Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha Wikipediashılar dizimi

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kaa">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>kaawiki</dbname>
    <base>https://kaa.wikipedia.org/wiki/Bas_bet</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.12</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Arnawlı</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Talqılaw</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Paydalanıwshı</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Paydalanıwshı talqılawı</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedia talqılawı</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fayl</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Fayl talqılawı</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki talqılawı</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Úlgi</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Úlgi talqılawı</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Járdem</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Járdem talqılawı</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategoriya</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategoriya talqılawı</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Portal talqılawı</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modul talqılawı</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha Wikipediashılar dizimi</title>
    <ns>4</ns>
    <id>23879</id>
    <revision>
      <id>265197</id>
      <parentid>265170</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T12:01:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>4424</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı</comment>
      <origin>265197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8217" sha1="agja09561ha9q2hd08mf1oql1jpwdhx" xml:space="preserve">{{/begin|50}}
|-
| 1 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:24824}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 2 || [[User:Qaraqalpaqpan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qaraqalpaqpan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}}
|-
| 3 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|Srajatdin Usnatdinov]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}}
|-
| 4 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4510}}]] || {{Permissions|Bekan88}}
|-
| 5 || [[User:Inosham|Inosham]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}}
|-
| 6 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4246}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}}
|-
| 7 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abdullaeva Shaxnoza-Banu&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}}
|-
| 8 || [[User:Doniyor Yóldoshev|Doniyor Yóldoshev]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2551}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}}
|-
| 9 || [[User:Рахман3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Рахман3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}}
|-
| 10 || [[User:Rabiga Shabatova|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rabiga Shabatova&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1629}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}}
|-
| 11 || [[User:PirjanovNurlan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PirjanovNurlan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}}
|-
| 12 || [[User:Anas1712|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Anas1712&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}}
|-
| 13 || [[User:Qarahat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qarahat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}}
|-
| 14 || [[User:Gozzalina|Gozzalina]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}}
|-
| 15 || [[User:Makenzis|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Makenzis&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:924}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 16 || [[User:Kuwanishbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kuwanishbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}}
|-
| 17 || [[User:AlefZet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlefZet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}}
|-
| 18 || [[User:Aysabirlijol|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aysabirlijol&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}}
|-
| 19 || [[User:Umarxon III|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Umarxon III&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:615}}]] || {{Permissions|Umarxon III}}
|-
| 20 || [[User:Baurzhanuly|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baurzhanuly&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}}
|-
| 21 || [[User:Biypona|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Biypona&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}}
|-
| 22 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bazarbaeva Eleonora&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}}
|-
| 23 || [[User:QRNKS|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QRNKS&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}}
|-
| 24 || [[User:Mrshaxas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mrshaxas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}}
|-
| 25 || [[User:Pathoschild|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pathoschild&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:399}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 26 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:376}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}}
|-
| 27 || [[User:Minorax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Minorax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 28 || [[User:Muxammedqudaynazarov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Muxammedqudaynazarov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}}
|-
| 29 || [[User:Begdullaman|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Begdullaman&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Begdullaman|{{formatnum:328}}]] || {{Permissions|Begdullaman}}
|-
| 30 || [[User:Nurlibek Urgenichbaev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nurlibek Urgenichbaev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nurlibek Urgenichbaev|{{formatnum:297}}]] || {{Permissions|Nurlibek Urgenichbaev}}
|-
| 31 || [[User:Qareken Balasi|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qareken Balasi&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}}
|-
| 32 || [[User:BEGJIGIT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BEGJIGIT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BEGJIGIT|{{formatnum:252}}]] || {{Permissions|BEGJIGIT}}
|-
| 33 || [[User:Saxibjamal Esemuratova|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Saxibjamal Esemuratova&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Saxibjamal Esemuratova|{{formatnum:239}}]] || {{Permissions|Saxibjamal Esemuratova}}
|-
| 34 || [[User:Pirnazarova|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pirnazarova&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pirnazarova|{{formatnum:221}}]] || {{Permissions|Pirnazarova}}
|-
| 35 || [[User:Holder|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Holder&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Holder|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|Holder}}
|-
| 36 || [[User:Miracle0302|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Miracle0302&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Miracle0302|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Miracle0302}}
|-
| 37 || [[User:Begjigit|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Begjigit&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Begjigit|{{formatnum:208}}]] || {{Permissions|Begjigit}}
|-
| 38 || [[User:Kmoksy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kmoksy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kmoksy|{{formatnum:207}}]] || {{Permissions|Kmoksy}}
|-
| 39 || [[User:AbzalM|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AbzalM&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AbzalM|{{formatnum:200}}]] || {{Permissions|AbzalM}}
|-
| 40 || [[User:ДолбоЯщер|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ДолбоЯщер&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:196}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}}
|-
| 41 || [[User:NurkaArzay|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;NurkaArzay&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/NurkaArzay|{{formatnum:173}}]] || {{Permissions|NurkaArzay}}
|-
| 42 || [[User:Gúlxan Medetbekovna|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gúlxan Medetbekovna&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gúlxan Medetbekovna|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Gúlxan Medetbekovna}}
|-
| 43 || [[User:Bakhit|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bakhit&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bakhit|{{formatnum:164}}]] || {{Permissions|Bakhit}}
|-
| 44 || [[User:Melek jurnalist|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Melek jurnalist&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Melek jurnalist|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Melek jurnalist}}
|-
| 45 || [[User:DARIO SEVERI|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;DARIO SEVERI&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:148}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}}
|-
| 46 || [[User:Jannazarova Sh|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jannazarova Sh&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jannazarova Sh|{{formatnum:136}}]] || {{Permissions|Jannazarova Sh}}
|-
| 47 || [[User:Jámiy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jámiy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jámiy|{{formatnum:133}}]] || {{Permissions|Jámiy}}
|-
| 48 || [[User:İmmortalance|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;İmmortalance&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/İmmortalance|{{formatnum:131}}]] || {{Permissions|İmmortalance}}
|-
| 49 || [[User:Romaine|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Romaine&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Romaine|{{formatnum:128}}]] || {{Permissions|Romaine}}
|-
| 50 || [[User:Kagansky|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kagansky&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kagansky|{{formatnum:124}}]] || {{Permissions|Kagansky}}
{{/end}}</text>
      <sha1>agja09561ha9q2hd08mf1oql1jpwdhx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha botlar dizimi</title>
    <ns>4</ns>
    <id>26380</id>
    <revision>
      <id>265199</id>
      <parentid>265172</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T12:01:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>4424</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı</comment>
      <origin>265199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6246" sha1="0hebv4modevp0bl3r83muij30ysow0t" xml:space="preserve">{{/begin|50}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:119176}}]]
|-
| 2 || [[User:MrshaxasBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MrshaxasBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]]
|-
| 3 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:3787}}]]
|-
| 4 || [[User:Xqbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Xqbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]]
|-
| 5 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2913}}]]
|-
| 6 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]]
|-
| 7 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:1711}}]]
|-
| 8 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]]
|-
| 9 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]]
|-
| 10 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]]
|-
| 11 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1174}}]]
|-
| 12 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]]
|-
| 13 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]]
|-
| 14 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]]
|-
| 15 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]]
|-
| 16 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]]
|-
| 17 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]]
|-
| 18 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]]
|-
| 19 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:562}}]]
|-
| 20 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]]
|-
| 21 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]]
|-
| 22 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:389}}]]
|-
| 23 || [[User:TjBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TjBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:343}}]]
|-
| 24 || [[User:Idioma-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Idioma-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:327}}]]
|-
| 25 || [[User:Legobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Legobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:316}}]]
|-
| 26 || [[User:AvocatoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvocatoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:265}}]]
|-
| 27 || [[User:Ripchip Bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ripchip Bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:241}}]]
|-
| 28 || [[User:HRoestBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HRoestBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:225}}]]
|-
| 29 || [[User:Synthebot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Synthebot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:224}}]]
|-
| 30 || [[User:Alexbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Alexbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:224}}]]
|-
| 31 || [[User:KamikazeBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;KamikazeBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:215}}]]
|-
| 32 || [[User:RedBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;RedBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:211}}]]
|-
| 33 || [[User:CarsracBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;CarsracBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:204}}]]
|-
| 34 || [[User:Movses-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Movses-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:196}}]]
|-
| 35 || [[User:Mjbmrbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mjbmrbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:192}}]]
|-
| 36 || [[User:BOTijo|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BOTijo&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BOTijo|{{formatnum:186}}]]
|-
| 37 || [[User:MastiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MastiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:180}}]]
|-
| 38 || [[User:JackieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JackieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:178}}]]
|-
| 39 || [[User:Ptbotgourou|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ptbotgourou&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:169}}]]
|-
| 40 || [[User:SilvonenBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SilvonenBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:158}}]]
|-
| 41 || [[User:YiFeiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;YiFeiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:156}}]]
|-
| 42 || [[User:AvicBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvicBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:154}}]]
|-
| 43 || [[User:Rubinbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rubinbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:146}}]]
|-
| 44 || [[User:LaaknorBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;LaaknorBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:132}}]]
|-
| 45 || [[User:Zorrobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Zorrobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:128}}]]
|-
| 46 || [[User:Vagobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Vagobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:118}}]]
|-
| 47 || [[User:Maintenance script|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Maintenance script&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:13}}]]
|-
| 48 || [[User:Flow talk page manager|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Flow talk page manager&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]]
|-
| 49 || [[User:MediaWiki default|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MediaWiki default&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:8}}]]
{{/end}}</text>
      <sha1>0hebv4modevp0bl3r83muij30ysow0t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha Wikipediashılar dizimi (botlar menen birge)</title>
    <ns>4</ns>
    <id>27432</id>
    <revision>
      <id>265198</id>
      <parentid>265171</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T12:01:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>4424</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı</comment>
      <origin>265198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7876" sha1="dt3onwfzby64xwasyo8q796grbevt3q" xml:space="preserve">{{/begin|50}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:119176}}]] || {{Permissions|JigildikBot}}
|-
| 2 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:24824}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 3 || [[User:Qaraqalpaqpan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qaraqalpaqpan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}}
|-
| 4 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|Srajatdin Usnatdinov]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}}
|-
| 5 || [[User:MrshaxasBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MrshaxasBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] || {{Permissions|MrshaxasBot}}
|-
| 6 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4510}}]] || {{Permissions|Bekan88}}
|-
| 7 || [[User:Inosham|Inosham]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}}
|-
| 8 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4246}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}}
|-
| 9 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:3787}}]] || {{Permissions|Bot 3-f}}
|-
| 10 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abdullaeva Shaxnoza-Banu&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}}
|-
| 11 || [[User:Xqbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Xqbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]] || {{Permissions|Xqbot}}
|-
| 12 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2913}}]] || {{Permissions|EmausBot}}
|-
| 13 || [[User:Doniyor Yóldoshev|Doniyor Yóldoshev]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2551}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}}
|-
| 14 || [[User:Рахман3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Рахман3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}}
|-
| 15 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}}
|-
| 16 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:1711}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}}
|-
| 17 || [[User:Rabiga Shabatova|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rabiga Shabatova&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1629}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}}
|-
| 18 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}}
|-
| 19 || [[User:PirjanovNurlan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PirjanovNurlan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}}
|-
| 20 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] || {{Permissions|SieBot}}
|-
| 21 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] || {{Permissions|VolkovBot}}
|-
| 22 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1174}}]] || {{Permissions|Jembot}}
|-
| 23 || [[User:Anas1712|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Anas1712&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}}
|-
| 24 || [[User:Qarahat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qarahat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}}
|-
| 25 || [[User:Gozzalina|Gozzalina]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}}
|-
| 26 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}}
|-
| 27 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}}
|-
| 28 || [[User:Makenzis|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Makenzis&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:924}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 29 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] || {{Permissions|Addbot}}
|-
| 30 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] || {{Permissions|ZéroBot}}
|-
| 31 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] || {{Permissions|ArthurBot}}
|-
| 32 || [[User:Kuwanishbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kuwanishbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}}
|-
| 33 || [[User:AlefZet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlefZet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}}
|-
| 34 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] || {{Permissions|JAnDbot}}
|-
| 35 || [[User:Aysabirlijol|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aysabirlijol&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}}
|-
| 36 || [[User:Umarxon III|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Umarxon III&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:615}}]] || {{Permissions|Umarxon III}}
|-
| 37 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] || {{Permissions|FoxBot}}
|-
| 38 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:562}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}}
|-
| 39 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}}
|-
| 40 || [[User:Baurzhanuly|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baurzhanuly&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}}
|-
| 41 || [[User:Biypona|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Biypona&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}}
|-
| 42 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bazarbaeva Eleonora&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}}
|-
| 43 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] || {{Permissions|Escarbot}}
|-
| 44 || [[User:QRNKS|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QRNKS&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}}
|-
| 45 || [[User:Mrshaxas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mrshaxas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}}
|-
| 46 || [[User:Pathoschild|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pathoschild&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:399}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 47 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:389}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}}
|-
| 48 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:376}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}}
|-
| 49 || [[User:Minorax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Minorax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 50 || [[User:Muxammedqudaynazarov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Muxammedqudaynazarov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}}
{{/end}}</text>
      <sha1>dt3onwfzby64xwasyo8q796grbevt3q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vladimir Putin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44575</id>
    <revision>
      <id>265206</id>
      <parentid>265166</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T14:42:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayxan Dáryabay qızı</username>
        <id>14178</id>
      </contributor>
      <origin>265206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18644" sha1="e1w0eq1mbuoigfsglyfawg0h1hwf89i" xml:space="preserve">{{Mámleketlik isker infoqutısı
| atı = Vladimir Putin
| negizgi atı = 
| súwret = Vladimir Putin (2017-01-17) (cropped).jpg
| súwret uzınlıǵı = 300px
| súwret túsindirmesi =
| qatarlıq sanı = 
| lawazım = Rossiya Prezidenti
| bayraq = 
| bayraq2 = Coat of Arms of the Russian Federation.svg
| lawazımdaǵı atı =
| lawazımǵa kirisiw sánesi =
| lawazımnan ketiw sánesi = 
| prezident = 
| aldınǵı isker =
| keyingi isker =
| lawazım_2 = 
| bayraq_2 = 
| bayraq2_2 =
| lawazımdaǵı atı_2 =
| lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = 
| lawazımnan ketiw sánesi_2 = 
| premyer_2 = 
| prezident_2 = 
| senat baslıǵı_2 =
| aytılıwı =
| tuwılǵan waqtındaǵı atı =
| tuwılǵan sánesi = 1952.10.07
| tuwılǵan ornı = [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]]
| qaytıs bolǵan sánesi =
| qaytıs bolǵan ornı =
| qaytıs bolıw sebebi =
| jerlengen ornı =
| puqaralıǵı = {{RUS}}
| milleti = rus
| partiya = 
| basqa partiya = 
| boyı =
| ómirlik joldası =
| balaları =
| ákesi =
| anası =
| nekesiz zayıbı =
| qatnasıqları =
| tuwısqanları =
| jasaw ornı =
| dini =
| bilim alǵan jeri = 1). [[Sankt-Peterburg universiteti]];&lt;br /&gt;2). [[:ru:Академия Федеральной службы безопасности России|KGB Joqarǵı Mektebi]];&lt;br /&gt;3). [[:ru:Академия внешней разведки|KGB Razvedka mektebi]]
| qánigeligi = 
| kásibi = yurist, razvedchik
| belgili isleri =
| aylıǵı =
| kabinet =
| komitetler =
| portfolio =
| ilimiy ataǵı =
| ataǵı =
| maǵlıwmatı =
| sıylıqları =
| blanka1 =
| tekst1 =
| blanka2 =
| tekst2 =
| blanka3 =
| tekst3 =
| blanka4 =
| tekst4 =
| blanka5 =
| tekst5 =
| qolı = 
| sayt =  http://kremlin.ru
| laqabı =
| tiyisliligi =
| armiya túri =
| xızmet etken jılları =
|áskeriy sıylıqları =
|áskeriy_blanka1 =
|áskeriy_tekst1 =
|áskeriy_blanka2 =
|áskeriy_tekst2 =
|áskeriy_blanka3 =
|áskeriy_tekst3 =
|áskeriy_blanka4 =
|áskeriy_tekst4 =
|áskeriy_blanka5 =
|áskeriy_tekst5 =
| modul =
| modul2 =
| modul3 =
| modul4 =
| modul5 =
| túsindirmeler =
| sáne =
| jıl =
| derek =
}}
'''Vladimir Vladimirovich Putin''' (1952-jıl 7-oktyabr, [[Leningrad wálayatı|Leningrad]]) — rossiyalı siyasatshı hám házirgi Rossiya prezidenti. Putin 1999-jıldan berli prezident yamasa bas ministr sıpatında úzliksiz jumıs alıp barmaqta: 1999-2000 hám 2008-2012-jıllar aralıǵında bas ministr, 2000-2008-jıldan hám 2012-jıldan berli prezident. Ol Iosif Stalinnen berli eń uzaq waqıt jumıs alıp barıp atırǵan rossiyalı yamasa sovet basshısı.

Putin 16 jıl dawamında SSSR MQK sırtqı razvedka oficeri bolıp isledi hám podpolkovnik bolıp, 1991-jılı octavkaǵa shıqqanınan keyin Sankt-Peterburgta óziniń siyasiy karerasın basladı. 1996-jılı ol prezident [[Boris Elcin]]niń hákimshiligine qosılıw ushın Moskvaǵa kóshti. Ol Federal qáwipsizlik xızmeti (FQX) direktorı, Rossiya Qáwipsizlik Keńesiniń xatkeri sıyaqlı lawazımlarda boldı hám 1999-jılı avgustta bas ministr etip tayınlandı.
Elcinniń octavkasınan keyin Putin prezident wazıypasın atqardı hám tórt ayǵa shamalas waqıt ishinde rásmiy túrde Prezident bolıp saylandı. Keyin ala ol 2004-jılı qayta saylandı. Konstituciyalıq sheklewler sebepli izbe-iz eki prezidentlik múddetke saylana almaǵan Putin [[Dmitriy Medvedev]] prezidentligi dáwirinde 2008-jıldan 2012-jılǵa shekem bas ministr lawazımın atqarǵan. Ol dawlı 2012-jılǵı saylawdan keyin prezidentlikke qaytıp keldi. 2021-jıl aprel ayındaǵı referendumnan keyin ol bir neshe konstituciyalıq dúzetiwlerge qol qoydı hám prezidentlik wákilligin 2036-jılǵa shekem sozıwshı, jáne eki márte qayta saylanıw imkaniyatın beriwshi ózgerislerdi tastıyıqladı.
Putin prezidentliginiń dáslepki jıllarında Rossiya ekonomikası jılına ortasha jeti procentke ósti, bul ekonomikalıq reformalar hám neft hám gaz bahasınıń bes esege ósiwine baylanıslı edi. Bunnan tısqarı, Putin Ekinshi Chechen urısında jeńiske erisip, regiondaǵı federal hákimiyattı tikledi. Prezident [[Dmitriy Medvedev]] dáwirinde bas ministr bolǵan Putin Gruziya menen urıstı, armiya hám policiya reformasın baqladı. 2014-jılı Putin basshılıǵı Ukrainaǵa tiyisli bolǵan Qırım aymaǵın annekciyaladı. Bul isti xalıqaralıq jámiyetshiliktiń kópshiligi tán almadı hám Rossiyaǵa sankciyalar saldı, nátiyjede mámlekette finanslıq krizis júz berdi. Ol sonday-aq Siriya puqaralıq urısı waqtında óz awqamlası [[Bashar al-Asad]]tı qollap-quwatlaw ushın Siriyaǵa áskeriy aralasıwǵa buyrıq berdi, nátiyjede Shıǵıs Jer Orta teńizinde turaqlı áskeriy-teńiz bazaların ornatıldı. Tórtinshi prezidentlik múddetinde, 2022-jıl fevralda Rossiya Ukraina jerine basıp kirdi. Bul is xalıqaralıq jámiyetshilik tárepinen sınǵa alındı hám keńeytilgen sankciyalar belgilendi. 2022-jıldıń sentyabrinde ol xalıqtı áskeriy xızmetke shaqırıp, Ukrainanıń tórt wálayatın Rossiyaǵa kúsh penen qosıp aldı. 2023-jıldıń mart ayında Xalıqaralıq jınayat sudı (XJS) Putindi urıs dáwirinde júz bergen áskeriy jınayatlar ushın qamaqqa alıwǵa buyrıq berdi.2023-jıldıń iyun ayında ol Vagner toparı kóterilisinen aman qaldı. 2024-jıldıń múddetke qayta saylandı. Putin hákimiyatı dáwirinde Rossiyanıń siyasiy sisteması avtoritar diktaturaǵa aylandı. Onıń hákimiyatı keń tarqalǵan korrupciya hám insan huqıqlarınıń buzılıwı, siyasiy oppoziciyanı repressiya etiwi, Rossiyadaǵı ǵárezsiz ǵalaba xabar qurallarına qarsı cenzura shólkemlestiriwi, sonday-aq, erkin hám ádil saylawlardıń joqlıǵı sıyaqlı ózgeshelikleri menen xarakterlenedi.

== Shańaraǵı ==
{{multiple image
| align             = left
| direction         = horizontal
| caption_align     = center
| image1         = Vladimir Spiridonovich Putin.jpg
| caption1       = Putinniń ákesi, Vladimir Spiridonovich Putin
| width1         = 111
| image2         = Maria Ivanovna Shelomova.jpg
| caption2       = Putinniń anası, Mariya Ivanovna SHelomova
| width2         = 83
}}
Vladimir Putin 1952-jılı 7-oktyabrde [[Leningrad]] qalasında (házirgi [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]]) dúnyaǵa kelgen. Ol shańaraǵındaǵı 3 perzenttiń eń kishkenesi bolǵan. Ata-anası Vladimir Spiridonovich Putin (1911–1999) hám [[Mariya Ivanovna]] Putina (tuwılǵan jeri Shelomova; 1911–1998). Atası Spiridon Putin (1879–1965) [[Vladimir Lenin]] hám [[Yosif Stalin]]niń jeke aspazı bolǵan. Putin tuwılmastan burın onıń eki aǵası qaytıs bolǵan: 1930-jılı tuwılǵan Albert náresteliginde qaytıs bolsa, 1940-jılı tuwılǵan Viktor 1942-jılı Ekinshi Jer júzlik urısta Fashistlerdiń Leningradtı qamal qılǵanda difteriyadan qaytıs boladı. 

Putinniń anası zavod jumısshısı bolsa, ákesi Sovet Áskeriy-teńiz kúshleriniń áskeri bolǵan, 1930-jıllardıń basında súńgiwshi qayıq flotında xızmet etken. Nacistler Germaniyasınıń Sovet Awqamına basıp kirgen waqtında 
onıń ákesi [[NKVD]]nıń joq etiwshi batalonında xızmet etken. Keyin ol turaqlı ásker qatarına almastırılıp 1942-jılı awır jaraqat aladı. Putinniń dayı kempir apası 1941-jılı [[Tver wálayatı]]nda nemis áskerleri tárepinen óltiriledi hám jáne birneshe dayı aǵaları [[Ullı Watandarlıq Urıs]]ta xabarsız joqbolǵan.

== Bіlіmі ==
[[Сурет:Vladimir Putin as a child.jpg|нобай|солға|130px|Putinniń bala gezi, 1960 – jılı]]
1960 – jılı 1 – sentyabrde Putin [[Leningrad]]taǵı №193 mektepte oqıwın basladı. 1968 – jılı ol №281 mektepte (texnologiyalıq institut tiykarındaǵı ximiyalıq baǵdardaǵı arnawlı mektep) oqıydı. Ol óz klasındaǵı 45 oqıwshınıń ishinde Jas pionerler qatarında bolmaǵan jalǵız oqıwshılardan biri boldı. 12 jasında ol sambo hám dzyudo menen shuǵıllana basladı. Bos waqıtlarında ol [[Karl Marx|Karl Marks,]] [[Fridrix Engels]], [[Vladimir Lenin]] shıǵarmaların oqıwdı jaqsı kóretuǵın edi. №281 mektepte Putin [[Nemec tili|nemec]] hám [[Inglis tili|inglis]] tillerin úyrendi.

Putin 1970 – jılı Andrey Jdanov atındaǵı Leningrad mámleketlik universitetiniń (házirgi [[Sankt-Peterburg mámleketlik universiteti]]) yuridika fakultetine oqıwǵa kirip, onı 1975 – jılı tamamladı. Onıń diplomlıq jumısı «Xalıq aralıq huqıqtaǵı eń qolaylı shárayat jaratıw tártibi» temasında boldı. Oqıw dáwirinde Putin KBKP (KPSS) qatarına kiriwge arza berdi hám partiya aǵzalıǵında onıń 1991 – jılı ıdırawına shekem boldı. Bunnan tısqarı, ol jerde Putin ekonomikalıq huqıqtan sabaq bergen professordıń járdemshisi [[Anatoliy Sobchak]] penen tanıstı. Sobchak keyin ala Rossiya Konstituciyası аvtоrlarının biri boldı. Sobchaktıń Sankt-Peterburgtegi hamalında Putinniń tásiri bolǵan bolsa, Sobchak Moskvadaǵı Putinniń lawazımǵa iye bolıwında járdem berdi.

1997 –jılı ol [[Sankt-Peterburg]] konshılıq universitetinde Ekonomika ilimleriniń kandidatı boldı. Dissertaciyasının teması «Bazar qatnasıqlarınıń qáliplesiw shárayatında regionnıń mineral-shiykizat bazasın kóbeytiwdi strategiyalıq rejelestiriw» bolǵan. Onıń ilimiy basshısı Vladimir Litvinenko boldı hám Litvinenko keyin ala Putinniń 2000 hám 2004 jıllardaǵı Sankt-Peterburgtegi saylaw aldı kampaniyalarına basshılıq etti.

2005 – jılı [[Vashington]]daǵı Brukings institutınıń aǵzaları [[Klifford Gaddi]] hám [[Igor Danchenko]] Putindi plagiatlıqta ayıpladı. Olardıń aytıwınsha, Putin 1978 – jılı basıp shıǵarılǵan professorlar Uilyam King hám Devid Klilandtıń «Strategiyalıq rejelestiriw hám siyasat» maqalasınan úzindilerdi kóshirip alǵan yamasa sál ózgertken.

== KSRO MQK (KGB) lawazımı ==
[[Сурет:Vladimir Putin in KGB uniform.jpg|нобай|солға|120px|MQK xızmetkeri Putin, 1980 – jılı]]
1975 jılı Putin KSRO MQK aǵzası boldı hám Oxta, Leningradtaǵı 401-MQK mektebinde oqıwın basladı. 1977 – jıldan keyin ol KSRO MQK Leningrad hám Leningrad wálayatı boyınsha basqarmasınıń tergew bóliminde qarsı barlawshı (kontrrazvedka) bolıp isledi. 1984 – jılı ol Moskvadaǵı [[Yuriy Andropov]] atındaǵı Qızıl bayraqlı institutqa oqıwǵa jiberildi.

Kópshilik derekler Putindi MQK [[Jańa Zelandiya]]ǵa jibergenin aytadı, bul maǵlıwmat Jańa Zelandiya gúwaları hám húkimet jazıwları arqalı tastıyıqlanǵan. Bunı rossiyalıq qáwipsizlik xızmeti ele tastıyıqlamadı. Uaitakere qalasınıń burınǵı méri Bob Harvi hám burınǵı premyer-ministr Devid Longi Putin Vellington hám Oklendte xızmet etken dep málim etti. Ol bir az waqıt Vellington ortalıǵında Baťa ayaq kiyim dúkanında satıwshı bolıp jasırın islegen degen boljawlar bar.

1985–1990–jılları ol [[Drezden]], Shıǵıs Germaniyada awdarmashı sıpatında jasırın isledi. Drezdende xızmette turǵan Putin KGB-nıń Shtazi qupiya policiyasında baylanıs oficerleriniń biri bolıp isledi hám podpolkovnik dárejesine shekem kóterildi. Kremldıń rásmiy saytınıń xabar beriwinshe, Shıǵıs Germaniyanıń kommunistlik rejimi Putindi «ULıwma milliy armiya aldındaǵı xızmetleri ushın» qola medalı menen sıylıqladı. Putin Drezdendegi xızmetine quwanıshlı ekenin kópshiliktiń aldında aytıp, 1989 – jılı qaladaǵı Shtazi imaratların basıp alıwǵa háreket etken antikommunistlik demonstrantlar menen bolǵan soqlıǵısıw haqqında da aytıp berdi.

Putinniń rásmiy ómirbayanına muwapıq, 1989–jılı 9–noyabrde baslanǵan Berlin diywalınıń qulawı dáwirinde ol Sovet mádeniyat orayınıń (Doslıq úyi) hám Drezdendegi MQK villasınıń faylların demonstrantlar joq etip jiberdi dep qorqıp, keleshektegi birlesken Germaniyanıń rásmiy biyligi ushın olardı saqlap qalǵan. Sonnan keyin ol bir neshe saat ishinde tek MQK faylların órtep jibergen hám nemec biyligi ushın Sovet mádeniyat orayınıń arxivin saqlap qalǵan. Bul órtew procesinde qaysı hujjettiń saqlanıp, qaysısınıń órtenbey qalǵanı haqqaında hesh nárse aytılmaydı.

Kommunistlik Shıǵıs [[Germaniya]] húkimeti ıdıraǵannan keyin, Drezdendegi hám onnan burınǵı demonstraciyalar dáwirinde onıń húkimetke bolǵan sadıqlıǵına baylanıslı kúmeni tuwılǵanlıǵı sebebi menen, Putin MQK-nıń belsendi xızmetinen ketiwge májbúr boldı. Biraq MQK hám Sovet Armiyası Germaniyanıń shıǵısında ele de islep turǵan edi. Ol 1990 – jıldıń basında Leningradqa «belsendi rezervlerdiń» aǵzası sıpatında qayttı. Onda ol doktorlıq dissertaciyasın tayarlap júrgende prorektor Yuriy Molchanovqa esap berip, Leningrad mámleketlik universitetiniń xalıq aralıq qatnasıqlar sekciyasında úsh ayǵa shamalas isledi.

== Putinniń ishki siyasatı ==  
2000-jıl 13-mayda Vladimir Putin Rossiyanıń 89 federal subyektin jeti hákimshilik federal okrugke bóliw haqqında qarar shıǵardı hám sol okruglerdiń hár birine juwapker wákilin tayınladı.

Virdjiniya universitetiniń professorı Stiven Uayttıń sózine qaraǵanda, Putinniń basshılıǵı dáwirinde Rossiya amerikalıq yamasa britaniyalıq siyasiy sistemanıń «ekinshi baspası»n jaratıw niyetinde emesligin, kerisinshe Rossiyanıń óz dástúrleri hám shárayatlarına jaqınıraq sistema jaratıwdı kózde tutatuǵının anıq kórsetti. Ayırım kommentatorlar Putin administratsiyasın «ǵárezsiz  demokratiya» dep sıpatladı. Bul sıpatlamanı jaqlawshılardıń (ásirese Vladislav Surkovtıń) pikirinshe, húkimet standingleri hám siyasatı eń birinshi Rossiyanıń ózinde xalıqtıń qollap-quwatlawına iye bolıwı kerek hám shetelden úlgi almawı ham tásir kórmewi kerek.

2012-jıldan keyingi dáwirde saylawdaǵı dawıs sanınıń buzılǵanına, cenzuraǵa hám mitingler erkinligi haqqındaǵı nızamlardıń qatańlasqanına qarsı ǵalabalıq narazılıqlar boldı. 2000-jıl iyulda Putin usınǵan hám Parlament qollap-quwatlaǵan nızamǵa muwapıq, Putin 89 federal subyektlerdiń basshıların xızmetinen bosatıw huquqına iye boldı. 2004-jılǵa shekem bul jergilikli basshılardıń (ádeti «gubernatorlar» dep ataladı) barlıǵı dawıs beriw arqalı tikkeley saylansa, keyin olardıń kandidatlıqları prezident usınısı hám aymaqlıq nızam shıǵarıwshı organlar qararı arqalı tastıyıqlanatuǵın boldı.

Bunı Putin separatistlik tendentsiyalardı toqtatıw hám shólkemlestirilgen qılmıs penen baylanısı bar gubernatorlardan qutılıw ushın zárúrli qádem retinde qaradı. Putinniń prezidentligi dáwirinde ámelge asırılǵan usı hám basqa da húkimet háreketlerin kóplegen ǵárezsiz rossiyalıq ǴǴM (JLM) hám Batıs kommentatorları demokratiyaǵa qarsı dep sınǵa aldı.

Putin hákimiyattaǵı birinshi múddetinde Elcin dáwirindegi keybir biznes-oligarxlarǵa, sonday-aq óziniń siyasiy qarsılaslarına qarsı shıqtı, nátiyjede Boris Berezovskiy, Vladimir Gusinskiy hám Mixail Xodorkovskiy sıyaqlı adamlar quwdalandı; Roman Abramovich penen Arkadiy Rotenberg sıyaqlı basqa oligarxlar bolsa Putin menen dos hám awqamlas bolıp qala bergen.

=== Ekonomika ===
Rossiyalıq ekonomist Sergey Guriev Putinniń ekonomikalıq siyasatı haqqında ayta otırıp, ornı tórt ayrıqsha dáwirge bóldi: ol birinshi múddetindegi «reforma» jılları (1999–2003); ekinshi múddetiniń «etatizm» jılları (2004–2008-jıldıń birinshi yarımı); dúnyalıq ekonomikalıq krizis hám ondan tikleniw (2008–2013-jıldıń ekinshi yarımı); hám orıs-ukrain urısı, Rossiyanıń globallıq ekonomikadan alıslasıwı hám krizis (2014–).

=== Insan huquqları ===
[[Nyu-York|New-York]]ta jaylasqan Human Rights Watch húkimetlik emes shólkemi HRW Evropa hám Oraylıq Aziya bóliminiń britaniyalıq direktorı Xyu Uilyamson avtorı bolıp tabılatuǵın «Ońlawı qıyın nızam shıǵarıw» (ingl. Laws of Attrition, rus. Разрушительное законотворчество) atlı bayannamasında Putin prezident bolıp qayta saylanǵan 2012-jıl may ayınan berli Rossiyada kóplegen huquqtı sheklewshi nızamlar shıǵarǵanın, húkimetlik emes shólkemlerdi teksere baslap, siyasiy aktivistlerdi quwdalap, qorqıtıp,  sınshılardı shekley baslaǵanın ayttı. Bul jańa nızamlar qatarına tiykarınan «shetellik agentler» haqqındaǵı nızam kirgiziledi.

2020-jılı Putin shetelden qarjı alatuǵın shaxslar hám shólkemlerdi «shetel agenti» dep tanıw haqqındaǵı nızamǵa qol qoydı. Nızam 2012-jılı qabıllanǵan «shetel agenti» nızamshılıǵın keńeytiw bolıp tabıladı.

Memorial huquqtı qorǵaw orayınıń 2020-jıl iyundaǵı maǵlıwmatı boyınsha, Rossiyada 380 siyasiy tutqın, olardıń ishinde 63 adam tikkeley yamasa jasırım túrde siyasiy háreketleri ushın (olardıń ishinde Aleksey Navalnıy) hám 245 Rossiyada qadaǵan etilgen musılman shólkemleriniń birine qatnası bar degen ayıp penen juwapqa tartılǵan. Dizimdegı 78 adam, yaǵnıy ulıwma sanınıń 20% tten aslamı — Qırım turǵınları. 2022-jıl dekabrde Rossiyanıń urıs cenzurası haqqındaǵı nızamları boyınsha Ukrainadaǵı urıstı sınǵa alǵanı ushın 4000-nan aslam  adam juwapqa tartılǵanı belgili boldı.

 === Ǵalaba xabar quralları ===
Viskonsin-Maddison universitetiniń siyasattanıw professorı Skott Gelbax 1999-jıldan berli Putin óziniń rásmiy kózqarasına qarsı shıqqan jurnalistlerdi sistemalı túrde jazalap kelmekte dep málimledi. «Foreign Affairs» jurnalındaǵı amerikalıq jazıwshı Mariya Lipman: «Putin 2012-jılı Kremlge qaytqannan keyin ámelge asırılǵan quwdalawlar sol waqıtqa shekem salıstırmalı túrde ǵárezsiz bolǵan liberal ǴXQ-lardi qamtıydı» dep málimleydi.

«Shegarasız reportyorlar» shólkemi 2013-jılǵı 179 mámlekettiń diziminde baspasóz erkinligi boyınsha Rossiyanı 148-orınǵa qoydı. Ol Rossiyanı siyasiy oppozitsiyanı quwdalaǵanı ushın hám jurnalistlerdi óltirgen jınayatshılardı turaqlı túrde quwdalap, juwapkershilikke tartıwdaǵı áwmetsizligi ushın ayrıqsha sınǵa aldı. Rossiyalılardıń shama menen úshten eki bólegi televidenieni kúnlik jańalıqlardıń tiykarǵı deregi retinde paydalanadı.


[[Kategoriya:Siyasatshılar]]
[[Kategoriya:Rossiya siyasatshıları]]
[[Kategoriya:1952-jılı tuwılǵanlar]]
[[Kategoriya:7-oktyabrde tuwılǵanlar]]</text>
      <sha1>e1w0eq1mbuoigfsglyfawg0h1hwf89i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>265207</id>
      <parentid>265206</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T14:43:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayxan Dáryabay qızı</username>
        <id>14178</id>
      </contributor>
      <comment>/* Insan huquqları */</comment>
      <origin>265207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18643" sha1="qzdnnjudrt6cmx7auqzqabfpbyk4xrk" xml:space="preserve">{{Mámleketlik isker infoqutısı
| atı = Vladimir Putin
| negizgi atı = 
| súwret = Vladimir Putin (2017-01-17) (cropped).jpg
| súwret uzınlıǵı = 300px
| súwret túsindirmesi =
| qatarlıq sanı = 
| lawazım = Rossiya Prezidenti
| bayraq = 
| bayraq2 = Coat of Arms of the Russian Federation.svg
| lawazımdaǵı atı =
| lawazımǵa kirisiw sánesi =
| lawazımnan ketiw sánesi = 
| prezident = 
| aldınǵı isker =
| keyingi isker =
| lawazım_2 = 
| bayraq_2 = 
| bayraq2_2 =
| lawazımdaǵı atı_2 =
| lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = 
| lawazımnan ketiw sánesi_2 = 
| premyer_2 = 
| prezident_2 = 
| senat baslıǵı_2 =
| aytılıwı =
| tuwılǵan waqtındaǵı atı =
| tuwılǵan sánesi = 1952.10.07
| tuwılǵan ornı = [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]]
| qaytıs bolǵan sánesi =
| qaytıs bolǵan ornı =
| qaytıs bolıw sebebi =
| jerlengen ornı =
| puqaralıǵı = {{RUS}}
| milleti = rus
| partiya = 
| basqa partiya = 
| boyı =
| ómirlik joldası =
| balaları =
| ákesi =
| anası =
| nekesiz zayıbı =
| qatnasıqları =
| tuwısqanları =
| jasaw ornı =
| dini =
| bilim alǵan jeri = 1). [[Sankt-Peterburg universiteti]];&lt;br /&gt;2). [[:ru:Академия Федеральной службы безопасности России|KGB Joqarǵı Mektebi]];&lt;br /&gt;3). [[:ru:Академия внешней разведки|KGB Razvedka mektebi]]
| qánigeligi = 
| kásibi = yurist, razvedchik
| belgili isleri =
| aylıǵı =
| kabinet =
| komitetler =
| portfolio =
| ilimiy ataǵı =
| ataǵı =
| maǵlıwmatı =
| sıylıqları =
| blanka1 =
| tekst1 =
| blanka2 =
| tekst2 =
| blanka3 =
| tekst3 =
| blanka4 =
| tekst4 =
| blanka5 =
| tekst5 =
| qolı = 
| sayt =  http://kremlin.ru
| laqabı =
| tiyisliligi =
| armiya túri =
| xızmet etken jılları =
|áskeriy sıylıqları =
|áskeriy_blanka1 =
|áskeriy_tekst1 =
|áskeriy_blanka2 =
|áskeriy_tekst2 =
|áskeriy_blanka3 =
|áskeriy_tekst3 =
|áskeriy_blanka4 =
|áskeriy_tekst4 =
|áskeriy_blanka5 =
|áskeriy_tekst5 =
| modul =
| modul2 =
| modul3 =
| modul4 =
| modul5 =
| túsindirmeler =
| sáne =
| jıl =
| derek =
}}
'''Vladimir Vladimirovich Putin''' (1952-jıl 7-oktyabr, [[Leningrad wálayatı|Leningrad]]) — rossiyalı siyasatshı hám házirgi Rossiya prezidenti. Putin 1999-jıldan berli prezident yamasa bas ministr sıpatında úzliksiz jumıs alıp barmaqta: 1999-2000 hám 2008-2012-jıllar aralıǵında bas ministr, 2000-2008-jıldan hám 2012-jıldan berli prezident. Ol Iosif Stalinnen berli eń uzaq waqıt jumıs alıp barıp atırǵan rossiyalı yamasa sovet basshısı.

Putin 16 jıl dawamında SSSR MQK sırtqı razvedka oficeri bolıp isledi hám podpolkovnik bolıp, 1991-jılı octavkaǵa shıqqanınan keyin Sankt-Peterburgta óziniń siyasiy karerasın basladı. 1996-jılı ol prezident [[Boris Elcin]]niń hákimshiligine qosılıw ushın Moskvaǵa kóshti. Ol Federal qáwipsizlik xızmeti (FQX) direktorı, Rossiya Qáwipsizlik Keńesiniń xatkeri sıyaqlı lawazımlarda boldı hám 1999-jılı avgustta bas ministr etip tayınlandı.
Elcinniń octavkasınan keyin Putin prezident wazıypasın atqardı hám tórt ayǵa shamalas waqıt ishinde rásmiy túrde Prezident bolıp saylandı. Keyin ala ol 2004-jılı qayta saylandı. Konstituciyalıq sheklewler sebepli izbe-iz eki prezidentlik múddetke saylana almaǵan Putin [[Dmitriy Medvedev]] prezidentligi dáwirinde 2008-jıldan 2012-jılǵa shekem bas ministr lawazımın atqarǵan. Ol dawlı 2012-jılǵı saylawdan keyin prezidentlikke qaytıp keldi. 2021-jıl aprel ayındaǵı referendumnan keyin ol bir neshe konstituciyalıq dúzetiwlerge qol qoydı hám prezidentlik wákilligin 2036-jılǵa shekem sozıwshı, jáne eki márte qayta saylanıw imkaniyatın beriwshi ózgerislerdi tastıyıqladı.
Putin prezidentliginiń dáslepki jıllarında Rossiya ekonomikası jılına ortasha jeti procentke ósti, bul ekonomikalıq reformalar hám neft hám gaz bahasınıń bes esege ósiwine baylanıslı edi. Bunnan tısqarı, Putin Ekinshi Chechen urısında jeńiske erisip, regiondaǵı federal hákimiyattı tikledi. Prezident [[Dmitriy Medvedev]] dáwirinde bas ministr bolǵan Putin Gruziya menen urıstı, armiya hám policiya reformasın baqladı. 2014-jılı Putin basshılıǵı Ukrainaǵa tiyisli bolǵan Qırım aymaǵın annekciyaladı. Bul isti xalıqaralıq jámiyetshiliktiń kópshiligi tán almadı hám Rossiyaǵa sankciyalar saldı, nátiyjede mámlekette finanslıq krizis júz berdi. Ol sonday-aq Siriya puqaralıq urısı waqtında óz awqamlası [[Bashar al-Asad]]tı qollap-quwatlaw ushın Siriyaǵa áskeriy aralasıwǵa buyrıq berdi, nátiyjede Shıǵıs Jer Orta teńizinde turaqlı áskeriy-teńiz bazaların ornatıldı. Tórtinshi prezidentlik múddetinde, 2022-jıl fevralda Rossiya Ukraina jerine basıp kirdi. Bul is xalıqaralıq jámiyetshilik tárepinen sınǵa alındı hám keńeytilgen sankciyalar belgilendi. 2022-jıldıń sentyabrinde ol xalıqtı áskeriy xızmetke shaqırıp, Ukrainanıń tórt wálayatın Rossiyaǵa kúsh penen qosıp aldı. 2023-jıldıń mart ayında Xalıqaralıq jınayat sudı (XJS) Putindi urıs dáwirinde júz bergen áskeriy jınayatlar ushın qamaqqa alıwǵa buyrıq berdi.2023-jıldıń iyun ayında ol Vagner toparı kóterilisinen aman qaldı. 2024-jıldıń múddetke qayta saylandı. Putin hákimiyatı dáwirinde Rossiyanıń siyasiy sisteması avtoritar diktaturaǵa aylandı. Onıń hákimiyatı keń tarqalǵan korrupciya hám insan huqıqlarınıń buzılıwı, siyasiy oppoziciyanı repressiya etiwi, Rossiyadaǵı ǵárezsiz ǵalaba xabar qurallarına qarsı cenzura shólkemlestiriwi, sonday-aq, erkin hám ádil saylawlardıń joqlıǵı sıyaqlı ózgeshelikleri menen xarakterlenedi.

== Shańaraǵı ==
{{multiple image
| align             = left
| direction         = horizontal
| caption_align     = center
| image1         = Vladimir Spiridonovich Putin.jpg
| caption1       = Putinniń ákesi, Vladimir Spiridonovich Putin
| width1         = 111
| image2         = Maria Ivanovna Shelomova.jpg
| caption2       = Putinniń anası, Mariya Ivanovna SHelomova
| width2         = 83
}}
Vladimir Putin 1952-jılı 7-oktyabrde [[Leningrad]] qalasında (házirgi [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]]) dúnyaǵa kelgen. Ol shańaraǵındaǵı 3 perzenttiń eń kishkenesi bolǵan. Ata-anası Vladimir Spiridonovich Putin (1911–1999) hám [[Mariya Ivanovna]] Putina (tuwılǵan jeri Shelomova; 1911–1998). Atası Spiridon Putin (1879–1965) [[Vladimir Lenin]] hám [[Yosif Stalin]]niń jeke aspazı bolǵan. Putin tuwılmastan burın onıń eki aǵası qaytıs bolǵan: 1930-jılı tuwılǵan Albert náresteliginde qaytıs bolsa, 1940-jılı tuwılǵan Viktor 1942-jılı Ekinshi Jer júzlik urısta Fashistlerdiń Leningradtı qamal qılǵanda difteriyadan qaytıs boladı. 

Putinniń anası zavod jumısshısı bolsa, ákesi Sovet Áskeriy-teńiz kúshleriniń áskeri bolǵan, 1930-jıllardıń basında súńgiwshi qayıq flotında xızmet etken. Nacistler Germaniyasınıń Sovet Awqamına basıp kirgen waqtında 
onıń ákesi [[NKVD]]nıń joq etiwshi batalonında xızmet etken. Keyin ol turaqlı ásker qatarına almastırılıp 1942-jılı awır jaraqat aladı. Putinniń dayı kempir apası 1941-jılı [[Tver wálayatı]]nda nemis áskerleri tárepinen óltiriledi hám jáne birneshe dayı aǵaları [[Ullı Watandarlıq Urıs]]ta xabarsız joqbolǵan.

== Bіlіmі ==
[[Сурет:Vladimir Putin as a child.jpg|нобай|солға|130px|Putinniń bala gezi, 1960 – jılı]]
1960 – jılı 1 – sentyabrde Putin [[Leningrad]]taǵı №193 mektepte oqıwın basladı. 1968 – jılı ol №281 mektepte (texnologiyalıq institut tiykarındaǵı ximiyalıq baǵdardaǵı arnawlı mektep) oqıydı. Ol óz klasındaǵı 45 oqıwshınıń ishinde Jas pionerler qatarında bolmaǵan jalǵız oqıwshılardan biri boldı. 12 jasında ol sambo hám dzyudo menen shuǵıllana basladı. Bos waqıtlarında ol [[Karl Marx|Karl Marks,]] [[Fridrix Engels]], [[Vladimir Lenin]] shıǵarmaların oqıwdı jaqsı kóretuǵın edi. №281 mektepte Putin [[Nemec tili|nemec]] hám [[Inglis tili|inglis]] tillerin úyrendi.

Putin 1970 – jılı Andrey Jdanov atındaǵı Leningrad mámleketlik universitetiniń (házirgi [[Sankt-Peterburg mámleketlik universiteti]]) yuridika fakultetine oqıwǵa kirip, onı 1975 – jılı tamamladı. Onıń diplomlıq jumısı «Xalıq aralıq huqıqtaǵı eń qolaylı shárayat jaratıw tártibi» temasında boldı. Oqıw dáwirinde Putin KBKP (KPSS) qatarına kiriwge arza berdi hám partiya aǵzalıǵında onıń 1991 – jılı ıdırawına shekem boldı. Bunnan tısqarı, ol jerde Putin ekonomikalıq huqıqtan sabaq bergen professordıń járdemshisi [[Anatoliy Sobchak]] penen tanıstı. Sobchak keyin ala Rossiya Konstituciyası аvtоrlarının biri boldı. Sobchaktıń Sankt-Peterburgtegi hamalında Putinniń tásiri bolǵan bolsa, Sobchak Moskvadaǵı Putinniń lawazımǵa iye bolıwında járdem berdi.

1997 –jılı ol [[Sankt-Peterburg]] konshılıq universitetinde Ekonomika ilimleriniń kandidatı boldı. Dissertaciyasının teması «Bazar qatnasıqlarınıń qáliplesiw shárayatında regionnıń mineral-shiykizat bazasın kóbeytiwdi strategiyalıq rejelestiriw» bolǵan. Onıń ilimiy basshısı Vladimir Litvinenko boldı hám Litvinenko keyin ala Putinniń 2000 hám 2004 jıllardaǵı Sankt-Peterburgtegi saylaw aldı kampaniyalarına basshılıq etti.

2005 – jılı [[Vashington]]daǵı Brukings institutınıń aǵzaları [[Klifford Gaddi]] hám [[Igor Danchenko]] Putindi plagiatlıqta ayıpladı. Olardıń aytıwınsha, Putin 1978 – jılı basıp shıǵarılǵan professorlar Uilyam King hám Devid Klilandtıń «Strategiyalıq rejelestiriw hám siyasat» maqalasınan úzindilerdi kóshirip alǵan yamasa sál ózgertken.

== KSRO MQK (KGB) lawazımı ==
[[Сурет:Vladimir Putin in KGB uniform.jpg|нобай|солға|120px|MQK xızmetkeri Putin, 1980 – jılı]]
1975 jılı Putin KSRO MQK aǵzası boldı hám Oxta, Leningradtaǵı 401-MQK mektebinde oqıwın basladı. 1977 – jıldan keyin ol KSRO MQK Leningrad hám Leningrad wálayatı boyınsha basqarmasınıń tergew bóliminde qarsı barlawshı (kontrrazvedka) bolıp isledi. 1984 – jılı ol Moskvadaǵı [[Yuriy Andropov]] atındaǵı Qızıl bayraqlı institutqa oqıwǵa jiberildi.

Kópshilik derekler Putindi MQK [[Jańa Zelandiya]]ǵa jibergenin aytadı, bul maǵlıwmat Jańa Zelandiya gúwaları hám húkimet jazıwları arqalı tastıyıqlanǵan. Bunı rossiyalıq qáwipsizlik xızmeti ele tastıyıqlamadı. Uaitakere qalasınıń burınǵı méri Bob Harvi hám burınǵı premyer-ministr Devid Longi Putin Vellington hám Oklendte xızmet etken dep málim etti. Ol bir az waqıt Vellington ortalıǵında Baťa ayaq kiyim dúkanında satıwshı bolıp jasırın islegen degen boljawlar bar.

1985–1990–jılları ol [[Drezden]], Shıǵıs Germaniyada awdarmashı sıpatında jasırın isledi. Drezdende xızmette turǵan Putin KGB-nıń Shtazi qupiya policiyasında baylanıs oficerleriniń biri bolıp isledi hám podpolkovnik dárejesine shekem kóterildi. Kremldıń rásmiy saytınıń xabar beriwinshe, Shıǵıs Germaniyanıń kommunistlik rejimi Putindi «ULıwma milliy armiya aldındaǵı xızmetleri ushın» qola medalı menen sıylıqladı. Putin Drezdendegi xızmetine quwanıshlı ekenin kópshiliktiń aldında aytıp, 1989 – jılı qaladaǵı Shtazi imaratların basıp alıwǵa háreket etken antikommunistlik demonstrantlar menen bolǵan soqlıǵısıw haqqında da aytıp berdi.

Putinniń rásmiy ómirbayanına muwapıq, 1989–jılı 9–noyabrde baslanǵan Berlin diywalınıń qulawı dáwirinde ol Sovet mádeniyat orayınıń (Doslıq úyi) hám Drezdendegi MQK villasınıń faylların demonstrantlar joq etip jiberdi dep qorqıp, keleshektegi birlesken Germaniyanıń rásmiy biyligi ushın olardı saqlap qalǵan. Sonnan keyin ol bir neshe saat ishinde tek MQK faylların órtep jibergen hám nemec biyligi ushın Sovet mádeniyat orayınıń arxivin saqlap qalǵan. Bul órtew procesinde qaysı hujjettiń saqlanıp, qaysısınıń órtenbey qalǵanı haqqaında hesh nárse aytılmaydı.

Kommunistlik Shıǵıs [[Germaniya]] húkimeti ıdıraǵannan keyin, Drezdendegi hám onnan burınǵı demonstraciyalar dáwirinde onıń húkimetke bolǵan sadıqlıǵına baylanıslı kúmeni tuwılǵanlıǵı sebebi menen, Putin MQK-nıń belsendi xızmetinen ketiwge májbúr boldı. Biraq MQK hám Sovet Armiyası Germaniyanıń shıǵısında ele de islep turǵan edi. Ol 1990 – jıldıń basında Leningradqa «belsendi rezervlerdiń» aǵzası sıpatında qayttı. Onda ol doktorlıq dissertaciyasın tayarlap júrgende prorektor Yuriy Molchanovqa esap berip, Leningrad mámleketlik universitetiniń xalıq aralıq qatnasıqlar sekciyasında úsh ayǵa shamalas isledi.

== Putinniń ishki siyasatı ==  
2000-jıl 13-mayda Vladimir Putin Rossiyanıń 89 federal subyektin jeti hákimshilik federal okrugke bóliw haqqında qarar shıǵardı hám sol okruglerdiń hár birine juwapker wákilin tayınladı.

Virdjiniya universitetiniń professorı Stiven Uayttıń sózine qaraǵanda, Putinniń basshılıǵı dáwirinde Rossiya amerikalıq yamasa britaniyalıq siyasiy sistemanıń «ekinshi baspası»n jaratıw niyetinde emesligin, kerisinshe Rossiyanıń óz dástúrleri hám shárayatlarına jaqınıraq sistema jaratıwdı kózde tutatuǵının anıq kórsetti. Ayırım kommentatorlar Putin administratsiyasın «ǵárezsiz  demokratiya» dep sıpatladı. Bul sıpatlamanı jaqlawshılardıń (ásirese Vladislav Surkovtıń) pikirinshe, húkimet standingleri hám siyasatı eń birinshi Rossiyanıń ózinde xalıqtıń qollap-quwatlawına iye bolıwı kerek hám shetelden úlgi almawı ham tásir kórmewi kerek.

2012-jıldan keyingi dáwirde saylawdaǵı dawıs sanınıń buzılǵanına, cenzuraǵa hám mitingler erkinligi haqqındaǵı nızamlardıń qatańlasqanına qarsı ǵalabalıq narazılıqlar boldı. 2000-jıl iyulda Putin usınǵan hám Parlament qollap-quwatlaǵan nızamǵa muwapıq, Putin 89 federal subyektlerdiń basshıların xızmetinen bosatıw huquqına iye boldı. 2004-jılǵa shekem bul jergilikli basshılardıń (ádeti «gubernatorlar» dep ataladı) barlıǵı dawıs beriw arqalı tikkeley saylansa, keyin olardıń kandidatlıqları prezident usınısı hám aymaqlıq nızam shıǵarıwshı organlar qararı arqalı tastıyıqlanatuǵın boldı.

Bunı Putin separatistlik tendentsiyalardı toqtatıw hám shólkemlestirilgen qılmıs penen baylanısı bar gubernatorlardan qutılıw ushın zárúrli qádem retinde qaradı. Putinniń prezidentligi dáwirinde ámelge asırılǵan usı hám basqa da húkimet háreketlerin kóplegen ǵárezsiz rossiyalıq ǴǴM (JLM) hám Batıs kommentatorları demokratiyaǵa qarsı dep sınǵa aldı.

Putin hákimiyattaǵı birinshi múddetinde Elcin dáwirindegi keybir biznes-oligarxlarǵa, sonday-aq óziniń siyasiy qarsılaslarına qarsı shıqtı, nátiyjede Boris Berezovskiy, Vladimir Gusinskiy hám Mixail Xodorkovskiy sıyaqlı adamlar quwdalandı; Roman Abramovich penen Arkadiy Rotenberg sıyaqlı basqa oligarxlar bolsa Putin menen dos hám awqamlas bolıp qala bergen.

=== Ekonomika ===
Rossiyalıq ekonomist Sergey Guriev Putinniń ekonomikalıq siyasatı haqqında ayta otırıp, ornı tórt ayrıqsha dáwirge bóldi: ol birinshi múddetindegi «reforma» jılları (1999–2003); ekinshi múddetiniń «etatizm» jılları (2004–2008-jıldıń birinshi yarımı); dúnyalıq ekonomikalıq krizis hám ondan tikleniw (2008–2013-jıldıń ekinshi yarımı); hám orıs-ukrain urısı, Rossiyanıń globallıq ekonomikadan alıslasıwı hám krizis (2014–).

=== Insan huquqları ===
[[Nyu-York|New-York]]ta jaylasqan Human Rights Watch húkimetlik emes shólkemi HRW Evropa hám Oraylıq Aziya bóliminiń britaniyalıq direktorı Xyu Uilyamson avtorı bolıp tabılatuǵın «Ońlawı qıyın nızam shıǵarıw» (ingl. Laws of Attrition, rus. Разрушительное законотворчество) atlı bayannamasında Putin prezident bolıp qayta saylanǵan 2012-jıl may ayınan berli Rossiyada kóplegen huquqtı sheklewshi nızamlar shıǵarǵanın, húkimetlik emes shólkemlerdi teksere baslap, siyasiy aktivistlerdi quwdalap, qorqıtıp,  sınshılardı shekley baslaǵanın ayttı. Bul jańa nızamlar qatarına tiykarınan «shetellik agentler» haqqındaǵı nızam kirgiziledi.

2020-jılı Putin shetelden qarjı alatuǵın shaxslar hám shólkemlerdi «shetel agenti» dep tanıw haqqındaǵı nızamǵa qol qoydı. Nızam 2012-jılı qabıllanǵan «shetel agenti» nızamshılıǵın keńeytiw bolıp tabıladı.

Memorial huquqtı qorǵaw orayınıń 2020-jıl iyundaǵı maǵlıwmatı boyınsha, Rossiyada 380 siyasiy tutqın, olardıń ishinde 63 adam tikkeley yamasa jasırım túrde siyasiy háreketleri ushın (olardıń ishinde Aleksey Navalnıy) hám 245 Rossiyada qadaǵan etilgen musılman shólkemleriniń birine qatnası bar degen ayıp penen juwapqa tartılǵan. Dizimdegı 78 adam, yaǵnıy ulıwma sanınıń 20% tten aslamı — Qırım turǵınları. 2022-jıl dekabrde Rossiyanıń urıs cenzurası haqqındaǵı nızamları boyınsha Ukrainadaǵı urıstı sınǵa alǵanı ushın 4000-nan aslam  adam juwapqa tartılǵanı belgili boldı.

=== Ǵalaba xabar quralları ===
Viskonsin-Maddison universitetiniń siyasattanıw professorı Skott Gelbax 1999-jıldan berli Putin óziniń rásmiy kózqarasına qarsı shıqqan jurnalistlerdi sistemalı túrde jazalap kelmekte dep málimledi. «Foreign Affairs» jurnalındaǵı amerikalıq jazıwshı Mariya Lipman: «Putin 2012-jılı Kremlge qaytqannan keyin ámelge asırılǵan quwdalawlar sol waqıtqa shekem salıstırmalı túrde ǵárezsiz bolǵan liberal ǴXQ-lardi qamtıydı» dep málimleydi.

«Shegarasız reportyorlar» shólkemi 2013-jılǵı 179 mámlekettiń diziminde baspasóz erkinligi boyınsha Rossiyanı 148-orınǵa qoydı. Ol Rossiyanı siyasiy oppozitsiyanı quwdalaǵanı ushın hám jurnalistlerdi óltirgen jınayatshılardı turaqlı túrde quwdalap, juwapkershilikke tartıwdaǵı áwmetsizligi ushın ayrıqsha sınǵa aldı. Rossiyalılardıń shama menen úshten eki bólegi televidenieni kúnlik jańalıqlardıń tiykarǵı deregi retinde paydalanadı.


[[Kategoriya:Siyasatshılar]]
[[Kategoriya:Rossiya siyasatshıları]]
[[Kategoriya:1952-jılı tuwılǵanlar]]
[[Kategoriya:7-oktyabrde tuwılǵanlar]]</text>
      <sha1>qzdnnjudrt6cmx7auqzqabfpbyk4xrk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>265208</id>
      <parentid>265207</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T15:21:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayxan Dáryabay qızı</username>
        <id>14178</id>
      </contributor>
      <origin>265208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21011" sha1="orrt5q5jj282g4rn15jx42qmtevcbtl" xml:space="preserve">{{Mámleketlik isker infoqutısı
| atı = Vladimir Putin
| negizgi atı = 
| súwret = Vladimir Putin (2017-01-17) (cropped).jpg
| súwret uzınlıǵı = 300px
| súwret túsindirmesi =
| qatarlıq sanı = 
| lawazım = Rossiya Prezidenti
| bayraq = 
| bayraq2 = Coat of Arms of the Russian Federation.svg
| lawazımdaǵı atı =
| lawazımǵa kirisiw sánesi =
| lawazımnan ketiw sánesi = 
| prezident = 
| aldınǵı isker =
| keyingi isker =
| lawazım_2 = 
| bayraq_2 = 
| bayraq2_2 =
| lawazımdaǵı atı_2 =
| lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = 
| lawazımnan ketiw sánesi_2 = 
| premyer_2 = 
| prezident_2 = 
| senat baslıǵı_2 =
| aytılıwı =
| tuwılǵan waqtındaǵı atı =
| tuwılǵan sánesi = 1952.10.07
| tuwılǵan ornı = [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]]
| qaytıs bolǵan sánesi =
| qaytıs bolǵan ornı =
| qaytıs bolıw sebebi =
| jerlengen ornı =
| puqaralıǵı = {{RUS}}
| milleti = rus
| partiya = 
| basqa partiya = 
| boyı =
| ómirlik joldası =
| balaları =
| ákesi =
| anası =
| nekesiz zayıbı =
| qatnasıqları =
| tuwısqanları =
| jasaw ornı =
| dini =
| bilim alǵan jeri = 1). [[Sankt-Peterburg universiteti]];&lt;br /&gt;2). [[:ru:Академия Федеральной службы безопасности России|KGB Joqarǵı Mektebi]];&lt;br /&gt;3). [[:ru:Академия внешней разведки|KGB Razvedka mektebi]]
| qánigeligi = 
| kásibi = yurist, razvedchik
| belgili isleri =
| aylıǵı =
| kabinet =
| komitetler =
| portfolio =
| ilimiy ataǵı =
| ataǵı =
| maǵlıwmatı =
| sıylıqları =
| blanka1 =
| tekst1 =
| blanka2 =
| tekst2 =
| blanka3 =
| tekst3 =
| blanka4 =
| tekst4 =
| blanka5 =
| tekst5 =
| qolı = 
| sayt =  http://kremlin.ru
| laqabı =
| tiyisliligi =
| armiya túri =
| xızmet etken jılları =
|áskeriy sıylıqları =
|áskeriy_blanka1 =
|áskeriy_tekst1 =
|áskeriy_blanka2 =
|áskeriy_tekst2 =
|áskeriy_blanka3 =
|áskeriy_tekst3 =
|áskeriy_blanka4 =
|áskeriy_tekst4 =
|áskeriy_blanka5 =
|áskeriy_tekst5 =
| modul =
| modul2 =
| modul3 =
| modul4 =
| modul5 =
| túsindirmeler =
| sáne =
| jıl =
| derek =
}}
'''Vladimir Vladimirovich Putin''' (1952-jıl 7-oktyabr, [[Leningrad wálayatı|Leningrad]]) — rossiyalı siyasatshı hám házirgi Rossiya prezidenti. Putin 1999-jıldan berli prezident yamasa bas ministr sıpatında úzliksiz jumıs alıp barmaqta: 1999-2000 hám 2008-2012-jıllar aralıǵında bas ministr, 2000-2008-jıldan hám 2012-jıldan berli prezident. Ol Iosif Stalinnen berli eń uzaq waqıt jumıs alıp barıp atırǵan rossiyalı yamasa sovet basshısı.

Putin 16 jıl dawamında SSSR MQK sırtqı razvedka oficeri bolıp isledi hám podpolkovnik bolıp, 1991-jılı octavkaǵa shıqqanınan keyin Sankt-Peterburgta óziniń siyasiy karerasın basladı. 1996-jılı ol prezident [[Boris Elcin]]niń hákimshiligine qosılıw ushın Moskvaǵa kóshti. Ol Federal qáwipsizlik xızmeti (FQX) direktorı, Rossiya Qáwipsizlik Keńesiniń xatkeri sıyaqlı lawazımlarda boldı hám 1999-jılı avgustta bas ministr etip tayınlandı.
Elcinniń octavkasınan keyin Putin prezident wazıypasın atqardı hám tórt ayǵa shamalas waqıt ishinde rásmiy túrde Prezident bolıp saylandı. Keyin ala ol 2004-jılı qayta saylandı. Konstituciyalıq sheklewler sebepli izbe-iz eki prezidentlik múddetke saylana almaǵan Putin [[Dmitriy Medvedev]] prezidentligi dáwirinde 2008-jıldan 2012-jılǵa shekem bas ministr lawazımın atqarǵan. Ol dawlı 2012-jılǵı saylawdan keyin prezidentlikke qaytıp keldi. 2021-jıl aprel ayındaǵı referendumnan keyin ol bir neshe konstituciyalıq dúzetiwlerge qol qoydı hám prezidentlik wákilligin 2036-jılǵa shekem sozıwshı, jáne eki márte qayta saylanıw imkaniyatın beriwshi ózgerislerdi tastıyıqladı.
Putin prezidentliginiń dáslepki jıllarında Rossiya ekonomikası jılına ortasha jeti procentke ósti, bul ekonomikalıq reformalar hám neft hám gaz bahasınıń bes esege ósiwine baylanıslı edi. Bunnan tısqarı, Putin Ekinshi Chechen urısında jeńiske erisip, regiondaǵı federal hákimiyattı tikledi. Prezident [[Dmitriy Medvedev]] dáwirinde bas ministr bolǵan Putin Gruziya menen urıstı, armiya hám policiya reformasın baqladı. 2014-jılı Putin basshılıǵı Ukrainaǵa tiyisli bolǵan Qırım aymaǵın annekciyaladı. Bul isti xalıqaralıq jámiyetshiliktiń kópshiligi tán almadı hám Rossiyaǵa sankciyalar saldı, nátiyjede mámlekette finanslıq krizis júz berdi. Ol sonday-aq Siriya puqaralıq urısı waqtında óz awqamlası [[Bashar al-Asad]]tı qollap-quwatlaw ushın Siriyaǵa áskeriy aralasıwǵa buyrıq berdi, nátiyjede Shıǵıs Jer Orta teńizinde turaqlı áskeriy-teńiz bazaların ornatıldı. Tórtinshi prezidentlik múddetinde, 2022-jıl fevralda Rossiya Ukraina jerine basıp kirdi. Bul is xalıqaralıq jámiyetshilik tárepinen sınǵa alındı hám keńeytilgen sankciyalar belgilendi. 2022-jıldıń sentyabrinde ol xalıqtı áskeriy xızmetke shaqırıp, Ukrainanıń tórt wálayatın Rossiyaǵa kúsh penen qosıp aldı. 2023-jıldıń mart ayında Xalıqaralıq jınayat sudı (XJS) Putindi urıs dáwirinde júz bergen áskeriy jınayatlar ushın qamaqqa alıwǵa buyrıq berdi.2023-jıldıń iyun ayında ol Vagner toparı kóterilisinen aman qaldı. 2024-jıldıń múddetke qayta saylandı. Putin hákimiyatı dáwirinde Rossiyanıń siyasiy sisteması avtoritar diktaturaǵa aylandı. Onıń hákimiyatı keń tarqalǵan korrupciya hám insan huqıqlarınıń buzılıwı, siyasiy oppoziciyanı repressiya etiwi, Rossiyadaǵı ǵárezsiz ǵalaba xabar qurallarına qarsı cenzura shólkemlestiriwi, sonday-aq, erkin hám ádil saylawlardıń joqlıǵı sıyaqlı ózgeshelikleri menen xarakterlenedi.

== Shańaraǵı ==
{{multiple image
| align             = left
| direction         = horizontal
| caption_align     = center
| image1         = Vladimir Spiridonovich Putin.jpg
| caption1       = Putinniń ákesi, Vladimir Spiridonovich Putin
| width1         = 111
| image2         = Maria Ivanovna Shelomova.jpg
| caption2       = Putinniń anası, Mariya Ivanovna SHelomova
| width2         = 83
}}
Vladimir Putin 1952-jılı 7-oktyabrde [[Leningrad]] qalasında (házirgi [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]]) dúnyaǵa kelgen. Ol shańaraǵındaǵı 3 perzenttiń eń kishkenesi bolǵan. Ata-anası Vladimir Spiridonovich Putin (1911–1999) hám [[Mariya Ivanovna]] Putina (tuwılǵan jeri Shelomova; 1911–1998). Atası Spiridon Putin (1879–1965) [[Vladimir Lenin]] hám [[Yosif Stalin]]niń jeke aspazı bolǵan. Putin tuwılmastan burın onıń eki aǵası qaytıs bolǵan: 1930-jılı tuwılǵan Albert náresteliginde qaytıs bolsa, 1940-jılı tuwılǵan Viktor 1942-jılı Ekinshi Jer júzlik urısta Fashistlerdiń Leningradtı qamal qılǵanda difteriyadan qaytıs boladı. 

Putinniń anası zavod jumısshısı bolsa, ákesi Sovet Áskeriy-teńiz kúshleriniń áskeri bolǵan, 1930-jıllardıń basında súńgiwshi qayıq flotında xızmet etken. Nacistler Germaniyasınıń Sovet Awqamına basıp kirgen waqtında 
onıń ákesi [[NKVD]]nıń joq etiwshi batalonında xızmet etken. Keyin ol turaqlı ásker qatarına almastırılıp 1942-jılı awır jaraqat aladı. Putinniń dayı kempir apası 1941-jılı [[Tver wálayatı]]nda nemis áskerleri tárepinen óltiriledi hám jáne birneshe dayı aǵaları [[Ullı Watandarlıq Urıs]]ta xabarsız joqbolǵan.

== Bіlіmі ==
[[Сурет:Vladimir Putin as a child.jpg|нобай|солға|130px|Putinniń bala gezi, 1960 – jılı]]
1960 – jılı 1 – sentyabrde Putin [[Leningrad]]taǵı №193 mektepte oqıwın basladı. 1968 – jılı ol №281 mektepte (texnologiyalıq institut tiykarındaǵı ximiyalıq baǵdardaǵı arnawlı mektep) oqıydı. Ol óz klasındaǵı 45 oqıwshınıń ishinde Jas pionerler qatarında bolmaǵan jalǵız oqıwshılardan biri boldı. 12 jasında ol sambo hám dzyudo menen shuǵıllana basladı. Bos waqıtlarında ol [[Karl Marx|Karl Marks,]] [[Fridrix Engels]], [[Vladimir Lenin]] shıǵarmaların oqıwdı jaqsı kóretuǵın edi. №281 mektepte Putin [[Nemec tili|nemec]] hám [[Inglis tili|inglis]] tillerin úyrendi.

Putin 1970 – jılı Andrey Jdanov atındaǵı Leningrad mámleketlik universitetiniń (házirgi [[Sankt-Peterburg mámleketlik universiteti]]) yuridika fakultetine oqıwǵa kirip, onı 1975 – jılı tamamladı. Onıń diplomlıq jumısı «Xalıq aralıq huqıqtaǵı eń qolaylı shárayat jaratıw tártibi» temasında boldı. Oqıw dáwirinde Putin KBKP (KPSS) qatarına kiriwge arza berdi hám partiya aǵzalıǵında onıń 1991 – jılı ıdırawına shekem boldı. Bunnan tısqarı, ol jerde Putin ekonomikalıq huqıqtan sabaq bergen professordıń járdemshisi [[Anatoliy Sobchak]] penen tanıstı. Sobchak keyin ala Rossiya Konstituciyası аvtоrlarının biri boldı. Sobchaktıń Sankt-Peterburgtegi hamalında Putinniń tásiri bolǵan bolsa, Sobchak Moskvadaǵı Putinniń lawazımǵa iye bolıwında járdem berdi.

1997 –jılı ol [[Sankt-Peterburg]] konshılıq universitetinde Ekonomika ilimleriniń kandidatı boldı. Dissertaciyasının teması «Bazar qatnasıqlarınıń qáliplesiw shárayatında regionnıń mineral-shiykizat bazasın kóbeytiwdi strategiyalıq rejelestiriw» bolǵan. Onıń ilimiy basshısı Vladimir Litvinenko boldı hám Litvinenko keyin ala Putinniń 2000 hám 2004 jıllardaǵı Sankt-Peterburgtegi saylaw aldı kampaniyalarına basshılıq etti.

2005 – jılı [[Vashington]]daǵı Brukings institutınıń aǵzaları [[Klifford Gaddi]] hám [[Igor Danchenko]] Putindi plagiatlıqta ayıpladı. Olardıń aytıwınsha, Putin 1978 – jılı basıp shıǵarılǵan professorlar Uilyam King hám Devid Klilandtıń «Strategiyalıq rejelestiriw hám siyasat» maqalasınan úzindilerdi kóshirip alǵan yamasa sál ózgertken.

== KSRO MQK (KGB) lawazımı ==
[[Сурет:Vladimir Putin in KGB uniform.jpg|нобай|солға|120px|MQK xızmetkeri Putin, 1980 – jılı]]
1975 jılı Putin KSRO MQK aǵzası boldı hám Oxta, Leningradtaǵı 401-MQK mektebinde oqıwın basladı. 1977 – jıldan keyin ol KSRO MQK Leningrad hám Leningrad wálayatı boyınsha basqarmasınıń tergew bóliminde qarsı barlawshı (kontrrazvedka) bolıp isledi. 1984 – jılı ol Moskvadaǵı [[Yuriy Andropov]] atındaǵı Qızıl bayraqlı institutqa oqıwǵa jiberildi.

Kópshilik derekler Putindi MQK [[Jańa Zelandiya]]ǵa jibergenin aytadı, bul maǵlıwmat Jańa Zelandiya gúwaları hám húkimet jazıwları arqalı tastıyıqlanǵan. Bunı rossiyalıq qáwipsizlik xızmeti ele tastıyıqlamadı. Uaitakere qalasınıń burınǵı méri Bob Harvi hám burınǵı premyer-ministr Devid Longi Putin Vellington hám Oklendte xızmet etken dep málim etti. Ol bir az waqıt Vellington ortalıǵında Baťa ayaq kiyim dúkanında satıwshı bolıp jasırın islegen degen boljawlar bar.

1985–1990–jılları ol [[Drezden]], Shıǵıs Germaniyada awdarmashı sıpatında jasırın isledi. Drezdende xızmette turǵan Putin KGB-nıń Shtazi qupiya policiyasında baylanıs oficerleriniń biri bolıp isledi hám podpolkovnik dárejesine shekem kóterildi. Kremldıń rásmiy saytınıń xabar beriwinshe, Shıǵıs Germaniyanıń kommunistlik rejimi Putindi «ULıwma milliy armiya aldındaǵı xızmetleri ushın» qola medalı menen sıylıqladı. Putin Drezdendegi xızmetine quwanıshlı ekenin kópshiliktiń aldında aytıp, 1989 – jılı qaladaǵı Shtazi imaratların basıp alıwǵa háreket etken antikommunistlik demonstrantlar menen bolǵan soqlıǵısıw haqqında da aytıp berdi.

Putinniń rásmiy ómirbayanına muwapıq, 1989–jılı 9–noyabrde baslanǵan Berlin diywalınıń qulawı dáwirinde ol Sovet mádeniyat orayınıń (Doslıq úyi) hám Drezdendegi MQK villasınıń faylların demonstrantlar joq etip jiberdi dep qorqıp, keleshektegi birlesken Germaniyanıń rásmiy biyligi ushın olardı saqlap qalǵan. Sonnan keyin ol bir neshe saat ishinde tek MQK faylların órtep jibergen hám nemec biyligi ushın Sovet mádeniyat orayınıń arxivin saqlap qalǵan. Bul órtew procesinde qaysı hujjettiń saqlanıp, qaysısınıń órtenbey qalǵanı haqqaında hesh nárse aytılmaydı.

Kommunistlik Shıǵıs [[Germaniya]] húkimeti ıdıraǵannan keyin, Drezdendegi hám onnan burınǵı demonstraciyalar dáwirinde onıń húkimetke bolǵan sadıqlıǵına baylanıslı kúmeni tuwılǵanlıǵı sebebi menen, Putin MQK-nıń belsendi xızmetinen ketiwge májbúr boldı. Biraq MQK hám Sovet Armiyası Germaniyanıń shıǵısında ele de islep turǵan edi. Ol 1990 – jıldıń basında Leningradqa «belsendi rezervlerdiń» aǵzası sıpatında qayttı. Onda ol doktorlıq dissertaciyasın tayarlap júrgende prorektor Yuriy Molchanovqa esap berip, Leningrad mámleketlik universitetiniń xalıq aralıq qatnasıqlar sekciyasında úsh ayǵa shamalas isledi.

== Putinniń ishki siyasatı ==  
2000-jıl 13-mayda Vladimir Putin Rossiyanıń 89 federal subyektin jeti hákimshilik federal okrugke bóliw haqqında qarar shıǵardı hám sol okruglerdiń hár birine juwapker wákilin tayınladı.

Virdjiniya universitetiniń professorı Stiven Uayttıń sózine qaraǵanda, Putinniń basshılıǵı dáwirinde Rossiya amerikalıq yamasa britaniyalıq siyasiy sistemanıń «ekinshi baspası»n jaratıw niyetinde emesligin, kerisinshe Rossiyanıń óz dástúrleri hám shárayatlarına jaqınıraq sistema jaratıwdı kózde tutatuǵının anıq kórsetti. Ayırım kommentatorlar Putin administratsiyasın «ǵárezsiz  demokratiya» dep sıpatladı. Bul sıpatlamanı jaqlawshılardıń (ásirese Vladislav Surkovtıń) pikirinshe, húkimet standingleri hám siyasatı eń birinshi Rossiyanıń ózinde xalıqtıń qollap-quwatlawına iye bolıwı kerek hám shetelden úlgi almawı ham tásir kórmewi kerek.

2012-jıldan keyingi dáwirde saylawdaǵı dawıs sanınıń buzılǵanına, cenzuraǵa hám mitingler erkinligi haqqındaǵı nızamlardıń qatańlasqanına qarsı ǵalabalıq narazılıqlar boldı. 2000-jıl iyulda Putin usınǵan hám Parlament qollap-quwatlaǵan nızamǵa muwapıq, Putin 89 federal subyektlerdiń basshıların xızmetinen bosatıw huquqına iye boldı. 2004-jılǵa shekem bul jergilikli basshılardıń (ádeti «gubernatorlar» dep ataladı) barlıǵı dawıs beriw arqalı tikkeley saylansa, keyin olardıń kandidatlıqları prezident usınısı hám aymaqlıq nızam shıǵarıwshı organlar qararı arqalı tastıyıqlanatuǵın boldı.

Bunı Putin separatistlik tendentsiyalardı toqtatıw hám shólkemlestirilgen qılmıs penen baylanısı bar gubernatorlardan qutılıw ushın zárúrli qádem retinde qaradı. Putinniń prezidentligi dáwirinde ámelge asırılǵan usı hám basqa da húkimet háreketlerin kóplegen ǵárezsiz rossiyalıq ǴǴM (JLM) hám Batıs kommentatorları demokratiyaǵa qarsı dep sınǵa aldı.

Putin hákimiyattaǵı birinshi múddetinde Elcin dáwirindegi keybir biznes-oligarxlarǵa, sonday-aq óziniń siyasiy qarsılaslarına qarsı shıqtı, nátiyjede Boris Berezovskiy, Vladimir Gusinskiy hám Mixail Xodorkovskiy sıyaqlı adamlar quwdalandı; Roman Abramovich penen Arkadiy Rotenberg sıyaqlı basqa oligarxlar bolsa Putin menen dos hám awqamlas bolıp qala bergen.

=== Ekonomika ===
Rossiyalıq ekonomist Sergey Guriev Putinniń ekonomikalıq siyasatı haqqında ayta otırıp, ornı tórt ayrıqsha dáwirge bóldi: ol birinshi múddetindegi «reforma» jılları (1999–2003); ekinshi múddetiniń «etatizm» jılları (2004–2008-jıldıń birinshi yarımı); dúnyalıq ekonomikalıq krizis hám ondan tikleniw (2008–2013-jıldıń ekinshi yarımı); hám orıs-ukrain urısı, Rossiyanıń globallıq ekonomikadan alıslasıwı hám krizis (2014–).

=== Insan huquqları ===
[[Nyu-York|New-York]]ta jaylasqan Human Rights Watch húkimetlik emes shólkemi HRW Evropa hám Oraylıq Aziya bóliminiń britaniyalıq direktorı Xyu Uilyamson avtorı bolıp tabılatuǵın «Ońlawı qıyın nızam shıǵarıw» (ingl. Laws of Attrition, rus. Разрушительное законотворчество) atlı bayannamasında Putin prezident bolıp qayta saylanǵan 2012-jıl may ayınan berli Rossiyada kóplegen huquqtı sheklewshi nızamlar shıǵarǵanın, húkimetlik emes shólkemlerdi teksere baslap, siyasiy aktivistlerdi quwdalap, qorqıtıp,  sınshılardı shekley baslaǵanın ayttı. Bul jańa nızamlar qatarına tiykarınan «shetellik agentler» haqqındaǵı nızam kirgiziledi.

2020-jılı Putin shetelden qarjı alatuǵın shaxslar hám shólkemlerdi «shetel agenti» dep tanıw haqqındaǵı nızamǵa qol qoydı. Nızam 2012-jılı qabıllanǵan «shetel agenti» nızamshılıǵın keńeytiw bolıp tabıladı.

Memorial huquqtı qorǵaw orayınıń 2020-jıl iyundaǵı maǵlıwmatı boyınsha, Rossiyada 380 siyasiy tutqın, olardıń ishinde 63 adam tikkeley yamasa jasırım túrde siyasiy háreketleri ushın (olardıń ishinde Aleksey Navalnıy) hám 245 Rossiyada qadaǵan etilgen musılman shólkemleriniń birine qatnası bar degen ayıp penen juwapqa tartılǵan. Dizimdegı 78 adam, yaǵnıy ulıwma sanınıń 20% tten aslamı — Qırım turǵınları. 2022-jıl dekabrde Rossiyanıń urıs cenzurası haqqındaǵı nızamları boyınsha Ukrainadaǵı urıstı sınǵa alǵanı ushın 4000-nan aslam  adam juwapqa tartılǵanı belgili boldı.

=== Ǵalaba xabar quralları ===
Viskonsin-Maddison universitetiniń siyasattanıw professorı Skott Gelbax 1999-jıldan berli Putin óziniń rásmiy kózqarasına qarsı shıqqan jurnalistlerdi sistemalı túrde jazalap kelmekte dep málimledi. «Foreign Affairs» jurnalındaǵı amerikalıq jazıwshı Mariya Lipman: «Putin 2012-jılı Kremlge qaytqannan keyin ámelge asırılǵan quwdalawlar sol waqıtqa shekem salıstırmalı túrde ǵárezsiz bolǵan liberal ǴXQ-lardi qamtıydı» dep málimleydi.

«Shegarasız reportyorlar» shólkemi 2013-jılǵı 179 mámlekettiń diziminde baspasóz erkinligi boyınsha Rossiyanı 148-orınǵa qoydı. Ol Rossiyanı siyasiy oppozitsiyanı quwdalaǵanı ushın hám jurnalistlerdi óltirgen jınayatshılardı turaqlı túrde quwdalap, juwapkershilikke tartıwdaǵı áwmetsizligi ushın ayrıqsha sınǵa aldı. Rossiyalılardıń shama menen úshten eki bólegi televidenieni kúnlik jańalıqlardıń tiykarǵı deregi retinde paydalanadı.

== Sırtqı siyasat ==
Ulıwma alǵanda, Putinniń hákimiyatı Batıs penen shiyelenisli boldı. Leonid Bershidskiy Putinniń Financial Times gazetasına bergen intervyusın talqılap: «Putin xalıqshıl yamasa násilshil emes, ol — eski sovet mektebiniń imperialisti hám onıń geyler menen de islese beretuǵını belgili» dep juwmaqldı.
=== Aziya ===
Indiya rossiyalıq áskeriy texnikanıń eń úlken tutınıwshısı bolıp qala bermekte hám eki el arasında tariyxıy bekem strategiyalıq hám diplomatiyalıq qatnasıqlar bar. 2022-jıldıń oktyabrinde Putin Indiya hám Qıtaydı «jaqın awqamlaslar hám partnerlar» dep sıpatladı.

Putin dáwirinde Rossiya Qıtay, Indiya, Pakistan hám Oraylıq Aziyanıń postsovetlik mámleketleri kiretuǵın ShO'Sh (ShOS) hám BRIKS-tiń aziyalıq mámleketleri menen unamlı qatnasıqta boldı.

=== Postsovetlik keńislik ===
Putinniń dáwirinde Kremlin Rossiyanıń basqa postsovetlik mámleketlerge tiyisli tásir órisi hám «abzal tárepleri» bar dep esapladı. Rossiyalılar Rossiya kirmeytuǵın postsovetlik keńislikti jiyi «jaqın shetel» (rus. Blizhnee zarubezhe) dep te ataydı.

2000-jılları júz bergen postsovetlik mámleketlerdegi túsli awdarıspaqlar seriyası, atap aytqanda 2003-jılǵı Gruziyadadaǵı Raushan revolyuciyası, 2004-jılǵı Ukrainadaǵı Qızǵılt sarı awdarıspaǵı hám 2005-jılǵı Qırǵızstandaǵı Qızǵaldaq revolyuciyası bul eller menen Rossiyanıń óz-ara qatnasıqlarında qarama-qarsılıqlarǵa alıp keldi. 2004-jıldıń dekabrinde Putin Raushan hám Qızǵılt sarı revolyuciayların sınǵa alıp: «Eger sizde awdarıspaqlarturaqlı túrde bola berse, postsovetlik keńislikti tawsılmaytuǵın urıs-qaǵısqa batırıw qáwpi bar» dedi.

2008-jılı Putinniń NATO-Rossiya sammitinde eger Ukraina NATO-ǵa qosılsa, Rossiya Ukrainanıń Shıǵısı hám Qırımdı anneksiyalawǵa háreket etiwi múmkin degen málimlemeni xabarladı. Sammitte ol AQSh prezidenti George Bushqa «Ukraina hátte mámleket te emes!» degeni aytıldı hám keyingi jılı Putin Ukrainanı «Kishi Rossiya» dep atadı. 2014-jılǵı marttaǵı Nams awdarıspaǵınan keyin Rossiya Federaciyası Qırımdı anneksiyaladı. Putinniń aytıwınsha, «Qırım hár qashan da Rossiyanıń ajıralmas bólegi bolǵanından hám solay bolıp qala beredi» .


[[Kategoriya:Siyasatshılar]]
[[Kategoriya:Rossiya siyasatshıları]]
[[Kategoriya:1952-jılı tuwılǵanlar]]
[[Kategoriya:7-oktyabrde tuwılǵanlar]]</text>
      <sha1>orrt5q5jj282g4rn15jx42qmtevcbtl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ormuz buǵazı</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47686</id>
    <revision>
      <id>265200</id>
      <timestamp>2026-07-26T12:16:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:en:Special:Redirect/revision/1365932450|Strait of Hormuz]]» betinen awdarılıp jaratıldı</comment>
      <origin>265200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14597" sha1="g8nowme3iyqz7wol8oak5ihbmccfcob" xml:space="preserve">
[[Fayl:Strait_of_hormuz_full.jpg|nobaý|Buǵazdıń teńiz siyasiy shegaraları menen keme qatnası jolların kórsetetuǵın kartası (2004)]]
[[Fayl:Strait_of_Hormuz.png|nobaý|Qublada [[Oman|Omannıń]] Musandam yarım atawın hám arqada [[Iran|Irandı]] kórsetiwshi Ormuz buǵazı]]
'''Ormuz buǵazı''' — Parsı shıǵanaǵı menen Oman shıǵanaǵınıń arasındaǵı [[Buǵaz|suw jolı]]. Arqa jaǵasında [[Iran]], al qubla jaǵasında [[Oman|Omannıń]] Musandam sultanlıǵınıń hákimshilik aymaǵına qaraytuǵın Musandam yarım atawı jaylasqan, yarım atawdıń qubla-batıs bólimi [[Birlesken Arab Ámirlikleri|Birlesken Arab Ámirliklerine]] (BAÁ) tiyisli. Buǵazdıń uzınlıǵı shama menen 104 milya (90 nmi; 167 km), al eni shama menen 60 milyadan (52 nmi; 97 km) 24 milyaǵa (21 nmi; 39 km) shekem ózgeredi&lt;ref name=&quot;dyke-20081002&quot;&gt;{{Cite book|title=The Future of Ocean Regime-Building|publisher=University of Hawaii|date=2 October 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eia-20120104&quot;&gt;{{Web deregi|url=https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=4430|bet=The Strait of Hormuz is the world's most important oil transit chokepoint|arxivurl=https://web.archive.org/web/20180911152226/https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=4430|arxivsáne=11 September 2018|sáne=4 January 2012|baspaxana=U.S. Energy Information Administration|qaralǵan sáne=11 September 2018}}&lt;/ref&gt;.

Ol — Parsı shıǵanaǵınan ashıq okeanǵa shıǵatuǵın jalǵız teńiz ótkeli hám dúnyadaǵı eń zárúr strategiyalıq avtomobil jollarınıń biri&lt;ref name=&quot;oilpricecom01&quot;&gt;{{Web deregi|url=https://oilprice.com/Geopolitics/International/How-Iran-Plans-To-Bypass-The-Worlds-Main-Oil-Chokepoint.html|bet=How Iran Plans To Bypass The World's Main Oil Chokepoint|arxivurl=https://web.archive.org/web/20180911081557/https://oilprice.com/Geopolitics/International/How-Iran-Plans-To-Bypass-The-Worlds-Main-Oil-Chokepoint.html|arxivsáne=11 September 2018|avtor=Katona|at=Viktor|baspaxana=Oilprice.com|qaralǵan sáne=11 September 2018}}&lt;/ref&gt;. 2023–2025 jıllar aralıǵında dúnya júzilik suyıtılǵan tábiyiy gazlardıń (STG) 20%-i hám teńiz arqalı tasılatuǵın neft sawdasınıń 25%-i jıl sayın usı buǵaz arqalı ótti. Bul — Evropa menen Aziya ushın neft ónimleriniń tiykarǵı baǵıtı hám de Evropanı energiya menen támiyinlewde júdá zárúr rol atqaradı&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=https://www.euronews.com/my-europe/2026/03/16/why-is-the-strait-of-hormuz-critical-to-europe|bet=Why is the Strait of Hormuz critical to Europe?|sáne=16 March 2026|til=en|jumıs=euronews|qaralǵan sáne=18 March 2026}}&lt;/ref&gt;. Sonday-aq, ol [[Birlesken Arab Ámirlikleri|BAÁ]], [[Qatar]], [[Baxreyn]], [[Kuveyt]] hám [[Irak|Iraktı]] qosqanda, Parsı shıǵanaǵındaǵı birneshe mámleket ushın jalǵız teńiz baǵıtı bolıp tabıladı hám buǵazdaǵı irkilisler ónimlerdi jetkiziwdiń awır jetispewshiligine alıp keliwi múmkin&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=http://theconversation.com/strait-of-hormuz-gulf-states-food-security-is-at-immediate-risk-but-wider-shortages-could-push-up-consumer-prices-globally-277214|bet=Strait of Hormuz: Gulf states' food security is at immediate risk but wider shortages could push up consumer prices globally|avtor=Surucu-Balci|at=Ebru|sáne=4 March 2026|til=en-US|jumıs=The Conversation|qaralǵan sáne=18 March 2026}}&lt;/ref&gt;.

2026-jılǵı Iran urısına deyin buǵaz Jaqın Shıǵıs kelispewshilikleri waqtında uzaq waqıtqa jabılmaǵan edi (Tiran/Bab-el-Mandeb buǵazlarınan ayırmashılıǵı)&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=https://oilprice.com/Energy/Crude-Oil/Oil-Prices-Jump-But-Middle-East-Oil-Keeps-Flowing-Uninterrupted.html|bet=Oil Prices Jump, But Middle East Oil Keeps Flowing Uninterrupted|sáne=17 June 2025|jumıs=OilPrice.com|citata=the narrow lane has never been blocked in any previous conflict in the Middle East.}}&lt;/ref&gt;, degen menen Iran waqtı-waqtı menen buǵazdı jawıp taslaytuǵının aytıp qorqıtıp,&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Web deregi|url=https://www.twz.com/news-features/could-iran-carry-out-its-threat-to-shut-the-strait-of-hormuz|bet=Could Iran Carry Out Its Threat To Shut Down The Strait Of Hormuz?|avtor=Altman|at=Howard|sáne=14 June 2025|til=en-US|jumıs=The War Zone|qaralǵan sáne=15 June 2025}}&lt;/ref&gt; oǵan mina qoyıwǵa tayarlıq alıp barǵan edi. Iran blokadası aqıbetinen buǵazdıń jabılıwı 2026-jılǵı Iran urısı gezinde baslı itibarda bolıp, 2026-jılǵı Ormuz buǵazı daǵdarısına alıp keldi&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=https://www.firstpost.com/opinion/why-hormuz-not-fordow-is-the-real-centre-of-gravity-in-the-iran-crisis-13983548.html|bet=Why Hormuz, not Fordow, is the real centre of gravity in the Iran crisis|avtor=Sinha|at=Aditya|sáne=25 February 2026|jumıs=First Post|qaralǵan sáne=18 March 2026}}&lt;/ref&gt;.

== Etimologiyası ==
Ormuz atamasınıń kelip shıǵıwı anıq emes. Bir teoriya boyınsha, bul atama jergilikli [[Parsı tili|parsı tilindegi]] Hur-Mogh «Qurma mákanı» sózinen shıqqan, al ekinshi teoriya «Ormuz» atamasın zoroastrizm qudayı Hormoz (Axura Mazda) atamasınıń orta parsı tilindegi aytılıwı menen baylanıstıradı&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/strait-of-hormuz-name-origin-persian-or-zoroastrian-2877143-2026-03-04|bet=How did the Strait of Hormuz get its name? Here's the real origin story|avtor=Chakrabarty|at=Roshni|sáne=4 March 2026|jumıs=[[India Today]]|qaralǵan sáne=12 April 2026}}&lt;/ref&gt;. Ayırım derekler birinshi versiyanıń itimallıǵı joqarı ekenin aytsa, basqaları ekinshisine ústemlik beredi&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/19/iran-war-10-frequently-used-words-and-their-meanings|bet=Iran war: 10 frequently used words and their meanings|avtor=Milisic|at=Alma|til=en|jumıs=Al Jazeera|qaralǵan sáne=2026-06-08}}&lt;/ref&gt;. Taǵı bir teoriya Ormuz buǵazı b.e.sh. 309-379 jılları biylik etken Parsı patshası II Shapurdıń anası Ifra Ormizdtiń húrmetine atalǵan bolıwı múmkin dep esaplaydı. Taǵı bir teoriya boyınsha, bul sóz grekshe 'qoltıq, shıǵanaq' degendi bildiretuǵın ὅρμος (hormos) sózinen kelip shıqqan&lt;ref name=&quot;iranologie&quot;&gt;{{Web deregi|url=https://iranologie.com/the-history-page/the-kingdom-of-hormuz/|bet=The Kingdom of Hormuz|avtor=Rezakhani|at=Khodadad|sáne=27 February 2020|jumıs=Iranologie.com|qaralǵan sáne=14 December 2020}}&lt;/ref&gt;.

=== Tariyxı ===
Parsı shıǵanaǵınıń awzı I ásirdegi teńizshiler kórsetpesi — «Eritrey teńiziniń Periplında» táriyiplengen, biraq oǵan heshqanday atama berilmegen:
{{Blockquote|Usı Kalai atawlarınıń joqarı jaǵında Kalon dep atalatuǵın taw dizbegi bar, al onnan sál arjaǵında Parsı shıǵanaǵınıń awzı baslanadı, onda marjan ulıwların awlaw ushın suwǵa júziw keń tarqalǵan. Buǵazdıń shep jaǵında Asabon dep atalatuǵın úlken tawlar, al oń jaǵında Semiramida dep atalatuǵın taǵı bir dóńgelek hám de biyik taw anıq kórinip turadı; olardıń arasındaǵı buǵaz arqalı ótetuǵın ótkeldiń uzınlıǵı shama menen altı júz stadiydi quraydı; onnan keyin júdá úlken hám de keń teńiz — Parsı shıǵanaǵı bar. Usı shıǵanaqtıń joqarı jaǵında, Xaraks Spasini menen Evfrat dáryasınıń qasında nızam menen belgilengen Apolog dep atalatuǵın sawda qalası jaylasqan.|Eritrey teńiziniń Periplı, 35-bap}}
B.e.sh. X–XVII ásirlerde bul jerde Ormuz patshalıǵı jaylasqan edi.
[[Fayl:Persian_Gulf_1507-1750.gif|nobaý|Buǵazdaǵı batıstıń birinshi áskeriy ústemligi. Portugaliyalılardıń Parsı shıǵanaǵında bolıwı (1507–1750)]]
XV ásirden baslap, geografiyalıq-strategiyalıq jaqtan buǵazdıń áhmiyeti arttı. Bul aymaqqa XVI–XVIII ásirler aralıǵında óz qatnasıwın saqlaǵan Portugaliya sıyaqlı sırt elli derjavalardıń keliwi menen, sonday-aq XVII ásirde aymaqqa qádem basqan Angliya sıyaqlı basqa da jańadan kóterilip kiyatırǵan derjavalar menen kelispewshilikler payda boldı.

== Navigaciya ==
Soqlıǵısıw qáwpin azaytıw ushın buǵaz arqalı háreket etetuǵın kemeler qozǵalıstı bóliw sxemasın (TSS) saqlaydı: kiretuǵın kemeler bir joldı, al shıǵatuǵın kemeler ekinshi joldı paydalanadı, hárbir joldıń eni 2 teńiz milyasın (3,7 km) quraydı, al eki jol uqsas eni bar «bólgish polosa menen» bólingen. BMSH nıń Teńiz huqıqı boyınsha konvenciyasına (UNCLOS) qatnasıwshı mámleketlerdiń kommerciyalıq kemeleri tranzitlik ótiw waqtında TSS qaǵıydaların saqlawǵa minnetli&lt;ref name=&quot;eia-20190717&quot;&gt;{{Web deregi|url=https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/special_topics/World_Oil_Transit_Chokepoints/wotc.pdf|bet=World Oil Transit Chokepoints|arxivurl=https://web.archive.org/web/20190521134300/https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/special_topics/World_Oil_Transit_Chokepoints/wotc.pdf|arxivsáne=21 May 2019|sáne=25 July 2017|baspaxana=U.S. Energy Information Administration|qaralǵan sáne=13 June 2019}}&lt;/ref&gt;. TSS Omannıń aymaqlıq suwlarında jaylasqan,&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=https://maritime-executive.com/editorials/competing-strategies-emerge-for-opening-the-strait-of-hormuz|bet=Competing Strategies Emerge for Opening the Strait of Hormuz|sáne=3 April 2026|til=en|jumıs=The Maritime Executive}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=https://maritime-executive.com/article/straits-of-hormuz-traffic-separation-scheme-keeps-within-omani-waters|bet=Vessels Now Keeping to Omani Waters in Strait of Hormuz Traffic Scheme|sáne=20 June 2025|til=en|jumıs=The Maritime Executive}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=https://ontimebrief.com/en/strait-of-hormuz-explained-who-controls-which-waters-and-why-most-shipping-stays-in-the-managed-lanes/|bet=Strait of Hormuz, Explained: Who Controls Which Waters, And Why Most Shipping Stays in the Managed Lanes?!|avtor=Aziz|at=Khaled|sáne=4 March 2026|jumıs=Ontime+}}&lt;/ref&gt; degen menen, buǵazdıń qubla-shıǵısında júdá úlken kemeler Iran suwların paydalanıwı kerek, óytkeni [[Birlesken Arab Ámirlikleri|Birlesken Arab Ámirlikleriniń]] jaǵasına jaqın alternativ suwlar salıstırmalı túrde sayız.

Buǵazdı tolıq basıp ótiw ushın kemeler Iran menen Omannıń aymaqlıq suwları arqalı ótedi. Iran UNCLOS konvenciyasın ratifikaciyalamaǵanı menen&lt;ref name=&quot;UNCLOS-ratification&quot;&gt;{{Web deregi|url=https://www.un.org/Depts/los/reference_files/chronological_lists_of_ratifications.htm|bet=Chronological lists of ratifications of, accessions and successions to the Convention and the related Agreements as at 26 October 2007|arxivurl=https://web.archive.org/web/20090414043900/http://www.un.org/depts/los/reference_files/chronological_lists_of_ratifications.htm|arxivsáne=14 April 2009|jumıs=Division for Ocean Affairs and the Law of the Sea|baspaxana=UN|qaralǵan sáne=29 June 2017}}&lt;/ref&gt;, kóplegen mámleketler, sonıń ishinde onı ratifikaciyalamaǵan AQSH ta&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/58381.pdf|bet=Presidential Proclamation 5030|arxivurl=https://web.archive.org/web/20210325045208/https://2009-2017.state.gov/documents/organization/58381.pdf|arxivsáne=25 March 2021|avtor=[[U.S. President]]|sáne=10 March 1983|baspaxana=[[United States Department of State]]|qaralǵan sáne=21 January 2008}}&lt;/ref&gt;, konvenciyada tastıyıqlanǵanday tranzitlik ótiw huqıqın talap etedi.

1959-jılı Iran óziniń aymaqlıq teńizin 12 teńiz milyasına (22 km) deyin keńeytip hám usı jańadan keńeytilgen aymaq arqalı tek tınısh túrde ótiwdi ǵana moyınlaytuǵının málimlep, buǵazdıń huqıqlıq statusın ózgertti. 1972-jılı Oman da párman menen óziniń aymaqlıq teńizin 12 teńiz milyasına (22 km) deyin keńeytti&lt;ref name=&quot;Groves 2011&quot;&gt;{{Web deregi|url=http://www.heritage.org/defense/report/accession-the-un-convention-the-law-the-sea-unnecessary-secure-us-navigational|bet=Accession to the U.N. Convention on the Law of the Sea Is Unnecessary to Secure U.S. Navigational Rights and Freedoms|arxivurl=https://web.archive.org/web/20210517153730/https://www.heritage.org/defense/report/accession-the-un-convention-the-law-the-sea-unnecessary-secure-us-navigational|arxivsáne=17 May 2021|avtor=Groves|at=Steven|sáne=24 August 2011|jumıs=The Heritage Foundation|qaralǵan sáne=9 April 2017}}&lt;/ref&gt;. Solay etip, 1972-jılǵa kelip Ormuz buǵazı Omannıń Úlken Kuin atawı menen Irannıń Larak atawı arasındaǵı eń tar bóliminde Iran hám Omannıń birlesken aymaqlıq suwları menen tolıq «jabıldı». 1971-jılı Iran arablardıń qálewine qarsı Ormuzdıń batısındaǵı Úlken hám Kishi Tunb atawların basıp alıp, sonıń menen navigaciyalıq kanallarǵa baqlawdı keńeytti&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=http://www.washingtoninstitute.org/templateC05.php?CID=2691|bet=Unwanted Guest: The Gulf Summit and Iran|avtor=Henderson|at=Simon|sáne=7 December 2007|baspaxana=The Washington Institute For Near East Policy|qaralǵan sáne=15 June 2009}}&lt;/ref&gt;.

1970-jıllar ishinde Iran da, Oman da áskeriy kemelerdiń ótiwine tosqınlıq etiwge háreket etken joq, biraq 1980-jılları eki mámlekette dástúrli (eski) huqıqtan ózgeshe talaplar qoydı. 1989-jılı UNCLOS konvenciyasın ratifikaciyalaǵannan keyin, Oman óziniń aymaqlıq teńizi arqalı tek tınısh jol menen ótiwge ǵana ruqsat beriletuǵını tuwralı 1981-jılǵı korollik pármanın tastıyıqlaytuǵın deklaraciyalar usındı. Deklaraciyada sırt elli áskeriy kemeler Omannıń aymaqlıq suwları arqalı óter aldında aldın ala ruqsat alıw zárúrligi kórsetilgen.

1982-jılı konvenciyaǵa qol qoyǵannan keyin Iran «Teńiz huqıqı boyınsha konvenciyaǵa qatnasıwshı mámleketler ǵana onda alıp barılǵan shártnamalıq huqıqlardı paydalanıwǵa huqıqlı», sonıń ishinde «xalıqaralıq navigaciya ushın paydalanılatuǵın buǵazlar arqalı tranzitlik ótiw huqıqın» paydalana alatuǵının bildiretuǵın deklaraciya engizdi. 1993-jılı Iran teńiz aymaqları tuwralı keń kólemli nızam qabılladı, onıń qaǵıydaları UNCLOS qaǵıydalarına qarama-qarsı keledi, sonıń ishinde áskeriy kemeler, suw astı kemeleri hám atom arqalı jumıs isleytuǵın kemeler Irannıń aymaqlıq suwları arqalı tınısh jol menen ótiwdi ámelge asırmastan burın ruqsat alıwı tiyis degen talap bar. AQSH Oman menen Irannıń heshqanday talapların moyınlamaydı hám olardıń hárqaysısına narazılıq bildirgen.

== Derekler ==

[[Kategoriya:Koordinatlar Wikimaǵlıwmatlarda]]</text>
      <sha1>g8nowme3iyqz7wol8oak5ihbmccfcob</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>265201</id>
      <parentid>265200</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T12:17:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>265201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14609" sha1="8ssvm8nu8vwffrl2w6c1vb1bf468z6d" xml:space="preserve">
[[Fayl:Strait_of_hormuz_full.jpg|nobaý|Buǵazdıń teńiz siyasiy shegaraları menen keme qatnası jolların kórsetetuǵın kartası (2004)]]
[[Fayl:Strait_of_Hormuz.png|nobaý|Qublada [[Oman|Omannıń]] Musandam yarım atawın hám arqada [[Iran|Irandı]] kórsetiwshi Ormuz buǵazı]]
'''Ormuz buǵazı''' — Parsı shıǵanaǵı menen Oman shıǵanaǵınıń arasındaǵı [[Buǵaz|suw jolı]]. Arqa jaǵasında [[Iran]], al qubla jaǵasında [[Oman|Omannıń]] Musandam sultanlıǵınıń hákimshilik aymaǵına qaraytuǵın Musandam yarım atawı jaylasqan, yarım atawdıń qubla-batıs bólimi [[Birlesken Arab Ámirlikleri|Birlesken Arab Ámirliklerine]] (BAÁ) tiyisli. Buǵazdıń uzınlıǵı shama menen 104 milya (90 nmi; 167 km), al eni shama menen 60 milyadan (52 nmi; 97 km) 24 milyaǵa (21 nmi; 39 km) shekem ózgeredi&lt;ref name=&quot;dyke-20081002&quot;&gt;{{Cite book|title=The Future of Ocean Regime-Building|publisher=University of Hawaii|date=2 October 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eia-20120104&quot;&gt;{{Web deregi|url=https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=4430|bet=The Strait of Hormuz is the world's most important oil transit chokepoint|arxivurl=https://web.archive.org/web/20180911152226/https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=4430|arxivsáne=11 September 2018|sáne=4 January 2012|baspaxana=U.S. Energy Information Administration|qaralǵan sáne=11 September 2018}}&lt;/ref&gt;.

Ol — Parsı shıǵanaǵınan ashıq okeanǵa shıǵatuǵın jalǵız teńiz ótkeli hám dúnyadaǵı eń zárúr strategiyalıq avtomobil jollarınıń biri&lt;ref name=&quot;oilpricecom01&quot;&gt;{{Web deregi|url=https://oilprice.com/Geopolitics/International/How-Iran-Plans-To-Bypass-The-Worlds-Main-Oil-Chokepoint.html|bet=How Iran Plans To Bypass The World's Main Oil Chokepoint|arxivurl=https://web.archive.org/web/20180911081557/https://oilprice.com/Geopolitics/International/How-Iran-Plans-To-Bypass-The-Worlds-Main-Oil-Chokepoint.html|arxivsáne=11 September 2018|avtor=Katona|at=Viktor|baspaxana=Oilprice.com|qaralǵan sáne=11 September 2018}}&lt;/ref&gt;. 2023–2025 jıllar aralıǵında dúnya júzilik suyıtılǵan tábiyiy gazlardıń (STG) 20%-i hám teńiz arqalı tasılatuǵın neft sawdasınıń 25%-i jıl sayın usı buǵaz arqalı ótti. Bul — Evropa menen Aziya ushın neft ónimleriniń tiykarǵı baǵıtı hám de Evropanı energiya menen támiyinlewde júdá zárúr rol atqaradı&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=https://www.euronews.com/my-europe/2026/03/16/why-is-the-strait-of-hormuz-critical-to-europe|bet=Why is the Strait of Hormuz critical to Europe?|sáne=16 March 2026|til=en|jumıs=euronews|qaralǵan sáne=18 March 2026}}&lt;/ref&gt;. Sonday-aq, ol [[Birlesken Arab Ámirlikleri|BAÁ]], [[Qatar]], [[Baxreyn]], [[Kuveyt]] hám [[Irak|Iraktı]] qosqanda, Parsı shıǵanaǵındaǵı birneshe mámleket ushın jalǵız teńiz baǵıtı bolıp tabıladı hám buǵazdaǵı irkilisler ónimlerdi jetkiziwdiń awır jetispewshiligine alıp keliwi múmkin&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=http://theconversation.com/strait-of-hormuz-gulf-states-food-security-is-at-immediate-risk-but-wider-shortages-could-push-up-consumer-prices-globally-277214|bet=Strait of Hormuz: Gulf states' food security is at immediate risk but wider shortages could push up consumer prices globally|avtor=Surucu-Balci|at=Ebru|sáne=4 March 2026|til=en-US|jumıs=The Conversation|qaralǵan sáne=18 March 2026}}&lt;/ref&gt;.

2026-jılǵı Iran urısına deyin buǵaz Jaqın Shıǵıs kelispewshilikleri waqtında uzaq waqıtqa jabılmaǵan edi (Tiran/Bab-el-Mandeb buǵazlarınan ayırmashılıǵı)&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=https://oilprice.com/Energy/Crude-Oil/Oil-Prices-Jump-But-Middle-East-Oil-Keeps-Flowing-Uninterrupted.html|bet=Oil Prices Jump, But Middle East Oil Keeps Flowing Uninterrupted|sáne=17 June 2025|jumıs=OilPrice.com|citata=the narrow lane has never been blocked in any previous conflict in the Middle East.}}&lt;/ref&gt;, degen menen Iran waqtı-waqtı menen buǵazdı jawıp taslaytuǵının aytıp qorqıtıp,&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Web deregi|url=https://www.twz.com/news-features/could-iran-carry-out-its-threat-to-shut-the-strait-of-hormuz|bet=Could Iran Carry Out Its Threat To Shut Down The Strait Of Hormuz?|avtor=Altman|at=Howard|sáne=14 June 2025|til=en-US|jumıs=The War Zone|qaralǵan sáne=15 June 2025}}&lt;/ref&gt; oǵan mina qoyıwǵa tayarlıq alıp barǵan edi. Iran blokadası aqıbetinen buǵazdıń jabılıwı 2026-jılǵı Iran urısı gezinde baslı itibarda bolıp, 2026-jılǵı Ormuz buǵazı daǵdarısına alıp keldi&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=https://www.firstpost.com/opinion/why-hormuz-not-fordow-is-the-real-centre-of-gravity-in-the-iran-crisis-13983548.html|bet=Why Hormuz, not Fordow, is the real centre of gravity in the Iran crisis|avtor=Sinha|at=Aditya|sáne=25 February 2026|jumıs=First Post|qaralǵan sáne=18 March 2026}}&lt;/ref&gt;.

== Etimologiyası ==
Ormuz atamasınıń kelip shıǵıwı anıq emes. Bir teoriya boyınsha, bul atama jergilikli [[Parsı tili|parsı tilindegi]] Hur-Mogh «Qurma mákanı» sózinen shıqqan, al ekinshi teoriya «Ormuz» atamasın zoroastrizm qudayı Hormoz (Axura Mazda) atamasınıń orta parsı tilindegi aytılıwı menen baylanıstıradı&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/strait-of-hormuz-name-origin-persian-or-zoroastrian-2877143-2026-03-04|bet=How did the Strait of Hormuz get its name? Here's the real origin story|avtor=Chakrabarty|at=Roshni|sáne=4 March 2026|jumıs=[[India Today]]|qaralǵan sáne=12 April 2026}}&lt;/ref&gt;. Ayırım derekler birinshi versiyanıń itimallıǵı joqarı ekenin aytsa, basqaları ekinshisine ústemlik beredi&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/19/iran-war-10-frequently-used-words-and-their-meanings|bet=Iran war: 10 frequently used words and their meanings|avtor=Milisic|at=Alma|til=en|jumıs=Al Jazeera|qaralǵan sáne=2026-06-08}}&lt;/ref&gt;. Taǵı bir teoriya Ormuz buǵazı b.e.sh. 309-379 jılları biylik etken Parsı patshası II Shapurdıń anası Ifra Ormizdtiń húrmetine atalǵan bolıwı múmkin dep esaplaydı. Taǵı bir teoriya boyınsha, bul sóz grekshe 'qoltıq, shıǵanaq' degendi bildiretuǵın ὅρμος (hormos) sózinen kelip shıqqan&lt;ref name=&quot;iranologie&quot;&gt;{{Web deregi|url=https://iranologie.com/the-history-page/the-kingdom-of-hormuz/|bet=The Kingdom of Hormuz|avtor=Rezakhani|at=Khodadad|sáne=27 February 2020|jumıs=Iranologie.com|qaralǵan sáne=14 December 2020}}&lt;/ref&gt;.

=== Tariyxı ===
Parsı shıǵanaǵınıń awzı I ásirdegi teńizshiler kórsetpesi — «Eritrey teńiziniń Periplında» táriyiplengen, biraq oǵan heshqanday atama berilmegen:
{{Blockquote|Usı Kalai atawlarınıń joqarı jaǵında Kalon dep atalatuǵın taw dizbegi bar, al onnan sál arjaǵında Parsı shıǵanaǵınıń awzı baslanadı, onda marjan ulıwların awlaw ushın suwǵa júziw keń tarqalǵan. Buǵazdıń shep jaǵında Asabon dep atalatuǵın úlken tawlar, al oń jaǵında Semiramida dep atalatuǵın taǵı bir dóńgelek hám de biyik taw anıq kórinip turadı; olardıń arasındaǵı buǵaz arqalı ótetuǵın ótkeldiń uzınlıǵı shama menen altı júz stadiydi quraydı; onnan keyin júdá úlken hám de keń teńiz — Parsı shıǵanaǵı bar. Usı shıǵanaqtıń joqarı jaǵında, Xaraks Spasini menen Evfrat dáryasınıń qasında nızam menen belgilengen Apolog dep atalatuǵın sawda qalası jaylasqan.|Eritrey teńiziniń Periplı, 35-bap}}
B.e.sh. X–XVII ásirlerde bul jerde Ormuz patshalıǵı jaylasqan edi.
[[Fayl:Persian_Gulf_1507-1750.gif|nobaý|Buǵazdaǵı batıstıń birinshi áskeriy ústemligi. Portugaliyalılardıń Parsı shıǵanaǵında bolıwı (1507–1750)]]
XV ásirden baslap, geografiyalıq-strategiyalıq jaqtan buǵazdıń áhmiyeti arttı. Bul aymaqqa XVI–XVIII ásirler aralıǵında óz qatnasıwın saqlaǵan Portugaliya sıyaqlı sırt elli derjavalardıń keliwi menen, sonday-aq XVII ásirde aymaqqa qádem basqan Angliya sıyaqlı basqa da jańadan kóterilip kiyatırǵan derjavalar menen kelispewshilikler payda boldı.

== Navigaciya ==
Soqlıǵısıw qáwpin azaytıw ushın buǵaz arqalı háreket etetuǵın kemeler qozǵalıstı bóliw sxemasın (TSS) saqlaydı: kiretuǵın kemeler bir joldı, al shıǵatuǵın kemeler ekinshi joldı paydalanadı, hárbir joldıń eni 2 teńiz milyasın (3,7 km) quraydı, al eki jol uqsas eni bar «bólgish polosa menen» bólingen. BMSH nıń Teńiz huqıqı boyınsha konvenciyasına (UNCLOS) qatnasıwshı mámleketlerdiń kommerciyalıq kemeleri tranzitlik ótiw waqtında TSS qaǵıydaların saqlawǵa minnetli&lt;ref name=&quot;eia-20190717&quot;&gt;{{Web deregi|url=https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/special_topics/World_Oil_Transit_Chokepoints/wotc.pdf|bet=World Oil Transit Chokepoints|arxivurl=https://web.archive.org/web/20190521134300/https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/special_topics/World_Oil_Transit_Chokepoints/wotc.pdf|arxivsáne=21 May 2019|sáne=25 July 2017|baspaxana=U.S. Energy Information Administration|qaralǵan sáne=13 June 2019}}&lt;/ref&gt;. TSS Omannıń aymaqlıq suwlarında jaylasqan,&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=https://maritime-executive.com/editorials/competing-strategies-emerge-for-opening-the-strait-of-hormuz|bet=Competing Strategies Emerge for Opening the Strait of Hormuz|sáne=3 April 2026|til=en|jumıs=The Maritime Executive}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=https://maritime-executive.com/article/straits-of-hormuz-traffic-separation-scheme-keeps-within-omani-waters|bet=Vessels Now Keeping to Omani Waters in Strait of Hormuz Traffic Scheme|sáne=20 June 2025|til=en|jumıs=The Maritime Executive}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=https://ontimebrief.com/en/strait-of-hormuz-explained-who-controls-which-waters-and-why-most-shipping-stays-in-the-managed-lanes/|bet=Strait of Hormuz, Explained: Who Controls Which Waters, And Why Most Shipping Stays in the Managed Lanes?!|avtor=Aziz|at=Khaled|sáne=4 March 2026|jumıs=Ontime+}}&lt;/ref&gt; degen menen, buǵazdıń qubla-shıǵısında júdá úlken kemeler Iran suwların paydalanıwı kerek, óytkeni [[Birlesken Arab Ámirlikleri|Birlesken Arab Ámirlikleriniń]] jaǵasına jaqın alternativ suwlar salıstırmalı túrde sayız.

Buǵazdı tolıq basıp ótiw ushın kemeler Iran menen Omannıń aymaqlıq suwları arqalı ótedi. Iran UNCLOS konvenciyasın ratifikaciyalamaǵanı menen&lt;ref name=&quot;UNCLOS-ratification&quot;&gt;{{Web deregi|url=https://www.un.org/Depts/los/reference_files/chronological_lists_of_ratifications.htm|bet=Chronological lists of ratifications of, accessions and successions to the Convention and the related Agreements as at 26 October 2007|arxivurl=https://web.archive.org/web/20090414043900/http://www.un.org/depts/los/reference_files/chronological_lists_of_ratifications.htm|arxivsáne=14 April 2009|jumıs=Division for Ocean Affairs and the Law of the Sea|baspaxana=UN|qaralǵan sáne=29 June 2017}}&lt;/ref&gt;, kóplegen mámleketler, sonıń ishinde onı ratifikaciyalamaǵan AQSH ta&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/58381.pdf|bet=Presidential Proclamation 5030|arxivurl=https://web.archive.org/web/20210325045208/https://2009-2017.state.gov/documents/organization/58381.pdf|arxivsáne=25 March 2021|avtor=[[U.S. President]]|sáne=10 March 1983|baspaxana=[[United States Department of State]]|qaralǵan sáne=21 January 2008}}&lt;/ref&gt;, konvenciyada tastıyıqlanǵanday tranzitlik ótiw huqıqın talap etedi.

1959-jılı Iran óziniń aymaqlıq teńizin 12 teńiz milyasına (22 km) deyin keńeytip hám usı jańadan keńeytilgen aymaq arqalı tek tınısh túrde ótiwdi ǵana moyınlaytuǵının málimlep, buǵazdıń huqıqlıq statusın ózgertti. 1972-jılı Oman da párman menen óziniń aymaqlıq teńizin 12 teńiz milyasına (22 km) deyin keńeytti&lt;ref name=&quot;Groves 2011&quot;&gt;{{Web deregi|url=http://www.heritage.org/defense/report/accession-the-un-convention-the-law-the-sea-unnecessary-secure-us-navigational|bet=Accession to the U.N. Convention on the Law of the Sea Is Unnecessary to Secure U.S. Navigational Rights and Freedoms|arxivurl=https://web.archive.org/web/20210517153730/https://www.heritage.org/defense/report/accession-the-un-convention-the-law-the-sea-unnecessary-secure-us-navigational|arxivsáne=17 May 2021|avtor=Groves|at=Steven|sáne=24 August 2011|jumıs=The Heritage Foundation|qaralǵan sáne=9 April 2017}}&lt;/ref&gt;. Solay etip, 1972-jılǵa kelip Ormuz buǵazı Omannıń Úlken Kuin atawı menen Irannıń Larak atawı arasındaǵı eń tar bóliminde Iran hám Omannıń birlesken aymaqlıq suwları menen tolıq «jabıldı». 1971-jılı Iran arablardıń qálewine qarsı Ormuzdıń batısındaǵı Úlken hám Kishi Tunb atawların basıp alıp, sonıń menen navigaciyalıq kanallarǵa baqlawdı keńeytti&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=http://www.washingtoninstitute.org/templateC05.php?CID=2691|bet=Unwanted Guest: The Gulf Summit and Iran|avtor=Henderson|at=Simon|sáne=7 December 2007|baspaxana=The Washington Institute For Near East Policy|qaralǵan sáne=15 June 2009}}&lt;/ref&gt;.

1970-jıllar ishinde Iran da, Oman da áskeriy kemelerdiń ótiwine tosqınlıq etiwge háreket etken joq, biraq 1980-jılları eki mámlekette dástúrli (eski) huqıqtan ózgeshe talaplar qoydı. 1989-jılı UNCLOS konvenciyasın ratifikaciyalaǵannan keyin, Oman óziniń aymaqlıq teńizi arqalı tek tınısh jol menen ótiwge ǵana ruqsat beriletuǵını tuwralı 1981-jılǵı korollik pármanın tastıyıqlaytuǵın deklaraciyalar usındı. Deklaraciyada sırt elli áskeriy kemeler Omannıń aymaqlıq suwları arqalı óter aldında aldın ala ruqsat alıw zárúrligi kórsetilgen.

1982-jılı konvenciyaǵa qol qoyǵannan keyin Iran «Teńiz huqıqı boyınsha konvenciyaǵa qatnasıwshı mámleketler ǵana onda alıp barılǵan shártnamalıq huqıqlardı paydalanıwǵa huqıqlı», sonıń ishinde «xalıqaralıq navigaciya ushın paydalanılatuǵın buǵazlar arqalı tranzitlik ótiw huqıqın» paydalana alatuǵının bildiretuǵın deklaraciya engizdi. 1993-jılı Iran teńiz aymaqları tuwralı keń kólemli nızam qabılladı, onıń qaǵıydaları UNCLOS qaǵıydalarına qarama-qarsı keledi, sonıń ishinde áskeriy kemeler, suw astı kemeleri hám atom arqalı jumıs isleytuǵın kemeler Irannıń aymaqlıq suwları arqalı tınısh jol menen ótiwdi ámelge asırmastan burın ruqsat alıwı tiyis degen talap bar. AQSH Oman menen Irannıń heshqanday talapların moyınlamaydı hám olardıń hárqaysısına narazılıq bildirgen.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Koordinatlar Wikimaǵlıwmatlarda]]</text>
      <sha1>8ssvm8nu8vwffrl2w6c1vb1bf468z6d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>265203</id>
      <parentid>265201</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T13:08:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>265203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21248" sha1="q071aomci9a5tm2berrxhwidkeyjncx" xml:space="preserve">
[[Fayl:Strait_of_hormuz_full.jpg|nobaý|Buǵazdıń teńiz siyasiy shegaraları menen keme qatnası jolların kórsetetuǵın kartası (2004)]]
[[Fayl:Strait_of_Hormuz.png|nobaý|Qublada [[Oman|Omannıń]] Musandam yarım atawın hám arqada [[Iran|Irandı]] kórsetiwshi Ormuz buǵazı]]
'''Ormuz buǵazı''' — Parsı shıǵanaǵı menen Oman shıǵanaǵınıń arasındaǵı [[Buǵaz|suw jolı]]. Arqa jaǵasında [[Iran]], al qubla jaǵasında [[Oman|Omannıń]] Musandam sultanlıǵınıń hákimshilik aymaǵına qaraytuǵın Musandam yarım atawı jaylasqan, yarım atawdıń qubla-batıs bólimi [[Birlesken Arab Ámirlikleri|Birlesken Arab Ámirliklerine]] (BAÁ) tiyisli. Buǵazdıń uzınlıǵı shama menen 104 milya (90 nmi; 167 km), al eni shama menen 60 milyadan (52 nmi; 97 km) 24 milyaǵa (21 nmi; 39 km) shekem ózgeredi&lt;ref name=&quot;dyke-20081002&quot;&gt;{{Cite book|title=The Future of Ocean Regime-Building|publisher=University of Hawaii|date=2 October 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eia-20120104&quot;&gt;{{Web deregi|url=https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=4430|bet=The Strait of Hormuz is the world's most important oil transit chokepoint|arxivurl=https://web.archive.org/web/20180911152226/https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=4430|arxivsáne=11 September 2018|sáne=4 January 2012|baspaxana=U.S. Energy Information Administration|qaralǵan sáne=11 September 2018}}&lt;/ref&gt;.

Ol — Parsı shıǵanaǵınan ashıq okeanǵa shıǵatuǵın jalǵız teńiz ótkeli hám dúnyadaǵı eń zárúr strategiyalıq avtomobil jollarınıń biri&lt;ref name=&quot;oilpricecom01&quot;&gt;{{Web deregi|url=https://oilprice.com/Geopolitics/International/How-Iran-Plans-To-Bypass-The-Worlds-Main-Oil-Chokepoint.html|bet=How Iran Plans To Bypass The World's Main Oil Chokepoint|arxivurl=https://web.archive.org/web/20180911081557/https://oilprice.com/Geopolitics/International/How-Iran-Plans-To-Bypass-The-Worlds-Main-Oil-Chokepoint.html|arxivsáne=11 September 2018|avtor=Katona|at=Viktor|baspaxana=Oilprice.com|qaralǵan sáne=11 September 2018}}&lt;/ref&gt;. 2023–2025 jıllar aralıǵında dúnya júzilik suyıtılǵan tábiyiy gazlardıń (STG) 20%-i hám teńiz arqalı tasılatuǵın neft sawdasınıń 25%-i jıl sayın usı buǵaz arqalı ótti. Bul — Evropa menen Aziya ushın neft ónimleriniń tiykarǵı baǵıtı hám de Evropanı energiya menen támiyinlewde júdá zárúr rol atqaradı&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=https://www.euronews.com/my-europe/2026/03/16/why-is-the-strait-of-hormuz-critical-to-europe|bet=Why is the Strait of Hormuz critical to Europe?|sáne=16 March 2026|til=en|jumıs=euronews|qaralǵan sáne=18 March 2026}}&lt;/ref&gt;. Sonday-aq, ol [[Birlesken Arab Ámirlikleri|BAÁ]], [[Qatar]], [[Baxreyn]], [[Kuveyt]] hám [[Irak|Iraktı]] qosqanda, Parsı shıǵanaǵındaǵı birneshe mámleket ushın jalǵız teńiz baǵıtı bolıp tabıladı hám buǵazdaǵı irkilisler ónimlerdi jetkiziwdiń awır jetispewshiligine alıp keliwi múmkin&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=http://theconversation.com/strait-of-hormuz-gulf-states-food-security-is-at-immediate-risk-but-wider-shortages-could-push-up-consumer-prices-globally-277214|bet=Strait of Hormuz: Gulf states' food security is at immediate risk but wider shortages could push up consumer prices globally|avtor=Surucu-Balci|at=Ebru|sáne=4 March 2026|til=en-US|jumıs=The Conversation|qaralǵan sáne=18 March 2026}}&lt;/ref&gt;.

2026-jılǵı Iran urısına deyin buǵaz Jaqın Shıǵıs kelispewshilikleri waqtında uzaq waqıtqa jabılmaǵan edi (Tiran/Bab-el-Mandeb buǵazlarınan ayırmashılıǵı)&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=https://oilprice.com/Energy/Crude-Oil/Oil-Prices-Jump-But-Middle-East-Oil-Keeps-Flowing-Uninterrupted.html|bet=Oil Prices Jump, But Middle East Oil Keeps Flowing Uninterrupted|sáne=17 June 2025|jumıs=OilPrice.com|citata=the narrow lane has never been blocked in any previous conflict in the Middle East.}}&lt;/ref&gt;, degen menen Iran waqtı-waqtı menen buǵazdı jawıp taslaytuǵının aytıp qorqıtıp,&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Web deregi|url=https://www.twz.com/news-features/could-iran-carry-out-its-threat-to-shut-the-strait-of-hormuz|bet=Could Iran Carry Out Its Threat To Shut Down The Strait Of Hormuz?|avtor=Altman|at=Howard|sáne=14 June 2025|til=en-US|jumıs=The War Zone|qaralǵan sáne=15 June 2025}}&lt;/ref&gt; oǵan mina qoyıwǵa tayarlıq alıp barǵan edi. Iran blokadası aqıbetinen buǵazdıń jabılıwı 2026-jılǵı Iran urısı gezinde baslı itibarda bolıp, 2026-jılǵı Ormuz buǵazı daǵdarısına alıp keldi&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=https://www.firstpost.com/opinion/why-hormuz-not-fordow-is-the-real-centre-of-gravity-in-the-iran-crisis-13983548.html|bet=Why Hormuz, not Fordow, is the real centre of gravity in the Iran crisis|avtor=Sinha|at=Aditya|sáne=25 February 2026|jumıs=First Post|qaralǵan sáne=18 March 2026}}&lt;/ref&gt;.

== Etimologiyası ==
Ormuz atamasınıń kelip shıǵıwı anıq emes. Bir teoriya boyınsha, bul atama jergilikli [[Parsı tili|parsı tilindegi]] Hur-Mogh «Qurma mákanı» sózinen shıqqan, al ekinshi teoriya «Ormuz» atamasın zoroastrizm qudayı Hormoz (Axura Mazda) atamasınıń orta parsı tilindegi aytılıwı menen baylanıstıradı&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/strait-of-hormuz-name-origin-persian-or-zoroastrian-2877143-2026-03-04|bet=How did the Strait of Hormuz get its name? Here's the real origin story|avtor=Chakrabarty|at=Roshni|sáne=4 March 2026|jumıs=[[India Today]]|qaralǵan sáne=12 April 2026}}&lt;/ref&gt;. Ayırım derekler birinshi versiyanıń itimallıǵı joqarı ekenin aytsa, basqaları ekinshisine ústemlik beredi&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/19/iran-war-10-frequently-used-words-and-their-meanings|bet=Iran war: 10 frequently used words and their meanings|avtor=Milisic|at=Alma|til=en|jumıs=Al Jazeera|qaralǵan sáne=2026-06-08}}&lt;/ref&gt;. Taǵı bir teoriya Ormuz buǵazı b.e.sh. 309-379 jılları biylik etken Parsı patshası II Shapurdıń anası Ifra Ormizdtiń húrmetine atalǵan bolıwı múmkin dep esaplaydı. Taǵı bir teoriya boyınsha, bul sóz grekshe 'qoltıq, shıǵanaq' degendi bildiretuǵın ὅρμος (hormos) sózinen kelip shıqqan&lt;ref name=&quot;iranologie&quot;&gt;{{Web deregi|url=https://iranologie.com/the-history-page/the-kingdom-of-hormuz/|bet=The Kingdom of Hormuz|avtor=Rezakhani|at=Khodadad|sáne=27 February 2020|jumıs=Iranologie.com|qaralǵan sáne=14 December 2020}}&lt;/ref&gt;.

=== Tariyxı ===
Parsı shıǵanaǵınıń awzı I ásirdegi teńizshiler kórsetpesi — «Eritrey teńiziniń Periplında» táriyiplengen, biraq oǵan heshqanday atama berilmegen:
{{Blockquote|Usı Kalai atawlarınıń joqarı jaǵında Kalon dep atalatuǵın taw dizbegi bar, al onnan sál arjaǵında Parsı shıǵanaǵınıń awzı baslanadı, onda marjan ulıwların awlaw ushın suwǵa júziw keń tarqalǵan. Buǵazdıń shep jaǵında Asabon dep atalatuǵın úlken tawlar, al oń jaǵında Semiramida dep atalatuǵın taǵı bir dóńgelek hám de biyik taw anıq kórinip turadı; olardıń arasındaǵı buǵaz arqalı ótetuǵın ótkeldiń uzınlıǵı shama menen altı júz stadiydi quraydı; onnan keyin júdá úlken hám de keń teńiz — Parsı shıǵanaǵı bar. Usı shıǵanaqtıń joqarı jaǵında, Xaraks Spasini menen Evfrat dáryasınıń qasında nızam menen belgilengen Apolog dep atalatuǵın sawda qalası jaylasqan.|Eritrey teńiziniń Periplı, 35-bap}}
B.e.sh. X–XVII ásirlerde bul jerde Ormuz patshalıǵı jaylasqan edi.
[[Fayl:Persian_Gulf_1507-1750.gif|nobaý|Buǵazdaǵı batıstıń birinshi áskeriy ústemligi. Portugaliyalılardıń Parsı shıǵanaǵında bolıwı (1507–1750)]]
XV ásirden baslap, geografiyalıq-strategiyalıq jaqtan buǵazdıń áhmiyeti arttı. Bul aymaqqa XVI–XVIII ásirler aralıǵında óz qatnasıwın saqlaǵan Portugaliya sıyaqlı sırt elli derjavalardıń keliwi menen, sonday-aq XVII ásirde aymaqqa qádem basqan Angliya sıyaqlı basqa da jańadan kóterilip kiyatırǵan derjavalar menen kelispewshilikler payda boldı.

== Navigaciya ==
Soqlıǵısıw qáwpin azaytıw ushın buǵaz arqalı háreket etetuǵın kemeler qozǵalıstı bóliw sxemasın (TSS) saqlaydı: kiretuǵın kemeler bir joldı, al shıǵatuǵın kemeler ekinshi joldı paydalanadı, hárbir joldıń eni 2 teńiz milyasın (3,7 km) quraydı, al eki jol uqsas eni bar «bólgish polosa menen» bólingen. BMSH nıń Teńiz huqıqı boyınsha konvenciyasına (UNCLOS) qatnasıwshı mámleketlerdiń kommerciyalıq kemeleri tranzitlik ótiw waqtında TSS qaǵıydaların saqlawǵa minnetli&lt;ref name=&quot;eia-20190717&quot;&gt;{{Web deregi|url=https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/special_topics/World_Oil_Transit_Chokepoints/wotc.pdf|bet=World Oil Transit Chokepoints|arxivurl=https://web.archive.org/web/20190521134300/https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/special_topics/World_Oil_Transit_Chokepoints/wotc.pdf|arxivsáne=21 May 2019|sáne=25 July 2017|baspaxana=U.S. Energy Information Administration|qaralǵan sáne=13 June 2019}}&lt;/ref&gt;. TSS Omannıń aymaqlıq suwlarında jaylasqan,&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=https://maritime-executive.com/editorials/competing-strategies-emerge-for-opening-the-strait-of-hormuz|bet=Competing Strategies Emerge for Opening the Strait of Hormuz|sáne=3 April 2026|til=en|jumıs=The Maritime Executive}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=https://maritime-executive.com/article/straits-of-hormuz-traffic-separation-scheme-keeps-within-omani-waters|bet=Vessels Now Keeping to Omani Waters in Strait of Hormuz Traffic Scheme|sáne=20 June 2025|til=en|jumıs=The Maritime Executive}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=https://ontimebrief.com/en/strait-of-hormuz-explained-who-controls-which-waters-and-why-most-shipping-stays-in-the-managed-lanes/|bet=Strait of Hormuz, Explained: Who Controls Which Waters, And Why Most Shipping Stays in the Managed Lanes?!|avtor=Aziz|at=Khaled|sáne=4 March 2026|jumıs=Ontime+}}&lt;/ref&gt; degen menen, buǵazdıń qubla-shıǵısında júdá úlken kemeler Iran suwların paydalanıwı kerek, óytkeni [[Birlesken Arab Ámirlikleri|Birlesken Arab Ámirlikleriniń]] jaǵasına jaqın alternativ suwlar salıstırmalı túrde sayız.

Buǵazdı tolıq basıp ótiw ushın kemeler Iran menen Omannıń aymaqlıq suwları arqalı ótedi. Iran UNCLOS konvenciyasın ratifikaciyalamaǵanı menen&lt;ref name=&quot;UNCLOS-ratification&quot;&gt;{{Web deregi|url=https://www.un.org/Depts/los/reference_files/chronological_lists_of_ratifications.htm|bet=Chronological lists of ratifications of, accessions and successions to the Convention and the related Agreements as at 26 October 2007|arxivurl=https://web.archive.org/web/20090414043900/http://www.un.org/depts/los/reference_files/chronological_lists_of_ratifications.htm|arxivsáne=14 April 2009|jumıs=Division for Ocean Affairs and the Law of the Sea|baspaxana=UN|qaralǵan sáne=29 June 2017}}&lt;/ref&gt;, kóplegen mámleketler, sonıń ishinde onı ratifikaciyalamaǵan AQSH ta&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/58381.pdf|bet=Presidential Proclamation 5030|arxivurl=https://web.archive.org/web/20210325045208/https://2009-2017.state.gov/documents/organization/58381.pdf|arxivsáne=25 March 2021|avtor=[[U.S. President]]|sáne=10 March 1983|baspaxana=[[United States Department of State]]|qaralǵan sáne=21 January 2008}}&lt;/ref&gt;, konvenciyada tastıyıqlanǵanday tranzitlik ótiw huqıqın talap etedi.

1959-jılı Iran óziniń aymaqlıq teńizin 12 teńiz milyasına (22 km) deyin keńeytip hám usı jańadan keńeytilgen aymaq arqalı tek tınısh túrde ótiwdi ǵana moyınlaytuǵının málimlep, buǵazdıń huqıqlıq statusın ózgertti. 1972-jılı Oman da párman menen óziniń aymaqlıq teńizin 12 teńiz milyasına (22 km) deyin keńeytti&lt;ref name=&quot;Groves 2011&quot;&gt;{{Web deregi|url=http://www.heritage.org/defense/report/accession-the-un-convention-the-law-the-sea-unnecessary-secure-us-navigational|bet=Accession to the U.N. Convention on the Law of the Sea Is Unnecessary to Secure U.S. Navigational Rights and Freedoms|arxivurl=https://web.archive.org/web/20210517153730/https://www.heritage.org/defense/report/accession-the-un-convention-the-law-the-sea-unnecessary-secure-us-navigational|arxivsáne=17 May 2021|avtor=Groves|at=Steven|sáne=24 August 2011|jumıs=The Heritage Foundation|qaralǵan sáne=9 April 2017}}&lt;/ref&gt;. Solay etip, 1972-jılǵa kelip Ormuz buǵazı Omannıń Úlken Kuin atawı menen Irannıń Larak atawı arasındaǵı eń tar bóliminde Iran hám Omannıń birlesken aymaqlıq suwları menen tolıq «jabıldı». 1971-jılı Iran arablardıń qálewine qarsı Ormuzdıń batısındaǵı Úlken hám Kishi Tunb atawların basıp alıp, sonıń menen navigaciyalıq kanallarǵa baqlawdı keńeytti&lt;ref&gt;{{Web deregi|url=http://www.washingtoninstitute.org/templateC05.php?CID=2691|bet=Unwanted Guest: The Gulf Summit and Iran|avtor=Henderson|at=Simon|sáne=7 December 2007|baspaxana=The Washington Institute For Near East Policy|qaralǵan sáne=15 June 2009}}&lt;/ref&gt;.

1970-jıllar ishinde Iran da, Oman da áskeriy kemelerdiń ótiwine tosqınlıq etiwge háreket etken joq, biraq 1980-jılları eki mámlekette dástúrli (eski) huqıqtan ózgeshe talaplar qoydı. 1989-jılı UNCLOS konvenciyasın ratifikaciyalaǵannan keyin, Oman óziniń aymaqlıq teńizi arqalı tek tınısh jol menen ótiwge ǵana ruqsat beriletuǵını tuwralı 1981-jılǵı korollik pármanın tastıyıqlaytuǵın deklaraciyalar usındı. Deklaraciyada sırt elli áskeriy kemeler Omannıń aymaqlıq suwları arqalı óter aldında aldın ala ruqsat alıw zárúrligi kórsetilgen.

1982-jılı konvenciyaǵa qol qoyǵannan keyin Iran «Teńiz huqıqı boyınsha konvenciyaǵa qatnasıwshı mámleketler ǵana onda alıp barılǵan shártnamalıq huqıqlardı paydalanıwǵa huqıqlı», sonıń ishinde «xalıqaralıq navigaciya ushın paydalanılatuǵın buǵazlar arqalı tranzitlik ótiw huqıqın» paydalana alatuǵının bildiretuǵın deklaraciya engizdi. 1993-jılı Iran teńiz aymaqları tuwralı keń kólemli nızam qabılladı, onıń qaǵıydaları UNCLOS qaǵıydalarına qarama-qarsı keledi, sonıń ishinde áskeriy kemeler, suw astı kemeleri hám atom arqalı jumıs isleytuǵın kemeler Irannıń aymaqlıq suwları arqalı tınısh jol menen ótiwdi ámelge asırmastan burın ruqsat alıwı tiyis degen talap bar. AQSH Oman menen Irannıń heshqanday talapların moyınlamaydı hám olardıń hárqaysısına narazılıq bildirgen.

== Neft sawdasınıń aǵımı ==
[[File:Volume oil strait hormuz 2014 2024.png|thumb|upright=1.4|Nefttiń buǵaz arqalı kelip shıǵıwı hám baratuǵın jeri boyınsha sawdası, 2014–2024]]
2023–2025-jıllar aralıǵında dúnya júzilik suyıtılǵan tábiyiy gazlerdiń 20%-i hám teńiz arqalı tasılatuǵın neft sawdasınıń 25%-i Buǵaz arqalı ótken, bul onıń sawda ushın zárúr jaylasıwın kórsetedi&lt;ref name=&quot;eia-20120104&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=World Oil Transit Chokepoints|url=https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/special_topics/World_Oil_Transit_Chokepoints/wotc.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20150723221931/http://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/special_topics/World_Oil_Transit_Chokepoints/wotc.pdf|archive-date=23 July 2015|access-date=13 June 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite news|title=Iran Releases Tanker It Seized From the Strait of Hormuz|url=https://www.nytimes.com/2025/11/19/world/middleeast/iran-tanker-strait-of-hormuz.html|date=19 November 2025|access-date=28 November 2025|language=en}}&lt;/ref&gt;.

AQSHtıń Energetikalıq informaciya administraciyasınıń maǵlıwmatı boyınsha, 2011-jılı kúnine ortasha esap penen 14 tanker Parsı shıǵanaǵınan buǵaz arqalı 17 million barrel (2,700,000 m³) shiyki neft tasıp shıqtı. Usı shiyki neft eksportınıń 85%-ten aslamı Aziya bazarlarına baǵdarlandı, bundaǵı eń iri baratuǵın mámleketler Yaponiya, Hindstan, Qubla Koreya hám Qıtay edi&lt;ref name=USEIA01&gt;{{cite web |url= http://www.eoearth.org/view/article/156265/ |title=Strait of Hormuz |website=The [[Encyclopedia of Earth]] |author=Alejandra Roman &amp; Energy Information Administration |access-date=2 June 2015 |archive-date=5 April 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160405131935/http://www.eoearth.org/view/article/156265/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 2018-jılı buǵaz arqalı kúnine 21 million barrel neft ótti, bul 2019-jılǵı bahalar menen 1,2 milliard dollarǵa teń&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=R2shPOThjIQ |archive-url= https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211117/R2shPOThjIQ |archive-date=17 November 2021 |url-status=live |title=The Strait of Hormuz Explained |website=[[YouTube]]|date=31 October 2019 }}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;.

Eger Ormuz buǵazı arqalı keme qatnası waqıtsha yamasa uzaq múddetke aytarlıqtay buzılsa, bul Yaponiya, Hindstan, Qubla Koreya hám Qıtay sıyaqlı aziyalı iri importlawshılar ushın neft jetkiziwdiń úlken daǵdarısına alıp keliwi múmkin&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Asian countries most at risk from oil &amp; gas supply disruptions in Strait of Hormuz: Research group |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/energy/oil-gas/israel-iran-usa-war-asian-countries-most-at-risk-from-oil-gas-supply-disruptions-in-strait-of-hormuz-research-group/articleshow/128947545.cms |work=[[The Economic Times]]|date=3 March 2026|access-date=11 April 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Mesmer |first=Philippe |last2=Pedroletti |first2=Brice |last3=Thibault |first3=Harold |date=3 March 2026 |title=Asian oil imports threatened as traffic halts in the Strait of Hormuz |url=https://www.lemonde.fr/en/economy/article/2026/03/03/asian-oil-imports-threatened-as-traffic-halts-in-the-strait-of-hormuz_6751055_19.html |access-date=11 April 2026 |work=Le Monde}}&lt;/ref&gt;.

Parsı shıǵanaǵıda global tógin óndirisi menen eksportınıń iri orayı bolıp tabıladı. Iran Islam Respublikası, Qatar, Saud Arabiyası hám Oman sıyaqlı mámleketler karmabid hám ammiaktı qosqanda, azotlı tóginlerdiń dúnyadaǵı jetekshi eksportlawshıları qatarına kiredi. 2020-jılları aymaq global karmabid eksportınıń shama menen 30–35 procentin hám ammiak eksportınıń 20%–30% shamasın támiyinledi. Ulıwma alǵanda, xalıqaralıq dárejede sawdalanatuǵın tóginlerdiń 30%-ke shamalası ádette Ormuz buǵazı arqalı tranzit arqalı ótedi.

== Kontrabanda ==
Ormuz buǵazı — Omannıń eksklavı bolıp tabılatuǵın Musandam yarım atawı menen Irannıń qubla jaǵası arasındaǵı nızamsız sawdanıń tiykarǵı baǵıtı. Musandamdaǵı Xasab qalası — usı buǵazaralıq kontrabandalıq ekonomikanıń baslı orayı. Eki jaǵalawdıń geografiyalıq jaqınlıǵı (buǵazdıń eń tar jerlerinde shama menen 50 km (31 milya)) kontrabandashılar basqaratuǵın kishi, joqarı quwatlı júyrik kemelerdiń tez ótiwine imkaniyat beredi&lt;ref name=&quot;DerSpiegel2012&quot;&gt;{{cite news |title=A Smuggler's Paradise in Oman |url=https://www.spiegel.de/fotostrecke/photo-gallery-a-smuggler-s-paradise-in-oman-fotostrecke-77604.html |work=[[Der Spiegel]] |date=20 January 2012 |access-date=8 April 2026}}&lt;/ref&gt;.

Elektronika, turmıslıq texnika, temeki hám sánli kólikler sıyaqlı tovarlar ádette Birlesken Arab Ámirliklerinde satıp alınadı, qurǵaqlıq penen Xasabqa tasıladı hám Iranǵa qarsı xalıqaralıq sankciyalardı aylanıp ótiw ushın buǵaz arqalı jóneltiledi&lt;ref name=&quot;AlJazeera2016&quot;&gt;{{cite news |last1=Muller |first1=Quentin |last2=Castelier |first2=Sebastian |title=Hard times for Oman's Strait smugglers |url=https://www.aljazeera.com/economy/2016/9/29/hard-times-for-omans-strait-smugglers |work=[[Al Jazeera]] |date=29 September 2016 |access-date=8 April 2026}}&lt;/ref&gt;. Keri baǵdarda Iran kemeleri mal tasıydı, negizinen BAÁ hám Saud Arabiyası bazarlarına arnalǵan qoylar menen eshkiler, ásirese Qurban hayt sıyaqlı islam bayramlarında. Nızamsız narkotikler menen hújjetsiz migrantlar da Irannan Omanǵa tasıladı&lt;ref name=&quot;Lowy2017&quot;&gt;{{cite web |last=Balas |first=Alexander |title=The smugglers of Musandam |url=https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/smugglers-musandam |website=[[Lowy Institute]] |date=14 November 2017 |access-date=8 April 2026}}&lt;/ref&gt;.

Oman biyligi nızamsız sawdaǵa ádette Xasabta shıdamlılıq bildiredi, óytkeni ol geografiyalıq jaqtan izolyaciyalanǵan Musandam aymaǵı ushın aytarlıqtay tabıs deregi bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;AlJazeera2016&quot;/&gt;. Kerisinshe, Iran biyligi bul tájiriybe menen rásmiy túrde gúresedi. Irannıń Bajıxana hám akciz departamenti buǵaz arqalı islenetuǵın kontrabanda Iran ekonomikasın onlaǵan mıń jumıs ornınan ayıradı hám jıl sayın milliardlaǵan dollar bajıxana bajılardı aylanıp ótedi dep bahaladı&lt;ref name=&quot;AlJazeera2016&quot;/&gt;. Bul kóleńkeli bazardıń kólemi Iranǵa salınǵan xalıqaralıq sankciyalardıń qatańlıǵına baylanıslı ózgeredi; qatań sankciyalar eldegi kontrabandalıq tutınıw tovarlarına degen talaptı arttıradı&lt;ref name=&quot;Lowy2017&quot;/&gt;. 

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Koordinatlar Wikimaǵlıwmatlarda]]</text>
      <sha1>q071aomci9a5tm2berrxhwidkeyjncx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Fork99</title>
    <ns>3</ns>
    <id>47687</id>
    <revision>
      <id>265202</id>
      <timestamp>2026-07-26T12:49:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>265202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5691" sha1="fwj1bec2055gg88d5828zld7pmxpt19" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 12:49, 2026-jıl 26-iyul (UTC)</text>
      <sha1>fwj1bec2055gg88d5828zld7pmxpt19</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2026-jılǵı Iran urısı</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47688</id>
    <revision>
      <id>265204</id>
      <timestamp>2026-07-26T14:00:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:en:Special:Redirect/revision/1366128536|2026 Iran war]]» betinen awdarılıp jaratıldı</comment>
      <origin>265204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3805" sha1="0z8g33c15gc9a4l2nrg60uosgl3j4bn" xml:space="preserve">
2026-jıl 28-fevraldan baslap [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] penen [[Izrail]] - [[Iran]] hám onıń aymaqlıq awqamlasları menen urıspaqta. Áskeriy háreketler AQSH hám Izraildiń hawa soqqıları aqıbetinen Irannıń birneshe basshıları, sonıń ishinde Joqarı jetekshi Ali Xamenei qaytıs bolǵannan keyin baslandı. Soqqılar Irannıń yadrolıq baǵdarlamasına baylanıslı Amerika Qurama Shtatları menen Iran arasındaǵı sóylesiwler fonında baslandı.

Urıs Gaza urısınan payda bolǵan Jaqın Shıǵıs daǵdarısınıń bir bólimi bolıp tabıladı. Ol [[Izraildiń Iranǵa hújimi (2025)|On eki kúnlik urıstan]] keyin júz berdi hám onıń aldında AQSHtıń 2003-jıldaǵı Irakqa basıp kiriwinen keyingi aymaqtaǵı eń iri áskeriy kúshleri toplandı. AQSHtıń urıstı baslawǵa keltirgen sebepleriniń arasında Irandaǵı húkimetke qarsı narazılıqlardı bastırıwǵa juwap beriw, Irannıń yadrolıq quralǵa iye bolıwına tosqınlıq etiw, rejimdi almastırıw hám Irannıń neft hám gaz resursların iyelew boldı. Sınshılar bul sebeplerdi qabıllamay, bul hújim [[Xalıqaralıq huqıq|xalıqaralıq huqıqtı]] buzıp, agressiyalıq urıstı basladı dep esaplaydı.

Oraysızlandırılǵan strategiyaǵa ámel etip, Iran bólimleri Izrailge, AQSH penen awqamlas arab ellerine hám aymaqtaǵı AQSH áskeriy bazalarına raketalar menen dron hújimleriniń seriyasın, sonday-aq mart ayı sońında [[Ormuz buǵazı|Ormuz buǵazın]] bloklaw arqalı juwap qaytardı. Óz territoriyalarına islengen soqqılardan keyin [[Birlesken Arab Ámirlikleri]], [[Saudiya Arabstanı|Saud Arabiyası]] hám [[Kuveyt]] te Iranǵa hújim etip, onıń Iraktaǵı mámleketlik emes awqamlasları menen ayqastı. Xamenei óltirilgennen keyin eki kún ótken soń Xezbolla hám Izrail arasındaǵı urıs qayta janlandı. Izrail mart ayında Qubla Livandı basıp ala basladı. Urıs mıńlaǵan tınısh turǵınlar menen áskeriylerdiń qurban bolıwına alıp keldi. Urıstıń ekonomikalıq aqıbeti global neft bazarındaǵı eń iri jetkiziliw irkilisin, tábiyiy gaz, tógin, aviaciya hám turizm tarawlarınıń buzılıwın hám qarjı bazarlarındaǵı qubılmalılıqtı qamtıdı. 2026-jıl iyun ayındaǵı jaǵday boyınsha [jańartıw], AQSH ushın urıs shıǵınları 113,3 milliard dollarǵa bahalandı&lt;ref&gt;&quot;Iran War Cost Tracker — Final Total: $113.3 Billion&quot;. Iran War Cost Tracker. 16 June 2026. Retrieved 3 July 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;$25bn or $1 Trillion: How Much Has Iran War Really Cost the US?&quot;. Al Jazeera English. 30 March 2026. Retrieved 24 May 2026.&lt;/ref&gt;, al Tramp administraciyası kelesi qarjı jılına Pentagon ushın 1,5 trillion dollar sorap, házirgi AQSH áskeriy shıǵınlarınıń rekordın ornattı&lt;ref&gt;&quot;Iran war has cost US $37.5bn so far, Hegseth says, as Pentagon seeks billions more&quot;. ''BBC News''. 22 July 2026.&lt;/ref&gt;.

[[BMSh bas xatkeri|BMSH Bas xatkeri]] hám birneshe mámleketler AQSH penen Izraildiń hújimlerin qatań ayıpladı, al BMSH Qáwipsizlik Keńesi Irannıń Shıǵanaq mámleketlerine islegen ese soqqıların ayıplaytuǵın qarar qabılladı. 8-aprelde baslanǵan eki háptelik atıstı toqtatıw kelisimi Irannıń Izraildiń Livanǵa islegen hújimlerine juwap retinde blokadanı qayta baslawınan keyin shiyelenisip bardı. 12–13 apreldegi Islamabad sóylesiwleri sátsiz juwmaqlanǵannan keyin AQSH óziniń teńiz blokadasın engizdi. Urıstı juwmaqlaw tuwralı memorandumǵa 17-iyunda AQSH hám Iran prezidentleri qol qoyıp, eki blokadanı alıp tasladı. Shiyelenis qaytadan arttı, biraq 28-iyunda AQSH penen Iran óz-ara hújimlerdi toqtatıwǵa kelisti. 8-iyulda AQSH hám Iran arasındaǵı atıstı toqtatıw tuwralı kelisim eki jaqtıń hújimlerinen keyin buzıldı.

== Derekler ==</text>
      <sha1>0z8g33c15gc9a4l2nrg60uosgl3j4bn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>265205</id>
      <parentid>265204</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T14:01:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>265205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3818" sha1="mac9esrm6lp6iou8pan9n73smm1198h" xml:space="preserve">
2026-jıl 28-fevraldan baslap [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] penen [[Izrail]] - [[Iran]] hám onıń aymaqlıq awqamlasları menen urıspaqta. Áskeriy háreketler AQSH hám Izraildiń hawa soqqıları aqıbetinen Irannıń birneshe basshıları, sonıń ishinde Joqarı jetekshi Ali Xamenei qaytıs bolǵannan keyin baslandı. Soqqılar Irannıń yadrolıq baǵdarlamasına baylanıslı Amerika Qurama Shtatları menen Iran arasındaǵı sóylesiwler fonında baslandı.

Urıs Gaza urısınan payda bolǵan Jaqın Shıǵıs daǵdarısınıń bir bólimi bolıp tabıladı. Ol [[Izraildiń Iranǵa hújimi (2025)|On eki kúnlik urıstan]] keyin júz berdi hám onıń aldında AQSHtıń 2003-jıldaǵı Irakqa basıp kiriwinen keyingi aymaqtaǵı eń iri áskeriy kúshleri toplandı. AQSHtıń urıstı baslawǵa keltirgen sebepleriniń arasında Irandaǵı húkimetke qarsı narazılıqlardı bastırıwǵa juwap beriw, Irannıń yadrolıq quralǵa iye bolıwına tosqınlıq etiw, rejimdi almastırıw hám Irannıń neft hám gaz resursların iyelew boldı. Sınshılar bul sebeplerdi qabıllamay, bul hújim [[Xalıqaralıq huqıq|xalıqaralıq huqıqtı]] buzıp, agressiyalıq urıstı basladı dep esaplaydı.

Oraysızlandırılǵan strategiyaǵa ámel etip, Iran bólimleri Izrailge, AQSH penen awqamlas arab ellerine hám aymaqtaǵı AQSH áskeriy bazalarına raketalar menen dron hújimleriniń seriyasın, sonday-aq mart ayı sońında [[Ormuz buǵazı|Ormuz buǵazın]] bloklaw arqalı juwap qaytardı. Óz territoriyalarına islengen soqqılardan keyin [[Birlesken Arab Ámirlikleri]], [[Saudiya Arabstanı|Saud Arabiyası]] hám [[Kuveyt]] te Iranǵa hújim etip, onıń Iraktaǵı mámleketlik emes awqamlasları menen ayqastı. Xamenei óltirilgennen keyin eki kún ótken soń Xezbolla hám Izrail arasındaǵı urıs qayta janlandı. Izrail mart ayında Qubla Livandı basıp ala basladı. Urıs mıńlaǵan tınısh turǵınlar menen áskeriylerdiń qurban bolıwına alıp keldi. Urıstıń ekonomikalıq aqıbeti global neft bazarındaǵı eń iri jetkiziliw irkilisin, tábiyiy gaz, tógin, aviaciya hám turizm tarawlarınıń buzılıwın hám qarjı bazarlarındaǵı qubılmalılıqtı qamtıdı. 2026-jıl iyun ayındaǵı jaǵday boyınsha [jańartıw], AQSH ushın urıs shıǵınları 113,3 milliard dollarǵa bahalandı&lt;ref&gt;&quot;Iran War Cost Tracker — Final Total: $113.3 Billion&quot;. Iran War Cost Tracker. 16 June 2026. Retrieved 3 July 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;$25bn or $1 Trillion: How Much Has Iran War Really Cost the US?&quot;. Al Jazeera English. 30 March 2026. Retrieved 24 May 2026.&lt;/ref&gt;, al Tramp administraciyası kelesi qarjı jılına Pentagon ushın 1,5 trillion dollar sorap, házirgi AQSH áskeriy shıǵınlarınıń rekordın ornattı&lt;ref&gt;&quot;Iran war has cost US $37.5bn so far, Hegseth says, as Pentagon seeks billions more&quot;. ''BBC News''. 22 July 2026.&lt;/ref&gt;.

[[BMSh bas xatkeri|BMSH Bas xatkeri]] hám birneshe mámleketler AQSH penen Izraildiń hújimlerin qatań ayıpladı, al BMSH Qáwipsizlik Keńesi Irannıń Shıǵanaq mámleketlerine islegen ese soqqıların ayıplaytuǵın qarar qabılladı. 8-aprelde baslanǵan eki háptelik atıstı toqtatıw kelisimi Irannıń Izraildiń Livanǵa islegen hújimlerine juwap retinde blokadanı qayta baslawınan keyin shiyelenisip bardı. 12–13 apreldegi Islamabad sóylesiwleri sátsiz juwmaqlanǵannan keyin AQSH óziniń teńiz blokadasın engizdi. Urıstı juwmaqlaw tuwralı memorandumǵa 17-iyunda AQSH hám Iran prezidentleri qol qoyıp, eki blokadanı alıp tasladı. Shiyelenis qaytadan arttı, biraq 28-iyunda AQSH penen Iran óz-ara hújimlerdi toqtatıwǵa kelisti. 8-iyulda AQSH hám Iran arasındaǵı atıstı toqtatıw tuwralı kelisim eki jaqtıń hújimlerinen keyin buzıldı.

== Derekler ==
{{Derekler}}</text>
      <sha1>mac9esrm6lp6iou8pan9n73smm1198h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Morkoz</title>
    <ns>3</ns>
    <id>47689</id>
    <revision>
      <id>265209</id>
      <timestamp>2026-07-26T15:50:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>265209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5691" sha1="nnl88temk3yk4i61sdssvq21qcf39xr" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 15:50, 2026-jıl 26-iyul (UTC)</text>
      <sha1>nnl88temk3yk4i61sdssvq21qcf39xr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Shokupan</title>
    <ns>3</ns>
    <id>47690</id>
    <revision>
      <id>265210</id>
      <timestamp>2026-07-26T22:51:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>265210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5691" sha1="amxb3rm7oe7sjcps00nup8d8cud5iw2" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 22:51, 2026-jıl 26-iyul (UTC)</text>
      <sha1>amxb3rm7oe7sjcps00nup8d8cud5iw2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talqılaw:2026-jılǵı Iran urısı</title>
    <ns>1</ns>
    <id>47691</id>
    <revision>
      <id>265211</id>
      <timestamp>2026-07-27T02:13:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Qostı {{Talqılaw}}</comment>
      <origin>265211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13" sha1="1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67" xml:space="preserve">{{Talqılaw}}</text>
      <sha1>1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talqılaw:Ormuz buǵazı</title>
    <ns>1</ns>
    <id>47692</id>
    <revision>
      <id>265212</id>
      <timestamp>2026-07-27T02:13:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Qostı {{Talqılaw}}</comment>
      <origin>265212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13" sha1="1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67" xml:space="preserve">{{Talqılaw}}</text>
      <sha1>1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>