ótti, ol ómirinde bir nárse durıs emes bolǵan sayın qaytıp keldi. Grey bul saxnalıq kórinislerdi jaratıwdı ózgeshe unattı. Ol pikir bildirdi,&lt;blockquote&gt;
Maǵan más bolǵan saxnalıq kórinisler unadı. Bul adamlarǵa júdá ersi kóriniwi múmkin ekenin bilemen! Men tek jiberip, Syu Ellenniń jaman hám patas versiyasın islewim kerek. Bul «maǵan ruqsat etiń hám kameralardı aylandırıń» degen sıyaqlı boldı. Men ádette eki saatqa sozılatuǵın 20 minut makiyajda bolǵanım esimde. Olar meniń shashıma geldi hám júdá jeńil makiyajdı qoydı, maǵan unadı. Men: «Meni jiberiń ótinish, qayta islemeń, meni jiberiń», - dedim. Ol bılay dep qostı: “Bul men onı óshiriwge tuwra kelgen súykimli, súykimli, súykimli waqıtlardıń biri ǵana boldı. Syu Ellenniń ómirindegi basqa máwritke uqsamaytuǵın shiyki bolǵanın qáledi, ol jerde ol qurban boldı hám ol boldı hámde ol Djey Ar Yuying bir nárse isleydi hám ol háreket etedi, ol bir nárse isleydi yamasa ishedi; ya bul tek «Meni sol qutıdan shıǵarıwǵa ruqsat etiń» degen sıyaqlı edi&lt;ref name=&quot;I liked Drunk Scenes&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.digitalspy.com/tv/interviews/a342756/dallas-linda-gray-interview-i-liked-sue-ellens-drunk-scenes.html| bet = 'Dallas' Linda Gray interview: 'I liked Sue Ellen's drunk scenes'| avtor = Catriona Weightman| sáne = 2011-jıl 29-sentyabr | baspaxana = Digital Spy.com}}&lt;/ref&gt;.
&lt;/blockquote&gt;

I2011-jılı Digital Spy-ge bergen sáwbetinde Grey óziniń qaharmanınıń tulǵası tuwralı bılay ded:&lt;blockquote&gt;Qızıq, bul onıń más ekenin bildirmeydi. Men onıń menen ne isleytuǵınımız tuwralı kóp oylanıwım kerek edi. Ol házir qayerde bolar edi? Men onıń qayerde bolatuǵının hám Texas hayallarınıń qanday ekenin biliw ushın kóp úy tapsırmasın aldım. Ol ómirinde neni bastan ótkerdi? Ol ne menen shuǵıllandı? Ol ózine neni unatadı? Ol ózine neni unatpaydı? Ol óz ómirine, Djon Rosstıń ómirine, onıń keleshegine qanday tásir etedi? Ol kim?&lt;ref name=&quot;I liked Drunk Scenes&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.digitalspy.com/tv/interviews/a342756/dallas-linda-gray-interview-i-liked-sue-ellens-drunk-scenes.html| bet = 'Dallas' Linda Gray interview: 'I liked Sue Ellen's drunk scenes'| avtor = Catriona Weightman| sáne = 2011-jıl 29-sentyabr | baspaxana = Digital Spy.com}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFCatriona_Weightman2011&quot;&gt;Catriona Weightman (2011-09-29). [http://www.digitalspy.com/tv/interviews/a342756/dallas-linda-gray-interview-i-liked-sue-ellens-drunk-scenes.html &quot;'Dallas' Linda Gray interview: 'I liked Sue Ellen's drunk scenes'&quot;]. Digital Spy.com.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Minezi ==

=== Original seriyalar ===
[[Fayl:Linda_Gray.jpg|nobaý|[[Linda Grey]] - Syu Ellendi «1980-jıllardaǵı televizordaǵı eń qızıqlı hayal qaharmanlarınıń biri» dep esaplaytuǵının ayttı.]]
20 jaslı Syu Ellen Shepard 1967-jılı Texas arıwı titulın jeńip alǵanda, ol óziniń keleshektegi kúyewi Dj.R. Yuing penen ([[Larri Hegmen]]) tanısadı, ol tańlawdıń tóreshisi edi. Ushırasıwdan keyin olar 1971-jılı úylendi, biraq bir neshe jıldan keyin olardıń nekeleri jamanlasadı, bul kóbinese [[J. R. Yuing|Dj.R.]]-nıń kóplegen nekeden tıs qarım-qatnasları menen oǵan degen qızıǵıwshılıqtıń artıwına baylanıslı.&lt;ref name=&quot;Act of Love&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Black Market Baby&quot; /&gt; 1978-jılı jalǵızbaslı Syu Ellen Dj.R.-dıń dushpanı [[Kliff Barns]] penen ([[Ken Kercheval]]) qarım-qatnastı baslaydı. Kóp waqıt ótpey Syu Ellen ózin eki qabat dep esaplaydı hám Klifftiń ákesi ekenine isenedi, óytkeni ol hám Dj.R. kóp jıllar dawamında bala kótermey nekede bolǵan hám usı waqıtqa shekem olardıń nekelik qarım-qatnasları tómen bolǵan.&lt;ref name=&quot;Act of Love&quot; /&gt; Syu Ellen Kliffti jaqsı kóretuǵınına isenedi, biraq Dj.R.-dan kete almaydı. Ózin jubatıw ushın ol ekiqabat gezinde qattı ishe baylaydı. Ishindegi balasınıń qáwipsizligine alańlaǵan Dj.R. Syu Ellendi 1979-jılı sanatoriyaǵa jiberdi. Biraq, Syu Ellen ishimlik ishiwdi dawam etedi hám más halında sanatoriyadan qashıp, kólikti urıp aladı. Emlewxanada jatqanda ol Djon Ross Yuing III atlı uldı tuwadı. Ulı tuwılǵannan keyin Syu Ellen qattı depressiyaǵa túsip, balaǵa qızıǵıwshılıq bildirmeydi.&lt;ref name=&quot;John Ewing III, Part 2&quot; /&gt;

Sonnan keyin ol rodeo kovboyı Dasti Farlou (Djared Martin) menen qarım-qatnastı baslaydı hám psixiatriyalıq emlewge kirisedi. Aqırında ol balası menen baylanısıw ushın kúsh tabadı.&lt;ref name=&quot;Rodeo&quot; /&gt; Kliff balanıń ákesi ekenligin dálillew ushın sudqa shaǵımlanǵannan keyin, testler Dj.R.tıń haqıyqıy biologiyalıq ákesi ekenin kórsetedi. Syu Ellen óz gezeginde, Dusty ushın Dj.R.-tan ketiwdi rejelestiredi; degen menen, Dusty samolyot apatında qaza tapqan dep xabarlanadı hám bul xabar Syu Ellendi qaytadan shishaǵa qaytaradı. 1981-jılı Syu Ellen Dastidiń tiri ekenligin, biraq samolyot apatınan keyin qattı mayıp bolǵanın biledi. Usıǵan qaramastan, Syu Ellen oǵan degen súyispenshiligine sadıq bolıp qaladı hám Dj.R.-tı taslap, óz ulın alıp Dastidiń ákesi Kleyton Farlow ([[Xovard Kil]]) turatuǵın Southern Cross ranchoǵa kóshedi.&lt;ref name=&quot;Lover, Come Back&quot; /&gt; Syu Ellen Dj.R.-tan ajırasadı hám Djon Rosstıń ǵamxorlıǵın qolǵa aladı, biraq Dasti menen qarım-qatnası ol ayaqlarınıń qaytadan islep ketkeninen keyin, rodeo kovboyı retinde ómir qumarlıǵın dawam etiwdi sheshkende juwmaqlanadı.

Sonnan keyin Syu Ellen ulı menen Dallasqa qayta kóship, Kliff penen taǵı bir qısqa múddetli romantikaǵa túsedi. Dj.R. bul jaǵdaydı sezgende, ol qızǵanısh sezimin payda etedi hám ulınıń ǵamxorlıǵın qaytarıp alıw ushın Syu Ellendi sudqa beredi hám usı proceste Yuing Oil, shańaraqlıq neft kompaniyasınıń dawıs beretuǵın akciyaların alıw ushın boladı.&lt;ref name=&quot;My Father, My Son&quot; /&gt; 1982-jılı Dj.R penen Syu Ellen qayta úylenedi, biraq olardıń baxıtı uzaqqa sozılmadı, óytkeni Dj.R. tez arada qaytıp keledi hám Syu Ellen onı neft magnatı Xolli Xarvup penen (Luis Chiles) tósekte uslaydı. Biraq, Syu Ellen tek atı menen ǵana Dj.R-qa nekede qalıwdı sheshedi, biraq jatatuǵın bólmesinen shıǵıp ketedi.&lt;ref name=&quot;Hell Hath No Fury&quot; /&gt; 1983-jılı Syu Ellen ulınıń lageriniń keńesshisi bolǵan kolledj studenti Piter Richards penen (Kristofer Atkins) qarım-qatnasqa túsedi. 1984-jılı Syu Ellen bala kóteredi, biraq ákesi Dj.R yamasa Piter ekenin bilmeydi. Dj.R Syu Ellenniń qarım-qatnası tuwralı bilgende, ol Piterdi jalǵan náshebentlikke baylanıslı ayıp penen qamawǵa alıwdı shólkemlestiredi hám onı Dallastan tolıǵı menen ketiw ushın kúsh kórsetedi.

1986-jılı Syu Ellen ish kiyim firmasında sheriklik úlesin satıp alıw arqalı bizneske kirisedi. Ol Dj.R.-tıń sońǵı iyesi Mendi Uingerdi (Debora Shelton) sátli tartıp, oǵan model retinde, sonnan keyin aktrisa retinde perspektivalı lawazımdı usınadı. Dj.R. Syu Ellen menen Dj.R. qısqasha tatıwlasıwdan lázzat aladı; degen menen, Dj.R.-tıń Kimberli Krayder menen (Li Teylor-Yang) qarım-qatnas etiw arqalı Yuing oil-dı qaytarıp alǵısı keletuǵını olardıń nekeden qalǵanın buzadı. Syu Ellen Dj.R-tan ulıwma ketiwdi sheshedi, biraq ol Djon Rosstı alıp ketip, internatqa jasıradı. Syu Ellen menen onıń jańa ashıǵı Nikolas Pirs (Djek Skaliya) pentxausında Dj.R penen júzbe-júz kelip, Djon Rosstı qayerge jasırǵanın aytıwdı talap etedi. Dj.R penen Nikolastıń arasında jánjel shıǵıp, nátiyjesinde Nikolas balkonǵa ılaqtırıp, óltirildi. Juwap retinde Syu Ellen Dj.R.-tı úsh ret atadı; degen menen ol ómir súredi hám ol da, Dj.R da heshqanday qılmıs islegeni ushın ayıplanbaǵan.

1988-jılı Syu Ellen Dj.R.-tan ekinshi ret ajırasadı. Onnan kek alıwdı uyǵarıp, ol scenarist Don Lokvudtıń (Ien MakSheyn) járdemi menen Dj.R. penen ómiri tuwralı kórkem film túsiriwdi sheshedi.&lt;ref name=&quot;Reel Life&quot; /&gt; Kóp uzamay ol Don ekewi romantikalıq qarım-qatnasta boladı hám 1989-jılı Syu Ellen Lokvud penen birge Londonǵa kóship ketedi, biraq Dj.R.-tıń abıroyına nuqsan keltiretuǵın filmdi shıǵaraman dep qorqıtadı. 1991-jılı Dj.R. Syu Ellen menen Don Lokvud turmıs qurǵanın bildi.&lt;ref name=&quot;Reel Life&quot; /&gt; Djon Ross, onıń ulı Dj.R., keyinirek Londonǵa oǵan hám Donǵa qosıladı. Syu Ellen serialdıń sońǵı epizodında Dj.R túsinde payda boladı, onda ol óziniń burınǵı muhabbatı Nikolas Pirske úylengen tabıslı aktrisa boldı.

1996-jılı onıń Don menen nekesi qıyınshılıqqa ushıraǵanda, Dj.R kólik apatınan qaytıs bolǵannan keyin Syu Ellen ulı menen Dallasqa qaytadı. Dj.R tiri tabılǵanda, Syu Ellen onıń menen tatıwlasadı&lt;ref name=&quot;J.R. Returns&quot; /&gt; Biraq, Dj.R.-tıń óz shańaraǵın manipulyaciya etiw ushın óz ólimin qoldan shólkemlestirilgenin bilgennen keyin, Syu Ellen J.R.-ge qaramastan, [[Bobbi Yuing|Bobbi]] menen Yuing Oil shańaraqlıq kompaniyasında sherikles boladı.&lt;ref name=&quot;J.R. Returns&quot;&gt;{{Cite news|title=TV WEEKEND; To Recap, J.R. Is Older; Pam's Still Dead|work=The New York Times| sáne =1998-04-24|url=https://www.nytimes.com/1998/04/24/movies/tv-weekend-to-recap-j-r-is-older-pam-s-still-dead.html?scp=5&amp;sq=bobby%20ewing&amp;st=cse|access-date=2010-08-31|first=Anita|last=Gates}}&lt;/ref&gt;. 1998-jılı Syu Ellen Yuing Oil kompaniyasınıń bas direktorı boldı.

=== Dallas (2012 Teleserialı) ===
Syu Ellen Dallastaǵı kúshli hayalǵa aylandı, tabıslı ǵárejet jıynaw mapazların alıp barıp, ataqlı texaslılar menen baylanıslar ornatadı. Onıń jetiskenligi onı Texas gubernatorlıǵına saylawǵa kandidatın qoyıwǵa alıp keldi, saylaw aldı kampaniyası tárepdarları onı qollawǵa tayar. Biraq bul jetiskenlikke qaramastan, Syu Ellen Djon Rosstı tárbiyalap otırǵan ana retinde islegen qátelikleri ushın qattı ókinedi hám onıń jaǵdayın jaqsılaw ushın hámmesin isleydi. Dj.R.-ni sońǵı jılları birinshi ret kórgende, romantikalıq qátelikler menen nostalgiyanıń qısqa máwriti boladı. Biraq Syu Ellen [[J. R. Yuing|Dj.R.]]-nıń [[Kliff Barns]] qalaǵa qaytıp kelgende ózgerdi degen maǵlıwmatlarınan saq boladı. Sonnan keyin kásiplesi hám geyde Djon Rosstıń súyiklisi Veronika Martinesti balkonnan iyterip jiberip óltirgende, Syu Ellen ólimdi óz-ózine qol jumsaw dep anıqlaw ushın medicinalıq ekspertke para berip, Enniń burınǵı kúyewi Xarris Raylandtan qollaw izleydi. Keyinirek Xarris Syu Ellenniń isenimli jeńisin óz paydasına paydalanıwdı rejelestiredi hám taza keńseni basqarıwdı qáleydi, Syu Ellen Annıń járdemine súyenedi, ol keyinirek Xarristiń óz qılmısların moyınlaǵanı hám onı boysınatuǵın jerge jaylastırǵanı tuwralı jazba aladı.

Ekinshi máwsimde Xarris Ennge lentaǵa almastırıw retinde urlanǵan qızı tuwralı informaciyanı usınǵan waqıtta qaytadan ústemlikke iye boladı, Syu Ellen Ennge alǵa júriwdi aytadı. Biraq onıń jasırın paraxorlıǵı saylaw qarsańında payda boladı hám ol saylawda hám onıń fondına on eki donordan ayırıladı. Túrmege túsiw múmkinshiligine hám ulıwma azaplaw menen masqaraǵa ushırap, ol ózine bir stakan sharap quyadı (original seriyada onıń eń jaqsı kóretuǵın awqatı araq boldı). Degen menen, ol onı ishpey turıp, Dj.R menen Djon Ross keledi, Dj.R. onıń járdemi menen jaǵdaydı dúzetiwge wáde berip, onıń kúshli hayal ekenin eske saladı. Olar ketkennen keyin ol sharaptı tógip taslaydı hám onıń ornına Ennen jubatıw izleydi. J.R. shantaj arqalı ayıptı alıp taslawǵa qábiletli hám oǵan alǵıs bildirgennen keyin Syu Ellen onı shayǵa shaqıradı, bul olardıń burınǵı romantikasınıń ushqını qayta janǵan sıyaqlı. Keyinirek ol Djon Rossqa járdemge keledi hám oǵan burınǵı dostı Elena Ramostı kompaniyadan iyterip, jańadan qurılǵan Ewing Energies baqlawın támiyinlewge járdemlesedi. Bobbi, Enn hám Kristoferdiń tilek ótinishlerine qaramastan, ol solay etedi.

[[J. R. Yuing|Dj.R]] óltirilgennen keyin, Syu Ellen júrek qayǵısına túsedi hám eske alıw máresiminen keyin qaytadan ishimlikke beriledi. Ol oǵan jazǵan xatın oqıydı hám túnde onıń bólmesinde jalǵız qaladı. Onıń janaza máresiminde ol xattı dawıslap oqıydı, onda Dj.R Syu Ellenge óziniń sheksiz súyispenshiligin járiyalap, onnan basqa imkaniyat soraydı. Júregi jaralanǵan Syu Ellen Dj.R-ǵa degen sheshilmegen sezimin ashıp, eger ol óltirilmese, onıń menen baxıtlı túrde qayta qosılar edim dep málimleydi. Sonnan keyin ol onıń tabıtına qulap, onıń ómiriniń muhabbatı ekenin aytadı.

Kóp uzamay, Syu Ellenniń alkogolizmi qaytadan baslanadı hám onıń bul másele menen gúresi úshinshi máwsimdegi qaytalanatuǵın temaǵa aylanadı, bul onıń ulı menen qarım-qatnasına qıyınshılıq keltiredi. Aqırında, ol Dj.R ólimi jaǵdaylarına baylanıslı haqıyqattı biledi hám onıń keselligin hám sońǵı rejelerin jaqsı bilmey qalǵanlıǵınan [[Bobbi Yuing|Bobbi]] menen Bumǵa ashıwlanadı, biraq keyinirek túsinedi.

== Jazbalar ==

* {{Cite book|title=Dallas: The Complete Story of the World's Favorite Prime-Time Soap|author=Curran, Barbara A.|year=2005|publisher=Cumberland House Publishing|isbn=978-1581824728}}

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Kino álemi]]
[[Kategoriya:Dallas (teleserial)]]</text>
      <sha1>spkw5uvyo4l5vgc2r9ory2ilhy30yrs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pem Yuing</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20894</id>
    <revision>
      <id>232700</id>
      <parentid>232572</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T11:05:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>232700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53195" sha1="1ketx15j1nwar8aj1tf26lin80swkmd" xml:space="preserve">[[Fayl:Victoria_Principal_at_the_39th_Emmy_Awards_cropped.jpg|oñğa|nobaý|257x387 nükte|[[Viktoriya Principal]] - Pamela Yuing rolinde.]]
'''Pamela Djeyn «Pem» Barns Yuing''' — [[CBS]] tiń «&lt;nowiki/&gt;[[Dallas (teleserial)|Dallas]]&lt;nowiki/&gt;» teleserialındaǵı oydan shıǵarılǵan qaharman. Aktrisa [[Viktoriya Principal]] Pamela rolin oynaydı, ol 1978-jıl 2 aprelde birinshi ret efirge shıqqan «Diggerdiń qızı» dep atalatuǵın birinshi epizodta dáslepki ret payda boldı. Dallas [[Texas]] shtatınıń, [[Dallas]] qalasındaǵı bay Yuing shańaraǵınıń sınaqlarınan keyin boldı, ol jerge Pem  turmısqa shıǵadı. Principal Pemdi 1987-jılı onınshi máwsim sońına shekem oynadı, onda qaharman kóligi butan hám propan júk kóteretuǵın júk mashinasına soqlıǵısıp, onıń denesi qattı kúydi. Bir jıldan keyin, qaharmandı serialdan shıǵarıwǵa háreket etiwde aktrisa Margaret Mayklz qısqasha oynadı&lt;ref name=&quot;IGN&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://tv.ign.com/articles/894/894682p1.html| bet = Family Guy Flashback: &quot;Da Boom&quot; Review| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090312095730/http://tv.ign.com/articles/894/894682p1.html| arxivsáne = 2009-jıl 12-mart | avtor = Haque, Ashan (2008)| jumıs = IGN| baspaxana = News Corp.| qaralǵan sáne = 2010-jıl 31-avgust }}&lt;/ref&gt;. Pamela-nıń birinshi máwsimdegi syujetlik tarmaqları onıń jańa kúyewi [[Bobbi Yuing]] ([[Patrik Daffi]]) menen bolǵan qarım-qatnasına hám Yuing shańaraǵı ishindegi kóp gúmanlı hám dushpanlıǵına qarsı gúresi itibardı qaratadı. Pamela-nıń Bobbiǵa bolǵan muhabbatı, eki dushpan shańaraqtan shıqqan eki adamnıń bir-birine ashıq bolıwı menen, Romeo menen Djulettaǵa uqsaslıǵı menen belgili, shouda bolǵan waqıtında kúshli qaharman qásiyeti bolıp qaladı.

«Dallas» teleserialınıń dáslepki jıllarında, Principal óz qaharmanına tereńlik qosıw ushın sharalar qabılladı. Ol dáslebinde aktyorlar toparı menen júda alıs boldı hám olar onı unatpaydı dep oylaǵan. Serial prodyuseri Leonard Katcman bul másele boyınsha onıń menen júzbe-júz kelip, ol bılay dedi: «Maǵan barlıǵı unaydı. Men Yuingke turmısqa shıqqan Pem Barns sıyaqlı ózimdi biytanıs adamday sezingim keledi.» dep aytqan. Principal sonday-aq  óz qaharmanın  jetilistiriw ushın basqa usıllarǵa da itibar beredi, mısalı, Texas akcentin jetilistiriw ushın  dawıs sabaqlarına barǵan&lt;ref name=&quot;Dallas: The Complete Story p-14&quot; /&gt; [[Patrik Daffi]] diń  qaharmanı Bobbi menen bolǵan qarım-qatnası  show-dıń tiykarǵı bólegi boldı hám Daffi bir jıldan keyin óltirilgennen soń, 1986-jılı «Dallas» serialına qaytqanda,  barlıq aldınǵı jıl Pem-niń túsine aylanǵan.&lt;ref name=&quot;Soap Staple&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.ugo.com/movies/dream-sequences-dallas| bet = Best Dream Sequences| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120213233305/http://www.ugo.com/movies/dream-sequences-dallas| arxivsáne = 2012-jıl 13-fevral | sáne = 2009-jıl 11-fevral | jumıs = [[UGO Networks]]| baspaxana = [[IGN]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 15-mart }}&lt;/ref&gt;.

Principal Pamela roli ushın 40-«Altın Globus» sıylıqlaw saltanatında «Teleserialdaǵı ayrıqsha aktrisa» kategoriyasında «Altın Globus» nominaciyası ushın unamlı pikirler aldı. Ol 1986-jılı «Praym-taym seriyasındaǵı eń jaqsı baslı roldegi  ayrıqsha aktrisa» ushın «Soap Opera Digest»  sıylıǵına talaban boldı, al 1988-jılı [[Patrik Daffi]] menen birge «Súyikli super-jup: Praym-taym» ushın talaban boldı&lt;ref name=&quot;TV.com&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.tv.com/people/victoria-principal/trivia/| bet = Victoria Principal Trivia and Quotes| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120118023917/http://www.tv.com/people/victoria-principal/trivia/| arxivsáne = 2012-jıl 18-yanvar | avtor = TV.com Staff| sáne = 2009-jıl 12-avgust | baspaxana = [[TV.com]]| qaralǵan sáne = 2011-jıl 16-mart }}&lt;/ref&gt;. MSN.com saytınan Xel Eriksonıń pikirinshe, Pamela serialdan ketiwi ashıq ekenligin hám auditoriyanı iliwli turǵan jaǵdayda qaldırǵanın aytadı.

== Qatnasıwshılardı tańlaw hám dóretiwshilik ==

=== Tariyxı ===
Dallas dóretilmesten aldın, film avtorı David Djeykobs bul kórsetiwdiń qanday bolıwın elesletetuǵını haqqında ápiwayı basqa pikirge iye edi. Ol &quot;shańaralıq máseleler hám orta klass dárejesindegi qarım-qatnaslardı úyreniw&quot; tiykarında televizion teleshou jaratıwdı qálegen. Dáslepki waqıtta, óndiriwshi kompaniya [[CBS]] onıń dáslepki ideyasın qabıl etpedi, sebebi olar efirge bay qaharmanları bar bir nárse &quot;jaltıraǵan&quot; qoyıwdı qálegen edi. Dallastıń tabısınan keyin, Djeykobstıń dáslepki ideyası keyinirek Dallastıń spin-offi bolǵan Knots Landing kórsetiwine aylandı. Ol dáslebinde Texastaǵı serialdıń tiykarǵı qaharmanı etip Pamelanı oylaǵan edi. Bul rol arnawlı túrde aktrisa Linda Evans ushın jaratılǵan hám belgisiz waqıtqa shekem &quot;The Untitled Linda Evans Project&quot; dep ataladı, ol Indianapoliste ótetuǵın edi. Ol onıń qaharmanın &quot;bay Texas shańaraǵına turmısqa shıqqan albıraǵan hayal&quot; dep súwretlegen. Yuing shańaraǵınıń tariyxın jaratqannan keyin, Djeykobs kórsetiwdi tek Pamela qaharmanı dógereginde qurıwdıń múmkin emesligin túsine basladı. Ol filmdi pútkilley shańaraq hám olardıń Dallas, Texasta jasawshı bay neft adamları sıpatındaǵı ómiri dógereginde qurıwdı qáledi. Evans aqırında bul roldi almadı, biraq ironiyalı túrde keyinirek ol Dallasqa básekiles serial bolǵan Dynasty kórsetiwinde Krystle Karrington rolinde oynawǵa bardı&lt;ref name=&quot;SOE&quot;&gt;{{Cite book|last=Schemering|first=Christopher|title=[[The Soap Opera Encyclopedia (Schemering book)|The Soap Opera Encyclopedia]]| sáne =September 1985|pages=80–81)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=The ''Dynasty'' That Could Have Been|date=May 25, 2011|first=Alex|last=Mar}}&lt;/ref&gt;.

=== Kasting ===
Djeykobs Evanstiń Pam rolinde oynamaytuǵının sheshkennen keyin, ol bul roldi oynaw ushın basqa aktrisa izley basladı. Aqır-aqıbetinde, bul roldi sol waqıtta 28 jasındaǵı aktrisa Viktoriya Principal jеńip aldı. Principal bul roldi kúndizgi televiziyada ataqları shıqqan basqa finalshı Djudit Chapmanǵa qaraǵanda utıp aldı. Principaldıń Fantasy Island kórsetiwinde oynawınan az waqıt ótkennen keyin, onıń bir dostı oǵan Dallas haqqında hám &quot;onda sizge arnap jazılǵan rol bar&quot; dep ayttı&lt;ref name=&quot;Dallas: The Complete Story p-8-9&quot; /&gt; Aqırında, Principal scenariydiń kóshirmesin aldı hám &quot;onı oqıp, [meniń dostım] tolıq haq edi dep oyladım&quot;. Ózin ózi agent sıpatında kórsete otırıp, ol Dallas serialınıń prodyuserlerı menen ushırasıw belgiledi. 1979-jılı atqarıwshı prodyuserlerdiń biri [[Li Rich]] bılay dep eske túsiredi: &quot;Bizler Viktoriya haqqında kóp gúrrińler esitken edik. Bul kishi qala. Viktoriyanıń ótmishi, onıń aytıwınsha, artıqmashılıq edi. Bizler onıń ómirdi kórgenin hám roldi túsine alatuǵının sezdik.&quot;&lt;ref name=&quot;Dallas: The Complete Story p-8-9&quot; /&gt; Djeykobs keyin bılay dedi: &quot;Viktoriya, barlıq aktyorlardıń ishinde, bul rolge eń kúshli talap qoyǵan edi. Hám usı qatańlıq onıń obrazınıń bir bólimi bolıp qaldı.&quot; Dallasta oynawdan aldın, Principal bir neshe kinofilmler hám arnawlı televizion kórsetiwlerde kishi rollerde oynap kórgen edi.&lt;ref name=&quot;Victoria Principal Credits&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.tvguide.com/celebrities/victoria-principal/credits/178320| bet = Victoria Principal: Celebrity Credits| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110828161000/http://www.tvguide.com/celebrities/victoria-principal/credits/178320| arxivsáne = 2011-jıl 28-avgust | jumıs = [[TV Guide]]| baspaxana = United Video Satellite Group| qaralǵan sáne = 2012-jıl 10-mart }}&lt;/ref&gt;. Bul jumıslar qatarına 1974-jılǵı &quot;Jer silkiniwi&quot; hám 1977-jılǵı &quot;Fantasy Island&quot; kiredi.&lt;ref name=&quot;Victoria Principal Credits&quot; /&gt;

1977-jılı Aaron Spelling Principalǵa óziniń Fantasy Island televizion teleserialınıń pilot bóliminde rol usındı, ol bunı qabıl etti, biraq ol shártnamada roldiń jazıp alınıwın talap etti, sebebi ol huqıq fakultetine oqıwǵa kiriwdi jobalastırǵan edi. Biraq, ol Dallastıń pilot bólimine buyırtpa scenariyin aldı hám onıń káriyeraǵa bolǵan umtılısları ózgerdi. Principal 2004-jılı TV Guide Network kanalına túsindirgenindey: &quot;Men aktyorlıqtı taslap, agent bolǵan edim hám huqıq fakultetine baratır edim, biraq dostım Dallas scenariyin ákelip bergende, men onı oqıdım. Oqıp bolǵanımda, ómirimniń ózgergenin bildim - bul rol meniki edi. Sonlıqtan men [kasting] adamına qońıraw etip: &quot;Men birewdi jiberemen&quot; dedim. Ol: &quot;Kimdi?&quot; dep soradı. Men: &quot;Tek atımdı jazıń. Bul táshwish boladı&quot; dedim. Hám bul haqıyqattan da táshwish boldı - men ózim menen keldim! Men ózimdi usı rol ushın jiberdim!&quot;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.tvguide.com/news/dallas-victoria-principal-39025/| bet = Victoria's Dallas Secrets Revealed! – TV Guide&lt;!-- Bot generated title --&gt;| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210120221246/https://www.tvguide.com/news/dallas-victoria-principal-39025/| arxivsáne = 2021-jıl 20-yanvar | qaralǵan sáne = 2020-jıl 20-fevral }}&lt;/ref&gt; Principal [[CBS]] tarmaqta 1978-jıldan 1991-jılǵa shekem efirge shıqqan uzaq waqıt dawam etken prime-time TV soap opera seriyası Dallas teleserialında Pamela Barnes Yuing rolinde oynawǵa muwapıq boldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://people.com/tv/victoria-principal-dallas-40-years-later/| bet = Victoria Principal, Now Rescuing Animals on Her California Ranch, Revisits Dallas 40 Years Later| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180527202517/https://people.com/tv/victoria-principal-dallas-40-years-later/| arxivsáne = 2018-jıl 27-may | qaralǵan sáne = 2018-jıl 27-may }}&lt;/ref&gt;.

[[Patrik Daffi]], Pamelanıń ekrandaǵı muhabbatı rolinde oynaǵan, Principaldı kórgen waqtında-aq bul roldiń ol ushın ideal ekenin bildi. Ol Pamela roliniń finalshılarınıń biri &quot;Nyu-Yorktan kelgen júdá talantlı jas aktrisa... [ol] haqıyqattan da jaqsı edi&quot; dep eske túsirdi. [Keyin], Viktoriya Principal men kórgen eń tar djinsı hám eń tar kóylek kiygen halda kirip keldi. Men tek: &quot;Sálem, Pem&quot; dedim. Onıń Pem Yuing bolatuǵının bildim.&quot; Prodyuserlerden Michel Filerman (Knots Landing hám Falcon Crest) bılay dep pikir bildirdi: &quot;Principal bul roldi shınında da qáledi... hám onı alıw ushın qattı miynet etti. Hám onda jeńiske alıp baratuǵın adamgershilik bar. Hám kamera onı júdá jaqsı kóredi. Bul júdá áhmiyetli.&quot;&lt;ref name=&quot;Dallas: The Complete Story p-8-9&quot; /&gt; Pilot bólimdi súwretke túsiriw waqtında, Principal Lyucy Yuing rolinde oynaǵan jasóspirim aktrisa Charlin Tilton menen júdá jaqın bolıp ketti. Principal bılay dep túsindirdi: &quot;Súwretke túsiriw ornı Tilton ushın qıyın boldı, ol tek on jeti jasta edi hám burın úyinen ketip kórmegen edi&quot;.

Dallastıń on tórt máwsiminiń onında kóringennen soń, Principal serialdan basqa jumıslar menen shuǵıllanıw ushın ketiwdi qáleytuǵının bildirdi hám shártnamasın uzaytpawdı sheshti&lt;ref name=&quot;Principal Leaving&quot;&gt;{{Cite news|title=Victoria Principal Leaving ''Dallas''|work=The Milwaukee Journal| sáne =January 29, 1987|location=[[Milwaukee, WI]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Victoria Principal Leaving ''Dallas''; Liz and George teaming for film&quot;&gt;{{Cite news|title=Victoria Principal Leaving ''Dallas''; Liz and George teaming for film|work=[[The Lakeland Ledger]]|date=January 30, 1987|location=[[Lakeland, FL]]}}&lt;/ref&gt;. Sol waqıtta atqarıwshı prodyuseri bolǵan Leonard Katcman endi shoudıń tiykarǵı qaharmanlarınıń birin joǵaltıw máselesi menen júzbe-júz boldı. Dáslep, Principaldıń ketiwi &quot;shártnama sóylesiwlerindegi ápiwayı tosqınlıq&quot; dep kórsetildi. Principaldıń agenti onıń ketetuǵını haqqında xabar bergen bolsa da, Lorimar ketiwdiń &quot;finanslıq kelispewshilik&quot; penen baylanıslı ekenin bildirdi. Kórsetiwdiń wákili: &quot;Bizler kelisimge kele almadıq hám endi prodyuserler onıń qatnasıwısız scenariylerdi qayta kórip shıǵıp atır... ol bizdiń aqırǵı usınısımızdı qabıl etpedi&quot; dep pikir bildirdi. The Milwaukee Journal gazetası Principal sol waqıtta basqa jumıslar ushın tayarlanıp atırǵanın, sonıń ishinde óziniń joybarı bar ekenin atap ótti.&lt;ref name=&quot;Principal Leaving&quot; /&gt; Biraq, Principal bılay dedi:&lt;blockquote&gt;
&quot;Men [Dallastı taslap ketiw haqqında] eki jıl dawamında oylandım, hám aqırǵı altı ayda bul maǵan júdá anıq bolıp kórindi. Men túsindim, eger qalsam, meniń jumısım káryerama aylanar edi. Bilesiz be, ayırım adamlar seriyalardıń aqırına deyin qaladı, hám keyin, meniń oyımsha, olar kóbinese jańa múmkinshilikler tabıwda qıyınshılıqlardı basınan keshiredi. Al men Dallastıń keyininde kariyera qurmaqshı edim. Doslarımdı hám kórsetiwdi taslap ketiwde úlken qayǵı bar - men onnan hesh qashanda zerigip kórmedim - biraq men bul haqqında hesh qanday eki oyda emes edim. Men ózimniń finanslıq jaǵdayıma realistik qarayman. Men jobasız kózdi jumıp ketiwdi qálemedim. Meniń jobalarım tayar. Mende bir telekanaldıń tayar turǵan joybarı bar, ol haqqında házirshe ayta almayman. Bul detektiv drama.&quot; 
&lt;/blockquote&gt;Principal sonday-aq 2004-jılı efirge shıqqan &quot;Dallas Reunion: The Return to Southfork&quot; dep atalǵan Dallas qayta ushırasıw arnawlı filminde bir neshe burınǵı aktyorlar menen qayta ushırastı, bul onıń kórsetiwden ketkennen beri olar menen birinshi ashıq kórinisi boldı&lt;ref name=&quot;Return to Southfork&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.ultimatedallas.com/returntosouthfork/| bet = CBS Special: Return to Southfork| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121006074158/http://www.ultimatedallas.com/returntosouthfork/| arxivsáne = 2012-jıl 6-oktyabr | sáne = 2004-jıl 7-noyabr | jumıs = Ultimate Dallas.com| baspaxana = [[CBS]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 20-mart }}&lt;/ref&gt;.

=== Potencial qaytarıw ===
Digital saytına bergen intervyuda, Sintiya Sidre (kórsetiwdiń atqarıwshı produceri) bılay dep pikir bildirdi: &quot;Bobbydiń burınǵı hayalı - 1978-jıldan 1987-jılǵa shekem Viktoriya Principal oynaǵan - házirgi waqıtta jańarǵan soap operanıń ekinshi máwsiminde payda bolıwı jobalanbaǵan. Bul házirge shekem biziń jobalarımızda joq hám men pútkilley máwsimdi usınıs ettim. Maǵan sol waqıtta [seriya] jańa dem alıwı kerek edi dep kórindi, sonlıqtan men Bobbyǵa jańa hayal bereyik dedim, qanday qazandı aralastırıp atırǵanımdı bilmey. Men jeke ózim [Viktoriya Principal] menen baylanısqa shıqpadım hám meniń biliwimshе, studiya da bunı islemegen, hám meniń oyımsha, onıń buǵan qızıǵıwshılıǵı joq.&quot;

2010-jılı TNT (Warner Bros. Television kompaniyasınıń qız kompaniyası, ol házirgi waqıtta teleserialdıń avtorlıq huqıqına iye) Dallastıń jańa, jańalanǵan seriyasın islep shıǵaratuǵının járiyaladı&lt;ref name=&quot;People.com&quot; /&gt; Jańa seriya dáslepki seriyanıń dawamı bolıp, tiykarınan [[J. R. Yuing|J.R. Yuingtiń]] ulı Djon Ross Yuing III hám Bobby Yuing hám Pemniń asırap alǵan ulı Kristofer Yuing dógereginde qurılǵan, degen menen dáslepki seriyanıń bir qansha juldızları óz rollerinde qayta payda boladı&lt;ref name=&quot;People.com&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.people.com/people/article/0,,20463058,00.html| bet = Will You Watch the New Dallas Reboot?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121017065800/http://www.people.com/people/article/0,,20463058,00.html| arxivsáne = 2012-jıl 17-oktyabr | sáne = 2011-jıl 2-fevral | jumıs = [[People (magazine)|People]]| qaralǵan sáne = 2011-jıl 4-fevral }}&lt;/ref&gt;. Dallas dawamınıń 2012-jılı iyunda efirge shıǵıwı belgilengende, Principaldıń Pem sıpatında serialǵa qaytıwı múmkin degen mısh-mıshlar tarqala basladı&lt;ref name=&quot;Victoria Principal back in Dallas?&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.ultimatedallas.com/dallasnews/2011/11/18/victoria-principal-back-in-dallas/| bet = Actress Victoria Principal back in ''Dallas''?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120401134614/http://www.ultimatedallas.com/dallasnews/2011/11/18/victoria-principal-back-in-dallas/| arxivsáne = 2012-jıl 1-aprel | sáne = 2011-jıl 18-noyabr | jumıs = Ultimate Dallas.com| baspaxana = [[CBS]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 22-mart }}&lt;/ref&gt;. 2012-jıl 28-martta Yahoo.com Principaldıń kórsetiwge qaytıwı anıq múmkinshilik ekenin xabarladı&lt;ref name=&quot;OMG.com&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://uk.omg.yahoo.com/news/principal-frame-shock-dallas-return-181211742.html| bet = Principal in the Frame For Shock ''Dallas'' Return| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130318141909/http://uk.omg.yahoo.com/news/principal-frame-shock-dallas-return-181211742.html| arxivsáne = 2013-jıl 18-mart | sáne = 2011-jıl 2-fevral | jumıs = [[omg!]]| baspaxana = [[Yahoo! News]]| qaralǵan sáne = 2011-jıl 4-fevral }}&lt;/ref&gt;.

Olar bılay dedi: &quot;Viktoriya Principal ápsanalıq drama seriyası Dallasqa tásirli qaytıwı múmkin, [[Patrik Daffi]] hám Djessi Metkalf juldızları prodyuserlerdiń onı kórsetiwdiń keleshektegi qayta isleniwinde kóriwdi qáleytuǵının aytıp qoyǵannan keyin. Aktrisanıń qaharmanı Pamela Yuing 1987-jılı seriyadan alıp taslandı, tamashagóylerge onıń Texas dinastiyasınan qashqannan keyin jasawına bir neshe ay qalǵanı aytılǵan edi.&quot;&lt;ref name=&quot;OMG.com&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://uk.omg.yahoo.com/news/principal-frame-shock-dallas-return-181211742.html| bet = Principal in the Frame For Shock ''Dallas'' Return| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130318141909/http://uk.omg.yahoo.com/news/principal-frame-shock-dallas-return-181211742.html| arxivsáne = 2013-jıl 18-mart | sáne = 2011-jıl 2-fevral | jumıs = [[omg!]]| baspaxana = [[Yahoo! News]]| qaralǵan sáne = 2011-jıl 4-fevral }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://uk.omg.yahoo.com/news/principal-frame-shock-dallas-return-181211742.html &quot;Principal in the Frame For Shock ''Dallas'' Return&quot;]. ''[[omg!]]''. [[Yahoo! News]]. February 2, 2011. [https://web.archive.org/web/20130318141909/http://uk.omg.yahoo.com/news/principal-frame-shock-dallas-return-181211742.html Archived] from the original on March 18, 2013&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;February 4,&lt;/span&gt; 2011&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; Qosımsha bólimde olar bılay dedi: &quot;Biraq syujet ashıq qaldırılǵan edi, hám endi Principal – serialdıń dáslepki quramınıń usı jılı keyinirek qayta isleniwge kelisim bermegen jalǵız aman qalǵan aǵzası – jarılıs syujeti menen Dallasqa qaytarılıwı múmkin.&quot;&lt;ref name=&quot;OMG.com&quot; /&gt; Djessi Metkalf bılay dedi: &quot;Ol (qaytıp kelmedi) – ol ele qaytıp kelgen joq. Biraq men kórsetiw prodyuserleri ushın bul ashıq miratnama dep oylayman.&quot;&lt;ref name=&quot;OMG.com&quot; /&gt;

Yahoo.com xızmetkerleri Principaldı jańa Dallastıń &quot;bir úlken jetispeytuǵın bólegi&quot; dep atadı hám keleshekte múmkin qaytıwdıń bolatuǵının ayttı, kritikalıq túrde bılay dep: &quot;Drama. Sır. Qızıǵıwshılıq. Atap aytqanda, Viktoriya Principal qay jerde?&quot;&lt;ref name=&quot;Staff&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://tv.yahoo.com/news/-missing-from--dallas---victoria-principal.html| bet = Missing From 'Dallas': Victoria Principal| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120625005634/http://tv.yahoo.com/news/-missing-from--dallas---victoria-principal.html| arxivsáne = 2012-jıl 25-iyun | avtor = Zap, Claudine| sáne = 2012-jıl 20-iyun | jumıs = The Staff of [[Yahoo.com]]| baspaxana = [[Yahoo! News]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 25-iyun }}&lt;/ref&gt; Entertainment Weekly jańa seriyanı kórip shıǵıp, Principal dáslepki qaharman Pem sıpatında &quot;sózsiz saqlanǵanın&quot; ayttı. Digital Spy saytınıń wákili Morgan Djeffri Principaldıń joybarǵa qızıǵıwshılıǵı joq bolǵanlıǵı sebepli jańa seriyaǵa qaytıwı &quot;itimallıǵı tómen&quot; ekenin, biraq esik bárqulla ashıq bolatuǵının ayttı. Ol bılay dedi: &quot;Ol bul onı qızıqtırmaytıǵının bildirdi.&quot;&lt;ref name=&quot;DS&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.digitalspy.com/tv/s203/dallas/news/a400156/dallas-exec-doubts-victoria-principal-return-shes-not-interested.html| bet = Dallas' exec doubts Victoria Principal return: 'She's not interested| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120821021945/http://www.digitalspy.com/tv/s203/dallas/news/a400156/dallas-exec-doubts-victoria-principal-return-shes-not-interested.html| arxivsáne = 2012-jıl 21-avgust | avtor = Jeffrey, Morgan| sáne = 2012-jıl 17-avgust | jumıs = [[Digital Spy]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 20-avgust }}&lt;/ref&gt;

== Minezdi rawajlandırıw ==

=== Tegi hám tulǵası ===
[[Fayl:Victoria_Principal_at_the_39th_Emmy_Awards_cropped.jpg|oñğa|nobaý|293x293 nükte|[[Viktoriya Principal]] Pamelanıń Dallas dawamında áhmiyetli túrde rawajlanǵanın atap ótti.]]
Pamela qaharmanı Dallas ushın tiykarǵı fundament boldı; soap dáslepki qurılǵan Barns/Yuing shańaraǵınıń tiykarǵı bólegi edi. 1978-jılı serialdıń basında Pamela neft baronı [[Djok Yuing]] hám [[Miss Elli Yuing|Miss Elli Yuingtiń]] eń kishi ulı [[Bobbi Yuing|Bobbi Yuingtiń]] jańa turmısqa shıqqan hayalı edi. Qaharmannıń qıyalıy tariyxı serial arqalı hám Yuing shańaraǵı menen Barns shańaraǵınıń tariyxın súwretlegen televiziya ushın arnawlı islengen &quot;Dallas: Dáslepki jıllar&quot; filmi arqalı aytılǵan&lt;ref name=&quot;Fandango Synopsis&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.fandango.com/dallas| bet = ''Dallas'' (TV Series) Synopsis| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180705092851/https://www.fandango.com/dallas| arxivsáne = 2018-jıl 5-iyul | jumıs = [[Fandango (ticket service)]]| baspaxana = [[Comcast]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 10-mart }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RT&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.rottentomatoes.com/m/dallas_the_early_years/| bet = ''Dallas: The Early Years'' – Rotten Tomatoes| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130529132911/http://www.rottentomatoes.com/m/dallas_the_early_years/| arxivsáne = 2013-jıl 29-may | jumıs = [[Rotten Tomatoes]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 10-mart }}&lt;/ref&gt;. &quot;Dallas: Dáslepki jıllar&quot; [[Djok Yuing]] penen Pamelanıń ákesi Villard &quot;Digger&quot; Barns arasındaǵı uzaq dawam etken dushpanlıqtıń tariyxın hám Pamelanıń qanday tárbiyalanǵanın súwretledi.&lt;ref name=&quot;RT&quot; /&gt; Keyin, Diggerdiń ólimi aldı halında, Pamela Diggerdiń onıń biologiyalıq ákesi emesligin, al onıń biologiyalıq ákesi Xatch MakKini ekenin biledi. Xatch MakKini Pamelanıń anası Rebekka Barns Diggerge turmısqa shıqqan waqtında onıń menen baylanısta bolǵan edi. Digger olardı birge uslaydı hám ashıwı menen Xatchti atıp óltirip, onıń denesi Sautfork jerinde kómedi. Soń Digger Pamelanı óz qızı sıpatında tárbiyalap, onıń nızamlı ákesi boladı. Pamelanıń anası Rebekka Pamela bir jasqa tolǵanda sırlı jaǵdaylarda Diggerdi hám balaların taslap ketedi, Diggerge ol ólgen dep oylaw tásirin qaldıradı. Pamela hám Kliff ekewi de Digger hám Diggerdiń qarındası, olardıń ájapası Meggi tárepinen tárbiyalanǵan

Barnes shańaraǵınıń aǵzası sıpatında, Pamela dáslep [[Bobbi Yuing|Bobbi Yuingke]] turmısqa shıqqannan hám jańa kúyewi menen jasawǵa Sautfork ranchosına kóshkennen keyin, qarsılas Yuing shańaraǵı tárepinen gúmanlanıw hám dushpanlıq penen qabıl etildi. Pamelaǵa qarata eń kúshli dushpanlıq Bobbidiń úlken ájaǵası [[J. R. Yuing|J.R. Yuingten]] keldi. Ol para beriw hám qorqıtıw usılları menen Pamelanı Sautfork ranchosınan quwıp shıǵarıwǵa háreket etti, sonday-aq Bobbiǵa Pamelanıń burınǵı dostı Rey Krebbs penen baylanısı bar dep isendiriwge urındı. Principal, óz qaharmanınıń shańaraqqa sırttan qarawın kórsetiwdi qálep, bunı aktyorlar menen birge súwretledi. Leonard Katcman onı &quot;dúnyadaǵı eń jalǵız hayal&quot; dep súwretledi. Katcman Principaldan nege basqalardan bóleklengenin soraǵanda, ol jaǵdaydı bılay túsindirdi: &quot;Bir waqıttan keyin, men 'Bálkim, ol bizdi jaqsı kórmeydi' dep oyladım. Men onı kóriwge bardım. Ol: 'Yaq, men hámmeni jaqsı kóremen. Tek men Pem Barns sıyaqlı sırttan kelgen adam sıyaqlı sezingim keledi, Yuingke turmısqa shıqqan bolsam da'&quot; dedi. Principal sonday-aq óz qaharmanın jaqsılaw ushın basqa usıllardan da paydalandı, mısalı, Texas akcentin jetilistiriw ushın sóylew sabaqlарın aldı.&lt;ref name=&quot;Dallas: The Complete Story p-14&quot; /&gt; Kásiples aktyor Patrik Daffi talladı: &lt;blockquote&gt;
&quot;Ol sırlı, biraq onıń sırlılıǵı sebepli mende hesh qashanda jaman tájiriybe bolmadı dep aytıwım kerek. Ol bir márte túsindirgenindey, bul onıń maqsetli túrde islegenin bildiredi. Aktrisa sıpatında ol jasaǵan tańlaw, Yuing shańaraǵında sırttan kelgen adam rolinde oynap atırıp, ol haqıyqatında da aktyorlar menen sociallıq teńlik jaǵdayında sırttan kelgen adam poziciyasın saqladı. Ol bizlerdiń kóbimiz isleytuǵın sociallıq is-ilajlardı kóp islemedi, sebebi biz birge júdá kóp waqıt ótkeretuǵın edik. Sonlıqtan, usı mániste, ol biziń topardıń sociallıq orayı bolǵan qozǵalıstan bir neshe procent alıs edi. Jılına keminde eki ret Lerry Hegman ekewimiz Kanadaǵa baratuǵın edik - balıq awlaw, ańshılıq saparları hám basqalar. Stiv Kenali da sol toparǵa kiretuǵın edi, hám biz birge baratuǵın edik, Stiv ekewimiz basqa saparlarǵa da birge baratuǵın edik. Biz topar edik, hám [[Linda Grey]] da sol topardıń aǵzası edi. Viktoriya bárqulla azǵana sırtta turatuǵın edi hám bul nárselerde qatnaspaytuǵın edi. Bul onıń óz tańlawı edi hám ol bunı Pamela rolinde oynawına járdem beredi dep esaplaytuǵın edi. Biraq biz birge bolǵan waqıtlarımızda, scenalardı túsiriwdi kútip turǵanda, grimxanada hám basqa jerlerde - bul tek doslarsha bolǵan edi.&quot;&lt;ref name=&quot;UD&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.ultimatedallas.com/dallasinterviews/| bet = Exclusive Interview with ''Dallas'' actor Patrick Duffy| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120319182212/http://www.ultimatedallas.com/dallasinterviews/| arxivsáne = 2012-jıl 19-mart | jumıs = Ultimate Dallas| baspaxana = [[CBS]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 10-mart }}&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;Viktoria Principal Pemniń serial dawamında ózgergenin sezgenin ayttı. Ol bılay dep pikir bildirdi: &quot;Pemniń eki ata-anası joq edi, ákesi araqqumar edi, hám ol umtılǵan hám erisken hárbir nárse ushın haqıyqattan da gúresiw kerek boldı. Bobbi oǵan úylengende, ol qorqaq adamǵa úylenip atırǵan joq edi; ol júdá, júdá ruwxlı edi; ol bárqulla jaqsı adam edi. Men bárqulla Pemdi baǵdarlamanıń moral orayı dep esapladım, biraq ol quramalı edi, ol otlı edi, onıń pikirleri bar edi hám olardan qorqpay ayta alatuǵın edi. Biraq jıllar ótken sayın, [[J. R. Yuing|J.R.]] barǵan sayın jawız bola bergende, scenariy jazıwshıları, hám men, álbette, kórsetiwdiń paydasına nege ekenin túsinemen, Pemniń barǵan sayın jaqsı bolıwı kerek dep esapladı.&quot;&lt;ref name=&quot;VPINT&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.ultimatedallas.com/victoriaprincipal/| bet = Official ''Dallas'' Website : Exclusive Interview with Victoria Principal| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120322131641/http://www.ultimatedallas.com/victoriaprincipal/| arxivsáne = 2012-jıl 22-mart | jumıs = Ultimate Dallas.com| baspaxana = [[CBS]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 11-mart }}&lt;/ref&gt; Onnan qaharmanınıń rawajlanıwına qanday da bir tásir etkenin soraǵanda, ol bılay dedi: &quot;Kórsetiw ádettennen tıs dúnya júzlik ataqqa eriskennen keyin, bizlerdiń hesh birimizde kóp tásir bolǵan joq dep oylayman. Eski naqıldı bilesiz, eger buzılmaǵan bolsa, dúzetpе; men Lorimar Television bunı islep atırǵan bir nárse dep qaraǵanına hám formuladan awıspawdı qálegenine haqıyqattan da isenemen.&quot;&lt;ref name=&quot;VPINT&quot; /&gt;

=== Qarım-qatnaslar ===
[[Fayl:Pam_clutches_Bobby's_dead_body.jpg|solğa|nobaý|200x200 nükte|Túsinde, Pem ([[Viktoriya Principal]]) mashina urǵannan keyin Bobbidi qushaqlaydı.]]
Pamelanıń [[Bobbi Yuing|Bobbi Yuingke]] turmısqa shıǵıwı onıń xarakterin túsiniw ushın oraylıq áhmiyetke iye. Jup Dallas serialı birinshi ret efirge shıqqanda, 1978-jılı kórsetiwdiń ashılıw scenasın islep shıǵardı, onda Bobbi jańa kelinin Djok hám [[Miss Elli Yuing]] penen tanısıw ushın úyge alıp keledi&lt;ref name=&quot;Duffy Leaving&quot; /&gt; Olardıń quramalı qatnasıqları kóbinese Shekspirdiń Romeo hám Djulettasınıń qatnasıqlarına salıstırılǵan. Seriya avtorı Devid Djeykobstan bul parallel qatnasıqlardı bastan oylaǵan ba dep soraǵanda, ol: &quot;Awa, ayıplıman (kúledi)&quot; dep juwap berdi.&lt;ref name=&quot;DJINT&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.ultimatedallas.com/backstage/behind8.htm| bet = Official ''Dallas'' Website : Exclusive Interview with David Jacobs| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120529001055/http://www.ultimatedallas.com/backstage/behind8.htm| arxivsáne = 2012-jıl 29-may | jumıs = Ultimate Dallas.com| baspaxana = [[CBS]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 11-mart }}&lt;/ref&gt;. William Shekspirdiń Romeo hám Djulettasındaǵı eki dushpan shańaraq - Montekkilar hám Kapulettiler menen baylanıslar bar. Bul shańaraqlar dushpanlasqan Barns hám Yuing shańaraqların bildiredi, bunda Pamela Djuletta Kapuletti, al Bobbi Romeo Montekki sıpatında súwretlengen&lt;ref name=&quot;DJINT&quot; /&gt; Patrik Daffidiń aytıwınsha, dárriw Principal menen juplasıw qıyın boldı. Ol bılay dedi: &quot;Biz úziliksiz báseki halatta boldıq. Biz kamera aldında júdá kólemli edik, hám bul kúshleniwge alıp keldi.&quot;&lt;ref name=&quot;Duffy Leaving&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.people.com/people/archive/article/0,,20090672,00.html| bet = Patrick Duffy Bids Bye-Bye to Bobby in the Hottest Dallas Cliff-Hanger Since J.R. Got Shot| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120716035753/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20090672,00.html| arxivsáne = 2012-jıl 16-iyul | avtor = Michelle Green| sáne = 1985-jıl 13-may | jumıs = [[People (magazine)|People]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 15-mart }}&lt;/ref&gt;. Biraq, olardıń ekrandan tıs qatnasları serialdıń úshinshi máwsiminde áhmiyetli dárejede jaqsılandı. Daffi bılay dep túsindiredi: &quot;Men oǵan húrmet sezimin rawajlandırdım, hám meniń oyımsha, ol birinshi ret maǵan isene basladı. Serialdaǵı eń jaqsı scenalardan bir neshewi Viktoriya ekewimiz arasında boldı, hám olar bir-birimiz benen qolaylı sezgenimizden keyin júz berdi.&quot;&lt;ref name=&quot;Duffy Leaving&quot; /&gt;

Pamela hám Bobbidiń qarım-qatnasları serial dawam etken hám rawajlanǵan sayın áhmiyetli túrde ózgerdi. Konflikt jaratıw ushın, prodyuserler jup ushın drama jaratıw maqsetinde [[Priscilla Presli]] (Djenna Ueyd) hám Djon Bek (Mark Grayson) aktyorların alıp keldi&lt;ref name=&quot;JBINT&quot; /&gt; Aqır-aqıbetinde, eki qaharman ajırastı hám óz jolları menen ketti. Yuing Oil kompaniyasına aralasqannan soń, Bobbi Pemdı ekinshi orınǵa qoyıp, kompaniyanı birinshi orınǵa qoydı. People jurnalı menen bolǵan intervyuda Principal bılay dedi: &quot;Men Bobbidiń Pemǵa bunday qatnasına shıdamaǵan bolar edim.&quot;&lt;ref name=&quot;Dallas Darling&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.people.com/people/archive/article/0,,20078929,00.html| bet = The Dallas Good Girl, Victoria Principal, with the Party Girl Past, Regrets Nothing| arxivurl = https://web.archive.org/web/20111210020421/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20078929,00.html| arxivsáne = 2011-jıl 10-dekabr | avtor = David Gritten| sáne = 1981-jıl 30-mart | jumıs = [[People (magazine)|People]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 15-mart }}&lt;/ref&gt;. Ol jáne qosıp: &quot;Biziń nekemiz endi jumıs islemeydi hám men ajırasıwdı qáleymen&quot; dedi&lt;ref name=&quot;Dallas Darling&quot; /&gt; Jup ajırasıwǵa qarap baratırǵanda, Pamela Mark Grayson (Djon Bek oynaǵan) menen jańa qarım-qatnas basladı. Dallas prodyuserleri tamashagóylerdiń Pemniń ómirindegi jańa muhabbat qatnasıqtı qollap-quwatlaw máselesin sheshiwi kerek boldı. Bekte onıń qaharmanınıń Pamela menen qatnasıǵına tamashagóylerdiń qanday qaraǵanı haqqında soraǵanda, ol bılay dep pikir bildirdi: &quot;Bul basınan usılay belgilengen edi, sonlıqtan bul úlken wazıypa edi hám, álbette, olar aqır-aqıbetinde qaytadan birge boldı. Men tek eń jaqsısın úmit etken edim. Men jámiyetten ádetten tıs reakciya alǵan joqpan, biraq bul hámme jerde bar edi, sonlıqtan úziliksiz tanıw boldı. Bul júdá tańqalarlıq edi, biraq men bunı ol kórgenindey kórgen joqpan, biraq onıń kóz-qarasın túsinemen. Men bunı hesh qashan usılay qaraǵan emes edim.&quot;&lt;ref name=&quot;JBINT&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.ultimatedallas.com/interviews/john.htm| bet = Official ''Dallas'' Website : Exclusive Interview with actor John Beck| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120320215457/http://www.ultimatedallas.com/interviews/john.htm| arxivsáne = 2012-jıl 20-mart | jumıs = Ultimate Dallas.com| baspaxana = [[CBS]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 11-mart }}&lt;/ref&gt;.

1985-jılı Patrik Daffi serialdan ketiw niyetin bildirdi, bul Pamela hám Bobbidi bir-birinen birotala ajıratıp tasladı. Daffi dáslepki ret 1985-jılı Dallastı taslap ketkeninde, sol máwsimde qısqa muddetli jarasıwdan soń Pamela menen Bobbidiń qatnasıqları aqırında tamamlanǵan dep esaplanǵan edi. Biraq, reytingler tómenley baslaǵannan soń, aktyor kelesi máwsimde kórsetiwge qayttı&lt;ref name=&quot;Soap Staple&quot; /&gt; Leonard Katcman bılay dedi: &quot;Bobbisiz biz J.R. ge qarsı aq atlı shabandozdı hám Viktoriya Principaldiń Djulettasına Romeonı joǵalttıq. Patrik qaytqannan keyin biz kórsetiwdi jaratqan shańaraqlıq dramaǵa qayta alamız.&quot;&lt;ref name=&quot;Duffy Returning&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.people.com/people/article/0,,20093672,00.html| bet = Bobby Might Be Dead, but That Can't Stop Patrick Duffy from Jumping Back in the Dallas Saddle| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150919143647/http://www.people.com/people/article/0,,20093672,00.html| arxivsáne = 2015-jıl 19-sentyabr | avtor = Jane Hall| sáne = 1986-jıl 19-may | jumıs = [[People (magazine)|People]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 15-mart }}&lt;/ref&gt;. Aldıńǵı pútkil máwsim tús dep jazıp taslandı, Pamela oyandı hám Bobbidi dushta tiri halda taptı&lt;ref name=&quot;Soap Staple&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.ugo.com/movies/dream-sequences-dallas| bet = Best Dream Sequences| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120213233305/http://www.ugo.com/movies/dream-sequences-dallas| arxivsáne = 2012-jıl 13-fevral | sáne = 2009-jıl 11-fevral | jumıs = [[UGO Networks]]| baspaxana = [[IGN]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 15-mart }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20120213233305/http://www.ugo.com/movies/dream-sequences-dallas &quot;Best Dream Sequences&quot;]. ''[[UGO Networks]]''. [[IGN]]. February 11, 2009. Archived from [http://www.ugo.com/movies/dream-sequences-dallas the original] on February 13, 2012&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;March 15,&lt;/span&gt; 2012&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.

== Syujetler ==

=== Túpnusqa dawamı ===
[[Fayl:Larry_Hagman_1973.JPG|oñğa|nobaý|217x217 nükte|J.R. Yuing [[Larri Hegmen|(Larri Hegmen]]) Dallastıń tiykarǵı antagonisti bolıp, ol ashıqtan-ashıq Pemdı jek kóredi.]]
Dallastıń pilot epizodında Pem hám Bobbi ([[Patrik Daffi]]) Jańa Orleansqa qashıp ketedi hám Tınıshlıq sudi tárepinen nekege turadı.&lt;ref name=&quot;Digger's Daughter&quot; /&gt; Bobbi Pemdi Sautforkqa alıp kelgennen soń, ol Yuing shańaraǵınıń dushpanı Digger Barnstıń (dáslepki Devid Ueyn, keyin Kinan Vinn) qızı bolǵanı ushın Yuing shańaraǵınıń úlken dushpanlıǵına duwshar boladı. Dáslepki waqıtları Bobbidiń ájaǵası [[J. R. Yuing|J.R. Yuing]] ([[Larri Hegmen]]) Pamelanı onıń ájaǵası [[Kliff Barns]] ([[Ken Kercheval]]) ushın tıńshı dep ayıplaydı. [[Kliff Barns]] Yuing Oil kompaniyasına qarsı is qozǵap atır edi hám J.R. Pamelanı kompaniyanıń júdá áhmiyetli faylın Kliffke bergen dep ayıplaydı. Bobbi hayalın qattı qorǵaydı hám shańaraq aqırında Pemniń ayıpsız ekenin biledi.&lt;ref name=&quot;Digger's Daughter&quot; /&gt; Pilot epizodtan az waqıt ótkennen soń Pem Bobbidiń balasına ekiqabat boladı. Biraq, ol más J.R. menen jánjellesedi hám qoranıń tóbesinen qulap túsedi, nátiyjesinde bala túsip qaladı.

Pemniń balasınıń túsip qalıwınan keyin, J.R. di esapqa almaǵanda, shańaraqtıń kópshilik bóliminiń dushpanlıǵı joǵaladı. J.R. onı hám onıń ájaǵasın ashıqtan-ashıq jek kóredi. 1979-jılı Pemǵa Diggerdiń shıpakeri Diggerdiń neurofibromatoz tasıwshısı bolǵanın hám onıń balaları sıpatında Pem hám Kliff te tasıwshılar ekenin aytadı; neurofibromatoz náreste balalardı ólimge alıp keliwi múmkin bolǵan kesel. Tańqalarlıǵı, Pam tez arada qaytadan ekiqabat bolǵanın biledi. Biraq, burınǵıday, qayǵılı waqıya júz beredi: Pem at minip júrgende, shıńǵırawıq jılan onıń atın úrkitedi hám ol qulap túsedi, nátiyjesinde ekinshi ret bala túsiriw júz beredi.&lt;ref name=&quot;The Silent Killer&quot; /&gt; 1980-jılı Pem Diggerdiń on jıllar dawamında kóp ishiwi nátiyjesinde aqırın hám azaplı ólimin kóredi. Digger ólimialdı halında Pemǵa onıń biologiyalıq balası emesligin, al onıń anası Rebekka (Priscilla Pointer) Xatch MakKinni (William Watson) menen baylanısta bolǵannan keyin tuwılǵanın aytadı. Diggerdiń ólimi hám ólimialdı moyınlawınan keyin joǵaltıw seziminen basım bolıp, ol anasına ne bolǵanı haqqında kóbirek biliwge umtıladı. Ol bir túsinik - qayǵıdan tuwılǵan árman - anasınıń bálkim ele tiri ekenin oylaydı. Soń jeke detektiv onıń anasınıń Digger oylaǵanday ólmegeni, al Xyustonda tiri ekenine dálil tabadı. Sol arada, J.R. atılǵannan keyin táwir bolıp atırǵan waqıtta [[Bobbi Yuing|Bobbi]] Yuing Oil kompaniyasın basqarıwdı óz qolına aladı. Pem kúyewiniń ózin dálillew ushın biznestiń júregine barǵan sayın terеńirek kirip baratırǵanın kóredi hám Bobbidiń hákimlikke bolǵan instinktiv qızıǵıwshılıǵın bayqaydı, bul olardıń nekesine qáwip tuwdırıwı múmkin ekenin túsinedi.

Bala máselesi Pemdı qıynawın dawam etedi, ol ekiqabatlıqtıń úshinshi ayınan keyin balanı kóterip júre almaytuǵının bilgennen soń. Onıń depressiyası ólimge jaqın qayǵılı waqıyaǵa alıp keledi: Pem jumıs ornı &quot;The Store&quot;diń tóbesinen sekirip, óz janına qastlıq qılıwǵa urınadı. Biraq, Bobbi onı toqtatadı, biraq Pemge psixiatriyalıq járdem kerek ekeni anıq boladı&lt;ref name=&quot;The Sweet Smell of Revenge&quot; /&gt; Ol kerekli járdem ala alatuǵın psixiatriyalıq awırıwxanaǵa jatqızıladı. Sautforkqa kútilmegen saparında, Pem aldıńǵı esikten kiredi hám Bobbidi qolında kishkene ul bala menen kóredi.&lt;ref name=&quot;The Sweet Smell of Revenge&quot; /&gt; Kewli kóterilip, Pem tez arada Kristofer (Eric Farlow, keyin Joshua Harris) anası sıpatındaǵı turmısına úyrenisedi, al Bobbi asırap alıw processine qaraydı. Usı dáwirde ol hám Bobbi bir-birine jaqınlasadı. 1982-jılı may ayında Bobbi aqırında Pemge Jeff Faraday (Art Hindle), Kristin Shepard (Mary Crosby) hám J.R. diń Kristoferdiń ákesi bolıwı múmkin ekeni haqqında aytadı.&lt;ref name=&quot;Starting Over&quot; /&gt; Pem Bobbidiń bunı onnan jasırǵanına tańlanadı, biraq haqıyqattı bilip alıw ushın onıń menen Kaliforniyaǵa ushıwǵa tayar boladı, ulın saqlaw ushın kim menen bolsa da gúresiwge tayarlanadı. Rebekka biznes boyınsha Xyustonǵa ketken waqıtta, Wentworth samolyotı hawa qatnaslıǵında soqlıǵısıwǵa ushıraydı hám Rebekka kóz jumadı. Pem qattı qayǵıradı - hám ashıwlanadı - anasınıń ólimine J.R. hám Bobbi arasındaǵı básekini ayıplaydı. Pem Bobbidi taslap ketedi hám olar 1983-jılı gúzde ajırasadı.&lt;ref name=&quot;Dallas Darling&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.people.com/people/archive/article/0,,20078929,00.html| bet = The Dallas Good Girl, Victoria Principal, with the Party Girl Past, Regrets Nothing| arxivurl = https://web.archive.org/web/20111210020421/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20078929,00.html| arxivsáne = 2011-jıl 10-dekabr | avtor = David Gritten| sáne = 1981-jıl 30-mart | jumıs = [[People (magazine)|People]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 15-mart }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFDavid_Gritten1981&quot;&gt;David Gritten (March 30, 1981). [http://www.people.com/people/archive/article/0,,20078929,00.html &quot;The Dallas Good Girl, Victoria Principal, with the Party Girl Past, Regrets Nothing&quot;]. ''[[People (magazine)|People]]''. [https://web.archive.org/web/20111210020421/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20078929,00.html Archived] from the original on December 10, 2011&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;March 15,&lt;/span&gt; 2012&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;. Soń ol bay biznesmen Mark Grayson (John Beck) penen qarım-qatnas baslaydı, biraq ol tez arada ózinde ólimge alıp baratuǵın kesel bar ekenin biledi hám samolyot apatında qaytıs boladı. Pem bunı qabıl ete almaydı hám Markti izlep baslaydı, dúnya boyınsha sayaxatqa shıǵadı, biraq nátiyjesiz

1985-jılǵa kelip, Bobbi hám Pem ele bir-birin súyetuǵının túsinedi. Bobbi usınıs jasaydı, Pem qabıl etedi hám olar birge túneydi. Kelesi kúni azanda, Bobbi Pemdi onıń aqıldan azǵan ájapası Keterin Ventvort (Morgan Brittany) aydaǵan mashina urıwınan qutqaradı, biraq mashina onıń ózin uradı. Ol bir neshe saattan soń qaytıs boladı, Pem qayǵıǵa beriledi. Keyingi jıl dawamında Pem Ewing Oil kompaniyasında jumıs isleydi hám kompaniyadaǵı Bobbidiń úlesin basqaradı, sol waqıtta burın oylanǵanday ólmegen Mark Grayson menen qatnasıqların qayta ornatadı. Biraq, Mark penen úyleniw toyınan keyingi azanda, Pem vannaxanaǵa kiredi hám Bobbydi dushta - tiri hám saw halda tabadı. Ótken pútkil jıldıń waqıyaları onıń tek túsi bolıp shıǵadı, hám Bobby ólmegen&lt;ref name=&quot;Life after Death&quot;&gt;{{Cite news|title=Bobby Ewing's Life after Death|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20094627,00.html|work=[[People (magazine)|People]]| sáne =September 29, 1986|access-date=March 15, 2012}}&lt;/ref&gt;. Pem hám Bobbi 1986-jılı qaytadan úylenedi, hám ol 1986-87-jılǵı máwsim finalında jaqsı xabar aladı: ol aqırında bala kóterip júre aladı, bunıń densawlıqqa qáwpi joq ekenin tastıyıqlaǵannan soń. Biraq, ol bul múmkinshilikke iye bola almaydı.&lt;ref name=&quot;Fall of the House of Ewing&quot; /&gt; Kúyewine jaqsı xabardı aytıw ushın qońıraw etip atırǵanda, ol úlken avtomobil apatına ushıraydı, onda neft tasıwshı mashina menen soqlıǵısadı, ol jarıladı hám keyin shıqqan órtte qattı kúyedi. Kúyiklerinen táwir bolıp atırıp, ol Dallastı, sonıń ishinde Bobbi hám Kristoferdi de taslap ketiwdi sheshedi hám joǵalıp ketedi. Ol keyin Bobbi menen ekinshi ret ajırasadı.

Pem 12-máwsimniń premyerasında qısqa payda boladı, plastikalıq operaciya nátiyjesinde basqasha kóriniste (endi Margaret Michaels oynaydı). Ol ájaǵası Kliffke jańa ómirinde baxıtlı ekenin hám shıpakeri Devid Gordon (Josef Rainer) menen úyleniwdi jobalastırıp atırǵanın aytadı. Keyin, Kliff ketkennen soń, onıń shıpakeri nege Kliffke onıń ólimge alıp baratuǵın keseli bar ekenin hám tek bir jıl jasaytuǵının aytpaǵanın soraydı. Bul qaharmannıń seriyada aqırǵı payda bolıwı boldı, biraq Pem serialda dárriw óldi dep járiyalanbadı&lt;ref&gt;{{Cite news|title=TV WEEKEND; To Recap, J. R. Is Older; Pam's Still Dead|work=The New York Times|date=April 24, 1998|url=https://www.nytimes.com/1998/04/24/movies/tv-weekend-to-recap-j-r-is-older-pam-s-still-dead.html?scp=5&amp;sq=bobby%20ewing&amp;st=cse|access-date=September 28, 2010|first=Anita|last=Gates}}&lt;/ref&gt;.

=== ''Dallas (2012-jılǵı teleseriyalı)'' ===
2013-jıl 11-martta [[J. R. Yuing|J.R. Yuingtiń]] jazılǵan jerlewi efirge shıqqanda, tamashagóyler J.R. ólmesten aldın Pemniń joǵalıwın izertlep atırǵanın bildi. &quot;Meni kirgiziń&quot; epizodında Yuinglar Rebekka Ventvort Barns Globaldıń úshten bir bólegin qızı Pemǵa qaldırǵanın, ol ólgen jaǵdayda Kristofer miyras etip alatuǵının biledi&lt;ref name=&quot;PopCulture&quot; /&gt; &quot;Quralǵa shaqırıw&quot; epizodında Kristofer anasın nızamlı túrde ólgen dep járiyalaw arqalı Barns Globaldaǵı onıń úlesin miyras etip alıwǵa urınadı.&lt;ref name=&quot;PopCulture&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://popcultureblog.dallasnews.com/2013/04/dallas-recap-let-me-in-has-stories-about-a-horse-and-a-komodo-dragon-along-with-a-too-sympathetic-john-ross-and-a-makeup-less-pamela.html/| bet = 'Dallas' recap: 'Let Me In' has stories about a horse and a Komodo dragon, along with a too-sympathetic John Ross and a makeup-less Pamela| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130405092556/http://popcultureblog.dallasnews.com/2013/04/dallas-recap-let-me-in-has-stories-about-a-horse-and-a-komodo-dragon-along-with-a-too-sympathetic-john-ross-and-a-makeup-less-pamela.html/| arxivsáne = 2013-jıl 5-aprel | avtor = Tipp9jg| at = Joy| sáne = 2013-jıl 2-aprel | jumıs = PopCulture| qaralǵan sáne = 2013-jıl 18-aprel }}&lt;/ref&gt;. Sol epizodta Ellis atlı agent Shveycariya bankindegi depozitler dizimin tabadı, olar isenim qorındaǵı summalarǵa sáykes keledi, bul ele aktivlik bar ekenin hám ol tiri ekenin bildiredi. Biraq, &quot;Miyrasxorlar&quot; epizodında Pem aqırında ólgen dep járiyalanadı&lt;ref name=&quot;SFR&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://thecelebritycafe.com/feature/2013/04/dallas-season-finale-episode-hour-2-recap-legacies| bet = 'Dallas' season finale episode hour 2 recap: 'Legacies'| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130420091716/http://thecelebritycafe.com/feature/2013/04/dallas-season-finale-episode-hour-2-recap-legacies| arxivsáne = 2013-jıl 20-aprel | avtor = N. Kent, Sari| sáne = 2013-jıl 17-aprel | jumıs = The Celebrity Cafe| qaralǵan sáne = 2013-jıl 18-aprel }}&lt;/ref&gt;. Onıń plastikalıq xirurgi Devid Gordon, onıń 1987-jılǵı avtomobil apatında qattı kúygenin hám shańaraǵın óziniń qanday kóriniste ekenin kórsetpew ushın taslap ketkenin túsindiredi. Ol neft tasıwshı mashina jarılıwınan qalǵan qattı tırtıqlanǵan toqımalardı joq qılıw ushın bir neshe operaciyalardan ótedi.&lt;ref name=&quot;SFR&quot; /&gt; Tilekke qarsı, onda asqazan astı bezi raki rawajlanadı. Ol eksperimentallıq operaciya alıw ushın Abu-Dabige ushıp baradı, biraq operaciya stolında qaytıs boladı.&lt;ref name=&quot;SFR&quot; /&gt;
Pemniń ólim gúwalıǵına sáykes, ol 1950-jıl 10-aprelde tuwılǵan hám 1989-jıl 14-iyulde qaytıs bolǵan, bul onıń ólgen waqtında otız toǵız jasında ekenin kórsetedi. Biraq, bul 3-máwsimniń &quot;Djoktıń sınaǵı, II bólim&quot; epizodındaǵı ótmishke qaytıw kórinislerine qarama-qarsı keledi, onda Pamelanıń anası 1952-jılǵı prezident saylawınan keyin Pamelaǵa ekiqabat bolǵan.

== Qabıllaw ==
[[Fayl:Jesse_Metcalfe.jpg|solğa|nobaý|187x187 nükte|Djessi Metkalf Dallastıń jańa versiyasında Pemniń asırap alǵan ulı KristopherYuingti sáwlelendiredi.]]
Pamela qaharmanı televiziya sınshıları tárepinen jaqsı qabıl etildi. Principal 40-Altın globus sıylıqları saltanatında Pem rolindegi jumısı ushın &quot;Televizion seriyalardaǵı eń jaqsı aktrisa&quot; kategoriyasında Altın globus nominaciyasın aldı&lt;ref name=&quot;THE 40TH ANNUAL GOLDEN GLOBE AWARDS (1983)&quot;&gt;{{Cite news|title=THE 40TH ANNUAL GOLDEN GLOBE AWARDS (1983)|url=http://www.goldenglobes.org/browse/year/1982|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=March 15, 2012}}&lt;/ref&gt;. Principal 1986-jılı &quot;Prime Time serialındaǵı bas roldegi ayırıqsha aktrisa&quot; nomininaciyasında Soap Opera Digest sıylıǵına usınıldı. Ol 1988-jılı [[Patrik Daffi]] menen birge &quot;Eń súyikli super jup: Prime Time&quot; nominaciyasın bólisti&lt;ref name=&quot;TV.com&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.tv.com/people/victoria-principal/trivia/| bet = Victoria Principal Trivia and Quotes| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120118023917/http://www.tv.com/people/victoria-principal/trivia/| arxivsáne = 2012-jıl 18-yanvar | avtor = TV.com Staff| sáne = 2009-jıl 12-avgust | baspaxana = [[TV.com]]| qaralǵan sáne = 2011-jıl 16-mart }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFTV.com_Staff2009&quot;&gt;TV.com Staff (August 12, 2009). [http://www.tv.com/people/victoria-principal/trivia/ &quot;Victoria Principal Trivia and Quotes&quot;]. [[TV.com]]. [https://web.archive.org/web/20120118023917/http://www.tv.com/people/victoria-principal/trivia/ Archived] from the original on January 18, 2012&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;March 16,&lt;/span&gt; 2011&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.

Pamela Dallastıń onınshı máwsiminiń aqırında neft tasıwshı mashina menen soqlıǵıstı. Onıń serialdan ketiwi úlken tаrtıslarǵa sebep boldı. Principal serialdan ketkennen keyin, bul syujet sızıǵı ashıq qaldırıldı hám tamashagóyler qaharmannıń qay jerge baratırǵanın bilmedi. MSN.com saytınıń wákili Xel Erikson bılay dedi: &quot;Viktoriya Principal onınshı máwsimniń aqırında Dallastı taslap ketken bolsa da, serialdıń 11-máwsimi baslanǵanda, Principaldıń qaharmanı Pamela Yuing ele avtomobil apatında qattı jaraqat alǵannan keyin tańǵıshqa oralıp qalıp atır edi. Tamashagóylerdi Pamelanıń onınshı máwsimniń basında kúyewi [[Bobbi Yuing|Bobbi Yuingtiń]] ([[Patrik Daffi|Patrik Daffy]]) 'ólimnen qaytıw' dástúrinde tolıq táwir bolıp ketetuǵınday juwmaqqa ákelgendey, Pamelanıń aqırǵı táǵdiri bir neshe háptege sheshilmey qaldı - hám biyshara qız birden emlewxana tóseginen joǵalǵan jaǵday quramalasıp ketti.&quot;&lt;ref name=&quot;Dallas: Season 11&quot;&gt;{{Cite news|title=Dallas: Season 11: Synopsis|url=http://movies.msn.com/movies/movie-synopsis/dallas-season-11/|publisher=[[MSN]]|access-date=March 15, 2012}}&lt;/ref&gt;

Patrik Daffy 1986-jılı pútin bir máwsimnen soń &quot;Dallas&quot;qa qaytıp keldi. Pútkil jıllıq epizodlar Pemniń túsi sıpatında jazıp taslandı. Bul syujet kórsetiwge kóp jaqsı hám jaman járiyalanıw alıp keldi. UGO Networks.com xızmetkerleri bılay dedi: &quot;Sabın operaları ózleriniń aqılǵa sıymaytuǵın syujetleri menen belgili (hám hátteki jek kórinedi), hám 80-jıllardıń primetimedegi &quot;Dallas&quot; ele bizlerdiń súyikli gunákar lázzetlerimizden biri bolsa da, hátte ullı Yuing imperiyası da janrǵa baylanıslı bolǵan absurd gúrrińlew usıllarınan qutıla almaydı. Ortasha primetimeli sabın operaları, ádetте, ilimiy fantastika hám qorqınıshlı nárseler menen aralaspaydı, biraq janrda ólgennen soń qayta tiriliwshi personajlardıń júdá joqarı kórsetkishi bar. Mısal ushın: [[Bobbi Yuing]]. Onı qayın apa-sıńlisi Ketrin Uentvort basıp ketken dep esaplanǵan edi, ol onıń menen birge obsessiyaǵa túsken edi, ıqlasbentler (hám [[CBS]]) Patrik Daffisiz, bunnan da jamanı, pútkil bir máwsim dawamında reytingsiz qalıwǵa májbúr boldı. Sonlıqtan, Daffidiń ekrandaǵı ájaǵası hám jek kóriliwshi neft baronı [[J. R. Yuing|J.R. Yuingti]] oynaǵan [[Larri Hegmen]] tarmaqlıq basshıları menen birge Daffidi qaytıwǵa kóndirdi, bul [[Bobbi Yuing|Bobbi Yuingtiń]] personajın qaytarıwǵa múmkinshilik berdi (biz bul jerde sabın operası kózqarasınan aytıp atırmız), reytingler hásireti bolǵan máwsimdi tús dep jazıp taslaw arqalı... júdá jaman tús.&quot;&lt;ref name=&quot;Soap Staple&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.ugo.com/movies/dream-sequences-dallas| bet = Best Dream Sequences| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120213233305/http://www.ugo.com/movies/dream-sequences-dallas| arxivsáne = 2012-jıl 13-fevral | sáne = 2009-jıl 11-fevral | jumıs = [[UGO Networks]]| baspaxana = [[IGN]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 15-mart }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20120213233305/http://www.ugo.com/movies/dream-sequences-dallas &quot;Best Dream Sequences&quot;]. ''[[UGO Networks]]''. [[IGN]]. February 11, 2009. Archived from [http://www.ugo.com/movies/dream-sequences-dallas the original] on February 13, 2012&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;March 15,&lt;/span&gt; 2012&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Ádebiyatlar ==

* {{Cite book|title=Dallas: The Complete Story of the World's Favorite Prime-Time Soap|author=Curran, Barbara A.|year=2005|publisher=Cumberland House Publishing|isbn=978-1581824728}}
__BÖLİDİMÖNDEMEW__

[[Kategoriya:Dallas]]
[[Kategoriya:Kino álemi]]
[[Kategoriya:Dallas (teleserial)]]</text>
      <sha1>1ketx15j1nwar8aj1tf26lin80swkmd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha Wikipediashılar dizimi</title>
    <ns>4</ns>
    <id>23879</id>
    <revision>
      <id>232590</id>
      <parentid>232552</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T12:01:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>4424</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı</comment>
      <origin>232590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8217" sha1="loy324motvfsigxqtm5gs9b4i1hi40z" xml:space="preserve">{{/begin|50}}
|-
| 1 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:24122}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 2 || [[User:Qaraqalpaqpan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qaraqalpaqpan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}}
|-
| 3 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|Srajatdin Usnatdinov]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4883}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}}
|-
| 4 || [[User:Inosham|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Inosham&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4397}}]] || {{Permissions|Inosham}}
|-
| 5 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4362}}]] || {{Permissions|Bekan88}}
|-
| 6 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4179}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}}
|-
| 7 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abdullaeva Shaxnoza-Banu&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}}
|-
| 8 || [[User:Doniyor Yóldoshev|Doniyor Yóldoshev]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2549}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}}
|-
| 9 || [[User:Рахман3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Рахман3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}}
|-
| 10 || [[User:Rabiga Shabatova|Rabiga Shabatova]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1629}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}}
|-
| 11 || [[User:PirjanovNurlan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PirjanovNurlan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}}
|-
| 12 || [[User:Anas1712|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Anas1712&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}}
|-
| 13 || [[User:Qarahat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qarahat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}}
|-
| 14 || [[User:Gozzalina|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gozzalina&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1090}}]] || {{Permissions|Gozzalina}}
|-
| 15 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:924}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 16 || [[User:Kuwanishbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kuwanishbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}}
|-
| 17 || [[User:AlefZet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlefZet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}}
|-
| 18 || [[User:Aysabirlijol|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aysabirlijol&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}}
|-
| 19 || [[User:Umarxon III|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Umarxon III&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:615}}]] || {{Permissions|Umarxon III}}
|-
| 20 || [[User:Baurzhanuly|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baurzhanuly&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}}
|-
| 21 || [[User:Biypona|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Biypona&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}}
|-
| 22 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bazarbaeva Eleonora&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}}
|-
| 23 || [[User:QRNKS|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QRNKS&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}}
|-
| 24 || [[User:Mrshaxas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mrshaxas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}}
|-
| 25 || [[User:Pathoschild|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pathoschild&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:399}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 26 || [[User:Minorax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Minorax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 27 || [[User:Muxammedqudaynazarov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Muxammedqudaynazarov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}}
|-
| 28 || [[User:Begdullaman|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Begdullaman&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Begdullaman|{{formatnum:328}}]] || {{Permissions|Begdullaman}}
|-
| 29 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:325}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}}
|-
| 30 || [[User:Nurlibek Urgenichbaev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nurlibek Urgenichbaev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nurlibek Urgenichbaev|{{formatnum:297}}]] || {{Permissions|Nurlibek Urgenichbaev}}
|-
| 31 || [[User:Qareken Balasi|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qareken Balasi&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}}
|-
| 32 || [[User:BEGJIGIT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BEGJIGIT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BEGJIGIT|{{formatnum:252}}]] || {{Permissions|BEGJIGIT}}
|-
| 33 || [[User:Saxibjamal Esemuratova|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Saxibjamal Esemuratova&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Saxibjamal Esemuratova|{{formatnum:239}}]] || {{Permissions|Saxibjamal Esemuratova}}
|-
| 34 || [[User:Pirnazarova|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pirnazarova&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pirnazarova|{{formatnum:221}}]] || {{Permissions|Pirnazarova}}
|-
| 35 || [[User:Holder|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Holder&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Holder|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|Holder}}
|-
| 36 || [[User:Miracle0302|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Miracle0302&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Miracle0302|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Miracle0302}}
|-
| 37 || [[User:Begjigit|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Begjigit&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Begjigit|{{formatnum:208}}]] || {{Permissions|Begjigit}}
|-
| 38 || [[User:Kmoksy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kmoksy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kmoksy|{{formatnum:207}}]] || {{Permissions|Kmoksy}}
|-
| 39 || [[User:AbzalM|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AbzalM&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AbzalM|{{formatnum:200}}]] || {{Permissions|AbzalM}}
|-
| 40 || [[User:ДолбоЯщер|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ДолбоЯщер&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:196}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}}
|-
| 41 || [[User:NurkaArzay|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;NurkaArzay&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/NurkaArzay|{{formatnum:173}}]] || {{Permissions|NurkaArzay}}
|-
| 42 || [[User:Gúlxan Medetbekovna|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gúlxan Medetbekovna&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gúlxan Medetbekovna|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Gúlxan Medetbekovna}}
|-
| 43 || [[User:Bakhit|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bakhit&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bakhit|{{formatnum:164}}]] || {{Permissions|Bakhit}}
|-
| 44 || [[User:Melek jurnalist|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Melek jurnalist&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Melek jurnalist|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Melek jurnalist}}
|-
| 45 || [[User:DARIO SEVERI|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;DARIO SEVERI&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:148}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}}
|-
| 46 || [[User:Jannazarova Sh|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jannazarova Sh&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jannazarova Sh|{{formatnum:136}}]] || {{Permissions|Jannazarova Sh}}
|-
| 47 || [[User:Jámiy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jámiy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jámiy|{{formatnum:133}}]] || {{Permissions|Jámiy}}
|-
| 48 || [[User:İmmortalance|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;İmmortalance&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/İmmortalance|{{formatnum:131}}]] || {{Permissions|İmmortalance}}
|-
| 49 || [[User:Romaine|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Romaine&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Romaine|{{formatnum:128}}]] || {{Permissions|Romaine}}
|-
| 50 || [[User:Kagansky|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kagansky&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kagansky|{{formatnum:124}}]] || {{Permissions|Kagansky}}
{{/end}}</text>
      <sha1>loy324motvfsigxqtm5gs9b4i1hi40z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha botlar dizimi</title>
    <ns>4</ns>
    <id>26380</id>
    <revision>
      <id>232592</id>
      <parentid>232554</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T12:01:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>4424</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı</comment>
      <origin>232592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6277" sha1="0ewp48zrli7nf1lcjco19y783dedjgn" xml:space="preserve">{{/begin|50}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:88185}}]]
|-
| 2 || [[User:MrshaxasBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MrshaxasBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]]
|-
| 3 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:3481}}]]
|-
| 4 || [[User:Xqbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Xqbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]]
|-
| 5 || [[User:EmausBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;EmausBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2912}}]]
|-
| 6 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]]
|-
| 7 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]]
|-
| 8 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:1559}}]]
|-
| 9 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]]
|-
| 10 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]]
|-
| 11 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]]
|-
| 12 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1069}}]]
|-
| 13 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]]
|-
| 14 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]]
|-
| 15 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]]
|-
| 16 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]]
|-
| 17 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]]
|-
| 18 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]]
|-
| 19 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]]
|-
| 20 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:547}}]]
|-
| 21 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]]
|-
| 22 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:386}}]]
|-
| 23 || [[User:TjBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TjBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:343}}]]
|-
| 24 || [[User:Idioma-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Idioma-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:327}}]]
|-
| 25 || [[User:Legobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Legobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:316}}]]
|-
| 26 || [[User:AvocatoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvocatoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:265}}]]
|-
| 27 || [[User:Ripchip Bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ripchip Bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:241}}]]
|-
| 28 || [[User:HRoestBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HRoestBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:225}}]]
|-
| 29 || [[User:Alexbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Alexbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:224}}]]
|-
| 30 || [[User:Synthebot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Synthebot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:224}}]]
|-
| 31 || [[User:KamikazeBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;KamikazeBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:215}}]]
|-
| 32 || [[User:RedBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;RedBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:211}}]]
|-
| 33 || [[User:CarsracBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;CarsracBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:204}}]]
|-
| 34 || [[User:Movses-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Movses-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:196}}]]
|-
| 35 || [[User:Mjbmrbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mjbmrbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:192}}]]
|-
| 36 || [[User:BOTijo|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BOTijo&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BOTijo|{{formatnum:186}}]]
|-
| 37 || [[User:MastiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MastiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:180}}]]
|-
| 38 || [[User:JackieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JackieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:178}}]]
|-
| 39 || [[User:Ptbotgourou|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ptbotgourou&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:169}}]]
|-
| 40 || [[User:SilvonenBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SilvonenBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:158}}]]
|-
| 41 || [[User:YiFeiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;YiFeiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:156}}]]
|-
| 42 || [[User:AvicBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvicBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:154}}]]
|-
| 43 || [[User:Rubinbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rubinbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:146}}]]
|-
| 44 || [[User:LaaknorBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;LaaknorBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:132}}]]
|-
| 45 || [[User:Zorrobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Zorrobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:128}}]]
|-
| 46 || [[User:Vagobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Vagobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:118}}]]
|-
| 47 || [[User:Maintenance script|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Maintenance script&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:13}}]]
|-
| 48 || [[User:Flow talk page manager|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Flow talk page manager&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]]
|-
| 49 || [[User:MediaWiki default|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MediaWiki default&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:8}}]]
{{/end}}</text>
      <sha1>0ewp48zrli7nf1lcjco19y783dedjgn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha Wikipediashılar dizimi (botlar menen birge)</title>
    <ns>4</ns>
    <id>27432</id>
    <revision>
      <id>232591</id>
      <parentid>232553</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T12:01:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>4424</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı</comment>
      <origin>232591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7871" sha1="kmg8kmnoja29pcwhbzlcdxbi2f6a773" xml:space="preserve">{{/begin|50}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:88185}}]] || {{Permissions|JigildikBot}}
|-
| 2 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:24122}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 3 || [[User:Qaraqalpaqpan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qaraqalpaqpan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}}
|-
| 4 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|Srajatdin Usnatdinov]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4883}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}}
|-
| 5 || [[User:MrshaxasBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MrshaxasBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] || {{Permissions|MrshaxasBot}}
|-
| 6 || [[User:Inosham|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Inosham&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4397}}]] || {{Permissions|Inosham}}
|-
| 7 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4362}}]] || {{Permissions|Bekan88}}
|-
| 8 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4179}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}}
|-
| 9 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:3481}}]] || {{Permissions|Bot 3-f}}
|-
| 10 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abdullaeva Shaxnoza-Banu&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}}
|-
| 11 || [[User:Xqbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Xqbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]] || {{Permissions|Xqbot}}
|-
| 12 || [[User:EmausBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;EmausBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2912}}]] || {{Permissions|EmausBot}}
|-
| 13 || [[User:Doniyor Yóldoshev|Doniyor Yóldoshev]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2549}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}}
|-
| 14 || [[User:Рахман3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Рахман3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}}
|-
| 15 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}}
|-
| 16 || [[User:Rabiga Shabatova|Rabiga Shabatova]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1629}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}}
|-
| 17 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}}
|-
| 18 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:1559}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}}
|-
| 19 || [[User:PirjanovNurlan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PirjanovNurlan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}}
|-
| 20 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] || {{Permissions|SieBot}}
|-
| 21 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] || {{Permissions|VolkovBot}}
|-
| 22 || [[User:Anas1712|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Anas1712&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}}
|-
| 23 || [[User:Qarahat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qarahat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}}
|-
| 24 || [[User:Gozzalina|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gozzalina&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1090}}]] || {{Permissions|Gozzalina}}
|-
| 25 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}}
|-
| 26 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1069}}]] || {{Permissions|Jembot}}
|-
| 27 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}}
|-
| 28 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:924}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 29 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] || {{Permissions|Addbot}}
|-
| 30 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] || {{Permissions|ZéroBot}}
|-
| 31 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] || {{Permissions|ArthurBot}}
|-
| 32 || [[User:Kuwanishbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kuwanishbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}}
|-
| 33 || [[User:AlefZet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlefZet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}}
|-
| 34 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] || {{Permissions|JAnDbot}}
|-
| 35 || [[User:Aysabirlijol|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aysabirlijol&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}}
|-
| 36 || [[User:Umarxon III|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Umarxon III&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:615}}]] || {{Permissions|Umarxon III}}
|-
| 37 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] || {{Permissions|FoxBot}}
|-
| 38 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}}
|-
| 39 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:547}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}}
|-
| 40 || [[User:Baurzhanuly|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baurzhanuly&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}}
|-
| 41 || [[User:Biypona|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Biypona&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}}
|-
| 42 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bazarbaeva Eleonora&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}}
|-
| 43 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] || {{Permissions|Escarbot}}
|-
| 44 || [[User:QRNKS|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QRNKS&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}}
|-
| 45 || [[User:Mrshaxas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mrshaxas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}}
|-
| 46 || [[User:Pathoschild|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pathoschild&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:399}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 47 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:386}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}}
|-
| 48 || [[User:Minorax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Minorax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 49 || [[User:Muxammedqudaynazarov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Muxammedqudaynazarov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}}
|-
| 50 || [[User:TjBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TjBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:343}}]] || {{Permissions|TjBot}}
{{/end}}</text>
      <sha1>kmg8kmnoja29pcwhbzlcdxbi2f6a773</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Paydalanıwshı toparları</title>
    <ns>4</ns>
    <id>30494</id>
    <revision>
      <id>232601</id>
      <parentid>203934</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:49:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Tastıyıqlanǵan paydalanıwshılar */ qosımshalar</comment>
      <origin>232601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5664" sha1="t5cs0nx9p02hthda37nuzdibiq9o7i2" xml:space="preserve">{{Qısqartpa|[[WP:PT]]}}
Wikipediada paydalanıwshı belgili bir háreketlerdi ámelge asıra alıwı, ayırımları sistema tárepinen avtomatlastırılǵan, ayırımları qolda tayınlanıwı kerek bolǵan hár qıylı teglerdi sol paydalanıwshı esabı menen baylanıstırıwdı talap etedi. Hár qanday tegke iye bolǵan paydalanıwshı sol tegke iye bolǵan paydalanıwshılar toparınıń belgili bir ruqsatlarına hám usı paydalanıwshılar toparı tárepinen paydalanıwǵa ruqsat etilgen [[mw:Main Page|MediaWiki]] programmasınıń belgili bir qásiyetlerinen paydalanıw wákilligine iye boladı.

== Maǵlıwmat ==
Paydalanıwshılar ózleri aǵza bolǵan paydalanıwshı toparınıń múmkin bolǵan maksimal ruqsatlarına iye boladı.

== Qısqasha ==
Saytqa kirgen barlıq paydalanıwshılar, sonıń ishinde, anonim úles qosıwshılar &lt;code&gt;'[[#Anonim paydalanıwshılar|*]]'&lt;/code&gt; toparına kiredi. Jańa dizimnen ótken bir paydalanıwshı paydalanıwshı esabın ashqanınan tórt kún ótken hám 10 háreket islegen jaǵdayda sistema tárepinen &lt;code&gt;[[#Avtomat túrde tastıyıqlanǵan paydalanıwshı|avtomat túrde tastıyıqlanǵan paydalanıwshı]]&lt;/code&gt; toparına kiredi. Basqa paydalanıwshılar toparınıń statusları tek ǵana múrájat boyınsha beriledi: máselen, &lt;code&gt;[[#Botlar|bot]]&lt;/code&gt; ruqsatın alıwdı qálewshi paydalanıwshı usı zárúrligin talap etse, usı ruqsattı alıwı múmkin. &lt;code&gt;[[#Administratorlar|Administrator]]&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;[[#Byurokratlar|byurokrat]]&lt;/code&gt; hám &lt;code&gt;[[#Tekseriwshiler|tekseriwshi]]&lt;/code&gt; sıyaqlı basqa wákillikler toparı tegleri jámiyet tárepinen [[Wikipedia:Administratorlardı saylaw]] arza beti arqalı talqılanıp, kelisilgen jaǵdayda beriledi.

== Paydalanıwshı toparları ==
=== Tiykarǵı paydalanıwshı toparları ===
==== Waqıtsha esaplar ====
[[Arnawlı:UserLogin|Hesh qanday akkaunt dúzbegen]] yamasa [[Arnawlı:UserLogin|paydalanıwshı esap betine kirmegen]] barlıq paydalanıwshılar Wikipedianıń barlıq betlerin (ayırım qorǵalǵan betlerden tısqarı) oqıwı hám [[Wikipedia:Qorǵaw qaǵıydaları|yarım qorǵaw rejimi]]nde bolmaǵan barlıq betlerdi redaktorlawı múmkin. Olar qálegen [[Wikipedia:Atlar kópligi|atlar kópligi]]ndegi betlerdiń [[Wikipedia:Talqılaw betleri|talqılaw betleri]]n jaratıwı múmkin, biraq Wikipedianıń ayırım orınlarında bet jaratıwda járdem sorawı kerek boladı. Esap dúzbegen paydalanıwshılar ózgeris kirgizgende olarǵa waqıtsha esap beriledi hám bul esap 90 kún dawamında ámel etedi. Waqıtsha esaplar [[Wikipedia:Fayl júklew|fayllardı júkley almaydı]]. Olar maqalaǵa bir yamasa bir neshe [[Wikipedia:Sırtqı siltemeler|sırtqı siltemeler]]di qosıwdı qálese, [[CAPTCHA]] sorawına juwap beriwi hám bet keshin bosatıw ushın tastıyıqlaw siltemesin basıwı kerek. Sonday-aq, barlıq paydalanıwshılar [http://kaa.wikipedia.org/w/api.php sayt APIsin] 500 dizimge alıw skriptleri jaǵdayında erise aladı.

=== Ayrıqsha funkciyalarǵa ruqsat beriwshi toparlar ===
==== IP bloklawdan azat etilgenler ====
{{qısqartpa|[[WP:IPBAT]]}}
IP bloklawdan azat etilgen paydalanıwshılar (&lt;code&gt;'ipblock-exempt'&lt;/code&gt; paydalanıwshı toparı) geypara jagdaylarda ámelge asırılǵan keń kólemli IP bloklawdan tásir kórgen hám sol sebepli administratorlar tárepinen bul jaǵdaydan qutqarılıw maqsetinde usı toparǵa kirgizilgen paydalanıwshılar. Ayırım jaǵdaylarda belgili bir IP yamasa IP aralıqların bloklaw talap etiledi, biraq bul da jeterli bolmaǵan jaǵdaylarda «tek anonim paydalanıwshılar» variantı óshirilip, sol IP arqalı kiriwshi dizimnen ótken bolsa da, barlıq paydalanıwshılar bloklanadı (qarań: [[:en:WP:AUTOBLOCK|AUTOBLOCK]]). Bunday jaǵdayda payda bolǵan jábirleniwdi saplastırıw ushın usı paydalanıwshılar toparınan paydalanıladı.

{{CURRENTYEAR}}-jıldıń {{CURRENTDAY}}-{{CURRENTMONTHNAME}} sánesine bola [[qaraqalpaqsha Wikipedia]]da {{NUMBERINGROUP:ipblock-exempt}} IP bloklawdan azat etilgen paydalanıwshı bar.

IP bloklawdan azat etilgenlerdiń diziminiń eń jańa jaǵdayı ushın [[Arnawlı:ListUsers/ipblock-exempt]] beti menen tanısıwıńızǵa boladı.

==== Waqıtsha esap IP kóriwshileri ====
{{Qısqartpa|[[WP:WEIPK]]}}
Waqıtsha esap IP kóriwshileri statusına iye paydalanıwshılar, IP-mánzillerin tolıq kóre aladı.

==== Wikiaralıq importlawshılar ====
{{Qısqartpa|[[WP:WI]]}}
Importlawshılar hám Wikiaralıq importlawshılar (''Importers hám Transwiki'') — [[Arnawlı:Import]] betinde ruqsat beriw ushın islep shıǵarılǵan, biraq paydalanılmaytuǵın status iyeleri. MediaWiki programması tuwrıdan-tuwrı XML fayllardan import etiw imkaniyatın beredi, biraq kóplegen Wikimedia joybarlarında bul imkaniyat óshirilgen.

Import funkciyası haqqında qosımsha maǵlıwmat alıw ushın Metadaǵı [[m:Help:Import/kaa|Járdem:Importla]] beti menen tanısıwıńız múmkin.

==== Tastıyıqlanǵan paydalanıwshılar ====
{{Qısqartpa|[[WP:TP]]}}
Ayırım jaǵdaylarda ayırım esap betleri (paydalanıwshılar) ádettegi avtomatlastırılǵan tastıyıqlaw procesinen azat etiliwi kerek. &lt;code&gt;'confirmed'&lt;/code&gt; toparı &lt;code&gt;'autoconfirmed'&lt;/code&gt; toparı menen birdey wákilliklerge iye, biraq bul teg zárúr dep tabılǵanda administratorlar tárepinen beriliwi múmkin. Bul topardaǵı paydalanıwshılardı kóriw ushın [[Special:UserList/confirmed]] betine qarawıńız múmkin.

{{Paydalanıwshı toparları}}

[[Kategoriya:Wikipedia:Paydalanıwshı toparları| ]]
[[Kategoriya:Wikipedia:Maǵlıwmat betleri]]
[[Kategoriya:Wikipedianıń qásiyetleri]]</text>
      <sha1>t5cs0nx9p02hthda37nuzdibiq9o7i2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dallas (teleserial)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31049</id>
    <revision>
      <id>232687</id>
      <parentid>232576</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:54:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>232687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86265" sha1="gqltzupthhzx5j5aonyafdbf5kf40j7" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 20em; text-align: left; font-size: 90%;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; font-size: 125%; font-weight: bold; background: #CCCCFF;&quot; | Dallas
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | [[fayl:Dallas.svg|250px]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |[[fayl:SouthForkFront.jpg|220px]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | Yuingler shańaraǵınıń úyi [[Sautfork ranchosı]]
|-
! Dóretiwshi
| [[Devid Djeykobs (jazıwshı)|Devid Djeykobs]]
|-
! Scenariy avtorları
| Scenaristler dizimi
|-
! Rejissyorları
| Rejissyorlar dizimi
|-
! Bas rollerde
|[[Barbara Bel Geddes|Barbara Bel Geddes&lt;br /&gt;]]
[[Djim Devis (aktyor)|Djim Devis]]&lt;br /&gt;
[[Patrik Daffi]]&lt;br /&gt;
[[Larri Hegmen]]&lt;br /&gt;
[[Viktoriya Principal|Viktoriya Prinsipal]]&lt;br /&gt;
[[Sharlin Tilton]]&lt;br /&gt;
[[Linda Grey]]&lt;br /&gt;
[[Stiv Kanali]]&lt;br /&gt;
[[Ken Kercheval]]&lt;br /&gt;
[[Syuzan Xovard]]&lt;br /&gt;
[[Xovard Kil]]&lt;br /&gt;
[[Priscilla Presli|Priscilla Bole Presli]]&lt;br /&gt;
[[Donna Rid]]&lt;br /&gt;
[[Dek Rembo]]&lt;br /&gt;
[[Sheri Uilson|Sheri Dj. Uilson]]&lt;br /&gt;
[[Djordj Kennedi]]&lt;br /&gt;
[[Keti Podevell]]&lt;br /&gt;
[[Kimberli Foster (aktrisa)|Kimberli Foster]]&lt;br /&gt;
[[Sasha Mitchell]]&lt;br /&gt;
[[Lesli-Enn Daun]]&lt;br /&gt;
[[Barbara Stok]]
|-
! Kompozitor
| [[Djerrold Immel]]
|-
! Shıǵarılǵan mámleket
| [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]]
|-
! Tili
| [[Inglis tili]]
|-
! Máwsimler sanı
| 14
|-
! Epizodlar sanı
| 357 (epizodlar dizimi)
|-
! Atqarıwshı prodyuserler
|[[Filip Kapis]] (1–9-máwsimler)&lt;br/&gt;
[[Li Rich]] (1–3-máwsimler)&lt;br /&gt;
[[Leonard Kacman]] (10–14-máwsimler)&lt;br /&gt;
Larri Hegmen (12–14-máwsimler)
|-
! Prodyuserler
|[[Leonard Kacman]] (1–8-máwsimler)&lt;br/&gt;
Djeyms X. Braun (9-máwsim)&lt;br /&gt;
Devid Polsen (10–11-máwsimler)&lt;br /&gt;
Xovard Lakin (12-máwsim)&lt;br /&gt;
Kliff Fenneman (13–14-máwsimler)
|-
! Dawamlılıǵı
| 47–50 minut
|-
! Óndiriwshi kompaniyalar
|Lorimar Productions (1–9-máwsimler)
Lorimar-Telepictures (10–11-máwsimler)&lt;br/&gt;
Lorimar Television (12–14-máwsimler)
|-
! Telekanal
| [[CBS]]
|-
! Efirge shıǵıw waqtı
| 2-aprel, 1978 – 3-may, 1991
|-
! Baylanıslı joybarlar
|Dallas: Dáslepki jıllar&lt;br/&gt;
Dallas: J.R.-nıń qaytıwı&lt;br /&gt;
Dallas: Yuingler urısı&lt;br /&gt;
Dallas (2012-jılǵı serial)&lt;br /&gt;
Nots Lending
|}
'''Dallas''' — 1978-jıl 2-aprelden 1991-jıl 3-mayǵa shekem [[CBS]] telekanalında kórsetilgen amerikalı [[praym-taym]] serial. Serial waqıyaları ǵárezsiz neft kompaniyası «Yuing Oyl» hám sharwashılıq penen shuǵıllanatuǵın [[Sautfork ranchosı|Sautfork ranchosına]] iyelik etetuǵın bay hám óz-ara dushpan bolǵan [[Texas|Texaslı]] Yuingler shańaraǵı haqqında. Dáslep serial dushpan shańaraqlardan shıqqan [[Bobbi Yuing]] hám [[Pem Yuing|Pem Yuingtiń]] nekesine tiykarlanǵan. Serial rawajlanǵan sayın, Bobbidiń ájaǵası, neft magnatı [[J. R. Yuing|J.R. Yuing]] serialdıń eń ataqlı qaharmanına aylandı, onıń hiyleleri hám qara biznesi serialdıń tiykarǵı belgisine aylandı&lt;ref name=&quot;NYTimes19900415&quot;&gt;{{Cite news|last=Jacobs|first=David|title=TV VIEW; When the Rich And the Powerful Were Riding High|url=https://www.nytimes.com/1990/04/15/arts/tv-view-when-the-rich-and-the-powerful-were-riding-high.html|work=[[The New York Times]]|date=April 15, 1990|access-date=August 31, 2010}}&lt;/ref&gt;. 1991-jıl 3-mayda serial juwmaqlanǵanda, J. R. barlıq epizodlarda qatnasqan jalǵız personaj boldı.

Serial óziniń intrigalı juwmaqları, ásirese «J.R.-nı kim attı?» sıyaqlı sırlı waqıyaları menen belgili. 1980-jılǵı «Kim isledi?» epizodı ele de [[Praym-taym|praym-taymda]] kórsetilgen eń joqarı reytingli telekórsetiwler arasında ekinshi orında turadı&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Hyatt|first=Wesley|title=Television's Top 100|url=https://mcfarlandbooks.com/product/televisions-top-100/|publisher=McFarland|location=US|year=2012|pages=169|isbn=978-0-7864-4891-3}}&lt;/ref&gt;. Sonday-aq, serialda «Tús máwsimi» de boldı, onda 9-máwsimniń barlıq waqıyaları Pamela Yuingtiń túsi ekenligi anıqlandı. 14 máwsimnen soń, 1991-jılı serialdıń «Jumbaq» dep atalǵan juwmaqlawshı epizodı efirge shıqtı.

Serialdıń aktyorlıq quramı júdá kúshli bolıp, onda [[Larri Hegmen]] ashkoz, hiyleker neft magnatı [[J. R. Yuing|J.R. Yuing]] rolinde, saxna hám kino aktrisası [[Barbara Bel Geddes]] shańaraq anası [[Miss Elli Yuing|Miss Elli]] rolinde, al batıs filmleri aktyorı [[Djim Devis (aktyor)|Djim Devis]] Yuingler shańaraǵınıń baslıǵı Djok rolinde oynaǵan. Bul onıń 1981-jılı qaytıs bolıwınan aldınǵı sońǵı roli edi. Serial tórt «Emmi» sıylıǵın jeńip aldı, sonıń ishinde 1980-jılı Bel Geddes «Drama janrındaǵı eń jaqsı hayal rol» sıylıǵına iye boldı.

Óziniń 357 epizodı menen «Dallas» Amerika televideniesi tariyxındaǵı eń uzaq dawam etken bir saatlıq [[praym-taym]] dramalarınıń biri bolıp qalmaqta. Sonday-aq, 1979-jılı «Dallas» tiykarında «Nots Lending» atlı sıńar serialı da dóretildi. Ol da 14 máwsim dawam etip, barlıǵı 344 epizodtan ibarat boldı.

2007-jılı «Dallas» serialı «Time» jurnalınıń «Barlıq dáwirlerdiń eń jaqsı 100 teleshouı» dizimine kirgizildi&lt;ref&gt;{{Jurnal deregi |last=Poniewozik |first=James |author-link=James Poniewozik |date=September 6, 2007 |title=The 100 Best TV Shows of All-Time |url=http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1651341_1659192_1652529,00.html |url-status=dead |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20111002233122/http://www.time.com/time/specials/2007/completelist/0,,1651341,00.html |archive-date=October 2, 2011 |access-date=March 4, 2010}}&lt;/ref&gt;.

Serialdıń finalındaǵı intriga keyinirek túsirilgen eki filmniń birinshisi — «Dallas: J.R.-nıń qaytıwı» filminde sheshildi. Ekinshisi, «Dallas: Yuingler urısı», 1998-jılı efirge shıqtı. Sonnan keyin, 2004-jılı «Dallas birigiwi: Sautforkqa qaytıw» atlı retrospektiv arnawlı baǵdarlama kórsetildi.

2010-jılı TNT telekanalı eki birigiw filminiń waqıyaların esapqa almay, «Dallas» serialınıń jańa, zamanagóy dawamın túsiriwge buyırtpa bergenin járiyaladı&lt;ref name=&quot;tvsquad.com&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.tvsquad.com/2010/09/08/tnt-tbs-order-4-pilots-including-dallas-update/?icid=main%7Chtmlws-main-n%7Cdl2%7Csec3_lnk3%7C169395| bet = Jordan, Chris. &quot;TNT, TBS Order 4 Pilots, Including 'Dallas' Update&quot; ''TV Squad''; September 8, 2010| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180705063109/http://www.tvsquad.com/2010/09/08/tnt-tbs-order-4-pilots-including-dallas-update/?icid=main%7Chtmlws-main-n%7Cdl2%7Csec3_lnk3%7C169395| arxivsáne = 2018-jıl 5-iyul | qaralǵan sáne = 2010-jıl 10-sentyabr }}&lt;/ref&gt;. Yuingler shańaraǵınıń tariyxın dawam ettirgen bul jańa serialdıń premyerası TNT kanalında 2012-jıldıń 13-iyunında ótkerildi hám úsh máwsim dawam etip, 2014-jıldıń 22-sentyabrinde juwmaqlandı.

== Dáslepki ideya ==
«Dallas» dáslep 1978-jılı 2-aprelde [[CBS]] telekanalında bes bólimli mini-serial retinde kórsetildi. Mini-serial serialdıń baslanǵısh seriyası retinde islengen bolsa da, ol efirge shıqqan waqıtta prodyuserler de, telekanal da onıń bes epizodtan keyin dawam etiwine úmitlenbedi hám onı keńeytiwdi jobalastırmaǵan. Ol tómen reytingleri menen belgili bolǵan ekshembi kúni keshki waqıtta kórsetildi. Biraq, mini-serial jetkilikli dárejede ataqlı bolıp shıqtı hám 1978-jıl 23-sentyabrden 1991-jıl 3-mayǵa shekem 13 tolıq máwsim dawamında kórsetilgen turaqlı serialǵa aylandı. Dáslep mini-serial esaplanǵan bes baslanǵısh epizodı házir 1-máwsim dep ataladı, usılayınsha ulıwma on tórt máwsimdi quraydı.

Serial baylıq, seks, intriga, daw hám biylik ushın gúreslerdi súwretlewi menen belgili. Serial dawamında tiykarǵı syujet Yuingler hám Barnslar shańaraqları arasındaǵı uzaq waqıttan berli dawam etip kiyatırǵan básekileslikke tiykarlanǵan. Bul básekileslik birinshi epizodta Barnslardıń qızı [[Pem Yuing|Pamela]] ([[Viktoriya Principal|Viktoriya Prinsipal]]) Yuinglerdiń kishi ulı [[Bobbi Yuing|Bobbi]] ([[Patrik Daffi]]) menen qashıp ketkende shiyelenedi. Serial waqıyaları tiykarınan [[Texas]] shtatınıń [[Dallas]] qalasında hám [[Sautfork ranchosı]] jaylasqan oydan shıǵarılǵan Breddok okruginde júz beredi.
[[Fayl:SouthForkFront.jpg|solğa|nobaý|[[Sautfork ranchosı]], Yuingler shańaraǵınıń úyi]]
Waqıyalardıń baslanıw tariyxı mınaday edi: 1930-jıllarda neft izlewshi Djon Ross «Djok» Yuing ([[Djim Devis (aktyor)|Djim Devis]]) óziniń burınǵı sherigi Uillard «Digger» Barnstı (Devid Ueyn/Kinen Uinn) aldaǵan hám onıń «Yuing Oyl» kompaniyasındaǵı úlesin tartıp alǵan, keyin Diggerdiń jalǵız muhabbatı Eleonora «&lt;nowiki/&gt;[[Miss Elli Yuing|Miss Elli]]&lt;nowiki/&gt;» Sautvortqa ([[Barbara Bel Geddes]]/[[Donna Rid]]) úylengen. Djoktan ayırmashılıǵı, Miss Elli jerge hám malǵa degen súyispenshiligi mol, fermerlerdiń áwladınan shıqqan. Olar úylengennen keyin, Sautvort shańaraǵınıń [[Sautfork ranchosı]] Yuinglerdiń úyine aylandı. Bul jerde Djok hám Miss Elli úsh uldı tárbiyalap ósirdi: [[J. R. Yuing|J.R.]] ([[Larri Hegmen]]), Geri (Devid Ekroyd/Ted Sheklford) hám [[Bobbi Yuing|Bobbi]] ([[Patrik Daffi]]).

Aldınǵı «Miss Texas» gózzallıq tańlawınıń jeńimpazı [[Syu Ellen Yuing|Syu Ellen Shepardqa]] ([[Linda Grey]]) baxıtsız túrde úylengen insapsız [[J. R. Yuing|J.R.]], ózinde joq bolǵan moral hám hadallıqqa iye [[Bobbi Yuing|Bobbi]] menen jiyi tartısıp júrdi. Ortanshı ulı Geri Sautvortlarǵa tán qásiyetlerdi kórsetkeni ushın [[Miss Elli Yuing|Miss Ellidiń]] súyikli  ulı boldı; biraq, Geri balalıǵınan baslap Djok hám J.R. menen kelise almaytuǵın edi hám shańaraqtıń «hálsizi» dep esaplanǵan. 17 jasta, Geri jasırın túrde 15 jasar oficiant qız Valen Klementske (Joan Van Ark) úylenedi. Olardan Yuinglerdiń birinshi aqlıǵı — kishkene hám jigerli Lyusi ([[Sharlin Tilton]]) tuwıladı. Sonnan keyin ol Sautforkqa ornalasıw ushın qaytıp keledi. Djok Valendi qabıl etip, Geridiń jańa shańaraǵın qollap-quwatlasa da, J.R. oǵan sátsiz biznes kelisimlerin usınıp, Geridi alkogolizmge beriliwge májbúrledi. Bul bolsa onıń Sautforktan qashıwına sebep boldı. Geri ketkennen keyin, J.R. Valendi rancho hám shtattan ketkenge shekem quwdaladı. Nátiyjede Lyusi ata-ájesiniń qolında ósti.

Serialdıń birinshi epizodlarında jasóspirim Lyusi rancho basqarıwshısı Rey Krebbs ([[Stiv Kanali]]) penen uyqılap atırǵanı kórsetiledi. Keyinirek, 4-máwsimde Reydiń [[Ekinshi jáhán urısı|Ekinshi jer júzlik urısı]] waqtında Djoktıń nekeden tıs qarım-qatnasınan tuwılǵan nızamsız ulı, yaǵnıy Lyusidiń ájaǵası ekeni anıqlanadı. Óziniń kishi, bir tárepleme rolinen narazı bolǵan Kanali serialdan ketiwdi oylaǵan; Rey obrazına tereńlik qosıw ushın, Hegmen onıń Deviske uqsaslıǵın atap ótip, scenaristlerge Reydi [[J. R. Yuing|J.R.]], Geri hám Bobbige ógey aǵa bolatuǵın syujet jaratıwdı usınıs etken. Kanali Dina Shordıń kórsetiwinde aytqanınday, Rey hám onıń jiyeni Lyusidiń arasındaǵı bir-biri menen ushırasqan epizodlar «úmit etemen, umıtıladı».

Rey burın [[Pem Yuing|Pamela]] menen qısqa múddetli qarım-qatnasta bolǵan, biraq ol Bobbige qattı ashıq bolǵan hám serialdıń dáslepki epizodı olardıń ekewiniń [[Sautfork ranchosı|Sautfork ranchosına]] jańa kelin-kúyew bolıp kelip, pútkil shańaraqtı tańqaldırıwı menen baslanadı. Barnslar shańaraǵın jekkóretuǵın J.R., Pemniń Sautforkta jasaǵanına narazı boldı hám onıń [[Bobbi Yuing|Bobbi]] menen bolǵan nekesin buzıwǵa turaqlı háreket etti. Sol waqıtta, Diggerdiń Yuinglerge degen jekkóriwshiligin miyras etip alǵan Pemniń ájaǵası Kliff ([[Ken Kercheval]]) J.R.-nıń nekege qarsılıǵına qosılıp, ákesiniń ósh alıw jolın dawam etti.

Máwsimlerdiń kópshiligi reytingti kóteretuǵın intrigalı juwmaqlar menen tamamlandı,&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Meisler|first=Andy|title=Television; When J.R. Was Shot The Cliffhanger Was Born|url=https://www.nytimes.com/1995/05/07/arts/television-when-j-r-was-shot-the-cliffhanger-was-born.html|work=The New York Times|date=May 7, 1995|access-date=August 31, 2010}}&lt;/ref&gt; olardıń eń belgili bolǵanı 3-máwsimniń «Bólingen úy» atlı finalı boldı. Bul final tariyxıy «J.R.-nı kim attı?» syujetin baslap berdi hám «TV Guide» jurnalınıń «Barlıq waqıtlardıń eń jaqsı 100 tele-epizodı» diziminde 69-orındı iyeledi&lt;ref name=&quot;TVGuide100Episodes&quot;&gt;{{Cite news|title=TV's Top 100 Episodes of All Time|work=[[TV Guide]]|date=June 15, 2009}}&lt;/ref&gt;. Basqa máwsim finallarındaǵı intrigalar qatarına Sautfork basseynindegi belgisiz hayaldıń óli denesi (4-máwsim); órtengen úy (6-máwsim); Bobbidiń ólimi (8-máwsim) hám onıń keyingi qayta tiriliwi (9-máwsim); hám de J.R.-nıń ózin-ózi óltirgen bolıp kóriniwi (14-máwsim) kiredi.

== Aktyorlar hám qaharmanlar ==

=== Tiykarǵı quram ===
[[File:DallasCast.jpg|oñğa|nobaý|Yuinglerdiń dáslepki shańaraǵı. Shepten ońǵa qaray: Rey Krebbs, Bobbi, [[Pem Yuing|Pamela]], [[Miss Elli Yuing|Miss Elli]], Djok, Lyusi, J.R. hám [[Syu Ellen Yuing|Syu Ellen]].]]
Dáslepki bes epizodlı mini-serial (1-máwsim) ushın altı aktyor bas rollerde kórsetildi: [[Barbara Bel Geddes]] shańaraqtıń anası [[Miss Elli Yuing]] rolinde, onıń shańaraǵı Sautforktıń dáslepki iyeleri bolǵan; [[Djim Devis (aktyor)|Djim Devis]] onıń kúyewi [[Djok Yuing]] rolinde, «Yuing Oyl» kompaniyasınıń tiykarshısı hám Yuingler shańaraǵınıń baslıǵı; [[Patrik Daffi]] olardıń kishi ulı [[Bobbi Yuing|Bobbi]] rolinde; [[Viktoriya Principal|Viktoriya Prinsipal]] [[Pem Yuing|Pamela Barns Yuing]] rolinde, qarsılas Barnslar shańaraǵınıń qızı, onı Bobbi birinshi epizodta óziniń hayalı retinde úyge alıp keledi; [[Larri Hegmen]] [[J. R. Yuing|J.R. Yuing]] rolinde, eń úlken ulı, ol jańa kelinine qattı qarsılıq bildiredi; hám [[Sharlin Tilton]] Lyusi rolinde, Bobbi, J.R. hám Reydiń jasóspirim jiyeni, ol Bobbi hám Reydi jaqsı kóredi, biraq J.R.-nı «haqıyqıy Yuingler» tárepinen tárbiyalansın dep ata-anasınan ayırǵanı ushın jekkóredi.

1-máwsim dawamında epizodlardıń kópshiliginde kórsetilgenine qaramastan, bas roller qatarına kirmegenler: [[Linda Grey]] [[J. R. Yuing|J.R.-nıń]] uzaq waqıt azap shekken, maskúnem hayalı [[Syu Ellen Yuing|Syu Ellen]] rolinde; [[Stiv Kanali]] Pemniń burınǵı jigiti Rey Krebbs, [[Sautfork ranchosı|Sautfork ranchosınıń]] jumısshısı, keyinirek Djoktıń nızamsız ulı bolıp shıǵadı; hám [[Ken Kercheval]] Pemniń ájaǵası [[Kliff Barns]], J.R.-nıń baslı qarsılası rolinde. Grey hám Kanali 2-máwsimniń birinshi epizodınan baslap, al Kercheval 3-máwsimniń birinshi epizodınan baslap turaqlı quramǵa qosıldı. Devid Ueyn Uillard «Digger» Barns roline mirát etilgen juldız retinde kórsetildi.

Serialdıń keyingi bólimlerinde, dáslepki aktyorlar serialdan ketken sayın birneshe jańa qaharmanlar qosıldı:

5-máwsim ushın, 2-máwsimnen berli mirát etilgen juldız retinde qatnasqannan keyin, [[Syuzan Xovard]] tiykarǵı quramǵa siyasatshı hám Texastıń burınǵı gubernatorınıń jesiri [[Donna Kalver Krebbs]] rolinde qosıldı. Ol Reydiń birinshi hayalı hám onıń qızı Margarettiń anası boldı.

8-máwsimde [[Xovard Kil]] 4-máwsimnen berli bay, geyde ashıwshaq fermer Kleyton Farlou—Djoktıń óliminen keyin [[Miss Elli Yuing|Miss Ellidiń]] kúyewi—rolinde qatnasqannan soń juldızlar quramına kóterildi, al [[Priscilla Presli|Priscilla Bole Presli]] Bobbidiń jas waqtındaǵı muhabbatı Djenna Ueyd rolinde oynadı. Djenna Bobbidiń jalǵız biologiyalıq balası Lukastı tuwadı hám aqırında Reydiń ekinshi hayalı boladı. Djenna rolin 7-máwsimde Presli turaqlı túrde iyelegenine shekem, burın 2-máwsimniń bir epizodında Morgan Feyrchayld, hám 3-máwsimniń eki epizodında Fransin Teker oynaǵan edi. Sonday-aq, 8-máwsim dawamında [[Donna Rid]] tiykarǵı quramǵa qosılıp, kelesi jılı [[Barbara Bel Geddes]] qaytıp kelgenge shekem Miss Elli rolin waqıtsha oynadı.

8-máwsimniń aqırınan baslap turaqlı túrde kórsetilgennen keyin, atalas aǵası [[Djek Yuing]] rolin atqarǵan [[Dek Rembo]] 10-máwsim ushın turaqlı quramǵa kóterildi. Biraq, ol onınshı máwsimniń ortasında serialdan shıǵarıldı. Djektiń ájapası Djeymi Yuing (Djenili Xarrison) 8-máwsimde payda boldı. Djektiń burınǵı hayalı [[Eypril Stivens Yuing]] (rolin [[Sheri Uilson|Sheri Dj. Uilson]] oynaǵan) 12-máwsimde tiykarǵı qaharman dárejesine kóterilgenge shekem, dáslep 10 hám 11-máwsimlerde kórindi. Dáslep hiyleker qaharman bolǵan Eypril aqırında Bobbidiń Pem menen ajırasqanınan keyin onıń ekinshi hayalı boldı.

13-máwsimde tiykarǵı quramǵa birneshe jańa aktyorlar qosıldı: [[Oskar sıylıǵı|«Oskar» sıylıǵınıń]] iyesi [[Djordj Kennedi]] Reydiń ranchosın satıp alatuǵın hám aqırında «Yuing Oyl»dıń básekilesi «VestStar»dıń baslıǵı bolatuǵın Karter MakKey rolinde; [[Keti Podevell]] jas hám ápiwayı Kelli Xarper Yuing, [[J. R. Yuing|J.R.]]-nıń ekinshi hayalı rolinde, ol jalǵan zorlaw ayıplawlarınan qutılıw ushın oǵan úylengen; [[Sasha Mitchell]] J.R.-nıń nızamsız tuńǵısh ulı [[Djeyms Bomont]] rolinde; [[Kimberli Foster (aktrisa)|Kimberli Foster]] Eyprildiń hiyleker qarındası Mishel Stivens rolinde, ol Djeymske de, [[Kliff Barns|Kliff Barnsqa]] da turmısqa shıǵadı; hám aqırında [[Lesli-Enn Daun]] PR (jámáátshilik penen baylanıslar) qánigesi Stefani Rodjers rolinde. Kennedi hám Podevell 12-máwsim dawamında turaqlı túrde kórsetilgen bolsa da, Mitchell, Foster hám Daunnıń qaharmanları turaqlı quramǵa qosılǵanda serialǵa jańadan kelgen edi.

Aqırında, 14- hám sońǵı máwsim ushın, 13-máwsimniń sońǵı epizodlarında miyman aktrisa bolıp qatnasqannan keyin, [[Barbara Stok]] aktyorlar quramına Klifftiń nekeslesken qızı [[Liz Adams]] rolinde qosıldı.

=== Qosımsha quram ===
[[File:Dallas_Barnes.jpg|oñğa|nobaý|Barns-Ventvort shańaraǵı. Saat tili boyınsha joqarı oń jaqtan baslap: [[Kliff Barns]], [[Pem Yuing|Pamela Barns Yuing]], Rebekka Barns Ventvort hám Ketrin Ventvort.]]
14 jıllıq kórsetiliwi dawamında «Dallas» serialında birneshe aktyorlar qosımsha rollerdi oynadı. Eń ataqlıları:

* Devid Ueyn (1–2-máwsimler) hám Kinan Vinn (3-máwsim) Uillard «Digger» Barns rolinde, maskúnem neft izlewshi, Klifftiń ákesi, Pemniń nızamlı ákesi hám Djoktıń qas dushpanı;
* Kollin Kemp (2-máwsim) hám Meri Krosbi (3–4 hám 14-máwsimler) [[Syu Ellen Yuing|Syu Ellenniń]] hiyleker qarındası Kristin Shepard rolinde, ol [[J. R. Yuing|J.R.]] menen oynas boladı hám «J.R.-nı kim attı?» syujetinde onı atqan adam ekenligi anıqlanadı;
* Djared Martin (3–6, 8–9, hám 14-máwsimler) Syu Ellenniń kovboy súyiklisi hám Kleytonnıń asırap alǵan ulı, Stiven «Dasti» Farlou rolinde;
* Uilyam Smiters (4–5 hám 8–12-máwsimler) Djeremi Vendell rolinde, jawız «VestStar Oyl» jetekshisi, ol «Yuing Oyl»dı basıp alıwǵa háreket etedi;
* Li Makkloski (4–5, 8 hám 12-máwsimler) medicina studenti Mitch Kuper rolinde, Lyusidiń waqıtsha kúyewi;
* Odri Lenders (4–8 hám 12–13-máwsimler) Mitchtiń qarındası Afton Kuper rolinde, qosıqshı bolıwdı árman etetuǵın hám Klifftiń kóp jıllıq súyiklisi;
* Priscilla Poynter (4–6-máwsimler) Rebekka Barns Ventvort rolinde, Pem hám Klifftiń ajırasıp ketken anası;
* Morgan Brittani (5–8 hám 11-máwsimler) Rebekkanıń qızı Ketrin Ventvort rolinde, Pem hám Klifftiń psixikalıq hákisligi bar ógey qarındası, ol Bobbige ǵaybana ashıq boladı;
* Djon Bek (6–7 hám 9-máwsimler) Mark Greyson rolinde, [[Pem Yuing|Pemniń]] [[Bobbi Yuing|Bobbi]] menen birinshi ret ajırasqannan keyin onıń súyiklisi hám keyinirek bolajaq kúyewi;
* «AQSH arıwı» tańlawınıń jeńimpazı Debora Shelton (8–10-máwsimler) model Mendi Vinger rolinde, [[Kliff Barns|Kliff Barnstıń]] qızı; J.R.-nıń kóp jıllıq oynası;
* Djenili Xarrison (8–10-máwsimler) Djeymi Yuing Barns rolinde, Djektiń qarındası, ol aqırında [[Kliff Barns]] penen sátsiz neke quradı;
* Endryu Stivens (11–12-máwsimler) Keysi Denolt rolinde, J.R. ushın jumıs isleytuǵın jas pánt beriwshi, ol Lyusi hám Eyprildiń aqshaların alıw ushın olar menen romantikalıq qarım-qatnasta boladı:
* Li Teylor-Yang (11–12-máwsimler) Kimberli Krayder rolinde, «VestStar» neft kompaniyası basshısınıń hayalı, onı J.R. óz biznes imperiyasın keńeytiw ushın romantikalıq qarım-qatnas isleydi;
* Ien MakSheyn (12-máwsim) Don Lokvud rolinde, [[Syu Ellen Yuing|Syu Ellenniń]] ekinshi kúyewine aylanǵan angliyalı kino prodyuser;
* Geyl Xannikatt (12–14-máwsimler) Vanessa Bomont rolinde, Djeymstiń anası hám J.R.-nıń súyiklisi, keyinirek waqıtsha onıń nekeslesken qızı.

Uzaq waqıt dawamında qatnasqan balalar obrazları: J.R. hám Syu Ellenniń ulı Djon Ross Yuing III (4–6-máwsimlerde Tayler Benks, al 7–14-máwsimlerde Omri Kac oynaǵan); Bobbi hám Pemniń asırap alǵan ulı Kristofer Yuing (6–8-máwsimlerde Erik Farlou, al 9–14-máwsimlerde Djoshua Xarris oynaǵan), hám Djennanıń qızı Sharlotta «Charli» Ueyd (Sheyleyn Makkol, 7–11-máwsimler, sonday-aq 2-máwsimniń bir epizodında Lori Linn Mayers oynaǵan).

Yuingler shańaraǵınıń eń jiyi kórinetuǵın isbilermen sherikleri arasında neft karteli aǵzaları Djordan Li (Don Starr, 2–14-máwsimler), Marili Stoun (Fern Ficdjerald, 2–13-máwsimler) hám Endi Bredli (Pol Sorensen, 2–10-máwsimler); Djoktıń jaqsı dostı Marvin «Pank» Anderson (Morgan Vudvard, 4–11-máwsimler) hám onıń hayalı Mevis (Elis Xirson, 6–7 hám 10–11-máwsimler); hám gúmanlı investiciyalıq bankir Von Liland (Dennis Patrik, 3, 5, hám 7–8-máwsimler) bar. Yuinglerdiń basqa da burınnan kiyatırǵan tanısları: Dallas policiya departamentiniń detektivi Garri MakSvin, ol J.R.-nıń policiyadaǵı xabarshısı bolıp xızmet etedi (Djeyms Braun, 2–12-máwsimler); shańaraq advokatı Xarv Smitfild (Djordj O. Petri, 3–14-máwsimler); hám Donnanıń ógey ulı, AQSH senatorı Deyv Kalver (Tom Fuchello, 3–6, 8, 10–11, hám 13–14-máwsimler).

Sonday-aq, kóplegen epizodlarda birneshe fon qaharmanlar da kórinedi, sonıń ishinde Bobbidiń xatkerleri Konni Bresher (1-máwsimde Donna Bullok, 2-máwsimde Enn Ford hám Nensi Blayer, hám 2–4-máwsimlerde Djanna Maykls oynaǵan) hám Fillis Uopner (Debora Tranelli, 4–14-máwsimler); J.R.-nıń xatkerleri Luella Kereuey Li (Meg Gallexer, 2–4-máwsimler) hám Slay Lavgren (Debora Rennard, 5–14-máwsimler); Klifftiń xatkeri Djeki Dugan (Sherril Linn Rettino, 2–5 hám 7–14-máwsimler); «Yuing Oyl» qabıllawxanasınıń xızmetkeri Kendall Chepmen (Danon Simpson, 6–14-máwsimler); Sautfork xızmetshisi Tereza (Rozanna Kristiansen, 6–14-máwsimler); hám «Neft Baronları Klubı»nıń xızmetkerleri Dora Mey (Pet Kolbert, 7–14-máwsimler), Kessi (Enn S. Lukas, 5–10-máwsimler), hám Debbi (Debora Mari Teylor, 11–14-máwsimler). Keńnen ataqlı qosımsha aktrisa Tina Luiza birinshi eki máwsim dawamında J.R.-nıń xatkeri Djuli Greydi oynaǵan, keyinirek onıń qaharmanı óltiriledi.

=== Tiykarǵı quramnan ketkenler ===
Serial juwmaqlanǵanda, serialdıń dáslepki qaharmanlarınan tek úshewi ([[J. R. Yuing|J.R.]], [[Bobbi Yuing|Bobbi]] hám [[Kliff Barns|Kliff]]) Dallasta qaldı, al qalǵanları qaytıs boldı yamasa qaladan ketken edi.

[[Djok Yuing]] serialdan ketken birinshi tiykarǵı qaharman boldı. Djok 5-máwsim dawamında Qubla Amerikada sırlı vertolyot apatında ekran sırtında qaytıs boldı. Djok rolin oynaǵan aktyor [[Djim Devis (aktyor)|Djim Devis]] 1981-jılı 4-máwsimniń túsiriliwi tamamlanǵannan keyin kóp ótpey qaytıs bolǵan edi.

8-máwsimniń finalında [[Bobbi Yuing|Bobbi Yuingtiń]] ólimi hám onıń keyingi máwsim dawamında qatnaspaǵanlıǵı 10-máwsimniń basında Pamelanıń túsi dep túsindirildi, usılayınsha 9-máwsim dawamında bolǵan waqıyalardıń hámmesi biykar etildi. [[Patrik Daffi]] basqa múmkinshiliklerdi paydalanıw ushın serialdan ketken edi, biraq reytinglerdiń tómenlewi sebepli, onı «Lorimar» prodyuserlik kompaniyası hám de serial juldızı [[Larri Hegmen]] serialǵa qaytıwǵa kóndirdi&lt;ref name=&quot;Dreamzone&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.ultimatedallas.com/episodeguide/dreamzonefaq.htm| bet = Dallas TV series Dream season official dallas website| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140620055752/http://www.ultimatedallas.com/episodeguide/dreamzonefaq.htm| arxivsáne = 2014-jıl 20-iyun | avtor = David Massey - Goldlion| qaralǵan sáne = 2015-jıl 20-aprel }}&lt;/ref&gt;.

[[Djek Yuing]] sayaxatların dawam etiw hám [[J. R. Yuing|J.R.]]-dan qutılıw ushın 10-máwsimniń ortasında Dallastan ketti hám máwsimniń aqırında eki epizodqa sońǵı ret qaytıp keldi. Aktyor [[Dek Rembo|Dek Rembonıń]] ne ushın Dallastan shıǵarılǵanınıń rásmiy sebebi bolmasa da, Rembonıń ózi keyinirek bunıń sebeplerin óziniń ádetleri yamasa [[Larri Hegmen]] menen kelispewshilikleri dep esaplaytuǵının ayttı. Rembonıń aytıwınsha, bul kelispewshilikler onıń serialdaǵı sońǵı máwsiminde (10-máwsim) ásirese kúsheygen. Dallastan aldın Rembo hám Hegmen 1970-jıllardıń aqırında «Ádillik qılıshı» filminde birge islesken. Hegmen keyinirek Rembonıń Dallastan shıǵarılıwına baylanısı bar ekenligin biykarlaǵan.

[[Pem Yuing|Pamela]] 1987-jılı 10-máwsimniń finalında mashinasın neft tasıytuǵın tankerge aydap barıp, dúgisiw nátiyjesinde júz bergen jarılısta qattı kúyip qaldı. 11-máwsim dawamında, onıń ógey qarındası Ketrin emlewxana átirapında kórsetilgennen keyin Pem joǵalıp ketti. Pem óziniń fizikalıq jaqtan mayıp kórinisin Bobbi hám Kristoferge kórsetkisi kelmegenlikten, olardı taslap ketken bolıp kórinedi. Viktoriya Prinsipal 10-máwsimniń finalınan keyin Dallasqa hesh qashan qaytpaǵan bolsa da, Prinsipalǵa uqsaytuǵın Margaret Maykls 12-máwsimniń birinshi epizodında Pem rolin oynadı. Onıń sırtqı kórinisindegi ózgeristi túsindiretuǵın plastikalıq operaciyadan keyin, Pemniń ólim aldındaǵı kesellikke ushıraǵanı anıqlandı, biraq bunı tek ózi hám onıń shıpakeri biledi. Usı epizodtan keyin Pem hesh qashan kórsetilmedi. Is haqı boyınsha kelisimge kele almaǵanlıqtan hám óz biznesin baslawǵa bolǵan qálewi sebepli,&lt;ref name=&quot;Curran&quot;&gt;{{Cite book|title=25 Years of Dallas|last=Curran|first=Barbara A.|date=2004|publisher=Virtualbookworm.com|isbn=1-58939-583-2|pages=250–251}}&lt;/ref&gt; 10-máwsimniń finalınan keyin showǵa qaytpaw Prinsipaldıń óziniń sheshimi boldı.

Byudjettiń qısqartılıwı basqa da uzaq múddetli aktyorlardıń jumıstan bosatılıwına alıp keldi. Pamelanıń ketiwinen basqa, Rey hám Donna 10-máwsimniń aqırında ajırastı. Donna Vashingtongqa kóship ketti, ol jerde keyinirek senator Endryu Daulingke (miyman aktyor Djim MakMallan) turmısqa shıqtı hám olar birge Reydiń qızı Margaretti tárbiyaladı. Aktrisa [[Syuzan Xovard]] 1987-jılı prodyuserlerdiń oǵan onıń qaharmanınıń roli tawsılǵanın aytqanın bildirdi&lt;ref name=&quot;ultimatesusan&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.ultimatedallas.com/dallasinterviews/susan2.htm| bet = Dallas Exclusive Interviews| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141117013035/http://www.ultimatedallas.com/dallasinterviews/susan2.htm| arxivsáne = 2014-jıl 17-noyabr | qaralǵan sáne = 2015-jıl 20-aprel }}&lt;/ref&gt;. 11-máwsim juwmaqlanǵanda, Rey óziniń ranchosın Karter MakKeyge sattı hám Djenna hám Lukas penen birge Dallastan Shveycariyaǵa ketti, Charli ol jerge arnawlı mektepte oqıw ushın aldınnan kóship ketken edi. Rey 12-máwsimniń basında bes epizodqa qaytıp keldi.

8-máwsimniń sońında kúyewi Mitch penen birge ketken Lyusi Yuing 11-máwsimniń sońǵı epizodlarında Sautforkqa qaytıp keldi, biraq eki jıldan keyin Evropaǵa qayta ketti. Eki jaǵdayda da [[Sharlin Tilton|Sharlin Tiltondı]] jumıstan bosatıw dóretiwshilik toparınıń sheshimi boldı, sebebi olar ushın jańa syujetler jaratıw qıyınshılıqlar tuwdırdı.

[[Syu Ellen Yuing|Syu Ellen]] 12-máwsimniń finalında jańa kúyewi, kinorejissyor Don Lokvud (miyman aktyor Ien MakSheyn) penen [[London|Londonǵa]] kóship ketti. [[Linda Grey|Linda Greydiń]] jumıstan bosatılıwı [[Stiv Kanali|Stiv Kanalidiń]] serialdan ketiwine sebep bolǵan byudjet qısqartıwları menen birdey bolsa da, Grey [[Syu Ellen Yuing|Syu Ellenniń]] ketiwin ózi hám [[Leonard Kacman]] arasında óz-ara kelisilgen sheshim dep táriyipledi, sebebi qaharman «tolıq sheńberinen de ótip ketken» dep kelisildi&lt;ref name=&quot;UltimateLinda&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.ultimatedallas.com/dallasinterviews/lindainterview2.htm| bet = Official Dallas website - exclusive dallas interview Linda Gray| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140628062445/http://www.ultimatedallas.com/dallasinterviews/lindainterview2.htm| arxivsáne = 2014-jıl 28-iyun | avtor = David Massey - Goldlion| qaralǵan sáne = 2015-jıl 20-aprel }}&lt;/ref&gt;.

Stefani Rodjers 13-máwsimniń aqırında Klifftiń PR wákili lawazımınan bosatıldı, bul aktrisa [[Lesli-Enn Daun|Lesli-Enn Daundı]] turaqlı quramınıń eń qısqa múddetli aǵzasına aylandırdı: ol 8 epizodta payda boldı hám 13 epizodtıń baslanǵısh titrlarında kórsetildi.

[[Barbara Bel Geddes]] 1983-jılı 15-martta, 6-máwsimdegi sońǵı kórinislerin tamamlaǵannan birneshe kún ótkennen keyin, júregine tórt tamırlı shuntlaw operaciyasın ótkerdi. Sonnan keyin Bel Geddes operaciyadan keyingi dem alıw hám tikleniw dáwiri sebepli 7-máwsimniń birinshi 11 epizodın ótkizip jiberdi. 7-máwsimniń finalınan keyin, Bel Geddes júrek operaciyasınan keyingi dáwirde jumıs kólemi hám is haqı boyınsha kelispewshiliklerden soń Dallastan tolıǵı menen ketti. Keyin [[Miss Elli Yuing|Miss Elli]] rolin 8-máwsim ushın [[Donna Rid]] iyeledi hám Rid 3 jıllıq shártnamaǵa qol qoydı. 9-máwsimniń basında Bel Geddesten qaytıp keliwin soraǵanda, ol kelisti, bul bolsa jámiyetlik qatnaslarında úlken dawǵa alıp keldi hám Ridti qattı ashıwlandırıp, serial prodyuserleri menen sudlasıwına sebep boldı. Aqırında prodyuserler Ridke sudqa shekem 1 million dollar tólep kelisimge keldi. Birneshe aydan soń, 1986-jılı yanvarda Rid kútilmegende asqazan astı bezi ragınan qaytıs boldı. Miss Elli serialda 13-máwsimniń aqırına shekem qaldı, sol waqıtta ol Kleyton menen Dallastan ketti. Olar Uzaq Shıǵıs Aziyanı sayaxat etiwdi, sońınan Evropada Rey hám Djennanıń qasında qonıslawdı sheshti. 1990-jılı Dallastan ketkennen keyin, Bel Geddes aktyorlıq karerasın toqtattı.

Serialdıń 14- hám sońǵı máwsimi baslanǵanda, on aktyor turaqlı quram dárejesine iye boldı. Olardıń yarımı serial finalına shekem serialdan ketken bolsa da, olardıń hámmesi jıl dawamında serialdıń baslanǵısh titrlarında kórsetiliwin dawam etti. Kleyton Farlou tórt epizodta payda bolıp, Sautforktı Bobbige tapsırıw sıyaqlı islerdi juwmaqladı; [[Eypril Stivens Yuing]] máwsimniń basında qaytıs boldı, pal ayında onı Xillari Teylor (miyman aktrisa Syuzan Luchchi) urlap ketken; Kelli Xarper Yuing máwsimniń ortasında jańa jigiti hám J.R. menen jańa tuwılǵan ulı menen jańa ómir baslaw ushın ketti; [[Liz Adams]] [[Kliff Barns|Kliff]] penen nekesin buzıp, máwsimniń aqırına jaqın ketti; hám [[Djeyms Bomont]] serial finalınan birneshe epizod aldın jańadan tabılǵan kishkentay ulı Djimmi hám Djimmiydiń anası Debra Linn (miyman aktrisa Debora Taker) menen shıǵıs jaǵalawında jańa ómir baslaw ushın serialdan ketti.

Serial juwmaqlanǵanda, Karter MakKey burınǵıday qúdiretli bolıp, «VestStar» kompaniyasında qaldı; Mishel Stivens Djeyms penen birge jasawǵa úmit etip MakKeyden satıp alǵan ranchoda jalǵız, júregi jaralanıp qorlandı; [[Kliff Barns]] aqırında «Yuing Oyl»dıń jalǵız iyesine aylandı; al endi Sautforktıń iyesi bolǵan [[Bobbi Yuing]] [[Eypril Stivens Yuing|Eyprildiń]] óliminen keyin aqırı ózin tınıshlandıra aldı. Biraq, «Yuing Oyl»dı da, Sautforktı da joǵaltqan, sonday-aq ulları tárepinen taslap ketilgen J.R. tolıq streste edi; serial onıń ózin óltirgeni yamasa óltirmegeni haqqındaǵı belgisiz soraw menen juwmaqlandı.

== Óndiris ==

=== 1–8-máwsimler ===
1956-jılǵı «Gigant» filmi Dallas serialına ilham bergen dep esaplanadı. Eki óndiris te XX ásirdiń ortasınan aqırına shekem Texas shtatındaǵı bay neftshiler menen sharwalar arasındaǵı gúresti súwretleydi. Sońıń menen bir qatarda, eki óndiriste de [[J. R. Yuing|«J.R.»]] dep atalǵan bas qaharman bar&lt;ref&gt;Gary M. Cramer, &quot;'Giant': A giant book about a giant film&quot;, ''[[The Philadelphia Inquirer]]'', May 3, 2018.&lt;/ref&gt;.

Serialdıń avtorı [[Devid Djeykobs (jazıwshı)|Devid Djeykobstıń]] sherigi Maykl Filerman showdıń atın «Dallas» dep qoyıwdı usınıs etti. Djeykobs bul qala haqqında Kennedidiń óltiriliwi hám «Dallas Kowboyz» komandasınan basqa hesh nárse bilmeytuǵın edi; tek shtatqa barıp, túsiriw jumıslarına tayarlanǵannan keyin ǵana ol showdıń atın «Xyuston» dep qoyıw kerek ekenin túsindi, sebebi ol jerde neft sanaatı ádewir áhmiyetli, al Dallasta bolsa bank hám qamsızlandırıw tarawları rawajlanǵan&lt;ref name=&quot;marshall201810&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Marshall |first=Max |date=September 19, 2018 |title='Dallas' at 40: The Inside Story Behind the Show That Changed Texas Forever |url=https://www.texasmonthly.com/the-culture/dallas-at-40-the-inside-story-behind-the-show-that-changed-texas-forever/ |magazine=[[Texas Monthly]] |language=en-US |access-date=September 21, 2018}}&lt;/ref&gt;. Ol dáslepki bes bólimli mini-serialdıń (1-máwsim) birinshi hám sońǵı epizodların jazdı, al qalǵan úsh epizodtı Artur Bernard Lyuis, Kamilla Marketta hám Virdjiniya Oldridj jazdı. Oldridj serialǵa qaytıp kelmegen hám Marketta 4-máwsimde ketken bolsa da, Lyuis «Dallas»tıń eń abıroylı scenaristleriniń birine aylandı.

[[Leonard Kacman]] 1-máwsimde prodyuser retinde qatnastı, al 2-máwsimde onıń tásiri kúsheydi, sebebi ol epizodlardı jazıwdı hám rejissyorlıq etiwdi basladı. Serialdıń avtorı [[Devid Djeykobs (jazıwshı)|Devid Djeykobs]] 2-máwsimniń aqırında atqarıwshı scenariy máslahátshisi lawazımınan ketti, sebebi ol «Nots Lendiń» óndirisine dıqqatın qarattı. «Dallas»tıń birinshi 3 máwsimindegi atqarıwshı prodyuserleri [[Filip Kapis]] hám [[Li Rich]] boldı. Showdıń birinshi 8 máwsimi dawamında «Dallas»tıń óndiris toparı tiykarınan ózgerissiz qaldı (tiykarǵı ózgeris 3-máwsimnen keyin Richtiń ketiwi boldı). [[Li Rich]] ketkennen keyin, [[Filip Kapis]] jalǵız atqarıwshı prodyuser, Leonard Kacman prodyuser hám showdıń basqarıwshısı, Kliff Fenneman prodyuserdiń járdemshisi, al Artur Bernard Lyuis atqarıwshı scenariy redaktorı/baqlawshı prodyuser lawazımların iyeledi. Hám, 25 scenarist scenariyler menen úles qosqan bolsa da, Kacman, Lyuis hám Devid Polsen úshligi usı birinshi segiz máwsim dawamında epizodlardıń derlik úshten ekisin jazdı. Polsen serialǵa 4-máwsimde qosıldı hám 6-máwsimde scenariy redaktorı lawazımına kóterildi. Itibarlısı, olardıń úshewi 7- hám 8-máwsimlerde ekewinen basqa barlıq epizodlardı jazǵan.

=== 9-máwsim ===
Atqarıwshı prodyuser [[Filip Kapis]] penen prodyuser [[Leonard Kacman]] arasındaǵı dóretiwshilik kelispewshilikler Kacmannıń 8-máwsimniń sońında serialdan ketiwine alıp keldi&lt;ref name=&quot;latimes880401&quot;&gt;[https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1988-04-01-ca-627-story.html Haithman, Diane. &quot;The Baron of 'Dallas': Producer Reminisces on 10th Anniversary&quot;] ''Los Angeles Times''; April 1, 1988&lt;/ref&gt;. Kacman 9-máwsim dawamında show ushın jazıwdı dawam etiwi hám usı máwsimde «dóretiwshilik máslahátshisi» retinde (bul oǵan barlıq scenariylerdiń kóshirmeleri jiberilip, óz pikirin bildiriwi soralǵanın ańlatadı) islegen bolsa da, Kapis jańa óndiris komandasın alıp keliwge sheshim qabılladı: oǵan hám prodyuserdiń járdemshisi Kliff Fennemanǵa prodyuser retinde Djeyms X. Braun hám baqlawshı prodyuser/showranner Piter Dann, atqarıwshı scenariy máslahátshisi Djoel Dj. Feygenbaum, hám scenariy redaktorları Xollas Uayt hám Stefani Garman qosıldı.

Degen menen, óndiris shıǵınlarınıń ósiwi&lt;ref name=&quot;latimes880401&quot;/&gt; hám reytinglerdiń tómenlewi tuwralı málimleme (onıń durıslıǵı tartıslı bolsa da) «Lorimar» óndiris kompaniyasınıń [[Patrik Daffi]] hám [[Leonard Kacman|Leonard Kacmandı]] da qaytıwǵa kóndiriwge májbúr etti. 9-máwsim juwmaqlanǵanda, Kacman kelesi máwsim ushın showranner retinde qaytıp keliwge kelisti, al máwsim finalında Patrik Daffi ekranda túsinisiz túrde qayta payda boldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.ultimatedallas.com/backstage/behind5.htm| bet = Official Dallas website Bobby Ewing returns| avtor = David Massey - Goldlion| qaralǵan sáne = 2015-jıl 20-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140524043841/http://www.ultimatedallas.com/backstage/behind5.htm| arxivsáne = 2014-jıl 24-may | url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

=== 10-máwsim ===
10-máwsimniń premyerasınan baslap, syomka komandasında jáne bir úlken ózgeris boldı: [[Leonard Kacman]] showdıń prodyuser tárepine qaytıp qoymay, atqarıwshı prodyuser lawazımına da kóterildi. Xabarlarǵa qaraǵanda, bul oǵan show ústinen «tolıq biylikke» iye bolıw shárti menen berilgen,&lt;ref name=&quot;latimes880401&quot;/&gt; al [[Filip Kapis]] hám 9-máwsim xızmetkeriniń kópshiligi óndiristen ketti. Kacman menen birge, Devid Polsen showdıń jańa prodyuseri retinde qaytarıldı, al baqlawshı prodyuser lawazımı jańa kelgen Kelvin Klements-kishige usınıldı, Kliff Fenneman bolsa prodyuserdiń járdemshisi lawazımında qaldı. Prodyuserler menen birge islesiw ushın jańa scenaristler komandası jallandı, sońıń ishinde Kacmannıń ulı Mitchell Ueyn Kacman scenariy redaktorı hám Liya Markus scenariy máslahátshisi retinde boldı. Markus eki jıldan keyin ketti, al qalǵanları showdıń sońında deyin qaldı.

Scenariy boyınsha, [[Patrik Daffi|Patrik Daffidiń]] qaytıwı pútkil 9-máwsimdi [[Viktoriya Principal|Viktoriya Prinsipaldıń]] qaharmanı Pemniń túsi dep túsindirildi, bul Kacmannıń showǵa qatnasıwı minimallasqan dáwirde bolıp ótken waqıyalardı is júzinde tolıǵı menen joq etti.

Hátte aktyorlar quramı da óndiris penen siyasiy gúresten zıyan kórdi. [[Larri Hegmen]] ([[J. R. Yuing|J.R.]]) [[Leonard Kacman|Kacmandı]] qollap-quwatlap, Daffidiń qaytıwında úlken rol oynaǵanı aytılsa da, [[Syuzan Xovard]] (Donna), 9-máwsim epizodlarınıń biriniń scenariyin jazǵan, [[Filip Kapis|Filip Kapistiń]] tárepinde bolıp, 9-máwsim waqıyaların biykar etiw ideyasına qarsı shıqtı. Ol 10-máwsim ushın jáne bir epizod jazıwǵa qaytıp kelgen bolsa da, máwsimniń sońında scenarist retinde de, aktyor retinde de serialdan ketti&lt;ref name=&quot;latimes880401&quot;/&gt;.

=== 11–14-máwsimler ===
Serialdıń sońǵı tórt jılında [[Leonard Kacman]] shouranner bolıp qaldı, oǵan serial juldızı [[Larri Hegmen]] atqarıwshı prodyuser retinde (12-máwsimnen baslap) hám Ken Xorton birlesken atqarıwshı prodyuser retinde (13-máwsimnen baslap) qosıldı.

Qadaǵalawshı prodyuser Kelvin Klements kishi 10-máwsimnen keyin serialdan ketti hám onıń ornın 11 hám 12-máwsimlerde qaytıp kelgen Artur Bernard Lyuis iyeledi, ol serialdıń aqırına shekem scenarist bolıp qaldı. Usılayınsha Lyuis [[Leonard Kacman]] hám Devid Polsen menen qayta birlesti. Biraq, Polsen 11-máwsimniń sońında Dallastan ketti (básekiles «Dinastiya» serialına qosılıw ushın), hám onıń prodyuserlik lawazımın dáslep 12-máwsim ushın Xovard Lakin, keyin sońǵı eki jıl dawamında kóp jıllıq járdemshi prodyuser Kliff Fenneman iyeledi. Lakin 13 hám 14-máwsimlerde baqlawshı prodyuser bolıp isledi.

Mitchell Ueyn Kacman 12-máwsimnen baslap birlesken prodyuser lawazımına kóterildi, al Frenk Kacman ([[Leonard Kacman|Leonard Kacmannıń]] ekinshi ulı) hám Djon Rettino ([[Leonard Kacman|Leonard Kacmannıń]] kúyew balası) 13 hám 14-máwsimlerde járdemshi prodyuserler bolıp xızmet etti. Sonıń menen bir qatarda, Kacmannıń jeke járdemshisi Luella Li Kereuey sońǵı úsh máwsimde atqarıwshı koordinator retinde kórsetildi. Xızmetkerler quramına qosılǵan sońǵı áhmiyetli adam Liza Seydman boldı, ol sońǵı eki máwsimde atqarıwshı syujet keńesshisi retinde serialǵa qosıldı.

=== Syomka orınları ===
Pilot máwsim tolıǵı menen Texas shtatınıń [[Dallas]] qalasında hám Frisko qalasındaǵı Kloys Boks ranchosında túsirildi&lt;ref&gt;[http://www.ultimatedallas.com/news/critic.htm Dallas Critic&lt;!-- Bot generated title --&gt;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221101754/http://www.ultimatedallas.com/news/critic.htm |date=2014-02-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.friscostyle.com/2020/05/05/346451/box-ranch-a-legend-in-limbo| bet = Box Ranch: A Legend in Limbo &amp;#124; Frisco STYLE Magazine| sáne = 2024-jıl 22-yanvar }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.ultimatedallas.com/episodeguide/southfork2.html| bet = Official Dallas website - locations used in the tv series Dallas| at = David Massey -| familiya = Goldlion| jumıs = www.ultimatedallas.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 1-fevral | arxivsáne = 2019-jıl 13-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190913011807/http://www.ultimatedallas.com/episodeguide/southfork2.html| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;. Keyinirek, serialdıń ishki kórinisleriniń kópshiligi Kaliforniya shtatınıń Kalver-Siti qalasındaǵı MGM studiyalarında túsirildi (bul studiyanı Lorimar 1986-jılı tolıq satıp alǵan), al sırtqı kórinislerdiń bir bólegi Texas shtatınıń Parker qalasındaǵı [[Sautfork ranchosı|Sautfork ranchosında]] hám [[Dallas]] qalasınıń basqa jerlerinde túsirildi. 13-máwsimde óndirislik shıǵınlardıń ósiwi barlıq syomka jumıslarınıń Kaliforniyaǵa kóshiriliwine alıp keldi. Ádette aktyorlar hám túsiriw toparı máwsim baslanıwınan aldın jazda Dallas aymaǵında altı-segiz háptesin sırtqı kórinislerdi túsiriwge jumsap, keyin máwsimniń qalǵan bólegin Los-Andjeles aymaǵında túsiretuǵın edi; berilgen bir máwsimdegi epizodlardıń yarımınan azıraǵınıń sırtqı kórinisleri Dallasta túsirilgen. MGM óziniń pavilyonlarınıń birinde Sautfork ranchosınıń arqa háwlisi menen basseyniniń tolıq ólshemli kóshirmesin qurıp, máwsimniń keyingi bóleginde «sırtqı» kórinislerdi túsiriwge múmkinshilik berdi.

=== Rejissyorlar ===
[[Leonard Kacman]] — bul showdıń eń kórnekli rejissyorı bolıp, 1, 9 hám 12-máwsimlerden basqa barlıq máwsimlerdegi epizodlardı túsirgen. Kacmannan keyin, Maykl Pris «Dallas» serialınıń eń kóp epizodın túsirgen rejissyor bolıp, ol 4-máwsimde serialǵa qosılıp, aqırına shekem islegen. Dáslepki mini-serialǵa qosılǵan eki rejissyordıń biri, Robert Dey, keyingi máwsimlerge qaytıp kelmedi, al Irving Dj. Mur 5-máwsimge shekem serialda qaldı, keyin sońǵı úsh máwsimge qaytıp keldi.

Serial juldızlarınıń besewi de epizodlardı túsirgen: [[Larri Hegmen]] (3–14-máwsimler), [[Patrik Daffi]] (4–8 hám 10–14-máwsimler), [[Linda Grey]] (9–12-máwsimler), [[Stiv Kanali]] (10–12-máwsimler) hám [[Ken Kercheval]] (13–14-máwsimler).

== Epizodlar ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Máwsim 
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |Epizodlar 
! colspan=&quot;2&quot; |Dáslepki shıǵarılıwı 
! rowspan=&quot;2&quot; |Reyting 
! rowspan=&quot;2&quot; |Tamashagóyler
(reyting upaylarında)
|-
!Birinshi shıǵarılıwı 
!Sońǵı shıǵarılıwı
|-
! colspan=&quot;1&quot; |1
| colspan=&quot;2&quot; |5
| colspan=&quot;1&quot; |1978-jıl, 2-aprel 
|1978-jıl, 30-aprel 
|42
|19.0
|-
! colspan=&quot;1&quot; |2
| colspan=&quot;2&quot; |24
| colspan=&quot;1&quot; |1978-jıl, 23-sentyabr
|1979-jıl, 6-aprel 
|40
|18.4
|-
! colspan=&quot;1&quot; |3
| colspan=&quot;2&quot; |25
| colspan=&quot;1&quot; |1979-jıl, 21-sentyabr 
|1980-jıl, 21-mart 
|6
|19.1
|-
! colspan=&quot;1&quot; |4
| colspan=&quot;2&quot; |23
| colspan=&quot;1&quot; |1980-jıl, 7-noyabr 
|1981-jıl, 1-may 
|1
|27.6
|-
! colspan=&quot;1&quot; |5
| colspan=&quot;2&quot; |26
| colspan=&quot;1&quot; |1981-jıl, 9-oktyabr 
|1982-jıl, 9-aprel 
|1
|23.2
|-
! colspan=&quot;1&quot; |6
| colspan=&quot;2&quot; |28
| colspan=&quot;1&quot; |1982-jıl, 1-oktyabr 
|1983-jıl, 6-may 
|2
|20.5
|-
! colspan=&quot;1&quot; |7
| colspan=&quot;2&quot; |30
| colspan=&quot;1&quot; |1983-jıl, 30-sentyabr 
|1984-jıl, 18-may 
|1
|21.5
|-
! colspan=&quot;1&quot; |8
| colspan=&quot;2&quot; |30
| colspan=&quot;1&quot; |1984-jıl, 28-sentyabr 
|1985-jıl, 17-may 
|2
|20.97
|-
! colspan=&quot;1&quot; |9
| colspan=&quot;2&quot; |31
| colspan=&quot;1&quot; |1985-jıl, 27-sentyabr 
|1986-jıl, 16-may 
|6
|18.8
|-
! colspan=&quot;1&quot; |10
| colspan=&quot;2&quot; |29
| colspan=&quot;1&quot; |1986-jıl, 26-sentyabr 
|1987-jıl, 15-may 
|11
|18.6
|-
! colspan=&quot;1&quot; |11
| colspan=&quot;2&quot; |30
| colspan=&quot;1&quot; |1987-jıl, 25-sentyabr 
|1988-jıl, 13-may 
|21
|15.2
|-
! colspan=&quot;1&quot; |12
| colspan=&quot;2&quot; |26
| colspan=&quot;1&quot; |1988-jıl, 28-oktyabr 
|1989-jıl, 19-may 
|30
|13.9
|-
! colspan=&quot;1&quot; |13
| colspan=&quot;2&quot; |27
| colspan=&quot;1&quot; |1989-jıl, 22-sentyabr 
|1990-jıl, 11-may 
|43
|—
|-
! colspan=&quot;1&quot; |14
| colspan=&quot;2&quot; |23
| colspan=&quot;1&quot; |1990-jıl, 2-noyabr 
|1991-jıl, 3-may 
|61
|—
|}

== Reytingler ==
Dallas dáslep turaqlı serial retinde shıqqanda shembi kúni keshte kórsetildi. Bir aydıń ishinde serial ekshembi kúni keshte kórsetilip, máwsimniń ortasına shekem, yaǵnıy juma kúni keshki waqıtta kórsetiletuǵın boldı. Dallas 1991-jılı serial juwmaqlanǵanǵa shekem juma kúnleri efirge shıǵıp, 21:00 hám 22:00 waqıtları arasında kórsetildi.

Dallas serialınıń J.R.-nı kim atqanın ashıp bergen «Kim isledi?» epizodı, 1980-jılǵı ataqlı intrigalı waqıya, sol waqıtta eń joqarı ishki reytinglerge iye boldı. 90 millionnan aslam amerikalı tamashagóyler (bul 1980-jıl 21-noyabrdegi AQSH úy xojalıqlarınıń 53%-ten aslamın hám Amerika televideniesi auditoriyasınıń 76%-in quraydı) juwaptı biliw ushın televizorǵa qosıldı. Bul epizod 1967-jılı avgust ayında kórsetilgen «Qashqın» serialınıń sońǵı epizodınıń reyting rekordınan ozıp ketti, biraq «Dallas»tıń rekordı tek 1983-jılı «M*A8*S*H» serialınıń sońǵı epizodı tárepinen jańalandı. Bul epizod J.R.-nı kim atqanın kóriw ushın dúnya júziniń 57-den aslam elindegi 360 millionǵa jaqın tamashagóydi jıynap, xalıqaralıq kólemde eń kóp tamasha etilgen ekinshi amerikalı televidenie epizodına aylandı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/stage/2006/nov/14/theatre.pantoseason| bet = Patrick Duffy, Bobby Ewing in Dallas, talks to William Leith| avtor = William Leith| jumıs = The Guardian| sáne = 2006-jıl 14-noyabr | qaralǵan sáne = 2015-jıl 20-aprel }}&lt;/ref&gt;.

Serialdıń auditoriyası 1980-jılǵı «Kim isledi?» epizodınan keyin turaqlı túrde azayıp barǵanına qaramastan, «Dallas» serialınıń juwmaqlawshı epizodı, «Jumbaq», 1991-jıldıń 3-may kúni saat 21:00-den 23:00-ge shekem 33 million tamashagóy hám 22 úy reytingin jıynap, mámlekettiń eń kóp kórilgen 14-televiziyalıq serial finalı boldı. Onıń básekilesi, «Ańshı» (NBC kanalında), tek 9.8 reytingin jıynay aldı.

=== Filmler/arnawlı baǵdarlamalar ===
Sánesi / Ataması / Telekanal / Úy xojalıǵı reytingi / Úles / Tamashagóyler / Waqıt
* 1996-jıl 15-noyabr / Dallas: J.R. -nıń qaytıwı / [[CBS]] / 13.4 / 23 / 18.1 / Keshki 9–11 (aldınǵı «Arıslannıń maqtanıshı» baǵdarlaması 6.3 reytingin jıynadı)
* 1998-jıl 24-aprel / Dallas: Yuingler urısı / [[CBS]] / 7.8 / 14 (aldınǵı «Jasırın kamera» baǵdarlaması 6.8 reytingin jıynadı)
* 2004-jıl 7-noyabr / Dallas birigiwi: Sautforkqa qaytıw / [[CBS]] / 8.5 / 14 / 12.7 / Keshki 9:30–11:30

=== Kórsetiw translyaciyası tariyxı ===

====[[CBS]]====
* 1978-jıl 2–30-aprel: Ekshembi, keshki 10:00 (ET/PT)/9:00 (CT/MT)
* 1978-jıl 23-sentyabr – 14-oktyabr: Shembi, keshki 10:00/9:00
* 1978-jıl 15-oktyabr – 1979-jıl 14-yanvar: Ekshembi, keshki 10:00/9:00
* 1979-jıl 26-yanvar – 1981-jıl 27-noyabr: Juma, keshki 10:00/9:00
* 1981-jıl 4-dekabr – 1990-jıl 16-mart: Juma, keshki 9:00/8:00
* 1990-jıl 30-mart – 21-dekabr: Juma, keshki 10:00/9:00
* 1991-jıl 4-yanvar – 3-may: Juma, keshki 9:00/8:00

==== Sindikaciya ====
1984-jıldıń gúzinen baslap, Dallas serialı «Lorimar» kompaniyası tárepinen jergilikli stanciyalarǵa tarmaqtan tıs sindikaciya ushın paketlendi; baǵdarlamanı dáslep satıp alǵan stanciyalar arasında Dallas-Fort-Uerttiń ABC filialı, WFAA-TV da boldı. Sindikaciya paketine tek dáslepki 222 epizod (1-den 9-máwsimge shekem) kirdi. Biraq, Dallas jergilikli bazarlarda [[CBS]] kanalında [[Praym-taym|praym-taymdaǵıday]] reyting jetiskenligine erise almadı.

1990-jıllarda show TNT kanalında qısqa múddetke kórsetildi (1992-jıldıń sentyabrinen 1993-jıldıń avgustına shekem, taǵı da tek birinshi toǵız máwsim), sonnan keyin 1996-jıldıń gúzinen baslap TNN kanalında kórsetildi (bul original serialdıń barlıq 357 epizodın efirge bergen birinshi tarmaq boldı, biraq epizodlar waqıt ushın qattı redakciyalanǵan edi), al 2003-jıldan 2008-jılǵa shekem pútkil serial melodrama temalı «SoapNet» kabel telekanalında, dáslepki translyaciya etilgenindey, qısqartılmaǵan hám redakciyalanbay kórsetildi. 2011-jılı 1-yanvarda CMT kanalı serialdı bir kún dawamında efirde kórsetti hám 2012-jılǵı dawamınıń premyerasınan aldın, ayırım epizodlar CMT kanalında hám onıń veb-saytında kórsetildi.

1981-jılı Silvio Berluskonige tiyisli Italiyanıń media konglomeratı «Mediaset» «Dallas» serialın awdarıp, Italiya [[Praym-taym|praym-taymında]] kórsetti hám ol pútkil Italiya boylap ataqlı bolıp ketti&lt;ref name=&quot;berlusconi&quot;&gt;{{Web deregi | bet = Citizen B: The Legacy of Silvio Berlusconi's TV Empire| baspaxana = Indiewire| avtor = | sáne = 2012-jıl 30-oktyabr | url = https://www.indiewire.com/2012/10/citizen-b-the-legacy-of-silvio-berlusconis-tv-empire-43823/#!}}&lt;/ref&gt;. Serial Yaponiyada TV Asahi kanalında kórsetildi, biraq 1982-jıldıń basında onıń reytingleri tómen bolǵanlıqtan, serial keyingi waqıtqa (burın keshki saat 10-da, keyin piyshembi kúnleri keshki saat 11-ge) kóshirildi&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Lohr |first1=Steve |title='Dallas' Strikes No Oil on Japanese TV |url=https://www.nytimes.com/1982/02/10/arts/dallas-strikes-no-oil-on-japanese-tv.html |work=[[The New York Times]] |date=February 10, 1982}}&lt;/ref&gt;.

==== Ullı Britaniyadaǵı translyaciyalar ====
Ullı Britaniyada Dallas serialın kórsetiw huqıqların BBC satıp aldı hám ol tez arada 20 millionnan aslam tamashagóydi jıynap, reytingler jeńimpazına aylandı. Biraq, 1985-jılı korporaciya toǵızınshı máwsim ushın hár bir epizodına soralǵan 60 000 dollar tólewden bas tarttı. Kelesi máwsimdi alıw ushın distribyutor menen kelisimler alıp barıp atırǵan waqıtta, olardıń kommerciyalıq básekilesi, ITV franshizasınıń iyesi «Thames Television» kútilmegende aralasıp, sol bahanı qabıl etti. BBC bul jaǵdayǵa qattı ashıwlanıp, aǵımdaǵı máwsimdi yarımında toqtattı hám sol jıldıń noyabr ayında «Thames Television»nıń jobalastırǵan kórsetiw waqtı menen bir waqıtta qalǵan epizodlardı kórsetiw menen qorqıttı. Bul baspasózde úlken narazılıqlarǵa sebep boldı hám bul másele boyınsha hátte Parlamentte de soraw berildi&lt;ref&gt;{{cite news|title= TELEVISION; J.r. Would Be Proud Of British Tv's 'Dallas' Brawl |work=Los Angeles Times|date=April 5, 1985|url= https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1985-04-05-ca-27408-story.html|access-date=January 26, 2019 | first=Howard | last=Rosenberg}}&lt;/ref&gt;. BBC bas tartıp, 27-mart kúni aǵımdaǵı máwsimniń translyaciyasın qayta basladı&lt;ref&gt;The Times newspaper, P3, Dallas is back on BBC Next Month, 19 Feb 1985&lt;/ref&gt;. Aqırında, basqa kóplegen ITV franshizaları, atap aytqanda «Granada Television» hám «Yorkshire Television»,&lt;ref&gt;Thames TV head called to IBA after 'Dallas' deal
P2, Date: 18 Jan 1985&lt;/ref&gt; bul kelisimge qanaatlanbadı hám sonlıqtan qadaǵalawshı Ǵárezsiz Translyaciya Basqarmasına (IBA) shaǵım etti. IBA hám basqa ITV franshiza iyeleriniń birneshe aylıq basımınan keyin, «Thames Television» óz jobalarınan bas tarttı hám toǵızınshı máwsimdi zıyanına BBC-ge qaytarıp sattı&lt;ref&gt;{{cite news|title= Thames TV head leaves in dispute over Dallas |work= [[The Times]]|date=July 12, 1985| first=David | last=Hewson}}&lt;/ref&gt;. Máseleniń sheshiliwi ushın 1986-jıldıń yanvarına shekem waqıt ketti&lt;ref&gt;The Times . P3 . Dallas to return in March 15 January 1986.  Thames Television will pay BBC £300K&lt;/ref&gt;. «Dallas» serialı 1991-jılı juwmaqlanǵanǵa shekem BBC1 kanalında kórsetiliwin dawam etti.

== Intrigalı juwmaqlar ==
Dallas óziniń intrigalı juwmaqları menen belgili. Serialdıń kórsetiliwi barısında hár máwsim jıldıń keyingi bólegindegi máwsim premyerası ushın reytinglerdi kóteriw maqsetinde qanday da bir intrigalı juwmaq penen tamamlanatuǵın edi.

* '''Mini-serialdıń intrigalı juwmaǵı''': Bul shınında da intrigalı juwmaq bolmasa da, dáslepki «Dallas» mini-serialınıń besinshi epizodınıń sońında [[J. R. Yuing|J.R.]] ([[Larri Hegmen]]) Yuinglerdiń barbekyu keshesinde Diggerdiń (Devid Ueyn) iship alǵanınan keyin, óziniń atalas aǵası Djimmidi (Djeyms Kenning) izlew ushın saraydıń tóbesine kóterilgen Pem (Viktoriya Prinsipal) menen sóylesiw ushın sol jerge baradı. Más bolǵan J.R. onı Bobbige ([[Patrik Daffi]]) ranchodan ketpewin aytıwǵa kóndiriwge háreket etedi. Biraq, ol oǵan aralasıwdı qálemeydi hám J.R.-dan qashıwǵa urınıp atırıp, tóbeden qarnı menen qulap túsedi. Ekiqabat bolǵan Pem tuwılmaǵan balasınan ayırıladı. Keyin, [[Syu Ellen Yuing|Syu Ellen]] ([[Linda Grey]]) J.R.-dan bul shınında da tosınnan bolǵan ba, yamasa ol Pemniń qasaqana qulawın qálegen be dep soraydı. J.R. «Men olay islemedim» dep juwap beredi. Syu Ellen J.R.-dan Pemniń balasınan ayırılǵanına qayǵırasań ba dep soraǵanda, J.R. oǵan juwap bermeydi, bul sheshimdi tamashagóydiń ózine qaldıradı.
* '''2-máwsimniń intrigalı juwmaǵı''': Syu Ellenniń maskúnemlikke beriliwi onı sanatoriyaǵa alıp keldi, ol jerde ol Klifftiń ([[Ken Kercheval]]) balası dep esaplaǵan perzentine ekiqabat edi. Ol sanatoriyadan qashadı, más boladı, sońınan qattı avtomobil apatına ushırap, óziniń hám balasınıń ómirin qáwip astına qoyadı. Shıpakerler Djon Ross Yuing III dep atalǵan balanı tuwdıradı, biraq ol tuwılǵanda júdá kishkene edi hám ele qáwipten qutılmaǵan; Syu Ellen de solay, ol epizod sońında ómir ushın gúresip atır. Uwayım shekken J.R. epizod sońında kóz jasları menen hayalına qarap, onıń «tek jasawı kerek» ekenin aytadı.
* '''3-máwsimniń intrigalı juwmaǵı''': [[J. R. Yuing|J.R.]] Texasta kóp adamlardıń ózin jekkóriwine sebepshi boldı: ol bizneste aldaǵan erkekler, qarım-qatnasta aldaǵan hayallar, ashıwlandırǵan shańaraq aǵzaları hám Marili Stoun (Fern Ficdjerald) bar edi, onıń kúyewi ásirese sátsiz biznes kelisiminen keyin ózin-ózi óltirgen edi. Usılardıń hámmesinen keyin, birew J.R.-nıń «Yuing Oyl» keńsesiniń sırtında keshki waqıtta kútip turadı, hám J.R. dawıstı esitip, bul kim dep sorap esikke qaray júrgende, birew onıń qarnına eki ret oq atadı. Bul epizodtıń intrigalı juwmaǵı házirgi kúnde ataqlı bolǵan «J.R.-nı kim attı?» talqılawlarına hám boljawlarına, sonday-aq J.R.-nıń atıwdan aman qalıwı yamasa óltiriliwi haqqındaǵı boljawlarǵa alıp keldi.
* '''4-máwsimniń intrigalı juwmaǵı''': Syu Ellen ulı Djon Rosstı Sautforktan jasırın alıp ketiwge urınadı, biraq onı J.R. uslap aladı hám ranchodan quwıp jiberedi. Keyin Pem aralasıp, J.R. joq waqtında Djon Rosstı anasına alıp baradı, bul J.R.-nı qattı ashıwlandıradı. Kristin (Meri Krosbi) qaytıp kelip, J.R.-dan kóbirek aqsha talap etedi, al ol oǵan onı atqanı ushın qılmıslıq juwapkershilikke tartıw ele kesh emes ekenin aytadı. [[Bobbi Yuing|Bobbi]] menen túngi biznes ushırasıwına baratırıp, Kliff Sautfork basseyninde qalqıp júrgen qońır shashlı hayaldıń denesin tabadı. Ol kim ekenin kóriw ushın basseynge sekiredi, al artına qarasa, basseyn ústindegi balkonda turǵan J.R.-nı kóredi. J.R.-nı ayıplı dep esaplaǵan Kliff óziniń qarsılasına: «Ol óldi. Hásseniy» deydi. Dene júzi kórsetilmegen, bul Syu Ellen be, Pem be, Kristin be yamasa basqa birew me degen boljawlarǵa alıp keldi. Bul showdıń eń joqarı reytingli máwsim juwmaqlawshı epizodı boldı.  
* '''5-máwsimniń intrigalı juwmaǵı''': Máwsimniń basında, J.R.-nıń Farloulardıń 5 million barrel shiyki neftin jıynaw arqalı Djon Rosstı qaytarıp alıwǵa májbúrlew jobası, nefttiń bazar bahası tómenlep baslaǵanda, ózine keri tásir etip, Kliff J.R.-nı úlken finanslıq mashqalaǵa ushıratqan edi. Farloulardıń neftin jıynaw ushın, J.R. 200 million dollar kredit alıp, oǵan kepillik retinde «Yuing Oyl»dıń 50 million dollarlıq aktivlerin qoyǵan edi. Kliff, Djordan Li (Don Starr), Endi Bredli (Pol Sorensen) hám Ueyd Lyus (Robert Akerman) penen birge, J.R.-nıń qarızların satıp alıw ushın Von Liland (Dennis Patrik) penen islesip, onı bankrot dep járiyalawdı jobalastırdı. Kliff J.R.-nı jeńip atırǵanday kórinetuǵın bir waqıtta, [[Miss Elli Yuing|Miss Elli]] ([[Barbara Bel Geddes]]) Kleyton ([[Xovard Kil]]) menen kelisim dúzip, «Yuing Oyl»dı bul mashqaladan qutqarıp qaldı. Kelisimge muwapıq, Kleyton neft jıynalǵan waqıttaǵı bahanı tóleytuǵın boldı. Máwsimniń aqırına kelip, J.R. hám Klifftiń jaǵdayları ádewir ózgerdi, sebebi Kliff penen waqıtsha qarım-qatnasta bolǵan Syu Ellen, J.R.-ǵa qaytıp, oǵan qayta turmısqa shıǵıwdı jobalastırdı. Sonıń menen birge, J.R. Kliffke qaqpan qurıp, jalǵan geologiyalıq esabat arqalı Kliffti haqıyqatında qurǵaq bolǵan, biraq neftke bay delingen jerge millionlaǵan dollar investiciya etiwge isendirdi. Keyin Kliffti anası Rebekka Barns Ventvort (Priscilla Poynter) kompaniya qarjıların urlaǵanı ushın «Ventvort Tul &amp; Day» kompaniyasın basqarıwdan bosatıldı. Kliff kóp muǵdarda tabletka iship, ózin-ózi óltiriwge háreket etedi, hám ayıplılıq seziminen qıynalǵan Syu Ellen komada jatqan Klifftiń qasına asıǵadı. J.R. Syu Ellendi bolǵan waqıyaǵa Klifftiń ózinen basqa hesh kim ayıplı emesligine isendiriwge háreket etedi, biraq Syu Ellen onıń menen kelispeydi hám eger Kliff ólse, J.R.-ǵa qayta turmısqa shıǵa alıw-almawın bilmeytuǵının aytadı. Máwsim Klifftiń ómiri qáwipli bolǵan jaǵdayda juwmaqlanadı.
* '''6-máwsimniń intrigalı juwmaǵı''': Máwsimniń basında Syu Ellen J.R.-nı Xolli Xarvud (Luis Chaylz) penen tósekte kórgennen keyin, más bolıp qaladı. Ol mashinaǵa minedi, al Rey Krebbs ([[Stiv Kanali]])tiń atalas aǵası Mikki Trotter (Timoti Patrik Myorfi) onı toqtatıwǵa háreket etedi hám olar J.R.-ǵa tiyisli mashinada, Sautforktıń sırtında avtoapatqa ushıraydı. Syu Ellen jeńil kógergen jerlerinen basqa zıyan kórmeydi, biraq Mikki moynınan tómengi jaǵı paralizaciyalanıp, komaǵa túsedi. Máwsimniń sońǵı epizodında Rey ekinshi mashinanıń aydawshısı Uolt Driskoll (Ben Piacca) ekenin anıqlaydı, ol J.R.-ǵa burınǵı bir hiylede járdemlesken edi. Ol sonday-aq Driskolldıń J.R. mashinanı aydap atır dep oylap, sol jıldıń basında J.R. tárepinen qamaqqa alınǵanı ushın ósh alıw maqsetinde apatqa qasaqana sebep bolǵanın biledi. Ashıwlanǵan Rey túnde Sautforkqa kelip, onı kóriwdi kútpegen J.R.-dan juwap talap etedi. J.R. onnan ne bolıp atırǵanın soraydı, al Rey bolǵan waqıya ushın J.R.-nı óltiretuǵının aytadı. J.R. Reyge qaray sham uslaǵısh ılaqtıradı, biraq oǵan tiymeydi hám janıp turǵan shamları bar basqa bir sham qoyǵıshqa tiyedi. Ekewi tóbelesip atırǵanda, shamlar órtti alıstırıp jiberedi hám tútin uyqılap atırǵan Djon Ross hám Syu Ellenniń bólmelerine kire baslaydı. Syu Ellenge sol kúni erterek shıpaker tınıshlandırıwshı dári bergen edi, sonlıqtan ol oyanbaydı. J.R. órtti bayqap, Reyden qutılıwǵa háreket etedi, aqırında onı telefon menen urıp esinen ayıradı hám hayalı menen ulın qutqarıw ushın joqarıǵa juwıradı. Rey ózine kelip, J.R.-nıń artınan juwıradı, biraq tútinge tunshıǵıp qulaydı. J.R. joqarıǵa shıǵıp atırǵanda basına aǵash túsip ketedi hám Sautfork janıp atırǵanda ekewi de esin joǵaltadı.
* '''7-máwsimniń intrigalı juwmaǵı''': Úshinshi máwsimniń intrigalı juwmaǵın esletetuǵın sırlı bir adam bir kúni túnde «Yuing Oyl» imaratına kiredi. J.R.-nıń keńsesine barıp, tapansha shıǵaradı hám otırǵan orınlıqqa úsh márte atadı. Qurban orınlıqtan jerge qulaǵanda, oq tiygen adam [[Bobbi Yuing]] ekeni kórinedi.
* '''8-máwsimniń intrigalı juwmaǵ'''ı: Bir jıldan aslam waqıt Pem menen ajırasqan hám házir Djenna Ueyd (Priskilla Bole Presli) penen úyleniwge kelisken Bobbi, onıń ornına burınǵı hayalına qayta úyleniwdi sheshedi hám Pem oǵan kelisedi. Kelesi kúni tańda, Bobbi Pemniń úyinen shıǵıp baratırǵanda, birew Pemge qaray úlken tezlikte mashina aydap keledi. Bobbi Pemdı soqlıǵısıwdan aldın iyterip jiberedi, biraq ózi mashinadan qutıla almaydı. Mashinanı aydaǵan Ketrin (Morgan Brittani) ekeni hám ol Bobbidi basıp ótkennen keyin mashinası apatqa ushırap ólgeni kórinedi. Bobbi tez járdem menen emlewxanaǵa jetkerilip, [[Pem Yuing|Pem]], Djenna, J.R., [[Miss Elli Yuing|Miss Elli]], Kleyton, Rey hám Donna ([[Syuzan Xovard]])nıń qasında qaytıs boladı.
* '''9-máwsimniń intrigalı juwmaǵı''': Jawız isbilermen hayal Andjelika Nero (Barbara Karrera) onı aldaǵanı ushın J.R. hám onıń atalas aǵası Djek ([[Dek Rembo]])ti óltirmekshi boladı, biraq J.R. onı policiya arqalı uslatadı. Tilekke qarsı, Andjelika Djektiń mashinasına bomba qoydırıp qoyǵan edi, onıń ishinde Djeymi (Djenili Xarrison) bar waqıtta jarıladı. Bunı telefonda esitken J.R., Djektiń kvartirasına barıw ushın keńsesinen juwırıp shıǵadı. Ol keńseden shıǵıp baratırǵanda, onı izlep ekinshi liftte Syu Ellen keledi. Ol J.R.-nıń keńsesine kirgen gezde, Andjelika qaldırǵan ekinshi bomba jarılıp, «Yuing Oyl» jaylasqan pútkil qabat jarıladı hám sınıqlar tómendegi kóshege shashıladı. Kórinis keyin Mark Greyson (Djon Bek) menen úylengennen keyingi kúni tósekte jatırǵan Pemge awısadı. Pem oyanıp, dushtan suwdıń aǵıp atırǵan dawısın esitedi. Bul Mark dep oylap, ol dushtıń qapısın ashadı, biraq ol jerde Bobbi Yuingtiń aman-esen turǵanın kóredi. (Onınshı máwsimniń premyerasında Bobbidiń ólimi hám toǵızınshı máwsimniń barlıǵı Pemniń túsi bolıp shıǵadı).
* '''10-máwsimniń intrigalı juwmaǵı''': Yuingler úlken joǵaltıwǵa ushıraydı, sebebi «Yuing Oyl» J.R.-nıń xalıqaralıq kelispewshilikke alıp kelgen nadurıs isleri ushın AQSH Ádillik Departamenti tárepinen jawıladı. Pem, aqırında bala kótere alatuǵının bilip, shıpaker qabıllawınan Bobbidiń úyine qaytıp kiyatırǵanda, janarmay tasıytuǵın kólikke soqlıǵısadı hám ol jarılıp ketedi.
* '''11-máwsimniń intrigalı juwmaǵı''': J.R. hám Nikolas Pirs (Djek Skaliya), Syu Ellenniń jańa jigiti, J.R.-nıń pentxaus miymanxanasındaǵı bólmesinde tóbelesedi. Tóbeles ekewiniń de balkonda bolıwı menen juwmaqlanadı hám Pirs balkondan qulap, qaytıs boladı. Jańa ǵana kórgenine hayran qalǵan Syu Ellen, poldan tapanshanı alıp, J.R.-ǵa úsh márte oq atadı. Sonnan keyin ol telefondı alıp, policiyaǵa eki adamnıń óltirilgeni haqqında xabar bermekshi ekenin aytadı.
* '''12-máwsimniń intrigalı juwmaǵı''': Syu Ellen Dallastan máńgige ketiwge tayarlanadı, biraq J.R. ushın sońǵı syurpriz tayarlaǵan: jańa súyiklisi Don Lokvud (Ien Maksheyn) járdeminde Syu Ellen J.R. menen nekeleri haqqında biografiyalıq film islegen (aktyorlar olardı hám basqa Yuinglerdi sáwlelendiredi) hám onı J.R.-ǵa kórsetip, onı hayran qaldırıp, qorqıtadı. Syu Ellen J.R.-ǵa Dallastan ketip atırǵanın, biraq eger ol keleshekte oǵan jáne qarsı shıqsa - yamasa hátte bir kúni jaman keyipte oyansa - filmdi járiyalap, J.R.-nı «pútkil Texastıń kúlkisine» aylandıratuǵının aytıp, aqırında jeńimpaz retinde ketedi.
* '''13-máwsimniń intrigalı juwmaǵı''': J.R. Kleytonnıń qarındası Djesika Montfordtı (Aleksis Smit) «VestStar Oyl» kompaniyasındaǵı kópshilik dawısın beriwge kóndiriw ushın qasaqana psixiatriyalıq emlewxanaǵa jatadı, biraq onıń jobası keri nátiyje beredi: Kalli ([[Keti Podevell]]) hám Djeyms ([[Sasha Mitchell]]) onı shıǵarıwdan aldın múlkinen bas tartıw qaǵazına qol qoyıwǵa májbúrleydi. Ol qol qoyǵannan soń, Djeyms J.R.-nıń emlewxanadan shıǵıw qaǵazların jırtıp taslaydı hám onı qashıp shıǵıw múmkinshiligisiz emlewxanada qaldıradı.
* '''14-máwsimniń intrigalı juwmaǵı''': Aqırında «Yuing Oyl»dı [[Kliff Barns|Kliff Barnsqa]], [[Sautfork ranchosı|Sautforktıń]] basqarıwın Bobbige joǵaltıp, hayalı hám balaları tárepinen taslap ketilgennen keyin, más hám kewilsiz J.R. qolına oqlanǵan tapansha alıp, «hesh qashan tuwılmaǵanımda edi» degen oy menen rancho átirapında jalǵız aylanıp júredi. Keyin, Bobbi Sautforkqa qaytıp kelgende, J.R.-nıń bólmesinen oq dawısı esitiledi. Ol J.R.-nıń bólmesine entigip juwırıp barıp: «O, Qudayım!» deydi hám serial juwmaqlanadı.

== Sıńar seriallar, dawamları hám adaptaciyaları ==

=== ''Nots Lending'' ===
Dallas serialınıń premyerasınan aldın, avtor Djeykobs Ingmar Bergmannıń «Neke saxnaları» filminen ilhamlanıp, nekeniń hár túrli basqıshlarındaǵı tórt erli-zayıplı jup haqqında dramalıq serial ideyasın oylap tapqan edi. Biraq, [[CBS]] «dástanǵa uqsas» showdı qáledi, nátiyjesinde Djeykobs «Dallas»tı dóretti&lt;ref name=&quot;KnotsLanding&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.knotslanding.net/about/| bet = About| jumıs = Knots Landing| qaralǵan sáne = 2015-jıl 20-aprel }}&lt;/ref&gt;{{r|marshall201810}}. Serial úlken tabısqa eriskende, [[CBS]] Djeykobstıń dáslepki ideyasın qayta kórip shıqtı, bul ideya «Dallas»tıń sıńar serialı «Nots Lending»ke aylandı hám 1979-jıldıń sóńında premyerası boldı.

«Nots Lending» serialı Lyusidiń ata-anası Geri (Ted Sheklford) hám Valen (Djoan Van Ark)niń 1979-jılı ekinshi nekesinen keyin jańa ómir baslaw ushın Kaliforniyaǵa kóship barǵannan keyingi ómirin sáwlelendirdi. «Nots Lending»niń dáslepki máwsimlerinde birneshe «Dallas» aktyorları ([[Larri Hegmen]], [[Patrik Daffi]], [[Sharlin Tilton]] hám Meri Krosbi) jańa serialda miyman retinde qatnastı, al Sheklford hám Van Ark «Dallas»ta anda-sanda kóriniwin dawam etti. Bunnan tısqarı, [[Djok Yuing|Djok Yuingtiń]] násiyatın oqıw sıyaqlı ayırım syujet sızıqları da bir-birine baylanıslı boldı hám waqıyalar eki serialdıń da qaharmanlarına tásir etti.

Eki serial arasındaǵı úziliksiz baylanıs 1986-jılı, Dallastıń onınshı máwsiminiń premyerasında Bobbidiń bıltırǵı ólimi tús dep járiyalanǵanda, úzildi. Bobbidiń qaytıs bolıwı «Nots Lending» syujetlerine de aytarlıqtay tásir etken edi: Geri ólgen inisi ushın qayǵırsa, onıń hayalı Ebbi (Donna Mills), birneshe jıl aldın óz inisi Sidden (Don Myurrey) ayırılǵan, oǵan kewil aytıp otırdı. Keyin Ebbi hám Greg Samner (Uilyam Devan) Geridiń qayǵısınan hám Bobbidiń jerlewi ushın Dallasqa barıwınan paydalanıp, «Empayr Velli»de siyasiy jeńiske eristi. Valen de Geriden tuwılǵan ulın ólgen ájaǵasınıń húrmetine «Bobbi» dep atadı. «Dallas» prodyuserlerinen ózgeshe, «Nots Lending» prodyuserleri óz serialın qayta baslawǵa tayar emes edi, bul bolsa prodyuserlerdiń eki show arasındaǵı baylanıstı úziwine alıp keldi. Nátiyjede, basqa kesilispe epizodlar yamasa syujetler bolmadı; Bobbidiń qaytıp keliwi «Nots Lending»de heshqashan aytılmadı, ol haqqında qaytıp aytılmadı da (bir qızıǵı, «Dallas»ta, kerisinshe, Geri tuwralı kóbirek aytılıp, 12-máwsimde Djoan Van Arktıń arxiv kórinisleri paydalanıldı). Degen menen, Sheklford hám Van Ark 1991-jılı Dallastıń «Jumbaq» atlı juwmaqlawshı epizodında óz rollerin qayta oynadı, bul epizodta eger J.R. hesh qashan bolmaǵanda, olardıń qaharmanlarınıń ómirine ne bolatuǵını kórsetildi.

=== Filmler hám ushırasıwlar ===
Serialǵa shekemgi waqıyalardı súwretleytuǵın «Dallas: Dáslepki jıllar» atlı arnawlı telefilm 1986-jılı 23-martta, teleserialdıń 9-máwsimi waqtında [[CBS]] telekanalında kórsetildi. Filmde Digger Barns rolinde Devid Grant, [[Djok Yuing]] rolinde Deyl Midkiff, [[Miss Elli Yuing|Miss Elli]] Sautvort Yuing rolinde Molli Xagan, Djeyson Yuing rolinde Devid Uilson hám Aaron Sautvort rolinde Xoyt Ekston oynaǵan, al filmdi [[J. R. Yuing|J.R. Yuing]] rolindegi [[Larri Hegmen]] tanıstırǵan. Barns-Yuing shańaraqları arasındaǵı dushpanlıqtıń kelip shıǵıwın hám «Yuing Oyl» kompaniyasınıń dúziliwin, sonday-aq 1933-jıldan 1951-jılǵa shekemgi dáwirdi qamtıǵan bul filmniń scenariyin serialdıń avtorı [[Devid Djeykobs (jazıwshı)|Devid Djeykobs]] jazǵan.

Serial juwmaqlanǵannan birneshe jıl ótkennen keyin [[CBS]] telekanalında efirge shıqqan eki arnawlı birigiw filmi de boldı: «Dallas: J.R.-nıń qaytıwı» (1996), ol serial finalındaǵı sheshilmey qalǵan waqıyanı sheshti; hám 20 jıllıq yubiley filmi «Dallas: Yuingler urısı» (1998). Qaytıp kelgen serial juldızları ([[Patrik Daffi]], [[Larri Hegmen]], [[Linda Grey]], [[Djordj Kennedi]], [[Ken Kercheval]] hám [[Stiv Kanali]]) hám turaqlı aktyorlar (Omri Kac, Odri Lenders, Debora Rennard hám Djordj O. Petri) menen birge, bul eki telefilmde jańa qaharmanlar da tanıstırıldı - ásirese Treysi Skoggins oynaǵan jańa advokat Anita Smitfild. Jas qaharmanlar Kristofer Yuing hám Kliff penen Aftonnıń qızı Pamela Rebekka obrazların Kris Demetral hám Debora Kellner almastırdı.

2003-jıldıń noyabr ayında SOAPnet kanalı «Dallas» epizodların qayta kórsetiw huqıqın alıwı menen baylanıslı «Soap Talk» baǵdarlamasında «Dallas» ushırasıwın efirge shıǵardı. Larri Hegmen, [[Patrik Daffi]], [[Linda Grey]] hám [[Sharlin Tilton]] ushırasıwǵa qatnastı, oǵan ótken epizodlardan úzindiler de kirgizildi. SOAPnet «Dallas» ushırasıwı «Dallas»tıń 1 hám 2-máwsimleriniń DVD jıynaǵınıń arnawlı qosımshalarına kirgizildi.

2004-jıldıń 7-noyabrinde [[CBS]] kanalı «Dallas birigiwi: Sautforkqa qaytıw» atlı [[praym-taym]] arnawlı baǵdarlamasın kórsetti, onda juldızlar serialdaǵı jumısları haqqında estelikleri menen bólisken (tosınnan, Kleyton Farlou rolin oynaǵan aktyor [[Xovard Kil]] dál sol kúni qaytıs boldı).

2008-jıldıń 8-noyabrinde Texas shtatınıń Parker qalasındaǵı [[Sautfork ranchosı|Sautfork ranchosında]] Dallas serialınıń 30 jıllıq yubileyine arnalǵan ushırasıw ótkerildi. Oǵan dáslepki aktyorlar quramınan [[Larri Hegmen]], [[Patrik Daffi]], [[Linda Grey]], [[Ken Kercheval]], [[Stiv Kanali]] hám [[Sharlin Tilton]] qatnastı; basqa qatnasqan aktyorlar arasında [[Syuzan Xovard]], Odri Lenders, Meri Krosbi hám [[Sheri Uilson|Sheri Dj. Uilson]] boldı. Oydan shıǵarılǵan Yuingler shańaraǵınıń úyiniń aldıńǵı hám arqa háwlisi Dallas aymaǵınan, AQSHtan hám dúnyanıń hár túpkirinen kelgen (1000 dollarǵa shekem tólegen) adamlar menen tolǵan úlken barbekyuge miyman boldı. Olar serialdı eske alıw hám bayramlaw, sonday-aq aktyorlar menen ushırasıw ushın kelgen edi. Ilaj dawamında Kercheval serial sońǵı ret efirge shıqqanınan 17 jıl ótkennen keyin de onıń turaqlı túrde qollap-quwatlanıwınan tańqalǵanın ayttı: «Men túsinbeymen. Bul dawamlılıqtı. Kim biledi?». Linda Grey de serialdaǵı waqtın jaqsı esleydi: «Menińshe, bul ayrıqsha dáwir edi. Bul júz millionlaǵan kanallar, Internet hám basqa da payda bolǵan nárseler joq dáwir edi» dedi.

2017-jıldıń 23-martında [[Dallas]] qalasındaǵı AT&amp;T Atqarıwshılıq Kórkem óner Orayınıń Uinspier Opera Úyinde bir kúnlik «Dallas Retrospektivası: J.R. Ewing Bourbonı [[Linda Grey]] hám [[Patrik Daffi|Patrik Daffidi]] usınadı» atamasındaǵı ilaj ótkerildi. Onda Daffi hám Grey ózleriniń kareraları hám «Dallas»taǵı waqıtları haqqında estelikleri menen bólisken. Bul ilaj mámleket boylap tarqatılǵan [[J. R. Yuing|J.R. Yuing]] Burbon tárepinen qáwenderlik etildi hám «The Dallas Morning News» gazetasınıń sholıwshısı Robert Vilonskiy tárepinen alıp barıldı&lt;ref&gt;[http://www.dallasnews.com/life/people/2017/03/24/tv-ewings-linda-gray-patrick-duffy-get-standing-o-dallas Dallas News: &quot;TV Ewings Linda Gray and Patrick Duffy get a standing O in Dallas&quot;], retrieved March 26, 2017&lt;/ref&gt;.

2018-jıldıń 30–31-mart kúnleri Parker qalasındaǵı [[Sautfork ranchosı|Sautfork ranchosında]] hám [[Dallas]] qalasındaǵı Longhorn Ballroomda 40 jıllıq yubileyge arnalǵan ushırasıw ótkerildi. Bayramǵa aktyorlar Patrik Daffi, [[Linda Grey]], [[Sharlin Tilton]] hám [[Stiv Kanali]] qatnastı. Bayram ilajları Sautforkqa sayaxatlar, aktyorlar menen ushırasıw, «Dallas Ápsanaları» kórgizbesindegi «Dallas»qa baylanıslı estelik zatlar toplamı hám tariyxıy Longhorn Ballroomdaǵı kesh penen juwmaqlandı&lt;ref&gt;[https://www.visitdallas.com/about/press-releases/2018/linda-gray-and-patrick-duffy-reunite-to-celebrate-40th-anniversary-of-the-dallas-tv-series.html Linda Gray and Patrick Duffy reunite to celebrate 40th anniversary of the ''Dallas'' TV series], retrieved April 1, 2018&lt;/ref&gt;.

Serialdıń 45 jıllıq yubileyi húrmetine 2023-jıldıń 13-iyunında Kaliforniya shtatınıń Palm-Springs qalasındaǵı «Oscar's» restoranında jáne bir ushırasıw ótkerildi. Oǵan Patrik Daffi, [[Linda Grey]], [[Stiv Kanali]], [[Sharlin Tilton]], Odri Lenders hám Djoan Van Ark qatnastı. Aktyorlar [[CBS]] moderatorı Sendi Nyuton menen birge «Dallas» jılları, sonday-aq ózleriniń jeke ómiri hám sonnan berli kareraları haqqında sóylesti&lt;ref&gt;[https://people.com/dallas-cast-reunites-palm-springs-photos-exclusive-7511720 The Stars of 'Dallas' Reunite 45 Years After the Show's Debut — See the Photos! (Exclusive)], retrieved June 22, 2023&lt;/ref&gt;.

=== Jańalanǵan serial ===
2010-jılı kabel telekanalı TNT «Dallas» serialınıń dawamı ushın pilotlıq epizodqa buyırtpa bergenin járiyaladı. Tayar bolǵan pilot epizodtı kórgennen keyin, TNT 10 epizodtan ibarat tolıq máwsimge buyırtpa berdi.

2012-jıldıń 13-iyunında premyerası bolǵan jańa serial, tiykarınan, [[J. R. Yuing|J.R.]] hám [[Bobbi Yuing|Bobbidiń]] ulları, házir er jetken Djon Ross hám Kristofer Yuingke baǵdarlanǵan edi. [[Larri Hegmen]], [[Patrik Daffi]] hám [[Linda Grey]] ózleriniń dáslepki rollerin qayta atqarıp, tolıq waqıtlı quramǵa qayttı. Serialdı «Warner Horizon Television» islep shıǵardı, bul «&lt;nowiki/&gt;[[Warner Bros.]]&lt;nowiki/&gt;» kompaniyasınıń sıńar kompaniyası bolıp, «Lorimar Television»dı satıp alıw arqalı «Dallas» franshizası huqıqlarına iyelik etedi hám «Time Warner» quramındaǵı TNT telekanalınıń tuwısqan kompaniyası bolıp tabıladı.

Jańa serial eski serialdıń dawamı bolıp, waqıyalar 20 jıllıq úzilisten keyin dawam etedi. Ol 1990-jıllardaǵı «Dallas: J.R.-nıń qaytıwı» yamasa «Dallas: Yuingler urısı» telefilmlerindegi waqıyalardı esapqa almaydı. Onıń ornına biz qaharmanlardı 14-máwsimniń intrigalı juwmaǵınan 20 jıl ótkennen keyingi jaǵdayda kóremiz&lt;ref&gt;Patrick Duffy, [https://web.archive.org/web/20151226073041/http://www.tntdrama.com/shows/dallas.html &quot;Dallas Round Up&quot;] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20151226073041/http://www.tntdrama.com/shows/dallas.html |date=December 26, 2015 }}, &quot;Dallas Round Up&quot;, June 2012&lt;/ref&gt;. UltimateDallas.com saytına bergen intervyuda scenarist/prodyuser Sintiya Sidreden jańa «Dallas»tı súwretlep beriwdi soraǵanda, ol bılay dep juwap berdi: «Men dáslepki «Dallas»qa shın mánisinde júdá húrmet penen qarawǵa háreket ettim, sebebi «Dallas»tı jaqsı kóretuǵın adamlardıń [«Trekkiler» sıyaqlı] bul showǵa shın júrekten berilgen ekenligi maǵan anıq boldı hám men bunı aldın túsine almaytuǵın edim, sonlıqtan men ótmishte bolǵan hesh nársege qarsı shıǵıwdı qálemedim. Ekinshi tárepten, bul ótmish edi, jigirma jıl ótti, sonlıqtan men [[Bobbi Yuing]], J.R. hám [[Syu Ellen Yuing|Syu Ellenniń]] qaharmanları arasında durıs teńsalmaqlılıqtı saqladıq dep oylayman. Meniń quramımda jańa aktyorlar da bar, olar Bobbi hám J.R.-nıń balaları Djon Ross hám Kristofer, hám olardıń muhabbat gúrrińleri. Tolıq húrmet hám eski menen jańanıń teńsalmaqlılıǵı.»&lt;ref&gt;Colin Hunter, [https://web.archive.org/web/20120817021700/http://ultimatedallas.com/cynthiacidre/ Interview with Cynthia Cidre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120717031922/http://ultimatedallas.com/cynthiacidre/ |date=July 17, 2012 }}, &quot;Official Dallas Website&quot;, 2011&lt;/ref&gt;.

Serialdıń ekinshi máwsiminde J.R. Yuing óltirildi (bul 2012-jıldıń noyabr ayında aktyor Larri Hegmenniń qaytıs bolıwınan keyin boldı), bul máwsimniń qalǵan bólegi dawamında «kim isledi?» degen jańa bir syujet sızıǵın payda etti. Dáslepki serialdıń hár túrli aktyorları onıń ekrandaǵı jerlewine qatnastı.

Dáslepki kúshli kórsetkishlerge qaramastan, jańa «Dallas» serialınıń reytingleri úsh máwsim dawamında tómenledi hám TNT onı 2014-jılı toqtattı.

=== Kitaplar hám basqa media ===
Serialdıń gúlleniw dáwirinde birneshe jurnallar, kitaplar hám tovarlar islep shıǵarıldı:

*1980-jılı Li Reyntri tárepinen jazılǵan dáslepki bes epizodlı mini-serialǵa tiykarlanǵan «Dallas» atlı roman «Dell Publishing» baspası tárepinen basıp shıǵarıldı.
* 1980–81-jılları keyingi máwsimlerge tiykarlanǵan jáne úsh roman – «Dallastıń Yuingleri», «Dallastıń er adamları» hám «Dallastıń hayal-qızları» – Bert Xirshfeld tárepinen jazılıp, «Bantam Books» baspası tárepinen basıp shıǵarıldı.
* 1980-jılı Robert Massello tárepinen jazılǵan «Dallas shańaraq albomı» «Bantam Books» baspası tárepinen jarıq kórdi.
*1980-jılı «Sautvort baylanısı» atlı rásmiy emes jurnal gúrrińi «Phoenix Publications» tárepinen basıp shıǵarılıp, onda Brennigan Sautvorttıń J.R. Yuingti atıwǵa háreketi súwretlengen.
*1980-jılı «Dallas: Televiziyalıq rollik oyın» «Simulations Publications, Inc. (SPI)» tárepinen shıǵarıldı.
*1981–84-jılları «Los Angeles Times Syndicate» gazetalar ushın Djim Lourens tárepinen jazılǵan hám Ron Xarris, Tomas Uorkentin, Padraik Shigettani, Deril Skelton hám basqalar tárepinen súwretlengen «Dallas» komiksin islep shıǵardı.
*1984-jılı «Datasoft» kompaniyası «Tandy Color Computer» hám «Commodore 64» ushın «The Dallas Quest» atlı video oyının shıǵardı.
*1985-jılı Robert Tayn tárepinen jazılǵan «Djok Yuingti kim óltirdi?» kitabı «Arrow» baspası tárepinen J.R., Bobbi hám Reydiń ákesiniń ólimin tekseriw boyınsha úlken kim óltirdi jarısınıń bir bólegi retinde shıǵarıldı.
*1985-jılı Laura Van Uormerdiń «Dallas: Yuingler shańaraǵınıń tolıq dástanı» «Doubleday» baspası tárepinen shıǵarıldı.
*1986-jılı Syuzi Kalterdiń «Dallas haqqında tolıq kitap: Dúnyanıń eń súyikli [[praym-taym]] teleshowınıń perde artında» atlı kitabı «Harry N. Abrams» baspası tárepinen shıǵarıldı.
*1986–87-jılları «Pioneer Communications Network» tárepinen qosımsha «Dallas» romanları basıp shıǵarıldı. «Melodramalar &amp; Seriallar» seriyasında 14 kitap boldı: «Muhabbat qorqınıshtı jeńedi», «Qızǵın estelikler», «Muhabbat sınaǵı», «Qumarlıqtıń kúshi», «Qáwipli qálew», «Eki júzlilik», «Tutqın júrek», «Bul qádirli jer», «Quwat oyını», «Jeńimpaz barlıǵın aladı», «Haqıyqat soqqısı», «Sınǵan ármanlar», «Túngi qıshqırıw» hám «Shańaraq sırları».
*2004-jılı Barbara A. Karran tárepinen jazılǵan «Dallastıń 25 jılı: Dúnyanıń eń súyikli [[praym-taym]] melodramasınıń tolıq tariyxı» atlı kitap «Cumberland House Publishing» baspası tárepinen shıǵarıldı. Ol hár máwsimniń qısqasha mazmunın, óndiris boyınsha keń kólemli izertlewlerdi hám dáslepki aktyorlar quramınıń kópshiligi menen intervyulardı óz ishine aladı, sonıń menen birge [[Viktoriya Principal|Viktoriya Prinsipaldıń]] alǵı sózi hám [[Devid Djeykobs (jazıwshı)|Devid Djeykobstıń]] kirisiw sózi menen birge berilgen.

=== Basqalar ===
2007-jılı britaniyalı komik Djastin Li Kollinz «Dallas»tıń barlıq juldızların izlep, olardı qayta ushırasıw keshesine jıynawǵa háreket etti. Show 2007-jıldıń 27-mayında Ullı Britaniyanıń «Channel 4» telekanalında «Qaytarıp ákel...» serialınıń bir bólegi retinde kórsetildi. Aktyorlar arasında [[Larri Hegmen]], [[Linda Grey]], [[Patrik Daffi]], [[Ken Kercheval]], [[Sharlin Tilton]], [[Syuzan Xovard]] hám Meri Krosbi qatnastı. 2011-jılǵı intervyuda Sharlin Tilton bul show onıń hám quramnıń eń jaman tájiriybeleriniń biri bolǵanın ayttı.

2011-jıldıń mart ayında Dallastaǵı Texas teatrı hár ekshembi kúni úlken ekranda «Dallas»tıń eki epizodın kórsete basladı; hár háptede 100-den aslam tamashagóy, ayırımları súyikli qaharmanlarınıń kostyumlarında, biypul kórsetiwlerge kelip turdı. Biraq, 2011-jıldıń may ayında «Warner Bros.» kompaniyası ruqsatsız kórsetiwler ushın Texas teatrına qarsı toqtatıw hám bas tartıw haqqında tıyım salıw jibergennen keyin, kórsetiwler kútilmegende toqtatıldı. Kompaniya showdıń islep shıǵarılıwına qatnasqan adamlardıń bul saxnalıq kórinislerden aqsha almaǵanın yamasa payda kórmegenin sebep etip kórsetti&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://blogs.dallasobserver.com/mixmaster/2011/05/warner_bros_tells_texas_theatr.php |work=Dallas Observer |title=Warner Bros. Tells Texas Theatre to &quot;Cease And Desist&quot; Dallas Screenings. Now. |date=May 13, 2011 |access-date=April 1, 2012 |archive-date=January 13, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120113014625/http://blogs.dallasobserver.com/mixmaster/2011/05/warner_bros_tells_texas_theatr.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

[[J. R. Yuing|J.R. Yuingtiń]] shlyapası, serialdıń dúnya júzilik kólemde tamashagóylerdi ózine tartıwına járdemlesken onıń «amerikalı» eń kórnekli simvolı, házirgi waqıtta Smitson institutınıń Amerika tariyxı milliy muzeyiniń kollekciyalarında saqlanadı.

Serial shveciyalı pop-topar [[ABBA]] nıń 1982-jılǵı «The Day Before You Came» qosıǵınıń tekstinde sóz etilgen: «Menińshe, men kórmegen Dallastıń bir de bir epizodı qalmaǵan shıǵar»&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hawks |first=Tony |url=https://books.google.com/books?id=JgUUSlBroOQC&amp;q=%22the+day+before+you+came%22+abba&amp;pg=PA1 |title=One Hit Wonderland |publisher=Ebury Press |year=2007 |isbn=9780091882105 |pages=136–7}}&lt;/ref&gt;.

Kantri qosıqshısı Xen Uilyams-kishi óziniń hám hayalınıń turmısın [[J. R. Yuing|J.R.]] hám [[Syu Ellen Yuing|Syu Ellenniń]] turmısı menen salıstırǵan «Bul Dallas emes» atlı qosıǵı menen xit boldı.

Serialdıń «J.R.-nı kim attı?» syujeti basqa drama seriallarında, ásirese BBC-diń «IstEnderler» serialında «Fildi kim attı?» Mitchell syujeti menen, al sońǵı waqıtlarda «Lyusi Bildi kim óltirdi?» syujeti menen úlken tásir qaldırdı. 1995-jılı «Simpsonlar» multserialında da «Mister Byornsti kim attı?» syujeti boldı.

2013-jılı «TV Guide» jurnalı «Dallas» serialın óziniń barlıq waqıtlardıń eń jaqsı 60 serialı diziminde 47-orınǵa qoydı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.tvguide.com/news/tv-guide-magazine-60-best-series-1074962/| bet = TV Guide Magazine's 60 Best Series of All Time| jumıs = TV Guide}}&lt;/ref&gt;.

«Dallas» serialınan aldın [[Patrik Daffi]] de, [[Larri Hegmen]] de 1974-jılı túsirilgen «Dúbeley» telefilminde oynaǵan, biraq olar hesh qashan bir saxnada kórsetilmegen&lt;ref&gt;[[Hurricane (1974 film)]]&lt;/ref&gt;.

Britaniyanıń «Spitting Image» satiralıq serialınıń bir epizodında Korollik shańaraǵınıń aǵzaların «Dallas» qaharmanları sıyaqlı etip kórsetetuǵın «Pallas» atlı saxna kórsetilgen.

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Kino álemi]]
[[Kategoriya:Dallas (teleserial)| ]]
__BÖLİDİMÖNDEMEW__</text>
      <sha1>gqltzupthhzx5j5aonyafdbf5kf40j7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sautfork ranchosı</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31073</id>
    <revision>
      <id>232702</id>
      <parentid>215105</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T11:08:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>232702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3271" sha1="6ucrtn5rfjvz0fej3fxz2tfkrt8imxb" xml:space="preserve">[[Fayl:SouthForkFront.jpg|oñğa|nobaý|300x300 nükte|[[Dallas (teleserial)|Dallas]] teleserialında kórsetilgen Sautfork Ranchosı]]
'''Sautfork Ranchosı''' — [[Amerika Qurama Shtatları|AQSHtıń]] [[Texas]] shtatındaǵı Parker qalasında, [[Dallas|Dallastan]] 25 mil (40 km) arqada jaylasqan konferenciya hám is-ilajlar orayı. Oǵan [[Dallas (teleserial)|Dallas]] teleserialınıń túsirilgen jeri bolǵan Yuinglerdiń úlken úyi kiredi. Bul jerge hár túrli ekskursiyalar usınıs etiledi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.checkoutdfw.com/cities/what-to-know-if-you-visit-the-southfork-ranch/article_7b19426e-0cec-11ed-90fc-27e7e568c046.html| bet = What to know if you visit the Southfork Ranch| sáne = 2022-jıl 26-avgust | til = en| jumıs = Check Out DFW| qaralǵan sáne = 2024-jıl 25-iyul }}&lt;/ref&gt;.

== Tariyxı ==
Úy 1970-jılı Djo Dunkan tárepinen qurılǵan hám onıń shańaraǵınıń atına «Dunkan Eykrs» dep atalǵan. Múlik dáslep 200 akr (0.81 km²) maydandı iyelegen. Sautfork Ranchosındaǵı «úlken úy» — bul 5,900 kvadrat fut (550 m²) maydanǵa iye imarat bolıp, onıń 957 kvadrat fut (88.9 m²) maydanlı jabıq garajı demalıs/oyın bólmesine aylandırılǵan.

Rancho «&lt;nowiki/&gt;[[Dallas (teleserial)|Dallas]]&lt;nowiki/&gt;» teleserialında kórsetiledi. Sırtqı kadrlar 1978-jıldan 1989-jılǵa shekem sol jerde túsirilgen, biraq «Lorimar Productions» kompaniyası 1978-jılı hawa-rayı Texasta túsiriwge qolaysız bolǵan jaǵdaylarda paydalanıw ushın [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniyada]] ranchonıń sırtqı kórinisiniń (basseyni menen) studiyalıq kóshirmesin de islegen. 1989-jıldan baslap serialdıń óndirisi tolıǵı menen Kaliforniya studiyası pavilonına kóshirildi. «J.R.-nıń qaytıwı» (1996) hám «Yuingler urısı» (1998) atlı birigiw filmleri, sonday-aq «Sautforkqa qaytıw» (2004) atlı hújjetli bolmaǵan arnawlı baǵdarlama da ranchoda túsirildi. 1998-jılǵı «Yuingler urısı» filmi dramalıq maqsetlerde haqıyqıy ranchonıń ishinde túsirilgen jalǵız jaǵday boldı. Sautfork 2012–2014-jıllardaǵı jańa «Dallas» serialı ushın da qayta paydalanıldı. Serialdıń dáslepki bólimi bolǵan «Dallas: Dáslepki jıllar» filmindegi ayırım saxnalar da 1985-jıldıń noyabr ayında sol jerde túsirilgen.

Házir rancho «Centurion American» kompaniyasına tiyisli ilajlar hám konferenciya orayı bolıp tabıladı&lt;ref&gt;&quot;More than 25,000 attend Southfork Ranch tea party, organizer says,&quot; Dallas Morning News, July 5, 2009.&lt;/ref&gt;.

2012-jıldıń dekabr ayında serialda [[J. R. Yuing|J.R. Yuing]] rolin oynaǵan aktyor [[Larri Hegmen]] qaytıs bolǵannan keyin Sautfork ranchosında eske alıw ilajı ótkerildi. «J.R. Yuing bólmesi»nde ıqlasbentler qol qoyıwı ushın estelik kitabı qoyıldı&lt;ref&gt;Dallas Morning News - Nov. 30 2012 - Staff Writer ALAN PEPPARD: &quot;Southfork memorial for Larry Hagman a ‘Dallas’ family affair&quot; DallasNews.com -  11:15 PM 01 December 2012&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery&gt;
File:SF27.JPG|Sautfork ranchosınıń tiykarǵı dárwazası
Fayl:SF23.JPG|Saraydıń arqa tárepten kórinisi
File:SF12.JPG|Sautforktaǵı basseyn
&lt;/gallery&gt;

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Dallas (teleserial)]]
__BÖLİDİMÖNDEMEW__</text>
      <sha1>6ucrtn5rfjvz0fej3fxz2tfkrt8imxb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stiv Kanali</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31196</id>
    <revision>
      <id>232703</id>
      <parentid>230724</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T11:09:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>232703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6108" sha1="7m2its71r56cuhxryjss61el702t602" xml:space="preserve">
{{Shaxs infoqutısı|atı=Stiv Kanali|tuwılǵan waqtındaǵı atı=Stiven Frensis Kanali|tuwılǵan sánesi=14.03.1946|tuwılǵan jeri=Byorbank, Kaliforniya, AQSH|qaytıs bolǵan sánesi=|qaytıs bolǵan jeri=|kásibi=Aktyor|iskerlik jılları=1972–2014|ómirlik joldası=Brent Pawer (1975-házirgi waqıtqa shekem)|balaları=2}}

'''Stiven Frensis Kanali''' (14-mart, 1946-jılı tuwılǵan) amerikalı [[aktyor]], ol [[CBS]] [[praym-taym]] serialı «&lt;nowiki/&gt;[[Dallas (teleserial)|Dallas]]&lt;nowiki/&gt;»taǵı Rey Krebbs roli menen belgili.

== Ómir jolı hám karyerası ==
Kanali Kaliforniyanıń Byorbank qalasında tuwılıp, San-Fernando oypatlıǵında ósti. Ol Kaliforniya mámleketlik universiteti, Nortridjte oqıdı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.tvguide.com/celebrities/steve-kanaly/bio/175448| bet = Steve Kanaly Biography| baspaxana = Tvguide.com| qaralǵan sáne = 2013-jıl 21-oktyabr }}&lt;/ref&gt;. Kanali Vetnam urısında Birinshi hawa kavaleriya diviziyasında radio operator bolıp xızmet etti. Ol óz tájiriybeleri haqqındaǵı maǵlıwmatlardı «Apocalypse Now» filmi scenaristi Djon Miliusqa polkovnik Bill Kilgor (Robert Dyuvall) personajına baylanıslı saxnalar ushın berdi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://ultimatedallas.com/dallasinterviews/steve.htm| bet = exclusive dallas interview with Steve Kanaly| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120402071656/https://ultimatedallas.com/dallasinterviews/steve.htm| arxivsáne = 2012-jıl 2-aprel | jumıs = Official Dallas website| qaralǵan sáne = 2021-jıl 6-sentyabr }}&lt;/ref&gt;. Ol bir waqıtta filmde oynawdı qalay baslaǵanın bılay táriyiplegen:
{{Blockquote|«Bul aldın aytqanımday Djon Milius arqalı boldı hám ol ózi rejissyorlıq etiw ushın film jazdı, biraq onı Pol Nyumenniń kompaniyası satıp alıp, 'The Life and Times of Judge Roy Bean' di rejissyorlıq etiw ushın Djon Xyustondı jalladı. Milius arqalı men Djon Xyuston menen tanıstım hám Milius meniń sol filmdegi vestern rolleriniń birin oynawǵa ılayıqlı ekenimdi usınıs etti, ayrıqsha men burın hesh qashan aktyorlıq etpegen edim. Olar meni kórdi hám men ushırasıwda boldım hám maǵan jumıs usınıldı, tiykarınan men eki ayaǵım menen sekirip kirdim hám bir hápte on eki háptege aylandı hám bilesiz be, men 'Men bunı dawam etemen dep oylayman' dedim»&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://ultimatedallas.com/dallasinterviews/steve.htm| bet = Official Dallas website - exclusive dallas interview with Steve Kanaly who played Ray Krebbs in Dallas on CBS| jumıs = ultimatedallas.com| qaralǵan sáne = 2022-jıl 12-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20120402071656/https://ultimatedallas.com/dallasinterviews/steve.htm| arxivsáne = 2012-jıl 2-aprel | url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.}}
Kanali 1978-jıldan 1989-jılǵa shekem [[praym-taym]] serial «&lt;nowiki/&gt;[[Dallas (teleserial)|Dallas]]&lt;nowiki/&gt;»ta [[Sautfork ranchosı|Sautfork ranchosınıń]] basqarıwshısı Rey Krebbs roli menen belgili. Ol bul roldi 1991-jılı serialdıń sońǵı epizodında, jáne 1998-jılǵı televizion birigiw filmi «Dallas: Yuingler urısı»nda qaytaladı. Ol 2012-jılı TNT jańartılǵan serialında jiyeni Kristoferdiń toyına qatnasıw ushın roldi jáne qaytaladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.tvguide.com/News/Kecks-Exclusives-Dallas-1039595.aspx| bet = Keck's Exclusives: TNT's Dallas to Serve Up More Lucy and Ray - Today's News: Our Take| sáne = 2011-jıl 10-noyabr | baspaxana = TVGuide.com| qaralǵan sáne = 2013-jıl 21-oktyabr }}&lt;/ref&gt;. 2013-jılı Kanali [[J. R. Yuing|J.R. Yuingtiń]] jerlewine qatnasıw ushın Rey Krebbs rolin jáne oynadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.tvguide.com/News/Dallas-JR-Funeral-First-Look-1061091.aspx| bet = Keck's Exclusives First Look: Dallas Lays J.R. to Rest| sáne = 2013-jıl 18-fevral | baspaxana = TVGuide.com| qaralǵan sáne = 2013-jıl 21-oktyabr }}&lt;/ref&gt;.

«Dallas» dawam etken waqıtta, ol basqa seriallarda da miyman aktyor retinde kórindi, sonıń ishinde 1979-jılı «Time Express» te. 1994-jıldan 1995-jılǵa shekem ol ABC kúndizgi drama serialı «All My Children» de Kedi Makkleyn oynaǵan Diksi Kuni Martinniń ákesi Sibon Xankl rolin oynadı. Kanali basqa da kóp teleseriallarda miyman juldız retinde kórindi. Filmlerde ol jazıwshı-rejissyor Djon Milius penen jiyi birge islesti, sonıń ishinde «The Life and Times of Judge Roy Bean», «Dillinger», «The Wind and the Lion» hám «Big Wednesday» filmlerinde kórindi. Milius Kanali menen Kaliforniyadaǵı bir atıw poligonında tanıs bolıp, onı «Roy Bean» filmi ushın Djon Xyustonǵa usınıs etiw arqalı aktyorlıqqa alıp keldi. Basqa film rollerine «The Terminal Man», «My Name Is Nobody» hám «Midway» kiredi. Ol «Walker, [[Texas]] Ranger» diń bir bóliminde J.T. Fuller rolin oynadı.

== Jeke ómiri ==
Kanali 1981-jılı jáhán boyınsha jarlılıq penen gúresiw, tábiyiy apatshılıqlarda járdem beriw hám rawajlanıw joybarların ámelge asırıwshı CARE ushın radioda jámiyetlik xızmet járiyalawın jazıp aldı, hámde ol burınǵı «&lt;nowiki/&gt;[[Dallas (teleserial)|Dallas]]&lt;nowiki/&gt;»taǵı kásiplesi [[Syuzan Xovard]] ekewi 1992-jılı qurallarǵa juwapkershilikli iyelik etiwdi qollap-quwatlaǵan NRA reklamalarında kórindi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://ultimatedallas.com/stevekanaly| bet = Official Dallas website Dallas actor Steve Kanaly| avtor = David Massey - Goldlion| sáne = 1946-jıl 14-mart | baspaxana = Ultimatedallas.com| qaralǵan sáne = 2013-jıl 21-oktyabr }}&lt;/ref&gt;. Ol hám hayalı Kaliforniyanıń Oxay qalasındaǵı ranchoda jasaydı. Ol joqarı bahalanǵan akvarel súwretshisi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://ultimatedallas.com/stevekanaly| bet = Official Dallas website Dallas actor Steve Kanaly| sáne = 1946-jıl 14-mart | baspaxana = Ultimatedallas.com| qaralǵan sáne = 2013-jıl 21-oktyabr }}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Wikipedia:Tiri shaxslar biografiyası]]
[[Kategoriya:1946-jılı tuwılǵanlar]]
[[Kategoriya:Dallas (teleserial)]]
__BÖLİDİMÖNDEMEW__</text>
      <sha1>7m2its71r56cuhxryjss61el702t602</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Linda Grey</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31556</id>
    <revision>
      <id>232698</id>
      <parentid>215116</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T11:04:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>232698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17690" sha1="9960zpdsuue5xu88egd3izy0s6pze2d" xml:space="preserve">{{Shaxs infoqutısı|atı=Linda Grey|tuwılǵan waqtındaǵı atı=Linda Enn Grey|portret=Linda_Gray.jpg|kásibi=Aktrisa, rejissyor, prodyuser, model (burınǵı)|iskerlik jılları=1963–házirgi waqıtqa shekem|tuwılǵan sánesi=12.09.1940|tuwılǵan jeri=Santa-Monika, Kaliforniya, AQSH|ómirlik joldası=Ed Tresher&lt;br&gt;(1962-j. turmısqa shıqqan; 1983-j. ajırasqan)|balaları=2}}

'''Linda Enn Grey''' (1940-jılı 12-sentyabrde tuwılǵan) — amerikalı aktrisa, [[CBS]] telekanalınıń «&lt;nowiki/&gt;[[Dallas (teleserial)|Dallas]]&lt;nowiki/&gt;» (1978–1989, 1991, 2012–2014) drama serialında [[Larri Hegmen|Larri Hegmenniń]] qaharmanı [[J. R. Yuing|J.R. Yuingtiń]] uzaq waqıt azap shekken hayalı [[Syu Ellen Yuing]] roli menen belgili. Bul rol oǵan 1981-jılı «Drama serialındaǵı eń jaqsı aktrisa bas roli» nominaciyasında Praym-taym Emmi sıylıǵına&lt;ref&gt;{{Cite news|title=I was the very first desperate housewife|newspaper=[[Daily Telegraph]]|date=July 10, 2006|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/3653731/I-was-the-very-first-desperate-housewife.html|access-date=2010-08-31|first=Jan|last=Moir}}&lt;/ref&gt;, sonday-aq eki [[Altın Globus|Altın Globus sıylıǵı]] ushın nominaciyaǵa usınıldı.

Grey óz karerasın 1960-jıllarda televidenie reklamalarınan baslaǵan. 1970-jıllarda ol 1978-jılı Syu Ellen Yuing rolin alǵanǵa shekem kóplegen teleseriallarda kórindi. 1989-jılı «Dallas»tan ketkennen keyin, ol 1991-jılǵı «Oskar» filminde [[Silvestr Stallone]] menen birge oynadı. 1994-jıldan 1995-jılǵa shekem ol Fox telekanalınıń «Models Inc.» drama serialında bas roldi oynadı, sonday-aq «Haqıyqat máwriti: Ne ushın meniń qızım?» (1993) hám «Kútilmegen ushırasıw» (1994) sıyaqlı telefilmlerde de bas rolde oynadı. Ol keyinirek dáslepki serialdı dawam etken «Dallas: J.R.-nıń qaytıwı» (1996), «Dallas: Yuingler urısı» (1998) hám TNT kanalınıń «Dallas» (2012–2014) serialında Syu Ellen rolin qayta oynawdı dawam etti.

Saxnada Grey 2001-jılı Londonnıń Vest-Endinde «Pitkeriwshi» spektaklinde Missis Robinson rolinde oynadı, al kelesi jılı Brodveyde oynadı. 2007-jılı ol York qalasındaǵı Korollik Teatrında «Miyrim sózleri» spektakliniń dúnya júzilik premyerasında Avrora Grinvey rolin oynadı hám spektakl Ullı Britaniya boylap gastrol saparında bolǵanda da onıń menen birge qaldı. 2014-jılı ekinshi «Dallas» toqtatılǵannan keyin, Grey jáne saxnaǵa shıqtı, bul jolı London postanovkasındaǵı «Zolushka» spektaklinde Peri ana rolinde oynadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.playbill.com/news/article/dallas-star-linda-gray-set-for-cinderella-at-londons-new-wimbledon-theatre-333870| bet = 'Dallas' Star Linda Gray Set for Cinderella at London's New Wimbledon Theatre| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141024135828/http://www.playbill.com/news/article/dallas-star-linda-gray-set-for-cinderella-at-londons-new-wimbledon-theatre-333870| arxivsáne = 2014-jıl 24-oktyabr | jumıs = [[Playbill (magazine)|Playbill]]| qaralǵan sáne = 2014-jıl 24-oktyabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.londontheatre1.com/index.php/97365/dallas-sensation-linda-gray-star-cinderella/| bet = DALLAS sensation LINDA GRAY to star in CINDERELLA| avtor = Neil Cheesman| sáne = 2014-jıl 23-oktyabr | jumıs = London Theatre1.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 24-oktyabr }}&lt;/ref&gt;.

== Erte jaslıq dáwiri ==
Linda Grey 1940-jılı Kaliforniya shtatınıń Santa-Monika qalasında dúnyaǵa kelgen. Ol Kaliforniyanıń Kalver-Siti qalasında ósken, bul jerde onıń ákesi Lesli saat ońlawshı bolıp islegen hám dúkanı bar edi.

Aktrisalıqtan aldın Grey 1960-jıllarda model bolıp islegen hám óz aktyorlıq karerasın televidenie reklamalarınan baslaǵan. Ol shama menen 400 ge jaqın reklamaǵa túsken, sonday-aq 1963-jılı «Yum-yam terek astında» hám «Palm-Springs demalısı» sıyaqlı kórkem filmlerde qısqa kórinislerde oynaǵan.

== Karerası ==
Grey óziniń professional aktrisalıq karerasın 1970-jıllarda «Markus Uelbi, medicina ilimleriniń doktorı», «MakKlaud» hám «Almasıw» sıyaqlı kóplegen teleseriallarda miyman rollerin oynawdan baslaǵan, sonnan keyin 1974-jılı «&lt;nowiki/&gt;[[Universal Pictures|Universal Studios]]&lt;nowiki/&gt;» penen shártnamaǵa qol qoyǵan. Ol sonday-aq «Úlken aldaw» (1975) hám «Iytler» (1976) filmlerinde de kórindi. Grey 1977-jılǵı «Peyton-Pleystegi qılmıs» telefilminde gúmanlanıwshı hayal Karla Kord roline tańlandı.

=== ''Dallas'' ===
[[Fayl:Larry_Hagman_and_Linda_Gray.jpg|nobaý|Linda Grey [[Larri Hegmen]] menen 2009-jılı]]
Grey [[CBS]] telekanalınıń «&lt;nowiki/&gt;[[Dallas (teleserial)|Dallas]]&lt;nowiki/&gt;» (1978–1989, 1991) drama serialında [[J. R. Yuing|J.R.]]-nıń uzaq waqıt azap shekken maskúnem hayalı [[Syu Ellen Yuing]] roli menen juldızǵa aylandı&lt;ref name=&quot;yahoo2&quot;&gt;[https://movies.yahoo.com/person/linda-gray/biography.html Linda Gray- Biography], [[Yahoo!]], Retrieved March 31, 2012&lt;/ref&gt;. Dáslep original serialdıń bes epizodında (birinshi máwsim retinde kórsetilgen) waqıtsha miyman roli bolǵan Grey, ekinshi máwsimde (1978-1979) turaqlı aktrisa boldı hám 1989-jılı ketkenge shekem showda qaldı. Onıń qaharmanı televidenie sınshıları tárepinen jaqsı qabıl etildi. «Biography Channel» bılay dep málimledi: «Dallasta araqqa más bolıp, [[Sautfork ranchosı]] átirapında kóz jası menen J.R. Yuingniń zulım háreketleriniń azabın shegip júrgen [[Syu Ellen Yuing|Syu Ellen Yuingti]] kim umıta aladı?»&lt;ref name=&quot;Bio.com&quot;&gt;{{cite news|title=Linda Gray- Biography on Gray|url=http://www.thebiographychannel.co.uk/biographies/linda-gray.html|work=[[Biography.com]]|publisher=[[The Biography Channel]]|access-date=February 18, 2012|location=United States|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121208022435/http://www.thebiographychannel.co.uk/biographies/linda-gray.html|archive-date=December 8, 2012}}&lt;/ref&gt;. «The Boulevard» jurnalı bılay dep jazdı: «Házir 2009-jıl bolıwı múmkin hám Dallas [[praym-taym]] draması efirden shıqqanına on jeti jıl boldı, biraq Yuingler shańaraǵı haqqındaǵı estelikler ele de saqlanıp qaldı. Paraxorlıq hám satqınlıq, ótirikler, ashkózlik, oynaslıq hám daw — usılardıń barlıǵı [[Sautfork ranchosı|Sautfork ranchosındaǵı]] ápiwayı bir kúnniń bir bólegi edi. Usınıń barlıǵınıń orayında biziń eń súyikli Yuinglerdiń biri, hár hápte bir mashqaladan keyin ekinshisin ishiw hám uyqı menen ótkeriwine qaramastan qollap-quwatlawımızǵa májbúr bolǵan adam bar edi. Bul, álbette, burınǵı Texas sulıwı hám qatınqumar J.R. Yuingtiń sıylıqlı hayalı, qıynalǵan hám (geyde) jawız [[Syu Ellen Yuing|Syu Ellen Shepard Yuing edi]], onı aktrisa Linda Grey joqarı dárejede oynaǵan»&lt;ref name=&quot;TBM&quot;&gt;{{cite news|title=Linda Gray: An Accomplished Actress with Knockout Star Power|url=http://www.lindagray.com/theboulevardpageone.jpg|archive-url=https://archive.today/20130127174327/http://www.lindagray.com/theboulevardpageone.jpg|url-status=dead|archive-date=January 27, 2013|work=Ruth Bashinsky|publisher=[[The Boulevard Magazine]]|date=March 2009|access-date=March 25, 2012|location=United States}}&lt;/ref&gt;. Grey «Dallas»taǵı roli ushın «Eń jaqsı aktrisa – drama teleserialı» nominaciyasında eki [[Altın Globus]] sıylıǵına hám «Drama serialındaǵı eń jaqsı bas rol» nominaciyasında Praym-taym Emmi sıylıǵına usınıldı. Ol sonday-aq Germaniyanıń «Bambi» sıylıǵı, Italiyanıń «Il Gato» sıyaqlı kóplegen xalıqaralıq sıylıqlardı alǵan hám 1982-jılı Gollivud radio hám televidenie jámiyeti tárepinen «Jıl hayalı» dep atalǵan&lt;ref name=&quot;official&quot;&gt;[http://www.lindagray.com/biography.html Linda Gray official website – Biography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120415040210/http://www.lindagray.com/biography.html|date=2012-04-15}}, Retrieved March 31, 2012&lt;/ref&gt;.
[[Fayl:Linda_Gray_2014_8.jpg|solğa|nobaý|Grey 2014-jılǵı Arizona Ultimate Women's Expo-da sóylep atır]]

=== «Dallas»tan keyin ===
«Dallas»tan keyin Grey 1991-jılǵı «Oskar» komediya filminde Silvestr Stallone menen birge bas roldi oynadı, keyin Britaniya draması «Lavdjoy»da miyman retinde qatnastı («Dallas»taǵı sońǵı máwsimindegi sherigi hám súyiklisi Ien MakSheyn bas rolde oynaǵan). Ol sonday-aq birneshe televidenie ushın túsirilgen filmlerde de bas rolde oynadı, sonıń ishinde 1991-jılǵı «Oyın-zawıqshılar» (Bob NyuXart penen), «Bonanza: Qaytıw» (1993), «Haqıyqat máwriti: Nege meniń qızım» (1993) hám «Kútilmegen ushırasıw» (1994). 1994-jılı ol Fox telekanalınıń praym-taym melodrama serialı «Melrouz Pleys»te Amanda Vudvardtıń (Xezer Loklir) anası Xillari Maykls rolinde birneshe ret miyman retinde qatnastı. Ol bul roldi «Melrouz Pleys»tiń sıńar serialı «Models Inc.»te&lt;ref&gt;{{Cite news|title='Models Inc.': Perfect for SGTV : SG Stands for Superb Garbage, Raised Here to an Art Form|work=[[The Los Angeles Times]]|date=July 6, 1994|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1994-07-06-ca-12492-story.html|access-date=2011-01-12}}&lt;/ref&gt; dawam etti, onda onıń qaharmanı Xillari modellik agentligin basqardı, biraq show bir máwsimnen keyin toqtatıldı. Grey «Dallas»tıń birlesiw telefilmleri «Dallas: J.R.-nıń qaytıwı» (1996) hám «Dallas: Yuinglerdiń urısı» (1998) filmlerinde de kórindi, biraq keyingi jıllarda filmlerde yamasa televideniede kórinbedi.
[[Fayl:Patrick_Duffy_and_Linda_Gray_at_PaleyFest_2013.jpg|nobaý|Grey hám [[Patrik Daffi]] 2013-jılǵı «Dallas» PaleyFest forumında]]
2001-jılı Grey Vest-End teatrında Charlz Uebbtiń «Pitkeriwshi» spektakliniń postanovkasında Missis Robinson rolinde oynadı&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/1768900.stm|title=The Graduate's London term ends|date=18 January 2002|access-date=18 June 2024}}&lt;/ref&gt;. Bul onıń ushın bir sheńberdi tolıq aylandırǵanday boldı, sebebi 1967-jılǵı «Pitkeriwshi» filminiń versiyasınıń afishasında onıń ayaqları (Enn Benkrofttıń ayaqları emes) kórsetilgen edi, onda Robinson xanımnıń ayaqlarına Dastin Xoffman hayran bolıp qaraǵanı súwretlengen&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.playbill.com/news/article/62239-Linda-Grays-Leg-Has-Long-History-in-The-Graduate| bet = Linda Gray's Leg Has Long History in ''The Graduate''| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121127225415/http://www.playbill.com/news/article/62239-Linda-Grays-Leg-Has-Long-History-in-The-Graduate| arxivsáne = 2012-jıl 27-noyabr | sáne = 2001-jıl 20-sentyabr | jumıs = [[Playbill]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 18-avgust }}&lt;/ref&gt;. Ol sonday-aq 2002-jıldıń sentyabr ayında Ketlin Tyornerdiń ornına kelgende, Brodvey postanovkasında bul roldi qısqa waqıt oynadı.

=== Sońǵı jılları ===
Grey 2004-jılı «Batıl hám sulıw» kúndizgi serialınıń bes epizodında Priscilla Kelli rolinde miyman juldız retinde televideniege qayttı. Grey birneshe ǵárezsiz filmlerde oynadı, sonıń ishinde xoshametlengen drama «Ómir sáwleleri» (2006), onda ol sút bezi ragınan emlenip atırǵan hayaldıń eń jaqın dostı rolinde; «Meridi kútiw» (2010); «Aqquwdıń ushıwı» (2011); hám «Jasırın ay» (2012).

2008-jılı Grey The CW kanalınıń «90210» serialında kórindi, bul serial «Melrouz Pleys» hám «Models Inc.» sıyaqlı dáslepki «Beverli-Xillz, 90210»nıń sıńar serialı bolıp tabıladı. Grey házirgi waqıtta franshizanıń bes serialınıń úshewinde kórindi, biraq onıń «90210»daǵı roli «Melrouz Pleys» (1992) hám «Models Inc.»te oynaǵan Xillari Maykls emes edi.

2012-jılı Grey TNT drama serialı «Dallas»ta Syu Ellen Yuing rolin qayta oynadı, bul dáslepki serialdıń dawamı edi&lt;ref&gt;''Joyce Eng'', [https://www.tvguide.com/News/TNT-Dallas-Reboot-1035052.aspx TNT Orders Dallas Reboot to Series, Will Offer Sneak Peek Next Week], [[TV Guide]], Jul 8, 2011, Retrieved March 31, 2012&lt;/ref&gt;. 2013-jılı ol «Guardian» gazetası tárepinen 50 jastan asqanlar arasındaǵı eń jaqsı kiyingen 50 hayaldıń biri retinde kórsetildi&lt;ref&gt;{{cite news|title=The 50 best-dressed over 50s|url=https://www.theguardian.com/fashion/gallery/2013/mar/29/50-best-dressed-over-50s|newspaper=The Guardian|location=London|first1=Jess|last1=Cartner-Morley|first2=Helen|last2=Mirren|first3=Arianna|last3=Huffington|first4=Valerie|last4=Amos|date=March 28, 2013}}&lt;/ref&gt;. 2013-jıldıń aprel ayında ol «People» jurnalınıń hár jılǵı Eń Gózzal Hayal dizimine kirgizildi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://abcnews.go.com/blogs/entertainment/2013/04/people-magazine-names-most-beautiful-woman/| bet = People Magazine Names Gwyneth Paltrow Most Beautiful Woman| sáne = 2013-jıl 24-aprel | baspaxana = ABC News| qaralǵan sáne = 2013-jıl 30-aprel }}&lt;/ref&gt;.

2014-jıldıń Rojdestvo bayramında ol Londonda pantomimada oynadı, «Zolushka» spektaklinde Peri ana rolinde oynadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.atgtickets.com/shows/cinderella/new-wimbledon-theatre/| bet = Cinderella - New Wimbledon Theatre - ATG Tickets| qaralǵan sáne = 2017-jıl 19-fevral }}&lt;/ref&gt;. 2015-jılı ol Hallmark Channel kanalınıń «Minsiz toy» filminde bas rolde oynadı hám The CW kanalınıń jazǵı komediya serialı «Áhmiyetli ana»da kempir rolinde oynadı&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/linda-gray-guest-star-cws-801007|work=The Hollywood Reporter|title=Linda Gray to Guest Star in CW's 'Significant Mother' (Exclusive)|date=June 8, 2015}}&lt;/ref&gt;. Ol sonday-aq «Vintertorn» melodrama veb-serialında Djoanna Vintertorn rolinde de kórindi&lt;ref name=&quot;Fairman 2015-05&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://michaelfairmansoaps.com/news/watch-the-winterthorne-first-trailer-where-candy-and-drama-come-together/2015/05/22/| bet = Watch The ''Winterthorne'' First Trailer … Where Candy and Drama Come Together!| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150906123143/http://michaelfairmansoaps.com/news/watch-the-winterthorne-first-trailer-where-candy-and-drama-come-together/2015/05/22/| arxivsáne = 2015-jıl 6-sentyabr | sáne = 2015-jıl 22-may | jumıs = [[Michael Fairman On-Air On-Soaps]]| qaralǵan sáne = 2015-jıl 17-sentyabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WLS 2015-08 Premiere&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.welovesoaps.net/2015/08/watch-premiere-of-michael-carusos.html| bet = Watch the Premiere of Michael Caruso's ''Winterthorne''| avtor = Mulcahy| at = Kevin Jr.| sáne = 2015-jıl 27-avgust | jumıs = [[We Love Soaps]]| qaralǵan sáne = 2015-jıl 17-sentyabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://daytimeconfidential.com/2015/05/22/winterthorne-trailer-debut| bet = ''Winterthorne'' Debuts Epic First Trailer| avtor = Kerr| at = Luke| sáne = 2015-jıl 22-may | jumıs = Daytime Confidential| qaralǵan sáne = 2015-jıl 17-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.
[[Fayl:Linda_Gray_2015.jpg|nobaý|Grey 2015-jılǵı Texas kitap festivalında]]
2016-jıldıń 17-avgustında Greydiń Britaniya Channel 4 kanalınıń melodrama serialı «Xollioks» quramına qosılatuǵını járiyalandı. Ol jaqında ǵana payda bolǵan, Lizett Entoni oynaǵan Marni Naytingeyl qaharmanınıń anası Tabita Maksvell-Braun rolin oynaydı. Grey Tabita rolinde birinshi ret 2016-jıldıń 15-noyabrinde kórindi hám 2016-jıldıń 22-noyabrinde ketti. Keyinirek Greydiń «Xollioks» penen uzaǵıraq waqıt dawamında serialda kóriniw ushın shártnamaǵa qol qoyǵanı járiyalandı. Tabita qaharmanı 2017-jıldıń 27-fevralında qaytıp keldi hám 2017-jıldıń 28-fevralında jáne ketti.

2017-jılı Grey Amazon Studios drama serialı «Qudaydıń qolı»nıń aktyorlar quramına qosılıp, Ron Perlman hám Dana Delani menen birge oynadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://tvline.com/2017/02/15/hand-of-god-final-season-2-premiere-date-amazon-trailer/| bet = Hand of God Gets Final Season Premiere Date at Amazon| avtor = Schwartz| at = Ryan| sáne = 2017-jıl 15-fevral | qaralǵan sáne = 2017-jıl 19-fevral }}&lt;/ref&gt;.

== Jeke ómiri ==
Grey 1962-jıldan 1983-jılǵa shekem kórkem óner direktorı hám fotograf Ed Tresher&lt;ref name=&quot;yahoo 2020&quot;&gt;Sarah Carty: [https://au.lifestyle.yahoo.com/dallas-linda-gray-jeff-thrasher-died-004210948.html ''Dallas actress Linda Gray's son, Jeff Thrasher, 56, has died''], &gt;ahoo, November 25, 2020d]&lt;/ref&gt; menen turmıs qurǵan edi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.people.com/people/archive/article/0,,20084533,00.html| bet = She's Back with J.r., but Linda Gray's 20-Year Marriage Takes a Bath| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110110120254/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20084533,00.html| arxivsáne = 2011-jıl 10-yanvar | avtor = David Wallace| sáne = 1983-jıl 21-mart | baspaxana = [[People (magazine)|People]]| qaralǵan sáne = 2013-jıl 6-aprel }}&lt;/ref&gt;. Bul nekeden eki perzent tuwılǵan: Djeff Tresher hám Kexli Sloan («Valentine Lingerie»di basqarǵan waqtında Syu Ellenniń xatkeri bolıp oynaǵan dáslepki «&lt;nowiki/&gt;[[Dallas (teleserial)|Dallas]]&lt;nowiki/&gt;»taǵı aktrisa); Djeff 2020-jıldıń noyabr ayında leykozemiyadan qaytıs boldı. Greydiń eki aqlıǵı bar. Onıń kishi qarındası Betti 1989-jılı sút bezi raginen qaytıs boldı. Ol Kaliforniyanıń Los-Andjeles qalasında jasaydı.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Wikipedia:Tiri shaxslar biografiyası]]
[[Kategoriya:1940-jılı tuwılǵanlar]]
[[Kategoriya:Dallas (teleserial)]]
[[Kategoriya:Amerikalı aktrisalar]]
__BÖLİDİMÖNDEMEW__</text>
      <sha1>9960zpdsuue5xu88egd3izy0s6pze2d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ken Kercheval</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31615</id>
    <revision>
      <id>232693</id>
      <parentid>215118</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:59:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>232693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8979" sha1="cjcwdxdmcujbsbleujzfu4vk3t4hemj" xml:space="preserve">{{Shaxs infoqutısı|atı=Ken Kercheval|portret=1963 Ken Kercheval.JPG|táriypi=Kercheval in 1963|tuwılǵan waqtındaǵı atı=Kennet Marin Kercheval|tuwılǵan sánesi=15.07.1935|tuwılǵan jeri=Uolkottvil, Indiana, AQSH|qaytıs bolǵan sánesi=21.04.2019|qaytıs bolǵan jeri=Klinton, Indiana, AQSH|kásibi=Aktyor|iskerlik jılları=1962–2019|ómirlik joldası=Ava Foks
(1986-j. úylengen; 1993-j. ajırasqan)
Sheril Paris
(1994-j. úylengen; 2004-j. ajırasqan)|balaları=5}}

'''Kennet Marin Kercheval''' (1935-jıl 15-iyul – 2019-jıl 21-aprel) — amerikalı aktyor, [[Dallas (teleserial)|Dallas]] teleserialında hám onıń 2012-jılǵı jańartılǵan versiyasında [[Kliff Barns]] roli menen belgili&lt;ref name=&quot;t870705&quot;&gt;{{Cite news|first=Daniel|last=Brogan|newspaper=[[Chicago Tribune]]|title=With Kercheval As Cliff Barnes, Something Pops|url=https://www.chicagotribune.com/1987/07/05/with-kercheval-as-cliff-barnes-something-pops/|date=July 5, 1987|access-date=August 31, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HR 2012&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/dallas-finale-patrick-duffy-ken-kercheval-360429|title=''Dallas'' Finale Postmortem: Patrick Duffy on the Shocking Conclusion and What's Next|date=August 9, 2012|last=Schillaci|first=Sophie A|newspaper=[[The Hollywood Reporter]]|access-date=August 28, 2012}}&lt;/ref&gt;.

== Erte jaslıq dáwiri ==
Kercheval 1935-jılı 15-iyulda Indiana shtatınıń Uolkottvil qalasında jergilikli shıpaker Marin «Dok» Kercheval (1899–1967) hám dizimnen ótken miyirbiyke Kristina Reyberdiń (1903–1996) shańaraǵında dúnyaǵa kelgen&lt;ref name=&quot;Barnes&quot;&gt;{{Cite news|last1=Barnes|first1=Mike|last2=Byrge|first2=Duane|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/ken-kercheval-dead-jr-archrival-cliff-barnes-dallas-was-83-1163963|title=Ken Kercheval, J.R. Archrival Cliff Barnes on ''Dallas,'' Dies at 83|work=The Hollywood Reporter|date=April 24, 2019|access-date=April 24, 2019}}&lt;/ref&gt;. Ol Indiana shtatınıń Klinton qalasında ósken. Jasóspirimliginde Kercheval kóbinese ákesi menen birge operaciya bólmesinde bolıp, bir ret ájapası Keyttiń soqır ishegin aldırıp atırǵanda oǵan eki tigis tigip bergen&lt;ref name=&quot;Barnes&quot; /&gt;. Kercheval Indiana Universitetine shıpaker bolıw ushın emes, al [[muzıka]] hám drama baǵdarında oqıw ushın kirdi. Ol keyinirek Tınısh okeanı Universitetinde hám 1956-jıldan baslap [[Nyu-York]] qalasındaǵı Qońsılar teatr mektebinde Sanford Meysnerdiń qol astında oqıdı&lt;ref name=&quot;Barnes&quot; /&gt;.

== Karerası ==
Kercheval óziniń Brodveydegi debyutin 1962-jılǵı «Soldat haqqında bir nárse» spektaklinde ámelge asırdı. Ol 1972-jılı Brodveyden tıs Kurt Vayldıń «Berlinnen Brodveyge Kurt Vayl menen» atlı revyusında kórindi hám onıń aktyorlar quramı menen jazılǵan plastinkasınan da tıńlawǵa boladı. Onıń basqa teatr jumısları qatarına «Alma teregi», «Kabare» (Bert Konvidiń ornına Kliff rolin oynaǵan) hám «Meniń ornım usı jerde» kiredi. 1966-jılı ol dáslepki Brodvey postanovkasındaǵı «Tóbedegi skripkashı» spektakliniń bas qaharmanı retinde Hershel Bernardi, Mariya Karnilova, Yuliya Migenes, Leonard Frey hám Pia Zadora menen birge oynadı.

Kercheval óziniń birinshi televidenie rolin 1966-jılı «Erteńgi kúndi izlew» serialında doktor Nik Xanterniń #2 (Burr DeBenningtiń ornına) rolin oynaw arqalı aldı. Onıń keyingi melodrama rolleri «Qupıya dawıl» hám «Nekeni qalay saqlap qalıw kerek» boldı. Onıń film jumısları qatarına Roy Shayder hám Toni LoByanko menen birge «Jeti joqarı» hám [[Silvestr Stallone]] menen birge «F.I.S.T.» kiredi. 1976-jılı ol «Adams Xronikaları»nıń eki epizodında Djeyms Medison retinde birge oynadı.

Kercheval [[CBS|CBS teleserialı]] «&lt;nowiki/&gt;[[Dallas (teleserial)|Dallas]]&lt;nowiki/&gt;»ta [[J. R. Yuing|J.R.]]-nıń dushpanı [[Kliff Barns]] rolin oynaǵanı menen belgili&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://movies.msn.com/celebrities/celebrity-biography/ken-kercheval/| bet = Ken Kercheval: Biography| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131203044508/http://movies.msn.com/celebrities/celebrity-biography/ken-kercheval/| arxivsáne = 2013-jıl 3-dekabr | jumıs = MSN Movies| qaralǵan sáne = 2013-jıl 24-noyabr }}&lt;/ref&gt;. Ol serialda 1978-jıldan 1991-jılǵa shekem, onıń pilot epizodınan sońǵı bólimine shekem oynadı. Ol dáslep Rey Krebbs roline tańlanǵan edi, keyin oǵan [[Kliff Barns]] roli berildi. Kercheval hám [[Larri Hegmen]] «Dallas» serialınıń barlıq waqıt dawamında qalǵan jalǵız aktyorları boldı, biraq Kerchevaldıń qaharmanı birinshi eki máwsimde tek qosımsha rol edi. Ol 1979–1980-jılǵı máwsimde turaqlı aktyorlar quramına kirdi. Kercheval 1996-jılǵı «Dallas» birlesiwinde, «J. R.-nıń qaytıwı» filminde Kliff Barns rolin qayta oynadı hám ol 2004-jılǵı CBS birlesiw arnawlı baǵdarlamasında kórindi. Ol jáne de «Dallas» (2012) serialında bul roldi qayta oynadı.
[[Fayl:1963_Nancy_Kelly_and_Ken_Kercheval.JPG|oñğa|nobaý|Nensi Kelli menen «Virdjiniya Vulfdan kim qorqadı?» (1963) spektaklinde saxnada]]
1980-jıllarda ol «Super parol» hám «25 000 dollar piramidası»nda birneshe ret kórindi. 1991-jılı ol «Men ele de Djinnidi árman etemen» birlesiw filminde Entoni Nelson kishiniń orta mektebindegi keńesshisi Simpson mırza rolin oynadı hám Entoni kishiniń anası Djinnidiń (Barbara Iden) waqıtsha xojayını boldı; oǵan Larri Hegmenniń (Toni Nelson rolinde oynaǵan) «Dallas»taǵı roliniń ele tawsılmaǵanı sebepli óz rolinde qayta oynawǵa múmkinshiligi bolmaǵanı — qızıǵı sonnan ibarat, «Men Djinnidi árman etemen» Hegmenniń birinshi úlken serialı edi hám aktyorlardıń «Dallas»taǵı qaharmanları bir-birin jekkóretuǵın edi. Ol sonday-aq ǵárezsiz «Kaliforniya Kazanovanıń» filminde bal ayaq oyın muǵallimi retinde de kórindi.

2006-jılı Kercheval Sautgemptonnıń «Meyflauer» teatrında hám Plimuttıń «Teatr Royal»ında «Aq Rojdestvo» myuziklında General retinde oynadı. 2007-jılı ol Edinburg teatrında hám Kardifftegi Uels Millenium orayında óz rolinde qayta oynadı. Ol 2010-jılı Sanderlendte hám 2012-jıldıń noyabr ayınan 2013-jıldıń yanvarına shekem Salford-Keydegi «Louri»de «Coronation Street» aktyorı Uendi Piters hám «Brookside»nıń turaqlı aktrisası Kler Suini menen birge óz rolinde qayta oynadı.

1985-jılı Kercheval «Old Capital Popcorn Company»diń sherigi boldı&lt;ref name=&quot;t870705&quot;&gt;{{Cite news|first=Daniel|last=Brogan|newspaper=[[Chicago Tribune]]|title=With Kercheval As Cliff Barnes, Something Pops|url=https://www.chicagotribune.com/1987/07/05/with-kercheval-as-cliff-barnes-something-pops/|date=July 5, 1987|access-date=August 31, 2010}}&lt;/ref&gt;. Biznes dáslep gúllendi, biraq sheriklik 1988-jılı buzıldı. Finanslıq máseleler hám basqa kelispewshilikler 1989-jılı sheriklerden biriniń «Dallas» syomka maydanında qurallanǵan hújimge hám ózin-ózi óltiriwine alıp keldi&lt;ref name=&quot;lat890720&quot;&gt;{{Cite news|first=Tracy|last=Wilkinson|newspaper=[[Los Angeles Times]]|title=Studio Shooting Blamed on Business Deal|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1989-07-20-me-5001-story.html|date=July 20, 1989|access-date=May 18, 2012}}&lt;/ref&gt;.

== Jeke ómiri hám qaytıs bolıwı ==
Ómir boyı temeki shekken Kercheval 1994-jılı ókpesiniń bir bólegin aldırıp taslaǵannan keyin ókpe ragınan aman qalǵan edi&lt;ref&gt;{{Jurnal deregi |last=Yang |first=Rachel |date=April 24, 2019 |title=Ken Kercheval, Cliff Barnes on 'Dallas,' Dies at 83 |url=https://variety.com/2019/tv/news/ken-kercheval-dead-dies-dallas-cliff-barnes-1203196759/ |magazine=[[Variety (magazine)|Variety]] |access-date=April 24, 2019}}&lt;/ref&gt;. Kercheval úsh ret úylenip ajırasqan hám bes perzenti bar. 2012-jılǵa kelip, onıń altı aqlıǵı bar edi.

Keyingi jıllarda ol waqtınıń kóp bólegin Indiana shtatınıń Klinton qalasındaǵı shańaraǵınıń qasında ótkerdi, ol jerde jergilikli yarmarkalarǵa hám festivallarǵa qatnasıwdı jaqsı kóretuǵın edi.

Kercheval 2019-jılı 21-aprelde 83 jasta pnevmoniyadan qaytıs boldı&lt;ref name=&quot;Barnes&quot;&gt;{{Cite news|last1=Barnes|first1=Mike|last2=Byrge|first2=Duane|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/ken-kercheval-dead-jr-archrival-cliff-barnes-dallas-was-83-1163963|title=Ken Kercheval, J.R. Archrival Cliff Barnes on ''Dallas,'' Dies at 83|work=The Hollywood Reporter|date=April 24, 2019|access-date=April 24, 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=April 24, 2019}}&lt;/ref&gt;. Ol Vermillion okrugindegi Pisga qábiristanına jerlengen, onıń qábiri kishi zıyarat belgisi menen belgilengen. Shańaraǵı, kásiplesleri yamasa ıqlasbentleri tárepinen hesh qanday estelik, taqta yamasa qábir tası ornatılmaǵan.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:2019-jılı qaytıs bolǵanlar]]
[[Kategoriya:Dallas (teleserial)]]
__BÖLİDİMÖNDEMEW__</text>
      <sha1>cjcwdxdmcujbsbleujzfu4vk3t4hemj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kimberli Foster (aktrisa)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31635</id>
    <revision>
      <id>232695</id>
      <parentid>215125</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T11:00:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>232695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3027" sha1="h0vwpznybq5w9buii7wa8qr6fzcyfv6" xml:space="preserve">{{Shaxs infoqutısı|portret=|táriypi=|tuwılǵan sánesi=6.07.1961|tuwılǵan jeri=Fort-Smit, Arkanzas, Amerika Qurama Shtatları|kásibi=Aktrisa|iskerlik jılları=1983–1995|atı=Kimberli Foster}}

'''Kimberli Foster''' (1961-jılı 6-iyulda tuwılǵan) — amerikalı burınǵı aktrisa, [[CBS]] telekanalınıń [[praym-taym]] melodrama serialı «&lt;nowiki/&gt;[[Dallas (teleserial)|Dallas]]&lt;nowiki/&gt;»ta 1989-jıldan 1991-jılǵa shekem Mishel Stivens rolin oynaǵanı menen belgili.

== Ómiri hám karerası ==
Kimberli Foster Arkanzas shtatınıń Fort-Smit qalasında tuwılǵan. Ol Bunvil joqarı mektebin pitkergen hám qollap-quwatlaw toparınıń aǵzası bolǵan. Kim atı menen belgili bolǵan ol Arkanzas shtatınıń Bunvil qalasında Marion Geri Foster hám Paula (Etkins) Fosterdiń qızı bolıp ósken&lt;ref&gt;Elias, Thomas D. (9 March 1990). Steamy doll on 'Dallas' just acting, Reading Eagle (Scripps Howard News Service)&lt;/ref&gt;. Ol ekrandaǵı debyutin 1983-jılı Djoan Kollinz penen birge «Er adam modelin dóretiw» telefilminde islep, keyin «Qulaǵan jigit», «Qaǵaz quwırshaqlar», «Túngi rıcar», «A-komanda» hám «Miymanxana» sıyaqlı bir qatar showlarda miyman retinde qatnastı.

1985-jılı Foster Lorimar Television tárepinen islep shıǵarılǵan qısqa múddetli NBC drama serialı «Eń jaqsı waqıtlar»dıń turaqlı aktyorlar quramınıń aǵzası boldı. Kelesi jılı ol Djon Kyusak penen birge «Bir aqılǵa sıymaytuǵın jaz» romantikalıq komediyasında kino debyutin ámelge asırdı. Keyin ol Tom Xenks hám Den Eykroyd penen birge «Tor» (1987), Bridjet Fonda menen birge «Muhabbattı asıqtıra almaysań» (1988) hám arkanzaslı kásiplesi Djordj Nyubern menen birge «Ekew kerek» (1988) filmlerinde kórindi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1988-07-15-ca-6961-story.html| bet = MOVIE REVIEW : Formulaic 'It Takes Two' Adds Up to a Snappy, Wide-Awake Sleeper| sáne = 1988-jıl 15-iyul | jumıs = Los Angeles Times}}&lt;/ref&gt;. 1989-jılı Foster CBS praym-taym melodrama serialı «&lt;nowiki/&gt;[[Dallas (teleserial)|Dallas]]&lt;nowiki/&gt;»tıń on úshinshi hám on tórtinshi máwsimlerinde Mishel Stivens rolinde turaqlı aktrisa retinde tańlandı, bul roldi ol 1989-jıldan 1991-jılǵa shekem oynadı&lt;ref&gt;(26 July 1989). Dallas gets new vixen, The Item (Associated Press)&lt;/ref&gt;. Onıń qaharmanı qısqa waqıt Bobbi Yuingtiń jeńgesi, keyin [[J. R. Yuing|J.R. Yuingtiń]] kelini boldı.

«Dallas»tan keyin, Foster 1993-jılı «Muhabbat tisleydi» atlı vampir komediya filminde bas rolde oynadı hám kelesi jılı ABC kúndizgi drama serialı «Barlıq perzentlerim»niń aktyorlar quramına 1995-jılǵa shekem Liz Sloun rolinde qosıldı&lt;ref&gt;(28 September 1994). Entertainment, Cherokee County Herald&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Wikipedia:Tiri shaxslar biografiyası]]
[[Kategoriya:1961-jılı tuwılǵanlar]]
[[Kategoriya:Dallas (teleserial)]]
[[Kategoriya:Amerikalı aktrisalar]]
__BÖLİDİMÖNDEMEW__</text>
      <sha1>h0vwpznybq5w9buii7wa8qr6fzcyfv6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Keti Podevell</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31636</id>
    <revision>
      <id>232694</id>
      <parentid>215126</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T11:00:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>232694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4152" sha1="7d4gw9jrmv81rd1yim65kx2fg9fki71" xml:space="preserve">{{Shaxs infoqutısı|atı=Keti Podevell|portret=&lt;!-- filename only, i.e. without &quot;File:&quot; (or &quot;Image:&quot;) prefix or enclosing [[brackets]] --&gt;|táriypi=|tuwılǵan waqtındaǵı atı=&lt;!-- Valid citation required for full name for BLP. (WP:BLPPRIVACY) --&gt;|tuwılǵan sánesi=27.01.1964|tuwılǵan jeri=Evanston, Illinoys, Amerika Qurama Shtatları|kásibi=Aktrisa|iskerlik jılları=1985–1995, 2013–házirgi waqıtqa shekem|ómirlik joldası=Stiven Glyuk (1989-j. turmısqa shıqqan)|balaları=3}}

'''Keti Podevell''' (1964-jılı 27-yanvarda tuwılǵan) — amerikalı [[Aktyor|aktrisa]], «&lt;nowiki/&gt;[[Dallas (teleserial)|Dallas]]&lt;nowiki/&gt;» serialında 1988-jıldan 1991-jılǵa shekem hám 2013-jılı Kalli Xarper Yuing rolin oynaǵanı menen belgili&lt;ref name=&quot;chitrib&quot;&gt;{{Cite news|title=Cathy Podewell|url=https://www.chicagotribune.com/1990/03/25/cathy-podewell/}}&lt;/ref&gt;.

== Erte jaslıq dáwiri hám bilimi ==
Podevell Illinoys shtatınıń Evanston qalasında tuwılǵan. Ol Kaliforniyanıń Uolnat-Krik qalasına kóship, sol jerde muǵallim ákesi hám kóshpes múlk agenti anasınıń tárbiyasında ósken. Onıń ákesiniń ata-anası, Lester Podevell hám Beverli Yanger de aktyorlar bolǵan. Ol Kaliforniya universitetiniń Santa-Barbara filialında teatr óneri hám ayaq oyının úyrengen&lt;ref name=&quot;telegraph&quot;&gt;{{Cite news|last=Buck|first=Jerry|date=December 8, 1988|title=Cathy Podewell plays J.R.'s 'shotgun bride'|url=https://news.google.com/newspapers?id=ShJgAAAAIBAJ&amp;pg=3296%2C2192408|newspaper=[[The Telegraph (Nashua)|The Telegraph]]|location=[[Nashua, New Hampshire]]|access-date=December 30, 2015}}&lt;/ref&gt;.

== Karerası ==
Podevell «&lt;nowiki/&gt;[[Dallas (teleserial)|Dallas]]&lt;nowiki/&gt;» serialında [[J. R. Yuing|J.R. Yuingtiń]] ekinshi hayalı Kalli Xarper Yuing rolin oynaǵanı menen belgili, ol bul roldi 1988-jıldan 1991-jılǵa shekem oynadı hám «Melodrama xabarshısı» sıylıǵına «Eń jaqsı bas rol atqarıwshı aktrisa» nominaciyasına usınıldı. 2013-jılı Podevell jańa «Dallas» serialınıń ekinshi máwsiminde [[J. R. Yuing|J.R. Yuingtiń]] jerlewi epizodında Kalli Xarper rolin qayta oynadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.tvguide.com/News/Kecks-Exclusives-Dallas-Mandy-Winger-Cally-Harper-1059155.aspx| bet = Keck's Exclusives: Dallas Welcomes Back Mandy Winger and Cally Harper| avtor = William Keck| sáne = 2013-jıl 15-yanvar | jumıs = [[TV Guide]]| qaralǵan sáne = 2013-jıl 10-mart }}&lt;/ref&gt;. Podevell «Keshki jurnal», «Balalar bala boladı», «Opra Uinfri showı», «Valeri shańaraǵı: Xoganlar», «Qılmıs, ol jazdı», «Beverli-Xillz, 90210», «Jánnet mıltıqları», «Uoker, Texas Reyndjeri» hám «Ósiw azapları» sıyaqlı teleseriallarda miyman retinde qatnastı. Podevell sonday-aq «Utıw, jeńiliw ya sızıw» oyın showında da miyman retinde kórindi.

Podevell 1988-jılǵı «Jinler túni» atlı qorqınıshlı filmde bas rolde oynadı hám 1989-jılǵı «Beverli-Xillzdegi erke balalar» komediya filminde kórindi. Podevell sonday-aq Sindi Uilyams, Mark Xemill hám Erik Estrada menen birge «Jer perishtesi» (1991) telefilminde bas rolde oynadı.

== Jeke ómiri ==
Podevell 1989-jılı 28-mayda Stiven Glyukke turmısqa shıqtı&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Really like Cathy Podewell, the actress who plays...|url=http://articles.orlandosentinel.com/1990-04-12/news/9004123755_1_cathy-podewell-mary-martin-goldie}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.gettyimages.com/detail/news-photo/actress-cathy-podewell-and-husband-steven-glueck-attend-news-photo/156114299| bet = WireImage Ron Gallela Archive - File Photos 2008| avtor = Gallela| at = Ron| sáne = 1989-jıl 28-oktyabr | jumıs = www.gettyimages.com| qaralǵan sáne = 2015-jıl 30-dekabr }}&lt;/ref&gt;. Olardıń úsh perzenti bar&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.instagram.com/cathypodewell/| bet = @cathypodewell is on Instagram • 1,364 people follow their account| jumıs = www.instagram.com}}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Wikipedia:Tiri shaxslar biografiyası]]
[[Kategoriya:Dallas (teleserial)]]
[[Kategoriya:Amerikalı aktrisalar]]
__BÖLİDİMÖNDEMEW__</text>
      <sha1>7d4gw9jrmv81rd1yim65kx2fg9fki71</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sasha Mitchell</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31676</id>
    <revision>
      <id>232701</id>
      <parentid>215133</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T11:08:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>232701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5164" sha1="g4z933p39xvv397uugtoz3olj50r6vu" xml:space="preserve">{{Shaxs infoqutısı|atı=Sasha Mitchell|portret=|táriypi=|tuwılǵan waqtındaǵı atı=Sasha Sergey Mitchell|tuwılǵan sánesi=27.07.1967|tuwılǵan jeri=Los-Andjeles, Kaliforniya, AQSH|qaytıs bolǵan sánesi=|qaytıs bolǵan jeri=|kásibi=Aktyor, jekpe-jek óneri sheberi|iskerlik jılları=1986–házirgi waqıtqa shekem|balaları=4|ómirlik joldası=Djanett Robbins (1990-j. úylengen; 1997-j. ajırasqan)
Reychel Mitchell (2010-j. úylengen; 2015-j. ajırasqan)}}

'''Sasha Sergey Mitchell''' (1967-jılı 27-iyulda tuwılǵan) — amerikalı [[aktyor]] hám [[jekpe-jek óneri]] sheberi, ol «Step by Step» serialında Kodi Lambert hám «&lt;nowiki/&gt;[[Dallas (teleserial)|Dallas]]&lt;nowiki/&gt;» serialında [[Djeyms Bomont]] televidenie rolleri menen belgili. Ol sonday-aq dáslepki «Kikboksshı» filmleri franshizasınıń bes bóliminiń úshewinde Devid Sloan rolin oynaǵan. Mitchell taekvondo boyınsha qara belbewge iye&lt;ref&gt;Cody Lambert (Sasha Mitchell) - Step by Step, ABC News&lt;/ref&gt;.

== Jeke ómiri ==
Mitchell 1967-jılı 27-iyulda [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniyanıń]] Los-Andjeles qalasında kiyim óndiriwshiniń shańaraǵında dúnyaǵa kelgen. Ol ukrain evrey shıǵısına iye&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.filmreference.com/film/61/Sasha-Mitchell.html| bet = Sasha Mitchell Biography (1967-)| jumıs = filmreference.com}}&lt;/ref&gt;. Onıń ata-babaları Amerika Qurama Shtatlarına Ukrainanıń Kiev qalasınan kelgen. Onıń haqıyqıy familiyası Muchnik. 1990-jılı ol Djanett Robbinske úylengen. Ekewiniń 1997-jılı ajırasqanǵa shekem tórt perzenti bolǵan.

Mitchelldiń Robbins penen nekesi waqtında shańaraqlıq zorlıq-zombılıq haqqındaǵı xabarlardı tergew ushın policiya olardıń úyine shaqırılǵan. 1996-jılı Mitchell hayalı menen bolǵan jánjel sebepli jeńil dene jaraqatın salıw, jubayına qarsı zorlıq hám balaǵa qáwip tuwdırıwda ayıplanǵan. Oǵan úsh jıllıq shártli jaza berilip, jámiyetlik jumısların orınlaw hám shańaraqlıq zorlıq kórsetiwshiler ushın másláhát sabaqlarına qatnasıw buyırılǵan. Shártli jazanı buzǵannan keyin, oǵan 30 kúnlik qamaq jazası berilgen&lt;ref&gt;{{Cite news|first=Gali|last=Kronenberg|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1996-05-03-me-65444-story.html|title=Actor to Return to Jail for 60 Days in Spouse Abuse Case|newspaper=[[The Los Angeles Times]]|date=May 3, 1996}}&lt;/ref&gt;. 2002-jılı Mitchell «Entertainment Tonight» baǵdarlamasında bul waqıya haqqında sóylep, qamaqqa alınǵan waqıtta náshebentlikke berilgen burınǵı hayalınan balaların qorǵap atırǵanın aytqan. Mitchell aqırında tórt perzentin óz qáwenderligine aldı, al burınǵı hayalına sheklengen kóriw huqıqı berildi.

2010-jıldıń dekabr ayında Mitchell ekinshi hayalı Reychelge, sonıń menen birge Sharmeyn Reyner atı menen de belgili, úylendi. Ol 2015-jıldıń báhárinde ajırasıwǵa arza berdi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://registry.weddingchannel.com/coupledir/201012/M/R318350446/SASHA_MITCHELL_AND_SHARMAINE_RAYNER.htm| bet = Wedding Registry Search – Find Couples Wedding Registries| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120424230836/http://registry.weddingchannel.com/coupledir/201012/M/R318350446/SASHA_MITCHELL_AND_SHARMAINE_RAYNER.htm| arxivsáne = 2012-jıl 24-aprel | jumıs = weddingchannel.com}}&lt;/ref&gt;.

== Karerası ==
Aktyorlıqtan aldın Mitchell kóbinese Bryus Veberdiń moda fotografiyası ushın model retinde paydalanılǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://movies.yahoo.com/movie/contributor/1800055196/bio| bet = Sasha Mitchell Biography - Yahoo! Movies| arxivurl = https://web.archive.org/web/20060522120241/http://movies.yahoo.com/movie/contributor/1800055196/bio| arxivsáne = 2006-jıl 22-may }}&lt;/ref&gt;.

1989-jıldan 1991-jılǵa shekem Mitchell [[CBS]] telekanalınıń ataqlı [[praym-taym]] melodrama serialı «&lt;nowiki/&gt;[[Dallas (teleserial)|Dallas]]&lt;nowiki/&gt;»ta [[J. R. Yuing|J.R. Yuingtiń]] hám onıń burınǵı súyiklisi Vanessa Bomonttıń nızamsız tuńǵısh ulı [[Djeyms Bomont]] rolinde kórindi. Ol basqa seriallarda da miyman retinde qatnastı, sonıń ishinde «Baylıqtan jarlılıqqa» da bar.

Ol 1988-jılǵı «Bensonxyorstten shıqqan Spayk» filminde bas rolde hám 1994-jılǵı «1999-jıl klass II: Orınbasar» filminde oynadı. Ol «Kikboksshı 2: Qaytıw jolı» hám film seriyasınıń úshinshi hám tórtinshi bólimlerinde bas rolde oynadı. Ol sonday-aq 1989-jılı 3 Mushketyor reklamasında da kórindi.

Onıń eń belgili roli ABC sitkomı «Step by Step»te boldı, onda ol aktyor [[Patrik Daffi|Patrik Daffidiń]] qaharmanı Frenk Lamberttiń jiyeni Kodi Lambert rolinde oynadı. Daffi sonday-aq «Dallas»ta da Mitchelldiń qaharmanınıń ájaǵası rolin oynaǵan edi. Mitchelldiń Kodi qaharmanı onıń jeke ómir tájiriybelerine tiykarlanǵan.

2000-jıllardıń basında Mitchell birneshe filmlerde oynadı hám «JAG», «NYPD Blue» hám «ER» seriallarında miyman retinde qatnastı.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Wikipedia:Tiri shaxslar biografiyası]]
[[Kategoriya:Dallas (teleserial)]]
__BÖLİDİMÖNDEMEW__</text>
      <sha1>g4z933p39xvv397uugtoz3olj50r6vu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Djek Yuing</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31720</id>
    <revision>
      <id>232690</id>
      <parentid>232566</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:57:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>232690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5195" sha1="j2jqkuqpz9c19398j3t0hvj7tesdi4g" xml:space="preserve">'''Djek Yuing''' — amerikalı ataqlı «&lt;nowiki/&gt;[[Dallas (teleserial)|Dallas]]&lt;nowiki/&gt;» teleserialında payda bolǵan qaharman, onı 1985-jıldan 1987-jılǵa shekem [[Dek Rembo]] oynaǵan.

== Alǵı sóz ==
Djek 1951-jılı [[Alyaska|Alyaskada]] Djeyson hám Nensi Yuingtiń shańaraǵında dúnyaǵa kelgen. Onıń Djeymi Yuing atlı kishi qarındası bolǵan. Djek [[Dallas|Dallasqa]] keliwinen aldın [[Eypril Stivens Yuing|Eypril Stivenske]] úylenip, ajırasqan.

== Waqıyalar ==
Djek Dallasqa atalas aǵaları [[J. R. Yuing|J.R. Yuing]] hám [[Bobbi Yuing|Bobbi]] Yuingke [[Kliff Barns]] hám Djeymi Yuingtiń «Yuing Oyl» kompaniyasın bólip alıwınıń aldın alıwǵa járdemlesiw ushın keldi. (Djeymi Dallasqa 1930-jıllarda [[Djok Yuing]], Djeyson Yuing hám Digger Barnstıń kompaniyanı óz-ara teń bólip alǵanı tuwralı hújjetti alıp kelgen edi). Onda Djoktıń birneshe waqıttan keyin óz sherikleriniń úleslerin satıp alǵanın dálilleytuǵın maǵlıwmat bar edi. Járdemi ushın Djekke «Yuing Oyl»dıń 10% úlesi berildi (5% J.R.-dan hám 5% Bobbiden). Djek olardı Uolli Vindamǵa alıp bardı, ol olarǵa Djoktıń birinshi hayalı Amanda saqlaǵan ayırım hújjetler haqqında ayttı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.dallas.episodeguides.com/tv/0xd573/episode/8/28| bet = EpisodeGuides: Dallas detailed episode guide| arxivurl = https://archive.today/20140107085024/http://www.dallas.episodeguides.com/tv/0xd573/episode/8/28| arxivsáne = 2014-jıl 7-yanvar | qaralǵan sáne = 2014-jıl 7-yanvar }}&lt;/ref&gt;. Sud waqtında hújjetler Djoktıń shınında da «Yuing Oyl»dıń 100% iyesi ekenin dálilledi.

1985–86-jılǵı «Tús máwsimi»nde [9-máwsim], Djek atalas aǵası [[J. R. Yuing|J.R.]]-ǵa járdemlesip hám J.R. hám onıń jańa biznes sherigi, J.R.-nıń burınǵı kelini [[Pem Yuing]] arasında dáldalshı bolıp, «Yuing Oyl»da waqıt ótkere basladı. Pem Bobbidiń kompaniyadaǵı úleslerin ulları Kristofer ushın miyras etip alǵannan keyin, J.R.-nı baqlawda uslaw ushın «Yuing Oyl»da islewge qarar etti. Usı waqıt ishinde Djek Bobbidiń óliminen psixikalıq jaqtan turaqsız bolıp qalǵan Djenna Ueyd penen de qısqa waqıt ushırastı, bul olardıń romantikalıq qarım-qatnasın juwmaqladı. Degen menen, Djenna Bobbidiń ólimin hám onıń haqıyqatında da burınǵı hayalı Pemge qayta úyleniwdi qálegenin túsingennen keyin, Djek hám Djenna dos bolıp qalıwdı sheshti. Sonday-aq, usı waqıtta Djek «Marinos Shipping» kompaniyasınıń bas direktorı Andjelika Nero tárepinen izlendi. Djek onıń jeke jasaytuǵın xojayını Dimitri Marinosqa júdá uqsaytuǵın edi. Andjelika, atalas aǵası J.R.-nıń járdemi menen, onı Martinikada bolatuǵın konferenciyada kompaniya investorların islerdiń ádettegidey dawam etip atırǵanına isendiriw ushın Dimitri bolıp kóriniwge kóndirdi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.dallas.episodeguides.com/tv/0xd573/episode/9/17| bet = EpisodeGuides: Dallas detailed episode guide| arxivurl = https://archive.today/20140107084949/http://www.dallas.episodeguides.com/tv/0xd573/episode/9/17| arxivsáne = 2014-jıl 7-yanvar | qaralǵan sáne = 2014-jıl 7-yanvar }}&lt;/ref&gt;. Dimitridiń joq bolıwı kesellik sebepli dep esaplanǵan, biraq haqıyqatında ol álleqashan ólgen edi. Sol waqıtta, Djek hám Andjelikanıń járdemshisi Greys bir-birine ashıq bolıp basladı hám aqırında Greys xojayınına opasızlıq islep, Djekke jumıs tamamlanǵannan keyin onı jámiyetshilik aldında óltiretuǵının xabarladı. Konferenciya waqtında Andjelika Djekti óltire almadı, biraq keyinirek onı óltiriw ushın Djektiń mashinasına bomba qoyıp ósh aldı, biraq ol tosınnan Djeymidi óltirdi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.dallas.episodeguides.com/tv/0xd573/episode/9/31| bet = EpisodeGuides: Dallas detailed episode guide| arxivurl = https://archive.today/20140107084927/http://www.dallas.episodeguides.com/tv/0xd573/episode/9/31| arxivsáne = 2014-jıl 7-yanvar | qaralǵan sáne = 2014-jıl 7-yanvar }}&lt;/ref&gt;. Biraq, bul waqıyalardıń heshqaysısı shınında bolmadı, sebebi olar Pem Yuingtiń túsi dep jazılıp qaldı.

1986-jılı Djektiń burınǵı hayalı [[Eypril Stivens Yuing|Eypril Stivens]] onıń «Yuing Oyl»daǵı 10% úlesiniń yarımına talap qoyıw ushın Dallasqa keldi. [[Eypril Stivens Yuing|Eypril]] olardıń ajırasıw processinde sudyanıń oǵan Djektiń keleshektegi tabısınıń yarımın bergenin dálilledi. Degen menen, Djek óziniń 10% úlesin bir dollarǵa Djeymige sattı hám Eyprilge onıń yarımın — eliw centti usındı. Djeymi qaytıs bolıp, onıń násiyatı qol qoyılmastan qalǵannan keyin, Djek sudta óz úleslerin Eyprilge payda keltirmew ushın Djeymige satqanın moyınladı. Sudya Eyprilge onıń bes procentin alıwın buyırdı. Usıdan keyin Djek Dallastan ketedi hám qaytıp kórsetilmeydi.

== Derekler ==
{{Derekler}}
== Ádebiyatlar ==
''Curran, Barbara A. (2005). Dallas: The Complete Story of the World's Favorite Prime-Time Soap. Cumberland House Publishing. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1581824728&lt;/nowiki&gt;.''
[[Kategoriya:Dallas (teleserial)]]
__BÖLİDİMÖNDEMEW__</text>
      <sha1>j2jqkuqpz9c19398j3t0hvj7tesdi4g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eypril Stivens Yuing</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31721</id>
    <revision>
      <id>232692</id>
      <parentid>215138</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:59:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>232692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2920" sha1="bdxt49gm90ln2iwikmeq4439avl7ljp" xml:space="preserve">
'''Eypril Stivens Yuing''' — amerikalı ataqlı «&lt;nowiki/&gt;[[Dallas (teleserial)|Dallas]]&lt;nowiki/&gt;» teleserialında payda bolǵan qıyaldaǵı qaharman, onı 1986-jıldan 1991-jılǵa shekem [[Sheri Uilson]] oynaǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.tv.com/people/sheree-j-wilson/| bet = Sheree J. Wilson - TV.com| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140503002447/http://www.tv.com/people/sheree-j-wilson/| arxivsáne = 2014-jıl 3-may | qaralǵan sáne = 2014-jıl 6-yanvar }}&lt;/ref&gt;.

== Waqıya sızıǵı ==

=== Alǵı sóz ===
Eypril Stivens [[Djek Yuing|Djek Yuingke]] ([[Dek Rembo]]) turmısqa shıqqan hám olardıń ajırasıw barısında sudya oǵan onıń keleshektegi tabısınıń 50%-ine iyelik etiw huqıqın bergen.

=== Syujet sızıqları ===
Eypril keleshegin támiyinlew ushın Dallasqa kelip, [[Djek Yuing|Djekke]] onıń «Yuing Oyl» kompaniyasınıń on procentiniń yarımına iyelik etiw huqıqı bar ekenin xabarlaydı. Ósh alıw ushın Djek óz úleslerin qarındası Djeymige (Djenili Xarrison) bir dollarǵa satıp, Eyprilge onıń úlesi — eliw centti beredi. Djeymi qaytıs bolǵannan keyin, onıń on procenti kúyewi [[Kliff Barns|Kliff Barnsqa]] ([[Ken Kercheval]]) ótedi. Djektiń atalas aǵası [[J. R. Yuing|J.R.]] ([[Larri Hegmen]]) on procentti shańaraqqa qaytarıw ushın hiyleler oylastıradı hám Eypril oǵan járdemlesiwge kelisedi. Sol waqıtta «VestStar Oyl» iyesi Djeremi Uendell (Uilyam Smiters) on procentti alıwdı qálep, Eyprilge keleshektegi úleslerin oǵan satıw usınısın bildiredi, Eypril oǵan kelisedi. Sudqa barǵanda, Djek óz úleslerin Djeymige Eyprildiń paydasın kórmewi ushın satqanın túsindiredi. Sudya Eyprildiń dáslepki huqıqı bolǵan bes procentin alıwın buyıradı. Sonnan keyin Eypril óz úleslerin Bobbige satadı (bul arqalı Djeremi hám J.R.-nı aldaydı) hám aqırında bay hayalǵa aylanadı. Djeremi Eyprildiń ózin aldaǵanın hám [[J. R. Yuing|J.R.]]-nıń aldında axmaq bolıp kórsetilgenin túsinedi, sonlıqtan ósh alıw ushın Djeremi Ádillik Departamenti tárepinen «Yuing Oyl» hám Yuinglerdi tekseriwge buyırıq beredi hám kompaniya tarqatıladı.

[[Pem Yuing]] ([[Viktoriya Principal|Viktoriya Prinsipal]]) qorqınıshlı avtoapatqa ushıraǵannan keyin, Eypril hám [[Pem Yuing|Pemniń]] kúyewi [[Bobbi Yuing|Bobbi]] ([[Patrik Daffi]]) áste-aqırın jaqınlasıp, qarım-qatnas baslaydı. Keyinirek, Eypril Bobbige turmısqa shıǵadı, biraq olardıń nekesi [[Parij|Parijde]] Bobbi menen pal ayın ótkerip atırǵanda urlanıp, keyin atılıp, Bobbidiń qollarında qaytıs bolıwı menen qısqa boladı.

== Derekler ==
{{Derekler}}
== Ádebiyatlar ==
''Curran, Barbara A. (2005). Dallas: The Complete Story of the World's Favorite Prime-Time Soap. Cumberland House Publishing. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1581824728&lt;/nowiki&gt;.''
[[Kategoriya:Dallas (teleserial)]]
__BÖLİDİMÖNDEMEW__</text>
      <sha1>bdxt49gm90ln2iwikmeq4439avl7ljp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kliff Barns</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31722</id>
    <revision>
      <id>232696</id>
      <parentid>232567</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T11:01:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>232696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16945" sha1="rdvq0ztq9lcza6gxhp4mcihnnlq326y" xml:space="preserve">[[Ken Kercheval]] tárepinen sáwlelendirilgen '''Klifford «Kliff» Barns''' — amerikalı «&lt;nowiki/&gt;[[Dallas (teleserial)|Dallas]]&lt;nowiki/&gt;» teleserialındaǵı oydan shıǵarılǵan qaharman&lt;ref&gt;{{Cite news|title=With Kercheval As Cliff Barnes, Something Pops|first=Daniel|last=Brogan|work=Chicago Tribune|date=July 5, 1987|url=https://www.chicagotribune.com/1987/07/05/with-kercheval-as-cliff-barnes-something-pops/|access-date=2010-08-31}}&lt;/ref&gt;.

Kliff Yuingler shańaraǵınıń, ásirese [[J. R. Yuing|J.R. Yuingtiń]], kóp jıllıq qarsılası bolıp, olar arasındaǵı dushpanlıq televidenie tariyxındaǵı eń belgili dushpanlıqlardıń biri bolıp tabıladı. Kliff penen J.R. arasındaǵı dushpanlıq olardıń ákeleri, Digger Barns hám [[Djok Yuing]] arasındaǵı burınǵı kelispewshiliktiń dawamı bolıp, ol Ullı depressiya dáwirindegi neft izlew kúnlerinen baslanǵan.

Kliff — Digger Barns hám Rebekka Barnstıń ulı, [[Pem Yuing|Pamela Barns Yuingtiń]] ájaǵası hám Ketrin Ventvorttıń ógey ájaǵası. Serial dawamında ol yurist hám rayon prokurorınıń járdemshisinen baslap, birneshe neft kompaniyalarınıń, sonıń ishinde Barns-Ventvort Tool and Die hám Yuing Oyl kompaniyalarınıń bas direktorına shekemgi hár túrli kásiplik rollerdi atqarǵan.

Kliff, [[J. R. Yuing|J.R. Yuing]] penen birge, serialdıń barlıq dáslepki kórsetiliwi dawamında payda bolǵan tek eki qaharmannıń biri. Ol sonday-aq 1996-jılǵı «Dallas: J.R. qaytadı» qayta birlesiw filminde hám 2012–14-jılǵı dawamlı serialda da payda boladı. Dáslepki seriyaldaǵı qaytalanıp keletuǵın házil — Klifftiń Qıtay tez awqatlanıw awqatlarına degen háwesi.

== Tariyxı ==

=== Original serial ===
Showdıń dóretiliwi waqtında Kliff Barnstıń obrazı marhum Robert F. Kennediden alınǵan edi. Biraq, ol tez arada abıraysız hám baxıtsız adamǵa aylanıp, óziniń eń úlken dushpanına aylandı. Neftshi emes, al yurist hám byurokrat bolǵan Kliff, ayawsız neft biznesinde tájiriybesiz boldı hám kóp márte urınıwlarına qaramastan, óziniń ómirlik dushpanı [[J. R. Yuing|J.R. Yuing]] ([[Larri Hegmen]]) tárepinen izbe-iz jeńiliske ushıradı. Kliff geyde J.R. ústinen kishi jeńislerge erisse de, aqırında óziniń ańqawlıǵı hám jaman jumıs islew tájiriybesi sebepli jeńildi. Biraq, sońǵı máwsimde, Karter MakKeydiń ([[Djordj Kennedi]]) járdemi menen Kliff aqırında J.R.-nı jeńip, Yuing Oyl kompaniyasın qolǵa kirgizdi.

Kliff qarındası [[Pem Yuing|Pamela]] ([[Viktoriya Principal|Viktoriya Prinsipal]]) menen jaqın qatnasta boldı hám onıń J.R.-nıń kishi inisi [[Bobbi Yuing|Bobbi Yuingke]] ([[Patrik Daffi]]) turmısqa shıǵıwına narazı boldı.

«Dallas» baslanǵanda, Kliff Texas shtatı ushın isledi hám ǵárezsiz neft kompaniyaları arasındaǵı paraxorlıqtıń nátiyjeli tergewshisi retinde abırayǵa iye boldı. Tosınnan emes, bul tergewler kóbinese Yuing Oyl kompaniyasın kózlewge alatuǵın edi. Ekinshi máwsimde, Kliff AQSH Senatına saylaw kampaniyası waqtında Yuingler qollap-quwatlaǵan kandidatqa qarsı reytinglerde aldında baratırǵan edi, biraq J.R. baspasózge Klifftiń onıń sol waqıttaǵı nekeslesken qızı Pennidiń ólimine alıp kelgen nızamsız túsik taslaǵanın shólkemlestirgenin járiyaladı. Penni Klifften ekiqabat bolǵan, biraq jaqında ǵana huqıq fakultetine oqıwǵa kirgeni ushın balanı tuwıwdan bas tartqan. Kliff onıń qálewin orınladı, biraq ol abort islegen shıpakerlerdiń qábiletsizligi sebepli operaciya waqtında qaytıs boldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.televisionofyore.com/recaps-of-dallas/dallas-season-2-episode-8| bet = Dallas - Season 2, Episode 8}}&lt;/ref&gt;.

Ekinshi hám úshinshi máwsimlerde Klifftiń karerası ósti, ol Jer basqarması byurosınıń baslıǵı etip tayınlandı, bul qıyalıy, biraq Texastaǵı barlıq jer menen baylanıslı kárxanalardı, sonıń ishinde neft burǵılawdı da tastıyıqlaytuǵın qúdiretli mámleketlik agentlik edi. Kliffti bul lawazımnan alıp taslaw ushın, J.R. advokat Alan Bimdi (Rendolf Pauell) Kliffti Kongresske kandidat retinde járiyalaytuǵın - tek J.R. tárepinen qarjılandırılatuǵın - izertlew kampaniya komitetin dúziw ushın jalladı. Hiyle sátli boldı: Kliff saylawǵa qatnasıw ushın lawazımınan ketti, biraq qarjılandırıw tez arada toqtatıldı, bul onı saylawdan shıǵıp ketiwge májbúrledi.

Kliff ekinshi máwsimde J.R.-nıń hayalı [[Syu Ellen Yuing|Syu Ellen]] ([[Linda Grey]]) menen oynaslıqta boldı. [[Syu Ellen Yuing|Syu Ellen]] ekiqabat bolǵanda, Kliff ákesi dep esaplanǵan. Keyin, Klifftiń ákesi Diggerden (Kinen Uinn) miyras bolıp qalǵan genetikalıq awırıw — neyrofibromatozdıń tasıwshısı ekeni anıqlandı. Awırıw jańa tuwılǵan balalar ushın úlken qáwip tuwdırǵanlıqtan, shıpakerler Kliffke bala kóriwden bas tartıwdı másláhát etti&lt;ref name=&quot;The Silent Killer&quot;&gt;{{Cite episode |title='The Silent Killer' (''Dallas'' Episode) |series=[[Dallas (TV series)|Dallas]] |network=[[CBS]] |season=2 |number=32}}&lt;/ref&gt;. Balanıń densawlıǵı ushın qayǵırıp, Kliff dáslep Diggerdiń kópshilik aldında Kliffti ákesi dep járiyalaǵannan keyin Djon Ross III (Tayler Benks)ti qáwenderlikke alıwǵa háreket etti. Biraq, ákelik (DNK) testi keyinirek J.R.-nıń biologiyalıq ákesi ekenin tastıyıqladı.

Sátsiz Kongress talabanınan keyin, Kliff Dallas rayonlıq prokurorınıń járdemshisi boldı. Ol keyinirek [[Djok Yuing|Djok Yuingtiń]] ([[Djim Devis (aktyor)|Djim Devis]]) 30 jıllıq qılmısın tergewdi basqardı, biraq is Diggerdiń ólim tóseginde qılmıstı moyınlaǵannan keyin jabıldı. Tórtinshi máwsimde Kliff mámleketlik senator Deyv Kalver (Tom Fuchello) menen islese basladı, ol Kalverdiń — siyasiy tulǵa Sem Kalverdiń (Djon MakIntayr) ulı — milliy lawazımǵa iye bolatuǵınına isendi. Usı waqıtta Kliff Deyvtiń másláhátshisi hám Semniń jesiri Donna Kalver ([[Syuzan Xovard]]) menen romantikalıq qarım-qatnasta boldı. Olardıń qarım-qatnası Deyv AQSH Senatına tayınlanǵanda hám Donnanıń siyasiy partiyası Deyvtiń bos qalǵan mámleketlik senat orınına Klifftiń ornına Bobbi Yuingti tańlaǵanda juwmaqlandı. Bobbi jeńgennen keyin, ol Kliffti óziniń bas másláhátshisi etip tayınladı — tiykarınan Pemge járdem retinde. Ekewi Kliff J.R.-nıń Qubla-Shıǵıs Aziyadaǵı kontrrevolyuciyanı shólkemlestiriwge qatnası bar degen gúman boyınsha Senat tergewin baslaǵanda olardıń arası buzıldı.

Tórtinshi máwsimde Klifftiń ajırasqan anası Rebekka Ventvort (Priscilla Poynter) onıń ómirine qaytıp keldi. Kliff aqırında onı taslap ketkeni ushın keshirdi, ásirese onıń baylıǵın hám tásirin bilgennen keyin. Rebekka oǵan óz konglomeratınıń sıńar kompaniyası Ventvort Tool &amp; Die prezidentligin usınıs etti. Kliff dáslep jaqsı jumıs isledi, biraq keyin J.R. tárepinen shólkemlestirilgen jalǵan kelisimge kompaniya qarjıların jumsap jiberdi. Rebekka onı jumıstan bosattı, hám kóp ótpey Syu Ellen J.R.-ǵa qayta turmısqa shıqtı, bul Kliffti ózin-ózi óltiriwge háreket etiwge alıp keldi.

Sawalıp ketkennen keyin, Rebekka Ueyd Lyus Oyl kompaniyasın satıp alıp, onı Barns-Ventvort Oyl dep qayta atadı hám Kliffti prezident etip qoydı. Klifftiń ózin-ózi óltiriwge háreketi ushın J.R.-dan ósh alıw maqsetinde Rebekka onı kompaniyanı — hám onıń neft kartelindegi aǵzalıǵın — qarsı gúresiw ushın paydalanıwǵa shaqırdı. Kliff kompaniyanı úlken tabısqa aylandırdı hám Neft baronları balında «Jıl neftshisi» dep ataldı. Biraq, onıń minnetdarlıq sózi Yuing Oyl kompaniyasına qarsı ashıwlı sózge aylandı, bul kópshilik aldında tóbeleske alıp keldi. Kóp ótpey, Rebekka samolyot apatında qaytıs boldı hám Kliff Barns-Ventvort Oyl kompaniyasın hám Ventvort Tool &amp; Die kompaniyasınıń úshten birin miyras etip aldı — bul onıń ógey qarındası Ketrinniń (Morgan Brittani) narazılıǵına sebep boldı.

Besinshi máwsimde Kliff Syu Ellen menen romantikasın qayta basladı hám oǵan úyleniw usınısın bildirdi, biraq ol onı biykarladı hám J.R.-ǵa qayta turmısqa shıqtı. Kliff keyinirek Lyusi Yuingtiń (Sharlin Tilton) kúyewi Mitch Kuperdiń (Li MakKloski) qarındası, qosıqshı bolıwdı árman etetuǵın Afton Kuper (Odri Lenders) menen qarım-qatnas basladı. Afton Pamela Rebekka atlı qız tuwdı, biraq — Klifftiń jalataylıǵına ashıwlanıp — ol onı balanıń onıki emes dep isendirdi. Tek sońǵı máwsimde Kliff haqıyqattı bildi.

1985-jılı Kliff Djeyson Yuingtiń qızı hám J.R. menen Bobbidiń atalas ájapası Djeymi Yuingke (Djenili Xarrison) úylendi. Dáslep, neke strategiyalıq edi, sebebi Kliff Djeymidiń Yuing Oyl kompaniyasınıń bir bólegine huqıqı bar dep isendi. Biraq, olar aqırında bir-birine degen haqıyqıy muhabbat sezimleri payda boldı. 1986-jıldıń aprel ayında Djeymi mashina jarılıwınan keyin ólgen dep esaplanǵan, biraq pútkil 1985–86-jılǵı máwsim keyinirek Pemniń túsi dep anıqlandı. Negizinde, Djeymi menen Kliff heshqashan baxıtqa erispedi; ol onı 1986-jıldıń aqırında taslap ketti, al erli-zayıplılar ajırasıwǵa tayarlanıp atırǵanda tawǵa órmelew gezinde apatta qaytıs boldı.

Kliff aqırında Yuing Oyl kompaniyasında úleske iye bolıw haqqındaǵı kóp jıllıq ármanın ámelge asırdı hám J.R. waqıtsha shetletilgen waqıtta [[Bobbi Yuing|Bobbi]] menen jaqsı jumıs hám jeke qatnasıqta boldı. Atap ótiw orınlı, Kliff penen Bobbi Pemniń ketiwinen keyin ǵana jaqın boldı hám Kliff Pemniń asırap alǵan ulı Kristoferge (Djoshua Xarris) ǵamxor ájaǵa boldı. Bir waqıtları Kliff hátte Sautfork Ranchosında da qutlıqlaw menen kútip alındı. Biraq, J.R. bizneske qayttı hám qarama-qarsılıqlar qayta payda boldı. Klifftiń Aftondı qaytarıp alıwǵa bolǵan qushtarlıǵı onı Yuing Oyl islerinen alıslattı hám ol Yuingler menen jáne bir ret araları buzıldı. Serialdıń aqırına kelip, onıń J.R. menen dushpanlıǵı tolıq qayta tiklendi.

Kliff Barns obrazınıń rawajlanıwındaǵı qaytalanıp keletuǵın tema — J.R. Yuing penen sociallıq klass qarama-qarsılıǵı. Barns-Yuing sherikligi tarqatılǵannan keyin jarlılıqta ósken Kliff, ákesi Diggerden kekti de, kóp ishiwge beyimlilikti de miyras etip aldı. Kerisinshe, J.R. [[Sautfork ranchosı|Sautfork Ranchosında]] baylıqta jasadı, minsiz kiyindi hám saltanatlı kesheler ótkerdi. Kliff bolsa arzan kostyumlar kiyetuǵın, ápiwayı kondominiumda jasaytuǵın, Qıtay awqatın alıp jeytuǵın hám romantikalıq sherikleriniń onıń kvartirasın tazalawın kútedi. J.R. sonday sıpayı hám hiyleker bolsa da, Kliff kóbinese únemshil, emocional jaqtan turaqsız hám ayanıshlı túrde jeńiliske ushıraytuǵın etip súwretlengen.

=== ''Dallas: J.R. qaytadı'' ===
Kliff 1996-jılǵı «Dallas: J.R. qaytadı» filminde kórinedi, onda ol Yuing Oyl kompaniyasında bes jıl islegennen keyin, neft biznesinen sharshaǵanın túsinedi hám óz úleslerin satıwdı qáledi. Ol dáslep VestStar baslıǵı Karter MakKey menen kelisim dúzedi, biraq aqırında kompaniyanı [[Bobbi Yuing|Bobbi]] hám [[Syu Ellen Yuing|Syu Ellenge]] satadı. Bul sheshim onıń [[J. R. Yuing|J.R.]] menen kóp jıllıq dushpanlıǵın juwmaqlaydı, sebebi Kliff óz shańaraǵı — Afton hám uzaq waqıt joǵalǵan qızı Pamela menen qayta birlesiwdiń J.R. menen básekilesiwden áhmiyetlirek ekenin túsinedi&lt;ref&gt;{{Cite news|title=J.R. REPRISES THAT OL' 'DALLAS' MALICE|publisher=The New York Daily News|date=1996-11-14|url=http://www.nydailynews.com/archives/entertainment/1996/11/14/1996-11-14_j_r__reprises_that_ol___dall.html|access-date=2010-08-31}}&lt;/ref&gt;.

=== Dallas (2012 jılǵı teleserial) ===
Kliff 2012-jılǵı seriladıń dawamında qayta payda boladı, ol original seriya juwmaqlanǵannan 20 jıl ótkennen keyin bolıp ótedi hám 1990-jıllardaǵı eki telefilmniń waqıyaların esapqa almaydı.

Dáslepki seriya juwmaqlanǵanda Barns–Yuing dushpanlıǵı tiykarınan tawsılǵan bolsa da — J.R.-dan basqa — hám Kliff 1991-jılı Yuing Oyl kompaniyasın basqarıwǵa alǵan bolsa da, ol jańalanǵan seriyada Yuingler menen dushpanlıqtı túsiniksiz túrde qayta baslaydı. Onıń obrazı ádewir qarańǵıraq, jawızıraq hám sociopat retinde súwretlenedi — bul original seriyadaǵı súwretleniwden ózgeshe.

2012-jılǵı seriyanıń basında Kliff kazino biznesi menen shuǵıllanadı. Ol [[Dallas|Dallasqa]] qaytıp, [[Sautfork ranchosı|Sautfork Ranchosında]] [[Bobbi Yuing|Bobbi]] menen ushırasıp, Bobbi satıwǵa qoyǵan múlkti satıp alıwǵa qızıǵıwshılıǵın bildiredi. J.R. ushırasıwdı bólip, Kliffti Yuingler shańaraǵınıń úyin satıp alıwǵa háreket etiwden eskertedi. Kliff keyin óziniń asırap alǵan jiyeni Kristoferdi hám onıń jańa hayalı Rebekkanı keshki awqatqa shaqıradı hám Kristoferdiń energetika joybarına investiciya kirgiziwdi usınıs etedi. Kristofer Klifftiń niyetinen gúmanlanıp, onıń dushpanlıqtı qayta baslawın qáleytuǵınınan qorqıp, usınıstı biykarlaydı. Kliff oǵan Yuinglerdiń onı asırap alǵan anası [[Pem Yuing|Pamelanı]] qorlaǵanday, ózin de qurtıwına jol qoymawın eskertedi. Basqa bir kóriniste, Kliff [[Syu Ellen Yuing|Syu Ellenniń]] keńsesine kelip, onı túski awqatqa alıp barıwdı hám siyasat haqqında sóylesiwdi usınıs etedi. Sautforktı satıp alıwǵa háreket etiw haqqında soraǵanda, Kliff: «Men ózime tiyisli bolǵan nárseler ushın hesh qashan gúresiwden toqtamayman» dep járiyalaydı.

Original seriya menen 2012-jılǵı dawamı arasındaǵı bir waqıtta Kliff júzlegen sıńar kompaniyaları 50-den aslam mámlekette jaylasqan Barns Global atlı xalıqaralıq korporaciya dúzgen Onıń Yuinglerge qarsı kegi dawam etedi hám Yuing Enerdjis kompaniyasına tiyisli metan shıǵarıw qurılmasın jarıw shólkemlestiriwi menen shıńına jetedi. Jarılıw Kristofer hám Rebekkanıń tuwılmaǵan egizleriniń ólimine alıp keledi.

Atap ótiw orınlı, seriyada Klifftiń neyrofibromatoz genine iye ekeni haqqında hesh nárse aytılmaydı — bul original seriyadan alınǵan syujet sızıǵı bolıp, ol bir waqıtları keselliktiń ótiw qáwpi sebepli heshqashan bala kórmewge ant etken edi. Bul gen tuqımlıq bolǵanlıqtan, Rebekkaǵa yamasa onıń balalarına qáwip aytarlıqtay bolǵan bolar edi.

Ekinshi máwsimniń aqırına kelip, Yuingler Barns Global kompaniyasın basqarıwǵa alıwǵa erisedi, onı Yuing Global atlı úlkenirek kompaniyaǵa qosadı. Kliff Meksikada [[J. R. Yuing|J.R. Yuingti]] óltirdi degen ayıp penen qamawǵa alınadı. Túrmeden ol Elena Ramos penen baylanısıp, J.R.-nıń ótken dáwirdegi hiyleleri, sonıń ishinde onıń ákesine baylanıslı jer hújjetlerin aldap almastırıw haqqında dálillerdi ashıp beredi. Klifftiń aytıwınsha, J.R. Elenanıń ákesi qunsız jer uchastkasın alıp, al J.R. neftke bay uchastkanı alıwı ushın almastırıwdı shólkemlestirgen. Onıń ákesi qurǵaq jerde neft tabıwǵa urınıp qaytıs boldı, al onıń inisi onı qaytarıp alıw ushın náshebentlik sawdasına kirgen. Kliff Elenanı Yuinglerden ósh alıwǵa shaqıradı hám oǵan óziniń ele de iyelik etetuǵın Barns Global kompaniyasınıń úshten bir úlesine dawıs beriw huqıqın beredi.

Birinshi máwsimniń finalında Kristoferdiń hayalı Rebekka Satterdiń haqıyqatında Klifftiń qızı Pamela ekeni anıqlanadı, ol original seriyada Pamela Rebekka Kuper atı menen belgili edi. Klifftiń Pamelanıń Kristoferdi aldaǵan dáslepki hiylesiniń artında turǵanı anıqlanadı.

Pamela keyinirek Yuinglerdiń Kliffti J.R.-nıń óliminde ayıplaǵanın bilse de, ol aqırında onı túrmede qaldırıwdı tańlaydı, sebebi ol onıń ele tuwılmaǵan balalarınıń ólimine sebep bolǵan bomba jarılıwı ushın keshire almaydı. Soǵan qaramastan, ol oǵan bir waqıtları ákesi Digger Barnsqa tiyisli bolǵan jerdiń hújjetin beredi — bul jerdi ol uzaq waqıt ózine tiyisli dep esaplaǵan edi. Biraq, ol túrmede qalıp, bul qaytarılǵan múlktiń jemisinen paydalana almaydı.

== Miyras ==
[[Stokgolm|Stokgolmnıń]] Vasastan rayonındaǵı bir restoran 1990-jıllardıń ortasınan berli teleserialdıń qaharmanınıń atı menen islep kelmekte. 1980-jıllarda nemis pank-rok toparı Kliff Barns hám jeńiliw qorqınıshı atın paydalanǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.last.fm/music/Cliff+Barnes+And+The+Fear+Of+Winning| bet = Cliff Barnes and the Fear of Winning| jumıs = Last.fm| qaralǵan sáne = 2012-jıl 14-iyun }}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Dallas (teleserial)]]
__BÖLİDİMÖNDEMEW__</text>
      <sha1>rdvq0ztq9lcza6gxhp4mcihnnlq326y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MediaWiki:Gadget-Shortdesc-helper.js</title>
    <ns>8</ns>
    <id>31867</id>
    <revision>
      <id>232663</id>
      <parentid>177471</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:04:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>qáte dúzetildi</comment>
      <origin>232663</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="2600" sha1="647bqldue7t9k5yqwb0t9ic3vwr6dsk" xml:space="preserve">window.sdh = {};

/* These messages can be changed to localize Shortdesc helper for your wiki. 
** If that is not necessary, then this can be removed, and English-language messages will be used. */
window.sdh.messages = {
	/** Uncomment the following to change messages used in settings dialog */
	
	&quot;libSettings-settings-title&quot;: &quot;Parametrler&quot;,
	&quot;libSettings-save-label&quot;: &quot;Saqlaw&quot;,
	&quot;libSettings-cancel-label&quot;: &quot;Biykarlaw&quot;,
	&quot;libSettings-showDefaults-label&quot;: &quot;Defoltı kórsetiw&quot;,
	&quot;libSettings-showCurrentSettings-label&quot;: &quot;Házirgi parametrlerdi kórsetiw&quot;,
	&quot;libSettings-save-success-message&quot;: &quot;$1 ushın parametrler saqlandı.&quot;,
	&quot;libSettings-save-fail-message&quot;: &quot;$1 ushın parametrler saqlanbadı.&quot;,
	
	/* Settings messages */
	'sdh-settingsDialog-title': 'Wikimaǵlıwmat sıpatlaması kómekshisi parametrleri',
	'sdh-header-general': 'Ulıwma',
	'sdh-header-appearance': 'Kórinis',
	'sdh-AddToRedirect-label': 'Baǵdarlamalarda anıqlama qosıwǵa ruxsat beriw',
	'sdh-AddToRedirect-help': 'Aktivlestirilse baǵdarlawlarda qısqasha túsinik qosıw ushın «Qosıw» túymesi boladı. (defolt retinde aktiv emes)',
	'sdh-InputWidth-label': 'Redaktor maydanınıń simvollar menen eni (defolt 40)',
	'sdh-FontSize-label': 'Shrift ólshemi, procentte (defolt 100%)',
	/* Initial view messages */
	'sdh-missing-description': '&lt;a href=&quot;/wiki/en:Wikipedia:Short description&quot;&gt;$1 sıpatlaması&lt;/a&gt; joq',
	'sdh-article-label': 'Maqala',
	'sdh-redirect-label': 'Baǵdarlaw',
	/* Initial view buttons */
	'sdh-add-label': 'Qosıw',
	'sdh-add-title': 'Wikimaǵlıwmat sıpatlamasın qosıw',
	'sdh-edit-label': 'redaktorlaw',
	'sdh-edit-title': 'Sıpatlama qosıw',
	/* Editing messages */
	'sdh-description-placeholder': 'Wikimaǵlıwmat sıpatlaması',
	'sdh-summary-placeholder': 'Redaktorlaw túsindirmesi',
	'sdh-save-label': 'Saqlaw',
	'sdh-save-title': 'Sıpatlamanı saqlaw',
	'sdh-cancel-label': 'Biykarlaw',
	'sdh-cancel-title': 'Redaktorlawdı biykarlaw',
	'sdh-summary-label': 'Redaktorlaw túsindirmesi',
	'sdh-summary-title': 'Redaktorlaw túsindirmesi qutısın kórsetiw',
	'sdh-settings-title': 'Parametrler',
	/* Wikidata summary messages */
	'sdh-wd-summary': '([[w:en:Wikipedia:Shortdesc helper|Shortdesc helper]])',
	'sdh-wd-edit-failed': 'Wikimaǵlıwmat sıpatlamasın qosılmadı.',
	'sdh-wd-edit-failed-prefix': '\n\nWikimaǵlıwmatlardan berilgen maǵlıwmat:\n\n'
};

mw.loader.getScript( 'https://en.wikipedia.org/w/load.php?modules=ext.gadget.libSettings' ).then( function() {
	mw.loader.load( 'https://en.wikipedia.org/w/load.php?modules=ext.gadget.Shortdesc-helper' );
});</text>
      <sha1>647bqldue7t9k5yqwb0t9ic3vwr6dsk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Djeyms Bomont</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32762</id>
    <revision>
      <id>232691</id>
      <parentid>182215</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:58:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>232691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2184" sha1="ge172kxdt7pprb56uan4extdgthitmu" xml:space="preserve">
'''Djeyms Richard Bomont''' — amerikalı ataqlı «&lt;nowiki/&gt;[[Dallas (teleserial)|Dallas]]&lt;nowiki/&gt;» teleserialınıń sońǵı máwsimlerinde payda bolǵan qıyaldaǵı qaharman, onı [[Sasha Mitchell]] oynaǵan&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1989-07-28-ca-331-story.html|work=Los Angeles Times|title=Three New Members for Cast of 'Dallas'|date=July 28, 1989}}&lt;/ref&gt;.

== Alǵı sóz ==
Djeyms Bomont — [[J. R. Yuing|J.R. Yuingtiń]] Venadaǵı Vanessa Bomont penen qarım-qatnasınan tuwılǵan ulı; ol 1967-jılı tuwılǵan. Djeyms Evropada anası hám onıń kúyewi menen tárbiyalanǵan, ol anası onıń haqıyqıy ákesi Texaslı neft magnatı J.R. Yuing ekenin aytqanǵa shekem onı óz ákesi dep esaplaǵan.

== Syujet sızıqları ==
Djeyms Dallasqa burın hesh qashan bilmegen ákesin tabıw ushın keledi. Djeyms barlıq Yuingler qatnasqan jámiyetlik shańaraqlıq keshesinde óziniń [[J. R. Yuing|J.R.]] -nıń ulı ekenin járiyalap, hámmeni hayran qaldırdı. J.R. Djeymsti óz ulı retinde qabılladı, biraq Djeyms J.R.-nıń ózi sıyaqlı manipulyaciyalawshı ekenin kórsetti. Djeyms ákesiniń onıń ómirine aralasıwına, biznes kelisimlerin qadaǵalawına hám Mishel Stivens penen qarım-qatnasın buzıwǵa háreket etkenine narazı boldı. J.R.-dan ósh alıw ushın, Djeyms J.R.-nıń hayalı Kalli menen awzı birigip, J.R.-nıń sanatoriyadan shıǵıwına tosqınlıq etti.

Djeyms aqırında Mishelge úylendi, biraq keyinirek Debra Linn menen birinshi nekesiniń hesh qashan buzılmaǵanın bildi. Sonıń menen birge, Debra Linnen onıń ulı, Djeyms Richard Bomont kishi (laqabı «Djimmi») bar edi. Djeyms Debra Linn menen nekede qalıwdı sheshti hám Mishel menen nekesin biykarladı. Degen menen, ol aqırında J.R.-nıń baqlawınan qutılıw ushın Debra Linn hám Djimmi menen birge shıǵısqa kóship ketti.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Ádebiyatlar ==

* {{Cite book|title=Dallas: The Complete Story of the World's Favorite Prime-Time Soap|last=Curran, Barbara A.|year=2005|publisher=Cumberland House Publishing|isbn=978-1581824728}}
[[Kategoriya:Dallas (teleserial)]]
__BÖLİDİMÖNDEMEW__</text>
      <sha1>ge172kxdt7pprb56uan4extdgthitmu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Liz Adams</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32763</id>
    <revision>
      <id>232699</id>
      <parentid>182217</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T11:04:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>232699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2414" sha1="ogj6c7v49u0yx59ujvtz9b8ee8hpruc" xml:space="preserve">'''Elizabet «Liz» Adams''' — amerikalı ataqlı «&lt;nowiki/&gt;[[Dallas (teleserial)|Dallas]]&lt;nowiki/&gt;» teleserialınıń sońǵı máwsimlerinde payda bolǵan qıyaldaǵı qaharman, onı 1990-jıldan 1991-jılǵa shekem aktrisa [[Barbara Stok]] oynaǵan. Ol birinshi ret 13-máwsimniń «Sautfork toyındaǵı ǵarǵıs» atlı epizodında kórindi hám sońǵı máwsim dawamında serialda qaldı.

== Syujet sızıqları ==
Liz [[Dallas|Dallasqa]] Bobbi Yuingtiń eski dostı retinde keledi hám [[Kliff Barns]] penen ushırasadı. Lizdiń jaqında qaytıs bolǵan inisi oǵan neft kompaniyasın qaldırǵan hám ol onı satqısı keledi. Kliff onı Dallasta qalıwǵa kóndiriwge háreket etedi hám onı VestStar basshısı Karter MakKey menen ushırasıwǵa alıp baradı. Liz hám Karter bir-birin dárriw tanıydı hám Liz Kliffke Karterdi Nyu-Yorkte jasaǵan waqtında biletuǵının, biraq onıń atı Karter MakKey bolmaǵanın aytadı. Keyinirek, MakKey hám Liz ekewi de Dallasta bolǵanlıqtan, ótmishti talqılamawǵa óz-ara kelisedi&lt;ref name=&quot;profile&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.ultimatedallas.com/episodeguide/originalseries.html|title=Dallas episode guide|publisher=Ultimate Dallas|access-date=May 20, 2013}}&lt;/ref&gt;. Liz hám Karterdiń Djonni Danser atı menen belgili qáwipli jınayatshını tanıǵanı belgili boladı. Liz negizi agent bolǵan hám onı uslaw ushın onıń súyiklisi bolıp oynaǵan. Lizge onıń burınǵı jumıs beriwshisi jobasın dawam etiwge basım ótkeredi. Liz boysınadı, biraq Djonni óltiriledi hám Liz, Karter hám Kliff gúmanlanıwshılarǵa aylanadı. Karter qamaqqa alınıp, Djonnidi óltiriwde ayıplanǵanda, Kliff Djonnidi ózin-ózi qorǵaw ushın óltirgenin moyınlaydı. Keyinirek, Liz óziniń neft kompaniyasın Kliffke Vashingtondaǵı Energiya carı lawazımın alıp beriw ornına [[J. R. Yuing|J.R. Yuingke]] satadı. Biraq, Kliff bunı bilgennen keyin ol Liz benen ajırasadı hám ol Dallastan joǵalıp ketedi&lt;ref name=&quot;profile&quot; /&gt;.

== Qızıqlı derek ==
Barbara Stok burın «Dallas»ta 5-máwsimde 2 epizodta Xezer Uilson rolinde oynaǵan.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Ádebiyatlar ==

* {{Cite book|title=Dallas: The Complete Story of the World's Favorite Prime-Time Soap|author=Curran, Barbara A.|year=2005|publisher=Cumberland House Publishing|isbn=978-1581824728}}
[[Kategoriya:Dallas (teleserial)]]
__BÖLİDİMÖNDEMEW__</text>
      <sha1>ogj6c7v49u0yx59ujvtz9b8ee8hpruc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bobbi Yuing</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32771</id>
    <revision>
      <id>232688</id>
      <parentid>232578</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:55:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>232688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10649" sha1="6909nxyfr3q7v8xaq3xtrnigx8re2bn" xml:space="preserve">
'''Robert «Bobbi» Djeyms Yuing'''&lt;ref name=&quot;RobertJames&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://dallasdecoder.com/2012/06/08/extra-tnts-dallas-a-good-show-poised-for-greatness/| bet = Extra: TNT's 'Dallas,' a Good Show Poised for Greatness| avtor = Chris B.| sáne = 2012-jıl 8-iyun | baspaxana = Dallas Decoder| qaralǵan sáne = 2012-jıl 20-iyul }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Truth and Consequences&quot;&gt;{{Cite episode |url=http://www.ultimatedallas.com/dallasepisodestnt/episodefive/ |title='Truth and Consequences' (''Dallas'' Episode) |series=[[Dallas (2012 TV series)|Dallas]] |network=[[TNT (American TV network)|TNT]] |date=July 4, 2012 |season=1 |number=5}}&lt;/ref&gt; amerikalı «&lt;nowiki/&gt;[[Dallas (teleserial)|Dallas]]&lt;nowiki/&gt;» teleserialında hám onıń 2012-jılǵı jańalanǵan versiyasındaǵı qıyaldaǵı qaharman. [[Djok Yuing|Djok]] hám [[Miss Elli Yuing|Miss Elli]] Yuingtiń kishi ulı, onı aktyor [[Patrik Daffi]] oynaǵan (1978–1985, 1986–1991). Bobbi 1984–1985-jılǵı máwsimniń sońǵı epizodında óltirilgen hám Patrik Daffi serialdı bir jılǵa taslap ketken edi. Bobbi kelesi máwsimniń sońında ataqlı «dush saxnasında» qaytıp keldi. Keyingi máwsimniń basındaǵı «tús ashılıwı» Bobbidiń apatın, onıń ólimin hám sońǵı saxnadan basqasınıń hámmesin Bobbidiń nekeslesken qızı hám burınǵı hayalı [[Pem Yuing|Pamela Barns Yuingtiń]] ([[Viktoriya Principal|Viktoriya Prinsipal]]) túsi retinde túsindirdi.

Patrik Daffi «Dallas: J.R. qaytadı» (1996) hám «Dallas: Yuingler urısı» (1998) filmlerinde, sonday-aq jańa «Dallas» serialında (2012–2014) Bobbi rolin oynadı.

«Dallas» dáslep Bobbi hám qarsılas Barns shańaraǵınan shıqqan Pamela Barnstıń Romeo hám Djuletta stilindegi nekesine baǵdarlanıwı jobalastırılǵan edi. «Dallas» scenaristi hám gúrriń redaktorı Kamilla Markettanıń aytıwınsha, Bobbi dáslep 1-máwsimniń aqırında óltiriliwi hám Pamela serialdıń bas qaharmanına aylanıwı kerek edi&lt;ref&gt;S14EP2, &quot;Charade&quot;; Full name given on passport as &quot;Bobby&quot;&lt;/ref&gt;. Bobbidiń qaharmanı saqlandı, biraq serialda onıń ájaǵası [[J. R. Yuing|J.R. Yuingke]] ([[Larri Hegmen]]) baǵdarlandı, sebebi onıń juldızǵa aylanǵan qaharman ekeni belgili boldı.

== Alǵı sóz ==
Bobbi 1949-jılı 16-fevralda (14-máwsimniń «Sharada» epizodındaǵı onıń pasportınıń súwretine sáykes) [[Sautfork ranchosı|Sautfork ranchosında]] tuwılǵan — biraq 2-máwsimniń «Urlanǵan» epizodına sáykes, Bobbidiń transport basqarıwshı gúwalıǵında kórsetilgen tuwılǵan kúni 11/1/66. (Bul haqıyqatqa tuwrı kelmeydi, sebebi bul onıń serial baslanǵanda hátte jasóspirim bolmaǵanın bildiretuǵın edi.) Bobbi ákesi hám ájaǵası sıyaqlı tabıslı (biraq qálemegen) neft magnatına aylandı, biraq [[J. R. Yuing|J.R.]]-daǵı miyrimsizk onda bolmaǵan hám ol ádil oynawdı talap etti, bul onıń sheklengen tabısına sebep boldı. Bobbi sonday-aq shańaraqlıq rancho Sautforkta mal baǵıwǵa qatnastı. Ol sonday-aq biraz waqıt Ostinde shtat senatorı da boldı.

== Xarakter ==
Bobbidiń eń ayqın minez-qulıq qásiyeti onıń durıs isti islewge degen altruistlik talpınısı edi. Bul onı derlik bárhama hiyleker hám jawız neftshi retinde belgili bolǵan ájaǵası J.R.-nıń itibarına qoyatuǵın edi. Bobbi J.R.-nı jeńiw ushın sátsiz háreketlerde kóp márte ayawsız taktikadan paydalandı. Bobbi J.R.-ǵa qarsı kóp márte (geyde fizikalıq túrde) ashıq turatuǵın az sanlı adamlardıń biri bolǵan, biraq ekewi de aǵa-ini ekenin heshqashan umıtpaǵan. Basqalarǵa qatnasındaǵı ayırmashılıqlar, sonday-aq morallıq boyınsha qarama-qarsı kózqaraslarınan tısqarı, J.R. hám Bobbidiń básekilesiwiniń taǵı bir sebebi ákesiniń Bobbidi artıq kóriwi edi (anası [[Miss Elli Yuing|Miss Elli]] ekinshi ulı Geridi jaqsı kóretuǵın edi). Ósiwi dawamında hám hátte erjetken waqıtta da, Djok Bobbidiń onıń súyikli ulı ekenin jasırmaǵan hám Bobbi J.R. menen gúresinde Djoktıń qollap-quwatlawına júdá ǵárezli bolǵan. Bul J.R. menen úlken básekilesiwdi payda etken, ol Bobbidiń Djoktan alǵan tiykarsız qollap-quwatlawınan qızǵanǵan. Bobbi óziniń tez ashıwshaqlıǵı hám emocionallıq reakciyaları menen belgili boldı.

== Syujet sızıqları ==

=== ''Dallas'' ===
1978-jılǵı «&lt;nowiki/&gt;[[Dallas (teleserial)|Dallas]]&lt;nowiki/&gt;»tıń birinshi epizodında Bobbi Yuing óziniń jańa hayalın [[Sautfork ranchosı|Sautfork ranchosındaǵı]] shańaraǵı menen tanıstırıw ushın alıp keldi. Biraq, Bobbidiń shańaraǵı Bobbidiń hayalı [[Pem Yuing|Pamela Barns]] ([[Viktoriya Principal|Viktoriya Prinsipal]], qısqa waqıt Margaret Maykls) ekenin, yaǵnıy Digger Barnstıń (Kinen Uinn, dáslep Devid Ueyn) qızı hám Yuing shańaraǵınıń tiykarǵı dushpanları bolǵan [[Kliff Barns|Kliff Barnstıń]] ([[Ken Kercheval]]) qarındası ekenin bilip, qattı hayran qaldı. 1982-jılı Bobbi hám Pem Kristofer (Djoshua Xarris, dáslep Erik Farlou) atlı balanı asırap aldı, ol [[J. R. Yuing|J.R.]]-nıń qaytıs bolǵan qayın qarındası Kristin Shepardtıń (Meri Krosbi) biologiyalıq ulı edi. Pem bárhama balalı bolıwdı qálegen, biraq ózi tuwa almaytuǵın edi. Bobbidiń qayın qarındası Ketrin Ventvort (Morgan Brittani) keyinirek Bobbige juwapsız ashıq bolıp, oǵan qattı qumarlanıp ketti. Ketrin Pemniń atınan advokatına xat jazıp (óziniń Pem ekenin aytıp) Bobbidiń Pem menen nekesin buzadı. Bobbi balalıqtaǵı súyiklisi Djenna Ueydke ([[Priscilla Presli]]; burın Morgan Feyrchayld hám Fransin Teker) qaytıp, olar atastırıladı. Ketrin Bobbidi mashinası menen qaǵıp ketti, keyinirek ol emlewxanada jaraqatlarınan qaytıs boldı. Biraq, bir jıldan keyin, ótken máwsimniń syujetleri, sonıń ishinde apat hám Bobbidiń ólimi, Pemniń uzaq túsiniń bir bólegi ekeni anıqlandı. Bobbi hám Pem qayta qosıldı, biraq Djenna óziniń onıń balasına ekiqabat ekenin bildi. Bobbi Djenna menen qayta birge bolıwǵa qızıqpaǵan, hám Djenna keyinirek onıń ulı Lukas Krebbsti tuwǵan. Pem mashina apatına ushırap, awır kúyiklerge ushıraǵanda, ol emlewxanadan joǵalıp ketti hám Bobbi menen ajırasıp, oǵan Kristoferdiń tolıq qáwenderligin berdi. Bobbi [[Eypril Stivens Yuing|Eypril Stivens]] penen ([[Sheri Uilson|Sheri Dj. Uilson]]) jaqın bolıp, olar qarım-qatnas ornatıp, aqırında úylendi. Biraq, Parijde pal ayında bolǵan waqıtta, Eypril urlanıp, keyin atıp óltirildi; ol Bobbidiń qollarında qaytıs boldı.

Bobbi [[J. R. Yuing|J.R.]] ([[Larri Hegmen]]) bólmesinen atılǵan oqtıń dawısın esitkennen keyin birinshi bolıp kelip: «O, Qudayım-aw», — degen sózlerdi ayttı. Kamera Bobbidiń haqıyqatında ne kórgenin kórsetpedi hám J.R. ózin-ózi óltirgen dep esaplandı, degen menen keyingi filmlerde J.R.-nıń aynanı atqanı túsindirildi.

=== ''J.R. qaytadı hám Yuingler urısı'' ===
«J.R. qaytadı» filminde Bobbi Yuing Oyl kompaniyasın basqarmastan aldın Djuliya Kanningem menen qarım-qatnasta boldı. Dawamı bolǵan «Yuingler urısı» filminde ol endi Djuliya menen birge emes hám onıń sebepleri túsindirilmegen. Aqırında ol evropalı neft miyrasxorı Djennifer Yantzen menen qarım-qatnas baslaydı, ol onıń ájaǵası J.R.-nıń biznes sherigi bolǵan hám ákesiniń Yantzen Oyl kompaniyası J.R. tárepinen bankrotlıqtan qutqarılǵan edi. 1996 hám 1998-jıllar aralıǵında Bobbi Yuing Oyl kompaniyasınıń bas direktorı boldı. 1998-jılı Bobbi Yuing Oyl kompaniyasınan ketip, Djennifer Yantzen menen sayaxat etiwdi baslaydı&lt;ref&gt;S14EP2, &quot;Charade&quot;; Full name given on passport as &quot;Bobby&quot;&lt;/ref&gt;.

=== ''Dallas'' (2012) ===
2012-jılǵa kelip, Bobbi qaytadan úylendi, usı ret Enn Smit atlı hayalǵa, hám [[Miss Elli Yuing|Miss Elli Yuingtiń]] násiyatı shártlerine sáykes [[Sautfork ranchosı|Sautfork ranchosınıń]] iyesi boldı (14-máwsimde (353-epizod), Miss Elli Sautforktı tiri waqtında Bobbige bergen edi, bul izbe-izlik qátesin kórsetedi). Bobbi alternativ energiya «keleshek» ekenine isenip, neft biznesinen ketti, bul isenimdi ol óziniń erjetken asırap alǵan ulı Kristofer menen bólisedi hám ranchoda mal baǵıw menen qanaatlanadı. Oǵan asqazan-ishek stromal óspesi (GIST) diagnozı qoyılǵanı hám sonıń nátiyjesinde ranchonı qorǵaw ushın jasamay qalıwınan qorqqanı sebepli, hám Kristofer ele onnan basqarıwdı qabıl etiwge tayar emes dep esaplaǵanı sebepli Sautforktı satıwdı sheshken. Bul onı jáne bir ret ájaǵası [[J. R. Yuing|J.R.]] hám jiyeni Djon Ross Yuing III (ranchoda neft tapqan) penen kelispewshilikke alıp keledi. Bobbi ájaǵası J.R.-nıń qaytıs bolǵanın bilgeninde qattı hayran qalıp, qayǵıradı. J.R.-nıń násiyatı oqılǵanda, Bobbi J.R.-nıń pútkil etik kollekciyasın aladı, biraq olardı ózinikinen taza saqlaw shárti menen. Sonday-aq Miss Ellidiń eski xatı Djon Rossqa Sautforktıń yarımın alatuǵının ashıp kórsetedi. Bobbi oǵan kelispeydi, biraq házirshe oǵan kónedi, degen menen bul keyinirek Bobbi hám Djon Ross arasında ayırım dawlarǵa alıp keledi. Bobbi sonday-aq birinshi hayalı Pemniń 1989-jılı raktan qaytıs bolǵanın biledi.

== ''«Nots Lending»tegi kórinisleri'' ==
Bobbi Yuing 1979-jıldan 1982-jılǵa shekem «&lt;nowiki/&gt;[[Dallas (teleserial)|Dallas]]&lt;nowiki/&gt;»tıń sıńar serialı «Nots Lending»tiń úsh epizodında kórindi.

; 1-máwsim

* 1-epizod: «Pilot». Bobbi inisi Geri hám jeńgesi Valendi Kaliforniyadaǵı jańa úyine ertip baradı.

; 2-máwsim

* 13-epizod: «Eń qattı sóz». Bobbi emlewxanada operaciyanı kútip atırǵan Valǵa baradı. Bobbi Geridi Valdıń keselligi waqtında qollap-quwatlawǵa kóndiredi.

; 4-máwsim

* 6-epizod: «Jańa baslamalar». Geri Djoktıń násiyatın oqıw ushın Sautforkta bolǵan waqıtta, Bobbi Gerige onıń jaqında alatuǵın miyrası haqqında hám ákesiniń oǵan baylanıstırǵan shártleri haqqında aytıp tınıshlandıradı.

=== ''«Nots Lending» hám Bobbi Yuingtiń ólimi'' ===
«Nots Lending»tegi kóp syujetler 1985-jılı Bobbi Yuingtiń óliminen keyingi birneshe qaharmannıń háreketlerine baylanıslı bolǵanlıqtan, «Dallas»tan keyingi tús bolıp shıǵıwı «Nots Lending»tiń dawamına qollanılmadı. Bobbidiń qaytıp keliwi hesh qashan qarastırılmadı yamasa aytılmadı hám usıdan keyin «Nots Lending»te basqa krossover syujetler kórsetilmedi.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Dallas (teleserial)]]
__BÖLİDİMÖNDEMEW__</text>
      <sha1>6909nxyfr3q7v8xaq3xtrnigx8re2bn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Yarik1309</title>
    <ns>3</ns>
    <id>42033</id>
    <revision>
      <id>232597</id>
      <timestamp>2026-06-21T13:23:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>232597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5691" sha1="3pkdsglr1119qdy5xpmslpzb7hzh6r9" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 13:23, 2026-jıl 21-iyun (UTC)</text>
      <sha1>3pkdsglr1119qdy5xpmslpzb7hzh6r9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Wikipedianplus</title>
    <ns>3</ns>
    <id>42034</id>
    <revision>
      <id>232598</id>
      <timestamp>2026-06-21T14:24:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>232598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5691" sha1="iomoph7n21nikknyhlo05u6t98s5e1f" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 14:24, 2026-jıl 21-iyun (UTC)</text>
      <sha1>iomoph7n21nikknyhlo05u6t98s5e1f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Wingzzzzy</title>
    <ns>3</ns>
    <id>42035</id>
    <revision>
      <id>232599</id>
      <timestamp>2026-06-21T15:24:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>232599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5691" sha1="sorh77lyt8lote6dphm3eg6lbkb4qbd" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 15:24, 2026-jıl 21-iyun (UTC)</text>
      <sha1>sorh77lyt8lote6dphm3eg6lbkb4qbd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Brat Forelli</title>
    <ns>3</ns>
    <id>42036</id>
    <revision>
      <id>232600</id>
      <timestamp>2026-06-21T15:24:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>232600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5691" sha1="sorh77lyt8lote6dphm3eg6lbkb4qbd" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 15:24, 2026-jıl 21-iyun (UTC)</text>
      <sha1>sorh77lyt8lote6dphm3eg6lbkb4qbd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategoriya:G20 mámleketleri</title>
    <ns>14</ns>
    <id>42037</id>
    <revision>
      <id>232625</id>
      <timestamp>2026-06-21T16:42:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «{{Commons kategoriya|G20 nations}}  [[Kategoriya:G20|Mámleketler]] [[Kategoriya:Xalıqaralıq shólkemler boyınsha mámleketler]]»</comment>
      <origin>232625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131" sha1="jmr8wib8zi05yk8c5rdv7sh8p1y1y8g" xml:space="preserve">{{Commons kategoriya|G20 nations}}

[[Kategoriya:G20|Mámleketler]]
[[Kategoriya:Xalıqaralıq shólkemler boyınsha mámleketler]]</text>
      <sha1>jmr8wib8zi05yk8c5rdv7sh8p1y1y8g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategoriya:G15 mámleketleri</title>
    <ns>14</ns>
    <id>42038</id>
    <revision>
      <id>232643</id>
      <timestamp>2026-06-21T16:57:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «{{Commons kategoriya|G15 nations}}  [[Kategoriya:G15|Mámleketler]] [[Kategoriya:Xalıqaralıq shólkemler boyınsha mámleketler]]»</comment>
      <origin>232643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131" sha1="dostwq8b10i75rj6ihtlw4vk7lcxsaj" xml:space="preserve">{{Commons kategoriya|G15 nations}}

[[Kategoriya:G15|Mámleketler]]
[[Kategoriya:Xalıqaralıq shólkemler boyınsha mámleketler]]</text>
      <sha1>dostwq8b10i75rj6ihtlw4vk7lcxsaj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategoriya:Xalıqaralıq shólkemler boyınsha mámleketler</title>
    <ns>14</ns>
    <id>42039</id>
    <revision>
      <id>232644</id>
      <timestamp>2026-06-21T17:00:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «{{Commonscat}}  [[Kategoriya:Mámleketler| Xalıqaralıq shólkemler]] [[Kategoriya:Xalıqaralıq shólkemler]] [[Kategoriya:Mámleketler dizimleri]] [[Kategoriya:Shólkemler boyınsha kategoriyalar]]»</comment>
      <origin>232644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="200" sha1="trpuxbyqyaiaeq18fjrumsnbfweka6h" xml:space="preserve">{{Commonscat}}

[[Kategoriya:Mámleketler| Xalıqaralıq shólkemler]]
[[Kategoriya:Xalıqaralıq shólkemler]]
[[Kategoriya:Mámleketler dizimleri]]
[[Kategoriya:Shólkemler boyınsha kategoriyalar]]</text>
      <sha1>trpuxbyqyaiaeq18fjrumsnbfweka6h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategoriya:Parsı qoltıǵı birge islesiw keńesine aǵza mámleketler</title>
    <ns>14</ns>
    <id>42040</id>
    <revision>
      <id>232651</id>
      <timestamp>2026-06-21T17:05:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «{{main|Parsı qoltıǵı birge islesiw keńesi mámleketleri}}  [[Kategoriya:Parsı qoltıǵı birge islesiw keńesi]] [[Kategoriya:Xalıqaralıq shólkemler boyınsha mámleketler|Parsı qoltıǵı birge islesiw keńesi]]»</comment>
      <origin>232651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="222" sha1="4t4rnk93awzvq0qj561n2flz4vjym90" xml:space="preserve">{{main|Parsı qoltıǵı birge islesiw keńesi mámleketleri}}

[[Kategoriya:Parsı qoltıǵı birge islesiw keńesi]]
[[Kategoriya:Xalıqaralıq shólkemler boyınsha mámleketler|Parsı qoltıǵı birge islesiw keńesi]]</text>
      <sha1>4t4rnk93awzvq0qj561n2flz4vjym90</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Úlgi:Den Braun</title>
    <ns>10</ns>
    <id>42041</id>
    <revision>
      <id>232660</id>
      <timestamp>2026-06-22T07:37:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «{{Navbox | name = Den Braun | title = [[Den Braun]]nıń dóretpeleri | state = {{{state|autocollapse}}} | bodyclass = hlist | nowrapitems = yes  | group1 = [[Robert Lengdon (romanlar seriyası)|Robert Lengdon romanları]]  | list1  = * ''[[Perishteler hám jinler]]'' (2000) * ''[[Da Vinchi kodı]]'' (2003) * ''[[Joǵalǵan ramz]]'' (2009) * ''[[Dozaq (Den Braun romanı)|Dozaq]]'' (2013) * ''[[Shıǵıs (Den Braun romanı)|Shıǵıs]]'' (2017) * ''Sırlar sırlı...»</comment>
      <origin>232660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="832" sha1="9ahqm2lvzjzlfm9ohycpl16f877q6aw" xml:space="preserve">{{Navbox
| name = Den Braun
| title = [[Den Braun]]nıń dóretpeleri
| state = {{{state|autocollapse}}}
| bodyclass = hlist
| nowrapitems = yes

| group1 = [[Robert Lengdon (romanlar seriyası)|Robert Lengdon romanları]]
 | list1  =
* ''[[Perishteler hám jinler]]'' (2000)
* ''[[Da Vinchi kodı]]'' (2003)
* ''[[Joǵalǵan ramz]]'' (2009)
* ''[[Dozaq (Den Braun romanı)|Dozaq]]'' (2013)
* ''[[Shıǵıs (Den Braun romanı)|Shıǵıs]]'' (2017)
* ''[[Sırlar sırlı (roman)|Sırlar sırlı]]'' (2025)

| group2 = Basqa romanları
 | list2  = 
* ''[[Digital Fortress|Sanlı qorǵan]]'' (1998)
* ''[[Deception Point|Aldaw noqatı]]'' (2001)
}}&lt;noinclude&gt;
{{DEFAULTSORT:Braun, Den}}
[[Kategoriya:Amerikalı jazıwshılar boyınsha navigaciyalıq qutılar]]
[[Kategoriya:Romanshılar boyınsha navigaciyalıq qutılar]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9ahqm2lvzjzlfm9ohycpl16f877q6aw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MediaWiki:Gadget-Label-helper.js</title>
    <ns>8</ns>
    <id>42042</id>
    <revision>
      <id>232664</id>
      <timestamp>2026-06-22T08:07:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «/**  * Wikidata Label Helper  * Maqala betinen shıqpay-aq Wikimalıwmatlar (Wikidata) atamasın (label) qosıw/ózgertiw gadjeti.  */ mw.loader.using(['mediawiki.util', 'mediawiki.ForeignApi', 'mediawiki.notify']).then(function () {     // Tek maqala betlerinde hám oqıw rejiminde islesin     if (mw.config.get('wgAction') !== 'view' || !mw.config.get('wgIsArticle')) {         return;     }      // Maqalanıń Wikidata Q-kodın alıw     var itemId = mw.config.get...»</comment>
      <origin>232664</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="4774" sha1="lhxiqtg1u2pgro0ioj6l9gmqonu96xp" xml:space="preserve">/**
 * Wikidata Label Helper
 * Maqala betinen shıqpay-aq Wikimalıwmatlar (Wikidata) atamasın (label) qosıw/ózgertiw gadjeti.
 */
mw.loader.using(['mediawiki.util', 'mediawiki.ForeignApi', 'mediawiki.notify']).then(function () {
    // Tek maqala betlerinde hám oqıw rejiminde islesin
    if (mw.config.get('wgAction') !== 'view' || !mw.config.get('wgIsArticle')) {
        return;
    }

    // Maqalanıń Wikidata Q-kodın alıw
    var itemId = mw.config.get('wgWikibaseItemId');
    if (!itemId) {
        return; // Eger maqala Wikidataǵa jalǵanbaǵan bolsa, gadjet islemeydi
    }

    // Jergilikli tildi anıqlaw (Mısalı: 'kaa', 'en', 'tr')
    var lang = mw.config.get('wgContentLanguage'); 
    var api = new mw.ForeignApi('https://www.wikidata.org/w/api.php');

    // Wikidatadan házirgi labeldı alıw
    api.get({
        action: 'wbgetentities',
        ids: itemId,
        props: 'labels',
        languages: lang,
        format: 'json'
    }).done(function (data) {
        var currentLabel = '';
        var entity = data.entities[itemId];
        if (entity.labels &amp;&amp; entity.labels[lang]) {
            currentLabel = entity.labels[lang].value;
        }
        initUI(currentLabel);
    });

    // Interfeysti (UI) jaratıw
    function initUI(currentLabel) {
        var $container = $('&lt;div&gt;').attr('id', 'wd-label-helper').css({
            'font-size': '85%',
            'margin-bottom': '0.5em',
            'color': '#54595d'
        });

        var labelText = currentLabel ? currentLabel : 'Atama qosılmaǵan';
        var $displaySpan = $('&lt;span&gt;').text('Wikimaǵlıwmat ataması: ' + labelText);
        
        var actionText = currentLabel ? ' (redaktorlaw)' : ' (qosıw)';
        var $actionLink = $('&lt;a&gt;').text(actionText).attr('href', '#').css('margin-left', '0.5em');

        $container.append($displaySpan).append($actionLink);
        
        // Bet atamasınıń (firstHeading) astına jaylastırıw
        $('#siteSub').after($container);

        $actionLink.on('click', function (e) {
            e.preventDefault();
            showEditForm($container, $displaySpan, $actionLink, currentLabel);
        });
    }

    // Redaktorlaw aynasın kórsetiw
    function showEditForm($container, $displaySpan, $actionLink, currentLabel) {
        $displaySpan.hide();
        $actionLink.hide();

        var $input = $('&lt;input&gt;').attr({
            type: 'text',
            placeholder: 'Wikimaǵlıwmat ataması...'
        }).val(currentLabel).css({
            'margin-right': '0.5em',
            'width': '250px'
        });

        var $saveBtn = $('&lt;button&gt;').text('Saqlaw').css('margin-right', '0.5em');
        var $cancelBtn = $('&lt;button&gt;').text('Biykarlaw');

        var $form = $('&lt;span&gt;').append($input).append($saveBtn).append($cancelBtn);
        $container.append($form);

        $input.focus();

        // Biykarlaw túymesi
        $cancelBtn.on('click', function (e) {
            e.preventDefault();
            $form.remove();
            $displaySpan.show();
            $actionLink.show();
        });

        // Saqlaw túymesi
        $saveBtn.on('click', function (e) {
            e.preventDefault();
            var newLabel = $input.val().trim();
            
            if (newLabel === currentLabel) {
                $cancelBtn.click(); // Ózgeris bolmasa, biykarlawdı basqanday jaba beremiz
                return;
            }

            $input.prop('disabled', true);
            $saveBtn.prop('disabled', true);

            // Wikidataǵa maǵlıwmattı saqlaw (wbsetlabel)
            api.postWithToken('csrf', {
                action: 'wbsetlabel',
                id: itemId,
                language: lang,
                value: newLabel,
                summary: 'Label updated via Label Helper gadget', // Redaktorlaw túsindirmesi
                format: 'json'
            }).done(function (data) {
                if (data.success) {
                    mw.notify('Wikimaǵlıwmat ataması tabıslı saqlandı!', { type: 'success' });
                    $form.remove();
                    currentLabel = newLabel;
                    $displaySpan.text('Wikimaǵlıwmat ataması: ' + newLabel).show();
                    $actionLink.text(' (redaktorlaw)').show();
                } else {
                    mw.notify('Qátelik: Wikidataǵa saqlanbadı.', { type: 'error' });
                    $input.prop('disabled', false);
                    $saveBtn.prop('disabled', false);
                }
            }).fail(function (error) {
                mw.notify('API qáteligi: ' + error, { type: 'error' });
                $input.prop('disabled', false);
                $saveBtn.prop('disabled', false);
            });
        });
    }
});</text>
      <sha1>lhxiqtg1u2pgro0ioj6l9gmqonu96xp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>232670</id>
      <parentid>232664</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:25:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>qosımshalar</comment>
      <origin>232670</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="5611" sha1="4flfnwnewono22svs0bcsdhfb7vdbuz" xml:space="preserve">/**
 * Wikidata Label Helper (Jańalanǵan versiya)
 */
mw.loader.using(['mediawiki.util', 'mediawiki.ForeignApi', 'mediawiki.notify']).then(function () {
    // Bet tolıq júklenip bolǵanın kútiw
    $(function () {
        console.log(&quot;Label Helper gadjeti iske túsip atır...&quot;); // Konsol ushın tekseriw

        // Tek maqala betlerinde hám oqıw rejiminde islesin (0 - tiykarǵı maqala keńisligi)
        if (mw.config.get('wgAction') !== 'view' || mw.config.get('wgNamespaceNumber') !== 0) {
            console.log(&quot;Label Helper: Bul tiykarǵı maqala emes yamasa oqıw rejimi emes.&quot;);
            return;
        }

        // Maqalanıń Wikidata Q-kodın alıw
        var itemId = mw.config.get('wgWikibaseItemId');
        if (!itemId) {
            console.log(&quot;Label Helper: Maqalada Wikidata Q-kodı joq.&quot;);
            return; 
        }

        var lang = mw.config.get('wgContentLanguage'); 
        var api = new mw.ForeignApi('https://www.wikidata.org/w/api.php');

        // Wikidatadan házirgi labeldı alıw
        api.get({
            action: 'wbgetentities',
            ids: itemId,
            props: 'labels',
            languages: lang,
            format: 'json'
        }).done(function (data) {
            var currentLabel = '';
            var entity = data.entities[itemId];
            if (entity &amp;&amp; entity.labels &amp;&amp; entity.labels[lang]) {
                currentLabel = entity.labels[lang].value;
            }
            initUI(currentLabel);
        }).fail(function() {
            console.log(&quot;Label Helper: Wikidatadan maǵlıwmat alıwda qátelik.&quot;);
        });

        // Interfeysti (UI) jaratıw
        function initUI(currentLabel) {
            var $container = $('&lt;div&gt;').attr('id', 'wd-label-helper').css({
                'font-size': '85%',
                'margin-bottom': '0.5em',
                'color': '#54595d'
            });

            var labelText = currentLabel ? currentLabel : 'Atama qosılmaǵan';
            var $displaySpan = $('&lt;span&gt;').text('Wikimaǵlıwmat ataması: ' + labelText);
            
            var actionText = currentLabel ? ' (redaktorlaw)' : ' (qosıw)';
            var $actionLink = $('&lt;a&gt;').text(actionText).attr('href', '#').css('margin-left', '0.5em');

            $container.append($displaySpan).append($actionLink);
            
            // Jaylasıwın anıqlaw (Vector-2022 hám eskiler ushın iykemli etip)
            if ($('#contentSub').length) {
                $('#contentSub').before($container);
            } else if ($('#siteSub').length) {
                $('#siteSub').after($container);
            } else {
                $('#firstHeading').after($container);
            }

            console.log(&quot;Label Helper: Interfeys maqalaǵa qosıldı.&quot;);

            $actionLink.on('click', function (e) {
                e.preventDefault();
                showEditForm($container, $displaySpan, $actionLink, currentLabel);
            });
        }

        // Redaktorlaw aynasın kórsetiw
        function showEditForm($container, $displaySpan, $actionLink, currentLabel) {
            $displaySpan.hide();
            $actionLink.hide();

            var $input = $('&lt;input&gt;').attr({
                type: 'text',
                placeholder: 'Wikimaǵlıwmat ataması...'
            }).val(currentLabel).css({
                'margin-right': '0.5em',
                'width': '250px'
            });

            var $saveBtn = $('&lt;button&gt;').text('Saqlaw').css('margin-right', '0.5em');
            var $cancelBtn = $('&lt;button&gt;').text('Biykarlaw');

            var $form = $('&lt;span&gt;').append($input).append($saveBtn).append($cancelBtn);
            $container.append($form);

            $input.focus();

            $cancelBtn.on('click', function (e) {
                e.preventDefault();
                $form.remove();
                $displaySpan.show();
                $actionLink.show();
            });

            $saveBtn.on('click', function (e) {
                e.preventDefault();
                var newLabel = $input.val().trim();
                
                if (newLabel === currentLabel) {
                    $cancelBtn.click();
                    return;
                }

                $input.prop('disabled', true);
                $saveBtn.prop('disabled', true);

                api.postWithToken('csrf', {
                    action: 'wbsetlabel',
                    id: itemId,
                    language: lang,
                    value: newLabel,
                    summary: 'Label updated via Label Helper gadget',
                    format: 'json'
                }).done(function (data) {
                    if (data.success) {
                        mw.notify('Wikimaǵlıwmat ataması tabıslı saqlandı!', { type: 'success' });
                        $form.remove();
                        currentLabel = newLabel;
                        $displaySpan.text('Wikimaǵlıwmat ataması: ' + newLabel).show();
                        $actionLink.text(' (redaktorlaw)').show();
                    } else {
                        mw.notify('Qátelik: Wikidataǵa saqlanbadı.', { type: 'error' });
                        $input.prop('disabled', false);
                        $saveBtn.prop('disabled', false);
                    }
                }).fail(function (error) {
                    mw.notify('API qáteligi: ' + error, { type: 'error' });
                    $input.prop('disabled', false);
                    $saveBtn.prop('disabled', false);
                });
            });
        }
    });
});</text>
      <sha1>4flfnwnewono22svs0bcsdhfb7vdbuz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>232671</id>
      <parentid>232670</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:33:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>jańa kod</comment>
      <origin>232671</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="5617" sha1="epgu43784t31slz5r8sownj2blks701" xml:space="preserve">/**
 * Wikidata Label Helper (Jańalanǵan versiya)
 */
mw.loader.using(['mediawiki.util', 'mediawiki.ForeignApi', 'mediawiki.notification']).then(function () {
    // Bet tolıq júklenip bolǵanın kútiw
    $(function () {
        console.log(&quot;Label Helper gadjeti iske túsip atır...&quot;); // Konsol ushın tekseriw

        // Tek maqala betlerinde hám oqıw rejiminde islesin (0 - tiykarǵı maqala keńisligi)
        if (mw.config.get('wgAction') !== 'view' || mw.config.get('wgNamespaceNumber') !== 0) {
            console.log(&quot;Label Helper: Bul tiykarǵı maqala emes yamasa oqıw rejimi emes.&quot;);
            return;
        }

        // Maqalanıń Wikidata Q-kodın alıw
        var itemId = mw.config.get('wgWikibaseItemId');
        if (!itemId) {
            console.log(&quot;Label Helper: Maqalada Wikidata Q-kodı joq.&quot;);
            return; 
        }

        var lang = mw.config.get('wgContentLanguage'); 
        var api = new mw.ForeignApi('https://www.wikidata.org/w/api.php');

        // Wikidatadan házirgi labeldı alıw
        api.get({
            action: 'wbgetentities',
            ids: itemId,
            props: 'labels',
            languages: lang,
            format: 'json'
        }).done(function (data) {
            var currentLabel = '';
            var entity = data.entities[itemId];
            if (entity &amp;&amp; entity.labels &amp;&amp; entity.labels[lang]) {
                currentLabel = entity.labels[lang].value;
            }
            initUI(currentLabel);
        }).fail(function() {
            console.log(&quot;Label Helper: Wikidatadan maǵlıwmat alıwda qátelik.&quot;);
        });

        // Interfeysti (UI) jaratıw
        function initUI(currentLabel) {
            var $container = $('&lt;div&gt;').attr('id', 'wd-label-helper').css({
                'font-size': '85%',
                'margin-bottom': '0.5em',
                'color': '#54595d'
            });

            var labelText = currentLabel ? currentLabel : 'Atama qosılmaǵan';
            var $displaySpan = $('&lt;span&gt;').text('Wikimaǵlıwmat ataması: ' + labelText);
            
            var actionText = currentLabel ? ' (redaktorlaw)' : ' (qosıw)';
            var $actionLink = $('&lt;a&gt;').text(actionText).attr('href', '#').css('margin-left', '0.5em');

            $container.append($displaySpan).append($actionLink);
            
            // Jaylasıwın anıqlaw (Vector-2022 hám eskiler ushın iykemli etip)
            if ($('#contentSub').length) {
                $('#contentSub').before($container);
            } else if ($('#siteSub').length) {
                $('#siteSub').after($container);
            } else {
                $('#firstHeading').after($container);
            }

            console.log(&quot;Label Helper: Interfeys maqalaǵa qosıldı.&quot;);

            $actionLink.on('click', function (e) {
                e.preventDefault();
                showEditForm($container, $displaySpan, $actionLink, currentLabel);
            });
        }

        // Redaktorlaw aynasın kórsetiw
        function showEditForm($container, $displaySpan, $actionLink, currentLabel) {
            $displaySpan.hide();
            $actionLink.hide();

            var $input = $('&lt;input&gt;').attr({
                type: 'text',
                placeholder: 'Wikimaǵlıwmat ataması...'
            }).val(currentLabel).css({
                'margin-right': '0.5em',
                'width': '250px'
            });

            var $saveBtn = $('&lt;button&gt;').text('Saqlaw').css('margin-right', '0.5em');
            var $cancelBtn = $('&lt;button&gt;').text('Biykarlaw');

            var $form = $('&lt;span&gt;').append($input).append($saveBtn).append($cancelBtn);
            $container.append($form);

            $input.focus();

            $cancelBtn.on('click', function (e) {
                e.preventDefault();
                $form.remove();
                $displaySpan.show();
                $actionLink.show();
            });

            $saveBtn.on('click', function (e) {
                e.preventDefault();
                var newLabel = $input.val().trim();
                
                if (newLabel === currentLabel) {
                    $cancelBtn.click();
                    return;
                }

                $input.prop('disabled', true);
                $saveBtn.prop('disabled', true);

                api.postWithToken('csrf', {
                    action: 'wbsetlabel',
                    id: itemId,
                    language: lang,
                    value: newLabel,
                    summary: 'Label updated via Label Helper gadget',
                    format: 'json'
                }).done(function (data) {
                    if (data.success) {
                        mw.notify('Wikimaǵlıwmat ataması tabıslı saqlandı!', { type: 'success' });
                        $form.remove();
                        currentLabel = newLabel;
                        $displaySpan.text('Wikimaǵlıwmat ataması: ' + newLabel).show();
                        $actionLink.text(' (redaktorlaw)').show();
                    } else {
                        mw.notify('Qátelik: Wikidataǵa saqlanbadı.', { type: 'error' });
                        $input.prop('disabled', false);
                        $saveBtn.prop('disabled', false);
                    }
                }).fail(function (error) {
                    mw.notify('API qáteligi: ' + error, { type: 'error' });
                    $input.prop('disabled', false);
                    $saveBtn.prop('disabled', false);
                });
            });
        }
    });
});</text>
      <sha1>epgu43784t31slz5r8sownj2blks701</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>232674</id>
      <parentid>232671</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:41:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>kodlar jańalandı</comment>
      <origin>232674</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="5484" sha1="m022i6lqhsnxxxrjwufqo9admbyxygv" xml:space="preserve">/**
 * Wikidata Label Helper (Versiya 1.1)
 * Maqala, úlgi hám kategoriya betlerinde Enter arqalı saqlaw múmkinshiligi menen.
 */
mw.loader.using(['mediawiki.util', 'mediawiki.ForeignApi', 'mediawiki.notification']).then(function () {
    $(function () {
        // Ruxsat etilgen keńislikler: 0 (Maqala), 10 (Úlgi), 14 (Kategoriya)
        var allowedNamespaces = [0, 10, 14];

        if (mw.config.get('wgAction') !== 'view' || allowedNamespaces.indexOf(mw.config.get('wgNamespaceNumber')) === -1) {
            return;
        }

        // Maqalanıń Wikidata Q-kodın alıw
        var itemId = mw.config.get('wgWikibaseItemId');
        if (!itemId) {
            return;
        }

        var lang = mw.config.get('wgContentLanguage'); 
        var api = new mw.ForeignApi('https://www.wikidata.org/w/api.php');

        // Wikidata-dan házirgi labeldı alıw
        api.get({
            action: 'wbgetentities',
            ids: itemId,
            props: 'labels',
            languages: lang,
            format: 'json'
        }).done(function (data) {
            var currentLabel = '';
            var entity = data.entities[itemId];
            if (entity &amp;&amp; entity.labels &amp;&amp; entity.labels[lang]) {
                currentLabel = entity.labels[lang].value;
            }
            initUI(currentLabel);
        });

        // Interfeysti (UI) jaratıw
        function initUI(currentLabel) {
            var $container = $('&lt;div&gt;').attr('id', 'wd-label-helper').css({
                'font-size': '85%',
                'margin-bottom': '0.5em',
                'color': '#54595d'
            });

            var labelText = currentLabel ? currentLabel : 'Atama qosılmaǵan';
            var $displaySpan = $('&lt;span&gt;').text('Wikimaǵlıwmat ataması: ' + labelText);
            
            var actionText = currentLabel ? ' (redaktorlaw)' : ' (qosıw)';
            var $actionLink = $('&lt;a&gt;').text(actionText).attr('href', '#').css('margin-left', '0.5em');

            $container.append($displaySpan).append($actionLink);
            
            // Jaylasıwın anıqlaw
            if ($('#contentSub').length) {
                $('#contentSub').before($container);
            } else if ($('#siteSub').length) {
                $('#siteSub').after($container);
            } else {
                $('#firstHeading').after($container);
            }

            $actionLink.on('click', function (e) {
                e.preventDefault();
                showEditForm($container, $displaySpan, $actionLink, currentLabel);
            });
        }

        // Redaktorlaw aynasın kórsetiw
        function showEditForm($container, $displaySpan, $actionLink, currentLabel) {
            $displaySpan.hide();
            $actionLink.hide();

            var $input = $('&lt;input&gt;').attr({
                type: 'text',
                placeholder: 'Wikimaǵlıwmat ataması...'
            }).val(currentLabel).css({
                'margin-right': '0.5em',
                'width': '250px'
            });

            var $saveBtn = $('&lt;button&gt;').text('Saqlaw').css('margin-right', '0.5em');
            var $cancelBtn = $('&lt;button&gt;').text('Biykarlaw');

            var $form = $('&lt;span&gt;').append($input).append($saveBtn).append($cancelBtn);
            $container.append($form);

            $input.focus();

            // --- JAŃA: Enter túymesin basqanda avtomat saqlaw ---
            $input.on('keydown', function (e) {
                if (e.key === 'Enter') {
                    e.preventDefault();
                    $saveBtn.click();
                }
            });

            $cancelBtn.on('click', function (e) {
                e.preventDefault();
                $form.remove();
                $displaySpan.show();
                $actionLink.show();
            });

            $saveBtn.on('click', function (e) {
                e.preventDefault();
                var newLabel = $input.val().trim();
                
                if (newLabel === currentLabel) {
                    $cancelBtn.click();
                    return;
                }

                $input.prop('disabled', true);
                $saveBtn.prop('disabled', true);

                api.postWithToken('csrf', {
                    action: 'wbsetlabel',
                    id: itemId,
                    language: lang,
                    value: newLabel,
                    summary: 'Label updated via Label Helper gadget',
                    format: 'json'
                }).done(function (data) {
                    if (data.success) {
                        mw.notify('Wikimaǵlıwmat ataması tabıslı saqlandı!', { type: 'success' });
                        $form.remove();
                        currentLabel = newLabel;
                        $displaySpan.text('Wikimaǵlıwmat ataması: ' + newLabel).show();
                        $actionLink.text(' (redaktorlaw)').show();
                    } else {
                        mw.notify('Qátelik: Wikidata-ǵa saqlanbadı.', { type: 'error' });
                        $input.prop('disabled', false);
                        $saveBtn.prop('disabled', false);
                    }
                }).fail(function (error) {
                    mw.notify('API qáteligi: ' + error, { type: 'error' });
                    $input.prop('disabled', false);
                    $saveBtn.prop('disabled', false);
                });
            });
        }
    });
});</text>
      <sha1>m022i6lqhsnxxxrjwufqo9admbyxygv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>232678</id>
      <parentid>232674</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:13:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <origin>232678</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="9259" sha1="t3xbx19q5d8tqhkzsliookdtte1itph" xml:space="preserve">/**
 * Wikidata Label Helper (Versiya 1.3)
 * Shortdesc helper interfeysi menen pikseline shekem birdey qılıp tayarlanǵan versiyası.
 */
mw.loader.using(['mediawiki.util', 'mediawiki.ForeignApi', 'mediawiki.notification']).then(function () {
    $(function () {
        var allowedNamespaces = [0, 10, 14];

        if (mw.config.get('wgAction') !== 'view' || allowedNamespaces.indexOf(mw.config.get('wgNamespaceNumber')) === -1) {
            return;
        }

        var itemId = mw.config.get('wgWikibaseItemId');
        if (!itemId) {
            return;
        }

        var lang = mw.config.get('wgContentLanguage'); 
        var api = new mw.ForeignApi('https://www.wikidata.org/w/api.php');

        api.get({
            action: 'wbgetentities',
            ids: itemId,
            props: 'labels',
            languages: lang,
            format: 'json'
        }).done(function (data) {
            var currentLabel = '';
            var entity = data.entities[itemId];
            if (entity &amp;&amp; entity.labels &amp;&amp; entity.labels[lang]) {
                currentLabel = entity.labels[lang].value;
            }
            initUI(currentLabel);
        });

        function initUI(currentLabel) {
            var $container = $('&lt;div&gt;').attr('id', 'wd-label-helper').css({
                'font-size': '85%',
                'margin-bottom': '0.4em',
                'color': '#54595d',
                'display': 'block',
                'line-height': '1.5em'
            });

            var $displaySpan = $('&lt;span&gt;');
            var $actionLink = $('&lt;a&gt;').attr('href', '#').css('margin-left', '0.4em');

            // Shortdesc helper stilindegi tekst formatı (Screenshot 2026-06-22 120125_2.png)
            if (currentLabel) {
                $displaySpan.text('Wikimaǵlıwmat ataması: ' + currentLabel);
                $actionLink.text('(redaktorlaw)');
            } else {
                $displaySpan.text('Wikimaǵlıwmat ataması ');
                var $missingSpan = $('&lt;span&gt;').text('joq').css({
                    'color': '#ba3c26',
                    'font-weight': 'bold'
                });
                $displaySpan.append($missingSpan);
                $actionLink.text('(Qosıw)');
            }

            $container.append($displaySpan).append($actionLink);
            
            if ($('#contentSub').length) {
                $('#contentSub').before($container);
            } else if ($('#siteSub').length) {
                $('#siteSub').after($container);
            } else {
                $('#firstHeading').after($container);
            }

            $actionLink.on('click', function (e) {
                e.preventDefault();
                showEditForm($container, $displaySpan, $actionLink, currentLabel);
            });
        }

        function showEditForm($container, $displaySpan, $actionLink, currentLabel) {
            $displaySpan.hide();
            $actionLink.hide();

            // 1. Birlesken kiyirtiw paneli (Input + Counter + Saqlaw)
            var $inputWrapper = $('&lt;span&gt;').css({
                'display': 'inline-flex',
                'align-items': 'center',
                'background': '#fff',
                'border': '1px solid #a2a9b1',
                'border-radius': '2px',
                'height': '32px',
                'vertical-align': 'middle',
                'box-sizing': 'border-box'
            });

            var $input = $('&lt;input&gt;').attr({
                type: 'text',
                placeholder: 'Wikimaǵlıwmat ataması...'
            }).val(currentLabel).css({
                'border': 'none',
                'padding': '0 8px',
                'height': '100%',
                'width': '250px',
                'outline': 'none',
                'font-size': '14px',
                'box-sizing': 'border-box'
            });

            // Simvollar sanın esaplaǵısh (Counter)
            var $charCount = $('&lt;span&gt;').text(currentLabel.length).css({
                'color': '#72777d',
                'font-size': '12px',
                'padding': '0 8px',
                'border-right': '1px solid #a2a9b1',
                'height': '100%',
                'display': 'inline-flex',
                'align-items': 'center',
                'background': '#f8f9fa',
                'user-select': 'none'
            });

            var $saveBtn = $('&lt;button&gt;').text('Saqlaw').css({
                'background': '#36c',
                'color': '#fff',
                'border': 'none',
                'font-weight': 'bold',
                'padding': '0 16px',
                'height': '100%',
                'cursor': 'pointer',
                'font-size': '14px',
                'border-radius': '0 2px 2px 0'
            });

            $inputWrapper.append($input).append($charCount).append($saveBtn);

            // 2. Redaktorlaw túsindirmesi (Edit Summary Input)
            var $summaryInput = $('&lt;input&gt;').attr({
                type: 'text',
                placeholder: 'Redaktorlaw túsindirmesi'
            }).css({
                'border': '1px solid #a2a9b1',
                'border-radius': '2px',
                'padding': '0 8px',
                'height': '32px',
                'width': '200px',
                'margin-left': '8px',
                'vertical-align': 'middle',
                'box-sizing': 'border-box',
                'outline': 'none',
                'font-size': '14px'
            });

            // 3. Biykarlaw túymesi (Cancel Button)
            var $cancelBtn = $('&lt;button&gt;').text('Biykarlaw').css({
                'background': '#fff',
                'color': '#d33',
                'border': '1px solid #d33',
                'border-radius': '2px',
                'padding': '0 12px',
                'height': '32px',
                'margin-left': '8px',
                'vertical-align': 'middle',
                'cursor': 'pointer',
                'font-weight': 'bold',
                'font-size': '14px'
            });

            var $form = $('&lt;span&gt;').append($inputWrapper).append($summaryInput).append($cancelBtn);
            $container.append($form);

            $input.focus();

            // Dinamikalıq simvol esaplaw logikası
            $input.on('input', function () {
                $charCount.text($input.val().length);
            });

            $input.on('keydown', function (e) {
                if (e.key === 'Enter') {
                    e.preventDefault();
                    $saveBtn.click();
                }
            });

            $summaryInput.on('keydown', function (e) {
                if (e.key === 'Enter') {
                    e.preventDefault();
                    $saveBtn.click();
                }
            });

            $cancelBtn.on('click', function (e) {
                e.preventDefault();
                $form.remove();
                $displaySpan.show();
                $actionLink.show();
            });

            $saveBtn.on('click', function (e) {
                e.preventDefault();
                var newLabel = $input.val().trim();
                var summaryText = $summaryInput.val().trim();
                
                if (newLabel === currentLabel) {
                    $cancelBtn.click();
                    return;
                }

                $input.prop('disabled', true);
                $saveBtn.prop('disabled', true);
                $summaryInput.prop('disabled', true);

                // Paydalanıwshı túsindirme jazǵan bolsa sonı qosadı, bolmasa standart tekst qáledı
                var finalSummary = summaryText ? summaryText + ' ([[w:kaa:Wikipedia:Label helper|Label helper]])' : 'Label updated via Label Helper gadget';

                api.postWithToken('csrf', {
                    action: 'wbsetlabel',
                    id: itemId,
                    language: lang,
                    value: newLabel,
                    summary: finalSummary,
                    format: 'json'
                }).done(function (data) {
                    if (data.success) {
                        mw.notify('Wikimaǵlıwmat ataması tabıslı saqlandı!', { type: 'success' });
                        $form.remove();
                        currentLabel = newLabel;
                        
                        // Kórinisti jańalaw
                        $displaySpan.empty().text('Wikimaǵlıwmat ataması: ' + newLabel);
                        $actionLink.text('(redaktorlaw)').show();
                        $displaySpan.show();
                    } else {
                        mw.notify('Qátelik: Wikidataǵa saqlanbadı.', { type: 'error' });
                        $input.prop('disabled', false);
                        $saveBtn.prop('disabled', false);
                        $summaryInput.prop('disabled', false);
                    }
                }).fail(function (error) {
                    mw.notify('API qáteligi: ' + error, { type: 'error' });
                    $input.prop('disabled', false);
                    $saveBtn.prop('disabled', false);
                    $summaryInput.prop('disabled', false);
                });
            });
        }
    });
});</text>
      <sha1>t3xbx19q5d8tqhkzsliookdtte1itph</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>232680</id>
      <parentid>232678</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:35:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>qáte dúzetildi</comment>
      <origin>232680</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="9222" sha1="kw0xfip7nv74f26e8dtjd58clvtsdus" xml:space="preserve">/**
 * Wikidata Label Helper (Versiya 1.3)
 * Shortdesc helper interfeysi menen pikseline shekem birdey qılıp tayarlanǵan versiyası.
 */
mw.loader.using(['mediawiki.util', 'mediawiki.ForeignApi', 'mediawiki.notification']).then(function () {
    $(function () {
        var allowedNamespaces = [0, 10, 14];

        if (mw.config.get('wgAction') !== 'view' || allowedNamespaces.indexOf(mw.config.get('wgNamespaceNumber')) === -1) {
            return;
        }

        var itemId = mw.config.get('wgWikibaseItemId');
        if (!itemId) {
            return;
        }

        var lang = mw.config.get('wgContentLanguage'); 
        var api = new mw.ForeignApi('https://www.wikidata.org/w/api.php');

        api.get({
            action: 'wbgetentities',
            ids: itemId,
            props: 'labels',
            languages: lang,
            format: 'json'
        }).done(function (data) {
            var currentLabel = '';
            var entity = data.entities[itemId];
            if (entity &amp;&amp; entity.labels &amp;&amp; entity.labels[lang]) {
                currentLabel = entity.labels[lang].value;
            }
            initUI(currentLabel);
        });

        function initUI(currentLabel) {
            var $container = $('&lt;div&gt;').attr('id', 'wd-label-helper').css({
                'font-size': '85%',
                'margin-bottom': '0.4em',
                'color': '#54595d',
                'display': 'block',
                'line-height': '1.5em'
            });

            var $displaySpan = $('&lt;span&gt;');
            var $actionLink = $('&lt;a&gt;').attr('href', '#').css('margin-left', '0.4em');

            // Shortdesc helper stilindegi tekst formatı
            if (currentLabel) {
                $displaySpan.text('Wikimaǵlıwmat ataması: ' + currentLabel);
                $actionLink.text('(redaktorlaw)');
            } else {
                $displaySpan.text('Wikimaǵlıwmat ataması ');
                var $missingSpan = $('&lt;span&gt;').text('joq').css({
                    'color': '#ba3c26',
                    'font-weight': 'bold'
                });
                $displaySpan.append($missingSpan);
                $actionLink.text('(Qosıw)');
            }

            $container.append($displaySpan).append($actionLink);
            
            if ($('#contentSub').length) {
                $('#contentSub').before($container);
            } else if ($('#siteSub').length) {
                $('#siteSub').after($container);
            } else {
                $('#firstHeading').after($container);
            }

            $actionLink.on('click', function (e) {
                e.preventDefault();
                showEditForm($container, $displaySpan, $actionLink, currentLabel);
            });
        }

        function showEditForm($container, $displaySpan, $actionLink, currentLabel) {
            $displaySpan.hide();
            $actionLink.hide();

            // 1. Birlesken kiyirtiw paneli (Input + Counter + Saqlaw)
            var $inputWrapper = $('&lt;span&gt;').css({
                'display': 'inline-flex',
                'align-items': 'center',
                'background': '#fff',
                'border': '1px solid #a2a9b1',
                'border-radius': '2px',
                'height': '32px',
                'vertical-align': 'middle',
                'box-sizing': 'border-box'
            });

            var $input = $('&lt;input&gt;').attr({
                type: 'text',
                placeholder: 'Wikimaǵlıwmat ataması...'
            }).val(currentLabel).css({
                'border': 'none',
                'padding': '0 8px',
                'height': '100%',
                'width': '250px',
                'outline': 'none',
                'font-size': '14px',
                'box-sizing': 'border-box'
            });

            // Simvollar sanın esaplaǵısh (Counter)
            var $charCount = $('&lt;span&gt;').text(currentLabel.length).css({
                'color': '#72777d',
                'font-size': '12px',
                'padding': '0 8px',
                'border-right': '1px solid #a2a9b1',
                'height': '100%',
                'display': 'inline-flex',
                'align-items': 'center',
                'background': '#f8f9fa',
                'user-select': 'none'
            });

            var $saveBtn = $('&lt;button&gt;').text('Saqlaw').css({
                'background': '#36c',
                'color': '#fff',
                'border': 'none',
                'font-weight': 'bold',
                'padding': '0 16px',
                'height': '100%',
                'cursor': 'pointer',
                'font-size': '14px',
                'border-radius': '0 2px 2px 0'
            });

            $inputWrapper.append($input).append($charCount).append($saveBtn);

            // 2. Redaktorlaw túsindirmesi (Edit Summary Input)
            var $summaryInput = $('&lt;input&gt;').attr({
                type: 'text',
                placeholder: 'Redaktorlaw túsindirmesi'
            }).css({
                'border': '1px solid #a2a9b1',
                'border-radius': '2px',
                'padding': '0 8px',
                'height': '32px',
                'width': '200px',
                'margin-left': '8px',
                'vertical-align': 'middle',
                'box-sizing': 'border-box',
                'outline': 'none',
                'font-size': '14px'
            });

            // 3. Biykarlaw túymesi (Cancel Button)
            var $cancelBtn = $('&lt;button&gt;').text('Biykarlaw').css({
                'background': '#fff',
                'color': '#d33',
                'border': '1px solid #d33',
                'border-radius': '2px',
                'padding': '0 12px',
                'height': '32px',
                'margin-left': '8px',
                'vertical-align': 'middle',
                'cursor': 'pointer',
                'font-weight': 'bold',
                'font-size': '14px'
            });

            var $form = $('&lt;span&gt;').append($inputWrapper).append($summaryInput).append($cancelBtn);
            $container.append($form);

            $input.focus();

            // Dinamikalıq simvol esaplaw logikası
            $input.on('input', function () {
                $charCount.text($input.val().length);
            });

            $input.on('keydown', function (e) {
                if (e.key === 'Enter') {
                    e.preventDefault();
                    $saveBtn.click();
                }
            });

            $summaryInput.on('keydown', function (e) {
                if (e.key === 'Enter') {
                    e.preventDefault();
                    $saveBtn.click();
                }
            });

            $cancelBtn.on('click', function (e) {
                e.preventDefault();
                $form.remove();
                $displaySpan.show();
                $actionLink.show();
            });

            $saveBtn.on('click', function (e) {
                e.preventDefault();
                var newLabel = $input.val().trim();
                var summaryText = $summaryInput.val().trim();
                
                if (newLabel === currentLabel) {
                    $cancelBtn.click();
                    return;
                }

                $input.prop('disabled', true);
                $saveBtn.prop('disabled', true);
                $summaryInput.prop('disabled', true);

                // Paydalanıwshı túsindirme jazǵan bolsa sonı qosadı, bolmasa standart tekst qáledı
                var finalSummary = summaryText ? summaryText + ' ([[w:kaa:Wikipedia:Label helper|Label helper]])' : 'Label updated via Label Helper gadget';

                api.postWithToken('csrf', {
                    action: 'wbsetlabel',
                    id: itemId,
                    language: lang,
                    value: newLabel,
                    summary: finalSummary,
                    format: 'json'
                }).done(function (data) {
                    if (data.success) {
                        mw.notify('Wikimaǵlıwmat ataması tabıslı saqlandı!', { type: 'success' });
                        $form.remove();
                        currentLabel = newLabel;
                        
                        // Kórinisti jańalaw
                        $displaySpan.empty().text('Wikimaǵlıwmat ataması: ' + newLabel);
                        $actionLink.text('(redaktorlaw)').show();
                        $displaySpan.show();
                    } else {
                        mw.notify('Qátelik: Wikidataǵa saqlanbadı.', { type: 'error' });
                        $input.prop('disabled', false);
                        $saveBtn.prop('disabled', false);
                        $summaryInput.prop('disabled', false);
                    }
                }).fail(function (error) {
                    mw.notify('API qáteligi: ' + error, { type: 'error' });
                    $input.prop('disabled', false);
                    $saveBtn.prop('disabled', false);
                    $summaryInput.prop('disabled', false);
                });
            });
        }
    });
});</text>
      <sha1>kw0xfip7nv74f26e8dtjd58clvtsdus</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MediaWiki:Gadget-Label-helper-pagestyles-vector.css</title>
    <ns>8</ns>
    <id>42043</id>
    <revision>
      <id>232665</id>
      <timestamp>2026-06-22T08:09:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «/* MediaWiki:Gadget-LabelHelper.css */ /* Label Helper gadjeti ushın interfeystiń aldın ala keńisligin saqlaw (atlap ótiwdiń aldın alıw) */  .skin-vector.ns-0 #wd-label-helper {     display: block;     min-height: 1.5em; /* JavaScript oqılıp bolǵansha atama ushın orın tayarlap turadı */     font-size: 85%;     margin-bottom: 0.5em;     color: #54595d; }  /* Kórinistiń &quot;jıljıwın&quot; ońlaw (Shortdesc helper-den alınǵan vizual fix) */ .skin-vector.n...»</comment>
      <origin>232665</origin>
      <model>css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="590" sha1="1k7062ewafgggg13hwb4ccrc3f9gu00" xml:space="preserve">/* MediaWiki:Gadget-LabelHelper.css */
/* Label Helper gadjeti ushın interfeystiń aldın ala keńisligin saqlaw (atlap ótiwdiń aldın alıw) */

.skin-vector.ns-0 #wd-label-helper {
    display: block;
    min-height: 1.5em; /* JavaScript oqılıp bolǵansha atama ushın orın tayarlap turadı */
    font-size: 85%;
    margin-bottom: 0.5em;
    color: #54595d;
}

/* Kórinistiń &quot;jıljıwın&quot; ońlaw (Shortdesc helper-den alınǵan vizual fix) */
.skin-vector.ns-0 #mw-content-subtitle::after {
    content: '\200B';
}

.skin-vector.ns-0 .noarticletext {
    margin-top: -1.008em;
}</text>
      <sha1>1k7062ewafgggg13hwb4ccrc3f9gu00</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>232675</id>
      <parentid>232665</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:42:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>kodlar jańalandı</comment>
      <origin>232675</origin>
      <model>css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="403" sha1="4vithtmane036ptpc7nbd7kzu8wyd6b" xml:space="preserve">/* MediaWiki:Gadget-Label-helper-pagestyles-vector.css */
/* Barlıq ruxsat etilgen keńisliklerde stiller qatıp turıuı ushın */

.skin-vector #wd-label-helper {
    display: block;
    min-height: 1.5em;
    font-size: 85%;
    margin-bottom: 0.5em;
    color: #54595d;
}

.skin-vector #mw-content-subtitle::after {
    content: '\200B';
}

.skin-vector .noarticletext {
    margin-top: -1.008em;
}</text>
      <sha1>4vithtmane036ptpc7nbd7kzu8wyd6b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MediaWiki:Gadget-Label-helper-loader</title>
    <ns>8</ns>
    <id>42044</id>
    <revision>
      <id>232666</id>
      <timestamp>2026-06-22T08:11:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «'''[[Wikipedia:gadjetler/Wikimaǵlıwmat ataması|Wikimaǵlıwmat ataması]]:''' tez hám ańsat usılda Wkimaǵlıwmat atamasın qosıw»</comment>
      <origin>232666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="136" sha1="cbcgvfbiizybiqeljfprwlxb2kqbb3x" xml:space="preserve">'''[[Wikipedia:gadjetler/Wikimaǵlıwmat ataması|Wikimaǵlıwmat ataması]]:''' tez hám ańsat usılda Wkimaǵlıwmat atamasın qosıw</text>
      <sha1>cbcgvfbiizybiqeljfprwlxb2kqbb3x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>232668</id>
      <parentid>232666</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:16:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kvazimodo atlı paydalanıwshı [[MediaWiki:Gadget-label-helper-loader]] betin [[MediaWiki:Gadget-Label-helper-loader]] betine aldınǵı bette baǵdarlawshı silteme qaldırmastan kóshirdi: Qáte atama</comment>
      <origin>232666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="136" sha1="cbcgvfbiizybiqeljfprwlxb2kqbb3x" xml:space="preserve">'''[[Wikipedia:gadjetler/Wikimaǵlıwmat ataması|Wikimaǵlıwmat ataması]]:''' tez hám ańsat usılda Wkimaǵlıwmat atamasın qosıw</text>
      <sha1>cbcgvfbiizybiqeljfprwlxb2kqbb3x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fayl:Label helper editing screenshot.png</title>
    <ns>6</ns>
    <id>42045</id>
    <revision>
      <id>232679</id>
      <timestamp>2026-06-22T09:29:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>[[Wikipedia:Gadjetler/Wikimaǵlıwmat atamasın qosıwshı]]</comment>
      <origin>232679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114" sha1="p01lt2y8avr86rk5moh4ozn2q1sbnoj" xml:space="preserve">== Juwmaq ==
[[Wikipedia:Gadjetler/Wikimaǵlıwmat atamasın qosıwshı]]
== Licenziyalaw ==
{{self|cc-by-sa-4.0}}</text>
      <sha1>p01lt2y8avr86rk5moh4ozn2q1sbnoj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:SSanchez-WMF</title>
    <ns>3</ns>
    <id>42046</id>
    <revision>
      <id>232682</id>
      <timestamp>2026-06-22T10:27:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>232682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5691" sha1="58u83khu4t22mpfokumrlyayh141wc3" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 10:27, 2026-jıl 22-iyun (UTC)</text>
      <sha1>58u83khu4t22mpfokumrlyayh141wc3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>J. R. Yuing</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42047</id>
    <revision>
      <id>232684</id>
      <timestamp>2026-06-22T10:43:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:en:Special:Redirect/revision/1356737627|J. R. Ewing]]» betinen awdarılıp jaratıldı</comment>
      <origin>232684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30392" sha1="1qtad8ifh0yabyorxjt4ezgae1o8rjm" xml:space="preserve">
'''Djon Ross Yuing kishi''' (Djey-Ar, sonday-aq J.R. atı menen belgili) — amerikalı «&lt;nowiki/&gt;[[Dallas (teleserial)|Dallas]]&lt;nowiki/&gt;» teleserialındaǵı hám onıń dawamları menen spin-offlarındaǵı, sonıń ishinde dawam etiwshi serialdaǵı (2012–2014) oydan shıǵarılǵan qaharman. Qaharmandı 1978-jılı serialdıń birinshi bóliminen baslap 2012-jıldıń sońına deyin qaytıs bolǵanǵa shekem [[Larri Hegmen]] oynadı; Hegman túpnusqa serialdıń barlıq 357 bóliminde kóringen jalǵız aktyor boldı&lt;ref&gt;O'Carroll, Lisa (2011-10-15). &quot;Larry Hagman diagnosed with cancer&quot;. The Guardian. London.&lt;/ref&gt;. Serialdıń eń ataqlı qaharmanı retinde Djey-Ar kóplegen iri waqıyalardıń ortasında boldı. Ol óz qarsılaslarınıń baylıǵın tartıp alıw ushın mudamı hiylekerlik isleytuǵın, ashkóz, ózimshil, manipulyativ hám de morallıq principlerden jurday, psixopatiyalıq beyimliligi bar neft magnatı retinde súwretlenedi&lt;ref&gt;Patrick, Christopher J. (2007). Handbook of Psychopathy, Guilford Pubn., New York&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jacobs, David (1990-04-15). &quot;TV VIEW; When the Rich And the Powerful Were Riding High&quot;. The New York Times. Retrieved 2010-08-31.&lt;/ref&gt;. PBS kanalınıń «Televidenie jetekshileri» baǵdarlamasında HegmenDjey-Ar obrazın rawajlandırıwǵa «Juldız shańı» (Stardust) filmindegi uqsas rol tásir etkenin hám burınǵı qatal baslıqlarınıń biri de ilham bergenin atap ótken&lt;ref&gt;{{Cite episode |title=Primetime Soaps |series=Pioneers of Television |network=[[PBS]] |date=January 22, 2013 |season=3 |number=2}}&lt;/ref&gt;.

Dáslebinde serialdıń tiykarǵı itibarı jawlasqan shańaraqlarǵa awdarılıp, Djey-Ar tek qosımsha qaharman bolǵanı menen, onıń ataqlılıǵı ádewir ósip, prodyuserler onıń serialdıń baslı juldızına aylanǵanın moyınladı. 1980-jılı joqarı reyting jıynaǵan eki bólim sol jılı mádeniy qubılısqa aylanǵan «Djey-Ar nı kim attı?» (Who shot J.R.?) waqıyasınıń bir bólimi boldı&lt;ref&gt;{{Cite news|title=TELEVISION; When J.R. Was Shot The Cliffhanger Was Born|work=[[The New York Times]]|date=1995-05-07|url=https://www.nytimes.com/1995/05/07/arts/television-when-j-r-was-shot-the-cliffhanger-was-born.html|access-date=2010-08-31|first=Andy|last=Meisler}}&lt;/ref&gt;. «Bólingen úy» (A House Divided) bóliminde tamashagóyler Djey-Ar nıń belgisiz birew tárepinen atılǵanın kórdi.

Bul intrigalı juwmaqlanıw martta kórsetilgennen keyin tamashagóyler noyabr ayına deyin kútiwge májbúr boldı. «Bunı kim isledi?» (Who Done It) bóliminde waqıya sheshimin taptı. Jańadan kelgen ataqlılıǵınıń arqasında Hegmenshártnama talapları orınlanbasa serialdan ketetuǵının málimledi. CBS kanalı rolge basqa aktyor alınıwı múmkin degen mısh-mıshlar tarqatqanı menen, aqır sońında aktyor jeńiske eristi&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Echoes of who shot JR|date=2001-04-05|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1261931.stm|access-date=2010-08-31}}&lt;/ref&gt;. Ol sonday-aq 1980–1982-jılları «Knots Lending» (Knots Landing) spin-offınıń bes bóliminde kórindi. Qaharman 2012-jılǵı jańalanǵan serialdıń birinshi eki máwsiminde de payda boldı. Hegmen2012-jılı 23-noyabrde qaytıs boldı, sonnan keyin «Dallas» prodyuserleri Djey-Ar nıń ekinshi máwsimde óltiriletuǵının járiyaladı&lt;ref&gt;Funeral Episode Set for Larry Hagman's J.R. on 'Dallas' Season Two Hollywood.com, December 11, 2012&lt;/ref&gt;. «Ashıwlanǵan hám tez» (The Furious and the Fast) bólimi Djey-Ar nıń ólimin kórsetti.

Djey-Ar Yuing televidenie tariyxındaǵı eń ataqlı qaharmanlardıń biri esaplanadı. TV Guide jurnalı onı 2013-jılǵı «Barlıq waqıttaǵı eń jawız 60 qaharman» diziminde birinshi orınǵa qoydı. 2016-jılı Rolling Stone jurnalı onı «Barlıq waqıttaǵı eń ullı 40 tele zulım» diziminde 11-orınǵa ornalastırdı&lt;ref name=&quot;Rolling Stone&quot;&gt;{{Jurnal deregi |last=Collins |first=Sean T. |date=February 9, 2016 |title=40 Greatest TV Villains of All Time |url=https://www.rollingstone.com/tv/lists/40-greatest-tv-villains-of-all-time-20160209 |url-status=dead |magazine=[[Rolling Stone]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20170722205719/http://www.rollingstone.com/tv/lists/40-greatest-tv-villains-of-all-time-20160209 |archive-date=July 22, 2017 |access-date=April 29, 2016}}&lt;/ref&gt;. 2001-jılı Ullı Britaniyadaǵı Channel 4 sorawnamasında ol «Televideniedegi eń ullı 100 qaharman» diziminde 38-orındı iyeledi&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=http://www.channel4.com/entertainment/tv/microsites/G/greatest/tv_characters/results.html|bet=100 Greatest TV Characters|arxivurl=https://web.archive.org/web/20090531160558/http://www.channel4.com/entertainment/tv/microsites/G/greatest/tv_characters/results.html|arxivsáne=31 May 2009|baspaxana=[[Channel 4]]|qaralǵan sáne=26 May 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=http://www.itnsource.com/en/shotlist/ITVProgs/2001/05/05/Y22090001/|bet=100 Greatest ... (100 Greatest TV Characters (Part 1))|arxivurl=https://web.archive.org/web/20150221233837/http://www.itnsource.com/en/shotlist/ITVProgs/2001/05/05/Y22090001/|arxivsáne=21 February 2015|baspaxana=[[ITN Source]]|qaralǵan sáne=13 May 2019}}&lt;/ref&gt;.

== Qaharman ==
Djey-Ar serial qaharmanları menen tamashagóyler arasında «jaman adam» retinde ataqlı. Bizneste ol júdá qatal metodlardı qollanadı hám qarsılasların jeńiw ushın jiyi para beriw, shantaj etiw hám basqa da jasırın usıllarǵa súyenedi. Onıń baslı qarsılası — [[Kliff Barns]]. Kóp jaǵdayda ol tas júrek bolıp kórinedi hám óziniń jaman qásiyetlerin maqtanısh etedi. Degen menen túpnusqa serial barısında onıń shańaraǵına degen súyispenshiligin kórsetetuǵın, miyrimli hám de quramalı tárepleri de bayqaladı. Sońǵı máwsimde [[Bobbi Yuing|Bobbi]] menen mal aydap kiyatırǵanda zamannıń ózgeriwi tuwralı oy tolǵap, stress penen tereń oyǵa berilgen máwritleri kórsetiledi.

«JR» ataması «Gigant» (Giant – «Úlken») filmindegi Djett Rink qaharmanınıń qısqartılǵan atına húrmet retinde berilgen. Djett Rink — Djeyms Dinniń qaytıs bolar aldındaǵı sońǵı roli bolǵan qaharman. Neft magnatı X. L. Xant Yuing obrazına erkin ilham deregi bolǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=https://www.forbes.com/profile/hunt/?sh=554392d3275f|bet=Forbes Profile: The Hunt family|til=en|jumıs=[[Forbes]]|qaralǵan sáne=June 13, 2023}}&lt;/ref&gt;.

== Waqıyalar tarmaǵı ==

=== Túpnusqa serial ===
Djey-Ar Yuing [[Djok Yuing|Djon Ross «Djok» Yuing aǵa]] ([[Djim Devis (aktyor)|Djim Devis]]) penen [[Miss Elli Yuing|Eleanor «Miss Elli» Yuingtiń]] ([[Barbara Bel Geddes]], keyin qısqa waqıtta [[Donna Rid]]) tuńǵısh ulı boldı. Djey-Ar shańaraqtıń Sautfork ranchosında dúnyaǵa kelgen&lt;ref&gt;Dallas: The Early Years&lt;/ref&gt;. Onıń tuwılǵan jılı boyınsha qarama-qarsılıq bar: «Dallas: Dáslepki jıllar» (Dallas: The Early Years) filminde Miss Elli 1936-jılı Djey-Arǵa júkli ekenin aytadı, bul onıń tuwılǵan jılın 1936 yamasa 1937-jıl etip kórsetedi, al 2012-jılǵı dawamında Djey-Ar nıń qulpıtasında 1939-jıl kórsetilgen.

Djey-Ar nıń eki inisi bar: Geri (Ted Shekelford, keyin qısqa waqıt oynaǵan Devid Ekroyd) hám [[Bobbi Yuing|Bobbi]] ([[Patrik Daffi]]); sonday-aq [[Ekinshi jáhán urısı|Ekinshi jer júzilik urıs]] gezinde ákesiniń Margaret Xanter atlı áskeriy miyirbiyke menen baylanısınan tuwılǵan ógey inisi Rey Krebbs ([[Stiv Kanali]]) bar.

Bes jasınan baslap Djey-Ar ákesi Djoktıń miyrasxorı retinde tárbiyalandı. Djok júdá qatal hám de jawız usıl menen basqarǵan ǵárezsiz neft kompaniyası — «Yuing Oylda» onıń ornına otırıwı tiyis boldı. 1960-jılları Vetnam urısında qısqa waqıt xızmet etip úyine qaytqannan keyin, Djey-Ar «Yuing Oylda» uzaq jıllıq miynet jolın basladı. Onıń «Sautfork ranchosında» jumıs islewge qızıǵıwshılıǵı bolǵan joq, óytkeni ol negizinen anası Miss Ellidiń, sonday-aq inileri Bobbi menen Rey Krebbstiń menshigi esaplandı, biraq ol Sautforktı shańaraǵı qolında saqlap qalıwǵa qattı umtıldı. Geri kóbinese anasınıń tásirinde boldı hám Sautvortlar áwladınıń Sautforkta mal sharwashılıǵı menen shuǵıllanıw dástúrin dawam etti, al «Yuing Oylǵa» qızıqpadı. Ákeleri Djok sıyaqlı, Djey-Ar da Geridi hálsiz, Yuinglerge tán minezden jurday dep esapladı, hám de Geri ósip jetiliskennen keyin Djey-Ar nıń qorlawına qarsı tura almadı. Jasóspirim gezinde Geri 1960-jıllardıń basında bolajaq kelinshegi Velin Klements penen (Djoan Van Ark) tanıstı; olardıń qızı Lyusi ([[Sharlin Tilton]]) dúnyaǵa keletuǵın bolǵan soń olar úylendi. Djey-Ar Geridiń Velin sıyaqlı sociallıq statusı tómen adamǵa úyleniwin maqullamadı. Olardıń nekesi buzıla baslaǵanda, Geri Sautforktı taslap ketip, Velin menen Lyusidi úyde qaldırdı. Velin Lyusidi alıp ketiwge háreket etkende, Djey-Ar onı qaladan quwıp jiberip, Lyusidi qaytadan Sautforktaǵı Yuinglerdiń úyine alıp keldi. 1979-jılı Geri menen Velin Dallasta qayta qosılıp, qaytadan úylendi, biraq Sautforkta qayta turıwǵa háreket etiwdiń ornına, olar Kaliforniyadaǵı oydan shıǵarılǵan Nots Lending (Knots Landing) elatına kóship ketti.

Bobbi waqıtın Sautfork penen «Yuing Oyl» arasında ótkizetuǵın hám Djoktıń eń súyikli ulı edi. Bul Djey-Ar nı Djoktıń kewlinen shıǵıwǵa ózgeshe xoshametledi, biraq neft biznesindegi ayrıqsha jetiskenliklerine qaramastan, ol heshqashan Djoktıń Bobbige degen ózgeshe ıqlasın jeńe almadı. Bul olardıń arasında balalıqtan baslanǵan básekileslikti kúsheytti hám ol eseygen sayın dawam ete berdi, ásirese Bobbi Yuinglerdiń ata jawı esaplanatuǵın shańaraqtıń aǵzası [[Pem Yuing|Pamela Barnsqa]] ([[Viktoriya Principal|Viktoriya Prinsipal]], qısqa waqıt Margaret Maykls) úylengennen keyin. Ápsanaǵa aylanǵan Barns–Yuing kelispewshiligi 1930-jılları Djok penen Pemniń nızamlı ákesi Diggerdiń (Kinan Uinn, dáslebinde Devid Ueyn oynaǵan) arasında baslanǵan edi. Olardıń neft biznesindegi sherikligi Diggerdiń máskúnemligi menen ókpe-renishiniń kesirinen buzıldı. Usıǵan shekem Djok Diggerdiń súyiklisi [[Miss Elli Yuing|Eleanor Sautvortqa]] úylengen edi, bul olardıń qarım-qatnasına úlken jánjelge deyin-aq daq túsirgen edi. Keyin bul kelispewshilik onlaǵan jıllar boyı dawam etip, Djey-Ar menen Diggerdiń ulı [[Kliff Barns|Klifftiń]] ([[Ken Kercheval]]) arasındaǵı soqlıǵısıw menen dawam etti.

1971-jılı Djey-Ar burınǵı «Miss Texas» ataǵınıń iyesi [[Syu Ellen Yuing|Syu Ellen Shepardqa]] ([[Linda Grey]]) úylendi. Djey-Ar nıń aldı menen «Yuing Oyldı» birinshi orınǵa qoyıwı, keyin basqa hayallarǵa kewil bóliwi aqıbetinen olardıń nekesi barǵan sayın qıyın bola berdi. 1970-jıllardıń sońına qaray Syu Ellen máskúnemge aylandı. Olar 1981-jılı ajırasıp, 1982-jılı qayta úylendi de, 1988-jılı taǵı ajırastı. 1989-jılı Syu Ellen jańa súyiklisi Don Lokvud penen (Ien Maksheyn) birge [[London|Londonǵa]] kóship ketti; olar 1991-jılı shańaraq qurdı.

Serial barısında Djey-Ar nıń eki hayalı hám úsh balası boldı. Onıń tuńǵısh ulı [[Djeyms Bomont|Djeyms Richard Bomont]] ([[Sasha Mitchell]]) 1960-jılları ekran sırtında bolǵan Vanessa Bomont penen (Geyl Xannikatt) qarım-qatnasınıń nátiyjesinde dúnyaǵa kelgen, biraq bul tek 1989-jılı ǵana belgili boldı. Onıń ekinshi hám de eń súyikli ulı — 1979-jılı birinshi hayalı Syu Ellennen tuwılǵan Djon Ross Yuing III (Omri Kac). Úshinshi ulı ekinshi hayalı Kelliden ([[Keti Podevell|Keti Podvell]]) boldı hám ol 1991-jılı dúnyaǵa keldi, biraq Kelli Dallastan ketkennen keyin ǵana bosandı.

Djey-Ar dáslebinde óziniń qáyin sińlisi hám de burınǵı oynası Kristin Shepardtıń (Meri Krosbi) ulı Kristofer Yuingtiń (Djoshua Xarris, dáslebinde Erik Farlou) ákesi ózi dep oyladı, biraq keyin Djey-Ar nıń ákesi emes ekeni, shın ákesiniń Djeff Farradey ekeni anıqlandı. Kristoferdi Bobbi menen Pem asırap aldı. Sonıń menen bir qatarda, Djey-Ar nıń ekinshi hayalı Kelli menen nekesiz tuwılǵan ulı Djeyms oǵan kek qaytarıw ushın qolaylı waqıttı kútti. Djey-Ar Kellidi Sautforktan quwıp shıqqannan keyin, Kleyton Farloudıń ájapası Djessika Montfordtıń «Ueststar» (WestStar) akciyalarındaǵı dawıs beriw huqıqların ózine awdartıp alıw ushın sanatoriyaǵa jattı. Biraq oǵan belgisiz túrde Djeyms penen Kelli onıń advokatı Uolter Bermannan bosatıw hújjetlerin alıp úlgerdi. Djeyms ózin onıń advokatı retinde kórsetip, aqır sońında onı sol sanatoriyada qaldırdı. Keyin Kelli onı bosattı. Bul Djey-Ar ushın aqırında bárinen ayrılatuǵın jıldıń baslaması boldı.

Aldı menen ol «Yuing Oyldı» Kliffke joǵalttı, keyin kekshil Karter Makkey ([[Djordj Kennedi]]) onı «Uest Star Oyldan» (West Star Oil) jumıstan shıǵardı. Bunnan tısqarı, ol Sautforktaǵı baqlawdan ayrıldı hám Syu Ellen menen birge Evropaǵa ketken ulı onnıń menen qatnaspadı. Aqırında Djey-Ar nıń qolında tek Bobbi oǵan turıwǵa ruqsat bergen Sautforktaǵı bir bólme ǵana qaldı. Ózine-ózi qol jumsawdı oylaǵan qaharman jalǵız Sautforkta burbon butılkası menen oqlanǵan revolver uslap sandalıp júrdi. Keyin jin-peri ekeni belgili bolatuǵın Adam atlı maqluq (rolin Djoel Grey oynaǵan) Djey-Arǵa keledi, al Djey-Ar kórip turǵanına isene almaydı. Aq smoking kiygen Adam Djey-Ar ǵa óziniń «xojayını» onı unatatuǵının hám onı Jerge arnawlı jibergenin aytadı. «Bul ájayıp ómir» (It's a Wonderful Life) filminiń tarmaǵına uqsas túrde, Adam Djey-Ar nı eger ol dúnyaǵa kelmegende basqa adamlardıń ómiri qanday bolar edi degendi kórsetiw ushın sayaxatqa alıp shıǵadı.

Usı sayaxattan keyin Adam Djey-Ar nı ózin atıp óltiriwge kóndiriwge háreket etedi. Djey-Ar Adamǵa onıń kewlin tabıw ushın bunı islegisi kelmeytuǵının aytıp, onıń Aspannan kelgenine isenetuǵının bildiredi. Sonda Adam Djey-Ar dan ózin Aspannan jiberilgen dep nege oylaǵanın sorap, essiz kúle baslaydı da, óziniń haqıyqıy maqsetin ashadı. Djey-Ar qolında ele de burbon butılkası menen revolveri bar jaǵdayda jatatuǵın bólmesinde selk etip oyanadı. Ol bunıń tek qorqınıshlı tús bolǵanına jeńillep qaladı, biraq tap sol máwritte Adam qaytadan payda boladı, usı ret qızıl kostyum kiyip, jatatuǵın bólmedegi aynadan kórinedi. Adam Djey-Ar nıń ózin atıp óltiriwin qáleydi hám oǵan házirgi ómiriniń qanday jaǵdayǵa túskenin, sonday-aq hámmesine olsız jaqsıraq bolatuǵının eske saladı. Djey-Ar usıǵan kóniwge tayar sıyaqlı kórinedi.

Usı waqıtta Bobbi Sautforkqqa túnde qaytıp kelgen edi. Djey-Ar onıń kólik penen kelgenin de, úyge kirgenin de esitpeydi, óytkeni onıń bar názeri aynadaǵı Adamǵa awǵan edi. Ol quraldı áste basına kóterip, atqıshtı tartadı, al ashıwlanǵan Adamnıń kózleri qızıl reńge janıp, aqırı: «Isle bunı!» dep baqıradı. Bobbi mıltıq dawısın esitip, ekinshi qabattaǵı Djey-Ar nıń jatatuǵın bólmesine qaray juwıradı. Qapınıń aldına jetkende ol bólmeniń ishine qarap, kórgeninen shorshıp ketip: «Qudayım-ay!» dep baqıradı. Djey-Ar nıń táǵdiri ashıq kórsetilmeydi. «Konundrum» («Conundrum» — «Sheshilmeytuǵın jumbaq») atlı finallıq intriga tek 1996-jılı shıqqan birinshi «Dallas: Djey-Ar nıń qaytıwı» (Dallas: J.R. Returns) telefilmi arqalı ǵana sheshildi. Filmniń basında Djey-Ar nıń shın mánisinde ózin atpaǵanı, onıń ornına ózine kóringen jin Adam turǵan aynaǵa oq atqanı belgili boladı. 2012-jılǵı jańalanǵan serial bul telefilmniń tarmaǵın dawam etpeydi, biraq Djey-Ar nıń ele tiri ekenin kórsetedi. «Dallas» serialındaǵı rásmiy Facebook betine sáykes, Djey-Ar haqıyqatında da aynaǵa oq atqan, biraq telefilmdegi sıyaqlı Evropaǵa ketip qalmaǵan.

=== ''Dallas'' (2012) ===
Dj.R. serialdıń 2012-jılǵı qayta janlandırılǵan versiyasına qaytadı, onda tiykarǵı itibar Dj.R.-nıń ulı Djon Ross Yuing III penen Bobbidiń asırap alǵan ulı Kristofer Yuingke baǵdarlanadı. Dj.R.-nıń quwanıshına baylanıslı, Djon Ross onıń aynımaǵan kóshirmesine aylanǵan, óytkeni ol neftke, aqshaǵa hám biylikke kóbirek kewil bóledi. Serial baslanǵan gezde Dj.R. sońǵı birneshe jılın qariyalar úyinde ótkizip júrgen boladı, sozılmalı depressiyadan azap shegedi hám Bobbi kelip turǵanına qaramastan sóylemeydi. Televiziyalıq eki filmdegi barlıq waqıyalar itibarǵa alınbaydı.

Bobbi Dj.R.-ǵa kelip, «Yuing Oyl» menen Sautfork ushın bolǵan barlıq daw-jánjelleri ózin unatpaytuǵın adamǵa aylandırǵanın hám Kristofer menen Djon Rosstıń háwes etetuǵınday shańaraǵı bolıp, ózleri sıyaqlı mudamı dawlaspawın qáleytuǵının aytadı. Keyin Djon Ross Bobbidiń usınısı menen oǵan keledi de, Bobbidiń Sautforktı satıwdı jobalastırıp atırǵanın hám satıwdan túsken aqshanı Kristoferdiń jańa energiya joybarın qarjılandırıw ushın bergisi keletuǵının aytadı. Djon Ross sonday-aq Dj.R.-ǵa Sautforktıń astınan 2 milliard barrel neft qorı tabılǵanın, biraq Bobbidiń burǵılaw jumısların toqtatqanın xabarlaydı. Dj.R. aqırı esin jıynap, ulına ranchoda neft burǵılawǵa tosqınlıq keltiriw háreketleri menen gúresiwge járdemlesedi hám Djon Rossqa Bobbidiń bárqulla axmaq bolǵanın aytadı. Ol Dj.R.-nıń eski dostınıń qızı Marta del Sol menen birge jumıs islep júrgenin anıqlaydı, al Marta millionlaǵan akr jerdiń iyesi. Sırttan qaraǵanda Marta Bobbige sheriklik usınıp júrgendey kórinedi, biraq shın mánisinde barlıq jipti tartıp otırǵan Dj.R. boladı; Bobbi Sautforktı Martanıń tábiyattı qorǵaw qorına tapsırǵan gezde, ol is júzinde Dj.R.-nıń qolına ótedi. Djon Ross ta shın mánisinde Marta menen birge jumıs isleydi, al Dj.R. olardı birge kórse de, usıǵan itibar bermeytuǵınday boladı. Dj.R. shańaraq jıynalısına kelip (ózin mayıp etip kórsetiw ushın júrip-turıwǵa arnalǵan tirek quralın paydalanıp), Bobbi menen Syu Ellennen burınǵı háreketleri ushın keshirim sorap, bárin hayran qaldıradı. Keyin ol Meksikaǵa barıp, Martanıń ákesi Karlos del Sol menen ushırasadı, biraq ol heshqanday kelisim tuwralı bilmeydi. Sonnan keyin ol qızın tanıstıradı, biraq ol Dj.R. Marta dep biletuǵın hayal bolmay shıǵadı. Aldanǵanın túsingen Dj.R. del Solge qáteleskenin aytıp, Marta onıń ulı menen tanısıwı kerek ekenin ashıwlanıp jetkizedi, óytkeni «ol ákesine qattı tartqan».

Dj.R. aqırında Sautforktı Bobbiden tartıp alıwǵa erisedi hám waqıt joǵaltpay Sautforkta neft burǵılawdı baslaydı. Ol sonday-aq Djon Rosstı sheriklikten shıǵarıp taslaydı. Biraq ol ulına óziniń iskerlik joybarların basqarıw ushın isenim xat beredi. Dj.R. menen Djon Rosstıń venesuelalı investorı Visente Kano qarız qaytarılmaǵan gezde Yuinglerge qarsı kúsh qollana baslaǵan soń, Dj.R. Sautforktıń menshik huqıqın Bobbige qaytarıwǵa májbúr boladı. Dj.R. menen Djon Ross jınayıy juwapkershilikten bosatılıp, Kanoǵa qarsı moyınlaw hújjetlerine qol qoyadı, al Kano túrmege qamaladı. Bobbi Dj.R.-nıń moyınlaw xatınıń kóshirmesin saqlap qalıp, eger ol taǵı da jaman hiyle qollansa, onı túrmege otırǵızatuǵının eskertedi. Djon Rosstıń atastırılǵan qızı Elena Ramos Djon Rosstıń astırtın jobadaǵı rolin anıqlaydı, onıń menen ayrılısıp, Kristoferge qayta keledi. Birinshi máwsim Djon Ross penen Dj.R.-nıń Bobbige, Kristoferge hám qayta qosılǵanday kórinetuǵın Elenaǵa qarsı kúsh biriktiriwi menen tamamlanadı.

Ekinshi máwsimniń basında Dj.R. Djon Rossqa biznes penen jaman hiylelerdi úyretip júredi hám olar «Yuing Enerdjiz» kompaniyasın baqlawǵa alıwdı jobalastıradı. Dj.R. sonday-aq óziniń eski qarsılası Kliff Barns penen onıń qızı Pamela Rebekka Barnsqa qarsı háreket etedi. Pamela Kristoferden egiz bala kóterip júrgenine qaramastan, Djon Ross penen oynas boladı. Bobbi Xarris Raylendti qulatıwǵa járdemlesiw ushın Dj.R.-dan járdem soraydı, óytkeni Raylend Bobbidiń ógey qızı Emmanı urlap áketip, Bobbidiń hayalı Ennge qızı óldi dep isendirgeni anıqlanadı. Dj.R. Bobbige Raylendti shártli túrde jeńetuǵının aytadı. «Qáhárlı hám tez» epizodında Dj.R. Djon Ross penen telefon arqalı sóylesip, Kliff Barns penen Xarris Raylendti jeńiwge hám Djon Rosstıń «Yuing Enerdjizdi» baqlawına járdemlesetuǵın «ullı joba» tuwralı aytadı. Ol bul joba óziniń «eń jaqsı dóretpesi» bolatuǵının aytqan waqıtta, bólmege birew kirip kelip, eki ret oq atıp, onı óltiredi.

Dj.R.-nı eske alıw ilajı Dallas Neft Klubında ótkerildi, oǵan onıń ótken ómirinen kóplegen tanıs qonaqlar qatnastı. Qonaqlarǵa Dj.R.-nıń súyikli suwsını — burbon menen suw usınıldı. Qatnasıwshılar arasında Dj.R.-nıń ógey tuwısqanı Rey Krebbs, jiyeni Lyusi Yuing, inileri Geri Yuing penen [[Bobbi Yuing]], burınǵı hayalları [[Syu Ellen Yuing]] hám Kelli Xarper Yuing, burınǵı oynası Mendi Uinger, asırap alǵan jiyeni Kristofer Yuing, Elena Ramos penen onıń ájaǵası Dryu Ramos, sonday-aq Dj.R.-nıń ulı Djon Ross Yuing III boldı. Basqa belgili qonaqlardıń qatarında Dallas qalasınıń meri Mayk Roulings, «Dallas Maveriks» klubınıń iyesi Mark Kyuban hám «Dallas Kovboys» klubınıń iyesi Djerri Djons boldı. Dj.R.-nıń jerlew ilajı Sautfork ranchosındaǵı shańaraqlıq qoyımshılıqta ótkerildi. Rey, Lyusi, Geri, Kristofer, Elena, Syu Ellen hám Bobbi shıǵıp sóyledi. Dj.R. Djok hám Miss Ellidiń qábirleriniń qasına jerlendi. Jerlew ilajında Syu Ellen Dj.R.-nıń óltiriler aldında ózine jazǵan xatın oqıp berdi, onda ol taǵı bir imkaniyat alǵısı keletuǵının jazǵan edi. Syu Ellen Dj.R.-nı «ómirimdegi eń úlken muhabbat» dep atadı. Dj.R. urıs veteranı bolǵanlıqtan, onıń tabıtı AQSHtıń juldızlı ala bayraǵı menen jabılıp, keyin Djon Rossqa tapsırıldı.

Jerlew ilajınıń sońında Dj.R.-nıń jeke tergewshisi Bam Djons qábir basına keledi. Sautforktaǵı keńsede Bam Bobbige, Djon Rossqa hám Kristoferge Dj.R.-nıń [[Abu Dabi|Abu-Dabide]] neft jallaw huqıqların satıp alıw boyınsha kelisimdi tamamlap júrgenin, biraq onıń Abu-Dabide bolıwınıń haqıyqıy sebebi sońǵı birneshe ay dawamında Kristoferdiń asırap alǵan anası hám de Bobbidiń burınǵı hayalı [[Pem Yuing|Pamela Barns Yuingti]] izlew menen baylanıslı bolǵanın aytadı. Bam Kristoferge Pemdi tabıwdıń nege zárúr ekenin túsindiretuǵın hújjetlerdi beredi. Bam sonday-aq Dj.R.-nıń Xarris Raylendti qulatıw ushın Nuevo-Laredoda bolǵanın hám bódene awlaw waqıyasın maska retinde paydalanǵanın anıqlaydı. Djon Ross ákesiniń óliminiń artında Raylend tur dep boljaydı, biraq Bam Dj.R.-nı tosınnan qaraqshı óltirgenin aytadı. Djon Rossqa ishinde tapansha menen Dj.R.-nıń xatı bar qutı beriledi. Xatta Dj.R. Djon Rossqa endi ózi ólgennen keyin [[Kliff Barns]] penen Raylendtiń Yuinglerdi qulatıw ushın kúsh biriktiretuǵının jazadı. Sonday-aq xatta Djon Ross qutınıń ishindegini «olar bizden tartıp alǵısı kelgen nárseni ózlerinen tartıp alıw ushın» paydalanıwı kerek ekeni hám sonnan keyin «Bobbi ne islew kerek ekenin biledi» dep jazılǵan. Dj.R. xatın Djon Rossqa onıń «basınan ayaǵına deyin» Dj.R.-nıń ulı ekenin umıtpawın aytıp juwmaqlaydı. Bam Bobbige de xat beredi. Bobbi xattı oqıydı, biraq onıń mazmunın ashpaydı hám házirshe bul tek ózi menen Dj.R.-nıń arasındaǵı másele ekenin Djon Ross penen Kristoferge aytadı. Bobbi menen Bam keńseniń sırtında sóylesedi. Bobbi Bamǵa jurttıń hámmesi Dj.R.-nı qaraqshı óltirdi dep iseniwi ushın kerek adamlardıń hámmesine aqsha beriwdi tapsıradı hám waqıtı kelgende Yuingler bul máseleni shańaraǵı bolıp sheshetuǵının aytadı. Bobbi Dj.R.-nıń jatatuǵın bólmesine barıp, onıń ataqlı burbonınan ishedi. Dj.R.-menen sóylesip turǵanday elesletken Bobbi onıń sońǵı bir kozır qaldırǵanın hám onıń jaqsı joba bolǵanın aytadı. Bobbi Dj.R.-nı jaqsı kóretuǵının aytıp, jılap jiberedi. Bobbi, Djon Ross hám Kristofer joba boyınsha birge jumıs islewdi dawam etedi hám Pemdi tabıwdıń qanshelli zárúr ekenin túsinedi, óytkeni ol Ketrin hám Kliff penen birge «Barns Global» akciyalarınıń úshten bir bólegine iyelik etedi. Ketrin qaytıs bolǵanlıqtan, akciyalarǵa iyelik etetuǵın jalǵız adam Pem bolıp qaladı. Onıń 1989-jılı kúyewi menen birge Abu-Dabige barǵanı aytıladı. Aqırında Bobbi Dj.R.-nıń úlken jobası Kliffti óz ólimi ushın «qábirdiń ar jaǵınan» ayıplı etip kórsetiw bolǵanın ashadı. Ol Dj.R.-nıń jazılmaytuǵın rak aqıbetinen ómiriniń sanawlı kúnleri qalǵanın bilgenin hám Bamǵa Klifftiń tapanshasın urlatqanın aytadı. Dj.R. Klifftiń jıl sayın Meksikanıń Nuevo-Laredo qalasına balıq awlaw jarısına qatnasıw ushın baratuǵınlıǵın biletuǵın edi. Dj.R. Bamǵa sol jerde onıń menen ushırasıp, ózin óltiriwdi shólkemlestirgen. Onıń jobası boyınsha Yuingler shańaraǵı Klifftiń kóligine hám banktegi seyf ishine tapanshanı hám Dj.R.-nıń belgili belbew qayısın qoyıwı tiyis edi.

== Qayta ushırasıw filmleri ==
Teleserial tamamlanǵannan keyin 1990-jılları «Dallas» serialına arnalǵan, yaǵnıy Dallastıń logikalıq dawamı retinde eki televiziyalıq qayta ushırasıw filmi túsirildi. Bul filmler sol waqıtta «Dallas» waqıyasın dawam etkeni menen, keyin 2012-jılǵı «Dallas» serialınıń qayta jańalanǵan versiyası shıqqanda syujetlik baylanıslılıqtı saqlaw maqsetinde rásmiy xronologiyadan alınıp taslandı. Birinshi qayta ushırasıw filminde, «Dallas: Dj.R.-nıń qaytıwı» (1996), Dj.R. aldındaǵı aynanı atıp, birneshe jılǵa Evropaǵa ketip qalǵanı belgili boladı. Ol keyin qaytıp, óz imperiyasın qaytarıp alıwǵa háreket etedi hám belgili bir dárejede tabısqa erisedi: Kliff Barnstı «Yuing Oyl» kompaniyasınan ıǵıstırıp shıǵarıp, kompaniyanı Bobbige qaytaradı. Sonday-aq Dj.R. «Uest Star Oyl» kompaniyasınıń direktorlar keńesiniń baslıǵı bolıp saylanadı, bul jetiskenlikke erisiw ushın ol shama menen on bes jıl gúresken edi&lt;ref&gt;{{Cite news|title=So 'Dallas' Is Finally Over. Or Is It?|work=[[The New York Times]]|date=1991-05-06|url=https://www.nytimes.com/1991/05/06/arts/so-dallas-is-finally-over-or-is-it.html|access-date=2010-08-31|first=Bill|last=Carter}}&lt;/ref&gt;. Ekinshi qayta ushırasıw filmi — «Dallas: Yuingler urısı» (1998) filminde Dj.R. «Uest Stardıń» bas atqarıwshı direktorı retinde «Yuing Oyl menen» birigiwdi kúsh penen ámelge asırıwǵa háreket etedi, biraq sátsizlikke ushıraydı. Degen menen ol Karter Makkeyden 50 million dollar aldap alıw arqalı jubanısh sezedi&lt;ref&gt;{{Cite news|title=J.R. Reprises That Ol' 'Dallas' Malice|work=[[Daily News (New York)|Daily News]]|date=1996-11-14|url=http://www.nydailynews.com/archives/entertainment/1996/11/14/1996-11-14_j_r__reprises_that_ol___dall.html|access-date=2010-08-31}}&lt;/ref&gt;.

== Kólikler ==
Dáslebinde Dj.R. jasıl reńli 1978-jılǵı Mercedes-Benz 280SE avtomobilin aydadı, keyin onı 1979-jılǵı Reseda Green reńli Mercedes-Benz 450SEL ge almastırdı. 1981-jılı ol jańartılǵan W126 380SEL modelin júrgizdi, ol da Reseda Green reńli edi. 1983-jılı hayalı Syu Ellen Sautforkqa kirer jolınıń sońında usı kólikti apatqa ushıratqannan keyin, Dj.R. onı taǵı bir 1983-jılǵı Mercedes-Benz 380SEL mashinası menen almastırdı. 1984-jılı Mercedes-Benz óziniń tiykarǵı S-Class modelin 500SEL versiyasına almastırǵanda, Dj.R. 380SEL ornına usı modeldi satıp aldı. 1986-jılǵı máwsimniń basında Dj.R. jańartılǵan W126 560SEL kóligin aydadı, biraq kóp ótpey onı Cadillac Allanté kabrioleti menen almastırdı hám bul kólikti 1987-jıldan 1991-jılǵa deyin paydalandı. 1991-jılı serialdıń tiykarǵı kórsetiliwi tamamlanǵanda, Dj.R. Lincoln Mark VII kóligin aydap júrdi. Dj.R.-nıń ákesi Djok serialdıń 1978-jıldıń basında Lincoln Mark V modeliniń erterektegi áwladın paydalanǵan edi.

«Dj.R. -nıń qaytıwı» filminde Dj.R. filmniń birinshi bóliminde taǵı da 500SEL mashinasın aydaydı. Biraq bul kólik tolıǵı menen jaramsız jaǵdayǵa túsip, onıń ornına gúmis túsli 1996-jılǵı Mercedes-Benz W140 S420 sedanı keledi. «Yuingler urısı» filminde Dj.R. gúmis reńli 1998-jılǵı SL500 Roadster kóligin aydaydı.

Dj.R.-nıń barlıq kóliklerinde jeke nomer retinde «EWING 3» jazıwı boldı.

== Miyrası ==

* 1999-jılı TV Guide jurnalı onı «Barlıq waqıttaǵı eń ullı 50 televidenie qaharmanı» diziminde 11-orınǵa ornalastırdı&lt;ref&gt;{{Cite book|title=TV Guide Book of Lists|url=https://archive.org/details/tvguidebookoflis0000unse|year=2007|publisher=Running Press|location=Philadelphia|isbn=978-0-7624-3007-9|oclc=148914467|page=[https://archive.org/details/tvguidebookoflis0000unse/page/190 190]}}&lt;/ref&gt;. Al 2013-jılı jańartılǵan dizimde ol 1-orınǵa kóterildi&lt;ref&gt;Bretts, Bruce; Roush, Matt; (March 25, 2013). &quot;Baddies to the Bone: The 60 nastiest villains of all time&quot;. TV Guide. pp. 14–15.&lt;/ref&gt;.
* Wizard jurnalı onı barlıq waqıttaǵı eń ullı jawız qaharmanlardıń ishinde 69-orınǵa qoydı, al Yahoo! Voices saytınıń «Televideniedegi eń jaqsı jawızlar: eń jaqsı onlıq» dizimi onı birinshi orınǵa jaylastırdı.
* WWE shólkeminiń kásiplik palwanı Djon «Bredshou» Leyfild óziniń APA-dan keyingi jaǵımsız qaharman obrazın Yuingtiń obrazına tiykarlap islegen.
* Rep atqarıwshısı Ser Miks-a-lot «Posse on Broadway» qosıǵında ózin Dj.R.-menen salıstırıp: «Men — adamlar jek kórsede jaqsı kóretuǵın adamman. Men Sietldiń Dj.R. Yuingimen» dep aytqan.

== Derekler ==

[[Kategoriya:Dallas (teleserial)]]</text>
      <sha1>1qtad8ifh0yabyorxjt4ezgae1o8rjm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>232685</id>
      <parentid>232684</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:45:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>232685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30404" sha1="7mjtddw8l5nnzxje2jm97alpsxqrcc6" xml:space="preserve">
'''Djon Ross Yuing kishi''' (Djey-Ar, sonday-aq J.R. atı menen belgili) — amerikalı «&lt;nowiki/&gt;[[Dallas (teleserial)|Dallas]]&lt;nowiki/&gt;» teleserialındaǵı hám onıń dawamları menen spin-offlarındaǵı, sonıń ishinde dawam etiwshi serialdaǵı (2012–2014) oydan shıǵarılǵan qaharman. Qaharmandı 1978-jılı serialdıń birinshi bóliminen baslap 2012-jıldıń sońına deyin qaytıs bolǵanǵa shekem [[Larri Hegmen]] oynadı; Hegman túpnusqa serialdıń barlıq 357 bóliminde kóringen jalǵız aktyor boldı&lt;ref&gt;O'Carroll, Lisa (2011-10-15). &quot;Larry Hagman diagnosed with cancer&quot;. The Guardian. London.&lt;/ref&gt;. Serialdıń eń ataqlı qaharmanı retinde Djey-Ar kóplegen iri waqıyalardıń ortasında boldı. Ol óz qarsılaslarınıń baylıǵın tartıp alıw ushın mudamı hiylekerlik isleytuǵın, ashkóz, ózimshil, manipulyativ hám de morallıq principlerden jurday, psixopatiyalıq beyimliligi bar neft magnatı retinde súwretlenedi&lt;ref&gt;Patrick, Christopher J. (2007). Handbook of Psychopathy, Guilford Pubn., New York&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jacobs, David (1990-04-15). &quot;TV VIEW; When the Rich And the Powerful Were Riding High&quot;. The New York Times. Retrieved 2010-08-31.&lt;/ref&gt;. PBS kanalınıń «Televidenie jetekshileri» baǵdarlamasında HegmenDjey-Ar obrazın rawajlandırıwǵa «Juldız shańı» (Stardust) filmindegi uqsas rol tásir etkenin hám burınǵı qatal baslıqlarınıń biri de ilham bergenin atap ótken&lt;ref&gt;{{Cite episode |title=Primetime Soaps |series=Pioneers of Television |network=[[PBS]] |date=January 22, 2013 |season=3 |number=2}}&lt;/ref&gt;.

Dáslebinde serialdıń tiykarǵı itibarı jawlasqan shańaraqlarǵa awdarılıp, Djey-Ar tek qosımsha qaharman bolǵanı menen, onıń ataqlılıǵı ádewir ósip, prodyuserler onıń serialdıń baslı juldızına aylanǵanın moyınladı. 1980-jılı joqarı reyting jıynaǵan eki bólim sol jılı mádeniy qubılısqa aylanǵan «Djey-Ar nı kim attı?» (Who shot J.R.?) waqıyasınıń bir bólimi boldı&lt;ref&gt;{{Cite news|title=TELEVISION; When J.R. Was Shot The Cliffhanger Was Born|work=[[The New York Times]]|date=1995-05-07|url=https://www.nytimes.com/1995/05/07/arts/television-when-j-r-was-shot-the-cliffhanger-was-born.html|access-date=2010-08-31|first=Andy|last=Meisler}}&lt;/ref&gt;. «Bólingen úy» (A House Divided) bóliminde tamashagóyler Djey-Ar nıń belgisiz birew tárepinen atılǵanın kórdi.

Bul intrigalı juwmaqlanıw martta kórsetilgennen keyin tamashagóyler noyabr ayına deyin kútiwge májbúr boldı. «Bunı kim isledi?» (Who Done It) bóliminde waqıya sheshimin taptı. Jańadan kelgen ataqlılıǵınıń arqasında Hegmenshártnama talapları orınlanbasa serialdan ketetuǵının málimledi. CBS kanalı rolge basqa aktyor alınıwı múmkin degen mısh-mıshlar tarqatqanı menen, aqır sońında aktyor jeńiske eristi&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Echoes of who shot JR|date=2001-04-05|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1261931.stm|access-date=2010-08-31}}&lt;/ref&gt;. Ol sonday-aq 1980–1982-jılları «Knots Lending» (Knots Landing) spin-offınıń bes bóliminde kórindi. Qaharman 2012-jılǵı jańalanǵan serialdıń birinshi eki máwsiminde de payda boldı. Hegmen2012-jılı 23-noyabrde qaytıs boldı, sonnan keyin «Dallas» prodyuserleri Djey-Ar nıń ekinshi máwsimde óltiriletuǵının járiyaladı&lt;ref&gt;Funeral Episode Set for Larry Hagman's J.R. on 'Dallas' Season Two Hollywood.com, December 11, 2012&lt;/ref&gt;. «Ashıwlanǵan hám tez» (The Furious and the Fast) bólimi Djey-Ar nıń ólimin kórsetti.

Djey-Ar Yuing televidenie tariyxındaǵı eń ataqlı qaharmanlardıń biri esaplanadı. TV Guide jurnalı onı 2013-jılǵı «Barlıq waqıttaǵı eń jawız 60 qaharman» diziminde birinshi orınǵa qoydı. 2016-jılı Rolling Stone jurnalı onı «Barlıq waqıttaǵı eń ullı 40 tele zulım» diziminde 11-orınǵa ornalastırdı&lt;ref name=&quot;Rolling Stone&quot;&gt;{{Jurnal deregi |last=Collins |first=Sean T. |date=February 9, 2016 |title=40 Greatest TV Villains of All Time |url=https://www.rollingstone.com/tv/lists/40-greatest-tv-villains-of-all-time-20160209 |url-status=dead |magazine=[[Rolling Stone]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20170722205719/http://www.rollingstone.com/tv/lists/40-greatest-tv-villains-of-all-time-20160209 |archive-date=July 22, 2017 |access-date=April 29, 2016}}&lt;/ref&gt;. 2001-jılı Ullı Britaniyadaǵı Channel 4 sorawnamasında ol «Televideniedegi eń ullı 100 qaharman» diziminde 38-orındı iyeledi&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=http://www.channel4.com/entertainment/tv/microsites/G/greatest/tv_characters/results.html|bet=100 Greatest TV Characters|arxivurl=https://web.archive.org/web/20090531160558/http://www.channel4.com/entertainment/tv/microsites/G/greatest/tv_characters/results.html|arxivsáne=31 May 2009|baspaxana=[[Channel 4]]|qaralǵan sáne=26 May 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=http://www.itnsource.com/en/shotlist/ITVProgs/2001/05/05/Y22090001/|bet=100 Greatest ... (100 Greatest TV Characters (Part 1))|arxivurl=https://web.archive.org/web/20150221233837/http://www.itnsource.com/en/shotlist/ITVProgs/2001/05/05/Y22090001/|arxivsáne=21 February 2015|baspaxana=[[ITN Source]]|qaralǵan sáne=13 May 2019}}&lt;/ref&gt;.

== Qaharman ==
Djey-Ar serial qaharmanları menen tamashagóyler arasında «jaman adam» retinde ataqlı. Bizneste ol júdá qatal metodlardı qollanadı hám qarsılasların jeńiw ushın jiyi para beriw, shantaj etiw hám basqa da jasırın usıllarǵa súyenedi. Onıń baslı qarsılası — [[Kliff Barns]]. Kóp jaǵdayda ol tas júrek bolıp kórinedi hám óziniń jaman qásiyetlerin maqtanısh etedi. Degen menen túpnusqa serial barısında onıń shańaraǵına degen súyispenshiligin kórsetetuǵın, miyrimli hám de quramalı tárepleri de bayqaladı. Sońǵı máwsimde [[Bobbi Yuing|Bobbi]] menen mal aydap kiyatırǵanda zamannıń ózgeriwi tuwralı oy tolǵap, stress penen tereń oyǵa berilgen máwritleri kórsetiledi.

«JR» ataması «Gigant» (Giant – «Úlken») filmindegi Djett Rink qaharmanınıń qısqartılǵan atına húrmet retinde berilgen. Djett Rink — Djeyms Dinniń qaytıs bolar aldındaǵı sońǵı roli bolǵan qaharman. Neft magnatı X. L. Xant Yuing obrazına erkin ilham deregi bolǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=https://www.forbes.com/profile/hunt/?sh=554392d3275f|bet=Forbes Profile: The Hunt family|til=en|jumıs=[[Forbes]]|qaralǵan sáne=June 13, 2023}}&lt;/ref&gt;.

== Waqıyalar tarmaǵı ==

=== Túpnusqa serial ===
Djey-Ar Yuing [[Djok Yuing|Djon Ross «Djok» Yuing aǵa]] ([[Djim Devis (aktyor)|Djim Devis]]) penen [[Miss Elli Yuing|Eleanor «Miss Elli» Yuingtiń]] ([[Barbara Bel Geddes]], keyin qısqa waqıtta [[Donna Rid]]) tuńǵısh ulı boldı. Djey-Ar shańaraqtıń Sautfork ranchosında dúnyaǵa kelgen&lt;ref&gt;Dallas: The Early Years&lt;/ref&gt;. Onıń tuwılǵan jılı boyınsha qarama-qarsılıq bar: «Dallas: Dáslepki jıllar» (Dallas: The Early Years) filminde Miss Elli 1936-jılı Djey-Arǵa júkli ekenin aytadı, bul onıń tuwılǵan jılın 1936 yamasa 1937-jıl etip kórsetedi, al 2012-jılǵı dawamında Djey-Ar nıń qulpıtasında 1939-jıl kórsetilgen.

Djey-Ar nıń eki inisi bar: Geri (Ted Shekelford, keyin qısqa waqıt oynaǵan Devid Ekroyd) hám [[Bobbi Yuing|Bobbi]] ([[Patrik Daffi]]); sonday-aq [[Ekinshi jáhán urısı|Ekinshi jer júzilik urıs]] gezinde ákesiniń Margaret Xanter atlı áskeriy miyirbiyke menen baylanısınan tuwılǵan ógey inisi Rey Krebbs ([[Stiv Kanali]]) bar.

Bes jasınan baslap Djey-Ar ákesi Djoktıń miyrasxorı retinde tárbiyalandı. Djok júdá qatal hám de jawız usıl menen basqarǵan ǵárezsiz neft kompaniyası — «Yuing Oylda» onıń ornına otırıwı tiyis boldı. 1960-jılları Vetnam urısında qısqa waqıt xızmet etip úyine qaytqannan keyin, Djey-Ar «Yuing Oylda» uzaq jıllıq miynet jolın basladı. Onıń «Sautfork ranchosında» jumıs islewge qızıǵıwshılıǵı bolǵan joq, óytkeni ol negizinen anası Miss Ellidiń, sonday-aq inileri Bobbi menen Rey Krebbstiń menshigi esaplandı, biraq ol Sautforktı shańaraǵı qolında saqlap qalıwǵa qattı umtıldı. Geri kóbinese anasınıń tásirinde boldı hám Sautvortlar áwladınıń Sautforkta mal sharwashılıǵı menen shuǵıllanıw dástúrin dawam etti, al «Yuing Oylǵa» qızıqpadı. Ákeleri Djok sıyaqlı, Djey-Ar da Geridi hálsiz, Yuinglerge tán minezden jurday dep esapladı, hám de Geri ósip jetiliskennen keyin Djey-Ar nıń qorlawına qarsı tura almadı. Jasóspirim gezinde Geri 1960-jıllardıń basında bolajaq kelinshegi Velin Klements penen (Djoan Van Ark) tanıstı; olardıń qızı Lyusi ([[Sharlin Tilton]]) dúnyaǵa keletuǵın bolǵan soń olar úylendi. Djey-Ar Geridiń Velin sıyaqlı sociallıq statusı tómen adamǵa úyleniwin maqullamadı. Olardıń nekesi buzıla baslaǵanda, Geri Sautforktı taslap ketip, Velin menen Lyusidi úyde qaldırdı. Velin Lyusidi alıp ketiwge háreket etkende, Djey-Ar onı qaladan quwıp jiberip, Lyusidi qaytadan Sautforktaǵı Yuinglerdiń úyine alıp keldi. 1979-jılı Geri menen Velin Dallasta qayta qosılıp, qaytadan úylendi, biraq Sautforkta qayta turıwǵa háreket etiwdiń ornına, olar Kaliforniyadaǵı oydan shıǵarılǵan Nots Lending (Knots Landing) elatına kóship ketti.

Bobbi waqıtın Sautfork penen «Yuing Oyl» arasında ótkizetuǵın hám Djoktıń eń súyikli ulı edi. Bul Djey-Ar nı Djoktıń kewlinen shıǵıwǵa ózgeshe xoshametledi, biraq neft biznesindegi ayrıqsha jetiskenliklerine qaramastan, ol heshqashan Djoktıń Bobbige degen ózgeshe ıqlasın jeńe almadı. Bul olardıń arasında balalıqtan baslanǵan básekileslikti kúsheytti hám ol eseygen sayın dawam ete berdi, ásirese Bobbi Yuinglerdiń ata jawı esaplanatuǵın shańaraqtıń aǵzası [[Pem Yuing|Pamela Barnsqa]] ([[Viktoriya Principal|Viktoriya Prinsipal]], qısqa waqıt Margaret Maykls) úylengennen keyin. Ápsanaǵa aylanǵan Barns–Yuing kelispewshiligi 1930-jılları Djok penen Pemniń nızamlı ákesi Diggerdiń (Kinan Uinn, dáslebinde Devid Ueyn oynaǵan) arasında baslanǵan edi. Olardıń neft biznesindegi sherikligi Diggerdiń máskúnemligi menen ókpe-renishiniń kesirinen buzıldı. Usıǵan shekem Djok Diggerdiń súyiklisi [[Miss Elli Yuing|Eleanor Sautvortqa]] úylengen edi, bul olardıń qarım-qatnasına úlken jánjelge deyin-aq daq túsirgen edi. Keyin bul kelispewshilik onlaǵan jıllar boyı dawam etip, Djey-Ar menen Diggerdiń ulı [[Kliff Barns|Klifftiń]] ([[Ken Kercheval]]) arasındaǵı soqlıǵısıw menen dawam etti.

1971-jılı Djey-Ar burınǵı «Miss Texas» ataǵınıń iyesi [[Syu Ellen Yuing|Syu Ellen Shepardqa]] ([[Linda Grey]]) úylendi. Djey-Ar nıń aldı menen «Yuing Oyldı» birinshi orınǵa qoyıwı, keyin basqa hayallarǵa kewil bóliwi aqıbetinen olardıń nekesi barǵan sayın qıyın bola berdi. 1970-jıllardıń sońına qaray Syu Ellen máskúnemge aylandı. Olar 1981-jılı ajırasıp, 1982-jılı qayta úylendi de, 1988-jılı taǵı ajırastı. 1989-jılı Syu Ellen jańa súyiklisi Don Lokvud penen (Ien Maksheyn) birge [[London|Londonǵa]] kóship ketti; olar 1991-jılı shańaraq qurdı.

Serial barısında Djey-Ar nıń eki hayalı hám úsh balası boldı. Onıń tuńǵısh ulı [[Djeyms Bomont|Djeyms Richard Bomont]] ([[Sasha Mitchell]]) 1960-jılları ekran sırtında bolǵan Vanessa Bomont penen (Geyl Xannikatt) qarım-qatnasınıń nátiyjesinde dúnyaǵa kelgen, biraq bul tek 1989-jılı ǵana belgili boldı. Onıń ekinshi hám de eń súyikli ulı — 1979-jılı birinshi hayalı Syu Ellennen tuwılǵan Djon Ross Yuing III (Omri Kac). Úshinshi ulı ekinshi hayalı Kelliden ([[Keti Podevell|Keti Podvell]]) boldı hám ol 1991-jılı dúnyaǵa keldi, biraq Kelli Dallastan ketkennen keyin ǵana bosandı.

Djey-Ar dáslebinde óziniń qáyin sińlisi hám de burınǵı oynası Kristin Shepardtıń (Meri Krosbi) ulı Kristofer Yuingtiń (Djoshua Xarris, dáslebinde Erik Farlou) ákesi ózi dep oyladı, biraq keyin Djey-Ar nıń ákesi emes ekeni, shın ákesiniń Djeff Farradey ekeni anıqlandı. Kristoferdi Bobbi menen Pem asırap aldı. Sonıń menen bir qatarda, Djey-Ar nıń ekinshi hayalı Kelli menen nekesiz tuwılǵan ulı Djeyms oǵan kek qaytarıw ushın qolaylı waqıttı kútti. Djey-Ar Kellidi Sautforktan quwıp shıqqannan keyin, Kleyton Farloudıń ájapası Djessika Montfordtıń «Ueststar» (WestStar) akciyalarındaǵı dawıs beriw huqıqların ózine awdartıp alıw ushın sanatoriyaǵa jattı. Biraq oǵan belgisiz túrde Djeyms penen Kelli onıń advokatı Uolter Bermannan bosatıw hújjetlerin alıp úlgerdi. Djeyms ózin onıń advokatı retinde kórsetip, aqır sońında onı sol sanatoriyada qaldırdı. Keyin Kelli onı bosattı. Bul Djey-Ar ushın aqırında bárinen ayrılatuǵın jıldıń baslaması boldı.

Aldı menen ol «Yuing Oyldı» Kliffke joǵalttı, keyin kekshil Karter Makkey ([[Djordj Kennedi]]) onı «Uest Star Oyldan» (West Star Oil) jumıstan shıǵardı. Bunnan tısqarı, ol Sautforktaǵı baqlawdan ayrıldı hám Syu Ellen menen birge Evropaǵa ketken ulı onnıń menen qatnaspadı. Aqırında Djey-Ar nıń qolında tek Bobbi oǵan turıwǵa ruqsat bergen Sautforktaǵı bir bólme ǵana qaldı. Ózine-ózi qol jumsawdı oylaǵan qaharman jalǵız Sautforkta burbon butılkası menen oqlanǵan revolver uslap sandalıp júrdi. Keyin jin-peri ekeni belgili bolatuǵın Adam atlı maqluq (rolin Djoel Grey oynaǵan) Djey-Arǵa keledi, al Djey-Ar kórip turǵanına isene almaydı. Aq smoking kiygen Adam Djey-Ar ǵa óziniń «xojayını» onı unatatuǵının hám onı Jerge arnawlı jibergenin aytadı. «Bul ájayıp ómir» (It's a Wonderful Life) filminiń tarmaǵına uqsas túrde, Adam Djey-Ar nı eger ol dúnyaǵa kelmegende basqa adamlardıń ómiri qanday bolar edi degendi kórsetiw ushın sayaxatqa alıp shıǵadı.

Usı sayaxattan keyin Adam Djey-Ar nı ózin atıp óltiriwge kóndiriwge háreket etedi. Djey-Ar Adamǵa onıń kewlin tabıw ushın bunı islegisi kelmeytuǵının aytıp, onıń Aspannan kelgenine isenetuǵının bildiredi. Sonda Adam Djey-Ar dan ózin Aspannan jiberilgen dep nege oylaǵanın sorap, essiz kúle baslaydı da, óziniń haqıyqıy maqsetin ashadı. Djey-Ar qolında ele de burbon butılkası menen revolveri bar jaǵdayda jatatuǵın bólmesinde selk etip oyanadı. Ol bunıń tek qorqınıshlı tús bolǵanına jeńillep qaladı, biraq tap sol máwritte Adam qaytadan payda boladı, usı ret qızıl kostyum kiyip, jatatuǵın bólmedegi aynadan kórinedi. Adam Djey-Ar nıń ózin atıp óltiriwin qáleydi hám oǵan házirgi ómiriniń qanday jaǵdayǵa túskenin, sonday-aq hámmesine olsız jaqsıraq bolatuǵının eske saladı. Djey-Ar usıǵan kóniwge tayar sıyaqlı kórinedi.

Usı waqıtta Bobbi Sautforkqqa túnde qaytıp kelgen edi. Djey-Ar onıń kólik penen kelgenin de, úyge kirgenin de esitpeydi, óytkeni onıń bar názeri aynadaǵı Adamǵa awǵan edi. Ol quraldı áste basına kóterip, atqıshtı tartadı, al ashıwlanǵan Adamnıń kózleri qızıl reńge janıp, aqırı: «Isle bunı!» dep baqıradı. Bobbi mıltıq dawısın esitip, ekinshi qabattaǵı Djey-Ar nıń jatatuǵın bólmesine qaray juwıradı. Qapınıń aldına jetkende ol bólmeniń ishine qarap, kórgeninen shorshıp ketip: «Qudayım-ay!» dep baqıradı. Djey-Ar nıń táǵdiri ashıq kórsetilmeydi. «Konundrum» («Conundrum» — «Sheshilmeytuǵın jumbaq») atlı finallıq intriga tek 1996-jılı shıqqan birinshi «Dallas: Djey-Ar nıń qaytıwı» (Dallas: J.R. Returns) telefilmi arqalı ǵana sheshildi. Filmniń basında Djey-Ar nıń shın mánisinde ózin atpaǵanı, onıń ornına ózine kóringen jin Adam turǵan aynaǵa oq atqanı belgili boladı. 2012-jılǵı jańalanǵan serial bul telefilmniń tarmaǵın dawam etpeydi, biraq Djey-Ar nıń ele tiri ekenin kórsetedi. «Dallas» serialındaǵı rásmiy Facebook betine sáykes, Djey-Ar haqıyqatında da aynaǵa oq atqan, biraq telefilmdegi sıyaqlı Evropaǵa ketip qalmaǵan.

=== ''Dallas'' (2012) ===
Dj.R. serialdıń 2012-jılǵı qayta janlandırılǵan versiyasına qaytadı, onda tiykarǵı itibar Dj.R.-nıń ulı Djon Ross Yuing III penen Bobbidiń asırap alǵan ulı Kristofer Yuingke baǵdarlanadı. Dj.R.-nıń quwanıshına baylanıslı, Djon Ross onıń aynımaǵan kóshirmesine aylanǵan, óytkeni ol neftke, aqshaǵa hám biylikke kóbirek kewil bóledi. Serial baslanǵan gezde Dj.R. sońǵı birneshe jılın qariyalar úyinde ótkizip júrgen boladı, sozılmalı depressiyadan azap shegedi hám Bobbi kelip turǵanına qaramastan sóylemeydi. Televiziyalıq eki filmdegi barlıq waqıyalar itibarǵa alınbaydı.

Bobbi Dj.R.-ǵa kelip, «Yuing Oyl» menen Sautfork ushın bolǵan barlıq daw-jánjelleri ózin unatpaytuǵın adamǵa aylandırǵanın hám Kristofer menen Djon Rosstıń háwes etetuǵınday shańaraǵı bolıp, ózleri sıyaqlı mudamı dawlaspawın qáleytuǵının aytadı. Keyin Djon Ross Bobbidiń usınısı menen oǵan keledi de, Bobbidiń Sautforktı satıwdı jobalastırıp atırǵanın hám satıwdan túsken aqshanı Kristoferdiń jańa energiya joybarın qarjılandırıw ushın bergisi keletuǵının aytadı. Djon Ross sonday-aq Dj.R.-ǵa Sautforktıń astınan 2 milliard barrel neft qorı tabılǵanın, biraq Bobbidiń burǵılaw jumısların toqtatqanın xabarlaydı. Dj.R. aqırı esin jıynap, ulına ranchoda neft burǵılawǵa tosqınlıq keltiriw háreketleri menen gúresiwge járdemlesedi hám Djon Rossqa Bobbidiń bárqulla axmaq bolǵanın aytadı. Ol Dj.R.-nıń eski dostınıń qızı Marta del Sol menen birge jumıs islep júrgenin anıqlaydı, al Marta millionlaǵan akr jerdiń iyesi. Sırttan qaraǵanda Marta Bobbige sheriklik usınıp júrgendey kórinedi, biraq shın mánisinde barlıq jipti tartıp otırǵan Dj.R. boladı; Bobbi Sautforktı Martanıń tábiyattı qorǵaw qorına tapsırǵan gezde, ol is júzinde Dj.R.-nıń qolına ótedi. Djon Ross ta shın mánisinde Marta menen birge jumıs isleydi, al Dj.R. olardı birge kórse de, usıǵan itibar bermeytuǵınday boladı. Dj.R. shańaraq jıynalısına kelip (ózin mayıp etip kórsetiw ushın júrip-turıwǵa arnalǵan tirek quralın paydalanıp), Bobbi menen Syu Ellennen burınǵı háreketleri ushın keshirim sorap, bárin hayran qaldıradı. Keyin ol Meksikaǵa barıp, Martanıń ákesi Karlos del Sol menen ushırasadı, biraq ol heshqanday kelisim tuwralı bilmeydi. Sonnan keyin ol qızın tanıstıradı, biraq ol Dj.R. Marta dep biletuǵın hayal bolmay shıǵadı. Aldanǵanın túsingen Dj.R. del Solge qáteleskenin aytıp, Marta onıń ulı menen tanısıwı kerek ekenin ashıwlanıp jetkizedi, óytkeni «ol ákesine qattı tartqan».

Dj.R. aqırında Sautforktı Bobbiden tartıp alıwǵa erisedi hám waqıt joǵaltpay Sautforkta neft burǵılawdı baslaydı. Ol sonday-aq Djon Rosstı sheriklikten shıǵarıp taslaydı. Biraq ol ulına óziniń iskerlik joybarların basqarıw ushın isenim xat beredi. Dj.R. menen Djon Rosstıń venesuelalı investorı Visente Kano qarız qaytarılmaǵan gezde Yuinglerge qarsı kúsh qollana baslaǵan soń, Dj.R. Sautforktıń menshik huqıqın Bobbige qaytarıwǵa májbúr boladı. Dj.R. menen Djon Ross jınayıy juwapkershilikten bosatılıp, Kanoǵa qarsı moyınlaw hújjetlerine qol qoyadı, al Kano túrmege qamaladı. Bobbi Dj.R.-nıń moyınlaw xatınıń kóshirmesin saqlap qalıp, eger ol taǵı da jaman hiyle qollansa, onı túrmege otırǵızatuǵının eskertedi. Djon Rosstıń atastırılǵan qızı Elena Ramos Djon Rosstıń astırtın jobadaǵı rolin anıqlaydı, onıń menen ayrılısıp, Kristoferge qayta keledi. Birinshi máwsim Djon Ross penen Dj.R.-nıń Bobbige, Kristoferge hám qayta qosılǵanday kórinetuǵın Elenaǵa qarsı kúsh biriktiriwi menen tamamlanadı.

Ekinshi máwsimniń basında Dj.R. Djon Rossqa biznes penen jaman hiylelerdi úyretip júredi hám olar «Yuing Enerdjiz» kompaniyasın baqlawǵa alıwdı jobalastıradı. Dj.R. sonday-aq óziniń eski qarsılası Kliff Barns penen onıń qızı Pamela Rebekka Barnsqa qarsı háreket etedi. Pamela Kristoferden egiz bala kóterip júrgenine qaramastan, Djon Ross penen oynas boladı. Bobbi Xarris Raylendti qulatıwǵa járdemlesiw ushın Dj.R.-dan járdem soraydı, óytkeni Raylend Bobbidiń ógey qızı Emmanı urlap áketip, Bobbidiń hayalı Ennge qızı óldi dep isendirgeni anıqlanadı. Dj.R. Bobbige Raylendti shártli túrde jeńetuǵının aytadı. «Qáhárlı hám tez» epizodında Dj.R. Djon Ross penen telefon arqalı sóylesip, Kliff Barns penen Xarris Raylendti jeńiwge hám Djon Rosstıń «Yuing Enerdjizdi» baqlawına járdemlesetuǵın «ullı joba» tuwralı aytadı. Ol bul joba óziniń «eń jaqsı dóretpesi» bolatuǵının aytqan waqıtta, bólmege birew kirip kelip, eki ret oq atıp, onı óltiredi.

Dj.R.-nı eske alıw ilajı Dallas Neft Klubında ótkerildi, oǵan onıń ótken ómirinen kóplegen tanıs qonaqlar qatnastı. Qonaqlarǵa Dj.R.-nıń súyikli suwsını — burbon menen suw usınıldı. Qatnasıwshılar arasında Dj.R.-nıń ógey tuwısqanı Rey Krebbs, jiyeni Lyusi Yuing, inileri Geri Yuing penen [[Bobbi Yuing]], burınǵı hayalları [[Syu Ellen Yuing]] hám Kelli Xarper Yuing, burınǵı oynası Mendi Uinger, asırap alǵan jiyeni Kristofer Yuing, Elena Ramos penen onıń ájaǵası Dryu Ramos, sonday-aq Dj.R.-nıń ulı Djon Ross Yuing III boldı. Basqa belgili qonaqlardıń qatarında Dallas qalasınıń meri Mayk Roulings, «Dallas Maveriks» klubınıń iyesi Mark Kyuban hám «Dallas Kovboys» klubınıń iyesi Djerri Djons boldı. Dj.R.-nıń jerlew ilajı Sautfork ranchosındaǵı shańaraqlıq qoyımshılıqta ótkerildi. Rey, Lyusi, Geri, Kristofer, Elena, Syu Ellen hám Bobbi shıǵıp sóyledi. Dj.R. Djok hám Miss Ellidiń qábirleriniń qasına jerlendi. Jerlew ilajında Syu Ellen Dj.R.-nıń óltiriler aldında ózine jazǵan xatın oqıp berdi, onda ol taǵı bir imkaniyat alǵısı keletuǵının jazǵan edi. Syu Ellen Dj.R.-nı «ómirimdegi eń úlken muhabbat» dep atadı. Dj.R. urıs veteranı bolǵanlıqtan, onıń tabıtı AQSHtıń juldızlı ala bayraǵı menen jabılıp, keyin Djon Rossqa tapsırıldı.

Jerlew ilajınıń sońında Dj.R.-nıń jeke tergewshisi Bam Djons qábir basına keledi. Sautforktaǵı keńsede Bam Bobbige, Djon Rossqa hám Kristoferge Dj.R.-nıń [[Abu Dabi|Abu-Dabide]] neft jallaw huqıqların satıp alıw boyınsha kelisimdi tamamlap júrgenin, biraq onıń Abu-Dabide bolıwınıń haqıyqıy sebebi sońǵı birneshe ay dawamında Kristoferdiń asırap alǵan anası hám de Bobbidiń burınǵı hayalı [[Pem Yuing|Pamela Barns Yuingti]] izlew menen baylanıslı bolǵanın aytadı. Bam Kristoferge Pemdi tabıwdıń nege zárúr ekenin túsindiretuǵın hújjetlerdi beredi. Bam sonday-aq Dj.R.-nıń Xarris Raylendti qulatıw ushın Nuevo-Laredoda bolǵanın hám bódene awlaw waqıyasın maska retinde paydalanǵanın anıqlaydı. Djon Ross ákesiniń óliminiń artında Raylend tur dep boljaydı, biraq Bam Dj.R.-nı tosınnan qaraqshı óltirgenin aytadı. Djon Rossqa ishinde tapansha menen Dj.R.-nıń xatı bar qutı beriledi. Xatta Dj.R. Djon Rossqa endi ózi ólgennen keyin [[Kliff Barns]] penen Raylendtiń Yuinglerdi qulatıw ushın kúsh biriktiretuǵının jazadı. Sonday-aq xatta Djon Ross qutınıń ishindegini «olar bizden tartıp alǵısı kelgen nárseni ózlerinen tartıp alıw ushın» paydalanıwı kerek ekeni hám sonnan keyin «Bobbi ne islew kerek ekenin biledi» dep jazılǵan. Dj.R. xatın Djon Rossqa onıń «basınan ayaǵına deyin» Dj.R.-nıń ulı ekenin umıtpawın aytıp juwmaqlaydı. Bam Bobbige de xat beredi. Bobbi xattı oqıydı, biraq onıń mazmunın ashpaydı hám házirshe bul tek ózi menen Dj.R.-nıń arasındaǵı másele ekenin Djon Ross penen Kristoferge aytadı. Bobbi menen Bam keńseniń sırtında sóylesedi. Bobbi Bamǵa jurttıń hámmesi Dj.R.-nı qaraqshı óltirdi dep iseniwi ushın kerek adamlardıń hámmesine aqsha beriwdi tapsıradı hám waqıtı kelgende Yuingler bul máseleni shańaraǵı bolıp sheshetuǵının aytadı. Bobbi Dj.R.-nıń jatatuǵın bólmesine barıp, onıń ataqlı burbonınan ishedi. Dj.R.-menen sóylesip turǵanday elesletken Bobbi onıń sońǵı bir kozır qaldırǵanın hám onıń jaqsı joba bolǵanın aytadı. Bobbi Dj.R.-nı jaqsı kóretuǵının aytıp, jılap jiberedi. Bobbi, Djon Ross hám Kristofer joba boyınsha birge jumıs islewdi dawam etedi hám Pemdi tabıwdıń qanshelli zárúr ekenin túsinedi, óytkeni ol Ketrin hám Kliff penen birge «Barns Global» akciyalarınıń úshten bir bólegine iyelik etedi. Ketrin qaytıs bolǵanlıqtan, akciyalarǵa iyelik etetuǵın jalǵız adam Pem bolıp qaladı. Onıń 1989-jılı kúyewi menen birge Abu-Dabige barǵanı aytıladı. Aqırında Bobbi Dj.R.-nıń úlken jobası Kliffti óz ólimi ushın «qábirdiń ar jaǵınan» ayıplı etip kórsetiw bolǵanın ashadı. Ol Dj.R.-nıń jazılmaytuǵın rak aqıbetinen ómiriniń sanawlı kúnleri qalǵanın bilgenin hám Bamǵa Klifftiń tapanshasın urlatqanın aytadı. Dj.R. Klifftiń jıl sayın Meksikanıń Nuevo-Laredo qalasına balıq awlaw jarısına qatnasıw ushın baratuǵınlıǵın biletuǵın edi. Dj.R. Bamǵa sol jerde onıń menen ushırasıp, ózin óltiriwdi shólkemlestirgen. Onıń jobası boyınsha Yuingler shańaraǵı Klifftiń kóligine hám banktegi seyf ishine tapanshanı hám Dj.R.-nıń belgili belbew qayısın qoyıwı tiyis edi.

== Qayta ushırasıw filmleri ==
Teleserial tamamlanǵannan keyin 1990-jılları «Dallas» serialına arnalǵan, yaǵnıy Dallastıń logikalıq dawamı retinde eki televiziyalıq qayta ushırasıw filmi túsirildi. Bul filmler sol waqıtta «Dallas» waqıyasın dawam etkeni menen, keyin 2012-jılǵı «Dallas» serialınıń qayta jańalanǵan versiyası shıqqanda syujetlik baylanıslılıqtı saqlaw maqsetinde rásmiy xronologiyadan alınıp taslandı. Birinshi qayta ushırasıw filminde, «Dallas: Dj.R.-nıń qaytıwı» (1996), Dj.R. aldındaǵı aynanı atıp, birneshe jılǵa Evropaǵa ketip qalǵanı belgili boladı. Ol keyin qaytıp, óz imperiyasın qaytarıp alıwǵa háreket etedi hám belgili bir dárejede tabısqa erisedi: Kliff Barnstı «Yuing Oyl» kompaniyasınan ıǵıstırıp shıǵarıp, kompaniyanı Bobbige qaytaradı. Sonday-aq Dj.R. «Uest Star Oyl» kompaniyasınıń direktorlar keńesiniń baslıǵı bolıp saylanadı, bul jetiskenlikke erisiw ushın ol shama menen on bes jıl gúresken edi&lt;ref&gt;{{Cite news|title=So 'Dallas' Is Finally Over. Or Is It?|work=[[The New York Times]]|date=1991-05-06|url=https://www.nytimes.com/1991/05/06/arts/so-dallas-is-finally-over-or-is-it.html|access-date=2010-08-31|first=Bill|last=Carter}}&lt;/ref&gt;. Ekinshi qayta ushırasıw filmi — «Dallas: Yuingler urısı» (1998) filminde Dj.R. «Uest Stardıń» bas atqarıwshı direktorı retinde «Yuing Oyl menen» birigiwdi kúsh penen ámelge asırıwǵa háreket etedi, biraq sátsizlikke ushıraydı. Degen menen ol Karter Makkeyden 50 million dollar aldap alıw arqalı jubanısh sezedi&lt;ref&gt;{{Cite news|title=J.R. Reprises That Ol' 'Dallas' Malice|work=[[Daily News (New York)|Daily News]]|date=1996-11-14|url=http://www.nydailynews.com/archives/entertainment/1996/11/14/1996-11-14_j_r__reprises_that_ol___dall.html|access-date=2010-08-31}}&lt;/ref&gt;.

== Kólikler ==
Dáslebinde Dj.R. jasıl reńli 1978-jılǵı Mercedes-Benz 280SE avtomobilin aydadı, keyin onı 1979-jılǵı Reseda Green reńli Mercedes-Benz 450SEL ge almastırdı. 1981-jılı ol jańartılǵan W126 380SEL modelin júrgizdi, ol da Reseda Green reńli edi. 1983-jılı hayalı Syu Ellen Sautforkqa kirer jolınıń sońında usı kólikti apatqa ushıratqannan keyin, Dj.R. onı taǵı bir 1983-jılǵı Mercedes-Benz 380SEL mashinası menen almastırdı. 1984-jılı Mercedes-Benz óziniń tiykarǵı S-Class modelin 500SEL versiyasına almastırǵanda, Dj.R. 380SEL ornına usı modeldi satıp aldı. 1986-jılǵı máwsimniń basında Dj.R. jańartılǵan W126 560SEL kóligin aydadı, biraq kóp ótpey onı Cadillac Allanté kabrioleti menen almastırdı hám bul kólikti 1987-jıldan 1991-jılǵa deyin paydalandı. 1991-jılı serialdıń tiykarǵı kórsetiliwi tamamlanǵanda, Dj.R. Lincoln Mark VII kóligin aydap júrdi. Dj.R.-nıń ákesi Djok serialdıń 1978-jıldıń basında Lincoln Mark V modeliniń erterektegi áwladın paydalanǵan edi.

«Dj.R. -nıń qaytıwı» filminde Dj.R. filmniń birinshi bóliminde taǵı da 500SEL mashinasın aydaydı. Biraq bul kólik tolıǵı menen jaramsız jaǵdayǵa túsip, onıń ornına gúmis túsli 1996-jılǵı Mercedes-Benz W140 S420 sedanı keledi. «Yuingler urısı» filminde Dj.R. gúmis reńli 1998-jılǵı SL500 Roadster kóligin aydaydı.

Dj.R.-nıń barlıq kóliklerinde jeke nomer retinde «EWING 3» jazıwı boldı.

== Miyrası ==

* 1999-jılı TV Guide jurnalı onı «Barlıq waqıttaǵı eń ullı 50 televidenie qaharmanı» diziminde 11-orınǵa ornalastırdı&lt;ref&gt;{{Cite book|title=TV Guide Book of Lists|url=https://archive.org/details/tvguidebookoflis0000unse|year=2007|publisher=Running Press|location=Philadelphia|isbn=978-0-7624-3007-9|oclc=148914467|page=[https://archive.org/details/tvguidebookoflis0000unse/page/190 190]}}&lt;/ref&gt;. Al 2013-jılı jańartılǵan dizimde ol 1-orınǵa kóterildi&lt;ref&gt;Bretts, Bruce; Roush, Matt; (March 25, 2013). &quot;Baddies to the Bone: The 60 nastiest villains of all time&quot;. TV Guide. pp. 14–15.&lt;/ref&gt;.
* Wizard jurnalı onı barlıq waqıttaǵı eń ullı jawız qaharmanlardıń ishinde 69-orınǵa qoydı, al Yahoo! Voices saytınıń «Televideniedegi eń jaqsı jawızlar: eń jaqsı onlıq» dizimi onı birinshi orınǵa jaylastırdı.
* WWE shólkeminiń kásiplik palwanı Djon «Bredshou» Leyfild óziniń APA-dan keyingi jaǵımsız qaharman obrazın Yuingtiń obrazına tiykarlap islegen.
* Rep atqarıwshısı Ser Miks-a-lot «Posse on Broadway» qosıǵında ózin Dj.R.-menen salıstırıp: «Men — adamlar jek kórsede jaqsı kóretuǵın adamman. Men Sietldiń Dj.R. Yuingimen» dep aytqan.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Dallas (teleserial)]]</text>
      <sha1>7mjtddw8l5nnzxje2jm97alpsxqrcc6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>232705</id>
      <parentid>232685</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T11:35:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>232705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34282" sha1="hoxac08773gwlblg7z8x6615nwbeg4e" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox character&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-above&quot; style=&quot;background-color:#E6D8AD;&quot; |J. R. Yuing
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-image&quot; |[[Fayl:Larry_Hagman_1973.JPG|250px|sürmesiz]]
&lt;div class=&quot;infobox-caption&quot;&gt;[[Larri Hegmen|Larri Hegman]] — Dj.R. Yuing rolinde&lt;/div&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; style=&quot;background-color:#E6D8AD;&quot; |Jaratılıwı hám kórinisi
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Birinshi kórinisi
| class=&quot;infobox-data&quot; |2-aprel 1978-jıl&lt;br /&gt;''«Diggerdiń qızı»''
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Sońǵı kórinisi
| class=&quot;infobox-data&quot; |4-mart 2013-jıl&lt;br /&gt;''«Qáhárli hám tez»''
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Dóretiwshi
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[Devid Djeykobs (jazıwshı)|Devid Djeykobs]]
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Súwretlegen
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[Larri Hegmen|Larri Hegman]]
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Basqa kórinisleri
| class=&quot;infobox-data&quot; |
* ''Knots Landing''
* ''Dallas: Dáslepki jıllar''
* ''Dallas: Dj.R.-nıń qaytıwı''
* ''Dallas: Yuingler urısı''
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Jılları
| class=&quot;infobox-data&quot; |1978–1991, 1996, 1998, 2012–2013
|-
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; style=&quot;background-color:#E6D8AD;&quot; |Jeke maǵlıwmatlar
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Tuwılǵan jılı
| class=&quot;infobox-data&quot; |1936 (tiykarǵı serial)&lt;br /&gt;1939 (TNT serialı)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Qaytıs bolǵan sánesi
| class=&quot;infobox-data&quot; |1-fevral, 2013-jıl
|-
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; style=&quot;background-color:#E6D8AD;&quot; |Miynet jolı
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Kásibi
| class=&quot;infobox-data&quot; |
* «Yuing Oyl» kompaniyasınıń vice-prezidenti (1962–1977)
* «Yuing Oyl» kompaniyasınıń prezidenti (1977–1982)
* «Yuing Oyl» kompaniyasınıń akcioneri hám teń bas atqarıwshı direktorı (1980–1987, 1988–1990, 1991)
* «Xarvud Oyl» kompaniyasınıń 25% akcioneri (1982–1983)
* JRE Industries kompaniyasınıń tiykarın salıwshı hám bas atqarıwshı direktorı (1987–1988)
* Ewing &amp; Ewing kompaniyasınıń tiykarın salıwshı hám bas atqarıwshı direktorı (1991)
* WestStar Oil kompaniyasınıń bas atqarıwshı direktorı (1996–1998, tek filmlerde)
* [[Sautfork ranchosı|Sautfork ranchosınıń]] iyesi (2012)
|-
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; style=&quot;background-color:#E6D8AD;&quot; |Shańaraǵı
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Ákesi
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[Djok Yuing]]
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Anası
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[Miss Elli Yuing|Miss Elli Yuing Farlou]]
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Ógey ákesi
| class=&quot;infobox-data&quot; |Kleyton Farlou 
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Inileri
| class=&quot;infobox-data&quot; |
* Geri Yuing 
* Bobbi Yuing 
* Rey Krebbs (ógey inisi)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Jubayları
| class=&quot;infobox-data&quot; |
* Syu Ellen Shepard (1971–1981, 1982–1988)
* Kelli Xarper (1988–1991)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Balaları
| class=&quot;infobox-data&quot; |
* Djeyms Bomont (Vanessa Bomonttan)
* Djon Ross Yuing III (Syu Ellennen)
* Atı belgisiz ul (Kelliden)
* Atı belgisiz qızı
|-
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; style=&quot;background-color:#E6D8AD;&quot; |Basqa aǵayinleri
|-
| class=&quot;infobox-full-data&quot; colspan=&quot;2&quot; |
* Djimmi Bomont (aqlıǵı)
* Leander Yuing (atası)
* Aaron Sautvort (dayı atası)
* Barbara Sautvort (dayı ájesi)
* Djeyson Yuing (aǵası)
* Garrison Sautvort (dayı aǵası)
* Kristofer Yuing (jiyeni; asırap alınǵan)
* Bobbi Yuing II (jiyeni)
* Lukas Ueyd Krebbs (jiyeni)
* Lyusi Yuing (jiyeni)
* Betsi Yuing (jiyeni)
* Margaret Krebbs (ógey jiyeni)
* Molli Uittaker (jiyeni)
* Djek Yuing (aqlıq tuwısqanı)
* Djeymi Yuing Barns (aqlıq tuwısqanı)
* Inok Sautvort (dayı atası)
* Eleanor Sautvort (dayı apası)
|}
'''Djon Ross Yuing kishi''' (Djey-Ar, sonday-aq J.R. atı menen belgili) — amerikalı «&lt;nowiki/&gt;[[Dallas (teleserial)|Dallas]]&lt;nowiki/&gt;» teleserialındaǵı hám onıń dawamları menen spin-offlarındaǵı, sonıń ishinde dawam etiwshi serialdaǵı (2012–2014) oydan shıǵarılǵan qaharman. Qaharmandı 1978-jılı serialdıń birinshi bóliminen baslap 2012-jıldıń sońına deyin qaytıs bolǵanǵa shekem [[Larri Hegmen]] oynadı; Hegman túpnusqa serialdıń barlıq 357 bóliminde kóringen jalǵız aktyor boldı&lt;ref&gt;O'Carroll, Lisa (2011-10-15). &quot;Larry Hagman diagnosed with cancer&quot;. The Guardian. London.&lt;/ref&gt;. Serialdıń eń ataqlı qaharmanı retinde Djey-Ar kóplegen iri waqıyalardıń ortasında boldı. Ol óz qarsılaslarınıń baylıǵın tartıp alıw ushın mudamı hiylekerlik isleytuǵın, ashkóz, ózimshil, manipulyativ hám de morallıq principlerden jurday, psixopatiyalıq beyimliligi bar neft magnatı retinde súwretlenedi&lt;ref&gt;Patrick, Christopher J. (2007). Handbook of Psychopathy, Guilford Pubn., New York&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jacobs, David (1990-04-15). &quot;TV VIEW; When the Rich And the Powerful Were Riding High&quot;. The New York Times. Retrieved 2010-08-31.&lt;/ref&gt;. PBS kanalınıń «Televidenie jetekshileri» baǵdarlamasında HegmenDjey-Ar obrazın rawajlandırıwǵa «Juldız shańı» (Stardust) filmindegi uqsas rol tásir etkenin hám burınǵı qatal baslıqlarınıń biri de ilham bergenin atap ótken&lt;ref&gt;{{Cite episode |title=Primetime Soaps |series=Pioneers of Television |network=[[PBS]] |date=January 22, 2013 |season=3 |number=2}}&lt;/ref&gt;.

Dáslebinde serialdıń tiykarǵı itibarı jawlasqan shańaraqlarǵa awdarılıp, Djey-Ar tek qosımsha qaharman bolǵanı menen, onıń ataqlılıǵı ádewir ósip, prodyuserler onıń serialdıń baslı juldızına aylanǵanın moyınladı. 1980-jılı joqarı reyting jıynaǵan eki bólim sol jılı mádeniy qubılısqa aylanǵan «Djey-Ar nı kim attı?» (Who shot J.R.?) waqıyasınıń bir bólimi boldı&lt;ref&gt;{{Cite news|title=TELEVISION; When J.R. Was Shot The Cliffhanger Was Born|work=[[The New York Times]]|date=1995-05-07|url=https://www.nytimes.com/1995/05/07/arts/television-when-j-r-was-shot-the-cliffhanger-was-born.html|access-date=2010-08-31|first=Andy|last=Meisler}}&lt;/ref&gt;. «Bólingen úy» (A House Divided) bóliminde tamashagóyler Djey-Ar nıń belgisiz birew tárepinen atılǵanın kórdi.

Bul intrigalı juwmaqlanıw martta kórsetilgennen keyin tamashagóyler noyabr ayına deyin kútiwge májbúr boldı. «Bunı kim isledi?» (Who Done It) bóliminde waqıya sheshimin taptı. Jańadan kelgen ataqlılıǵınıń arqasında Hegmenshártnama talapları orınlanbasa serialdan ketetuǵının málimledi. CBS kanalı rolge basqa aktyor alınıwı múmkin degen mısh-mıshlar tarqatqanı menen, aqır sońında aktyor jeńiske eristi&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Echoes of who shot JR|date=2001-04-05|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1261931.stm|access-date=2010-08-31}}&lt;/ref&gt;. Ol sonday-aq 1980–1982-jılları «Knots Lending» (Knots Landing) spin-offınıń bes bóliminde kórindi. Qaharman 2012-jılǵı jańalanǵan serialdıń birinshi eki máwsiminde de payda boldı. Hegmen2012-jılı 23-noyabrde qaytıs boldı, sonnan keyin «Dallas» prodyuserleri Djey-Ar nıń ekinshi máwsimde óltiriletuǵının járiyaladı&lt;ref&gt;Funeral Episode Set for Larry Hagman's J.R. on 'Dallas' Season Two Hollywood.com, December 11, 2012&lt;/ref&gt;. «Ashıwlanǵan hám tez» (The Furious and the Fast) bólimi Djey-Ar nıń ólimin kórsetti.

Djey-Ar Yuing televidenie tariyxındaǵı eń ataqlı qaharmanlardıń biri esaplanadı. TV Guide jurnalı onı 2013-jılǵı «Barlıq waqıttaǵı eń jawız 60 qaharman» diziminde birinshi orınǵa qoydı. 2016-jılı Rolling Stone jurnalı onı «Barlıq waqıttaǵı eń ullı 40 tele zulım» diziminde 11-orınǵa ornalastırdı&lt;ref name=&quot;Rolling Stone&quot;&gt;{{Jurnal deregi |last=Collins |first=Sean T. |date=February 9, 2016 |title=40 Greatest TV Villains of All Time |url=https://www.rollingstone.com/tv/lists/40-greatest-tv-villains-of-all-time-20160209 |url-status=dead |magazine=[[Rolling Stone]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20170722205719/http://www.rollingstone.com/tv/lists/40-greatest-tv-villains-of-all-time-20160209 |archive-date=July 22, 2017 |access-date=April 29, 2016}}&lt;/ref&gt;. 2001-jılı Ullı Britaniyadaǵı Channel 4 sorawnamasında ol «Televideniedegi eń ullı 100 qaharman» diziminde 38-orındı iyeledi&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=http://www.channel4.com/entertainment/tv/microsites/G/greatest/tv_characters/results.html|bet=100 Greatest TV Characters|arxivurl=https://web.archive.org/web/20090531160558/http://www.channel4.com/entertainment/tv/microsites/G/greatest/tv_characters/results.html|arxivsáne=31 May 2009|baspaxana=[[Channel 4]]|qaralǵan sáne=26 May 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=http://www.itnsource.com/en/shotlist/ITVProgs/2001/05/05/Y22090001/|bet=100 Greatest ... (100 Greatest TV Characters (Part 1))|arxivurl=https://web.archive.org/web/20150221233837/http://www.itnsource.com/en/shotlist/ITVProgs/2001/05/05/Y22090001/|arxivsáne=21 February 2015|baspaxana=[[ITN Source]]|qaralǵan sáne=13 May 2019}}&lt;/ref&gt;.

== Qaharman ==
Djey-Ar serial qaharmanları menen tamashagóyler arasında «jaman adam» retinde ataqlı. Bizneste ol júdá qatal metodlardı qollanadı hám qarsılasların jeńiw ushın jiyi para beriw, shantaj etiw hám basqa da jasırın usıllarǵa súyenedi. Onıń baslı qarsılası — [[Kliff Barns]]. Kóp jaǵdayda ol tas júrek bolıp kórinedi hám óziniń jaman qásiyetlerin maqtanısh etedi. Degen menen túpnusqa serial barısında onıń shańaraǵına degen súyispenshiligin kórsetetuǵın, miyrimli hám de quramalı tárepleri de bayqaladı. Sońǵı máwsimde [[Bobbi Yuing|Bobbi]] menen mal aydap kiyatırǵanda zamannıń ózgeriwi tuwralı oy tolǵap, stress penen tereń oyǵa berilgen máwritleri kórsetiledi.

«JR» ataması «Gigant» (Giant – «Úlken») filmindegi Djett Rink qaharmanınıń qısqartılǵan atına húrmet retinde berilgen. Djett Rink — Djeyms Dinniń qaytıs bolar aldındaǵı sońǵı roli bolǵan qaharman. Neft magnatı X. L. Xant Yuing obrazına erkin ilham deregi bolǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=https://www.forbes.com/profile/hunt/?sh=554392d3275f|bet=Forbes Profile: The Hunt family|til=en|jumıs=[[Forbes]]|qaralǵan sáne=June 13, 2023}}&lt;/ref&gt;.

== Waqıyalar tarmaǵı ==

=== Túpnusqa serial ===
Djey-Ar Yuing [[Djok Yuing|Djon Ross «Djok» Yuing aǵa]] ([[Djim Devis (aktyor)|Djim Devis]]) penen [[Miss Elli Yuing|Eleanor «Miss Elli» Yuingtiń]] ([[Barbara Bel Geddes]], keyin qısqa waqıtta [[Donna Rid]]) tuńǵısh ulı boldı. Djey-Ar shańaraqtıń Sautfork ranchosında dúnyaǵa kelgen&lt;ref&gt;Dallas: The Early Years&lt;/ref&gt;. Onıń tuwılǵan jılı boyınsha qarama-qarsılıq bar: «Dallas: Dáslepki jıllar» (Dallas: The Early Years) filminde Miss Elli 1936-jılı Djey-Arǵa júkli ekenin aytadı, bul onıń tuwılǵan jılın 1936 yamasa 1937-jıl etip kórsetedi, al 2012-jılǵı dawamında Djey-Ar nıń qulpıtasında 1939-jıl kórsetilgen.

Djey-Ar nıń eki inisi bar: Geri (Ted Shekelford, keyin qısqa waqıt oynaǵan Devid Ekroyd) hám [[Bobbi Yuing|Bobbi]] ([[Patrik Daffi]]); sonday-aq [[Ekinshi jáhán urısı|Ekinshi jer júzilik urıs]] gezinde ákesiniń Margaret Xanter atlı áskeriy miyirbiyke menen baylanısınan tuwılǵan ógey inisi Rey Krebbs ([[Stiv Kanali]]) bar.

Bes jasınan baslap Djey-Ar ákesi Djoktıń miyrasxorı retinde tárbiyalandı. Djok júdá qatal hám de jawız usıl menen basqarǵan ǵárezsiz neft kompaniyası — «Yuing Oylda» onıń ornına otırıwı tiyis boldı. 1960-jılları Vetnam urısında qısqa waqıt xızmet etip úyine qaytqannan keyin, Djey-Ar «Yuing Oylda» uzaq jıllıq miynet jolın basladı. Onıń «Sautfork ranchosında» jumıs islewge qızıǵıwshılıǵı bolǵan joq, óytkeni ol negizinen anası Miss Ellidiń, sonday-aq inileri Bobbi menen Rey Krebbstiń menshigi esaplandı, biraq ol Sautforktı shańaraǵı qolında saqlap qalıwǵa qattı umtıldı. Geri kóbinese anasınıń tásirinde boldı hám Sautvortlar áwladınıń Sautforkta mal sharwashılıǵı menen shuǵıllanıw dástúrin dawam etti, al «Yuing Oylǵa» qızıqpadı. Ákeleri Djok sıyaqlı, Djey-Ar da Geridi hálsiz, Yuinglerge tán minezden jurday dep esapladı, hám de Geri ósip jetiliskennen keyin Djey-Ar nıń qorlawına qarsı tura almadı. Jasóspirim gezinde Geri 1960-jıllardıń basında bolajaq kelinshegi Velin Klements penen (Djoan Van Ark) tanıstı; olardıń qızı Lyusi ([[Sharlin Tilton]]) dúnyaǵa keletuǵın bolǵan soń olar úylendi. Djey-Ar Geridiń Velin sıyaqlı sociallıq statusı tómen adamǵa úyleniwin maqullamadı. Olardıń nekesi buzıla baslaǵanda, Geri Sautforktı taslap ketip, Velin menen Lyusidi úyde qaldırdı. Velin Lyusidi alıp ketiwge háreket etkende, Djey-Ar onı qaladan quwıp jiberip, Lyusidi qaytadan Sautforktaǵı Yuinglerdiń úyine alıp keldi. 1979-jılı Geri menen Velin Dallasta qayta qosılıp, qaytadan úylendi, biraq Sautforkta qayta turıwǵa háreket etiwdiń ornına, olar Kaliforniyadaǵı oydan shıǵarılǵan Nots Lending (Knots Landing) elatına kóship ketti.

Bobbi waqıtın Sautfork penen «Yuing Oyl» arasında ótkizetuǵın hám Djoktıń eń súyikli ulı edi. Bul Djey-Ar nı Djoktıń kewlinen shıǵıwǵa ózgeshe xoshametledi, biraq neft biznesindegi ayrıqsha jetiskenliklerine qaramastan, ol heshqashan Djoktıń Bobbige degen ózgeshe ıqlasın jeńe almadı. Bul olardıń arasında balalıqtan baslanǵan básekileslikti kúsheytti hám ol eseygen sayın dawam ete berdi, ásirese Bobbi Yuinglerdiń ata jawı esaplanatuǵın shańaraqtıń aǵzası [[Pem Yuing|Pamela Barnsqa]] ([[Viktoriya Principal|Viktoriya Prinsipal]], qısqa waqıt Margaret Maykls) úylengennen keyin. Ápsanaǵa aylanǵan Barns–Yuing kelispewshiligi 1930-jılları Djok penen Pemniń nızamlı ákesi Diggerdiń (Kinan Uinn, dáslebinde Devid Ueyn oynaǵan) arasında baslanǵan edi. Olardıń neft biznesindegi sherikligi Diggerdiń máskúnemligi menen ókpe-renishiniń kesirinen buzıldı. Usıǵan shekem Djok Diggerdiń súyiklisi [[Miss Elli Yuing|Eleanor Sautvortqa]] úylengen edi, bul olardıń qarım-qatnasına úlken jánjelge deyin-aq daq túsirgen edi. Keyin bul kelispewshilik onlaǵan jıllar boyı dawam etip, Djey-Ar menen Diggerdiń ulı [[Kliff Barns|Klifftiń]] ([[Ken Kercheval]]) arasındaǵı soqlıǵısıw menen dawam etti.

1971-jılı Djey-Ar burınǵı «Miss Texas» ataǵınıń iyesi [[Syu Ellen Yuing|Syu Ellen Shepardqa]] ([[Linda Grey]]) úylendi. Djey-Ar nıń aldı menen «Yuing Oyldı» birinshi orınǵa qoyıwı, keyin basqa hayallarǵa kewil bóliwi aqıbetinen olardıń nekesi barǵan sayın qıyın bola berdi. 1970-jıllardıń sońına qaray Syu Ellen máskúnemge aylandı. Olar 1981-jılı ajırasıp, 1982-jılı qayta úylendi de, 1988-jılı taǵı ajırastı. 1989-jılı Syu Ellen jańa súyiklisi Don Lokvud penen (Ien Maksheyn) birge [[London|Londonǵa]] kóship ketti; olar 1991-jılı shańaraq qurdı.

Serial barısında Djey-Ar nıń eki hayalı hám úsh balası boldı. Onıń tuńǵısh ulı [[Djeyms Bomont|Djeyms Richard Bomont]] ([[Sasha Mitchell]]) 1960-jılları ekran sırtında bolǵan Vanessa Bomont penen (Geyl Xannikatt) qarım-qatnasınıń nátiyjesinde dúnyaǵa kelgen, biraq bul tek 1989-jılı ǵana belgili boldı. Onıń ekinshi hám de eń súyikli ulı — 1979-jılı birinshi hayalı Syu Ellennen tuwılǵan Djon Ross Yuing III (Omri Kac). Úshinshi ulı ekinshi hayalı Kelliden ([[Keti Podevell|Keti Podvell]]) boldı hám ol 1991-jılı dúnyaǵa keldi, biraq Kelli Dallastan ketkennen keyin ǵana bosandı.

Djey-Ar dáslebinde óziniń qáyin sińlisi hám de burınǵı oynası Kristin Shepardtıń (Meri Krosbi) ulı Kristofer Yuingtiń (Djoshua Xarris, dáslebinde Erik Farlou) ákesi ózi dep oyladı, biraq keyin Djey-Ar nıń ákesi emes ekeni, shın ákesiniń Djeff Farradey ekeni anıqlandı. Kristoferdi Bobbi menen Pem asırap aldı. Sonıń menen bir qatarda, Djey-Ar nıń ekinshi hayalı Kelli menen nekesiz tuwılǵan ulı Djeyms oǵan kek qaytarıw ushın qolaylı waqıttı kútti. Djey-Ar Kellidi Sautforktan quwıp shıqqannan keyin, Kleyton Farloudıń ájapası Djessika Montfordtıń «Ueststar» (WestStar) akciyalarındaǵı dawıs beriw huqıqların ózine awdartıp alıw ushın sanatoriyaǵa jattı. Biraq oǵan belgisiz túrde Djeyms penen Kelli onıń advokatı Uolter Bermannan bosatıw hújjetlerin alıp úlgerdi. Djeyms ózin onıń advokatı retinde kórsetip, aqır sońında onı sol sanatoriyada qaldırdı. Keyin Kelli onı bosattı. Bul Djey-Ar ushın aqırında bárinen ayrılatuǵın jıldıń baslaması boldı.

Aldı menen ol «Yuing Oyldı» Kliffke joǵalttı, keyin kekshil Karter Makkey ([[Djordj Kennedi]]) onı «Uest Star Oyldan» (West Star Oil) jumıstan shıǵardı. Bunnan tısqarı, ol Sautforktaǵı baqlawdan ayrıldı hám Syu Ellen menen birge Evropaǵa ketken ulı onnıń menen qatnaspadı. Aqırında Djey-Ar nıń qolında tek Bobbi oǵan turıwǵa ruqsat bergen Sautforktaǵı bir bólme ǵana qaldı. Ózine-ózi qol jumsawdı oylaǵan qaharman jalǵız Sautforkta burbon butılkası menen oqlanǵan revolver uslap sandalıp júrdi. Keyin jin-peri ekeni belgili bolatuǵın Adam atlı maqluq (rolin Djoel Grey oynaǵan) Djey-Arǵa keledi, al Djey-Ar kórip turǵanına isene almaydı. Aq smoking kiygen Adam Djey-Ar ǵa óziniń «xojayını» onı unatatuǵının hám onı Jerge arnawlı jibergenin aytadı. «Bul ájayıp ómir» (It's a Wonderful Life) filminiń tarmaǵına uqsas túrde, Adam Djey-Ar nı eger ol dúnyaǵa kelmegende basqa adamlardıń ómiri qanday bolar edi degendi kórsetiw ushın sayaxatqa alıp shıǵadı.

Usı sayaxattan keyin Adam Djey-Ar nı ózin atıp óltiriwge kóndiriwge háreket etedi. Djey-Ar Adamǵa onıń kewlin tabıw ushın bunı islegisi kelmeytuǵının aytıp, onıń Aspannan kelgenine isenetuǵının bildiredi. Sonda Adam Djey-Ar dan ózin Aspannan jiberilgen dep nege oylaǵanın sorap, essiz kúle baslaydı da, óziniń haqıyqıy maqsetin ashadı. Djey-Ar qolında ele de burbon butılkası menen revolveri bar jaǵdayda jatatuǵın bólmesinde selk etip oyanadı. Ol bunıń tek qorqınıshlı tús bolǵanına jeńillep qaladı, biraq tap sol máwritte Adam qaytadan payda boladı, usı ret qızıl kostyum kiyip, jatatuǵın bólmedegi aynadan kórinedi. Adam Djey-Ar nıń ózin atıp óltiriwin qáleydi hám oǵan házirgi ómiriniń qanday jaǵdayǵa túskenin, sonday-aq hámmesine olsız jaqsıraq bolatuǵının eske saladı. Djey-Ar usıǵan kóniwge tayar sıyaqlı kórinedi.

Usı waqıtta Bobbi Sautforkqqa túnde qaytıp kelgen edi. Djey-Ar onıń kólik penen kelgenin de, úyge kirgenin de esitpeydi, óytkeni onıń bar názeri aynadaǵı Adamǵa awǵan edi. Ol quraldı áste basına kóterip, atqıshtı tartadı, al ashıwlanǵan Adamnıń kózleri qızıl reńge janıp, aqırı: «Isle bunı!» dep baqıradı. Bobbi mıltıq dawısın esitip, ekinshi qabattaǵı Djey-Ar nıń jatatuǵın bólmesine qaray juwıradı. Qapınıń aldına jetkende ol bólmeniń ishine qarap, kórgeninen shorshıp ketip: «Qudayım-ay!» dep baqıradı. Djey-Ar nıń táǵdiri ashıq kórsetilmeydi. «Konundrum» («Conundrum» — «Sheshilmeytuǵın jumbaq») atlı finallıq intriga tek 1996-jılı shıqqan birinshi «Dallas: Djey-Ar nıń qaytıwı» (Dallas: J.R. Returns) telefilmi arqalı ǵana sheshildi. Filmniń basında Djey-Ar nıń shın mánisinde ózin atpaǵanı, onıń ornına ózine kóringen jin Adam turǵan aynaǵa oq atqanı belgili boladı. 2012-jılǵı jańalanǵan serial bul telefilmniń tarmaǵın dawam etpeydi, biraq Djey-Ar nıń ele tiri ekenin kórsetedi. «Dallas» serialındaǵı rásmiy Facebook betine sáykes, Djey-Ar haqıyqatında da aynaǵa oq atqan, biraq telefilmdegi sıyaqlı Evropaǵa ketip qalmaǵan.

=== ''Dallas'' (2012) ===
Dj.R. serialdıń 2012-jılǵı qayta janlandırılǵan versiyasına qaytadı, onda tiykarǵı itibar Dj.R.-nıń ulı Djon Ross Yuing III penen Bobbidiń asırap alǵan ulı Kristofer Yuingke baǵdarlanadı. Dj.R.-nıń quwanıshına baylanıslı, Djon Ross onıń aynımaǵan kóshirmesine aylanǵan, óytkeni ol neftke, aqshaǵa hám biylikke kóbirek kewil bóledi. Serial baslanǵan gezde Dj.R. sońǵı birneshe jılın qariyalar úyinde ótkizip júrgen boladı, sozılmalı depressiyadan azap shegedi hám Bobbi kelip turǵanına qaramastan sóylemeydi. Televiziyalıq eki filmdegi barlıq waqıyalar itibarǵa alınbaydı.

Bobbi Dj.R.-ǵa kelip, «Yuing Oyl» menen Sautfork ushın bolǵan barlıq daw-jánjelleri ózin unatpaytuǵın adamǵa aylandırǵanın hám Kristofer menen Djon Rosstıń háwes etetuǵınday shańaraǵı bolıp, ózleri sıyaqlı mudamı dawlaspawın qáleytuǵının aytadı. Keyin Djon Ross Bobbidiń usınısı menen oǵan keledi de, Bobbidiń Sautforktı satıwdı jobalastırıp atırǵanın hám satıwdan túsken aqshanı Kristoferdiń jańa energiya joybarın qarjılandırıw ushın bergisi keletuǵının aytadı. Djon Ross sonday-aq Dj.R.-ǵa Sautforktıń astınan 2 milliard barrel neft qorı tabılǵanın, biraq Bobbidiń burǵılaw jumısların toqtatqanın xabarlaydı. Dj.R. aqırı esin jıynap, ulına ranchoda neft burǵılawǵa tosqınlıq keltiriw háreketleri menen gúresiwge járdemlesedi hám Djon Rossqa Bobbidiń bárqulla axmaq bolǵanın aytadı. Ol Dj.R.-nıń eski dostınıń qızı Marta del Sol menen birge jumıs islep júrgenin anıqlaydı, al Marta millionlaǵan akr jerdiń iyesi. Sırttan qaraǵanda Marta Bobbige sheriklik usınıp júrgendey kórinedi, biraq shın mánisinde barlıq jipti tartıp otırǵan Dj.R. boladı; Bobbi Sautforktı Martanıń tábiyattı qorǵaw qorına tapsırǵan gezde, ol is júzinde Dj.R.-nıń qolına ótedi. Djon Ross ta shın mánisinde Marta menen birge jumıs isleydi, al Dj.R. olardı birge kórse de, usıǵan itibar bermeytuǵınday boladı. Dj.R. shańaraq jıynalısına kelip (ózin mayıp etip kórsetiw ushın júrip-turıwǵa arnalǵan tirek quralın paydalanıp), Bobbi menen Syu Ellennen burınǵı háreketleri ushın keshirim sorap, bárin hayran qaldıradı. Keyin ol Meksikaǵa barıp, Martanıń ákesi Karlos del Sol menen ushırasadı, biraq ol heshqanday kelisim tuwralı bilmeydi. Sonnan keyin ol qızın tanıstıradı, biraq ol Dj.R. Marta dep biletuǵın hayal bolmay shıǵadı. Aldanǵanın túsingen Dj.R. del Solge qáteleskenin aytıp, Marta onıń ulı menen tanısıwı kerek ekenin ashıwlanıp jetkizedi, óytkeni «ol ákesine qattı tartqan».

Dj.R. aqırında Sautforktı Bobbiden tartıp alıwǵa erisedi hám waqıt joǵaltpay Sautforkta neft burǵılawdı baslaydı. Ol sonday-aq Djon Rosstı sheriklikten shıǵarıp taslaydı. Biraq ol ulına óziniń iskerlik joybarların basqarıw ushın isenim xat beredi. Dj.R. menen Djon Rosstıń venesuelalı investorı Visente Kano qarız qaytarılmaǵan gezde Yuinglerge qarsı kúsh qollana baslaǵan soń, Dj.R. Sautforktıń menshik huqıqın Bobbige qaytarıwǵa májbúr boladı. Dj.R. menen Djon Ross jınayıy juwapkershilikten bosatılıp, Kanoǵa qarsı moyınlaw hújjetlerine qol qoyadı, al Kano túrmege qamaladı. Bobbi Dj.R.-nıń moyınlaw xatınıń kóshirmesin saqlap qalıp, eger ol taǵı da jaman hiyle qollansa, onı túrmege otırǵızatuǵının eskertedi. Djon Rosstıń atastırılǵan qızı Elena Ramos Djon Rosstıń astırtın jobadaǵı rolin anıqlaydı, onıń menen ayrılısıp, Kristoferge qayta keledi. Birinshi máwsim Djon Ross penen Dj.R.-nıń Bobbige, Kristoferge hám qayta qosılǵanday kórinetuǵın Elenaǵa qarsı kúsh biriktiriwi menen tamamlanadı.

Ekinshi máwsimniń basında Dj.R. Djon Rossqa biznes penen jaman hiylelerdi úyretip júredi hám olar «Yuing Enerdjiz» kompaniyasın baqlawǵa alıwdı jobalastıradı. Dj.R. sonday-aq óziniń eski qarsılası Kliff Barns penen onıń qızı Pamela Rebekka Barnsqa qarsı háreket etedi. Pamela Kristoferden egiz bala kóterip júrgenine qaramastan, Djon Ross penen oynas boladı. Bobbi Xarris Raylendti qulatıwǵa járdemlesiw ushın Dj.R.-dan járdem soraydı, óytkeni Raylend Bobbidiń ógey qızı Emmanı urlap áketip, Bobbidiń hayalı Ennge qızı óldi dep isendirgeni anıqlanadı. Dj.R. Bobbige Raylendti shártli túrde jeńetuǵının aytadı. «Qáhárlı hám tez» epizodında Dj.R. Djon Ross penen telefon arqalı sóylesip, Kliff Barns penen Xarris Raylendti jeńiwge hám Djon Rosstıń «Yuing Enerdjizdi» baqlawına járdemlesetuǵın «ullı joba» tuwralı aytadı. Ol bul joba óziniń «eń jaqsı dóretpesi» bolatuǵının aytqan waqıtta, bólmege birew kirip kelip, eki ret oq atıp, onı óltiredi.

Dj.R.-nı eske alıw ilajı Dallas Neft Klubında ótkerildi, oǵan onıń ótken ómirinen kóplegen tanıs qonaqlar qatnastı. Qonaqlarǵa Dj.R.-nıń súyikli suwsını — burbon menen suw usınıldı. Qatnasıwshılar arasında Dj.R.-nıń ógey tuwısqanı Rey Krebbs, jiyeni Lyusi Yuing, inileri Geri Yuing penen [[Bobbi Yuing]], burınǵı hayalları [[Syu Ellen Yuing]] hám Kelli Xarper Yuing, burınǵı oynası Mendi Uinger, asırap alǵan jiyeni Kristofer Yuing, Elena Ramos penen onıń ájaǵası Dryu Ramos, sonday-aq Dj.R.-nıń ulı Djon Ross Yuing III boldı. Basqa belgili qonaqlardıń qatarında Dallas qalasınıń meri Mayk Roulings, «Dallas Maveriks» klubınıń iyesi Mark Kyuban hám «Dallas Kovboys» klubınıń iyesi Djerri Djons boldı. Dj.R.-nıń jerlew ilajı Sautfork ranchosındaǵı shańaraqlıq qoyımshılıqta ótkerildi. Rey, Lyusi, Geri, Kristofer, Elena, Syu Ellen hám Bobbi shıǵıp sóyledi. Dj.R. Djok hám Miss Ellidiń qábirleriniń qasına jerlendi. Jerlew ilajında Syu Ellen Dj.R.-nıń óltiriler aldında ózine jazǵan xatın oqıp berdi, onda ol taǵı bir imkaniyat alǵısı keletuǵının jazǵan edi. Syu Ellen Dj.R.-nı «ómirimdegi eń úlken muhabbat» dep atadı. Dj.R. urıs veteranı bolǵanlıqtan, onıń tabıtı AQSHtıń juldızlı ala bayraǵı menen jabılıp, keyin Djon Rossqa tapsırıldı.

Jerlew ilajınıń sońında Dj.R.-nıń jeke tergewshisi Bam Djons qábir basına keledi. Sautforktaǵı keńsede Bam Bobbige, Djon Rossqa hám Kristoferge Dj.R.-nıń [[Abu Dabi|Abu-Dabide]] neft jallaw huqıqların satıp alıw boyınsha kelisimdi tamamlap júrgenin, biraq onıń Abu-Dabide bolıwınıń haqıyqıy sebebi sońǵı birneshe ay dawamında Kristoferdiń asırap alǵan anası hám de Bobbidiń burınǵı hayalı [[Pem Yuing|Pamela Barns Yuingti]] izlew menen baylanıslı bolǵanın aytadı. Bam Kristoferge Pemdi tabıwdıń nege zárúr ekenin túsindiretuǵın hújjetlerdi beredi. Bam sonday-aq Dj.R.-nıń Xarris Raylendti qulatıw ushın Nuevo-Laredoda bolǵanın hám bódene awlaw waqıyasın maska retinde paydalanǵanın anıqlaydı. Djon Ross ákesiniń óliminiń artında Raylend tur dep boljaydı, biraq Bam Dj.R.-nı tosınnan qaraqshı óltirgenin aytadı. Djon Rossqa ishinde tapansha menen Dj.R.-nıń xatı bar qutı beriledi. Xatta Dj.R. Djon Rossqa endi ózi ólgennen keyin [[Kliff Barns]] penen Raylendtiń Yuinglerdi qulatıw ushın kúsh biriktiretuǵının jazadı. Sonday-aq xatta Djon Ross qutınıń ishindegini «olar bizden tartıp alǵısı kelgen nárseni ózlerinen tartıp alıw ushın» paydalanıwı kerek ekeni hám sonnan keyin «Bobbi ne islew kerek ekenin biledi» dep jazılǵan. Dj.R. xatın Djon Rossqa onıń «basınan ayaǵına deyin» Dj.R.-nıń ulı ekenin umıtpawın aytıp juwmaqlaydı. Bam Bobbige de xat beredi. Bobbi xattı oqıydı, biraq onıń mazmunın ashpaydı hám házirshe bul tek ózi menen Dj.R.-nıń arasındaǵı másele ekenin Djon Ross penen Kristoferge aytadı. Bobbi menen Bam keńseniń sırtında sóylesedi. Bobbi Bamǵa jurttıń hámmesi Dj.R.-nı qaraqshı óltirdi dep iseniwi ushın kerek adamlardıń hámmesine aqsha beriwdi tapsıradı hám waqıtı kelgende Yuingler bul máseleni shańaraǵı bolıp sheshetuǵının aytadı. Bobbi Dj.R.-nıń jatatuǵın bólmesine barıp, onıń ataqlı burbonınan ishedi. Dj.R.-menen sóylesip turǵanday elesletken Bobbi onıń sońǵı bir kozır qaldırǵanın hám onıń jaqsı joba bolǵanın aytadı. Bobbi Dj.R.-nı jaqsı kóretuǵının aytıp, jılap jiberedi. Bobbi, Djon Ross hám Kristofer joba boyınsha birge jumıs islewdi dawam etedi hám Pemdi tabıwdıń qanshelli zárúr ekenin túsinedi, óytkeni ol Ketrin hám Kliff penen birge «Barns Global» akciyalarınıń úshten bir bólegine iyelik etedi. Ketrin qaytıs bolǵanlıqtan, akciyalarǵa iyelik etetuǵın jalǵız adam Pem bolıp qaladı. Onıń 1989-jılı kúyewi menen birge Abu-Dabige barǵanı aytıladı. Aqırında Bobbi Dj.R.-nıń úlken jobası Kliffti óz ólimi ushın «qábirdiń ar jaǵınan» ayıplı etip kórsetiw bolǵanın ashadı. Ol Dj.R.-nıń jazılmaytuǵın rak aqıbetinen ómiriniń sanawlı kúnleri qalǵanın bilgenin hám Bamǵa Klifftiń tapanshasın urlatqanın aytadı. Dj.R. Klifftiń jıl sayın Meksikanıń Nuevo-Laredo qalasına balıq awlaw jarısına qatnasıw ushın baratuǵınlıǵın biletuǵın edi. Dj.R. Bamǵa sol jerde onıń menen ushırasıp, ózin óltiriwdi shólkemlestirgen. Onıń jobası boyınsha Yuingler shańaraǵı Klifftiń kóligine hám banktegi seyf ishine tapanshanı hám Dj.R.-nıń belgili belbew qayısın qoyıwı tiyis edi.

== Qayta ushırasıw filmleri ==
Teleserial tamamlanǵannan keyin 1990-jılları «Dallas» serialına arnalǵan, yaǵnıy Dallastıń logikalıq dawamı retinde eki televiziyalıq qayta ushırasıw filmi túsirildi. Bul filmler sol waqıtta «Dallas» waqıyasın dawam etkeni menen, keyin 2012-jılǵı «Dallas» serialınıń qayta jańalanǵan versiyası shıqqanda syujetlik baylanıslılıqtı saqlaw maqsetinde rásmiy xronologiyadan alınıp taslandı. Birinshi qayta ushırasıw filminde, «Dallas: Dj.R.-nıń qaytıwı» (1996), Dj.R. aldındaǵı aynanı atıp, birneshe jılǵa Evropaǵa ketip qalǵanı belgili boladı. Ol keyin qaytıp, óz imperiyasın qaytarıp alıwǵa háreket etedi hám belgili bir dárejede tabısqa erisedi: Kliff Barnstı «Yuing Oyl» kompaniyasınan ıǵıstırıp shıǵarıp, kompaniyanı Bobbige qaytaradı. Sonday-aq Dj.R. «Uest Star Oyl» kompaniyasınıń direktorlar keńesiniń baslıǵı bolıp saylanadı, bul jetiskenlikke erisiw ushın ol shama menen on bes jıl gúresken edi&lt;ref&gt;{{Cite news|title=So 'Dallas' Is Finally Over. Or Is It?|work=[[The New York Times]]|date=1991-05-06|url=https://www.nytimes.com/1991/05/06/arts/so-dallas-is-finally-over-or-is-it.html|access-date=2010-08-31|first=Bill|last=Carter}}&lt;/ref&gt;. Ekinshi qayta ushırasıw filmi — «Dallas: Yuingler urısı» (1998) filminde Dj.R. «Uest Stardıń» bas atqarıwshı direktorı retinde «Yuing Oyl menen» birigiwdi kúsh penen ámelge asırıwǵa háreket etedi, biraq sátsizlikke ushıraydı. Degen menen ol Karter Makkeyden 50 million dollar aldap alıw arqalı jubanısh sezedi&lt;ref&gt;{{Cite news|title=J.R. Reprises That Ol' 'Dallas' Malice|work=[[Daily News (New York)|Daily News]]|date=1996-11-14|url=http://www.nydailynews.com/archives/entertainment/1996/11/14/1996-11-14_j_r__reprises_that_ol___dall.html|access-date=2010-08-31}}&lt;/ref&gt;.

== Kólikler ==
Dáslebinde Dj.R. jasıl reńli 1978-jılǵı Mercedes-Benz 280SE avtomobilin aydadı, keyin onı 1979-jılǵı Reseda Green reńli Mercedes-Benz 450SEL ge almastırdı. 1981-jılı ol jańartılǵan W126 380SEL modelin júrgizdi, ol da Reseda Green reńli edi. 1983-jılı hayalı Syu Ellen Sautforkqa kirer jolınıń sońında usı kólikti apatqa ushıratqannan keyin, Dj.R. onı taǵı bir 1983-jılǵı Mercedes-Benz 380SEL mashinası menen almastırdı. 1984-jılı Mercedes-Benz óziniń tiykarǵı S-Class modelin 500SEL versiyasına almastırǵanda, Dj.R. 380SEL ornına usı modeldi satıp aldı. 1986-jılǵı máwsimniń basında Dj.R. jańartılǵan W126 560SEL kóligin aydadı, biraq kóp ótpey onı Cadillac Allanté kabrioleti menen almastırdı hám bul kólikti 1987-jıldan 1991-jılǵa deyin paydalandı. 1991-jılı serialdıń tiykarǵı kórsetiliwi tamamlanǵanda, Dj.R. Lincoln Mark VII kóligin aydap júrdi. Dj.R.-nıń ákesi Djok serialdıń 1978-jıldıń basında Lincoln Mark V modeliniń erterektegi áwladın paydalanǵan edi.

«Dj.R. -nıń qaytıwı» filminde Dj.R. filmniń birinshi bóliminde taǵı da 500SEL mashinasın aydaydı. Biraq bul kólik tolıǵı menen jaramsız jaǵdayǵa túsip, onıń ornına gúmis túsli 1996-jılǵı Mercedes-Benz W140 S420 sedanı keledi. «Yuingler urısı» filminde Dj.R. gúmis reńli 1998-jılǵı SL500 Roadster kóligin aydaydı.

Dj.R.-nıń barlıq kóliklerinde jeke nomer retinde «EWING 3» jazıwı boldı.

== Miyrası ==

* 1999-jılı TV Guide jurnalı onı «Barlıq waqıttaǵı eń ullı 50 televidenie qaharmanı» diziminde 11-orınǵa ornalastırdı&lt;ref&gt;{{Cite book|title=TV Guide Book of Lists|url=https://archive.org/details/tvguidebookoflis0000unse|year=2007|publisher=Running Press|location=Philadelphia|isbn=978-0-7624-3007-9|oclc=148914467|page=[https://archive.org/details/tvguidebookoflis0000unse/page/190 190]}}&lt;/ref&gt;. Al 2013-jılı jańartılǵan dizimde ol 1-orınǵa kóterildi&lt;ref&gt;Bretts, Bruce; Roush, Matt; (March 25, 2013). &quot;Baddies to the Bone: The 60 nastiest villains of all time&quot;. TV Guide. pp. 14–15.&lt;/ref&gt;.
* Wizard jurnalı onı barlıq waqıttaǵı eń ullı jawız qaharmanlardıń ishinde 69-orınǵa qoydı, al Yahoo! Voices saytınıń «Televideniedegi eń jaqsı jawızlar: eń jaqsı onlıq» dizimi onı birinshi orınǵa jaylastırdı.
* WWE shólkeminiń kásiplik palwanı Djon «Bredshou» Leyfild óziniń APA-dan keyingi jaǵımsız qaharman obrazın Yuingtiń obrazına tiykarlap islegen.
* Rep atqarıwshısı Ser Miks-a-lot «Posse on Broadway» qosıǵında ózin Dj.R.-menen salıstırıp: «Men — adamlar jek kórsede jaqsı kóretuǵın adamman. Men Sietldiń Dj.R. Yuingimen» dep aytqan.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Dallas (teleserial)]]</text>
      <sha1>hoxac08773gwlblg7z8x6615nwbeg4e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>232706</id>
      <parentid>232705</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T11:36:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>232706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34305" sha1="djrspp88niu8pb6sfs7ccpp09wj7jwt" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox character&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-above&quot; style=&quot;background-color:#E6D8AD;&quot; |J. R. Yuing
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-image&quot; |[[Fayl:Larry_Hagman_1973.JPG|250px|sürmesiz]]
&lt;div class=&quot;infobox-caption&quot;&gt;[[Larri Hegmen|Larri Hegman]] — Dj.R. Yuing rolinde&lt;/div&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; style=&quot;background-color:#E6D8AD;&quot; |Jaratılıwı hám kórinisi
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Birinshi kórinisi
| class=&quot;infobox-data&quot; |2-aprel 1978-jıl&lt;br /&gt;''«Diggerdiń qızı»''
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Sońǵı kórinisi
| class=&quot;infobox-data&quot; |4-mart 2013-jıl&lt;br /&gt;''«Qáhárli hám tez»''
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Dóretiwshi
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[Devid Djeykobs (jazıwshı)|Devid Djeykobs]]
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Súwretlegen
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[Larri Hegmen|Larri Hegman]]
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Basqa kórinisleri
| class=&quot;infobox-data&quot; |
* ''Knots Landing''
* ''Dallas: Dáslepki jıllar''
* ''Dallas: Dj.R.-nıń qaytıwı''
* ''Dallas: Yuingler urısı''
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Jılları
| class=&quot;infobox-data&quot; |1978–1991, 1996, 1998, 2012–2013
|-
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; style=&quot;background-color:#E6D8AD;&quot; |Jeke maǵlıwmatlar
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Tuwılǵan jılı
| class=&quot;infobox-data&quot; |1936 (tiykarǵı serial)&lt;br /&gt;1939 (TNT serialı)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Qaytıs bolǵan sánesi
| class=&quot;infobox-data&quot; |1-fevral, 2013-jıl
|-
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; style=&quot;background-color:#E6D8AD;&quot; |Miynet jolı
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Kásibi
| class=&quot;infobox-data&quot; |
* «Yuing Oyl» kompaniyasınıń vice-prezidenti (1962–1977)
* «Yuing Oyl» kompaniyasınıń prezidenti (1977–1982)
* «Yuing Oyl» kompaniyasınıń akcioneri hám teń bas atqarıwshı direktorı (1980–1987, 1988–1990, 1991)
* «Xarvud Oyl» kompaniyasınıń 25% akcioneri (1982–1983)
* JRE Industries kompaniyasınıń tiykarın salıwshı hám bas atqarıwshı direktorı (1987–1988)
* Ewing &amp; Ewing kompaniyasınıń tiykarın salıwshı hám bas atqarıwshı direktorı (1991)
* WestStar Oil kompaniyasınıń bas atqarıwshı direktorı (1996–1998, tek filmlerde)
* [[Sautfork ranchosı|Sautfork ranchosınıń]] iyesi (2012)
|-
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; style=&quot;background-color:#E6D8AD;&quot; |Shańaraǵı
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Ákesi
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[Djok Yuing]]
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Anası
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[Miss Elli Yuing|Miss Elli Yuing Farlou]]
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Ógey ákesi
| class=&quot;infobox-data&quot; |Kleyton Farlou 
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Inileri
| class=&quot;infobox-data&quot; |
* Geri Yuing 
* [[Bobbi Yuing]]
* Rey Krebbs (ógey inisi)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Jubayları
| class=&quot;infobox-data&quot; |
* [[Syu Ellen Yuing|Syu Ellen Shepard]] (1971–1981, 1982–1988)
* Kelli Xarper (1988–1991)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Balaları
| class=&quot;infobox-data&quot; |
* Djeyms Bomont (Vanessa Bomonttan)
* Djon Ross Yuing III (Syu Ellennen)
* Atı belgisiz ul (Kelliden)
* Atı belgisiz qızı
|-
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; style=&quot;background-color:#E6D8AD;&quot; |Basqa aǵayinleri
|-
| class=&quot;infobox-full-data&quot; colspan=&quot;2&quot; |
* Djimmi Bomont (aqlıǵı)
* Leander Yuing (atası)
* Aaron Sautvort (dayı atası)
* Barbara Sautvort (dayı ájesi)
* Djeyson Yuing (aǵası)
* Garrison Sautvort (dayı aǵası)
* Kristofer Yuing (jiyeni; asırap alınǵan)
* Bobbi Yuing II (jiyeni)
* Lukas Ueyd Krebbs (jiyeni)
* Lyusi Yuing (jiyeni)
* Betsi Yuing (jiyeni)
* Margaret Krebbs (ógey jiyeni)
* Molli Uittaker (jiyeni)
* Djek Yuing (aqlıq tuwısqanı)
* Djeymi Yuing Barns (aqlıq tuwısqanı)
* Inok Sautvort (dayı atası)
* Eleanor Sautvort (dayı apası)
|}
'''Djon Ross Yuing kishi''' (Djey-Ar, sonday-aq J.R. atı menen belgili) — amerikalı «&lt;nowiki/&gt;[[Dallas (teleserial)|Dallas]]&lt;nowiki/&gt;» teleserialındaǵı hám onıń dawamları menen spin-offlarındaǵı, sonıń ishinde dawam etiwshi serialdaǵı (2012–2014) oydan shıǵarılǵan qaharman. Qaharmandı 1978-jılı serialdıń birinshi bóliminen baslap 2012-jıldıń sońına deyin qaytıs bolǵanǵa shekem [[Larri Hegmen]] oynadı; Hegman túpnusqa serialdıń barlıq 357 bóliminde kóringen jalǵız aktyor boldı&lt;ref&gt;O'Carroll, Lisa (2011-10-15). &quot;Larry Hagman diagnosed with cancer&quot;. The Guardian. London.&lt;/ref&gt;. Serialdıń eń ataqlı qaharmanı retinde Djey-Ar kóplegen iri waqıyalardıń ortasında boldı. Ol óz qarsılaslarınıń baylıǵın tartıp alıw ushın mudamı hiylekerlik isleytuǵın, ashkóz, ózimshil, manipulyativ hám de morallıq principlerden jurday, psixopatiyalıq beyimliligi bar neft magnatı retinde súwretlenedi&lt;ref&gt;Patrick, Christopher J. (2007). Handbook of Psychopathy, Guilford Pubn., New York&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jacobs, David (1990-04-15). &quot;TV VIEW; When the Rich And the Powerful Were Riding High&quot;. The New York Times. Retrieved 2010-08-31.&lt;/ref&gt;. PBS kanalınıń «Televidenie jetekshileri» baǵdarlamasında HegmenDjey-Ar obrazın rawajlandırıwǵa «Juldız shańı» (Stardust) filmindegi uqsas rol tásir etkenin hám burınǵı qatal baslıqlarınıń biri de ilham bergenin atap ótken&lt;ref&gt;{{Cite episode |title=Primetime Soaps |series=Pioneers of Television |network=[[PBS]] |date=January 22, 2013 |season=3 |number=2}}&lt;/ref&gt;.

Dáslebinde serialdıń tiykarǵı itibarı jawlasqan shańaraqlarǵa awdarılıp, Djey-Ar tek qosımsha qaharman bolǵanı menen, onıń ataqlılıǵı ádewir ósip, prodyuserler onıń serialdıń baslı juldızına aylanǵanın moyınladı. 1980-jılı joqarı reyting jıynaǵan eki bólim sol jılı mádeniy qubılısqa aylanǵan «Djey-Ar nı kim attı?» (Who shot J.R.?) waqıyasınıń bir bólimi boldı&lt;ref&gt;{{Cite news|title=TELEVISION; When J.R. Was Shot The Cliffhanger Was Born|work=[[The New York Times]]|date=1995-05-07|url=https://www.nytimes.com/1995/05/07/arts/television-when-j-r-was-shot-the-cliffhanger-was-born.html|access-date=2010-08-31|first=Andy|last=Meisler}}&lt;/ref&gt;. «Bólingen úy» (A House Divided) bóliminde tamashagóyler Djey-Ar nıń belgisiz birew tárepinen atılǵanın kórdi.

Bul intrigalı juwmaqlanıw martta kórsetilgennen keyin tamashagóyler noyabr ayına deyin kútiwge májbúr boldı. «Bunı kim isledi?» (Who Done It) bóliminde waqıya sheshimin taptı. Jańadan kelgen ataqlılıǵınıń arqasında Hegmenshártnama talapları orınlanbasa serialdan ketetuǵının málimledi. CBS kanalı rolge basqa aktyor alınıwı múmkin degen mısh-mıshlar tarqatqanı menen, aqır sońında aktyor jeńiske eristi&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Echoes of who shot JR|date=2001-04-05|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1261931.stm|access-date=2010-08-31}}&lt;/ref&gt;. Ol sonday-aq 1980–1982-jılları «Knots Lending» (Knots Landing) spin-offınıń bes bóliminde kórindi. Qaharman 2012-jılǵı jańalanǵan serialdıń birinshi eki máwsiminde de payda boldı. Hegmen2012-jılı 23-noyabrde qaytıs boldı, sonnan keyin «Dallas» prodyuserleri Djey-Ar nıń ekinshi máwsimde óltiriletuǵının járiyaladı&lt;ref&gt;Funeral Episode Set for Larry Hagman's J.R. on 'Dallas' Season Two Hollywood.com, December 11, 2012&lt;/ref&gt;. «Ashıwlanǵan hám tez» (The Furious and the Fast) bólimi Djey-Ar nıń ólimin kórsetti.

Djey-Ar Yuing televidenie tariyxındaǵı eń ataqlı qaharmanlardıń biri esaplanadı. TV Guide jurnalı onı 2013-jılǵı «Barlıq waqıttaǵı eń jawız 60 qaharman» diziminde birinshi orınǵa qoydı. 2016-jılı Rolling Stone jurnalı onı «Barlıq waqıttaǵı eń ullı 40 tele zulım» diziminde 11-orınǵa ornalastırdı&lt;ref name=&quot;Rolling Stone&quot;&gt;{{Jurnal deregi |last=Collins |first=Sean T. |date=February 9, 2016 |title=40 Greatest TV Villains of All Time |url=https://www.rollingstone.com/tv/lists/40-greatest-tv-villains-of-all-time-20160209 |url-status=dead |magazine=[[Rolling Stone]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20170722205719/http://www.rollingstone.com/tv/lists/40-greatest-tv-villains-of-all-time-20160209 |archive-date=July 22, 2017 |access-date=April 29, 2016}}&lt;/ref&gt;. 2001-jılı Ullı Britaniyadaǵı Channel 4 sorawnamasında ol «Televideniedegi eń ullı 100 qaharman» diziminde 38-orındı iyeledi&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=http://www.channel4.com/entertainment/tv/microsites/G/greatest/tv_characters/results.html|bet=100 Greatest TV Characters|arxivurl=https://web.archive.org/web/20090531160558/http://www.channel4.com/entertainment/tv/microsites/G/greatest/tv_characters/results.html|arxivsáne=31 May 2009|baspaxana=[[Channel 4]]|qaralǵan sáne=26 May 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=http://www.itnsource.com/en/shotlist/ITVProgs/2001/05/05/Y22090001/|bet=100 Greatest ... (100 Greatest TV Characters (Part 1))|arxivurl=https://web.archive.org/web/20150221233837/http://www.itnsource.com/en/shotlist/ITVProgs/2001/05/05/Y22090001/|arxivsáne=21 February 2015|baspaxana=[[ITN Source]]|qaralǵan sáne=13 May 2019}}&lt;/ref&gt;.

== Qaharman ==
Djey-Ar serial qaharmanları menen tamashagóyler arasında «jaman adam» retinde ataqlı. Bizneste ol júdá qatal metodlardı qollanadı hám qarsılasların jeńiw ushın jiyi para beriw, shantaj etiw hám basqa da jasırın usıllarǵa súyenedi. Onıń baslı qarsılası — [[Kliff Barns]]. Kóp jaǵdayda ol tas júrek bolıp kórinedi hám óziniń jaman qásiyetlerin maqtanısh etedi. Degen menen túpnusqa serial barısında onıń shańaraǵına degen súyispenshiligin kórsetetuǵın, miyrimli hám de quramalı tárepleri de bayqaladı. Sońǵı máwsimde [[Bobbi Yuing|Bobbi]] menen mal aydap kiyatırǵanda zamannıń ózgeriwi tuwralı oy tolǵap, stress penen tereń oyǵa berilgen máwritleri kórsetiledi.

«JR» ataması «Gigant» (Giant – «Úlken») filmindegi Djett Rink qaharmanınıń qısqartılǵan atına húrmet retinde berilgen. Djett Rink — Djeyms Dinniń qaytıs bolar aldındaǵı sońǵı roli bolǵan qaharman. Neft magnatı X. L. Xant Yuing obrazına erkin ilham deregi bolǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=https://www.forbes.com/profile/hunt/?sh=554392d3275f|bet=Forbes Profile: The Hunt family|til=en|jumıs=[[Forbes]]|qaralǵan sáne=June 13, 2023}}&lt;/ref&gt;.

== Waqıyalar tarmaǵı ==

=== Túpnusqa serial ===
Djey-Ar Yuing [[Djok Yuing|Djon Ross «Djok» Yuing aǵa]] ([[Djim Devis (aktyor)|Djim Devis]]) penen [[Miss Elli Yuing|Eleanor «Miss Elli» Yuingtiń]] ([[Barbara Bel Geddes]], keyin qısqa waqıtta [[Donna Rid]]) tuńǵısh ulı boldı. Djey-Ar shańaraqtıń Sautfork ranchosında dúnyaǵa kelgen&lt;ref&gt;Dallas: The Early Years&lt;/ref&gt;. Onıń tuwılǵan jılı boyınsha qarama-qarsılıq bar: «Dallas: Dáslepki jıllar» (Dallas: The Early Years) filminde Miss Elli 1936-jılı Djey-Arǵa júkli ekenin aytadı, bul onıń tuwılǵan jılın 1936 yamasa 1937-jıl etip kórsetedi, al 2012-jılǵı dawamında Djey-Ar nıń qulpıtasında 1939-jıl kórsetilgen.

Djey-Ar nıń eki inisi bar: Geri (Ted Shekelford, keyin qısqa waqıt oynaǵan Devid Ekroyd) hám [[Bobbi Yuing|Bobbi]] ([[Patrik Daffi]]); sonday-aq [[Ekinshi jáhán urısı|Ekinshi jer júzilik urıs]] gezinde ákesiniń Margaret Xanter atlı áskeriy miyirbiyke menen baylanısınan tuwılǵan ógey inisi Rey Krebbs ([[Stiv Kanali]]) bar.

Bes jasınan baslap Djey-Ar ákesi Djoktıń miyrasxorı retinde tárbiyalandı. Djok júdá qatal hám de jawız usıl menen basqarǵan ǵárezsiz neft kompaniyası — «Yuing Oylda» onıń ornına otırıwı tiyis boldı. 1960-jılları Vetnam urısında qısqa waqıt xızmet etip úyine qaytqannan keyin, Djey-Ar «Yuing Oylda» uzaq jıllıq miynet jolın basladı. Onıń «Sautfork ranchosında» jumıs islewge qızıǵıwshılıǵı bolǵan joq, óytkeni ol negizinen anası Miss Ellidiń, sonday-aq inileri Bobbi menen Rey Krebbstiń menshigi esaplandı, biraq ol Sautforktı shańaraǵı qolında saqlap qalıwǵa qattı umtıldı. Geri kóbinese anasınıń tásirinde boldı hám Sautvortlar áwladınıń Sautforkta mal sharwashılıǵı menen shuǵıllanıw dástúrin dawam etti, al «Yuing Oylǵa» qızıqpadı. Ákeleri Djok sıyaqlı, Djey-Ar da Geridi hálsiz, Yuinglerge tán minezden jurday dep esapladı, hám de Geri ósip jetiliskennen keyin Djey-Ar nıń qorlawına qarsı tura almadı. Jasóspirim gezinde Geri 1960-jıllardıń basında bolajaq kelinshegi Velin Klements penen (Djoan Van Ark) tanıstı; olardıń qızı Lyusi ([[Sharlin Tilton]]) dúnyaǵa keletuǵın bolǵan soń olar úylendi. Djey-Ar Geridiń Velin sıyaqlı sociallıq statusı tómen adamǵa úyleniwin maqullamadı. Olardıń nekesi buzıla baslaǵanda, Geri Sautforktı taslap ketip, Velin menen Lyusidi úyde qaldırdı. Velin Lyusidi alıp ketiwge háreket etkende, Djey-Ar onı qaladan quwıp jiberip, Lyusidi qaytadan Sautforktaǵı Yuinglerdiń úyine alıp keldi. 1979-jılı Geri menen Velin Dallasta qayta qosılıp, qaytadan úylendi, biraq Sautforkta qayta turıwǵa háreket etiwdiń ornına, olar Kaliforniyadaǵı oydan shıǵarılǵan Nots Lending (Knots Landing) elatına kóship ketti.

Bobbi waqıtın Sautfork penen «Yuing Oyl» arasında ótkizetuǵın hám Djoktıń eń súyikli ulı edi. Bul Djey-Ar nı Djoktıń kewlinen shıǵıwǵa ózgeshe xoshametledi, biraq neft biznesindegi ayrıqsha jetiskenliklerine qaramastan, ol heshqashan Djoktıń Bobbige degen ózgeshe ıqlasın jeńe almadı. Bul olardıń arasında balalıqtan baslanǵan básekileslikti kúsheytti hám ol eseygen sayın dawam ete berdi, ásirese Bobbi Yuinglerdiń ata jawı esaplanatuǵın shańaraqtıń aǵzası [[Pem Yuing|Pamela Barnsqa]] ([[Viktoriya Principal|Viktoriya Prinsipal]], qısqa waqıt Margaret Maykls) úylengennen keyin. Ápsanaǵa aylanǵan Barns–Yuing kelispewshiligi 1930-jılları Djok penen Pemniń nızamlı ákesi Diggerdiń (Kinan Uinn, dáslebinde Devid Ueyn oynaǵan) arasında baslanǵan edi. Olardıń neft biznesindegi sherikligi Diggerdiń máskúnemligi menen ókpe-renishiniń kesirinen buzıldı. Usıǵan shekem Djok Diggerdiń súyiklisi [[Miss Elli Yuing|Eleanor Sautvortqa]] úylengen edi, bul olardıń qarım-qatnasına úlken jánjelge deyin-aq daq túsirgen edi. Keyin bul kelispewshilik onlaǵan jıllar boyı dawam etip, Djey-Ar menen Diggerdiń ulı [[Kliff Barns|Klifftiń]] ([[Ken Kercheval]]) arasındaǵı soqlıǵısıw menen dawam etti.

1971-jılı Djey-Ar burınǵı «Miss Texas» ataǵınıń iyesi [[Syu Ellen Yuing|Syu Ellen Shepardqa]] ([[Linda Grey]]) úylendi. Djey-Ar nıń aldı menen «Yuing Oyldı» birinshi orınǵa qoyıwı, keyin basqa hayallarǵa kewil bóliwi aqıbetinen olardıń nekesi barǵan sayın qıyın bola berdi. 1970-jıllardıń sońına qaray Syu Ellen máskúnemge aylandı. Olar 1981-jılı ajırasıp, 1982-jılı qayta úylendi de, 1988-jılı taǵı ajırastı. 1989-jılı Syu Ellen jańa súyiklisi Don Lokvud penen (Ien Maksheyn) birge [[London|Londonǵa]] kóship ketti; olar 1991-jılı shańaraq qurdı.

Serial barısında Djey-Ar nıń eki hayalı hám úsh balası boldı. Onıń tuńǵısh ulı [[Djeyms Bomont|Djeyms Richard Bomont]] ([[Sasha Mitchell]]) 1960-jılları ekran sırtında bolǵan Vanessa Bomont penen (Geyl Xannikatt) qarım-qatnasınıń nátiyjesinde dúnyaǵa kelgen, biraq bul tek 1989-jılı ǵana belgili boldı. Onıń ekinshi hám de eń súyikli ulı — 1979-jılı birinshi hayalı Syu Ellennen tuwılǵan Djon Ross Yuing III (Omri Kac). Úshinshi ulı ekinshi hayalı Kelliden ([[Keti Podevell|Keti Podvell]]) boldı hám ol 1991-jılı dúnyaǵa keldi, biraq Kelli Dallastan ketkennen keyin ǵana bosandı.

Djey-Ar dáslebinde óziniń qáyin sińlisi hám de burınǵı oynası Kristin Shepardtıń (Meri Krosbi) ulı Kristofer Yuingtiń (Djoshua Xarris, dáslebinde Erik Farlou) ákesi ózi dep oyladı, biraq keyin Djey-Ar nıń ákesi emes ekeni, shın ákesiniń Djeff Farradey ekeni anıqlandı. Kristoferdi Bobbi menen Pem asırap aldı. Sonıń menen bir qatarda, Djey-Ar nıń ekinshi hayalı Kelli menen nekesiz tuwılǵan ulı Djeyms oǵan kek qaytarıw ushın qolaylı waqıttı kútti. Djey-Ar Kellidi Sautforktan quwıp shıqqannan keyin, Kleyton Farloudıń ájapası Djessika Montfordtıń «Ueststar» (WestStar) akciyalarındaǵı dawıs beriw huqıqların ózine awdartıp alıw ushın sanatoriyaǵa jattı. Biraq oǵan belgisiz túrde Djeyms penen Kelli onıń advokatı Uolter Bermannan bosatıw hújjetlerin alıp úlgerdi. Djeyms ózin onıń advokatı retinde kórsetip, aqır sońında onı sol sanatoriyada qaldırdı. Keyin Kelli onı bosattı. Bul Djey-Ar ushın aqırında bárinen ayrılatuǵın jıldıń baslaması boldı.

Aldı menen ol «Yuing Oyldı» Kliffke joǵalttı, keyin kekshil Karter Makkey ([[Djordj Kennedi]]) onı «Uest Star Oyldan» (West Star Oil) jumıstan shıǵardı. Bunnan tısqarı, ol Sautforktaǵı baqlawdan ayrıldı hám Syu Ellen menen birge Evropaǵa ketken ulı onnıń menen qatnaspadı. Aqırında Djey-Ar nıń qolında tek Bobbi oǵan turıwǵa ruqsat bergen Sautforktaǵı bir bólme ǵana qaldı. Ózine-ózi qol jumsawdı oylaǵan qaharman jalǵız Sautforkta burbon butılkası menen oqlanǵan revolver uslap sandalıp júrdi. Keyin jin-peri ekeni belgili bolatuǵın Adam atlı maqluq (rolin Djoel Grey oynaǵan) Djey-Arǵa keledi, al Djey-Ar kórip turǵanına isene almaydı. Aq smoking kiygen Adam Djey-Ar ǵa óziniń «xojayını» onı unatatuǵının hám onı Jerge arnawlı jibergenin aytadı. «Bul ájayıp ómir» (It's a Wonderful Life) filminiń tarmaǵına uqsas túrde, Adam Djey-Ar nı eger ol dúnyaǵa kelmegende basqa adamlardıń ómiri qanday bolar edi degendi kórsetiw ushın sayaxatqa alıp shıǵadı.

Usı sayaxattan keyin Adam Djey-Ar nı ózin atıp óltiriwge kóndiriwge háreket etedi. Djey-Ar Adamǵa onıń kewlin tabıw ushın bunı islegisi kelmeytuǵının aytıp, onıń Aspannan kelgenine isenetuǵının bildiredi. Sonda Adam Djey-Ar dan ózin Aspannan jiberilgen dep nege oylaǵanın sorap, essiz kúle baslaydı da, óziniń haqıyqıy maqsetin ashadı. Djey-Ar qolında ele de burbon butılkası menen revolveri bar jaǵdayda jatatuǵın bólmesinde selk etip oyanadı. Ol bunıń tek qorqınıshlı tús bolǵanına jeńillep qaladı, biraq tap sol máwritte Adam qaytadan payda boladı, usı ret qızıl kostyum kiyip, jatatuǵın bólmedegi aynadan kórinedi. Adam Djey-Ar nıń ózin atıp óltiriwin qáleydi hám oǵan házirgi ómiriniń qanday jaǵdayǵa túskenin, sonday-aq hámmesine olsız jaqsıraq bolatuǵının eske saladı. Djey-Ar usıǵan kóniwge tayar sıyaqlı kórinedi.

Usı waqıtta Bobbi Sautforkqqa túnde qaytıp kelgen edi. Djey-Ar onıń kólik penen kelgenin de, úyge kirgenin de esitpeydi, óytkeni onıń bar názeri aynadaǵı Adamǵa awǵan edi. Ol quraldı áste basına kóterip, atqıshtı tartadı, al ashıwlanǵan Adamnıń kózleri qızıl reńge janıp, aqırı: «Isle bunı!» dep baqıradı. Bobbi mıltıq dawısın esitip, ekinshi qabattaǵı Djey-Ar nıń jatatuǵın bólmesine qaray juwıradı. Qapınıń aldına jetkende ol bólmeniń ishine qarap, kórgeninen shorshıp ketip: «Qudayım-ay!» dep baqıradı. Djey-Ar nıń táǵdiri ashıq kórsetilmeydi. «Konundrum» («Conundrum» — «Sheshilmeytuǵın jumbaq») atlı finallıq intriga tek 1996-jılı shıqqan birinshi «Dallas: Djey-Ar nıń qaytıwı» (Dallas: J.R. Returns) telefilmi arqalı ǵana sheshildi. Filmniń basında Djey-Ar nıń shın mánisinde ózin atpaǵanı, onıń ornına ózine kóringen jin Adam turǵan aynaǵa oq atqanı belgili boladı. 2012-jılǵı jańalanǵan serial bul telefilmniń tarmaǵın dawam etpeydi, biraq Djey-Ar nıń ele tiri ekenin kórsetedi. «Dallas» serialındaǵı rásmiy Facebook betine sáykes, Djey-Ar haqıyqatında da aynaǵa oq atqan, biraq telefilmdegi sıyaqlı Evropaǵa ketip qalmaǵan.

=== ''Dallas'' (2012) ===
Dj.R. serialdıń 2012-jılǵı qayta janlandırılǵan versiyasına qaytadı, onda tiykarǵı itibar Dj.R.-nıń ulı Djon Ross Yuing III penen Bobbidiń asırap alǵan ulı Kristofer Yuingke baǵdarlanadı. Dj.R.-nıń quwanıshına baylanıslı, Djon Ross onıń aynımaǵan kóshirmesine aylanǵan, óytkeni ol neftke, aqshaǵa hám biylikke kóbirek kewil bóledi. Serial baslanǵan gezde Dj.R. sońǵı birneshe jılın qariyalar úyinde ótkizip júrgen boladı, sozılmalı depressiyadan azap shegedi hám Bobbi kelip turǵanına qaramastan sóylemeydi. Televiziyalıq eki filmdegi barlıq waqıyalar itibarǵa alınbaydı.

Bobbi Dj.R.-ǵa kelip, «Yuing Oyl» menen Sautfork ushın bolǵan barlıq daw-jánjelleri ózin unatpaytuǵın adamǵa aylandırǵanın hám Kristofer menen Djon Rosstıń háwes etetuǵınday shańaraǵı bolıp, ózleri sıyaqlı mudamı dawlaspawın qáleytuǵının aytadı. Keyin Djon Ross Bobbidiń usınısı menen oǵan keledi de, Bobbidiń Sautforktı satıwdı jobalastırıp atırǵanın hám satıwdan túsken aqshanı Kristoferdiń jańa energiya joybarın qarjılandırıw ushın bergisi keletuǵının aytadı. Djon Ross sonday-aq Dj.R.-ǵa Sautforktıń astınan 2 milliard barrel neft qorı tabılǵanın, biraq Bobbidiń burǵılaw jumısların toqtatqanın xabarlaydı. Dj.R. aqırı esin jıynap, ulına ranchoda neft burǵılawǵa tosqınlıq keltiriw háreketleri menen gúresiwge járdemlesedi hám Djon Rossqa Bobbidiń bárqulla axmaq bolǵanın aytadı. Ol Dj.R.-nıń eski dostınıń qızı Marta del Sol menen birge jumıs islep júrgenin anıqlaydı, al Marta millionlaǵan akr jerdiń iyesi. Sırttan qaraǵanda Marta Bobbige sheriklik usınıp júrgendey kórinedi, biraq shın mánisinde barlıq jipti tartıp otırǵan Dj.R. boladı; Bobbi Sautforktı Martanıń tábiyattı qorǵaw qorına tapsırǵan gezde, ol is júzinde Dj.R.-nıń qolına ótedi. Djon Ross ta shın mánisinde Marta menen birge jumıs isleydi, al Dj.R. olardı birge kórse de, usıǵan itibar bermeytuǵınday boladı. Dj.R. shańaraq jıynalısına kelip (ózin mayıp etip kórsetiw ushın júrip-turıwǵa arnalǵan tirek quralın paydalanıp), Bobbi menen Syu Ellennen burınǵı háreketleri ushın keshirim sorap, bárin hayran qaldıradı. Keyin ol Meksikaǵa barıp, Martanıń ákesi Karlos del Sol menen ushırasadı, biraq ol heshqanday kelisim tuwralı bilmeydi. Sonnan keyin ol qızın tanıstıradı, biraq ol Dj.R. Marta dep biletuǵın hayal bolmay shıǵadı. Aldanǵanın túsingen Dj.R. del Solge qáteleskenin aytıp, Marta onıń ulı menen tanısıwı kerek ekenin ashıwlanıp jetkizedi, óytkeni «ol ákesine qattı tartqan».

Dj.R. aqırında Sautforktı Bobbiden tartıp alıwǵa erisedi hám waqıt joǵaltpay Sautforkta neft burǵılawdı baslaydı. Ol sonday-aq Djon Rosstı sheriklikten shıǵarıp taslaydı. Biraq ol ulına óziniń iskerlik joybarların basqarıw ushın isenim xat beredi. Dj.R. menen Djon Rosstıń venesuelalı investorı Visente Kano qarız qaytarılmaǵan gezde Yuinglerge qarsı kúsh qollana baslaǵan soń, Dj.R. Sautforktıń menshik huqıqın Bobbige qaytarıwǵa májbúr boladı. Dj.R. menen Djon Ross jınayıy juwapkershilikten bosatılıp, Kanoǵa qarsı moyınlaw hújjetlerine qol qoyadı, al Kano túrmege qamaladı. Bobbi Dj.R.-nıń moyınlaw xatınıń kóshirmesin saqlap qalıp, eger ol taǵı da jaman hiyle qollansa, onı túrmege otırǵızatuǵının eskertedi. Djon Rosstıń atastırılǵan qızı Elena Ramos Djon Rosstıń astırtın jobadaǵı rolin anıqlaydı, onıń menen ayrılısıp, Kristoferge qayta keledi. Birinshi máwsim Djon Ross penen Dj.R.-nıń Bobbige, Kristoferge hám qayta qosılǵanday kórinetuǵın Elenaǵa qarsı kúsh biriktiriwi menen tamamlanadı.

Ekinshi máwsimniń basında Dj.R. Djon Rossqa biznes penen jaman hiylelerdi úyretip júredi hám olar «Yuing Enerdjiz» kompaniyasın baqlawǵa alıwdı jobalastıradı. Dj.R. sonday-aq óziniń eski qarsılası Kliff Barns penen onıń qızı Pamela Rebekka Barnsqa qarsı háreket etedi. Pamela Kristoferden egiz bala kóterip júrgenine qaramastan, Djon Ross penen oynas boladı. Bobbi Xarris Raylendti qulatıwǵa járdemlesiw ushın Dj.R.-dan járdem soraydı, óytkeni Raylend Bobbidiń ógey qızı Emmanı urlap áketip, Bobbidiń hayalı Ennge qızı óldi dep isendirgeni anıqlanadı. Dj.R. Bobbige Raylendti shártli túrde jeńetuǵının aytadı. «Qáhárlı hám tez» epizodında Dj.R. Djon Ross penen telefon arqalı sóylesip, Kliff Barns penen Xarris Raylendti jeńiwge hám Djon Rosstıń «Yuing Enerdjizdi» baqlawına járdemlesetuǵın «ullı joba» tuwralı aytadı. Ol bul joba óziniń «eń jaqsı dóretpesi» bolatuǵının aytqan waqıtta, bólmege birew kirip kelip, eki ret oq atıp, onı óltiredi.

Dj.R.-nı eske alıw ilajı Dallas Neft Klubında ótkerildi, oǵan onıń ótken ómirinen kóplegen tanıs qonaqlar qatnastı. Qonaqlarǵa Dj.R.-nıń súyikli suwsını — burbon menen suw usınıldı. Qatnasıwshılar arasında Dj.R.-nıń ógey tuwısqanı Rey Krebbs, jiyeni Lyusi Yuing, inileri Geri Yuing penen [[Bobbi Yuing]], burınǵı hayalları [[Syu Ellen Yuing]] hám Kelli Xarper Yuing, burınǵı oynası Mendi Uinger, asırap alǵan jiyeni Kristofer Yuing, Elena Ramos penen onıń ájaǵası Dryu Ramos, sonday-aq Dj.R.-nıń ulı Djon Ross Yuing III boldı. Basqa belgili qonaqlardıń qatarında Dallas qalasınıń meri Mayk Roulings, «Dallas Maveriks» klubınıń iyesi Mark Kyuban hám «Dallas Kovboys» klubınıń iyesi Djerri Djons boldı. Dj.R.-nıń jerlew ilajı Sautfork ranchosındaǵı shańaraqlıq qoyımshılıqta ótkerildi. Rey, Lyusi, Geri, Kristofer, Elena, Syu Ellen hám Bobbi shıǵıp sóyledi. Dj.R. Djok hám Miss Ellidiń qábirleriniń qasına jerlendi. Jerlew ilajında Syu Ellen Dj.R.-nıń óltiriler aldında ózine jazǵan xatın oqıp berdi, onda ol taǵı bir imkaniyat alǵısı keletuǵının jazǵan edi. Syu Ellen Dj.R.-nı «ómirimdegi eń úlken muhabbat» dep atadı. Dj.R. urıs veteranı bolǵanlıqtan, onıń tabıtı AQSHtıń juldızlı ala bayraǵı menen jabılıp, keyin Djon Rossqa tapsırıldı.

Jerlew ilajınıń sońında Dj.R.-nıń jeke tergewshisi Bam Djons qábir basına keledi. Sautforktaǵı keńsede Bam Bobbige, Djon Rossqa hám Kristoferge Dj.R.-nıń [[Abu Dabi|Abu-Dabide]] neft jallaw huqıqların satıp alıw boyınsha kelisimdi tamamlap júrgenin, biraq onıń Abu-Dabide bolıwınıń haqıyqıy sebebi sońǵı birneshe ay dawamında Kristoferdiń asırap alǵan anası hám de Bobbidiń burınǵı hayalı [[Pem Yuing|Pamela Barns Yuingti]] izlew menen baylanıslı bolǵanın aytadı. Bam Kristoferge Pemdi tabıwdıń nege zárúr ekenin túsindiretuǵın hújjetlerdi beredi. Bam sonday-aq Dj.R.-nıń Xarris Raylendti qulatıw ushın Nuevo-Laredoda bolǵanın hám bódene awlaw waqıyasın maska retinde paydalanǵanın anıqlaydı. Djon Ross ákesiniń óliminiń artında Raylend tur dep boljaydı, biraq Bam Dj.R.-nı tosınnan qaraqshı óltirgenin aytadı. Djon Rossqa ishinde tapansha menen Dj.R.-nıń xatı bar qutı beriledi. Xatta Dj.R. Djon Rossqa endi ózi ólgennen keyin [[Kliff Barns]] penen Raylendtiń Yuinglerdi qulatıw ushın kúsh biriktiretuǵının jazadı. Sonday-aq xatta Djon Ross qutınıń ishindegini «olar bizden tartıp alǵısı kelgen nárseni ózlerinen tartıp alıw ushın» paydalanıwı kerek ekeni hám sonnan keyin «Bobbi ne islew kerek ekenin biledi» dep jazılǵan. Dj.R. xatın Djon Rossqa onıń «basınan ayaǵına deyin» Dj.R.-nıń ulı ekenin umıtpawın aytıp juwmaqlaydı. Bam Bobbige de xat beredi. Bobbi xattı oqıydı, biraq onıń mazmunın ashpaydı hám házirshe bul tek ózi menen Dj.R.-nıń arasındaǵı másele ekenin Djon Ross penen Kristoferge aytadı. Bobbi menen Bam keńseniń sırtında sóylesedi. Bobbi Bamǵa jurttıń hámmesi Dj.R.-nı qaraqshı óltirdi dep iseniwi ushın kerek adamlardıń hámmesine aqsha beriwdi tapsıradı hám waqıtı kelgende Yuingler bul máseleni shańaraǵı bolıp sheshetuǵının aytadı. Bobbi Dj.R.-nıń jatatuǵın bólmesine barıp, onıń ataqlı burbonınan ishedi. Dj.R.-menen sóylesip turǵanday elesletken Bobbi onıń sońǵı bir kozır qaldırǵanın hám onıń jaqsı joba bolǵanın aytadı. Bobbi Dj.R.-nı jaqsı kóretuǵının aytıp, jılap jiberedi. Bobbi, Djon Ross hám Kristofer joba boyınsha birge jumıs islewdi dawam etedi hám Pemdi tabıwdıń qanshelli zárúr ekenin túsinedi, óytkeni ol Ketrin hám Kliff penen birge «Barns Global» akciyalarınıń úshten bir bólegine iyelik etedi. Ketrin qaytıs bolǵanlıqtan, akciyalarǵa iyelik etetuǵın jalǵız adam Pem bolıp qaladı. Onıń 1989-jılı kúyewi menen birge Abu-Dabige barǵanı aytıladı. Aqırında Bobbi Dj.R.-nıń úlken jobası Kliffti óz ólimi ushın «qábirdiń ar jaǵınan» ayıplı etip kórsetiw bolǵanın ashadı. Ol Dj.R.-nıń jazılmaytuǵın rak aqıbetinen ómiriniń sanawlı kúnleri qalǵanın bilgenin hám Bamǵa Klifftiń tapanshasın urlatqanın aytadı. Dj.R. Klifftiń jıl sayın Meksikanıń Nuevo-Laredo qalasına balıq awlaw jarısına qatnasıw ushın baratuǵınlıǵın biletuǵın edi. Dj.R. Bamǵa sol jerde onıń menen ushırasıp, ózin óltiriwdi shólkemlestirgen. Onıń jobası boyınsha Yuingler shańaraǵı Klifftiń kóligine hám banktegi seyf ishine tapanshanı hám Dj.R.-nıń belgili belbew qayısın qoyıwı tiyis edi.

== Qayta ushırasıw filmleri ==
Teleserial tamamlanǵannan keyin 1990-jılları «Dallas» serialına arnalǵan, yaǵnıy Dallastıń logikalıq dawamı retinde eki televiziyalıq qayta ushırasıw filmi túsirildi. Bul filmler sol waqıtta «Dallas» waqıyasın dawam etkeni menen, keyin 2012-jılǵı «Dallas» serialınıń qayta jańalanǵan versiyası shıqqanda syujetlik baylanıslılıqtı saqlaw maqsetinde rásmiy xronologiyadan alınıp taslandı. Birinshi qayta ushırasıw filminde, «Dallas: Dj.R.-nıń qaytıwı» (1996), Dj.R. aldındaǵı aynanı atıp, birneshe jılǵa Evropaǵa ketip qalǵanı belgili boladı. Ol keyin qaytıp, óz imperiyasın qaytarıp alıwǵa háreket etedi hám belgili bir dárejede tabısqa erisedi: Kliff Barnstı «Yuing Oyl» kompaniyasınan ıǵıstırıp shıǵarıp, kompaniyanı Bobbige qaytaradı. Sonday-aq Dj.R. «Uest Star Oyl» kompaniyasınıń direktorlar keńesiniń baslıǵı bolıp saylanadı, bul jetiskenlikke erisiw ushın ol shama menen on bes jıl gúresken edi&lt;ref&gt;{{Cite news|title=So 'Dallas' Is Finally Over. Or Is It?|work=[[The New York Times]]|date=1991-05-06|url=https://www.nytimes.com/1991/05/06/arts/so-dallas-is-finally-over-or-is-it.html|access-date=2010-08-31|first=Bill|last=Carter}}&lt;/ref&gt;. Ekinshi qayta ushırasıw filmi — «Dallas: Yuingler urısı» (1998) filminde Dj.R. «Uest Stardıń» bas atqarıwshı direktorı retinde «Yuing Oyl menen» birigiwdi kúsh penen ámelge asırıwǵa háreket etedi, biraq sátsizlikke ushıraydı. Degen menen ol Karter Makkeyden 50 million dollar aldap alıw arqalı jubanısh sezedi&lt;ref&gt;{{Cite news|title=J.R. Reprises That Ol' 'Dallas' Malice|work=[[Daily News (New York)|Daily News]]|date=1996-11-14|url=http://www.nydailynews.com/archives/entertainment/1996/11/14/1996-11-14_j_r__reprises_that_ol___dall.html|access-date=2010-08-31}}&lt;/ref&gt;.

== Kólikler ==
Dáslebinde Dj.R. jasıl reńli 1978-jılǵı Mercedes-Benz 280SE avtomobilin aydadı, keyin onı 1979-jılǵı Reseda Green reńli Mercedes-Benz 450SEL ge almastırdı. 1981-jılı ol jańartılǵan W126 380SEL modelin júrgizdi, ol da Reseda Green reńli edi. 1983-jılı hayalı Syu Ellen Sautforkqa kirer jolınıń sońında usı kólikti apatqa ushıratqannan keyin, Dj.R. onı taǵı bir 1983-jılǵı Mercedes-Benz 380SEL mashinası menen almastırdı. 1984-jılı Mercedes-Benz óziniń tiykarǵı S-Class modelin 500SEL versiyasına almastırǵanda, Dj.R. 380SEL ornına usı modeldi satıp aldı. 1986-jılǵı máwsimniń basında Dj.R. jańartılǵan W126 560SEL kóligin aydadı, biraq kóp ótpey onı Cadillac Allanté kabrioleti menen almastırdı hám bul kólikti 1987-jıldan 1991-jılǵa deyin paydalandı. 1991-jılı serialdıń tiykarǵı kórsetiliwi tamamlanǵanda, Dj.R. Lincoln Mark VII kóligin aydap júrdi. Dj.R.-nıń ákesi Djok serialdıń 1978-jıldıń basında Lincoln Mark V modeliniń erterektegi áwladın paydalanǵan edi.

«Dj.R. -nıń qaytıwı» filminde Dj.R. filmniń birinshi bóliminde taǵı da 500SEL mashinasın aydaydı. Biraq bul kólik tolıǵı menen jaramsız jaǵdayǵa túsip, onıń ornına gúmis túsli 1996-jılǵı Mercedes-Benz W140 S420 sedanı keledi. «Yuingler urısı» filminde Dj.R. gúmis reńli 1998-jılǵı SL500 Roadster kóligin aydaydı.

Dj.R.-nıń barlıq kóliklerinde jeke nomer retinde «EWING 3» jazıwı boldı.

== Miyrası ==

* 1999-jılı TV Guide jurnalı onı «Barlıq waqıttaǵı eń ullı 50 televidenie qaharmanı» diziminde 11-orınǵa ornalastırdı&lt;ref&gt;{{Cite book|title=TV Guide Book of Lists|url=https://archive.org/details/tvguidebookoflis0000unse|year=2007|publisher=Running Press|location=Philadelphia|isbn=978-0-7624-3007-9|oclc=148914467|page=[https://archive.org/details/tvguidebookoflis0000unse/page/190 190]}}&lt;/ref&gt;. Al 2013-jılı jańartılǵan dizimde ol 1-orınǵa kóterildi&lt;ref&gt;Bretts, Bruce; Roush, Matt; (March 25, 2013). &quot;Baddies to the Bone: The 60 nastiest villains of all time&quot;. TV Guide. pp. 14–15.&lt;/ref&gt;.
* Wizard jurnalı onı barlıq waqıttaǵı eń ullı jawız qaharmanlardıń ishinde 69-orınǵa qoydı, al Yahoo! Voices saytınıń «Televideniedegi eń jaqsı jawızlar: eń jaqsı onlıq» dizimi onı birinshi orınǵa jaylastırdı.
* WWE shólkeminiń kásiplik palwanı Djon «Bredshou» Leyfild óziniń APA-dan keyingi jaǵımsız qaharman obrazın Yuingtiń obrazına tiykarlap islegen.
* Rep atqarıwshısı Ser Miks-a-lot «Posse on Broadway» qosıǵında ózin Dj.R.-menen salıstırıp: «Men — adamlar jek kórsede jaqsı kóretuǵın adamman. Men Sietldiń Dj.R. Yuingimen» dep aytqan.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Dallas (teleserial)]]</text>
      <sha1>djrspp88niu8pb6sfs7ccpp09wj7jwt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>232707</id>
      <parentid>232706</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T11:37:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>232707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34303" sha1="q6ldps8jl3j26676fn9voq9rsi25tja" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox character&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-above&quot; style=&quot;background-color:#E6D8AD;&quot; |J. R. Yuing
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-image&quot; |[[Fayl:Larry_Hagman_1973.JPG|250px|sürmesiz]]
&lt;div class=&quot;infobox-caption&quot;&gt;[[Larri Hegmen|Larri Hegman]] — Dj.R. Yuing rolinde&lt;/div&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; style=&quot;background-color:#E6D8AD;&quot; |Dóretiliwi hám kórinisi
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Birinshi kórinisi
| class=&quot;infobox-data&quot; |2-aprel 1978-jıl&lt;br /&gt;''«Diggerdiń qızı»''
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Sońǵı kórinisi
| class=&quot;infobox-data&quot; |4-mart 2013-jıl&lt;br /&gt;''«Qáhárli hám tez»''
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Dóretiwshi
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[Devid Djeykobs (jazıwshı)|Devid Djeykobs]]
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Súwretlegen
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[Larri Hegmen|Larri Hegman]]
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Basqa kórinisleri
| class=&quot;infobox-data&quot; |
* ''Knots Landing''
* ''Dallas: Dáslepki jıllar''
* ''Dallas: Dj.R.-nıń qaytıwı''
* ''Dallas: Yuingler urısı''
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Jılları
| class=&quot;infobox-data&quot; |1978–1991, 1996, 1998, 2012–2013
|-
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; style=&quot;background-color:#E6D8AD;&quot; |Jeke maǵlıwmatlar
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Tuwılǵan jılı
| class=&quot;infobox-data&quot; |1936 (tiykarǵı serial)&lt;br /&gt;1939 (TNT serialı)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Qaytıs bolǵan sánesi
| class=&quot;infobox-data&quot; |1-fevral, 2013-jıl
|-
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; style=&quot;background-color:#E6D8AD;&quot; |Miynet jolı
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Kásibi
| class=&quot;infobox-data&quot; |
* «Yuing Oyl» kompaniyasınıń vice-prezidenti (1962–1977)
* «Yuing Oyl» kompaniyasınıń prezidenti (1977–1982)
* «Yuing Oyl» kompaniyasınıń akcioneri hám teń bas atqarıwshı direktorı (1980–1987, 1988–1990, 1991)
* «Xarvud Oyl» kompaniyasınıń 25% akcioneri (1982–1983)
* JRE Industries kompaniyasınıń tiykarın salıwshı hám bas atqarıwshı direktorı (1987–1988)
* Ewing &amp; Ewing kompaniyasınıń tiykarın salıwshı hám bas atqarıwshı direktorı (1991)
* WestStar Oil kompaniyasınıń bas atqarıwshı direktorı (1996–1998, tek filmlerde)
* [[Sautfork ranchosı|Sautfork ranchosınıń]] iyesi (2012)
|-
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; style=&quot;background-color:#E6D8AD;&quot; |Shańaraǵı
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Ákesi
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[Djok Yuing]]
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Anası
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[Miss Elli Yuing|Miss Elli Yuing Farlou]]
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Ógey ákesi
| class=&quot;infobox-data&quot; |Kleyton Farlou 
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Inileri
| class=&quot;infobox-data&quot; |
* Geri Yuing 
* [[Bobbi Yuing]]
* Rey Krebbs (ógey inisi)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Jubayları
| class=&quot;infobox-data&quot; |
* [[Syu Ellen Yuing|Syu Ellen Shepard]] (1971–1981, 1982–1988)
* Kelli Xarper (1988–1991)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Balaları
| class=&quot;infobox-data&quot; |
* Djeyms Bomont (Vanessa Bomonttan)
* Djon Ross Yuing III (Syu Ellennen)
* Atı belgisiz ul (Kelliden)
* Atı belgisiz qızı
|-
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; style=&quot;background-color:#E6D8AD;&quot; |Basqa aǵayinleri
|-
| class=&quot;infobox-full-data&quot; colspan=&quot;2&quot; |
* Djimmi Bomont (aqlıǵı)
* Leander Yuing (atası)
* Aaron Sautvort (dayı atası)
* Barbara Sautvort (dayı ájesi)
* Djeyson Yuing (aǵası)
* Garrison Sautvort (dayı aǵası)
* Kristofer Yuing (jiyeni; asırap alınǵan)
* Bobbi Yuing II (jiyeni)
* Lukas Ueyd Krebbs (jiyeni)
* Lyusi Yuing (jiyeni)
* Betsi Yuing (jiyeni)
* Margaret Krebbs (ógey jiyeni)
* Molli Uittaker (jiyeni)
* Djek Yuing (aqlıq tuwısqanı)
* Djeymi Yuing Barns (aqlıq tuwısqanı)
* Inok Sautvort (dayı atası)
* Eleanor Sautvort (dayı apası)
|}
'''Djon Ross Yuing kishi''' (Djey-Ar, sonday-aq J.R. atı menen belgili) — amerikalı «&lt;nowiki/&gt;[[Dallas (teleserial)|Dallas]]&lt;nowiki/&gt;» teleserialındaǵı hám onıń dawamları menen spin-offlarındaǵı, sonıń ishinde dawam etiwshi serialdaǵı (2012–2014) oydan shıǵarılǵan qaharman. Qaharmandı 1978-jılı serialdıń birinshi bóliminen baslap 2012-jıldıń sońına deyin qaytıs bolǵanǵa shekem [[Larri Hegmen]] oynadı; Hegman túpnusqa serialdıń barlıq 357 bóliminde kóringen jalǵız aktyor boldı&lt;ref&gt;O'Carroll, Lisa (2011-10-15). &quot;Larry Hagman diagnosed with cancer&quot;. The Guardian. London.&lt;/ref&gt;. Serialdıń eń ataqlı qaharmanı retinde Djey-Ar kóplegen iri waqıyalardıń ortasında boldı. Ol óz qarsılaslarınıń baylıǵın tartıp alıw ushın mudamı hiylekerlik isleytuǵın, ashkóz, ózimshil, manipulyativ hám de morallıq principlerden jurday, psixopatiyalıq beyimliligi bar neft magnatı retinde súwretlenedi&lt;ref&gt;Patrick, Christopher J. (2007). Handbook of Psychopathy, Guilford Pubn., New York&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jacobs, David (1990-04-15). &quot;TV VIEW; When the Rich And the Powerful Were Riding High&quot;. The New York Times. Retrieved 2010-08-31.&lt;/ref&gt;. PBS kanalınıń «Televidenie jetekshileri» baǵdarlamasında HegmenDjey-Ar obrazın rawajlandırıwǵa «Juldız shańı» (Stardust) filmindegi uqsas rol tásir etkenin hám burınǵı qatal baslıqlarınıń biri de ilham bergenin atap ótken&lt;ref&gt;{{Cite episode |title=Primetime Soaps |series=Pioneers of Television |network=[[PBS]] |date=January 22, 2013 |season=3 |number=2}}&lt;/ref&gt;.

Dáslebinde serialdıń tiykarǵı itibarı jawlasqan shańaraqlarǵa awdarılıp, Djey-Ar tek qosımsha qaharman bolǵanı menen, onıń ataqlılıǵı ádewir ósip, prodyuserler onıń serialdıń baslı juldızına aylanǵanın moyınladı. 1980-jılı joqarı reyting jıynaǵan eki bólim sol jılı mádeniy qubılısqa aylanǵan «Djey-Ar nı kim attı?» (Who shot J.R.?) waqıyasınıń bir bólimi boldı&lt;ref&gt;{{Cite news|title=TELEVISION; When J.R. Was Shot The Cliffhanger Was Born|work=[[The New York Times]]|date=1995-05-07|url=https://www.nytimes.com/1995/05/07/arts/television-when-j-r-was-shot-the-cliffhanger-was-born.html|access-date=2010-08-31|first=Andy|last=Meisler}}&lt;/ref&gt;. «Bólingen úy» (A House Divided) bóliminde tamashagóyler Djey-Ar nıń belgisiz birew tárepinen atılǵanın kórdi.

Bul intrigalı juwmaqlanıw martta kórsetilgennen keyin tamashagóyler noyabr ayına deyin kútiwge májbúr boldı. «Bunı kim isledi?» (Who Done It) bóliminde waqıya sheshimin taptı. Jańadan kelgen ataqlılıǵınıń arqasında Hegmenshártnama talapları orınlanbasa serialdan ketetuǵının málimledi. CBS kanalı rolge basqa aktyor alınıwı múmkin degen mısh-mıshlar tarqatqanı menen, aqır sońında aktyor jeńiske eristi&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Echoes of who shot JR|date=2001-04-05|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1261931.stm|access-date=2010-08-31}}&lt;/ref&gt;. Ol sonday-aq 1980–1982-jılları «Knots Lending» (Knots Landing) spin-offınıń bes bóliminde kórindi. Qaharman 2012-jılǵı jańalanǵan serialdıń birinshi eki máwsiminde de payda boldı. Hegmen2012-jılı 23-noyabrde qaytıs boldı, sonnan keyin «Dallas» prodyuserleri Djey-Ar nıń ekinshi máwsimde óltiriletuǵının járiyaladı&lt;ref&gt;Funeral Episode Set for Larry Hagman's J.R. on 'Dallas' Season Two Hollywood.com, December 11, 2012&lt;/ref&gt;. «Ashıwlanǵan hám tez» (The Furious and the Fast) bólimi Djey-Ar nıń ólimin kórsetti.

Djey-Ar Yuing televidenie tariyxındaǵı eń ataqlı qaharmanlardıń biri esaplanadı. TV Guide jurnalı onı 2013-jılǵı «Barlıq waqıttaǵı eń jawız 60 qaharman» diziminde birinshi orınǵa qoydı. 2016-jılı Rolling Stone jurnalı onı «Barlıq waqıttaǵı eń ullı 40 tele zulım» diziminde 11-orınǵa ornalastırdı&lt;ref name=&quot;Rolling Stone&quot;&gt;{{Jurnal deregi |last=Collins |first=Sean T. |date=February 9, 2016 |title=40 Greatest TV Villains of All Time |url=https://www.rollingstone.com/tv/lists/40-greatest-tv-villains-of-all-time-20160209 |url-status=dead |magazine=[[Rolling Stone]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20170722205719/http://www.rollingstone.com/tv/lists/40-greatest-tv-villains-of-all-time-20160209 |archive-date=July 22, 2017 |access-date=April 29, 2016}}&lt;/ref&gt;. 2001-jılı Ullı Britaniyadaǵı Channel 4 sorawnamasında ol «Televideniedegi eń ullı 100 qaharman» diziminde 38-orındı iyeledi&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=http://www.channel4.com/entertainment/tv/microsites/G/greatest/tv_characters/results.html|bet=100 Greatest TV Characters|arxivurl=https://web.archive.org/web/20090531160558/http://www.channel4.com/entertainment/tv/microsites/G/greatest/tv_characters/results.html|arxivsáne=31 May 2009|baspaxana=[[Channel 4]]|qaralǵan sáne=26 May 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=http://www.itnsource.com/en/shotlist/ITVProgs/2001/05/05/Y22090001/|bet=100 Greatest ... (100 Greatest TV Characters (Part 1))|arxivurl=https://web.archive.org/web/20150221233837/http://www.itnsource.com/en/shotlist/ITVProgs/2001/05/05/Y22090001/|arxivsáne=21 February 2015|baspaxana=[[ITN Source]]|qaralǵan sáne=13 May 2019}}&lt;/ref&gt;.

== Qaharman ==
Djey-Ar serial qaharmanları menen tamashagóyler arasında «jaman adam» retinde ataqlı. Bizneste ol júdá qatal metodlardı qollanadı hám qarsılasların jeńiw ushın jiyi para beriw, shantaj etiw hám basqa da jasırın usıllarǵa súyenedi. Onıń baslı qarsılası — [[Kliff Barns]]. Kóp jaǵdayda ol tas júrek bolıp kórinedi hám óziniń jaman qásiyetlerin maqtanısh etedi. Degen menen túpnusqa serial barısında onıń shańaraǵına degen súyispenshiligin kórsetetuǵın, miyrimli hám de quramalı tárepleri de bayqaladı. Sońǵı máwsimde [[Bobbi Yuing|Bobbi]] menen mal aydap kiyatırǵanda zamannıń ózgeriwi tuwralı oy tolǵap, stress penen tereń oyǵa berilgen máwritleri kórsetiledi.

«JR» ataması «Gigant» (Giant – «Úlken») filmindegi Djett Rink qaharmanınıń qısqartılǵan atına húrmet retinde berilgen. Djett Rink — Djeyms Dinniń qaytıs bolar aldındaǵı sońǵı roli bolǵan qaharman. Neft magnatı X. L. Xant Yuing obrazına erkin ilham deregi bolǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=https://www.forbes.com/profile/hunt/?sh=554392d3275f|bet=Forbes Profile: The Hunt family|til=en|jumıs=[[Forbes]]|qaralǵan sáne=June 13, 2023}}&lt;/ref&gt;.

== Waqıyalar tarmaǵı ==

=== Túpnusqa serial ===
Djey-Ar Yuing [[Djok Yuing|Djon Ross «Djok» Yuing aǵa]] ([[Djim Devis (aktyor)|Djim Devis]]) penen [[Miss Elli Yuing|Eleanor «Miss Elli» Yuingtiń]] ([[Barbara Bel Geddes]], keyin qısqa waqıtta [[Donna Rid]]) tuńǵısh ulı boldı. Djey-Ar shańaraqtıń Sautfork ranchosında dúnyaǵa kelgen&lt;ref&gt;Dallas: The Early Years&lt;/ref&gt;. Onıń tuwılǵan jılı boyınsha qarama-qarsılıq bar: «Dallas: Dáslepki jıllar» (Dallas: The Early Years) filminde Miss Elli 1936-jılı Djey-Arǵa júkli ekenin aytadı, bul onıń tuwılǵan jılın 1936 yamasa 1937-jıl etip kórsetedi, al 2012-jılǵı dawamında Djey-Ar nıń qulpıtasında 1939-jıl kórsetilgen.

Djey-Ar nıń eki inisi bar: Geri (Ted Shekelford, keyin qısqa waqıt oynaǵan Devid Ekroyd) hám [[Bobbi Yuing|Bobbi]] ([[Patrik Daffi]]); sonday-aq [[Ekinshi jáhán urısı|Ekinshi jer júzilik urıs]] gezinde ákesiniń Margaret Xanter atlı áskeriy miyirbiyke menen baylanısınan tuwılǵan ógey inisi Rey Krebbs ([[Stiv Kanali]]) bar.

Bes jasınan baslap Djey-Ar ákesi Djoktıń miyrasxorı retinde tárbiyalandı. Djok júdá qatal hám de jawız usıl menen basqarǵan ǵárezsiz neft kompaniyası — «Yuing Oylda» onıń ornına otırıwı tiyis boldı. 1960-jılları Vetnam urısında qısqa waqıt xızmet etip úyine qaytqannan keyin, Djey-Ar «Yuing Oylda» uzaq jıllıq miynet jolın basladı. Onıń «Sautfork ranchosında» jumıs islewge qızıǵıwshılıǵı bolǵan joq, óytkeni ol negizinen anası Miss Ellidiń, sonday-aq inileri Bobbi menen Rey Krebbstiń menshigi esaplandı, biraq ol Sautforktı shańaraǵı qolında saqlap qalıwǵa qattı umtıldı. Geri kóbinese anasınıń tásirinde boldı hám Sautvortlar áwladınıń Sautforkta mal sharwashılıǵı menen shuǵıllanıw dástúrin dawam etti, al «Yuing Oylǵa» qızıqpadı. Ákeleri Djok sıyaqlı, Djey-Ar da Geridi hálsiz, Yuinglerge tán minezden jurday dep esapladı, hám de Geri ósip jetiliskennen keyin Djey-Ar nıń qorlawına qarsı tura almadı. Jasóspirim gezinde Geri 1960-jıllardıń basında bolajaq kelinshegi Velin Klements penen (Djoan Van Ark) tanıstı; olardıń qızı Lyusi ([[Sharlin Tilton]]) dúnyaǵa keletuǵın bolǵan soń olar úylendi. Djey-Ar Geridiń Velin sıyaqlı sociallıq statusı tómen adamǵa úyleniwin maqullamadı. Olardıń nekesi buzıla baslaǵanda, Geri Sautforktı taslap ketip, Velin menen Lyusidi úyde qaldırdı. Velin Lyusidi alıp ketiwge háreket etkende, Djey-Ar onı qaladan quwıp jiberip, Lyusidi qaytadan Sautforktaǵı Yuinglerdiń úyine alıp keldi. 1979-jılı Geri menen Velin Dallasta qayta qosılıp, qaytadan úylendi, biraq Sautforkta qayta turıwǵa háreket etiwdiń ornına, olar Kaliforniyadaǵı oydan shıǵarılǵan Nots Lending (Knots Landing) elatına kóship ketti.

Bobbi waqıtın Sautfork penen «Yuing Oyl» arasında ótkizetuǵın hám Djoktıń eń súyikli ulı edi. Bul Djey-Ar nı Djoktıń kewlinen shıǵıwǵa ózgeshe xoshametledi, biraq neft biznesindegi ayrıqsha jetiskenliklerine qaramastan, ol heshqashan Djoktıń Bobbige degen ózgeshe ıqlasın jeńe almadı. Bul olardıń arasında balalıqtan baslanǵan básekileslikti kúsheytti hám ol eseygen sayın dawam ete berdi, ásirese Bobbi Yuinglerdiń ata jawı esaplanatuǵın shańaraqtıń aǵzası [[Pem Yuing|Pamela Barnsqa]] ([[Viktoriya Principal|Viktoriya Prinsipal]], qısqa waqıt Margaret Maykls) úylengennen keyin. Ápsanaǵa aylanǵan Barns–Yuing kelispewshiligi 1930-jılları Djok penen Pemniń nızamlı ákesi Diggerdiń (Kinan Uinn, dáslebinde Devid Ueyn oynaǵan) arasında baslanǵan edi. Olardıń neft biznesindegi sherikligi Diggerdiń máskúnemligi menen ókpe-renishiniń kesirinen buzıldı. Usıǵan shekem Djok Diggerdiń súyiklisi [[Miss Elli Yuing|Eleanor Sautvortqa]] úylengen edi, bul olardıń qarım-qatnasına úlken jánjelge deyin-aq daq túsirgen edi. Keyin bul kelispewshilik onlaǵan jıllar boyı dawam etip, Djey-Ar menen Diggerdiń ulı [[Kliff Barns|Klifftiń]] ([[Ken Kercheval]]) arasındaǵı soqlıǵısıw menen dawam etti.

1971-jılı Djey-Ar burınǵı «Miss Texas» ataǵınıń iyesi [[Syu Ellen Yuing|Syu Ellen Shepardqa]] ([[Linda Grey]]) úylendi. Djey-Ar nıń aldı menen «Yuing Oyldı» birinshi orınǵa qoyıwı, keyin basqa hayallarǵa kewil bóliwi aqıbetinen olardıń nekesi barǵan sayın qıyın bola berdi. 1970-jıllardıń sońına qaray Syu Ellen máskúnemge aylandı. Olar 1981-jılı ajırasıp, 1982-jılı qayta úylendi de, 1988-jılı taǵı ajırastı. 1989-jılı Syu Ellen jańa súyiklisi Don Lokvud penen (Ien Maksheyn) birge [[London|Londonǵa]] kóship ketti; olar 1991-jılı shańaraq qurdı.

Serial barısında Djey-Ar nıń eki hayalı hám úsh balası boldı. Onıń tuńǵısh ulı [[Djeyms Bomont|Djeyms Richard Bomont]] ([[Sasha Mitchell]]) 1960-jılları ekran sırtında bolǵan Vanessa Bomont penen (Geyl Xannikatt) qarım-qatnasınıń nátiyjesinde dúnyaǵa kelgen, biraq bul tek 1989-jılı ǵana belgili boldı. Onıń ekinshi hám de eń súyikli ulı — 1979-jılı birinshi hayalı Syu Ellennen tuwılǵan Djon Ross Yuing III (Omri Kac). Úshinshi ulı ekinshi hayalı Kelliden ([[Keti Podevell|Keti Podvell]]) boldı hám ol 1991-jılı dúnyaǵa keldi, biraq Kelli Dallastan ketkennen keyin ǵana bosandı.

Djey-Ar dáslebinde óziniń qáyin sińlisi hám de burınǵı oynası Kristin Shepardtıń (Meri Krosbi) ulı Kristofer Yuingtiń (Djoshua Xarris, dáslebinde Erik Farlou) ákesi ózi dep oyladı, biraq keyin Djey-Ar nıń ákesi emes ekeni, shın ákesiniń Djeff Farradey ekeni anıqlandı. Kristoferdi Bobbi menen Pem asırap aldı. Sonıń menen bir qatarda, Djey-Ar nıń ekinshi hayalı Kelli menen nekesiz tuwılǵan ulı Djeyms oǵan kek qaytarıw ushın qolaylı waqıttı kútti. Djey-Ar Kellidi Sautforktan quwıp shıqqannan keyin, Kleyton Farloudıń ájapası Djessika Montfordtıń «Ueststar» (WestStar) akciyalarındaǵı dawıs beriw huqıqların ózine awdartıp alıw ushın sanatoriyaǵa jattı. Biraq oǵan belgisiz túrde Djeyms penen Kelli onıń advokatı Uolter Bermannan bosatıw hújjetlerin alıp úlgerdi. Djeyms ózin onıń advokatı retinde kórsetip, aqır sońında onı sol sanatoriyada qaldırdı. Keyin Kelli onı bosattı. Bul Djey-Ar ushın aqırında bárinen ayrılatuǵın jıldıń baslaması boldı.

Aldı menen ol «Yuing Oyldı» Kliffke joǵalttı, keyin kekshil Karter Makkey ([[Djordj Kennedi]]) onı «Uest Star Oyldan» (West Star Oil) jumıstan shıǵardı. Bunnan tısqarı, ol Sautforktaǵı baqlawdan ayrıldı hám Syu Ellen menen birge Evropaǵa ketken ulı onnıń menen qatnaspadı. Aqırında Djey-Ar nıń qolında tek Bobbi oǵan turıwǵa ruqsat bergen Sautforktaǵı bir bólme ǵana qaldı. Ózine-ózi qol jumsawdı oylaǵan qaharman jalǵız Sautforkta burbon butılkası menen oqlanǵan revolver uslap sandalıp júrdi. Keyin jin-peri ekeni belgili bolatuǵın Adam atlı maqluq (rolin Djoel Grey oynaǵan) Djey-Arǵa keledi, al Djey-Ar kórip turǵanına isene almaydı. Aq smoking kiygen Adam Djey-Ar ǵa óziniń «xojayını» onı unatatuǵının hám onı Jerge arnawlı jibergenin aytadı. «Bul ájayıp ómir» (It's a Wonderful Life) filminiń tarmaǵına uqsas túrde, Adam Djey-Ar nı eger ol dúnyaǵa kelmegende basqa adamlardıń ómiri qanday bolar edi degendi kórsetiw ushın sayaxatqa alıp shıǵadı.

Usı sayaxattan keyin Adam Djey-Ar nı ózin atıp óltiriwge kóndiriwge háreket etedi. Djey-Ar Adamǵa onıń kewlin tabıw ushın bunı islegisi kelmeytuǵının aytıp, onıń Aspannan kelgenine isenetuǵının bildiredi. Sonda Adam Djey-Ar dan ózin Aspannan jiberilgen dep nege oylaǵanın sorap, essiz kúle baslaydı da, óziniń haqıyqıy maqsetin ashadı. Djey-Ar qolında ele de burbon butılkası menen revolveri bar jaǵdayda jatatuǵın bólmesinde selk etip oyanadı. Ol bunıń tek qorqınıshlı tús bolǵanına jeńillep qaladı, biraq tap sol máwritte Adam qaytadan payda boladı, usı ret qızıl kostyum kiyip, jatatuǵın bólmedegi aynadan kórinedi. Adam Djey-Ar nıń ózin atıp óltiriwin qáleydi hám oǵan házirgi ómiriniń qanday jaǵdayǵa túskenin, sonday-aq hámmesine olsız jaqsıraq bolatuǵının eske saladı. Djey-Ar usıǵan kóniwge tayar sıyaqlı kórinedi.

Usı waqıtta Bobbi Sautforkqqa túnde qaytıp kelgen edi. Djey-Ar onıń kólik penen kelgenin de, úyge kirgenin de esitpeydi, óytkeni onıń bar názeri aynadaǵı Adamǵa awǵan edi. Ol quraldı áste basına kóterip, atqıshtı tartadı, al ashıwlanǵan Adamnıń kózleri qızıl reńge janıp, aqırı: «Isle bunı!» dep baqıradı. Bobbi mıltıq dawısın esitip, ekinshi qabattaǵı Djey-Ar nıń jatatuǵın bólmesine qaray juwıradı. Qapınıń aldına jetkende ol bólmeniń ishine qarap, kórgeninen shorshıp ketip: «Qudayım-ay!» dep baqıradı. Djey-Ar nıń táǵdiri ashıq kórsetilmeydi. «Konundrum» («Conundrum» — «Sheshilmeytuǵın jumbaq») atlı finallıq intriga tek 1996-jılı shıqqan birinshi «Dallas: Djey-Ar nıń qaytıwı» (Dallas: J.R. Returns) telefilmi arqalı ǵana sheshildi. Filmniń basında Djey-Ar nıń shın mánisinde ózin atpaǵanı, onıń ornına ózine kóringen jin Adam turǵan aynaǵa oq atqanı belgili boladı. 2012-jılǵı jańalanǵan serial bul telefilmniń tarmaǵın dawam etpeydi, biraq Djey-Ar nıń ele tiri ekenin kórsetedi. «Dallas» serialındaǵı rásmiy Facebook betine sáykes, Djey-Ar haqıyqatında da aynaǵa oq atqan, biraq telefilmdegi sıyaqlı Evropaǵa ketip qalmaǵan.

=== ''Dallas'' (2012) ===
Dj.R. serialdıń 2012-jılǵı qayta janlandırılǵan versiyasına qaytadı, onda tiykarǵı itibar Dj.R.-nıń ulı Djon Ross Yuing III penen Bobbidiń asırap alǵan ulı Kristofer Yuingke baǵdarlanadı. Dj.R.-nıń quwanıshına baylanıslı, Djon Ross onıń aynımaǵan kóshirmesine aylanǵan, óytkeni ol neftke, aqshaǵa hám biylikke kóbirek kewil bóledi. Serial baslanǵan gezde Dj.R. sońǵı birneshe jılın qariyalar úyinde ótkizip júrgen boladı, sozılmalı depressiyadan azap shegedi hám Bobbi kelip turǵanına qaramastan sóylemeydi. Televiziyalıq eki filmdegi barlıq waqıyalar itibarǵa alınbaydı.

Bobbi Dj.R.-ǵa kelip, «Yuing Oyl» menen Sautfork ushın bolǵan barlıq daw-jánjelleri ózin unatpaytuǵın adamǵa aylandırǵanın hám Kristofer menen Djon Rosstıń háwes etetuǵınday shańaraǵı bolıp, ózleri sıyaqlı mudamı dawlaspawın qáleytuǵının aytadı. Keyin Djon Ross Bobbidiń usınısı menen oǵan keledi de, Bobbidiń Sautforktı satıwdı jobalastırıp atırǵanın hám satıwdan túsken aqshanı Kristoferdiń jańa energiya joybarın qarjılandırıw ushın bergisi keletuǵının aytadı. Djon Ross sonday-aq Dj.R.-ǵa Sautforktıń astınan 2 milliard barrel neft qorı tabılǵanın, biraq Bobbidiń burǵılaw jumısların toqtatqanın xabarlaydı. Dj.R. aqırı esin jıynap, ulına ranchoda neft burǵılawǵa tosqınlıq keltiriw háreketleri menen gúresiwge járdemlesedi hám Djon Rossqa Bobbidiń bárqulla axmaq bolǵanın aytadı. Ol Dj.R.-nıń eski dostınıń qızı Marta del Sol menen birge jumıs islep júrgenin anıqlaydı, al Marta millionlaǵan akr jerdiń iyesi. Sırttan qaraǵanda Marta Bobbige sheriklik usınıp júrgendey kórinedi, biraq shın mánisinde barlıq jipti tartıp otırǵan Dj.R. boladı; Bobbi Sautforktı Martanıń tábiyattı qorǵaw qorına tapsırǵan gezde, ol is júzinde Dj.R.-nıń qolına ótedi. Djon Ross ta shın mánisinde Marta menen birge jumıs isleydi, al Dj.R. olardı birge kórse de, usıǵan itibar bermeytuǵınday boladı. Dj.R. shańaraq jıynalısına kelip (ózin mayıp etip kórsetiw ushın júrip-turıwǵa arnalǵan tirek quralın paydalanıp), Bobbi menen Syu Ellennen burınǵı háreketleri ushın keshirim sorap, bárin hayran qaldıradı. Keyin ol Meksikaǵa barıp, Martanıń ákesi Karlos del Sol menen ushırasadı, biraq ol heshqanday kelisim tuwralı bilmeydi. Sonnan keyin ol qızın tanıstıradı, biraq ol Dj.R. Marta dep biletuǵın hayal bolmay shıǵadı. Aldanǵanın túsingen Dj.R. del Solge qáteleskenin aytıp, Marta onıń ulı menen tanısıwı kerek ekenin ashıwlanıp jetkizedi, óytkeni «ol ákesine qattı tartqan».

Dj.R. aqırında Sautforktı Bobbiden tartıp alıwǵa erisedi hám waqıt joǵaltpay Sautforkta neft burǵılawdı baslaydı. Ol sonday-aq Djon Rosstı sheriklikten shıǵarıp taslaydı. Biraq ol ulına óziniń iskerlik joybarların basqarıw ushın isenim xat beredi. Dj.R. menen Djon Rosstıń venesuelalı investorı Visente Kano qarız qaytarılmaǵan gezde Yuinglerge qarsı kúsh qollana baslaǵan soń, Dj.R. Sautforktıń menshik huqıqın Bobbige qaytarıwǵa májbúr boladı. Dj.R. menen Djon Ross jınayıy juwapkershilikten bosatılıp, Kanoǵa qarsı moyınlaw hújjetlerine qol qoyadı, al Kano túrmege qamaladı. Bobbi Dj.R.-nıń moyınlaw xatınıń kóshirmesin saqlap qalıp, eger ol taǵı da jaman hiyle qollansa, onı túrmege otırǵızatuǵının eskertedi. Djon Rosstıń atastırılǵan qızı Elena Ramos Djon Rosstıń astırtın jobadaǵı rolin anıqlaydı, onıń menen ayrılısıp, Kristoferge qayta keledi. Birinshi máwsim Djon Ross penen Dj.R.-nıń Bobbige, Kristoferge hám qayta qosılǵanday kórinetuǵın Elenaǵa qarsı kúsh biriktiriwi menen tamamlanadı.

Ekinshi máwsimniń basında Dj.R. Djon Rossqa biznes penen jaman hiylelerdi úyretip júredi hám olar «Yuing Enerdjiz» kompaniyasın baqlawǵa alıwdı jobalastıradı. Dj.R. sonday-aq óziniń eski qarsılası Kliff Barns penen onıń qızı Pamela Rebekka Barnsqa qarsı háreket etedi. Pamela Kristoferden egiz bala kóterip júrgenine qaramastan, Djon Ross penen oynas boladı. Bobbi Xarris Raylendti qulatıwǵa járdemlesiw ushın Dj.R.-dan járdem soraydı, óytkeni Raylend Bobbidiń ógey qızı Emmanı urlap áketip, Bobbidiń hayalı Ennge qızı óldi dep isendirgeni anıqlanadı. Dj.R. Bobbige Raylendti shártli túrde jeńetuǵının aytadı. «Qáhárlı hám tez» epizodında Dj.R. Djon Ross penen telefon arqalı sóylesip, Kliff Barns penen Xarris Raylendti jeńiwge hám Djon Rosstıń «Yuing Enerdjizdi» baqlawına járdemlesetuǵın «ullı joba» tuwralı aytadı. Ol bul joba óziniń «eń jaqsı dóretpesi» bolatuǵının aytqan waqıtta, bólmege birew kirip kelip, eki ret oq atıp, onı óltiredi.

Dj.R.-nı eske alıw ilajı Dallas Neft Klubında ótkerildi, oǵan onıń ótken ómirinen kóplegen tanıs qonaqlar qatnastı. Qonaqlarǵa Dj.R.-nıń súyikli suwsını — burbon menen suw usınıldı. Qatnasıwshılar arasında Dj.R.-nıń ógey tuwısqanı Rey Krebbs, jiyeni Lyusi Yuing, inileri Geri Yuing penen [[Bobbi Yuing]], burınǵı hayalları [[Syu Ellen Yuing]] hám Kelli Xarper Yuing, burınǵı oynası Mendi Uinger, asırap alǵan jiyeni Kristofer Yuing, Elena Ramos penen onıń ájaǵası Dryu Ramos, sonday-aq Dj.R.-nıń ulı Djon Ross Yuing III boldı. Basqa belgili qonaqlardıń qatarında Dallas qalasınıń meri Mayk Roulings, «Dallas Maveriks» klubınıń iyesi Mark Kyuban hám «Dallas Kovboys» klubınıń iyesi Djerri Djons boldı. Dj.R.-nıń jerlew ilajı Sautfork ranchosındaǵı shańaraqlıq qoyımshılıqta ótkerildi. Rey, Lyusi, Geri, Kristofer, Elena, Syu Ellen hám Bobbi shıǵıp sóyledi. Dj.R. Djok hám Miss Ellidiń qábirleriniń qasına jerlendi. Jerlew ilajında Syu Ellen Dj.R.-nıń óltiriler aldında ózine jazǵan xatın oqıp berdi, onda ol taǵı bir imkaniyat alǵısı keletuǵının jazǵan edi. Syu Ellen Dj.R.-nı «ómirimdegi eń úlken muhabbat» dep atadı. Dj.R. urıs veteranı bolǵanlıqtan, onıń tabıtı AQSHtıń juldızlı ala bayraǵı menen jabılıp, keyin Djon Rossqa tapsırıldı.

Jerlew ilajınıń sońında Dj.R.-nıń jeke tergewshisi Bam Djons qábir basına keledi. Sautforktaǵı keńsede Bam Bobbige, Djon Rossqa hám Kristoferge Dj.R.-nıń [[Abu Dabi|Abu-Dabide]] neft jallaw huqıqların satıp alıw boyınsha kelisimdi tamamlap júrgenin, biraq onıń Abu-Dabide bolıwınıń haqıyqıy sebebi sońǵı birneshe ay dawamında Kristoferdiń asırap alǵan anası hám de Bobbidiń burınǵı hayalı [[Pem Yuing|Pamela Barns Yuingti]] izlew menen baylanıslı bolǵanın aytadı. Bam Kristoferge Pemdi tabıwdıń nege zárúr ekenin túsindiretuǵın hújjetlerdi beredi. Bam sonday-aq Dj.R.-nıń Xarris Raylendti qulatıw ushın Nuevo-Laredoda bolǵanın hám bódene awlaw waqıyasın maska retinde paydalanǵanın anıqlaydı. Djon Ross ákesiniń óliminiń artında Raylend tur dep boljaydı, biraq Bam Dj.R.-nı tosınnan qaraqshı óltirgenin aytadı. Djon Rossqa ishinde tapansha menen Dj.R.-nıń xatı bar qutı beriledi. Xatta Dj.R. Djon Rossqa endi ózi ólgennen keyin [[Kliff Barns]] penen Raylendtiń Yuinglerdi qulatıw ushın kúsh biriktiretuǵının jazadı. Sonday-aq xatta Djon Ross qutınıń ishindegini «olar bizden tartıp alǵısı kelgen nárseni ózlerinen tartıp alıw ushın» paydalanıwı kerek ekeni hám sonnan keyin «Bobbi ne islew kerek ekenin biledi» dep jazılǵan. Dj.R. xatın Djon Rossqa onıń «basınan ayaǵına deyin» Dj.R.-nıń ulı ekenin umıtpawın aytıp juwmaqlaydı. Bam Bobbige de xat beredi. Bobbi xattı oqıydı, biraq onıń mazmunın ashpaydı hám házirshe bul tek ózi menen Dj.R.-nıń arasındaǵı másele ekenin Djon Ross penen Kristoferge aytadı. Bobbi menen Bam keńseniń sırtında sóylesedi. Bobbi Bamǵa jurttıń hámmesi Dj.R.-nı qaraqshı óltirdi dep iseniwi ushın kerek adamlardıń hámmesine aqsha beriwdi tapsıradı hám waqıtı kelgende Yuingler bul máseleni shańaraǵı bolıp sheshetuǵının aytadı. Bobbi Dj.R.-nıń jatatuǵın bólmesine barıp, onıń ataqlı burbonınan ishedi. Dj.R.-menen sóylesip turǵanday elesletken Bobbi onıń sońǵı bir kozır qaldırǵanın hám onıń jaqsı joba bolǵanın aytadı. Bobbi Dj.R.-nı jaqsı kóretuǵının aytıp, jılap jiberedi. Bobbi, Djon Ross hám Kristofer joba boyınsha birge jumıs islewdi dawam etedi hám Pemdi tabıwdıń qanshelli zárúr ekenin túsinedi, óytkeni ol Ketrin hám Kliff penen birge «Barns Global» akciyalarınıń úshten bir bólegine iyelik etedi. Ketrin qaytıs bolǵanlıqtan, akciyalarǵa iyelik etetuǵın jalǵız adam Pem bolıp qaladı. Onıń 1989-jılı kúyewi menen birge Abu-Dabige barǵanı aytıladı. Aqırında Bobbi Dj.R.-nıń úlken jobası Kliffti óz ólimi ushın «qábirdiń ar jaǵınan» ayıplı etip kórsetiw bolǵanın ashadı. Ol Dj.R.-nıń jazılmaytuǵın rak aqıbetinen ómiriniń sanawlı kúnleri qalǵanın bilgenin hám Bamǵa Klifftiń tapanshasın urlatqanın aytadı. Dj.R. Klifftiń jıl sayın Meksikanıń Nuevo-Laredo qalasına balıq awlaw jarısına qatnasıw ushın baratuǵınlıǵın biletuǵın edi. Dj.R. Bamǵa sol jerde onıń menen ushırasıp, ózin óltiriwdi shólkemlestirgen. Onıń jobası boyınsha Yuingler shańaraǵı Klifftiń kóligine hám banktegi seyf ishine tapanshanı hám Dj.R.-nıń belgili belbew qayısın qoyıwı tiyis edi.

== Qayta ushırasıw filmleri ==
Teleserial tamamlanǵannan keyin 1990-jılları «Dallas» serialına arnalǵan, yaǵnıy Dallastıń logikalıq dawamı retinde eki televiziyalıq qayta ushırasıw filmi túsirildi. Bul filmler sol waqıtta «Dallas» waqıyasın dawam etkeni menen, keyin 2012-jılǵı «Dallas» serialınıń qayta jańalanǵan versiyası shıqqanda syujetlik baylanıslılıqtı saqlaw maqsetinde rásmiy xronologiyadan alınıp taslandı. Birinshi qayta ushırasıw filminde, «Dallas: Dj.R.-nıń qaytıwı» (1996), Dj.R. aldındaǵı aynanı atıp, birneshe jılǵa Evropaǵa ketip qalǵanı belgili boladı. Ol keyin qaytıp, óz imperiyasın qaytarıp alıwǵa háreket etedi hám belgili bir dárejede tabısqa erisedi: Kliff Barnstı «Yuing Oyl» kompaniyasınan ıǵıstırıp shıǵarıp, kompaniyanı Bobbige qaytaradı. Sonday-aq Dj.R. «Uest Star Oyl» kompaniyasınıń direktorlar keńesiniń baslıǵı bolıp saylanadı, bul jetiskenlikke erisiw ushın ol shama menen on bes jıl gúresken edi&lt;ref&gt;{{Cite news|title=So 'Dallas' Is Finally Over. Or Is It?|work=[[The New York Times]]|date=1991-05-06|url=https://www.nytimes.com/1991/05/06/arts/so-dallas-is-finally-over-or-is-it.html|access-date=2010-08-31|first=Bill|last=Carter}}&lt;/ref&gt;. Ekinshi qayta ushırasıw filmi — «Dallas: Yuingler urısı» (1998) filminde Dj.R. «Uest Stardıń» bas atqarıwshı direktorı retinde «Yuing Oyl menen» birigiwdi kúsh penen ámelge asırıwǵa háreket etedi, biraq sátsizlikke ushıraydı. Degen menen ol Karter Makkeyden 50 million dollar aldap alıw arqalı jubanısh sezedi&lt;ref&gt;{{Cite news|title=J.R. Reprises That Ol' 'Dallas' Malice|work=[[Daily News (New York)|Daily News]]|date=1996-11-14|url=http://www.nydailynews.com/archives/entertainment/1996/11/14/1996-11-14_j_r__reprises_that_ol___dall.html|access-date=2010-08-31}}&lt;/ref&gt;.

== Kólikler ==
Dáslebinde Dj.R. jasıl reńli 1978-jılǵı Mercedes-Benz 280SE avtomobilin aydadı, keyin onı 1979-jılǵı Reseda Green reńli Mercedes-Benz 450SEL ge almastırdı. 1981-jılı ol jańartılǵan W126 380SEL modelin júrgizdi, ol da Reseda Green reńli edi. 1983-jılı hayalı Syu Ellen Sautforkqa kirer jolınıń sońında usı kólikti apatqa ushıratqannan keyin, Dj.R. onı taǵı bir 1983-jılǵı Mercedes-Benz 380SEL mashinası menen almastırdı. 1984-jılı Mercedes-Benz óziniń tiykarǵı S-Class modelin 500SEL versiyasına almastırǵanda, Dj.R. 380SEL ornına usı modeldi satıp aldı. 1986-jılǵı máwsimniń basında Dj.R. jańartılǵan W126 560SEL kóligin aydadı, biraq kóp ótpey onı Cadillac Allanté kabrioleti menen almastırdı hám bul kólikti 1987-jıldan 1991-jılǵa deyin paydalandı. 1991-jılı serialdıń tiykarǵı kórsetiliwi tamamlanǵanda, Dj.R. Lincoln Mark VII kóligin aydap júrdi. Dj.R.-nıń ákesi Djok serialdıń 1978-jıldıń basında Lincoln Mark V modeliniń erterektegi áwladın paydalanǵan edi.

«Dj.R. -nıń qaytıwı» filminde Dj.R. filmniń birinshi bóliminde taǵı da 500SEL mashinasın aydaydı. Biraq bul kólik tolıǵı menen jaramsız jaǵdayǵa túsip, onıń ornına gúmis túsli 1996-jılǵı Mercedes-Benz W140 S420 sedanı keledi. «Yuingler urısı» filminde Dj.R. gúmis reńli 1998-jılǵı SL500 Roadster kóligin aydaydı.

Dj.R.-nıń barlıq kóliklerinde jeke nomer retinde «EWING 3» jazıwı boldı.

== Miyrası ==

* 1999-jılı TV Guide jurnalı onı «Barlıq waqıttaǵı eń ullı 50 televidenie qaharmanı» diziminde 11-orınǵa ornalastırdı&lt;ref&gt;{{Cite book|title=TV Guide Book of Lists|url=https://archive.org/details/tvguidebookoflis0000unse|year=2007|publisher=Running Press|location=Philadelphia|isbn=978-0-7624-3007-9|oclc=148914467|page=[https://archive.org/details/tvguidebookoflis0000unse/page/190 190]}}&lt;/ref&gt;. Al 2013-jılı jańartılǵan dizimde ol 1-orınǵa kóterildi&lt;ref&gt;Bretts, Bruce; Roush, Matt; (March 25, 2013). &quot;Baddies to the Bone: The 60 nastiest villains of all time&quot;. TV Guide. pp. 14–15.&lt;/ref&gt;.
* Wizard jurnalı onı barlıq waqıttaǵı eń ullı jawız qaharmanlardıń ishinde 69-orınǵa qoydı, al Yahoo! Voices saytınıń «Televideniedegi eń jaqsı jawızlar: eń jaqsı onlıq» dizimi onı birinshi orınǵa jaylastırdı.
* WWE shólkeminiń kásiplik palwanı Djon «Bredshou» Leyfild óziniń APA-dan keyingi jaǵımsız qaharman obrazın Yuingtiń obrazına tiykarlap islegen.
* Rep atqarıwshısı Ser Miks-a-lot «Posse on Broadway» qosıǵında ózin Dj.R.-menen salıstırıp: «Men — adamlar jek kórsede jaqsı kóretuǵın adamman. Men Sietldiń Dj.R. Yuingimen» dep aytqan.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Dallas (teleserial)]]</text>
      <sha1>q6ldps8jl3j26676fn9voq9rsi25tja</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>