Anatoliy Solovianenko

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kaa">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>kaawiki</dbname>
    <base>https://kaa.wikipedia.org/wiki/Bas_bet</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.12</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Arnawlı</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Talqılaw</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Paydalanıwshı</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Paydalanıwshı talqılawı</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedia talqılawı</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fayl</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Fayl talqılawı</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki talqılawı</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Úlgi</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Úlgi talqılawı</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Járdem</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Járdem talqılawı</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategoriya</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategoriya talqılawı</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Portal talqılawı</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modul talqılawı</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Anatoliy Solovianenko</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5742</id>
    <revision>
      <id>265250</id>
      <parentid>144405</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:16:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>qosımshalar</comment>
      <origin>265250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="169" sha1="oz4548xgfqykgm3dh5cjh7qf8gmv8m6" xml:space="preserve">{{Muzıkant infoqutısı
| súwret = Anatoliy Solovianenko - Soviet Life, October 1984.jpg
}}
'''Anatoliy Solovianenko''' opera-qosıqshı.

[[Kategoriya:Qosıqshılar]]</text>
      <sha1>oz4548xgfqykgm3dh5cjh7qf8gmv8m6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>265251</id>
      <parentid>265250</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:19:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>qosımshalar</comment>
      <origin>265251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="223" sha1="pc8g0f65jhufoe5gnf5dirhyhgncznp" xml:space="preserve">{{Muzıkant infoqutısı
| súwret = Anatoliy Solovianenko - Soviet Life, October 1984.jpg
}}
'''Anatoliy Solovianenko''' opera-qosıqshı.

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{Sırtqı siltemeler}}

[[Kategoriya:Qosıqshılar]]</text>
      <sha1>pc8g0f65jhufoe5gnf5dirhyhgncznp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vanda Vasilevskaya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6889</id>
    <revision>
      <id>265253</id>
      <parentid>166028</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:22:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>qosımshalar</comment>
      <origin>265253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1061" sha1="eyfknqs16vj68ooduey724u1gtofjqx" xml:space="preserve">{{Jazıwshı infoqutısı|súwret=Wanda_Wasilewska_2.JPG|atı=Vanda Lvovna vasilevskaya}}
'''Vanda Lvovna vasilevskaya''' (1905.21.1, [[Krakov]] - 1964.29.7, [[Kiev]]) — [[Polyaklar|polyak]] hám orıs jazıwshısı, jámiyetlik ǵayratkeri. Polyak tilinde jazǵan. Krakov universitetin tamamlaǵan (1927). «Sol kúnniń túsi» (1934) qıssası, «Watan» (1935) romanında jumısshı hám dıyxanlardıń 20-ásir basları daǵı turmısı, [[Ekinshi jáhán urısı]]&lt;nowiki/&gt;ndaǵı xalıq qaharmanlıq saltları maqtaw etilgen. v. «Oq jay» (1942), «Shın muhabbat» (1944), «Shıra janǵanda» (1946 ). «Ómir hám ólim gúresinde» (1958) qıssaları, «Suw uzra qosıq» trilogiyasi («Batpaqlıqtaǵı órt», 1940; «Kuldagi juldızlar» 1946; «Dáryalar yonmokda», 1951) sıyaqlı dóretpeler avtorı. &quot;Shın muhabbat&quot; shıǵarmasın Asqad Toliq huqıqlı ózbek tiline awdarma etken (1947)&lt;ref&gt;[[ÓzME]]. Birinshi bet. Tashkent, 2000-jıl&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{Sırtqı siltemeler}}

[[Kategoriya:Polshalı jazıwshılar]]</text>
      <sha1>eyfknqs16vj68ooduey724u1gtofjqx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Muhammed Yusup</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7761</id>
    <revision>
      <id>265252</id>
      <parentid>195027</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:20:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>qosımshalar</comment>
      <origin>265252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1364" sha1="3596cp2ixnq4yi0traj5wwf5ypoia6s" xml:space="preserve">{{Shayır infoqutısı|atı=Muxammed Yusuf|súwret=MuhammadYusuf.jpg|qaytıs bolǵan jeri=[[Ellikqala rayonı|Ellikqala]], [[Qaraqalpaqstan]]|tuwılǵan jeri=[[Ándijan|Ándijan wálayatı]]|Puqaralıǵı=[[SSSR]] → [[Ózbekstan]]}}

== Biografiyası ==
Ózbekstan xalıq shayırı Muhammed Yusup [[1954|1954-jılı]] [[Ándijan wálayatı]] Marhamat rayonındaǵı Qawınshı awılında tuwılǵan. Ol Tashkenttegi  Rus tili hám ádebiyatı institutında bilim alǵan. Muhammed Yusup jámiyetshilikke talantlı lirik shayır sıpatında tanıldı.  

Ol tań qalarlıq obrazlarǵa tolı poemalardıń avtorı edi.

== Dóretiwshiligi ==
Shayır óziniń dóretiwshilik miynet jolında birqansha poeziyalıq toplamların shıǵardı. Atap aytqanda «Tanıs terekler» (1985), «Búlbilge bir gápim bar» (1989), «Ishqı kemesi» (1981), «Aspanıma alıp ketemen», «Ózińnen kúymesin xalqım» poeziyalıq kitapları, 2001—2002-jılları «Tańlamalı shıǵarmaları» jıynaǵı basılıp shıqtı. 

Muhammed Yusup ózbek ádebiyatın rawajlandırıwdaǵı  miynetleri ushın 1996-jılı [[Doslıq ordeni|«Doslıq» ordeni]], 1998-jılı [[Ózbekstan xalıq shayırı|Ózbekistan xalıq shayırı]] húrmetli ataǵı menen sıylıqlandı.

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{Sırtqı siltemeler}}

[[Kategoriya:Ózbekstan xalıq shayırları]]</text>
      <sha1>3596cp2ixnq4yi0traj5wwf5ypoia6s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha Wikipediashılar dizimi</title>
    <ns>4</ns>
    <id>23879</id>
    <revision>
      <id>265231</id>
      <parentid>265213</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T12:01:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>4424</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı</comment>
      <origin>265231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8217" sha1="fsvtt8oiptuehkuhsw0m9nirw6jw8ax" xml:space="preserve">{{/begin|50}}
|-
| 1 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:24826}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 2 || [[User:Qaraqalpaqpan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qaraqalpaqpan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}}
|-
| 3 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|Srajatdin Usnatdinov]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}}
|-
| 4 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4515}}]] || {{Permissions|Bekan88}}
|-
| 5 || [[User:Inosham|Inosham]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}}
|-
| 6 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4248}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}}
|-
| 7 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abdullaeva Shaxnoza-Banu&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}}
|-
| 8 || [[User:Doniyor Yóldoshev|Doniyor Yóldoshev]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2551}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}}
|-
| 9 || [[User:Рахман3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Рахман3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}}
|-
| 10 || [[User:Rabiga Shabatova|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rabiga Shabatova&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1629}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}}
|-
| 11 || [[User:PirjanovNurlan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PirjanovNurlan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}}
|-
| 12 || [[User:Anas1712|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Anas1712&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}}
|-
| 13 || [[User:Qarahat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qarahat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}}
|-
| 14 || [[User:Gozzalina|Gozzalina]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}}
|-
| 15 || [[User:Makenzis|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Makenzis&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:924}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 16 || [[User:Kuwanishbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kuwanishbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}}
|-
| 17 || [[User:AlefZet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlefZet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}}
|-
| 18 || [[User:Aysabirlijol|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aysabirlijol&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}}
|-
| 19 || [[User:Umarxon III|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Umarxon III&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:615}}]] || {{Permissions|Umarxon III}}
|-
| 20 || [[User:Baurzhanuly|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baurzhanuly&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}}
|-
| 21 || [[User:Biypona|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Biypona&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}}
|-
| 22 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bazarbaeva Eleonora&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}}
|-
| 23 || [[User:QRNKS|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QRNKS&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}}
|-
| 24 || [[User:Mrshaxas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mrshaxas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}}
|-
| 25 || [[User:Pathoschild|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pathoschild&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:399}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 26 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:380}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}}
|-
| 27 || [[User:Minorax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Minorax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 28 || [[User:Muxammedqudaynazarov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Muxammedqudaynazarov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}}
|-
| 29 || [[User:Begdullaman|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Begdullaman&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Begdullaman|{{formatnum:328}}]] || {{Permissions|Begdullaman}}
|-
| 30 || [[User:Nurlibek Urgenichbaev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nurlibek Urgenichbaev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nurlibek Urgenichbaev|{{formatnum:297}}]] || {{Permissions|Nurlibek Urgenichbaev}}
|-
| 31 || [[User:Qareken Balasi|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qareken Balasi&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}}
|-
| 32 || [[User:BEGJIGIT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BEGJIGIT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BEGJIGIT|{{formatnum:252}}]] || {{Permissions|BEGJIGIT}}
|-
| 33 || [[User:Saxibjamal Esemuratova|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Saxibjamal Esemuratova&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Saxibjamal Esemuratova|{{formatnum:239}}]] || {{Permissions|Saxibjamal Esemuratova}}
|-
| 34 || [[User:Pirnazarova|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pirnazarova&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pirnazarova|{{formatnum:221}}]] || {{Permissions|Pirnazarova}}
|-
| 35 || [[User:Holder|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Holder&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Holder|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|Holder}}
|-
| 36 || [[User:Miracle0302|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Miracle0302&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Miracle0302|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Miracle0302}}
|-
| 37 || [[User:Begjigit|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Begjigit&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Begjigit|{{formatnum:208}}]] || {{Permissions|Begjigit}}
|-
| 38 || [[User:Kmoksy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kmoksy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kmoksy|{{formatnum:207}}]] || {{Permissions|Kmoksy}}
|-
| 39 || [[User:AbzalM|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AbzalM&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AbzalM|{{formatnum:200}}]] || {{Permissions|AbzalM}}
|-
| 40 || [[User:ДолбоЯщер|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ДолбоЯщер&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:196}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}}
|-
| 41 || [[User:NurkaArzay|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;NurkaArzay&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/NurkaArzay|{{formatnum:173}}]] || {{Permissions|NurkaArzay}}
|-
| 42 || [[User:Gúlxan Medetbekovna|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gúlxan Medetbekovna&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gúlxan Medetbekovna|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Gúlxan Medetbekovna}}
|-
| 43 || [[User:Bakhit|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bakhit&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bakhit|{{formatnum:164}}]] || {{Permissions|Bakhit}}
|-
| 44 || [[User:Melek jurnalist|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Melek jurnalist&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Melek jurnalist|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Melek jurnalist}}
|-
| 45 || [[User:DARIO SEVERI|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;DARIO SEVERI&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:148}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}}
|-
| 46 || [[User:Jannazarova Sh|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jannazarova Sh&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jannazarova Sh|{{formatnum:136}}]] || {{Permissions|Jannazarova Sh}}
|-
| 47 || [[User:Jámiy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jámiy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jámiy|{{formatnum:133}}]] || {{Permissions|Jámiy}}
|-
| 48 || [[User:İmmortalance|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;İmmortalance&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/İmmortalance|{{formatnum:131}}]] || {{Permissions|İmmortalance}}
|-
| 49 || [[User:Romaine|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Romaine&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Romaine|{{formatnum:128}}]] || {{Permissions|Romaine}}
|-
| 50 || [[User:Kagansky|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kagansky&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kagansky|{{formatnum:124}}]] || {{Permissions|Kagansky}}
{{/end}}</text>
      <sha1>fsvtt8oiptuehkuhsw0m9nirw6jw8ax</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha botlar dizimi</title>
    <ns>4</ns>
    <id>26380</id>
    <revision>
      <id>265233</id>
      <parentid>265215</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T12:01:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>4424</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı</comment>
      <origin>265233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6246" sha1="hrvlbfhrcxywbz9h5zgf72psuhsylsu" xml:space="preserve">{{/begin|50}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:119177}}]]
|-
| 2 || [[User:MrshaxasBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MrshaxasBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]]
|-
| 3 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:3799}}]]
|-
| 4 || [[User:Xqbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Xqbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]]
|-
| 5 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2913}}]]
|-
| 6 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]]
|-
| 7 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:1712}}]]
|-
| 8 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]]
|-
| 9 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]]
|-
| 10 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]]
|-
| 11 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1180}}]]
|-
| 12 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]]
|-
| 13 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]]
|-
| 14 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]]
|-
| 15 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]]
|-
| 16 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]]
|-
| 17 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]]
|-
| 18 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]]
|-
| 19 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:562}}]]
|-
| 20 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]]
|-
| 21 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]]
|-
| 22 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:389}}]]
|-
| 23 || [[User:TjBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TjBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:343}}]]
|-
| 24 || [[User:Idioma-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Idioma-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:327}}]]
|-
| 25 || [[User:Legobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Legobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:316}}]]
|-
| 26 || [[User:AvocatoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvocatoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:265}}]]
|-
| 27 || [[User:Ripchip Bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ripchip Bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:241}}]]
|-
| 28 || [[User:HRoestBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HRoestBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:225}}]]
|-
| 29 || [[User:Synthebot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Synthebot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:224}}]]
|-
| 30 || [[User:Alexbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Alexbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:224}}]]
|-
| 31 || [[User:KamikazeBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;KamikazeBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:215}}]]
|-
| 32 || [[User:RedBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;RedBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:211}}]]
|-
| 33 || [[User:CarsracBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;CarsracBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:204}}]]
|-
| 34 || [[User:Movses-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Movses-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:196}}]]
|-
| 35 || [[User:Mjbmrbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mjbmrbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:192}}]]
|-
| 36 || [[User:BOTijo|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BOTijo&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BOTijo|{{formatnum:186}}]]
|-
| 37 || [[User:MastiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MastiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:180}}]]
|-
| 38 || [[User:JackieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JackieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:178}}]]
|-
| 39 || [[User:Ptbotgourou|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ptbotgourou&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:169}}]]
|-
| 40 || [[User:SilvonenBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SilvonenBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:158}}]]
|-
| 41 || [[User:YiFeiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;YiFeiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:156}}]]
|-
| 42 || [[User:AvicBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvicBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:154}}]]
|-
| 43 || [[User:Rubinbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rubinbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:146}}]]
|-
| 44 || [[User:LaaknorBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;LaaknorBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:132}}]]
|-
| 45 || [[User:Zorrobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Zorrobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:128}}]]
|-
| 46 || [[User:Vagobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Vagobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:118}}]]
|-
| 47 || [[User:Maintenance script|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Maintenance script&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:13}}]]
|-
| 48 || [[User:Flow talk page manager|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Flow talk page manager&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]]
|-
| 49 || [[User:MediaWiki default|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MediaWiki default&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:8}}]]
{{/end}}</text>
      <sha1>hrvlbfhrcxywbz9h5zgf72psuhsylsu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha Wikipediashılar dizimi (botlar menen birge)</title>
    <ns>4</ns>
    <id>27432</id>
    <revision>
      <id>265232</id>
      <parentid>265214</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T12:01:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>4424</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı</comment>
      <origin>265232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7876" sha1="p8myhsnmnfssn7cu2uhrzfg9g13cyx6" xml:space="preserve">{{/begin|50}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:119177}}]] || {{Permissions|JigildikBot}}
|-
| 2 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:24826}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 3 || [[User:Qaraqalpaqpan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qaraqalpaqpan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}}
|-
| 4 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|Srajatdin Usnatdinov]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}}
|-
| 5 || [[User:MrshaxasBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MrshaxasBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] || {{Permissions|MrshaxasBot}}
|-
| 6 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4515}}]] || {{Permissions|Bekan88}}
|-
| 7 || [[User:Inosham|Inosham]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}}
|-
| 8 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4248}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}}
|-
| 9 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:3799}}]] || {{Permissions|Bot 3-f}}
|-
| 10 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abdullaeva Shaxnoza-Banu&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}}
|-
| 11 || [[User:Xqbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Xqbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]] || {{Permissions|Xqbot}}
|-
| 12 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2913}}]] || {{Permissions|EmausBot}}
|-
| 13 || [[User:Doniyor Yóldoshev|Doniyor Yóldoshev]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2551}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}}
|-
| 14 || [[User:Рахман3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Рахман3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}}
|-
| 15 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}}
|-
| 16 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:1712}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}}
|-
| 17 || [[User:Rabiga Shabatova|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rabiga Shabatova&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1629}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}}
|-
| 18 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}}
|-
| 19 || [[User:PirjanovNurlan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PirjanovNurlan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}}
|-
| 20 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] || {{Permissions|SieBot}}
|-
| 21 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] || {{Permissions|VolkovBot}}
|-
| 22 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1180}}]] || {{Permissions|Jembot}}
|-
| 23 || [[User:Anas1712|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Anas1712&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}}
|-
| 24 || [[User:Qarahat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qarahat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}}
|-
| 25 || [[User:Gozzalina|Gozzalina]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}}
|-
| 26 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}}
|-
| 27 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}}
|-
| 28 || [[User:Makenzis|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Makenzis&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:924}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 29 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] || {{Permissions|Addbot}}
|-
| 30 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] || {{Permissions|ZéroBot}}
|-
| 31 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] || {{Permissions|ArthurBot}}
|-
| 32 || [[User:Kuwanishbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kuwanishbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}}
|-
| 33 || [[User:AlefZet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlefZet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}}
|-
| 34 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] || {{Permissions|JAnDbot}}
|-
| 35 || [[User:Aysabirlijol|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aysabirlijol&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}}
|-
| 36 || [[User:Umarxon III|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Umarxon III&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:615}}]] || {{Permissions|Umarxon III}}
|-
| 37 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] || {{Permissions|FoxBot}}
|-
| 38 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:562}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}}
|-
| 39 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}}
|-
| 40 || [[User:Baurzhanuly|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baurzhanuly&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}}
|-
| 41 || [[User:Biypona|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Biypona&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}}
|-
| 42 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bazarbaeva Eleonora&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}}
|-
| 43 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] || {{Permissions|Escarbot}}
|-
| 44 || [[User:QRNKS|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QRNKS&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}}
|-
| 45 || [[User:Mrshaxas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mrshaxas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}}
|-
| 46 || [[User:Pathoschild|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pathoschild&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:399}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 47 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:389}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}}
|-
| 48 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:380}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}}
|-
| 49 || [[User:Minorax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Minorax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 50 || [[User:Muxammedqudaynazarov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Muxammedqudaynazarov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}}
{{/end}}</text>
      <sha1>p8myhsnmnfssn7cu2uhrzfg9g13cyx6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sergey Eyzenshteyn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36783</id>
    <revision>
      <id>265234</id>
      <parentid>229917</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:16:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>265234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15826" sha1="l4q6e8p71zklehwssh38fbtlru8kuvr" xml:space="preserve">{{Shaxs infoqutısı
|portret=Sergei Eisenstein 03.jpg
|táriypi=Eisenstein {{circa}} 1920s
|asl ismi=Сергей Эйзенштейн
|tuwılǵan jeri=[[Riga]], Rossiya imperiyası
|kásibi={{hlist|[[kinorejissyor]]|[[scenarist]]|[[kinodóretiwshi]]|[[kinoteorist]]}}
|iskerlik jılları=1923–1946
|qaytıs bolǵan jeri=Moskva, Sovet awqamı
|ómirlik joldası={{marriage|Pera Atasheva|1934}}
|sıylıqları=[[Stalin sıylıǵı]] {{small|(1941, 1946)}}
}}
'''Sergey Mixaylovich Eyzenshteyn''' ([[1898|1898-jıl]] [[22-yanvar]] — [[1948|1948-jıl]] [[11-fevral]]) — sovet [[Kinorejissyor|kinorejissyorı]], [[Scenarist|scenarist]], kinodóretiwshi hám kinoteoristi. Ol barlıq dáwirlerdiń eń ullı kinoshılarınan biri esaplanıp, montaj teoriyası hám ámeliyatında pioner boldı&lt;ref&gt;{{cite book|last=Rollberg|first=Peter|title=Historical Dictionary of Russian and Soviet Cinema|publisher=[[Rowman &amp; Littlefield]]|location=US|year=2009|pages=204–210|isbn=978-0-8108-6072-8}}&lt;/ref&gt;. Ásirese, «Strike» (1925), «Battleship Potemkin» (1925) hám «October» (1928) sessiz filmleri, sonday-aq, Aleksandr Nevskiy (1938) hám Ivan Grozniy (1945-1958) táriyxıy dástanları menen belgili. «Sight and Sound» jurnalı óziniń on jıllıq sorawnamasında onıń «Battleship Potemkin» atlı filmin barlıq waqıtlardıń 54-eń ullı filmi dep atadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.bfi.org.uk/sight-and-sound/greatest-films-all-time| bet = The Greatest Films of All Time| til = en| jumıs = BFI| qaralǵan sáne = 2025-jıl 20-oktyabr }}&lt;/ref&gt;.

== Ómiri ==
[[Fayl:Mikhail-einsenstein-0713-01.jpg|oñğa|nobaý|Jas Eyzenshteyn ata-anası Mixail hám Yuliya Eyzenshteyn menen.]]
Sergey Eyzenshteyn 1898-jılı 22-yanvarda [[Riga]] qalasında, [[Rossiya imperiyası|Rossiya imperiyasınıń]] [[Livoniya]] guberniyasında (házirgi [[Latviya]]) orta klass shańaraǵında tuwılǵan&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|last=Mitry|first=Jean|encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]]|title=Sergey Eisenstein – Soviet film director|url=https://www.britannica.com/biography/Sergey-Eisenstein|date=7 February 2020|access-date=18 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20190529223017/https://www.britannica.com/biography/Sergey-Eisenstein|archive-date=29 May 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.moscovery.com/sergei-eisenstein/| bet = Sergei Eisenstein – Russian film director and film theorist. Biography and interesting facts| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210724135312/https://www.moscovery.com/sergei-eisenstein/| arxivsáne = 2021-jıl 24-iyul | sáne = 2017-jıl 22-iyul | qaralǵan sáne = 2018-jıl 9-noyabr | url-status = dead}}&lt;/ref&gt;. Onıń shańaraǵı ómiriniń dáslepki jıllarında tez-tez kóship turıp, Eyzenshteynniń pútkil ómiri dawamında dawam etken. Onıń ákesi, arxitektor Mixail Osipovich Eyzenshteyn Kiev guberniyasında tuwılıp, ákesi Osip yahudiy sawdager, anası shved bolǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.alefmagazine.com/pub4754.html| bet = Зашифрованное зодчество Риги| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190430042426/http://www.alefmagazine.com/pub4754.html| arxivsáne = 2019-jıl 30-aprel | jumıs = АЛЕФ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.aktuell.ru/russland/kultur/michail_eisenstein_zum_90_todestag_des_architekten_772.html| bet = Russland-Aktuell - Michail Eisenstein| jumıs = www.aktuell.ru| qaralǵan sáne = 2025-jıl 11-iyun }}&lt;/ref&gt;.

Sergey Eyzenshteynniń ákesi rus pravoslav shirkewine ótken, anası Yuliya Ivanovna Konetskaya bolsa rus pravoslav shańaraǵınan&lt;ref&gt;{{harvnb|Эйзенштейн|1968}}  {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120901194510/http://lib.ru/CINEMA/kinolit/EJZENSHTEJN/s_avtobiografiya.txt|date=1 September 2012}}.&lt;/ref&gt;. Ol bay sawdagerdiń qızı bolǵan&lt;ref&gt;{{harvnb|Bordwell|1993|p=1}}.&lt;/ref&gt;. Yuliya 1905-jılǵı rus revolyuciyası jılında Sergeydi ózi menen birge alıp, Sankt-Peterburgqa ketip, Rigadan shıqtı&lt;ref&gt;{{harvnb|Seton|1952|p=19}}.&lt;/ref&gt;. Onıń balası geyde ákesin kóriw ushın keletuǵın bolǵan, 1910-jıllarda olarǵa qosıladı&lt;ref&gt;{{harvnb|Seton|1952|p=20}}.&lt;/ref&gt;. Sońınan ajırasıw júz berip, Yuliya shańaraǵın taslap Franciyada jasawǵa ketti&lt;ref&gt;{{harvnb|Seton|1952|p=22}}.&lt;/ref&gt;. Eyzenshteyn pravoslav xristian sıpatında tárbiyalanǵan, biraq keyin ala ateistke aylanǵan&lt;ref&gt;{{cite book|last=LaValley|first=Al|title=Eisenstein at 100|url=https://archive.org/details/eisensteinat100r0000unse|quote=As a committed Marxist, Eisenstein outwardly turned his back on his Orthodox upbringing, and took pains in his memoirs to stress his atheism.|publisher=[[Rutgers University Press]]|year=2001|page=[https://archive.org/details/eisensteinat100r0000unse/page/70 70]|isbn=9780813529714}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Eisenstein|first=Sergei|editor-last=Taylor|editor-first=Richard|title=Beyond the stars: the memoirs of Sergei Eisenstein, Volume 5|quote=My atheism is like that of [[Anatole France]] -- inseparable from adoration of the visible forms of a cult.|publisher=BFI Publishing|year=1996|page=414|isbn=9780851704609}}&lt;/ref&gt;. Balalıǵında Eyzenshteynge tásir kórsetken filmler qatarında birinshi hayal kinorejissyor Elis Gay-Blasheniń «Feminizm aqıbetleri» (1906) filmi de bar bolǵan.

== Bilimlendiriw ==
[[Petrograd]] qurılıs injenerleri institutında Eyzenshteyn ákesiniń kásibi bolǵan arxitektura hám injenerlikti úyrenedi&lt;ref&gt;{{harvnb|Seton|1952|p=28}}.&lt;/ref&gt;. 1918-jılı mektepti taslap, [[Rossiya]] puqaralar urısında qatnasıw ushın Qızıl Armiyaǵa qosılǵan&lt;ref&gt;{{harvnb|Seton|1952|pp=34–35}}.&lt;/ref&gt;. Biraq, ákesi Mixail qarsı tárepti qollap-quwatlaydı. Bul bolsheviklerge qarsı kúshler jeńilgennen keyin ákesin Germaniyaga, Sergeydi bolsa Petrograd, Vologda hám Dvinskke alıp keledi&lt;ref&gt;{{harvnb|Seton|1952|p=35}}.&lt;/ref&gt;.

1920-jılı Sergey Oktyabr revolyuciyasın úgit-násiyatlawda tabısqa eriskennen keyin Minsktegi komandirlik lawazımına ótkeriledi. Usı waqıtta Kabuki teatrı menen tanısqan hám yapon tilin úyrengen. 300 ge jaqın kanji belgilerin úyrenip, bul onıń súwretlew rawajlanıwına tásir etken&lt;ref&gt;{{harvnb|Эйзенштейн|1968}}  {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120901194906/http://lib.ru/CINEMA/kinolit/EJZENSHTEJN/s_kak_ya_stal_rezhisserom.txt|date=1 September 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Seton|1952|p=37}}.&lt;/ref&gt;.

== Jeke ómiri ==
[[Fayl:Eisenstein-homoerotic-drawings.jpg|nobaý|Eyzenshteyn tárepinen islengen gomoerotikalıq eskizlar.]]
Eyzenshteynniń gomoseksuallıǵı haqqında pikir-talaslar bolıp, Eyzenshteynniń gomoseksuallıǵın kórsetiwshi film Rossiyada qıyınshılıqlarǵa dus keledi&lt;ref name=&quot;Guardian&quot;&gt;{{Cite news|last=Gray|first=Carmen|date=30 March 2015|title=Greenaway offends Russia with film about Soviet director's gay affair|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2015/mar/30/peter-greenaway-sergei-eisenstein-in-guanajuato|access-date=9 July 2020|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Independent&quot;&gt;{{Cite news|last=McNabb|first=Geoffrey|date=9 February 2015|title=Film claiming director Sergei Eisenstein had gay love affair shunned|language=en|work=The Independent|url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/news/film-claiming-director-sergei-eisenstein-had-gay-love-affair-shunned-in-russia-10034767.html|access-date=9 July 2020}}&lt;/ref&gt;.

Onıń zamanlaslarınıń derlik hámmesi Eyzenshteyn gey bolǵan dep esaplaǵan. Aleksandrov 1925-jılı bergen intervyusında Eyzenshteynniń polyak jurnalisti Vatslav Solskiyge: «Meni qızlar qızıqtırmaydı» degenin hám wahahalap kúlip jibergenin, sońınan tez toqtaǵanın hám qısınǵanınan qızarıp ketkenin kórgen. Solskiy bul waqıyanı eske alıp, «Tek keyinirek, Moskvada hámme biletuǵın nárselerdi bilgenimde ǵana Aleksandrovtıń ersi minez-kulki tusinikli boldı» dep jazǵan edi&lt;ref name=&quot;McSmith&quot;&gt;{{cite book|last1=McSmith|first1=Andy|title=Fear and the Muse Kept Watch, The Russian Masters – from Akhmatova and Pasternak to Shostakovich and Eisenstein – Under Stalin|date=2015|publisher=The New Press|location=New York|isbn=978-1-59558-056-6|pages=160–61}}&lt;/ref&gt;. Eyzenshteynniń pornografiyalıq súwretleri bajıxana xızmetkerleri tárepinen tabılǵannan keyin Upton Sinkler de usınday juwmaqqa keledi. Keyinirek Mari Setonǵa bılay degen: &quot;Onıń barlıq sherikleri trotskiyshiler hám barlıq gomoslar bolǵan... Bunday erkekler bir-birine jabısıp ketedi&lt;ref&gt;{{Harvnb|Seton|1952|p=515}}.&lt;/ref&gt;.

Gomoseksualizm jáne jınayıy huqıqbuzarlıqqa aylanǵanınan jeti ay ótkennen keyin, Eyzenshteyn kinorejissyor hám ssenariy jazıwshı Pera Atashevaǵa úylenedi (Pera Atasheva, Perla Moiseevna Atasheva, perl Moiseevna Fogelman; 1900-1965-jıl 24-sentyabr)&lt;ref&gt;{{Harvnb|Bordwell|1993|p=33}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.kinopoisk.ru/name/1424357/| bet = Pera Atasheva| til = ru| qaralǵan sáne = 2018-jıl 22-yanvar }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.net-film.ru/film-56207/| bet = СЮЖЕТ МОГИЛА СЕРГЕЯ ЭЙЗЕНШТЕЙНА, ВОЗЛОЖЕНИЕ ЦВЕТОВ. (1998)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160809095512/http://www.net-film.ru/film-56207/| arxivsáne = 2016-jıl 9-avgust | qaralǵan sáne = 2016-jıl 17-iyun | url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Aleksandrov sol jılı Orlovaǵa úylendi.

Eyzenshteyn óziniń gomoseksuallıǵın jaqın dostı Mari Setonǵa biykarladı: «Meni gomoseksual dep aytkanlar nadurıs. Men bunı hesh qashan sezgen emespen hám sezbeymen de. Eger men gomoseksual bolsam, bunı tikkeley aytar edim. Biraq, barlıq gáp sonda, mende, máselen, Balzak yamasa Zolya sıyaqlı intellektuallıq ólshemde geypara qos jınıslılıq tendenciya bolıwına qaramastan, men hesh qashan, hátteki Grishaǵa da gomoseksual qushtarlıqtı bastan keshirgen emespen»&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://aif.ru/culture/person/intellektualnaya_orientaciya_zakadrovaya_zhizn_sergeya_eyzenshteyna| bet = &quot;Intellectual Orientation&quot;. Sergey Eisenstein's offscreen life| avtor = Юрьев| at = Сергей| sáne = 2018-jıl 22-yanvar | til = ru| jumıs = aif.ru| baspaxana = [[Argumenty i Facty]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-avgust }}&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery&gt;
Fayl:Sadanji_Ichikawa_II_and_Sergei_Eisenstein.jpg|nobaý|Yapon kabuki aktyori Sadanji Ichikava II menen, Moskva, 1928-jıl.
Fayl:Eisenstein_Tisse_Aleksandrov_Disney.webp|nobaý|Aleksandrov, Eyzenshteyn, Walt Disney hám Tisse, 1930-jıl iyun.
Fayl:Russische_regisseur_bezoekt_ons_land.ogv|nobaý|250x250 nükte|Sergey Eyzenshteyn 1930-jılı Rotterdam qalasına baradı.
Fayl:Sergei_Eisenstein_02.jpg|oñğa|nobaý|Eyzenshteyn, 1939-jıl.
&lt;/gallery&gt;

== Ólimi ==
Eyzenshteyn 1946-jılı 2-fevralda júrek xurujın bastan keshirip, kelesi jıldıń kóp bólegin tikleniw menen ótkeredi. Ol 1948-jılı 11-fevralda 50 jasında ekinshi júrek xurujınan qaytıs bolǵan&lt;ref&gt;{{harvnb|Neuberger|2003|p=23}}.&lt;/ref&gt;. Onıń denesi 13-fevralda krematsiya etilgeninen aldın Kino xızmetkerleri zalında jatır edi hám kúli [[Moskva|Moskvadaǵı]] Novodevichy qoyımshılıǵına jerlengen&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.historytoday.com/richard-cavendish/death-sergei-eisenstein| bet = The Death of Sergei Eisenstein| arxivurl = https://web.archive.org/web/20151011085026/http://www.historytoday.com/richard-cavendish/death-sergei-eisenstein| arxivsáne = 2015-jıl 11-oktyabr | avtor = Cavendish| at = Richard| qaralǵan sáne = 2014-jıl 24-mart }}&lt;/ref&gt;.

== Sıylıqları ==

=== Tásir etiw ===
2023-jılı xudojnik Uilyam Kentrij Los-Anjelestegi «The Broad» muzeyindegi jeke kórgizbesine Eyzenshteynniń súwretin kirgizdi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://lamag.com/art/with-a-show-at-the-broad-artist-william-kentridge-talks-hollywood| bet = 15 Minutes With Visionary Artist William Kentridge| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231231213853/https://lamag.com/art/with-a-show-at-the-broad-artist-william-kentridge-talks-hollywood| arxivsáne = 2023-jıl 31-dekabr | avtor = Amadour| sáne = 2022-jıl 7-dekabr | til = en| jumıs = LAmag – Culture, Food, Fashion, News &amp; Los Angeles| qaralǵan sáne = 2023-jıl 31-dekabr }}&lt;/ref&gt;.

=== Sıylıq ===
2018-jıl 22-yanvarda [[Google]] óziniń 120 jıllıǵın Google Doodle menen belgiledi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://doodles.google/doodle/sergei-eisensteins-120th-birthday/| bet = Sergei Eisenstein's 120th Birthday| sáne = 2024-jıl 27-fevral | jumıs = Google}}&lt;/ref&gt;.

=== Tamamlanbaǵan filmleri ===
* 1932 ''Да здравствует Мексика!'' (''¡Que viva México!'', reconstructed in 1979)
* 1937 ''Бежин луг'' (''Bezhin Meadow'', reconstructed in the 1960s using storyboards and a new soundtrack)

=== Basqa jumısları ===
* 1929 «Frauennot — Frauenglück» («Women's Misery — Women's Happiness», also known as «Misery and Fortune of Woman») (Switzerland)&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://bampfa.org/event/misery-and-fortune-women-0| bet = Misery and Fortune of Women {{!}} BAMPFA| sáne = 2018-jıl 18-yanvar | jumıs = bampfa.org| qaralǵan sáne = 2023-jıl 12-yanvar }}&lt;/ref&gt; — Eisenstein worked as supervisor

== Bibliografiya ==
* Selected articles in: {{Citation |title=The Film Factory: Russian and Soviet Cinema in Documents, 1896–1939 |year=1994 |editor-last=Christie |editor-first=Ian |place=New York, NY |publisher=Routledge |isbn=0-415-05298-X |editor2-last=Taylor |editor2-first=Richard}}&lt;cite class=&quot;citation cs2&quot; id=&quot;CITEREFChristieTaylor1994&quot;&gt;(1994), ''The Film Factory: Russian and Soviet Cinema in Documents, 1896–1939'', New York, NY: Routledge, ISBN&amp;nbsp;&lt;bdi&gt;0-415-05298-X&lt;/bdi&gt;&lt;/cite&gt;.
* {{Citation |last=Eisenstein |first=Sergei |title=Film Form: Essays in Film Theory |year=1949 |place=New York |publisher=Hartcourt}}; translated by Jay Leyda.
* Eisenstein, Sergei (1942), ''The Film Sense'', New York: Hartcourt; translated by Jay Leyda.
* Eisenstein, Sergei (1959), ''Notes of a film director'', Foreign Languages Pub. House; translated by X. Danko  [[iarchive:notesoffilmdirec00eise|''Online version'']]
* {{Citation |last=Eisenstein |first=Sergei |title=Que Viva Mexico! |year=1972 |place=New York |publisher=Arno |isbn=978-0-405-03916-4}}.
* Eisenstein, Sergei (1994), ''Towards a Theory of Montage'', British Film Institute.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Qosımsha oqıw ushın ==
* [http://www.moma.org/learn/resources/archives/EAD/Eisensteinf Sergei Mikhailovich Eisenstein Collection] is housed at the Museum of Modern Art Museum Archives.
* Sergei Eisenstein Scrapbook of photographs and manuscripts [ca. 1900]-1930 (2 volumes) is house at the Museum of Modern Art Museum Archives.
* Sergei Eisenstein Correspondence with Theodore Dreiser, 1931–1941 (9 letters), is housed at the Rare Book and Manuscript Library at the University of Pennsylvania.

=== Maqalalar ===
* [https://web.archive.org/web/20251223184233/https://www.sensesofcinema.com/2017/great-directors/sergei-eisenstein/ Sergei Eisenstein in Senses of Cinema]
* Sergei Eisenstein at IMDb
* [http://revolutionarydemocracy.org/rdv3n2/ivant.htm Discussion with Stalin regarding ''Ivan the Terrible'']
* [https://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0123.html Sergei Eisenstein Is Dead In Moscow]; ''New York Times''
* [https://web.archive.org/web/20150102210648/http://hwj.oxfordjournals.org/content/78/1/157.full Sergei Eisenstein and the Haitian Revolution] by Charles Forsdick and Christian Hogsbjerg, History Workshop Journal, 78 (2014).
* [https://artsandculture.google.com/exhibit/YgKC3Cneu0iiKg Sergei Eisenstein on Google Arts and Culture]

[[Kategoriya:1948-jılı qaytıs bolǵanlar]]
[[Kategoriya:1898-jılı tuwılǵanlar]]
[[Kategoriya:Rus geyleri]]</text>
      <sha1>l4q6e8p71zklehwssh38fbtlru8kuvr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vladimir Putin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44575</id>
    <revision>
      <id>265236</id>
      <parentid>265230</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T17:17:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayxan Dáryabay qızı</username>
        <id>14178</id>
      </contributor>
      <comment>/* Postsovetlik keńislik */</comment>
      <origin>265236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24806" sha1="bag3nioms8e4ybmqmscw9zffhmanxnf" xml:space="preserve">{{Mámleketlik isker infoqutısı
| atı = Vladimir Putin
| negizgi atı = 
| súwret = Vladimir Putin (2017-01-17) (cropped).jpg
| súwret uzınlıǵı = 300px
| súwret túsindirmesi =
| qatarlıq sanı = 
| lawazım = Rossiya Prezidenti
| bayraq = 
| bayraq2 = Coat of Arms of the Russian Federation.svg
| lawazımdaǵı atı =
| lawazımǵa kirisiw sánesi =
| lawazımnan ketiw sánesi = 
| prezident = 
| aldınǵı isker =
| keyingi isker =
| lawazım_2 = 
| bayraq_2 = 
| bayraq2_2 =
| lawazımdaǵı atı_2 =
| lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = 
| lawazımnan ketiw sánesi_2 = 
| premyer_2 = 
| prezident_2 = 
| senat baslıǵı_2 =
| aytılıwı =
| tuwılǵan waqtındaǵı atı =
| tuwılǵan sánesi = 1952.10.07
| tuwılǵan ornı = [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]]
| qaytıs bolǵan sánesi =
| qaytıs bolǵan ornı =
| qaytıs bolıw sebebi =
| jerlengen ornı =
| puqaralıǵı = {{RUS}}
| milleti = rus
| partiya = 
| basqa partiya = 
| boyı =
| ómirlik joldası =
| balaları =
| ákesi =
| anası =
| nekesiz zayıbı =
| qatnasıqları =
| tuwısqanları =
| jasaw ornı =
| dini =
| bilim alǵan jeri = 1). [[Sankt-Peterburg universiteti]];&lt;br /&gt;2). [[:ru:Академия Федеральной службы безопасности России|KGB Joqarǵı Mektebi]];&lt;br /&gt;3). [[:ru:Академия внешней разведки|KGB Razvedka mektebi]]
| qánigeligi = 
| kásibi = yurist, razvedchik
| belgili isleri =
| aylıǵı =
| kabinet =
| komitetler =
| portfolio =
| ilimiy ataǵı =
| ataǵı =
| maǵlıwmatı =
| sıylıqları =
| blanka1 =
| tekst1 =
| blanka2 =
| tekst2 =
| blanka3 =
| tekst3 =
| blanka4 =
| tekst4 =
| blanka5 =
| tekst5 =
| qolı = 
| sayt =  http://kremlin.ru
| laqabı =
| tiyisliligi =
| armiya túri =
| xızmet etken jılları =
|áskeriy sıylıqları =
|áskeriy_blanka1 =
|áskeriy_tekst1 =
|áskeriy_blanka2 =
|áskeriy_tekst2 =
|áskeriy_blanka3 =
|áskeriy_tekst3 =
|áskeriy_blanka4 =
|áskeriy_tekst4 =
|áskeriy_blanka5 =
|áskeriy_tekst5 =
| modul =
| modul2 =
| modul3 =
| modul4 =
| modul5 =
| túsindirmeler =
| sáne =
| jıl =
| derek =
}}
'''Vladimir Vladimirovich Putin''' (1952-jıl 7-oktyabr, [[Leningrad wálayatı|Leningrad]]) — rossiyalı siyasatshı hám házirgi Rossiya prezidenti. Putin 1999-jıldan berli prezident yamasa bas ministr sıpatında úzliksiz jumıs alıp barmaqta: 1999-2000 hám 2008-2012-jıllar aralıǵında bas ministr, 2000-2008-jıldan hám 2012-jıldan berli prezident. Ol Iosif Stalinnen berli eń uzaq waqıt jumıs alıp barıp atırǵan rossiyalı yamasa sovet basshısı.

Putin 16 jıl dawamında SSSR MQK sırtqı razvedka oficeri bolıp isledi hám podpolkovnik bolıp, 1991-jılı octavkaǵa shıqqanınan keyin Sankt-Peterburgta óziniń siyasiy karerasın basladı. 1996-jılı ol prezident [[Boris Elcin]]niń hákimshiligine qosılıw ushın Moskvaǵa kóshti. Ol Federal qáwipsizlik xızmeti (FQX) direktorı, Rossiya Qáwipsizlik Keńesiniń xatkeri sıyaqlı lawazımlarda boldı hám 1999-jılı avgustta bas ministr etip tayınlandı.
Elcinniń octavkasınan keyin Putin prezident wazıypasın atqardı hám tórt ayǵa shamalas waqıt ishinde rásmiy túrde Prezident bolıp saylandı. Keyin ala ol 2004-jılı qayta saylandı. Konstituciyalıq sheklewler sebepli izbe-iz eki prezidentlik múddetke saylana almaǵan Putin [[Dmitriy Medvedev]] prezidentligi dáwirinde 2008-jıldan 2012-jılǵa shekem bas ministr lawazımın atqarǵan. Ol dawlı 2012-jılǵı saylawdan keyin prezidentlikke qaytıp keldi. 2021-jıl aprel ayındaǵı referendumnan keyin ol bir neshe konstituciyalıq dúzetiwlerge qol qoydı hám prezidentlik wákilligin 2036-jılǵa shekem sozıwshı, jáne eki márte qayta saylanıw imkaniyatın beriwshi ózgerislerdi tastıyıqladı.
Putin prezidentliginiń dáslepki jıllarında Rossiya ekonomikası jılına ortasha jeti procentke ósti, bul ekonomikalıq reformalar hám neft hám gaz bahasınıń bes esege ósiwine baylanıslı edi. Bunnan tısqarı, Putin Ekinshi Chechen urısında jeńiske erisip, regiondaǵı federal hákimiyattı tikledi. Prezident [[Dmitriy Medvedev]] dáwirinde bas ministr bolǵan Putin Gruziya menen urıstı, armiya hám policiya reformasın baqladı. 2014-jılı Putin basshılıǵı Ukrainaǵa tiyisli bolǵan Qırım aymaǵın annekciyaladı. Bul isti xalıqaralıq jámiyetshiliktiń kópshiligi tán almadı hám Rossiyaǵa sankciyalar saldı, nátiyjede mámlekette finanslıq krizis júz berdi. Ol sonday-aq Siriya puqaralıq urısı waqtında óz awqamlası [[Bashar al-Asad]]tı qollap-quwatlaw ushın Siriyaǵa áskeriy aralasıwǵa buyrıq berdi, nátiyjede Shıǵıs Jer Orta teńizinde turaqlı áskeriy-teńiz bazaların ornatıldı. Tórtinshi prezidentlik múddetinde, 2022-jıl fevralda Rossiya Ukraina jerine basıp kirdi. Bul is xalıqaralıq jámiyetshilik tárepinen sınǵa alındı hám keńeytilgen sankciyalar belgilendi. 2022-jıldıń sentyabrinde ol xalıqtı áskeriy xızmetke shaqırıp, Ukrainanıń tórt wálayatın Rossiyaǵa kúsh penen qosıp aldı. 2023-jıldıń mart ayında Xalıqaralıq jınayat sudı (XJS) Putindi urıs dáwirinde júz bergen áskeriy jınayatlar ushın qamaqqa alıwǵa buyrıq berdi.2023-jıldıń iyun ayında ol Vagner toparı kóterilisinen aman qaldı. 2024-jıldıń múddetke qayta saylandı. Putin hákimiyatı dáwirinde Rossiyanıń siyasiy sisteması avtoritar diktaturaǵa aylandı. Onıń hákimiyatı keń tarqalǵan korrupciya hám insan huqıqlarınıń buzılıwı, siyasiy oppoziciyanı repressiya etiwi, Rossiyadaǵı ǵárezsiz ǵalaba xabar qurallarına qarsı cenzura shólkemlestiriwi, sonday-aq, erkin hám ádil saylawlardıń joqlıǵı sıyaqlı ózgeshelikleri menen xarakterlenedi.

== Shańaraǵı ==
{{multiple image
| align             = left
| direction         = horizontal
| caption_align     = center
| image1         = Vladimir Spiridonovich Putin.jpg
| caption1       = Putinniń ákesi, Vladimir Spiridonovich Putin
| width1         = 111
| image2         = Maria Ivanovna Shelomova.jpg
| caption2       = Putinniń anası, Mariya Ivanovna SHelomova
| width2         = 83
}}
Vladimir Putin 1952-jılı 7-oktyabrde [[Leningrad]] qalasında (házirgi [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]]) dúnyaǵa kelgen. Ol shańaraǵındaǵı 3 perzenttiń eń kishkenesi bolǵan. Ata-anası Vladimir Spiridonovich Putin (1911–1999) hám [[Mariya Ivanovna]] Putina (tuwılǵan jeri Shelomova; 1911–1998). Atası Spiridon Putin (1879–1965) [[Vladimir Lenin]] hám [[Yosif Stalin]]niń jeke aspazı bolǵan. Putin tuwılmastan burın onıń eki aǵası qaytıs bolǵan: 1930-jılı tuwılǵan Albert náresteliginde qaytıs bolsa, 1940-jılı tuwılǵan Viktor 1942-jılı Ekinshi Jer júzlik urısta Fashistlerdiń Leningradtı qamal qılǵanda difteriyadan qaytıs boladı. 

Putinniń anası zavod jumısshısı bolsa, ákesi Sovet Áskeriy-teńiz kúshleriniń áskeri bolǵan, 1930-jıllardıń basında súńgiwshi qayıq flotında xızmet etken. Nacistler Germaniyasınıń Sovet Awqamına basıp kirgen waqtında 
onıń ákesi [[NKVD]]nıń joq etiwshi batalonında xızmet etken. Keyin ol turaqlı ásker qatarına almastırılıp 1942-jılı awır jaraqat aladı. Putinniń dayı kempir apası 1941-jılı [[Tver wálayatı]]nda nemis áskerleri tárepinen óltiriledi hám jáne birneshe dayı aǵaları [[Ullı Watandarlıq Urıs]]ta xabarsız joqbolǵan.

== Bіlіmі ==
[[Сурет:Vladimir Putin as a child.jpg|нобай|солға|130px|Putinniń bala gezi, 1960 – jılı]]
1960 – jılı 1 – sentyabrde Putin [[Leningrad]]taǵı №193 mektepte oqıwın basladı. 1968 – jılı ol №281 mektepte (texnologiyalıq institut tiykarındaǵı ximiyalıq baǵdardaǵı arnawlı mektep) oqıydı. Ol óz klasındaǵı 45 oqıwshınıń ishinde Jas pionerler qatarında bolmaǵan jalǵız oqıwshılardan biri boldı. 12 jasında ol sambo hám dzyudo menen shuǵıllana basladı. Bos waqıtlarında ol [[Karl Marx|Karl Marks,]] [[Fridrix Engels]], [[Vladimir Lenin]] shıǵarmaların oqıwdı jaqsı kóretuǵın edi. №281 mektepte Putin [[Nemec tili|nemec]] hám [[Inglis tili|inglis]] tillerin úyrendi.

Putin 1970 – jılı Andrey Jdanov atındaǵı Leningrad mámleketlik universitetiniń (házirgi [[Sankt-Peterburg mámleketlik universiteti]]) yuridika fakultetine oqıwǵa kirip, onı 1975 – jılı tamamladı. Onıń diplomlıq jumısı «Xalıq aralıq huqıqtaǵı eń qolaylı shárayat jaratıw tártibi» temasında boldı. Oqıw dáwirinde Putin KBKP (KPSS) qatarına kiriwge arza berdi hám partiya aǵzalıǵında onıń 1991 – jılı ıdırawına shekem boldı. Bunnan tısqarı, ol jerde Putin ekonomikalıq huqıqtan sabaq bergen professordıń járdemshisi [[Anatoliy Sobchak]] penen tanıstı. Sobchak keyin ala Rossiya Konstituciyası аvtоrlarının biri boldı. Sobchaktıń Sankt-Peterburgtegi hamalında Putinniń tásiri bolǵan bolsa, Sobchak Moskvadaǵı Putinniń lawazımǵa iye bolıwında járdem berdi.

1997 –jılı ol [[Sankt-Peterburg]] konshılıq universitetinde Ekonomika ilimleriniń kandidatı boldı. Dissertaciyasının teması «Bazar qatnasıqlarınıń qáliplesiw shárayatında regionnıń mineral-shiykizat bazasın kóbeytiwdi strategiyalıq rejelestiriw» bolǵan. Onıń ilimiy basshısı Vladimir Litvinenko boldı hám Litvinenko keyin ala Putinniń 2000 hám 2004 jıllardaǵı Sankt-Peterburgtegi saylaw aldı kampaniyalarına basshılıq etti.

2005 – jılı [[Vashington]]daǵı Brukings institutınıń aǵzaları [[Klifford Gaddi]] hám [[Igor Danchenko]] Putindi plagiatlıqta ayıpladı. Olardıń aytıwınsha, Putin 1978 – jılı basıp shıǵarılǵan professorlar Uilyam King hám Devid Klilandtıń «Strategiyalıq rejelestiriw hám siyasat» maqalasınan úzindilerdi kóshirip alǵan yamasa sál ózgertken.

== KSRO MQK (KGB) lawazımı ==
[[Сурет:Vladimir Putin in KGB uniform.jpg|нобай|солға|120px|MQK xızmetkeri Putin, 1980 – jılı]]
1975 jılı Putin KSRO MQK aǵzası boldı hám Oxta, Leningradtaǵı 401-MQK mektebinde oqıwın basladı. 1977 – jıldan keyin ol KSRO MQK Leningrad hám Leningrad wálayatı boyınsha basqarmasınıń tergew bóliminde qarsı barlawshı (kontrrazvedka) bolıp isledi. 1984 – jılı ol Moskvadaǵı [[Yuriy Andropov]] atındaǵı Qızıl bayraqlı institutqa oqıwǵa jiberildi.

Kópshilik derekler Putindi MQK [[Jańa Zelandiya]]ǵa jibergenin aytadı, bul maǵlıwmat Jańa Zelandiya gúwaları hám húkimet jazıwları arqalı tastıyıqlanǵan. Bunı rossiyalıq qáwipsizlik xızmeti ele tastıyıqlamadı. Uaitakere qalasınıń burınǵı méri Bob Harvi hám burınǵı premyer-ministr Devid Longi Putin Vellington hám Oklendte xızmet etken dep málim etti. Ol bir az waqıt Vellington ortalıǵında Baťa ayaq kiyim dúkanında satıwshı bolıp jasırın islegen degen boljawlar bar.

1985–1990–jılları ol [[Drezden]], Shıǵıs Germaniyada awdarmashı sıpatında jasırın isledi. Drezdende xızmette turǵan Putin KGB-nıń Shtazi qupiya policiyasında baylanıs oficerleriniń biri bolıp isledi hám podpolkovnik dárejesine shekem kóterildi. Kremldıń rásmiy saytınıń xabar beriwinshe, Shıǵıs Germaniyanıń kommunistlik rejimi Putindi «ULıwma milliy armiya aldındaǵı xızmetleri ushın» qola medalı menen sıylıqladı. Putin Drezdendegi xızmetine quwanıshlı ekenin kópshiliktiń aldında aytıp, 1989 – jılı qaladaǵı Shtazi imaratların basıp alıwǵa háreket etken antikommunistlik demonstrantlar menen bolǵan soqlıǵısıw haqqında da aytıp berdi.

Putinniń rásmiy ómirbayanına muwapıq, 1989–jılı 9–noyabrde baslanǵan Berlin diywalınıń qulawı dáwirinde ol Sovet mádeniyat orayınıń (Doslıq úyi) hám Drezdendegi MQK villasınıń faylların demonstrantlar joq etip jiberdi dep qorqıp, keleshektegi birlesken Germaniyanıń rásmiy biyligi ushın olardı saqlap qalǵan. Sonnan keyin ol bir neshe saat ishinde tek MQK faylların órtep jibergen hám nemec biyligi ushın Sovet mádeniyat orayınıń arxivin saqlap qalǵan. Bul órtew procesinde qaysı hujjettiń saqlanıp, qaysısınıń órtenbey qalǵanı haqqaında hesh nárse aytılmaydı.

Kommunistlik Shıǵıs [[Germaniya]] húkimeti ıdıraǵannan keyin, Drezdendegi hám onnan burınǵı demonstraciyalar dáwirinde onıń húkimetke bolǵan sadıqlıǵına baylanıslı kúmeni tuwılǵanlıǵı sebebi menen, Putin MQK-nıń belsendi xızmetinen ketiwge májbúr boldı. Biraq MQK hám Sovet Armiyası Germaniyanıń shıǵısında ele de islep turǵan edi. Ol 1990 – jıldıń basında Leningradqa «belsendi rezervlerdiń» aǵzası sıpatında qayttı. Onda ol doktorlıq dissertaciyasın tayarlap júrgende prorektor Yuriy Molchanovqa esap berip, Leningrad mámleketlik universitetiniń xalıq aralıq qatnasıqlar sekciyasında úsh ayǵa shamalas isledi.

== Putinniń ishki siyasatı ==  
2000-jıl 13-mayda Vladimir Putin Rossiyanıń 89 federal subyektin jeti hákimshilik federal okrugke bóliw haqqında qarar shıǵardı hám sol okruglerdiń hár birine juwapker wákilin tayınladı.

Virdjiniya universitetiniń professorı Stiven Uayttıń sózine qaraǵanda, Putinniń basshılıǵı dáwirinde Rossiya amerikalıq yamasa britaniyalıq siyasiy sistemanıń «ekinshi baspası»n jaratıw niyetinde emesligin, kerisinshe Rossiyanıń óz dástúrleri hám shárayatlarına jaqınıraq sistema jaratıwdı kózde tutatuǵının anıq kórsetti. Ayırım kommentatorlar Putin administratsiyasın «ǵárezsiz  demokratiya» dep sıpatladı. Bul sıpatlamanı jaqlawshılardıń (ásirese Vladislav Surkovtıń) pikirinshe, húkimet standingleri hám siyasatı eń birinshi Rossiyanıń ózinde xalıqtıń qollap-quwatlawına iye bolıwı kerek hám shetelden úlgi almawı ham tásir kórmewi kerek.

2012-jıldan keyingi dáwirde saylawdaǵı dawıs sanınıń buzılǵanına, cenzuraǵa hám mitingler erkinligi haqqındaǵı nızamlardıń qatańlasqanına qarsı ǵalabalıq narazılıqlar boldı. 2000-jıl iyulda Putin usınǵan hám Parlament qollap-quwatlaǵan nızamǵa muwapıq, Putin 89 federal subyektlerdiń basshıların xızmetinen bosatıw huquqına iye boldı. 2004-jılǵa shekem bul jergilikli basshılardıń (ádeti «gubernatorlar» dep ataladı) barlıǵı dawıs beriw arqalı tikkeley saylansa, keyin olardıń kandidatlıqları prezident usınısı hám aymaqlıq nızam shıǵarıwshı organlar qararı arqalı tastıyıqlanatuǵın boldı.

Bunı Putin separatistlik tendentsiyalardı toqtatıw hám shólkemlestirilgen qılmıs penen baylanısı bar gubernatorlardan qutılıw ushın zárúrli qádem retinde qaradı. Putinniń prezidentligi dáwirinde ámelge asırılǵan usı hám basqa da húkimet háreketlerin kóplegen ǵárezsiz rossiyalıq ǴǴM (JLM) hám Batıs kommentatorları demokratiyaǵa qarsı dep sınǵa aldı.

Putin hákimiyattaǵı birinshi múddetinde Elcin dáwirindegi keybir biznes-oligarxlarǵa, sonday-aq óziniń siyasiy qarsılaslarına qarsı shıqtı, nátiyjede Boris Berezovskiy, Vladimir Gusinskiy hám Mixail Xodorkovskiy sıyaqlı adamlar quwdalandı; Roman Abramovich penen Arkadiy Rotenberg sıyaqlı basqa oligarxlar bolsa Putin menen dos hám awqamlas bolıp qala bergen.

=== Ekonomika ===
Rossiyalıq ekonomist Sergey Guriev Putinniń ekonomikalıq siyasatı haqqında ayta otırıp, ornı tórt ayrıqsha dáwirge bóldi: ol birinshi múddetindegi «reforma» jılları (1999–2003); ekinshi múddetiniń «etatizm» jılları (2004–2008-jıldıń birinshi yarımı); dúnyalıq ekonomikalıq krizis hám ondan tikleniw (2008–2013-jıldıń ekinshi yarımı); hám orıs-ukrain urısı, Rossiyanıń globallıq ekonomikadan alıslasıwı hám krizis (2014–).

=== Insan huquqları ===
[[Nyu-York|New-York]]ta jaylasqan Human Rights Watch húkimetlik emes shólkemi HRW Evropa hám Oraylıq Aziya bóliminiń britaniyalıq direktorı Xyu Uilyamson avtorı bolıp tabılatuǵın «Ońlawı qıyın nızam shıǵarıw» (ingl. Laws of Attrition, rus. Разрушительное законотворчество) atlı bayannamasında Putin prezident bolıp qayta saylanǵan 2012-jıl may ayınan berli Rossiyada kóplegen huquqtı sheklewshi nızamlar shıǵarǵanın, húkimetlik emes shólkemlerdi teksere baslap, siyasiy aktivistlerdi quwdalap, qorqıtıp,  sınshılardı shekley baslaǵanın ayttı. Bul jańa nızamlar qatarına tiykarınan «shetellik agentler» haqqındaǵı nızam kirgiziledi.

2020-jılı Putin shetelden qarjı alatuǵın shaxslar hám shólkemlerdi «shetel agenti» dep tanıw haqqındaǵı nızamǵa qol qoydı. Nızam 2012-jılı qabıllanǵan «shetel agenti» nızamshılıǵın keńeytiw bolıp tabıladı.

Memorial huquqtı qorǵaw orayınıń 2020-jıl iyundaǵı maǵlıwmatı boyınsha, Rossiyada 380 siyasiy tutqın, olardıń ishinde 63 adam tikkeley yamasa jasırım túrde siyasiy háreketleri ushın (olardıń ishinde Aleksey Navalnıy) hám 245 Rossiyada qadaǵan etilgen musılman shólkemleriniń birine qatnası bar degen ayıp penen juwapqa tartılǵan. Dizimdegı 78 adam, yaǵnıy ulıwma sanınıń 20% tten aslamı — Qırım turǵınları. 2022-jıl dekabrde Rossiyanıń urıs cenzurası haqqındaǵı nızamları boyınsha Ukrainadaǵı urıstı sınǵa alǵanı ushın 4000-nan aslam  adam juwapqa tartılǵanı belgili boldı.

=== Ǵalaba xabar quralları ===
Viskonsin-Maddison universitetiniń siyasattanıw professorı Skott Gelbax 1999-jıldan berli Putin óziniń rásmiy kózqarasına qarsı shıqqan jurnalistlerdi sistemalı túrde jazalap kelmekte dep málimledi. «Foreign Affairs» jurnalındaǵı amerikalıq jazıwshı Mariya Lipman: «Putin 2012-jılı Kremlge qaytqannan keyin ámelge asırılǵan quwdalawlar sol waqıtqa shekem salıstırmalı túrde ǵárezsiz bolǵan liberal ǴXQ-lardi qamtıydı» dep málimleydi.

«Shegarasız reportyorlar» shólkemi 2013-jılǵı 179 mámlekettiń diziminde baspasóz erkinligi boyınsha Rossiyanı 148-orınǵa qoydı. Ol Rossiyanı siyasiy oppozitsiyanı quwdalaǵanı ushın hám jurnalistlerdi óltirgen jınayatshılardı turaqlı túrde quwdalap, juwapkershilikke tartıwdaǵı áwmetsizligi ushın ayrıqsha sınǵa aldı. Rossiyalılardıń shama menen úshten eki bólegi televidenieni kúnlik jańalıqlardıń tiykarǵı deregi retinde paydalanadı.

== Sırtqı siyasat ==
Ulıwma alǵanda, Putinniń hákimiyatı Batıs penen shiyelenisli boldı. Leonid Bershidskiy Putinniń Financial Times gazetasına bergen intervyusın talqılap: «Putin xalıqshıl yamasa násilshil emes, ol — eski sovet mektebiniń imperialisti hám onıń geyler menen de islese beretuǵını belgili» dep juwmaqldı.
=== Aziya ===
Indiya rossiyalıq áskeriy texnikanıń eń úlken tutınıwshısı bolıp qala bermekte hám eki el arasında tariyxıy bekem strategiyalıq hám diplomatiyalıq qatnasıqlar bar. 2022-jıldıń oktyabrinde Putin Indiya hám Qıtaydı «jaqın awqamlaslar hám partnerlar» dep sıpatladı.

Putin dáwirinde Rossiya Qıtay, Indiya, Pakistan hám Oraylıq Aziyanıń postsovetlik mámleketleri kiretuǵın ShO'Sh (ShOS) hám BRIKS-tiń aziyalıq mámleketleri menen unamlı qatnasıqta boldı.

=== Postsovetlik keńislik ===
Putinniń dáwirinde Kremlin Rossiyanıń basqa postsovetlik mámleketlerge tiyisli tásir órisi hám «abzal tárepleri» bar dep esapladı. Rossiyalılar Rossiya kirmeytuǵın postsovetlik keńislikti jiyi «jaqın shetel» (rus. Blizhnee zarubezhe) dep te ataydı.

2000-jılları júz bergen postsovetlik mámleketlerdegi túsli awdarıspaqlar seriyası, atap aytqanda 2003-jılǵı Gruziyadadaǵı Raushan revolyuciyası, 2004-jılǵı Ukrainadaǵı Qızǵılt sarı awdarıspaǵı hám 2005-jılǵı Qırǵızstandaǵı Qızǵaldaq revolyuciyası bul eller menen Rossiyanıń óz-ara qatnasıqlarında qarama-qarsılıqlarǵa alıp keldi. 2004-jıldıń dekabrinde Putin Raushan hám Qızǵılt sarı revolyuciayların sınǵa alıp: «Eger sizde awdarıspaqlarturaqlı túrde bola berse, postsovetlik keńislikti tawsılmaytuǵın urıs-qaǵısqa batırıw qáwpi bar» dedi.

2008-jılı Putinniń NATO-Rossiya sammitinde eger Ukraina NATO-ǵa qosılsa, Rossiya Ukrainanıń Shıǵısı hám Qırımdı anneksiyalawǵa háreket etiwi múmkin degen málimlemeni xabarladı. Sammitte ol AQSh prezidenti George Bushqa «Ukraina hátte mámleket te emes!» degeni aytıldı hám keyingi jılı Putin Ukrainanı «Kishi Rossiya» dep atadı. 2014-jılǵı marttaǵı Nams awdarıspaǵınan keyin Rossiya Federaciyası Qırımdı anneksiyaladı. Putinniń aytıwınsha, «Qırım hár qashan da Rossiyanıń ajıralmas bólegi bolǵan hám solay bolıp qala beredi» .

Rossiya Qırımdı anneksiyalaǵannan keyin ol Ukraina «Tarıyxıy jaqtan Rossiyanıń bólegi» , «bolsheviklerdiń qálewi boyınsha dúzilgen» dedi. Awdarıspaqtı Batıs álemi Rossiyanı álsizlendiriw ushın shólkemlestirdi dedi. «Batıstaǵı partnerlarımız shegaradan ótip ketti. Olar ózlerin qopal, juwapkershiliksiz hám kásiplik emes tárizde kórsetti» degen ol Ukrainada hákimiyatqa kelgenlerdiń «milletshiler, neonatsistler, rusofobtar hám antisemitler» ekenligin ayttı.

2008-jıldıń avgustında [[Gruziya]] prezidenti [[Mixail Saakashvili]] [[Qubla Osetiya]] aymaǵın óz baqlawına qaytarıwǵa háreket etti. Biraq, 2008-jılǵı Qubla Osetiya soǵısında Gruziyanıń áskeriy kúshleri kóp ótpey jeńiliske ushıradı, sodan keyin turaqlı rossiyalıq kúshler Qubla Osetiyaǵa, soń Gruziyanıń basqa bólimlerine kirdi hám Gruziyanıń taǵı bir separatist Abxaziya provinciyasında Abxaziya kúshleri menen ekinshi maydan ashtı.

Rossiya hám postsovetlik mámleketlerdiń kópshiligi arasında bar bolǵan yamasa burın bolǵan shiyelenislerge qaramastan, Putin Evraziyalıq integratsiya siyasatın júrgizedi. Putin Evraziyalıq awqam dúziw ideyasın 2011-jılı quwatladı. 2011-jıldıń 18-noyabrinde Belarus, Qazaqstan hám Rossiya prezidentleri Evraziyalıq awqamdı 2015-jılǵa shekem dúziw maqsetin belgileytuǵın shártnamaǵa qol qoydı. Evraziyalıq awqam 2015-jıldıń 1-yanvarında dúzildi.

Putin dáwirinde Rossiyanıń Ukrainadan keyingi ekinshi úlken postsovetlik respublikası bolǵan [[Ózbekstan]] menen qatnasıqları bekemlendi. [[Islam Karimov]] dáwirindegi Ózbekstan Elcin Rossiyasınan uzaqlasıp atırǵan edi; biraq eki el aralarındaǵı qatnasıqtıń sezilerli dárejede jaqsılanıwı 2000-jıldıń mayındaǵı Putinniń [[Tashkent]]ke saparında kórindi. 2014-jılı taǵı bir ushırasıwda Rossiya Ózbekstannıń qarızın keshiriwge kelisti.

2014-jıldıń avgustında Putin [[Nursultan Nazarbaev]]tı hám onıń prezidentligin maqtap atırıp «qazaqlarda burın hesh mámleket bolmaǵan hám ol [Nazarbaev] onı dúzgen» degen asa dawlı pikir bildirdi. Biraq bunday dawlarǵa qaramastan eki el aralarındaǵı diplomatiyalıq qatnasıqlar hálsiremedi. «SSSR ıdıraǵanǵa shekem qazaqlardıń ǵárezsizligi bolmaǵan» degen ideyanı Nazarbaevtıń ózi de birneshe márte aytqanı belgili.

=== AQSh, Batıs Evropa hám NATO ===
Putin dáwirinde Rossiyanıń [[NATO]] hám [[AQSh]] penen qatnasıqları birneshe basqıshtan ótti. Ol birinshi márte prezident bolǵanda qatnasıqlarǵa abaylılıq penen qaradı, biraq [[Nyu-York|New York]]taǵı 2001-jılǵı terrorlıq aktten keyin terrorizmge qarsı soǵısta AShQ-tı quwatladı hám eki el arasında jańa sheriklik imkaniyatı payda boldı.

Rossiyanıń Irak urısı waqtında AQSh-qa qarsılıq bildirgen Putin 2003-jıldan baslap Batıstan jıl sayın uzaqlasıp, qatnasıqlar turaqlı túrde ázziley berdi. Rossiyanı tanıytuǵın ilimpaz Stiven Koenniń aytıwınsha, AQSh-tıń tiykarǵı ǵalaba xabar quralları hám Aq Úydiń ózi Putinǵa qarsı boldı. Maykl Shtyurmerge bergen intervuyısında Putin Rossiya hám Shıǵıs Evropanı táshwishke salatuǵın úsh soraw bar ekenligin ayttı: [[Kosovo]]nıń mártebesi, Evropadaǵı ádiwli qurallı kúshler haqındaǵı shártnama hám Amerikanıń [[Polsha]] hám [[Chexiya]]da raketaǵa qarsı qorǵanıw maydanların salıw rejesi hám úshewiniń bir-birine baylanısı bar dep boljadı .

2008-jılı Kosovo óz ǵárezsizligin járiyalaǵanda Putin oǵan hám onı tán alıwǵa qarsı shıqtı. 2014-jıldıń martında Putin Kosovonıń ǵárezsizlik haqındaǵı deklaratsiyasın Qırımnıń ǵárezsizligin tán alıw ushın tiykar sıpatında paydalandı.


[[Kategoriya:Siyasatshılar]]
[[Kategoriya:Rossiya siyasatshıları]]
[[Kategoriya:1952-jılı tuwılǵanlar]]
[[Kategoriya:7-oktyabrde tuwılǵanlar]]</text>
      <sha1>bag3nioms8e4ybmqmscw9zffhmanxnf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>265237</id>
      <parentid>265236</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T17:18:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayxan Dáryabay qızı</username>
        <id>14178</id>
      </contributor>
      <comment>/* AQSh, Batıs Evropa hám NATO */</comment>
      <origin>265237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24824" sha1="4dl2rki8bujw2ikwdqmrjrzb01i5ut4" xml:space="preserve">{{Mámleketlik isker infoqutısı
| atı = Vladimir Putin
| negizgi atı = 
| súwret = Vladimir Putin (2017-01-17) (cropped).jpg
| súwret uzınlıǵı = 300px
| súwret túsindirmesi =
| qatarlıq sanı = 
| lawazım = Rossiya Prezidenti
| bayraq = 
| bayraq2 = Coat of Arms of the Russian Federation.svg
| lawazımdaǵı atı =
| lawazımǵa kirisiw sánesi =
| lawazımnan ketiw sánesi = 
| prezident = 
| aldınǵı isker =
| keyingi isker =
| lawazım_2 = 
| bayraq_2 = 
| bayraq2_2 =
| lawazımdaǵı atı_2 =
| lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = 
| lawazımnan ketiw sánesi_2 = 
| premyer_2 = 
| prezident_2 = 
| senat baslıǵı_2 =
| aytılıwı =
| tuwılǵan waqtındaǵı atı =
| tuwılǵan sánesi = 1952.10.07
| tuwılǵan ornı = [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]]
| qaytıs bolǵan sánesi =
| qaytıs bolǵan ornı =
| qaytıs bolıw sebebi =
| jerlengen ornı =
| puqaralıǵı = {{RUS}}
| milleti = rus
| partiya = 
| basqa partiya = 
| boyı =
| ómirlik joldası =
| balaları =
| ákesi =
| anası =
| nekesiz zayıbı =
| qatnasıqları =
| tuwısqanları =
| jasaw ornı =
| dini =
| bilim alǵan jeri = 1). [[Sankt-Peterburg universiteti]];&lt;br /&gt;2). [[:ru:Академия Федеральной службы безопасности России|KGB Joqarǵı Mektebi]];&lt;br /&gt;3). [[:ru:Академия внешней разведки|KGB Razvedka mektebi]]
| qánigeligi = 
| kásibi = yurist, razvedchik
| belgili isleri =
| aylıǵı =
| kabinet =
| komitetler =
| portfolio =
| ilimiy ataǵı =
| ataǵı =
| maǵlıwmatı =
| sıylıqları =
| blanka1 =
| tekst1 =
| blanka2 =
| tekst2 =
| blanka3 =
| tekst3 =
| blanka4 =
| tekst4 =
| blanka5 =
| tekst5 =
| qolı = 
| sayt =  http://kremlin.ru
| laqabı =
| tiyisliligi =
| armiya túri =
| xızmet etken jılları =
|áskeriy sıylıqları =
|áskeriy_blanka1 =
|áskeriy_tekst1 =
|áskeriy_blanka2 =
|áskeriy_tekst2 =
|áskeriy_blanka3 =
|áskeriy_tekst3 =
|áskeriy_blanka4 =
|áskeriy_tekst4 =
|áskeriy_blanka5 =
|áskeriy_tekst5 =
| modul =
| modul2 =
| modul3 =
| modul4 =
| modul5 =
| túsindirmeler =
| sáne =
| jıl =
| derek =
}}
'''Vladimir Vladimirovich Putin''' (1952-jıl 7-oktyabr, [[Leningrad wálayatı|Leningrad]]) — rossiyalı siyasatshı hám házirgi Rossiya prezidenti. Putin 1999-jıldan berli prezident yamasa bas ministr sıpatında úzliksiz jumıs alıp barmaqta: 1999-2000 hám 2008-2012-jıllar aralıǵında bas ministr, 2000-2008-jıldan hám 2012-jıldan berli prezident. Ol Iosif Stalinnen berli eń uzaq waqıt jumıs alıp barıp atırǵan rossiyalı yamasa sovet basshısı.

Putin 16 jıl dawamında SSSR MQK sırtqı razvedka oficeri bolıp isledi hám podpolkovnik bolıp, 1991-jılı octavkaǵa shıqqanınan keyin Sankt-Peterburgta óziniń siyasiy karerasın basladı. 1996-jılı ol prezident [[Boris Elcin]]niń hákimshiligine qosılıw ushın Moskvaǵa kóshti. Ol Federal qáwipsizlik xızmeti (FQX) direktorı, Rossiya Qáwipsizlik Keńesiniń xatkeri sıyaqlı lawazımlarda boldı hám 1999-jılı avgustta bas ministr etip tayınlandı.
Elcinniń octavkasınan keyin Putin prezident wazıypasın atqardı hám tórt ayǵa shamalas waqıt ishinde rásmiy túrde Prezident bolıp saylandı. Keyin ala ol 2004-jılı qayta saylandı. Konstituciyalıq sheklewler sebepli izbe-iz eki prezidentlik múddetke saylana almaǵan Putin [[Dmitriy Medvedev]] prezidentligi dáwirinde 2008-jıldan 2012-jılǵa shekem bas ministr lawazımın atqarǵan. Ol dawlı 2012-jılǵı saylawdan keyin prezidentlikke qaytıp keldi. 2021-jıl aprel ayındaǵı referendumnan keyin ol bir neshe konstituciyalıq dúzetiwlerge qol qoydı hám prezidentlik wákilligin 2036-jılǵa shekem sozıwshı, jáne eki márte qayta saylanıw imkaniyatın beriwshi ózgerislerdi tastıyıqladı.
Putin prezidentliginiń dáslepki jıllarında Rossiya ekonomikası jılına ortasha jeti procentke ósti, bul ekonomikalıq reformalar hám neft hám gaz bahasınıń bes esege ósiwine baylanıslı edi. Bunnan tısqarı, Putin Ekinshi Chechen urısında jeńiske erisip, regiondaǵı federal hákimiyattı tikledi. Prezident [[Dmitriy Medvedev]] dáwirinde bas ministr bolǵan Putin Gruziya menen urıstı, armiya hám policiya reformasın baqladı. 2014-jılı Putin basshılıǵı Ukrainaǵa tiyisli bolǵan Qırım aymaǵın annekciyaladı. Bul isti xalıqaralıq jámiyetshiliktiń kópshiligi tán almadı hám Rossiyaǵa sankciyalar saldı, nátiyjede mámlekette finanslıq krizis júz berdi. Ol sonday-aq Siriya puqaralıq urısı waqtında óz awqamlası [[Bashar al-Asad]]tı qollap-quwatlaw ushın Siriyaǵa áskeriy aralasıwǵa buyrıq berdi, nátiyjede Shıǵıs Jer Orta teńizinde turaqlı áskeriy-teńiz bazaların ornatıldı. Tórtinshi prezidentlik múddetinde, 2022-jıl fevralda Rossiya Ukraina jerine basıp kirdi. Bul is xalıqaralıq jámiyetshilik tárepinen sınǵa alındı hám keńeytilgen sankciyalar belgilendi. 2022-jıldıń sentyabrinde ol xalıqtı áskeriy xızmetke shaqırıp, Ukrainanıń tórt wálayatın Rossiyaǵa kúsh penen qosıp aldı. 2023-jıldıń mart ayında Xalıqaralıq jınayat sudı (XJS) Putindi urıs dáwirinde júz bergen áskeriy jınayatlar ushın qamaqqa alıwǵa buyrıq berdi.2023-jıldıń iyun ayında ol Vagner toparı kóterilisinen aman qaldı. 2024-jıldıń múddetke qayta saylandı. Putin hákimiyatı dáwirinde Rossiyanıń siyasiy sisteması avtoritar diktaturaǵa aylandı. Onıń hákimiyatı keń tarqalǵan korrupciya hám insan huqıqlarınıń buzılıwı, siyasiy oppoziciyanı repressiya etiwi, Rossiyadaǵı ǵárezsiz ǵalaba xabar qurallarına qarsı cenzura shólkemlestiriwi, sonday-aq, erkin hám ádil saylawlardıń joqlıǵı sıyaqlı ózgeshelikleri menen xarakterlenedi.

== Shańaraǵı ==
{{multiple image
| align             = left
| direction         = horizontal
| caption_align     = center
| image1         = Vladimir Spiridonovich Putin.jpg
| caption1       = Putinniń ákesi, Vladimir Spiridonovich Putin
| width1         = 111
| image2         = Maria Ivanovna Shelomova.jpg
| caption2       = Putinniń anası, Mariya Ivanovna SHelomova
| width2         = 83
}}
Vladimir Putin 1952-jılı 7-oktyabrde [[Leningrad]] qalasında (házirgi [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]]) dúnyaǵa kelgen. Ol shańaraǵındaǵı 3 perzenttiń eń kishkenesi bolǵan. Ata-anası Vladimir Spiridonovich Putin (1911–1999) hám [[Mariya Ivanovna]] Putina (tuwılǵan jeri Shelomova; 1911–1998). Atası Spiridon Putin (1879–1965) [[Vladimir Lenin]] hám [[Yosif Stalin]]niń jeke aspazı bolǵan. Putin tuwılmastan burın onıń eki aǵası qaytıs bolǵan: 1930-jılı tuwılǵan Albert náresteliginde qaytıs bolsa, 1940-jılı tuwılǵan Viktor 1942-jılı Ekinshi Jer júzlik urısta Fashistlerdiń Leningradtı qamal qılǵanda difteriyadan qaytıs boladı. 

Putinniń anası zavod jumısshısı bolsa, ákesi Sovet Áskeriy-teńiz kúshleriniń áskeri bolǵan, 1930-jıllardıń basında súńgiwshi qayıq flotında xızmet etken. Nacistler Germaniyasınıń Sovet Awqamına basıp kirgen waqtında 
onıń ákesi [[NKVD]]nıń joq etiwshi batalonında xızmet etken. Keyin ol turaqlı ásker qatarına almastırılıp 1942-jılı awır jaraqat aladı. Putinniń dayı kempir apası 1941-jılı [[Tver wálayatı]]nda nemis áskerleri tárepinen óltiriledi hám jáne birneshe dayı aǵaları [[Ullı Watandarlıq Urıs]]ta xabarsız joqbolǵan.

== Bіlіmі ==
[[Сурет:Vladimir Putin as a child.jpg|нобай|солға|130px|Putinniń bala gezi, 1960 – jılı]]
1960 – jılı 1 – sentyabrde Putin [[Leningrad]]taǵı №193 mektepte oqıwın basladı. 1968 – jılı ol №281 mektepte (texnologiyalıq institut tiykarındaǵı ximiyalıq baǵdardaǵı arnawlı mektep) oqıydı. Ol óz klasındaǵı 45 oqıwshınıń ishinde Jas pionerler qatarında bolmaǵan jalǵız oqıwshılardan biri boldı. 12 jasında ol sambo hám dzyudo menen shuǵıllana basladı. Bos waqıtlarında ol [[Karl Marx|Karl Marks,]] [[Fridrix Engels]], [[Vladimir Lenin]] shıǵarmaların oqıwdı jaqsı kóretuǵın edi. №281 mektepte Putin [[Nemec tili|nemec]] hám [[Inglis tili|inglis]] tillerin úyrendi.

Putin 1970 – jılı Andrey Jdanov atındaǵı Leningrad mámleketlik universitetiniń (házirgi [[Sankt-Peterburg mámleketlik universiteti]]) yuridika fakultetine oqıwǵa kirip, onı 1975 – jılı tamamladı. Onıń diplomlıq jumısı «Xalıq aralıq huqıqtaǵı eń qolaylı shárayat jaratıw tártibi» temasında boldı. Oqıw dáwirinde Putin KBKP (KPSS) qatarına kiriwge arza berdi hám partiya aǵzalıǵında onıń 1991 – jılı ıdırawına shekem boldı. Bunnan tısqarı, ol jerde Putin ekonomikalıq huqıqtan sabaq bergen professordıń járdemshisi [[Anatoliy Sobchak]] penen tanıstı. Sobchak keyin ala Rossiya Konstituciyası аvtоrlarının biri boldı. Sobchaktıń Sankt-Peterburgtegi hamalında Putinniń tásiri bolǵan bolsa, Sobchak Moskvadaǵı Putinniń lawazımǵa iye bolıwında járdem berdi.

1997 –jılı ol [[Sankt-Peterburg]] konshılıq universitetinde Ekonomika ilimleriniń kandidatı boldı. Dissertaciyasının teması «Bazar qatnasıqlarınıń qáliplesiw shárayatında regionnıń mineral-shiykizat bazasın kóbeytiwdi strategiyalıq rejelestiriw» bolǵan. Onıń ilimiy basshısı Vladimir Litvinenko boldı hám Litvinenko keyin ala Putinniń 2000 hám 2004 jıllardaǵı Sankt-Peterburgtegi saylaw aldı kampaniyalarına basshılıq etti.

2005 – jılı [[Vashington]]daǵı Brukings institutınıń aǵzaları [[Klifford Gaddi]] hám [[Igor Danchenko]] Putindi plagiatlıqta ayıpladı. Olardıń aytıwınsha, Putin 1978 – jılı basıp shıǵarılǵan professorlar Uilyam King hám Devid Klilandtıń «Strategiyalıq rejelestiriw hám siyasat» maqalasınan úzindilerdi kóshirip alǵan yamasa sál ózgertken.

== KSRO MQK (KGB) lawazımı ==
[[Сурет:Vladimir Putin in KGB uniform.jpg|нобай|солға|120px|MQK xızmetkeri Putin, 1980 – jılı]]
1975 jılı Putin KSRO MQK aǵzası boldı hám Oxta, Leningradtaǵı 401-MQK mektebinde oqıwın basladı. 1977 – jıldan keyin ol KSRO MQK Leningrad hám Leningrad wálayatı boyınsha basqarmasınıń tergew bóliminde qarsı barlawshı (kontrrazvedka) bolıp isledi. 1984 – jılı ol Moskvadaǵı [[Yuriy Andropov]] atındaǵı Qızıl bayraqlı institutqa oqıwǵa jiberildi.

Kópshilik derekler Putindi MQK [[Jańa Zelandiya]]ǵa jibergenin aytadı, bul maǵlıwmat Jańa Zelandiya gúwaları hám húkimet jazıwları arqalı tastıyıqlanǵan. Bunı rossiyalıq qáwipsizlik xızmeti ele tastıyıqlamadı. Uaitakere qalasınıń burınǵı méri Bob Harvi hám burınǵı premyer-ministr Devid Longi Putin Vellington hám Oklendte xızmet etken dep málim etti. Ol bir az waqıt Vellington ortalıǵında Baťa ayaq kiyim dúkanında satıwshı bolıp jasırın islegen degen boljawlar bar.

1985–1990–jılları ol [[Drezden]], Shıǵıs Germaniyada awdarmashı sıpatında jasırın isledi. Drezdende xızmette turǵan Putin KGB-nıń Shtazi qupiya policiyasında baylanıs oficerleriniń biri bolıp isledi hám podpolkovnik dárejesine shekem kóterildi. Kremldıń rásmiy saytınıń xabar beriwinshe, Shıǵıs Germaniyanıń kommunistlik rejimi Putindi «ULıwma milliy armiya aldındaǵı xızmetleri ushın» qola medalı menen sıylıqladı. Putin Drezdendegi xızmetine quwanıshlı ekenin kópshiliktiń aldında aytıp, 1989 – jılı qaladaǵı Shtazi imaratların basıp alıwǵa háreket etken antikommunistlik demonstrantlar menen bolǵan soqlıǵısıw haqqında da aytıp berdi.

Putinniń rásmiy ómirbayanına muwapıq, 1989–jılı 9–noyabrde baslanǵan Berlin diywalınıń qulawı dáwirinde ol Sovet mádeniyat orayınıń (Doslıq úyi) hám Drezdendegi MQK villasınıń faylların demonstrantlar joq etip jiberdi dep qorqıp, keleshektegi birlesken Germaniyanıń rásmiy biyligi ushın olardı saqlap qalǵan. Sonnan keyin ol bir neshe saat ishinde tek MQK faylların órtep jibergen hám nemec biyligi ushın Sovet mádeniyat orayınıń arxivin saqlap qalǵan. Bul órtew procesinde qaysı hujjettiń saqlanıp, qaysısınıń órtenbey qalǵanı haqqaında hesh nárse aytılmaydı.

Kommunistlik Shıǵıs [[Germaniya]] húkimeti ıdıraǵannan keyin, Drezdendegi hám onnan burınǵı demonstraciyalar dáwirinde onıń húkimetke bolǵan sadıqlıǵına baylanıslı kúmeni tuwılǵanlıǵı sebebi menen, Putin MQK-nıń belsendi xızmetinen ketiwge májbúr boldı. Biraq MQK hám Sovet Armiyası Germaniyanıń shıǵısında ele de islep turǵan edi. Ol 1990 – jıldıń basında Leningradqa «belsendi rezervlerdiń» aǵzası sıpatında qayttı. Onda ol doktorlıq dissertaciyasın tayarlap júrgende prorektor Yuriy Molchanovqa esap berip, Leningrad mámleketlik universitetiniń xalıq aralıq qatnasıqlar sekciyasında úsh ayǵa shamalas isledi.

== Putinniń ishki siyasatı ==  
2000-jıl 13-mayda Vladimir Putin Rossiyanıń 89 federal subyektin jeti hákimshilik federal okrugke bóliw haqqında qarar shıǵardı hám sol okruglerdiń hár birine juwapker wákilin tayınladı.

Virdjiniya universitetiniń professorı Stiven Uayttıń sózine qaraǵanda, Putinniń basshılıǵı dáwirinde Rossiya amerikalıq yamasa britaniyalıq siyasiy sistemanıń «ekinshi baspası»n jaratıw niyetinde emesligin, kerisinshe Rossiyanıń óz dástúrleri hám shárayatlarına jaqınıraq sistema jaratıwdı kózde tutatuǵının anıq kórsetti. Ayırım kommentatorlar Putin administratsiyasın «ǵárezsiz  demokratiya» dep sıpatladı. Bul sıpatlamanı jaqlawshılardıń (ásirese Vladislav Surkovtıń) pikirinshe, húkimet standingleri hám siyasatı eń birinshi Rossiyanıń ózinde xalıqtıń qollap-quwatlawına iye bolıwı kerek hám shetelden úlgi almawı ham tásir kórmewi kerek.

2012-jıldan keyingi dáwirde saylawdaǵı dawıs sanınıń buzılǵanına, cenzuraǵa hám mitingler erkinligi haqqındaǵı nızamlardıń qatańlasqanına qarsı ǵalabalıq narazılıqlar boldı. 2000-jıl iyulda Putin usınǵan hám Parlament qollap-quwatlaǵan nızamǵa muwapıq, Putin 89 federal subyektlerdiń basshıların xızmetinen bosatıw huquqına iye boldı. 2004-jılǵa shekem bul jergilikli basshılardıń (ádeti «gubernatorlar» dep ataladı) barlıǵı dawıs beriw arqalı tikkeley saylansa, keyin olardıń kandidatlıqları prezident usınısı hám aymaqlıq nızam shıǵarıwshı organlar qararı arqalı tastıyıqlanatuǵın boldı.

Bunı Putin separatistlik tendentsiyalardı toqtatıw hám shólkemlestirilgen qılmıs penen baylanısı bar gubernatorlardan qutılıw ushın zárúrli qádem retinde qaradı. Putinniń prezidentligi dáwirinde ámelge asırılǵan usı hám basqa da húkimet háreketlerin kóplegen ǵárezsiz rossiyalıq ǴǴM (JLM) hám Batıs kommentatorları demokratiyaǵa qarsı dep sınǵa aldı.

Putin hákimiyattaǵı birinshi múddetinde Elcin dáwirindegi keybir biznes-oligarxlarǵa, sonday-aq óziniń siyasiy qarsılaslarına qarsı shıqtı, nátiyjede Boris Berezovskiy, Vladimir Gusinskiy hám Mixail Xodorkovskiy sıyaqlı adamlar quwdalandı; Roman Abramovich penen Arkadiy Rotenberg sıyaqlı basqa oligarxlar bolsa Putin menen dos hám awqamlas bolıp qala bergen.

=== Ekonomika ===
Rossiyalıq ekonomist Sergey Guriev Putinniń ekonomikalıq siyasatı haqqında ayta otırıp, ornı tórt ayrıqsha dáwirge bóldi: ol birinshi múddetindegi «reforma» jılları (1999–2003); ekinshi múddetiniń «etatizm» jılları (2004–2008-jıldıń birinshi yarımı); dúnyalıq ekonomikalıq krizis hám ondan tikleniw (2008–2013-jıldıń ekinshi yarımı); hám orıs-ukrain urısı, Rossiyanıń globallıq ekonomikadan alıslasıwı hám krizis (2014–).

=== Insan huquqları ===
[[Nyu-York|New-York]]ta jaylasqan Human Rights Watch húkimetlik emes shólkemi HRW Evropa hám Oraylıq Aziya bóliminiń britaniyalıq direktorı Xyu Uilyamson avtorı bolıp tabılatuǵın «Ońlawı qıyın nızam shıǵarıw» (ingl. Laws of Attrition, rus. Разрушительное законотворчество) atlı bayannamasında Putin prezident bolıp qayta saylanǵan 2012-jıl may ayınan berli Rossiyada kóplegen huquqtı sheklewshi nızamlar shıǵarǵanın, húkimetlik emes shólkemlerdi teksere baslap, siyasiy aktivistlerdi quwdalap, qorqıtıp,  sınshılardı shekley baslaǵanın ayttı. Bul jańa nızamlar qatarına tiykarınan «shetellik agentler» haqqındaǵı nızam kirgiziledi.

2020-jılı Putin shetelden qarjı alatuǵın shaxslar hám shólkemlerdi «shetel agenti» dep tanıw haqqındaǵı nızamǵa qol qoydı. Nızam 2012-jılı qabıllanǵan «shetel agenti» nızamshılıǵın keńeytiw bolıp tabıladı.

Memorial huquqtı qorǵaw orayınıń 2020-jıl iyundaǵı maǵlıwmatı boyınsha, Rossiyada 380 siyasiy tutqın, olardıń ishinde 63 adam tikkeley yamasa jasırım túrde siyasiy háreketleri ushın (olardıń ishinde Aleksey Navalnıy) hám 245 Rossiyada qadaǵan etilgen musılman shólkemleriniń birine qatnası bar degen ayıp penen juwapqa tartılǵan. Dizimdegı 78 adam, yaǵnıy ulıwma sanınıń 20% tten aslamı — Qırım turǵınları. 2022-jıl dekabrde Rossiyanıń urıs cenzurası haqqındaǵı nızamları boyınsha Ukrainadaǵı urıstı sınǵa alǵanı ushın 4000-nan aslam  adam juwapqa tartılǵanı belgili boldı.

=== Ǵalaba xabar quralları ===
Viskonsin-Maddison universitetiniń siyasattanıw professorı Skott Gelbax 1999-jıldan berli Putin óziniń rásmiy kózqarasına qarsı shıqqan jurnalistlerdi sistemalı túrde jazalap kelmekte dep málimledi. «Foreign Affairs» jurnalındaǵı amerikalıq jazıwshı Mariya Lipman: «Putin 2012-jılı Kremlge qaytqannan keyin ámelge asırılǵan quwdalawlar sol waqıtqa shekem salıstırmalı túrde ǵárezsiz bolǵan liberal ǴXQ-lardi qamtıydı» dep málimleydi.

«Shegarasız reportyorlar» shólkemi 2013-jılǵı 179 mámlekettiń diziminde baspasóz erkinligi boyınsha Rossiyanı 148-orınǵa qoydı. Ol Rossiyanı siyasiy oppozitsiyanı quwdalaǵanı ushın hám jurnalistlerdi óltirgen jınayatshılardı turaqlı túrde quwdalap, juwapkershilikke tartıwdaǵı áwmetsizligi ushın ayrıqsha sınǵa aldı. Rossiyalılardıń shama menen úshten eki bólegi televidenieni kúnlik jańalıqlardıń tiykarǵı deregi retinde paydalanadı.

== Sırtqı siyasat ==
Ulıwma alǵanda, Putinniń hákimiyatı Batıs penen shiyelenisli boldı. Leonid Bershidskiy Putinniń Financial Times gazetasına bergen intervyusın talqılap: «Putin xalıqshıl yamasa násilshil emes, ol — eski sovet mektebiniń imperialisti hám onıń geyler menen de islese beretuǵını belgili» dep juwmaqldı.
=== Aziya ===
Indiya rossiyalıq áskeriy texnikanıń eń úlken tutınıwshısı bolıp qala bermekte hám eki el arasında tariyxıy bekem strategiyalıq hám diplomatiyalıq qatnasıqlar bar. 2022-jıldıń oktyabrinde Putin Indiya hám Qıtaydı «jaqın awqamlaslar hám partnerlar» dep sıpatladı.

Putin dáwirinde Rossiya Qıtay, Indiya, Pakistan hám Oraylıq Aziyanıń postsovetlik mámleketleri kiretuǵın ShO'Sh (ShOS) hám BRIKS-tiń aziyalıq mámleketleri menen unamlı qatnasıqta boldı.

=== Postsovetlik keńislik ===
Putinniń dáwirinde Kremlin Rossiyanıń basqa postsovetlik mámleketlerge tiyisli tásir órisi hám «abzal tárepleri» bar dep esapladı. Rossiyalılar Rossiya kirmeytuǵın postsovetlik keńislikti jiyi «jaqın shetel» (rus. Blizhnee zarubezhe) dep te ataydı.

2000-jılları júz bergen postsovetlik mámleketlerdegi túsli awdarıspaqlar seriyası, atap aytqanda 2003-jılǵı Gruziyadadaǵı Raushan revolyuciyası, 2004-jılǵı Ukrainadaǵı Qızǵılt sarı awdarıspaǵı hám 2005-jılǵı Qırǵızstandaǵı Qızǵaldaq revolyuciyası bul eller menen Rossiyanıń óz-ara qatnasıqlarında qarama-qarsılıqlarǵa alıp keldi. 2004-jıldıń dekabrinde Putin Raushan hám Qızǵılt sarı revolyuciayların sınǵa alıp: «Eger sizde awdarıspaqlarturaqlı túrde bola berse, postsovetlik keńislikti tawsılmaytuǵın urıs-qaǵısqa batırıw qáwpi bar» dedi.

2008-jılı Putinniń NATO-Rossiya sammitinde eger Ukraina NATO-ǵa qosılsa, Rossiya Ukrainanıń Shıǵısı hám Qırımdı anneksiyalawǵa háreket etiwi múmkin degen málimlemeni xabarladı. Sammitte ol AQSh prezidenti George Bushqa «Ukraina hátte mámleket te emes!» degeni aytıldı hám keyingi jılı Putin Ukrainanı «Kishi Rossiya» dep atadı. 2014-jılǵı marttaǵı Nams awdarıspaǵınan keyin Rossiya Federaciyası Qırımdı anneksiyaladı. Putinniń aytıwınsha, «Qırım hár qashan da Rossiyanıń ajıralmas bólegi bolǵan hám solay bolıp qala beredi» .

Rossiya Qırımdı anneksiyalaǵannan keyin ol Ukraina «Tarıyxıy jaqtan Rossiyanıń bólegi» , «bolsheviklerdiń qálewi boyınsha dúzilgen» dedi. Awdarıspaqtı Batıs álemi Rossiyanı álsizlendiriw ushın shólkemlestirdi dedi. «Batıstaǵı partnerlarımız shegaradan ótip ketti. Olar ózlerin qopal, juwapkershiliksiz hám kásiplik emes tárizde kórsetti» degen ol Ukrainada hákimiyatqa kelgenlerdiń «milletshiler, neonatsistler, rusofobtar hám antisemitler» ekenligin ayttı.

2008-jıldıń avgustında [[Gruziya]] prezidenti [[Mixail Saakashvili]] [[Qubla Osetiya]] aymaǵın óz baqlawına qaytarıwǵa háreket etti. Biraq, 2008-jılǵı Qubla Osetiya soǵısında Gruziyanıń áskeriy kúshleri kóp ótpey jeńiliske ushıradı, sodan keyin turaqlı rossiyalıq kúshler Qubla Osetiyaǵa, soń Gruziyanıń basqa bólimlerine kirdi hám Gruziyanıń taǵı bir separatist Abxaziya provinciyasında Abxaziya kúshleri menen ekinshi maydan ashtı.

Rossiya hám postsovetlik mámleketlerdiń kópshiligi arasında bar bolǵan yamasa burın bolǵan shiyelenislerge qaramastan, Putin Evraziyalıq integratsiya siyasatın júrgizedi. Putin Evraziyalıq awqam dúziw ideyasın 2011-jılı quwatladı. 2011-jıldıń 18-noyabrinde Belarus, Qazaqstan hám Rossiya prezidentleri Evraziyalıq awqamdı 2015-jılǵa shekem dúziw maqsetin belgileytuǵın shártnamaǵa qol qoydı. Evraziyalıq awqam 2015-jıldıń 1-yanvarında dúzildi.

Putin dáwirinde Rossiyanıń Ukrainadan keyingi ekinshi úlken postsovetlik respublikası bolǵan [[Ózbekstan]] menen qatnasıqları bekemlendi. [[Islam Karimov]] dáwirindegi Ózbekstan Elcin Rossiyasınan uzaqlasıp atırǵan edi; biraq eki el aralarındaǵı qatnasıqtıń sezilerli dárejede jaqsılanıwı 2000-jıldıń mayındaǵı Putinniń [[Tashkent]]ke saparında kórindi. 2014-jılı taǵı bir ushırasıwda Rossiya Ózbekstannıń qarızın keshiriwge kelisti.

2014-jıldıń avgustında Putin [[Nursultan Nazarbaev]]tı hám onıń prezidentligin maqtap atırıp «qazaqlarda burın hesh mámleket bolmaǵan hám ol [Nazarbaev] onı dúzgen» degen asa dawlı pikir bildirdi. Biraq bunday dawlarǵa qaramastan eki el aralarındaǵı diplomatiyalıq qatnasıqlar hálsiremedi. «SSSR ıdıraǵanǵa shekem qazaqlardıń ǵárezsizligi bolmaǵan» degen ideyanı Nazarbaevtıń ózi de birneshe márte aytqanı belgili.

=== AQSh, Batıs Evropa hám NATO ===
Putin dáwirinde Rossiyanıń [[NATO]] hám [[AQSh]] penen qatnasıqları birneshe basqıshtan ótti. Ol birinshi márte prezident bolǵanda qatnasıqlarǵa abaylılıq penen qaradı, biraq [[Nyu-York|New York]]taǵı 2001-jılǵı terrorlıq aktten keyin terrorizmge qarsı soǵısta AShQ-tı qollap-quwatladı hám eki el arasında jańa sheriklik imkaniyatı payda boldı.

Rossiyanıń [[Irak]] urısı waqtında AQSh-qa qarsılıq bildirgen Putin 2003-jıldan baslap Batıstan jıl sayın uzaqlasıp, qatnasıqlar turaqlı túrde ázziley berdi. Rossiyanı tanıytuǵın ilimpaz [[Stiven Koen]]niń aytıwınsha, AQSh-tıń tiykarǵı ǵalaba xabar quralları hám [[Aq Úy]]diń ózi Putinǵa qarsı boldı. Maykl Shtyurmerge bergen intervuyısında Putin Rossiya hám Shıǵıs Evropanı táshwishke salatuǵın úsh soraw bar ekenligin ayttı: [[Kosovo]]nıń mártebesi, Evropadaǵı ádiwli qurallı kúshler haqındaǵı shártnama hám Amerikanıń [[Polsha]] hám [[Chexiya]]da raketaǵa qarsı qorǵanıw maydanların salıw rejesi hám úshewiniń bir-birine baylanısı bar dep boljadı .

2008-jılı Kosovo óz ǵárezsizligin járiyalaǵanda Putin oǵan hám onı tán alıwǵa qarsı shıqtı. 2014-jıldıń martında Putin Kosovonıń ǵárezsizlik haqındaǵı deklaraciyasın Qırımnıń ǵárezsizligin tán alıw ushın tiykar sıpatında paydalandı.


[[Kategoriya:Siyasatshılar]]
[[Kategoriya:Rossiya siyasatshıları]]
[[Kategoriya:1952-jılı tuwılǵanlar]]
[[Kategoriya:7-oktyabrde tuwılǵanlar]]</text>
      <sha1>4dl2rki8bujw2ikwdqmrjrzb01i5ut4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>265238</id>
      <parentid>265237</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T17:43:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayxan Dáryabay qızı</username>
        <id>14178</id>
      </contributor>
      <comment>/* AQSh, Batıs Evropa hám NATO */</comment>
      <origin>265238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29772" sha1="9ov3bt8l4rjf4ezvo9j6yqyfbmhwsrg" xml:space="preserve">{{Mámleketlik isker infoqutısı
| atı = Vladimir Putin
| negizgi atı = 
| súwret = Vladimir Putin (2017-01-17) (cropped).jpg
| súwret uzınlıǵı = 300px
| súwret túsindirmesi =
| qatarlıq sanı = 
| lawazım = Rossiya Prezidenti
| bayraq = 
| bayraq2 = Coat of Arms of the Russian Federation.svg
| lawazımdaǵı atı =
| lawazımǵa kirisiw sánesi =
| lawazımnan ketiw sánesi = 
| prezident = 
| aldınǵı isker =
| keyingi isker =
| lawazım_2 = 
| bayraq_2 = 
| bayraq2_2 =
| lawazımdaǵı atı_2 =
| lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = 
| lawazımnan ketiw sánesi_2 = 
| premyer_2 = 
| prezident_2 = 
| senat baslıǵı_2 =
| aytılıwı =
| tuwılǵan waqtındaǵı atı =
| tuwılǵan sánesi = 1952.10.07
| tuwılǵan ornı = [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]]
| qaytıs bolǵan sánesi =
| qaytıs bolǵan ornı =
| qaytıs bolıw sebebi =
| jerlengen ornı =
| puqaralıǵı = {{RUS}}
| milleti = rus
| partiya = 
| basqa partiya = 
| boyı =
| ómirlik joldası =
| balaları =
| ákesi =
| anası =
| nekesiz zayıbı =
| qatnasıqları =
| tuwısqanları =
| jasaw ornı =
| dini =
| bilim alǵan jeri = 1). [[Sankt-Peterburg universiteti]];&lt;br /&gt;2). [[:ru:Академия Федеральной службы безопасности России|KGB Joqarǵı Mektebi]];&lt;br /&gt;3). [[:ru:Академия внешней разведки|KGB Razvedka mektebi]]
| qánigeligi = 
| kásibi = yurist, razvedchik
| belgili isleri =
| aylıǵı =
| kabinet =
| komitetler =
| portfolio =
| ilimiy ataǵı =
| ataǵı =
| maǵlıwmatı =
| sıylıqları =
| blanka1 =
| tekst1 =
| blanka2 =
| tekst2 =
| blanka3 =
| tekst3 =
| blanka4 =
| tekst4 =
| blanka5 =
| tekst5 =
| qolı = 
| sayt =  http://kremlin.ru
| laqabı =
| tiyisliligi =
| armiya túri =
| xızmet etken jılları =
|áskeriy sıylıqları =
|áskeriy_blanka1 =
|áskeriy_tekst1 =
|áskeriy_blanka2 =
|áskeriy_tekst2 =
|áskeriy_blanka3 =
|áskeriy_tekst3 =
|áskeriy_blanka4 =
|áskeriy_tekst4 =
|áskeriy_blanka5 =
|áskeriy_tekst5 =
| modul =
| modul2 =
| modul3 =
| modul4 =
| modul5 =
| túsindirmeler =
| sáne =
| jıl =
| derek =
}}
'''Vladimir Vladimirovich Putin''' (1952-jıl 7-oktyabr, [[Leningrad wálayatı|Leningrad]]) — rossiyalı siyasatshı hám házirgi Rossiya prezidenti. Putin 1999-jıldan berli prezident yamasa bas ministr sıpatında úzliksiz jumıs alıp barmaqta: 1999-2000 hám 2008-2012-jıllar aralıǵında bas ministr, 2000-2008-jıldan hám 2012-jıldan berli prezident. Ol Iosif Stalinnen berli eń uzaq waqıt jumıs alıp barıp atırǵan rossiyalı yamasa sovet basshısı.

Putin 16 jıl dawamında SSSR MQK sırtqı razvedka oficeri bolıp isledi hám podpolkovnik bolıp, 1991-jılı octavkaǵa shıqqanınan keyin Sankt-Peterburgta óziniń siyasiy karerasın basladı. 1996-jılı ol prezident [[Boris Elcin]]niń hákimshiligine qosılıw ushın Moskvaǵa kóshti. Ol Federal qáwipsizlik xızmeti (FQX) direktorı, Rossiya Qáwipsizlik Keńesiniń xatkeri sıyaqlı lawazımlarda boldı hám 1999-jılı avgustta bas ministr etip tayınlandı.
Elcinniń octavkasınan keyin Putin prezident wazıypasın atqardı hám tórt ayǵa shamalas waqıt ishinde rásmiy túrde Prezident bolıp saylandı. Keyin ala ol 2004-jılı qayta saylandı. Konstituciyalıq sheklewler sebepli izbe-iz eki prezidentlik múddetke saylana almaǵan Putin [[Dmitriy Medvedev]] prezidentligi dáwirinde 2008-jıldan 2012-jılǵa shekem bas ministr lawazımın atqarǵan. Ol dawlı 2012-jılǵı saylawdan keyin prezidentlikke qaytıp keldi. 2021-jıl aprel ayındaǵı referendumnan keyin ol bir neshe konstituciyalıq dúzetiwlerge qol qoydı hám prezidentlik wákilligin 2036-jılǵa shekem sozıwshı, jáne eki márte qayta saylanıw imkaniyatın beriwshi ózgerislerdi tastıyıqladı.
Putin prezidentliginiń dáslepki jıllarında Rossiya ekonomikası jılına ortasha jeti procentke ósti, bul ekonomikalıq reformalar hám neft hám gaz bahasınıń bes esege ósiwine baylanıslı edi. Bunnan tısqarı, Putin Ekinshi Chechen urısında jeńiske erisip, regiondaǵı federal hákimiyattı tikledi. Prezident [[Dmitriy Medvedev]] dáwirinde bas ministr bolǵan Putin Gruziya menen urıstı, armiya hám policiya reformasın baqladı. 2014-jılı Putin basshılıǵı Ukrainaǵa tiyisli bolǵan Qırım aymaǵın annekciyaladı. Bul isti xalıqaralıq jámiyetshiliktiń kópshiligi tán almadı hám Rossiyaǵa sankciyalar saldı, nátiyjede mámlekette finanslıq krizis júz berdi. Ol sonday-aq Siriya puqaralıq urısı waqtında óz awqamlası [[Bashar al-Asad]]tı qollap-quwatlaw ushın Siriyaǵa áskeriy aralasıwǵa buyrıq berdi, nátiyjede Shıǵıs Jer Orta teńizinde turaqlı áskeriy-teńiz bazaların ornatıldı. Tórtinshi prezidentlik múddetinde, 2022-jıl fevralda Rossiya Ukraina jerine basıp kirdi. Bul is xalıqaralıq jámiyetshilik tárepinen sınǵa alındı hám keńeytilgen sankciyalar belgilendi. 2022-jıldıń sentyabrinde ol xalıqtı áskeriy xızmetke shaqırıp, Ukrainanıń tórt wálayatın Rossiyaǵa kúsh penen qosıp aldı. 2023-jıldıń mart ayında Xalıqaralıq jınayat sudı (XJS) Putindi urıs dáwirinde júz bergen áskeriy jınayatlar ushın qamaqqa alıwǵa buyrıq berdi.2023-jıldıń iyun ayında ol Vagner toparı kóterilisinen aman qaldı. 2024-jıldıń múddetke qayta saylandı. Putin hákimiyatı dáwirinde Rossiyanıń siyasiy sisteması avtoritar diktaturaǵa aylandı. Onıń hákimiyatı keń tarqalǵan korrupciya hám insan huqıqlarınıń buzılıwı, siyasiy oppoziciyanı repressiya etiwi, Rossiyadaǵı ǵárezsiz ǵalaba xabar qurallarına qarsı cenzura shólkemlestiriwi, sonday-aq, erkin hám ádil saylawlardıń joqlıǵı sıyaqlı ózgeshelikleri menen xarakterlenedi.

== Shańaraǵı ==
{{multiple image
| align             = left
| direction         = horizontal
| caption_align     = center
| image1         = Vladimir Spiridonovich Putin.jpg
| caption1       = Putinniń ákesi, Vladimir Spiridonovich Putin
| width1         = 111
| image2         = Maria Ivanovna Shelomova.jpg
| caption2       = Putinniń anası, Mariya Ivanovna SHelomova
| width2         = 83
}}
Vladimir Putin 1952-jılı 7-oktyabrde [[Leningrad]] qalasında (házirgi [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]]) dúnyaǵa kelgen. Ol shańaraǵındaǵı 3 perzenttiń eń kishkenesi bolǵan. Ata-anası Vladimir Spiridonovich Putin (1911–1999) hám [[Mariya Ivanovna]] Putina (tuwılǵan jeri Shelomova; 1911–1998). Atası Spiridon Putin (1879–1965) [[Vladimir Lenin]] hám [[Yosif Stalin]]niń jeke aspazı bolǵan. Putin tuwılmastan burın onıń eki aǵası qaytıs bolǵan: 1930-jılı tuwılǵan Albert náresteliginde qaytıs bolsa, 1940-jılı tuwılǵan Viktor 1942-jılı Ekinshi Jer júzlik urısta Fashistlerdiń Leningradtı qamal qılǵanda difteriyadan qaytıs boladı. 

Putinniń anası zavod jumısshısı bolsa, ákesi Sovet Áskeriy-teńiz kúshleriniń áskeri bolǵan, 1930-jıllardıń basında súńgiwshi qayıq flotında xızmet etken. Nacistler Germaniyasınıń Sovet Awqamına basıp kirgen waqtında 
onıń ákesi [[NKVD]]nıń joq etiwshi batalonında xızmet etken. Keyin ol turaqlı ásker qatarına almastırılıp 1942-jılı awır jaraqat aladı. Putinniń dayı kempir apası 1941-jılı [[Tver wálayatı]]nda nemis áskerleri tárepinen óltiriledi hám jáne birneshe dayı aǵaları [[Ullı Watandarlıq Urıs]]ta xabarsız joqbolǵan.

== Bіlіmі ==
[[Сурет:Vladimir Putin as a child.jpg|нобай|солға|130px|Putinniń bala gezi, 1960 – jılı]]
1960 – jılı 1 – sentyabrde Putin [[Leningrad]]taǵı №193 mektepte oqıwın basladı. 1968 – jılı ol №281 mektepte (texnologiyalıq institut tiykarındaǵı ximiyalıq baǵdardaǵı arnawlı mektep) oqıydı. Ol óz klasındaǵı 45 oqıwshınıń ishinde Jas pionerler qatarında bolmaǵan jalǵız oqıwshılardan biri boldı. 12 jasında ol sambo hám dzyudo menen shuǵıllana basladı. Bos waqıtlarında ol [[Karl Marx|Karl Marks,]] [[Fridrix Engels]], [[Vladimir Lenin]] shıǵarmaların oqıwdı jaqsı kóretuǵın edi. №281 mektepte Putin [[Nemec tili|nemec]] hám [[Inglis tili|inglis]] tillerin úyrendi.

Putin 1970 – jılı Andrey Jdanov atındaǵı Leningrad mámleketlik universitetiniń (házirgi [[Sankt-Peterburg mámleketlik universiteti]]) yuridika fakultetine oqıwǵa kirip, onı 1975 – jılı tamamladı. Onıń diplomlıq jumısı «Xalıq aralıq huqıqtaǵı eń qolaylı shárayat jaratıw tártibi» temasında boldı. Oqıw dáwirinde Putin KBKP (KPSS) qatarına kiriwge arza berdi hám partiya aǵzalıǵında onıń 1991 – jılı ıdırawına shekem boldı. Bunnan tısqarı, ol jerde Putin ekonomikalıq huqıqtan sabaq bergen professordıń járdemshisi [[Anatoliy Sobchak]] penen tanıstı. Sobchak keyin ala Rossiya Konstituciyası аvtоrlarının biri boldı. Sobchaktıń Sankt-Peterburgtegi hamalında Putinniń tásiri bolǵan bolsa, Sobchak Moskvadaǵı Putinniń lawazımǵa iye bolıwında járdem berdi.

1997 –jılı ol [[Sankt-Peterburg]] konshılıq universitetinde Ekonomika ilimleriniń kandidatı boldı. Dissertaciyasının teması «Bazar qatnasıqlarınıń qáliplesiw shárayatında regionnıń mineral-shiykizat bazasın kóbeytiwdi strategiyalıq rejelestiriw» bolǵan. Onıń ilimiy basshısı Vladimir Litvinenko boldı hám Litvinenko keyin ala Putinniń 2000 hám 2004 jıllardaǵı Sankt-Peterburgtegi saylaw aldı kampaniyalarına basshılıq etti.

2005 – jılı [[Vashington]]daǵı Brukings institutınıń aǵzaları [[Klifford Gaddi]] hám [[Igor Danchenko]] Putindi plagiatlıqta ayıpladı. Olardıń aytıwınsha, Putin 1978 – jılı basıp shıǵarılǵan professorlar Uilyam King hám Devid Klilandtıń «Strategiyalıq rejelestiriw hám siyasat» maqalasınan úzindilerdi kóshirip alǵan yamasa sál ózgertken.

== KSRO MQK (KGB) lawazımı ==
[[Сурет:Vladimir Putin in KGB uniform.jpg|нобай|солға|120px|MQK xızmetkeri Putin, 1980 – jılı]]
1975 jılı Putin KSRO MQK aǵzası boldı hám Oxta, Leningradtaǵı 401-MQK mektebinde oqıwın basladı. 1977 – jıldan keyin ol KSRO MQK Leningrad hám Leningrad wálayatı boyınsha basqarmasınıń tergew bóliminde qarsı barlawshı (kontrrazvedka) bolıp isledi. 1984 – jılı ol Moskvadaǵı [[Yuriy Andropov]] atındaǵı Qızıl bayraqlı institutqa oqıwǵa jiberildi.

Kópshilik derekler Putindi MQK [[Jańa Zelandiya]]ǵa jibergenin aytadı, bul maǵlıwmat Jańa Zelandiya gúwaları hám húkimet jazıwları arqalı tastıyıqlanǵan. Bunı rossiyalıq qáwipsizlik xızmeti ele tastıyıqlamadı. Uaitakere qalasınıń burınǵı méri Bob Harvi hám burınǵı premyer-ministr Devid Longi Putin Vellington hám Oklendte xızmet etken dep málim etti. Ol bir az waqıt Vellington ortalıǵında Baťa ayaq kiyim dúkanında satıwshı bolıp jasırın islegen degen boljawlar bar.

1985–1990–jılları ol [[Drezden]], Shıǵıs Germaniyada awdarmashı sıpatında jasırın isledi. Drezdende xızmette turǵan Putin KGB-nıń Shtazi qupiya policiyasında baylanıs oficerleriniń biri bolıp isledi hám podpolkovnik dárejesine shekem kóterildi. Kremldıń rásmiy saytınıń xabar beriwinshe, Shıǵıs Germaniyanıń kommunistlik rejimi Putindi «ULıwma milliy armiya aldındaǵı xızmetleri ushın» qola medalı menen sıylıqladı. Putin Drezdendegi xızmetine quwanıshlı ekenin kópshiliktiń aldında aytıp, 1989 – jılı qaladaǵı Shtazi imaratların basıp alıwǵa háreket etken antikommunistlik demonstrantlar menen bolǵan soqlıǵısıw haqqında da aytıp berdi.

Putinniń rásmiy ómirbayanına muwapıq, 1989–jılı 9–noyabrde baslanǵan Berlin diywalınıń qulawı dáwirinde ol Sovet mádeniyat orayınıń (Doslıq úyi) hám Drezdendegi MQK villasınıń faylların demonstrantlar joq etip jiberdi dep qorqıp, keleshektegi birlesken Germaniyanıń rásmiy biyligi ushın olardı saqlap qalǵan. Sonnan keyin ol bir neshe saat ishinde tek MQK faylların órtep jibergen hám nemec biyligi ushın Sovet mádeniyat orayınıń arxivin saqlap qalǵan. Bul órtew procesinde qaysı hujjettiń saqlanıp, qaysısınıń órtenbey qalǵanı haqqaında hesh nárse aytılmaydı.

Kommunistlik Shıǵıs [[Germaniya]] húkimeti ıdıraǵannan keyin, Drezdendegi hám onnan burınǵı demonstraciyalar dáwirinde onıń húkimetke bolǵan sadıqlıǵına baylanıslı kúmeni tuwılǵanlıǵı sebebi menen, Putin MQK-nıń belsendi xızmetinen ketiwge májbúr boldı. Biraq MQK hám Sovet Armiyası Germaniyanıń shıǵısında ele de islep turǵan edi. Ol 1990 – jıldıń basında Leningradqa «belsendi rezervlerdiń» aǵzası sıpatında qayttı. Onda ol doktorlıq dissertaciyasın tayarlap júrgende prorektor Yuriy Molchanovqa esap berip, Leningrad mámleketlik universitetiniń xalıq aralıq qatnasıqlar sekciyasında úsh ayǵa shamalas isledi.

== Putinniń ishki siyasatı ==  
2000-jıl 13-mayda Vladimir Putin Rossiyanıń 89 federal subyektin jeti hákimshilik federal okrugke bóliw haqqında qarar shıǵardı hám sol okruglerdiń hár birine juwapker wákilin tayınladı.

Virdjiniya universitetiniń professorı Stiven Uayttıń sózine qaraǵanda, Putinniń basshılıǵı dáwirinde Rossiya amerikalıq yamasa britaniyalıq siyasiy sistemanıń «ekinshi baspası»n jaratıw niyetinde emesligin, kerisinshe Rossiyanıń óz dástúrleri hám shárayatlarına jaqınıraq sistema jaratıwdı kózde tutatuǵının anıq kórsetti. Ayırım kommentatorlar Putin administratsiyasın «ǵárezsiz  demokratiya» dep sıpatladı. Bul sıpatlamanı jaqlawshılardıń (ásirese Vladislav Surkovtıń) pikirinshe, húkimet standingleri hám siyasatı eń birinshi Rossiyanıń ózinde xalıqtıń qollap-quwatlawına iye bolıwı kerek hám shetelden úlgi almawı ham tásir kórmewi kerek.

2012-jıldan keyingi dáwirde saylawdaǵı dawıs sanınıń buzılǵanına, cenzuraǵa hám mitingler erkinligi haqqındaǵı nızamlardıń qatańlasqanına qarsı ǵalabalıq narazılıqlar boldı. 2000-jıl iyulda Putin usınǵan hám Parlament qollap-quwatlaǵan nızamǵa muwapıq, Putin 89 federal subyektlerdiń basshıların xızmetinen bosatıw huquqına iye boldı. 2004-jılǵa shekem bul jergilikli basshılardıń (ádeti «gubernatorlar» dep ataladı) barlıǵı dawıs beriw arqalı tikkeley saylansa, keyin olardıń kandidatlıqları prezident usınısı hám aymaqlıq nızam shıǵarıwshı organlar qararı arqalı tastıyıqlanatuǵın boldı.

Bunı Putin separatistlik tendentsiyalardı toqtatıw hám shólkemlestirilgen qılmıs penen baylanısı bar gubernatorlardan qutılıw ushın zárúrli qádem retinde qaradı. Putinniń prezidentligi dáwirinde ámelge asırılǵan usı hám basqa da húkimet háreketlerin kóplegen ǵárezsiz rossiyalıq ǴǴM (JLM) hám Batıs kommentatorları demokratiyaǵa qarsı dep sınǵa aldı.

Putin hákimiyattaǵı birinshi múddetinde Elcin dáwirindegi keybir biznes-oligarxlarǵa, sonday-aq óziniń siyasiy qarsılaslarına qarsı shıqtı, nátiyjede Boris Berezovskiy, Vladimir Gusinskiy hám Mixail Xodorkovskiy sıyaqlı adamlar quwdalandı; Roman Abramovich penen Arkadiy Rotenberg sıyaqlı basqa oligarxlar bolsa Putin menen dos hám awqamlas bolıp qala bergen.

=== Ekonomika ===
Rossiyalıq ekonomist Sergey Guriev Putinniń ekonomikalıq siyasatı haqqında ayta otırıp, ornı tórt ayrıqsha dáwirge bóldi: ol birinshi múddetindegi «reforma» jılları (1999–2003); ekinshi múddetiniń «etatizm» jılları (2004–2008-jıldıń birinshi yarımı); dúnyalıq ekonomikalıq krizis hám ondan tikleniw (2008–2013-jıldıń ekinshi yarımı); hám orıs-ukrain urısı, Rossiyanıń globallıq ekonomikadan alıslasıwı hám krizis (2014–).

=== Insan huquqları ===
[[Nyu-York|New-York]]ta jaylasqan Human Rights Watch húkimetlik emes shólkemi HRW Evropa hám Oraylıq Aziya bóliminiń britaniyalıq direktorı Xyu Uilyamson avtorı bolıp tabılatuǵın «Ońlawı qıyın nızam shıǵarıw» (ingl. Laws of Attrition, rus. Разрушительное законотворчество) atlı bayannamasında Putin prezident bolıp qayta saylanǵan 2012-jıl may ayınan berli Rossiyada kóplegen huquqtı sheklewshi nızamlar shıǵarǵanın, húkimetlik emes shólkemlerdi teksere baslap, siyasiy aktivistlerdi quwdalap, qorqıtıp,  sınshılardı shekley baslaǵanın ayttı. Bul jańa nızamlar qatarına tiykarınan «shetellik agentler» haqqındaǵı nızam kirgiziledi.

2020-jılı Putin shetelden qarjı alatuǵın shaxslar hám shólkemlerdi «shetel agenti» dep tanıw haqqındaǵı nızamǵa qol qoydı. Nızam 2012-jılı qabıllanǵan «shetel agenti» nızamshılıǵın keńeytiw bolıp tabıladı.

Memorial huquqtı qorǵaw orayınıń 2020-jıl iyundaǵı maǵlıwmatı boyınsha, Rossiyada 380 siyasiy tutqın, olardıń ishinde 63 adam tikkeley yamasa jasırım túrde siyasiy háreketleri ushın (olardıń ishinde Aleksey Navalnıy) hám 245 Rossiyada qadaǵan etilgen musılman shólkemleriniń birine qatnası bar degen ayıp penen juwapqa tartılǵan. Dizimdegı 78 adam, yaǵnıy ulıwma sanınıń 20% tten aslamı — Qırım turǵınları. 2022-jıl dekabrde Rossiyanıń urıs cenzurası haqqındaǵı nızamları boyınsha Ukrainadaǵı urıstı sınǵa alǵanı ushın 4000-nan aslam  adam juwapqa tartılǵanı belgili boldı.

=== Ǵalaba xabar quralları ===
Viskonsin-Maddison universitetiniń siyasattanıw professorı Skott Gelbax 1999-jıldan berli Putin óziniń rásmiy kózqarasına qarsı shıqqan jurnalistlerdi sistemalı túrde jazalap kelmekte dep málimledi. «Foreign Affairs» jurnalındaǵı amerikalıq jazıwshı Mariya Lipman: «Putin 2012-jılı Kremlge qaytqannan keyin ámelge asırılǵan quwdalawlar sol waqıtqa shekem salıstırmalı túrde ǵárezsiz bolǵan liberal ǴXQ-lardi qamtıydı» dep málimleydi.

«Shegarasız reportyorlar» shólkemi 2013-jılǵı 179 mámlekettiń diziminde baspasóz erkinligi boyınsha Rossiyanı 148-orınǵa qoydı. Ol Rossiyanı siyasiy oppozitsiyanı quwdalaǵanı ushın hám jurnalistlerdi óltirgen jınayatshılardı turaqlı túrde quwdalap, juwapkershilikke tartıwdaǵı áwmetsizligi ushın ayrıqsha sınǵa aldı. Rossiyalılardıń shama menen úshten eki bólegi televidenieni kúnlik jańalıqlardıń tiykarǵı deregi retinde paydalanadı.

== Sırtqı siyasat ==
Ulıwma alǵanda, Putinniń hákimiyatı Batıs penen shiyelenisli boldı. Leonid Bershidskiy Putinniń Financial Times gazetasına bergen intervyusın talqılap: «Putin xalıqshıl yamasa násilshil emes, ol — eski sovet mektebiniń imperialisti hám onıń geyler menen de islese beretuǵını belgili» dep juwmaqldı.
=== Aziya ===
Indiya rossiyalıq áskeriy texnikanıń eń úlken tutınıwshısı bolıp qala bermekte hám eki el arasında tariyxıy bekem strategiyalıq hám diplomatiyalıq qatnasıqlar bar. 2022-jıldıń oktyabrinde Putin Indiya hám Qıtaydı «jaqın awqamlaslar hám partnerlar» dep sıpatladı.

Putin dáwirinde Rossiya Qıtay, Indiya, Pakistan hám Oraylıq Aziyanıń postsovetlik mámleketleri kiretuǵın ShO'Sh (ShOS) hám BRIKS-tiń aziyalıq mámleketleri menen unamlı qatnasıqta boldı.

=== Postsovetlik keńislik ===
Putinniń dáwirinde Kremlin Rossiyanıń basqa postsovetlik mámleketlerge tiyisli tásir órisi hám «abzal tárepleri» bar dep esapladı. Rossiyalılar Rossiya kirmeytuǵın postsovetlik keńislikti jiyi «jaqın shetel» (rus. Blizhnee zarubezhe) dep te ataydı.

2000-jılları júz bergen postsovetlik mámleketlerdegi túsli awdarıspaqlar seriyası, atap aytqanda 2003-jılǵı Gruziyadadaǵı Raushan revolyuciyası, 2004-jılǵı Ukrainadaǵı Qızǵılt sarı awdarıspaǵı hám 2005-jılǵı Qırǵızstandaǵı Qızǵaldaq revolyuciyası bul eller menen Rossiyanıń óz-ara qatnasıqlarında qarama-qarsılıqlarǵa alıp keldi. 2004-jıldıń dekabrinde Putin Raushan hám Qızǵılt sarı revolyuciayların sınǵa alıp: «Eger sizde awdarıspaqlarturaqlı túrde bola berse, postsovetlik keńislikti tawsılmaytuǵın urıs-qaǵısqa batırıw qáwpi bar» dedi.

2008-jılı Putinniń NATO-Rossiya sammitinde eger Ukraina NATO-ǵa qosılsa, Rossiya Ukrainanıń Shıǵısı hám Qırımdı anneksiyalawǵa háreket etiwi múmkin degen málimlemeni xabarladı. Sammitte ol AQSh prezidenti George Bushqa «Ukraina hátte mámleket te emes!» degeni aytıldı hám keyingi jılı Putin Ukrainanı «Kishi Rossiya» dep atadı. 2014-jılǵı marttaǵı Nams awdarıspaǵınan keyin Rossiya Federaciyası Qırımdı anneksiyaladı. Putinniń aytıwınsha, «Qırım hár qashan da Rossiyanıń ajıralmas bólegi bolǵan hám solay bolıp qala beredi» .

Rossiya Qırımdı anneksiyalaǵannan keyin ol Ukraina «Tarıyxıy jaqtan Rossiyanıń bólegi» , «bolsheviklerdiń qálewi boyınsha dúzilgen» dedi. Awdarıspaqtı Batıs álemi Rossiyanı álsizlendiriw ushın shólkemlestirdi dedi. «Batıstaǵı partnerlarımız shegaradan ótip ketti. Olar ózlerin qopal, juwapkershiliksiz hám kásiplik emes tárizde kórsetti» degen ol Ukrainada hákimiyatqa kelgenlerdiń «milletshiler, neonatsistler, rusofobtar hám antisemitler» ekenligin ayttı.

2008-jıldıń avgustında [[Gruziya]] prezidenti [[Mixail Saakashvili]] [[Qubla Osetiya]] aymaǵın óz baqlawına qaytarıwǵa háreket etti. Biraq, 2008-jılǵı Qubla Osetiya soǵısında Gruziyanıń áskeriy kúshleri kóp ótpey jeńiliske ushıradı, sodan keyin turaqlı rossiyalıq kúshler Qubla Osetiyaǵa, soń Gruziyanıń basqa bólimlerine kirdi hám Gruziyanıń taǵı bir separatist Abxaziya provinciyasında Abxaziya kúshleri menen ekinshi maydan ashtı.

Rossiya hám postsovetlik mámleketlerdiń kópshiligi arasında bar bolǵan yamasa burın bolǵan shiyelenislerge qaramastan, Putin Evraziyalıq integratsiya siyasatın júrgizedi. Putin Evraziyalıq awqam dúziw ideyasın 2011-jılı quwatladı. 2011-jıldıń 18-noyabrinde Belarus, Qazaqstan hám Rossiya prezidentleri Evraziyalıq awqamdı 2015-jılǵa shekem dúziw maqsetin belgileytuǵın shártnamaǵa qol qoydı. Evraziyalıq awqam 2015-jıldıń 1-yanvarında dúzildi.

Putin dáwirinde Rossiyanıń Ukrainadan keyingi ekinshi úlken postsovetlik respublikası bolǵan [[Ózbekstan]] menen qatnasıqları bekemlendi. [[Islam Karimov]] dáwirindegi Ózbekstan Elcin Rossiyasınan uzaqlasıp atırǵan edi; biraq eki el aralarındaǵı qatnasıqtıń sezilerli dárejede jaqsılanıwı 2000-jıldıń mayındaǵı Putinniń [[Tashkent]]ke saparında kórindi. 2014-jılı taǵı bir ushırasıwda Rossiya Ózbekstannıń qarızın keshiriwge kelisti.

2014-jıldıń avgustında Putin [[Nursultan Nazarbaev]]tı hám onıń prezidentligin maqtap atırıp «qazaqlarda burın hesh mámleket bolmaǵan hám ol [Nazarbaev] onı dúzgen» degen asa dawlı pikir bildirdi. Biraq bunday dawlarǵa qaramastan eki el aralarındaǵı diplomatiyalıq qatnasıqlar hálsiremedi. «SSSR ıdıraǵanǵa shekem qazaqlardıń ǵárezsizligi bolmaǵan» degen ideyanı Nazarbaevtıń ózi de birneshe márte aytqanı belgili.

=== AQSh, Batıs Evropa hám NATO ===
Putin dáwirinde Rossiyanıń [[NATO]] hám [[AQSh]] penen qatnasıqları birneshe basqıshtan ótti. Ol birinshi márte prezident bolǵanda qatnasıqlarǵa abaylılıq penen qaradı, biraq [[Nyu-York|New York]]taǵı 2001-jılǵı terrorlıq aktten keyin terrorizmge qarsı soǵısta AShQ-tı qollap-quwatladı hám eki el arasında jańa sheriklik imkaniyatı payda boldı.

Rossiyanıń [[Irak]] urısı waqtında AQSh-qa qarsılıq bildirgen Putin 2003-jıldan baslap Batıstan jıl sayın uzaqlasıp, qatnasıqlar turaqlı túrde ázziley berdi. Rossiyanı tanıytuǵın ilimpaz [[Stiven Koen]]niń aytıwınsha, AQSh-tıń tiykarǵı ǵalaba xabar quralları hám [[Aq Úy]]diń ózi Putinǵa qarsı boldı. Maykl Shtyurmerge bergen intervuyısında Putin Rossiya hám Shıǵıs Evropanı táshwishke salatuǵın úsh soraw bar ekenligin ayttı: [[Kosovo]]nıń mártebesi, Evropadaǵı ádiwli qurallı kúshler haqındaǵı shártnama hám Amerikanıń [[Polsha]] hám [[Chexiya]]da raketaǵa qarsı qorǵanıw maydanların salıw rejesi hám úshewiniń bir-birine baylanısı bar dep boljadı .

2008-jılı Kosovo óz ǵárezsizligin járiyalaǵanda Putin oǵan hám onı tán alıwǵa qarsı shıqtı. 2014-jıldıń martında Putin Kosovonıń ǵárezsizlik haqındaǵı deklaraciyasın Qırımnıń ǵárezsizligin tán alıw ushın tiykar sıpatında paydalandı.

AQSh-ta bolǵan 2001-jılǵı 11-sentyabrdegi terroristlik aktlerden keyin Putin AQSh prezidenti [[Djordj Uoker Bush]] penen hám kóplegen batıs evropalı basshılar menen jaqsı qatnasıqta boldı. Onıń Germaniya kancleri [[Angela Merkel]] menen «salqınıraq» hám «iskerlik» qatnasıǵı kóbinshe Merkeldiń Putin KGB agenti sıpatında jaylasqan burınǵı Shıǵıs Germaniyadaǵı tárbiyası menen baylanıslı. Putin Italiya premyer-ministri [[Silvio Berluskoni]] menen  jıllı qatnasıqta boldı; eki basshı 2011-jıl noyabrdegi Berluskonidiń octavkasınan keyin de eki tárepleme ushırasıwları shólkemlestiriwdi dawam ettire berdi. 2023-jılǵı Berluskonidi jerlew márasiminde Putin ol haqqanda «men ushın qımbat adam, hám haqıyqıy dostım bolǵan» dep ayttı.

2011-jılı NATO-nıń [[Liviya]]daǵı intervenciyası bir neshe dúnyalıq basshılardıń, sonıń ishinde Putinniń ayıplawına sebep boldı, olar BMO Qáwipsizlik Keńesiniń 1973-jılǵı qararınıń «kemshilikleri bar» ekenin ayttı.

2013-jıldıń sońında rejelestirilgen bir sammitti Amerika Qurama Shtatları 1960-jıldan berli birinshi márte biykar etti hám Rossiya-Amerika qatnasıqları bunnan bılay ázziledi. Amerikanıń sammitten bas tartıw sebebi — Rossiyanıń amerikalıq qupiya málimlemeni járiya etken Eduard Snoudenge waqıtsha baspana bergeni. 2014-jılı Qırımdı anneksiyalaw sebebi Rossiyanıń Úlken segizlik toparındaǵı aǵzalığı waqıtsha toqtatıldı. Putin AQSh-tı dúnyalıq táripti turaqsızlandırıwda dep ayıplap, sóylegen bir sózinde qattı sınǵa aldı.

2016-jılǵı 9-noyabrde Putin [[Donald Tramp]]tı AQSh-tıń 45-prezidenti bolıp saylanıwı менен qutlıqladı. Tramptıń saylanıwı menen eki el arasındaǵı qatnasıqlar jaqsılanıp ketti. 2017-jılǵı fevralda Gallup sociologiyalıq sorawnaması amerikalılardıń 22 % Putinge unamlı kózqarasın kórsetti, bul — 2003-jıldan berli eń joqarı kórsetkish.

Rossiyanıń Ukrainaǵa bastırıp kiriwi hám AQSh prezidenti bolıp [[Djo Bayden]]niń saylanıwınan eki el arasındaǵı qatnasıqlar qayta hálsirep ketti. 2023-jılǵı 25-martta prezident Putin Belarusta taktikalıq yadrolıq quraldı jaylastırıw haqqanda xabarladı. Qural-jaraqlardıń Rossiya baqlawında bolatuǵını járiyalandı. Prezident Putin rossiyalıq telekanalǵa: «Bul jerde ózgeshe hesh nárse joq. Birinshiden, Amerika Qurama Shtatları bunı onlaǵan jıllar dawamında islep kelmekte. Olar ózleriniń taktikalıq yadrolıq quralların óz awqamlas elleriniń territoriyasında burınnan jaylastırǵan», – dedi.

2003-jılı Ulı Britaniya Putinniń burınǵı patronı, oligarx Boris Berezovskiyge siyasiy baspana bergende Rossiya hám Ullı Britaniya arasındaǵı qatnasıq ta keskinlesti. Bul jaǵday Britaniyalılardıń tıńshılıq penen shuǵıllanıp, demokratiyanı jaqlaytuǵın hám insan huquqların qorǵaytuǵın toparlarǵa jasırın tólemler isledi degen ayıplawlar менен kúsheydi. Ullı Britaniyada 2022-jılı ótkerilgen sorawnama Putinniń Britaniyalı respondentlerdiń 8% unamlı pikirinde bolǵan sırt el basshılarınıń ishinde eń abıroysız ekenin kórsetti.

=== Orta Shıǵıs hám Afrika ===
2007-jılǵı 16-oktyabrde Putin [[Tehran|Tegeran]]daǵı Kaspiy sammitine qatnasıw ushın Iranǵa bardı, ol jerde Iran prezidenti [[Maxmud Axmadinejad]] penen ushırastı. Bul 1943-jılı [[Iosif Stalin]]niń Tegeran konferenciyasına qatnasqanınan berli sovetlik yamasa Rossiyalıq basshınıń Iranǵa birinshi saparı boldı hám Iran-Rossiya qatnasıǵındaǵı áhmiyetli waqıya boldı. Sammitten keyingi baspasóz ánjumanda Putin «biziń barlıq(Kaspiy boyı) mamleketlerimiz ózleriniń tınıshlıq maqsetindegi yadrolıq baǵdarlamaların hesh bir sheklewsiz rawajlandırıwǵa huquqı bar» dedi.

2000-jıldan 2010-jılǵa shekem Rossiya  Siriyaǵa shama menen 1,5 milliard dollarǵa qural satıp, Damashqtı Rossiyanıń jetinshi eń úlken qarıydarına aylandırdı. Siriyadaǵı puqaralar urısı dáwirinde Rossiya Siriya húkimetine qarsı hár qanday sankciyalarǵa veto qoyaman dep qorqıttı hám onıń húkimetine qural-jaraq beriwdi dawam ettire berdi.

2017-jılı Putin [[Oraylıq Afrika]] Respublikasındaǵı Puqaralıq urısta Tuadera hákimiyatın qollap-quwatlaw ushın Rossiyalıq jeke menshik áskeriy kompaniyanı jiberdi, onıń ornına turaqlı áskeriy qatnasıwǵa ruxsat aldı. Birinshi Rossiya-Afrika sammiti 2019-jılǵı oktyabrde Rossiyanıń [[Sochi]] qalasında Putin hám [[Egipet]] prezidenti [[Abdul-Fattax Xalil as-Sisi]] tárepinen birgelikte shólkemlestirildi. Ushırasıwǵa Afrika ellerinen 43 mamleket hám húkimet basshıları qatnastı.

2021-jılǵı 22-oktyabrde Putin Izrail premyer-ministri [[Naftali Bennett]] penen ushırasıwında Rossiya hám Izrail arasındaǵı «ózgeshe baylanısqa» toqtalıp ótti.


[[Kategoriya:Siyasatshılar]]
[[Kategoriya:Rossiya siyasatshıları]]
[[Kategoriya:1952-jılı tuwılǵanlar]]
[[Kategoriya:7-oktyabrde tuwılǵanlar]]</text>
      <sha1>9ov3bt8l4rjf4ezvo9j6yqyfbmhwsrg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>265241</id>
      <parentid>265238</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T18:17:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayxan Dáryabay qızı</username>
        <id>14178</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sırtqı siyasat */</comment>
      <origin>265241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30547" sha1="s1ohmrwlnnf82oib0lc073g6az1g0qg" xml:space="preserve">{{Mámleketlik isker infoqutısı
| atı = Vladimir Putin
| negizgi atı = 
| súwret = Vladimir Putin (2017-01-17) (cropped).jpg
| súwret uzınlıǵı = 300px
| súwret túsindirmesi =
| qatarlıq sanı = 
| lawazım = Rossiya Prezidenti
| bayraq = 
| bayraq2 = Coat of Arms of the Russian Federation.svg
| lawazımdaǵı atı =
| lawazımǵa kirisiw sánesi =
| lawazımnan ketiw sánesi = 
| prezident = 
| aldınǵı isker =
| keyingi isker =
| lawazım_2 = 
| bayraq_2 = 
| bayraq2_2 =
| lawazımdaǵı atı_2 =
| lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = 
| lawazımnan ketiw sánesi_2 = 
| premyer_2 = 
| prezident_2 = 
| senat baslıǵı_2 =
| aytılıwı =
| tuwılǵan waqtındaǵı atı =
| tuwılǵan sánesi = 1952.10.07
| tuwılǵan ornı = [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]]
| qaytıs bolǵan sánesi =
| qaytıs bolǵan ornı =
| qaytıs bolıw sebebi =
| jerlengen ornı =
| puqaralıǵı = {{RUS}}
| milleti = rus
| partiya = 
| basqa partiya = 
| boyı =
| ómirlik joldası =
| balaları =
| ákesi =
| anası =
| nekesiz zayıbı =
| qatnasıqları =
| tuwısqanları =
| jasaw ornı =
| dini =
| bilim alǵan jeri = 1). [[Sankt-Peterburg universiteti]];&lt;br /&gt;2). [[:ru:Академия Федеральной службы безопасности России|KGB Joqarǵı Mektebi]];&lt;br /&gt;3). [[:ru:Академия внешней разведки|KGB Razvedka mektebi]]
| qánigeligi = 
| kásibi = yurist, razvedchik
| belgili isleri =
| aylıǵı =
| kabinet =
| komitetler =
| portfolio =
| ilimiy ataǵı =
| ataǵı =
| maǵlıwmatı =
| sıylıqları =
| blanka1 =
| tekst1 =
| blanka2 =
| tekst2 =
| blanka3 =
| tekst3 =
| blanka4 =
| tekst4 =
| blanka5 =
| tekst5 =
| qolı = 
| sayt =  http://kremlin.ru
| laqabı =
| tiyisliligi =
| armiya túri =
| xızmet etken jılları =
|áskeriy sıylıqları =
|áskeriy_blanka1 =
|áskeriy_tekst1 =
|áskeriy_blanka2 =
|áskeriy_tekst2 =
|áskeriy_blanka3 =
|áskeriy_tekst3 =
|áskeriy_blanka4 =
|áskeriy_tekst4 =
|áskeriy_blanka5 =
|áskeriy_tekst5 =
| modul =
| modul2 =
| modul3 =
| modul4 =
| modul5 =
| túsindirmeler =
| sáne =
| jıl =
| derek =
}}
'''Vladimir Vladimirovich Putin''' (1952-jıl 7-oktyabr, [[Leningrad wálayatı|Leningrad]]) — rossiyalı siyasatshı hám házirgi Rossiya prezidenti. Putin 1999-jıldan berli prezident yamasa bas ministr sıpatında úzliksiz jumıs alıp barmaqta: 1999-2000 hám 2008-2012-jıllar aralıǵında bas ministr, 2000-2008-jıldan hám 2012-jıldan berli prezident. Ol Iosif Stalinnen berli eń uzaq waqıt jumıs alıp barıp atırǵan rossiyalı yamasa sovet basshısı.

Putin 16 jıl dawamında SSSR MQK sırtqı razvedka oficeri bolıp isledi hám podpolkovnik bolıp, 1991-jılı octavkaǵa shıqqanınan keyin Sankt-Peterburgta óziniń siyasiy karerasın basladı. 1996-jılı ol prezident [[Boris Elcin]]niń hákimshiligine qosılıw ushın Moskvaǵa kóshti. Ol Federal qáwipsizlik xızmeti (FQX) direktorı, Rossiya Qáwipsizlik Keńesiniń xatkeri sıyaqlı lawazımlarda boldı hám 1999-jılı avgustta bas ministr etip tayınlandı.
Elcinniń octavkasınan keyin Putin prezident wazıypasın atqardı hám tórt ayǵa shamalas waqıt ishinde rásmiy túrde Prezident bolıp saylandı. Keyin ala ol 2004-jılı qayta saylandı. Konstituciyalıq sheklewler sebepli izbe-iz eki prezidentlik múddetke saylana almaǵan Putin [[Dmitriy Medvedev]] prezidentligi dáwirinde 2008-jıldan 2012-jılǵa shekem bas ministr lawazımın atqarǵan. Ol dawlı 2012-jılǵı saylawdan keyin prezidentlikke qaytıp keldi. 2021-jıl aprel ayındaǵı referendumnan keyin ol bir neshe konstituciyalıq dúzetiwlerge qol qoydı hám prezidentlik wákilligin 2036-jılǵa shekem sozıwshı, jáne eki márte qayta saylanıw imkaniyatın beriwshi ózgerislerdi tastıyıqladı.
Putin prezidentliginiń dáslepki jıllarında Rossiya ekonomikası jılına ortasha jeti procentke ósti, bul ekonomikalıq reformalar hám neft hám gaz bahasınıń bes esege ósiwine baylanıslı edi. Bunnan tısqarı, Putin Ekinshi Chechen urısında jeńiske erisip, regiondaǵı federal hákimiyattı tikledi. Prezident [[Dmitriy Medvedev]] dáwirinde bas ministr bolǵan Putin Gruziya menen urıstı, armiya hám policiya reformasın baqladı. 2014-jılı Putin basshılıǵı Ukrainaǵa tiyisli bolǵan Qırım aymaǵın annekciyaladı. Bul isti xalıqaralıq jámiyetshiliktiń kópshiligi tán almadı hám Rossiyaǵa sankciyalar saldı, nátiyjede mámlekette finanslıq krizis júz berdi. Ol sonday-aq Siriya puqaralıq urısı waqtında óz awqamlası [[Bashar al-Asad]]tı qollap-quwatlaw ushın Siriyaǵa áskeriy aralasıwǵa buyrıq berdi, nátiyjede Shıǵıs Jer Orta teńizinde turaqlı áskeriy-teńiz bazaların ornatıldı. Tórtinshi prezidentlik múddetinde, 2022-jıl fevralda Rossiya Ukraina jerine basıp kirdi. Bul is xalıqaralıq jámiyetshilik tárepinen sınǵa alındı hám keńeytilgen sankciyalar belgilendi. 2022-jıldıń sentyabrinde ol xalıqtı áskeriy xızmetke shaqırıp, Ukrainanıń tórt wálayatın Rossiyaǵa kúsh penen qosıp aldı. 2023-jıldıń mart ayında Xalıqaralıq jınayat sudı (XJS) Putindi urıs dáwirinde júz bergen áskeriy jınayatlar ushın qamaqqa alıwǵa buyrıq berdi.2023-jıldıń iyun ayında ol Vagner toparı kóterilisinen aman qaldı. 2024-jıldıń múddetke qayta saylandı. Putin hákimiyatı dáwirinde Rossiyanıń siyasiy sisteması avtoritar diktaturaǵa aylandı. Onıń hákimiyatı keń tarqalǵan korrupciya hám insan huqıqlarınıń buzılıwı, siyasiy oppoziciyanı repressiya etiwi, Rossiyadaǵı ǵárezsiz ǵalaba xabar qurallarına qarsı cenzura shólkemlestiriwi, sonday-aq, erkin hám ádil saylawlardıń joqlıǵı sıyaqlı ózgeshelikleri menen xarakterlenedi.

== Shańaraǵı ==
{{multiple image
| align             = left
| direction         = horizontal
| caption_align     = center
| image1         = Vladimir Spiridonovich Putin.jpg
| caption1       = Putinniń ákesi, Vladimir Spiridonovich Putin
| width1         = 111
| image2         = Maria Ivanovna Shelomova.jpg
| caption2       = Putinniń anası, Mariya Ivanovna SHelomova
| width2         = 83
}}
Vladimir Putin 1952-jılı 7-oktyabrde [[Leningrad]] qalasında (házirgi [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]]) dúnyaǵa kelgen. Ol shańaraǵındaǵı 3 perzenttiń eń kishkenesi bolǵan. Ata-anası Vladimir Spiridonovich Putin (1911–1999) hám [[Mariya Ivanovna]] Putina (tuwılǵan jeri Shelomova; 1911–1998). Atası Spiridon Putin (1879–1965) [[Vladimir Lenin]] hám [[Yosif Stalin]]niń jeke aspazı bolǵan. Putin tuwılmastan burın onıń eki aǵası qaytıs bolǵan: 1930-jılı tuwılǵan Albert náresteliginde qaytıs bolsa, 1940-jılı tuwılǵan Viktor 1942-jılı Ekinshi Jer júzlik urısta Fashistlerdiń Leningradtı qamal qılǵanda difteriyadan qaytıs boladı. 

Putinniń anası zavod jumısshısı bolsa, ákesi Sovet Áskeriy-teńiz kúshleriniń áskeri bolǵan, 1930-jıllardıń basında súńgiwshi qayıq flotında xızmet etken. Nacistler Germaniyasınıń Sovet Awqamına basıp kirgen waqtında 
onıń ákesi [[NKVD]]nıń joq etiwshi batalonında xızmet etken. Keyin ol turaqlı ásker qatarına almastırılıp 1942-jılı awır jaraqat aladı. Putinniń dayı kempir apası 1941-jılı [[Tver wálayatı]]nda nemis áskerleri tárepinen óltiriledi hám jáne birneshe dayı aǵaları [[Ullı Watandarlıq Urıs]]ta xabarsız joqbolǵan.

== Bіlіmі ==
[[Сурет:Vladimir Putin as a child.jpg|нобай|солға|130px|Putinniń bala gezi, 1960 – jılı]]
1960 – jılı 1 – sentyabrde Putin [[Leningrad]]taǵı №193 mektepte oqıwın basladı. 1968 – jılı ol №281 mektepte (texnologiyalıq institut tiykarındaǵı ximiyalıq baǵdardaǵı arnawlı mektep) oqıydı. Ol óz klasındaǵı 45 oqıwshınıń ishinde Jas pionerler qatarında bolmaǵan jalǵız oqıwshılardan biri boldı. 12 jasında ol sambo hám dzyudo menen shuǵıllana basladı. Bos waqıtlarında ol [[Karl Marx|Karl Marks,]] [[Fridrix Engels]], [[Vladimir Lenin]] shıǵarmaların oqıwdı jaqsı kóretuǵın edi. №281 mektepte Putin [[Nemec tili|nemec]] hám [[Inglis tili|inglis]] tillerin úyrendi.

Putin 1970 – jılı Andrey Jdanov atındaǵı Leningrad mámleketlik universitetiniń (házirgi [[Sankt-Peterburg mámleketlik universiteti]]) yuridika fakultetine oqıwǵa kirip, onı 1975 – jılı tamamladı. Onıń diplomlıq jumısı «Xalıq aralıq huqıqtaǵı eń qolaylı shárayat jaratıw tártibi» temasında boldı. Oqıw dáwirinde Putin KBKP (KPSS) qatarına kiriwge arza berdi hám partiya aǵzalıǵında onıń 1991 – jılı ıdırawına shekem boldı. Bunnan tısqarı, ol jerde Putin ekonomikalıq huqıqtan sabaq bergen professordıń járdemshisi [[Anatoliy Sobchak]] penen tanıstı. Sobchak keyin ala Rossiya Konstituciyası аvtоrlarının biri boldı. Sobchaktıń Sankt-Peterburgtegi hamalında Putinniń tásiri bolǵan bolsa, Sobchak Moskvadaǵı Putinniń lawazımǵa iye bolıwında járdem berdi.

1997 –jılı ol [[Sankt-Peterburg]] konshılıq universitetinde Ekonomika ilimleriniń kandidatı boldı. Dissertaciyasının teması «Bazar qatnasıqlarınıń qáliplesiw shárayatında regionnıń mineral-shiykizat bazasın kóbeytiwdi strategiyalıq rejelestiriw» bolǵan. Onıń ilimiy basshısı Vladimir Litvinenko boldı hám Litvinenko keyin ala Putinniń 2000 hám 2004 jıllardaǵı Sankt-Peterburgtegi saylaw aldı kampaniyalarına basshılıq etti.

2005 – jılı [[Vashington]]daǵı Brukings institutınıń aǵzaları [[Klifford Gaddi]] hám [[Igor Danchenko]] Putindi plagiatlıqta ayıpladı. Olardıń aytıwınsha, Putin 1978 – jılı basıp shıǵarılǵan professorlar Uilyam King hám Devid Klilandtıń «Strategiyalıq rejelestiriw hám siyasat» maqalasınan úzindilerdi kóshirip alǵan yamasa sál ózgertken.

== KSRO MQK (KGB) lawazımı ==
[[Сурет:Vladimir Putin in KGB uniform.jpg|нобай|солға|120px|MQK xızmetkeri Putin, 1980 – jılı]]
1975 jılı Putin KSRO MQK aǵzası boldı hám Oxta, Leningradtaǵı 401-MQK mektebinde oqıwın basladı. 1977 – jıldan keyin ol KSRO MQK Leningrad hám Leningrad wálayatı boyınsha basqarmasınıń tergew bóliminde qarsı barlawshı (kontrrazvedka) bolıp isledi. 1984 – jılı ol Moskvadaǵı [[Yuriy Andropov]] atındaǵı Qızıl bayraqlı institutqa oqıwǵa jiberildi.

Kópshilik derekler Putindi MQK [[Jańa Zelandiya]]ǵa jibergenin aytadı, bul maǵlıwmat Jańa Zelandiya gúwaları hám húkimet jazıwları arqalı tastıyıqlanǵan. Bunı rossiyalıq qáwipsizlik xızmeti ele tastıyıqlamadı. Uaitakere qalasınıń burınǵı méri Bob Harvi hám burınǵı premyer-ministr Devid Longi Putin Vellington hám Oklendte xızmet etken dep málim etti. Ol bir az waqıt Vellington ortalıǵında Baťa ayaq kiyim dúkanında satıwshı bolıp jasırın islegen degen boljawlar bar.

1985–1990–jılları ol [[Drezden]], Shıǵıs Germaniyada awdarmashı sıpatında jasırın isledi. Drezdende xızmette turǵan Putin KGB-nıń Shtazi qupiya policiyasında baylanıs oficerleriniń biri bolıp isledi hám podpolkovnik dárejesine shekem kóterildi. Kremldıń rásmiy saytınıń xabar beriwinshe, Shıǵıs Germaniyanıń kommunistlik rejimi Putindi «ULıwma milliy armiya aldındaǵı xızmetleri ushın» qola medalı menen sıylıqladı. Putin Drezdendegi xızmetine quwanıshlı ekenin kópshiliktiń aldında aytıp, 1989 – jılı qaladaǵı Shtazi imaratların basıp alıwǵa háreket etken antikommunistlik demonstrantlar menen bolǵan soqlıǵısıw haqqında da aytıp berdi.

Putinniń rásmiy ómirbayanına muwapıq, 1989–jılı 9–noyabrde baslanǵan Berlin diywalınıń qulawı dáwirinde ol Sovet mádeniyat orayınıń (Doslıq úyi) hám Drezdendegi MQK villasınıń faylların demonstrantlar joq etip jiberdi dep qorqıp, keleshektegi birlesken Germaniyanıń rásmiy biyligi ushın olardı saqlap qalǵan. Sonnan keyin ol bir neshe saat ishinde tek MQK faylların órtep jibergen hám nemec biyligi ushın Sovet mádeniyat orayınıń arxivin saqlap qalǵan. Bul órtew procesinde qaysı hujjettiń saqlanıp, qaysısınıń órtenbey qalǵanı haqqaında hesh nárse aytılmaydı.

Kommunistlik Shıǵıs [[Germaniya]] húkimeti ıdıraǵannan keyin, Drezdendegi hám onnan burınǵı demonstraciyalar dáwirinde onıń húkimetke bolǵan sadıqlıǵına baylanıslı kúmeni tuwılǵanlıǵı sebebi menen, Putin MQK-nıń belsendi xızmetinen ketiwge májbúr boldı. Biraq MQK hám Sovet Armiyası Germaniyanıń shıǵısında ele de islep turǵan edi. Ol 1990 – jıldıń basında Leningradqa «belsendi rezervlerdiń» aǵzası sıpatında qayttı. Onda ol doktorlıq dissertaciyasın tayarlap júrgende prorektor Yuriy Molchanovqa esap berip, Leningrad mámleketlik universitetiniń xalıq aralıq qatnasıqlar sekciyasında úsh ayǵa shamalas isledi.

== Putinniń ishki siyasatı ==  
2000-jıl 13-mayda Vladimir Putin Rossiyanıń 89 federal subyektin jeti hákimshilik federal okrugke bóliw haqqında qarar shıǵardı hám sol okruglerdiń hár birine juwapker wákilin tayınladı.

Virdjiniya universitetiniń professorı Stiven Uayttıń sózine qaraǵanda, Putinniń basshılıǵı dáwirinde Rossiya amerikalıq yamasa britaniyalıq siyasiy sistemanıń «ekinshi baspası»n jaratıw niyetinde emesligin, kerisinshe Rossiyanıń óz dástúrleri hám shárayatlarına jaqınıraq sistema jaratıwdı kózde tutatuǵının anıq kórsetti. Ayırım kommentatorlar Putin administratsiyasın «ǵárezsiz  demokratiya» dep sıpatladı. Bul sıpatlamanı jaqlawshılardıń (ásirese Vladislav Surkovtıń) pikirinshe, húkimet standingleri hám siyasatı eń birinshi Rossiyanıń ózinde xalıqtıń qollap-quwatlawına iye bolıwı kerek hám shetelden úlgi almawı ham tásir kórmewi kerek.

2012-jıldan keyingi dáwirde saylawdaǵı dawıs sanınıń buzılǵanına, cenzuraǵa hám mitingler erkinligi haqqındaǵı nızamlardıń qatańlasqanına qarsı ǵalabalıq narazılıqlar boldı. 2000-jıl iyulda Putin usınǵan hám Parlament qollap-quwatlaǵan nızamǵa muwapıq, Putin 89 federal subyektlerdiń basshıların xızmetinen bosatıw huquqına iye boldı. 2004-jılǵa shekem bul jergilikli basshılardıń (ádeti «gubernatorlar» dep ataladı) barlıǵı dawıs beriw arqalı tikkeley saylansa, keyin olardıń kandidatlıqları prezident usınısı hám aymaqlıq nızam shıǵarıwshı organlar qararı arqalı tastıyıqlanatuǵın boldı.

Bunı Putin separatistlik tendentsiyalardı toqtatıw hám shólkemlestirilgen qılmıs penen baylanısı bar gubernatorlardan qutılıw ushın zárúrli qádem retinde qaradı. Putinniń prezidentligi dáwirinde ámelge asırılǵan usı hám basqa da húkimet háreketlerin kóplegen ǵárezsiz rossiyalıq ǴǴM (JLM) hám Batıs kommentatorları demokratiyaǵa qarsı dep sınǵa aldı.

Putin hákimiyattaǵı birinshi múddetinde Elcin dáwirindegi keybir biznes-oligarxlarǵa, sonday-aq óziniń siyasiy qarsılaslarına qarsı shıqtı, nátiyjede Boris Berezovskiy, Vladimir Gusinskiy hám Mixail Xodorkovskiy sıyaqlı adamlar quwdalandı; Roman Abramovich penen Arkadiy Rotenberg sıyaqlı basqa oligarxlar bolsa Putin menen dos hám awqamlas bolıp qala bergen.

=== Ekonomika ===
Rossiyalıq ekonomist Sergey Guriev Putinniń ekonomikalıq siyasatı haqqında ayta otırıp, ornı tórt ayrıqsha dáwirge bóldi: ol birinshi múddetindegi «reforma» jılları (1999–2003); ekinshi múddetiniń «etatizm» jılları (2004–2008-jıldıń birinshi yarımı); dúnyalıq ekonomikalıq krizis hám ondan tikleniw (2008–2013-jıldıń ekinshi yarımı); hám orıs-ukrain urısı, Rossiyanıń globallıq ekonomikadan alıslasıwı hám krizis (2014–).

=== Insan huquqları ===
[[Nyu-York|New-York]]ta jaylasqan Human Rights Watch húkimetlik emes shólkemi HRW Evropa hám Oraylıq Aziya bóliminiń britaniyalıq direktorı Xyu Uilyamson avtorı bolıp tabılatuǵın «Ońlawı qıyın nızam shıǵarıw» (ingl. Laws of Attrition, rus. Разрушительное законотворчество) atlı bayannamasında Putin prezident bolıp qayta saylanǵan 2012-jıl may ayınan berli Rossiyada kóplegen huquqtı sheklewshi nızamlar shıǵarǵanın, húkimetlik emes shólkemlerdi teksere baslap, siyasiy aktivistlerdi quwdalap, qorqıtıp,  sınshılardı shekley baslaǵanın ayttı. Bul jańa nızamlar qatarına tiykarınan «shetellik agentler» haqqındaǵı nızam kirgiziledi.

2020-jılı Putin shetelden qarjı alatuǵın shaxslar hám shólkemlerdi «shetel agenti» dep tanıw haqqındaǵı nızamǵa qol qoydı. Nızam 2012-jılı qabıllanǵan «shetel agenti» nızamshılıǵın keńeytiw bolıp tabıladı.

Memorial huquqtı qorǵaw orayınıń 2020-jıl iyundaǵı maǵlıwmatı boyınsha, Rossiyada 380 siyasiy tutqın, olardıń ishinde 63 adam tikkeley yamasa jasırım túrde siyasiy háreketleri ushın (olardıń ishinde Aleksey Navalnıy) hám 245 Rossiyada qadaǵan etilgen musılman shólkemleriniń birine qatnası bar degen ayıp penen juwapqa tartılǵan. Dizimdegı 78 adam, yaǵnıy ulıwma sanınıń 20% tten aslamı — Qırım turǵınları. 2022-jıl dekabrde Rossiyanıń urıs cenzurası haqqındaǵı nızamları boyınsha Ukrainadaǵı urıstı sınǵa alǵanı ushın 4000-nan aslam  adam juwapqa tartılǵanı belgili boldı.

=== Ǵalaba xabar quralları ===
Viskonsin-Maddison universitetiniń siyasattanıw professorı Skott Gelbax 1999-jıldan berli Putin óziniń rásmiy kózqarasına qarsı shıqqan jurnalistlerdi sistemalı túrde jazalap kelmekte dep málimledi. «Foreign Affairs» jurnalındaǵı amerikalıq jazıwshı Mariya Lipman: «Putin 2012-jılı Kremlge qaytqannan keyin ámelge asırılǵan quwdalawlar sol waqıtqa shekem salıstırmalı túrde ǵárezsiz bolǵan liberal ǴXQ-lardi qamtıydı» dep málimleydi.

«Shegarasız reportyorlar» shólkemi 2013-jılǵı 179 mámlekettiń diziminde baspasóz erkinligi boyınsha Rossiyanı 148-orınǵa qoydı. Ol Rossiyanı siyasiy oppozitsiyanı quwdalaǵanı ushın hám jurnalistlerdi óltirgen jınayatshılardı turaqlı túrde quwdalap, juwapkershilikke tartıwdaǵı áwmetsizligi ushın ayrıqsha sınǵa aldı. Rossiyalılardıń shama menen úshten eki bólegi televidenieni kúnlik jańalıqlardıń tiykarǵı deregi retinde paydalanadı.

== Sırtqı siyasat ==
[[Сурет:Vladimir Putin in the United States 13-16 November 2001-22.jpg|нобай|оңға|Putinniń [[Amerika Qurama Shtatları]]na saparı, 2001 jıl]]
[[Сурет:Russian President Vladimir Putin meeting with Indian Prime Minister Narendra Modi in Sochi, Russia (8).jpg|нобай|оңға|Putin hám [[Hindstan premyer-ministri]] [[Narendra Modi]], [[Sochi]], 2018 jıl]]
[[Сурет:SCO meeting (2022-09-16).jpg|нобай|оңға|Putin [[Shanxay birge islesiw shólkemi]] mámleketleriniń basshıları, [[Ózbekstan]], 2022 jıl]]
[[Сурет:CSTO Summit 2022 01.jpg|нобай|оңға|Rossiya basshılıǵındaǵı [[Jámáatlik qáwipsizlik haqqındaǵı kelisim shólkemi]] dep atalǵan áskeriy awqamlaslar ushırasıwı, [[Moskva]], 16 may 2022 jıl]]

Ulıwma alǵanda, Putinniń hákimiyatı Batıs penen shiyelenisli boldı. Leonid Bershidskiy Putinniń Financial Times gazetasına bergen intervyusın talqılap: «Putin xalıqshıl yamasa násilshil emes, ol — eski sovet mektebiniń imperialisti hám onıń geyler menen de islese beretuǵını belgili» dep juwmaqldı.
=== Aziya ===
Indiya rossiyalıq áskeriy texnikanıń eń úlken tutınıwshısı bolıp qala bermekte hám eki el arasında tariyxıy bekem strategiyalıq hám diplomatiyalıq qatnasıqlar bar. 2022-jıldıń oktyabrinde Putin Indiya hám Qıtaydı «jaqın awqamlaslar hám partnerlar» dep sıpatladı.

Putin dáwirinde Rossiya Qıtay, Indiya, Pakistan hám Oraylıq Aziyanıń postsovetlik mámleketleri kiretuǵın ShO'Sh (ShOS) hám BRIKS-tiń aziyalıq mámleketleri menen unamlı qatnasıqta boldı.

=== Postsovetlik keńislik ===
Putinniń dáwirinde Kremlin Rossiyanıń basqa postsovetlik mámleketlerge tiyisli tásir órisi hám «abzal tárepleri» bar dep esapladı. Rossiyalılar Rossiya kirmeytuǵın postsovetlik keńislikti jiyi «jaqın shetel» (rus. Blizhnee zarubezhe) dep te ataydı.

2000-jılları júz bergen postsovetlik mámleketlerdegi túsli awdarıspaqlar seriyası, atap aytqanda 2003-jılǵı Gruziyadadaǵı Raushan revolyuciyası, 2004-jılǵı Ukrainadaǵı Qızǵılt sarı awdarıspaǵı hám 2005-jılǵı Qırǵızstandaǵı Qızǵaldaq revolyuciyası bul eller menen Rossiyanıń óz-ara qatnasıqlarında qarama-qarsılıqlarǵa alıp keldi. 2004-jıldıń dekabrinde Putin Raushan hám Qızǵılt sarı revolyuciayların sınǵa alıp: «Eger sizde awdarıspaqlarturaqlı túrde bola berse, postsovetlik keńislikti tawsılmaytuǵın urıs-qaǵısqa batırıw qáwpi bar» dedi.

2008-jılı Putinniń NATO-Rossiya sammitinde eger Ukraina NATO-ǵa qosılsa, Rossiya Ukrainanıń Shıǵısı hám Qırımdı anneksiyalawǵa háreket etiwi múmkin degen málimlemeni xabarladı. Sammitte ol AQSh prezidenti George Bushqa «Ukraina hátte mámleket te emes!» degeni aytıldı hám keyingi jılı Putin Ukrainanı «Kishi Rossiya» dep atadı. 2014-jılǵı marttaǵı Nams awdarıspaǵınan keyin Rossiya Federaciyası Qırımdı anneksiyaladı. Putinniń aytıwınsha, «Qırım hár qashan da Rossiyanıń ajıralmas bólegi bolǵan hám solay bolıp qala beredi» .

Rossiya Qırımdı anneksiyalaǵannan keyin ol Ukraina «Tarıyxıy jaqtan Rossiyanıń bólegi» , «bolsheviklerdiń qálewi boyınsha dúzilgen» dedi. Awdarıspaqtı Batıs álemi Rossiyanı álsizlendiriw ushın shólkemlestirdi dedi. «Batıstaǵı partnerlarımız shegaradan ótip ketti. Olar ózlerin qopal, juwapkershiliksiz hám kásiplik emes tárizde kórsetti» degen ol Ukrainada hákimiyatqa kelgenlerdiń «milletshiler, neonatsistler, rusofobtar hám antisemitler» ekenligin ayttı.

2008-jıldıń avgustında [[Gruziya]] prezidenti [[Mixail Saakashvili]] [[Qubla Osetiya]] aymaǵın óz baqlawına qaytarıwǵa háreket etti. Biraq, 2008-jılǵı Qubla Osetiya soǵısında Gruziyanıń áskeriy kúshleri kóp ótpey jeńiliske ushıradı, sodan keyin turaqlı rossiyalıq kúshler Qubla Osetiyaǵa, soń Gruziyanıń basqa bólimlerine kirdi hám Gruziyanıń taǵı bir separatist Abxaziya provinciyasında Abxaziya kúshleri menen ekinshi maydan ashtı.

Rossiya hám postsovetlik mámleketlerdiń kópshiligi arasında bar bolǵan yamasa burın bolǵan shiyelenislerge qaramastan, Putin Evraziyalıq integratsiya siyasatın júrgizedi. Putin Evraziyalıq awqam dúziw ideyasın 2011-jılı quwatladı. 2011-jıldıń 18-noyabrinde Belarus, Qazaqstan hám Rossiya prezidentleri Evraziyalıq awqamdı 2015-jılǵa shekem dúziw maqsetin belgileytuǵın shártnamaǵa qol qoydı. Evraziyalıq awqam 2015-jıldıń 1-yanvarında dúzildi.

Putin dáwirinde Rossiyanıń Ukrainadan keyingi ekinshi úlken postsovetlik respublikası bolǵan [[Ózbekstan]] menen qatnasıqları bekemlendi. [[Islam Karimov]] dáwirindegi Ózbekstan Elcin Rossiyasınan uzaqlasıp atırǵan edi; biraq eki el aralarındaǵı qatnasıqtıń sezilerli dárejede jaqsılanıwı 2000-jıldıń mayındaǵı Putinniń [[Tashkent]]ke saparında kórindi. 2014-jılı taǵı bir ushırasıwda Rossiya Ózbekstannıń qarızın keshiriwge kelisti.

2014-jıldıń avgustında Putin [[Nursultan Nazarbaev]]tı hám onıń prezidentligin maqtap atırıp «qazaqlarda burın hesh mámleket bolmaǵan hám ol [Nazarbaev] onı dúzgen» degen asa dawlı pikir bildirdi. Biraq bunday dawlarǵa qaramastan eki el aralarındaǵı diplomatiyalıq qatnasıqlar hálsiremedi. «SSSR ıdıraǵanǵa shekem qazaqlardıń ǵárezsizligi bolmaǵan» degen ideyanı Nazarbaevtıń ózi de birneshe márte aytqanı belgili.

=== AQSh, Batıs Evropa hám NATO ===
Putin dáwirinde Rossiyanıń [[NATO]] hám [[AQSh]] penen qatnasıqları birneshe basqıshtan ótti. Ol birinshi márte prezident bolǵanda qatnasıqlarǵa abaylılıq penen qaradı, biraq [[Nyu-York|New York]]taǵı 2001-jılǵı terrorlıq aktten keyin terrorizmge qarsı soǵısta AShQ-tı qollap-quwatladı hám eki el arasında jańa sheriklik imkaniyatı payda boldı.

Rossiyanıń [[Irak]] urısı waqtında AQSh-qa qarsılıq bildirgen Putin 2003-jıldan baslap Batıstan jıl sayın uzaqlasıp, qatnasıqlar turaqlı túrde ázziley berdi. Rossiyanı tanıytuǵın ilimpaz [[Stiven Koen]]niń aytıwınsha, AQSh-tıń tiykarǵı ǵalaba xabar quralları hám [[Aq Úy]]diń ózi Putinǵa qarsı boldı. Maykl Shtyurmerge bergen intervuyısında Putin Rossiya hám Shıǵıs Evropanı táshwishke salatuǵın úsh soraw bar ekenligin ayttı: [[Kosovo]]nıń mártebesi, Evropadaǵı ádiwli qurallı kúshler haqındaǵı shártnama hám Amerikanıń [[Polsha]] hám [[Chexiya]]da raketaǵa qarsı qorǵanıw maydanların salıw rejesi hám úshewiniń bir-birine baylanısı bar dep boljadı .

2008-jılı Kosovo óz ǵárezsizligin járiyalaǵanda Putin oǵan hám onı tán alıwǵa qarsı shıqtı. 2014-jıldıń martında Putin Kosovonıń ǵárezsizlik haqındaǵı deklaraciyasın Qırımnıń ǵárezsizligin tán alıw ushın tiykar sıpatında paydalandı.

AQSh-ta bolǵan 2001-jılǵı 11-sentyabrdegi terroristlik aktlerden keyin Putin AQSh prezidenti [[Djordj Uoker Bush]] penen hám kóplegen batıs evropalı basshılar menen jaqsı qatnasıqta boldı. Onıń Germaniya kancleri [[Angela Merkel]] menen «salqınıraq» hám «iskerlik» qatnasıǵı kóbinshe Merkeldiń Putin KGB agenti sıpatında jaylasqan burınǵı Shıǵıs Germaniyadaǵı tárbiyası menen baylanıslı. Putin Italiya premyer-ministri [[Silvio Berluskoni]] menen  jıllı qatnasıqta boldı; eki basshı 2011-jıl noyabrdegi Berluskonidiń octavkasınan keyin de eki tárepleme ushırasıwları shólkemlestiriwdi dawam ettire berdi. 2023-jılǵı Berluskonidi jerlew márasiminde Putin ol haqqanda «men ushın qımbat adam, hám haqıyqıy dostım bolǵan» dep ayttı.

2011-jılı NATO-nıń [[Liviya]]daǵı intervenciyası bir neshe dúnyalıq basshılardıń, sonıń ishinde Putinniń ayıplawına sebep boldı, olar BMO Qáwipsizlik Keńesiniń 1973-jılǵı qararınıń «kemshilikleri bar» ekenin ayttı.

2013-jıldıń sońında rejelestirilgen bir sammitti Amerika Qurama Shtatları 1960-jıldan berli birinshi márte biykar etti hám Rossiya-Amerika qatnasıqları bunnan bılay ázziledi. Amerikanıń sammitten bas tartıw sebebi — Rossiyanıń amerikalıq qupiya málimlemeni járiya etken Eduard Snoudenge waqıtsha baspana bergeni. 2014-jılı Qırımdı anneksiyalaw sebebi Rossiyanıń Úlken segizlik toparındaǵı aǵzalığı waqıtsha toqtatıldı. Putin AQSh-tı dúnyalıq táripti turaqsızlandırıwda dep ayıplap, sóylegen bir sózinde qattı sınǵa aldı.

2016-jılǵı 9-noyabrde Putin [[Donald Tramp]]tı AQSh-tıń 45-prezidenti bolıp saylanıwı менен qutlıqladı. Tramptıń saylanıwı menen eki el arasındaǵı qatnasıqlar jaqsılanıp ketti. 2017-jılǵı fevralda Gallup sociologiyalıq sorawnaması amerikalılardıń 22 % Putinge unamlı kózqarasın kórsetti, bul — 2003-jıldan berli eń joqarı kórsetkish.

Rossiyanıń Ukrainaǵa bastırıp kiriwi hám AQSh prezidenti bolıp [[Djo Bayden]]niń saylanıwınan eki el arasındaǵı qatnasıqlar qayta hálsirep ketti. 2023-jılǵı 25-martta prezident Putin Belarusta taktikalıq yadrolıq quraldı jaylastırıw haqqanda xabarladı. Qural-jaraqlardıń Rossiya baqlawında bolatuǵını járiyalandı. Prezident Putin rossiyalıq telekanalǵa: «Bul jerde ózgeshe hesh nárse joq. Birinshiden, Amerika Qurama Shtatları bunı onlaǵan jıllar dawamında islep kelmekte. Olar ózleriniń taktikalıq yadrolıq quralların óz awqamlas elleriniń territoriyasında burınnan jaylastırǵan», – dedi.

2003-jılı Ulı Britaniya Putinniń burınǵı patronı, oligarx Boris Berezovskiyge siyasiy baspana bergende Rossiya hám Ullı Britaniya arasındaǵı qatnasıq ta keskinlesti. Bul jaǵday Britaniyalılardıń tıńshılıq penen shuǵıllanıp, demokratiyanı jaqlaytuǵın hám insan huquqların qorǵaytuǵın toparlarǵa jasırın tólemler isledi degen ayıplawlar менен kúsheydi. Ullı Britaniyada 2022-jılı ótkerilgen sorawnama Putinniń Britaniyalı respondentlerdiń 8% unamlı pikirinde bolǵan sırt el basshılarınıń ishinde eń abıroysız ekenin kórsetti.

=== Orta Shıǵıs hám Afrika ===
2007-jılǵı 16-oktyabrde Putin [[Tehran|Tegeran]]daǵı Kaspiy sammitine qatnasıw ushın Iranǵa bardı, ol jerde Iran prezidenti [[Maxmud Axmadinejad]] penen ushırastı. Bul 1943-jılı [[Iosif Stalin]]niń Tegeran konferenciyasına qatnasqanınan berli sovetlik yamasa Rossiyalıq basshınıń Iranǵa birinshi saparı boldı hám Iran-Rossiya qatnasıǵındaǵı áhmiyetli waqıya boldı. Sammitten keyingi baspasóz ánjumanda Putin «biziń barlıq(Kaspiy boyı) mamleketlerimiz ózleriniń tınıshlıq maqsetindegi yadrolıq baǵdarlamaların hesh bir sheklewsiz rawajlandırıwǵa huquqı bar» dedi.

2000-jıldan 2010-jılǵa shekem Rossiya  Siriyaǵa shama menen 1,5 milliard dollarǵa qural satıp, Damashqtı Rossiyanıń jetinshi eń úlken qarıydarına aylandırdı. Siriyadaǵı puqaralar urısı dáwirinde Rossiya Siriya húkimetine qarsı hár qanday sankciyalarǵa veto qoyaman dep qorqıttı hám onıń húkimetine qural-jaraq beriwdi dawam ettire berdi.

2017-jılı Putin [[Oraylıq Afrika]] Respublikasındaǵı Puqaralıq urısta Tuadera hákimiyatın qollap-quwatlaw ushın Rossiyalıq jeke menshik áskeriy kompaniyanı jiberdi, onıń ornına turaqlı áskeriy qatnasıwǵa ruxsat aldı. Birinshi Rossiya-Afrika sammiti 2019-jılǵı oktyabrde Rossiyanıń [[Sochi]] qalasında Putin hám [[Egipet]] prezidenti [[Abdul-Fattax Xalil as-Sisi]] tárepinen birgelikte shólkemlestirildi. Ushırasıwǵa Afrika ellerinen 43 mamleket hám húkimet basshıları qatnastı.

2021-jılǵı 22-oktyabrde Putin Izrail premyer-ministri [[Naftali Bennett]] penen ushırasıwında Rossiya hám Izrail arasındaǵı «ózgeshe baylanısqa» toqtalıp ótti.


[[Kategoriya:Siyasatshılar]]
[[Kategoriya:Rossiya siyasatshıları]]
[[Kategoriya:1952-jılı tuwılǵanlar]]
[[Kategoriya:7-oktyabrde tuwılǵanlar]]</text>
      <sha1>s1ohmrwlnnf82oib0lc073g6az1g0qg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>265243</id>
      <parentid>265241</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T18:29:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayxan Dáryabay qızı</username>
        <id>14178</id>
      </contributor>
      <comment>/* AQSh, Batıs Evropa hám NATO */</comment>
      <origin>265243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31216" sha1="hia27oat4e277cmdgwvc13x6qtftbax" xml:space="preserve">{{Mámleketlik isker infoqutısı
| atı = Vladimir Putin
| negizgi atı = 
| súwret = Vladimir Putin (2017-01-17) (cropped).jpg
| súwret uzınlıǵı = 300px
| súwret túsindirmesi =
| qatarlıq sanı = 
| lawazım = Rossiya Prezidenti
| bayraq = 
| bayraq2 = Coat of Arms of the Russian Federation.svg
| lawazımdaǵı atı =
| lawazımǵa kirisiw sánesi =
| lawazımnan ketiw sánesi = 
| prezident = 
| aldınǵı isker =
| keyingi isker =
| lawazım_2 = 
| bayraq_2 = 
| bayraq2_2 =
| lawazımdaǵı atı_2 =
| lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = 
| lawazımnan ketiw sánesi_2 = 
| premyer_2 = 
| prezident_2 = 
| senat baslıǵı_2 =
| aytılıwı =
| tuwılǵan waqtındaǵı atı =
| tuwılǵan sánesi = 1952.10.07
| tuwılǵan ornı = [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]]
| qaytıs bolǵan sánesi =
| qaytıs bolǵan ornı =
| qaytıs bolıw sebebi =
| jerlengen ornı =
| puqaralıǵı = {{RUS}}
| milleti = rus
| partiya = 
| basqa partiya = 
| boyı =
| ómirlik joldası =
| balaları =
| ákesi =
| anası =
| nekesiz zayıbı =
| qatnasıqları =
| tuwısqanları =
| jasaw ornı =
| dini =
| bilim alǵan jeri = 1). [[Sankt-Peterburg universiteti]];&lt;br /&gt;2). [[:ru:Академия Федеральной службы безопасности России|KGB Joqarǵı Mektebi]];&lt;br /&gt;3). [[:ru:Академия внешней разведки|KGB Razvedka mektebi]]
| qánigeligi = 
| kásibi = yurist, razvedchik
| belgili isleri =
| aylıǵı =
| kabinet =
| komitetler =
| portfolio =
| ilimiy ataǵı =
| ataǵı =
| maǵlıwmatı =
| sıylıqları =
| blanka1 =
| tekst1 =
| blanka2 =
| tekst2 =
| blanka3 =
| tekst3 =
| blanka4 =
| tekst4 =
| blanka5 =
| tekst5 =
| qolı = 
| sayt =  http://kremlin.ru
| laqabı =
| tiyisliligi =
| armiya túri =
| xızmet etken jılları =
|áskeriy sıylıqları =
|áskeriy_blanka1 =
|áskeriy_tekst1 =
|áskeriy_blanka2 =
|áskeriy_tekst2 =
|áskeriy_blanka3 =
|áskeriy_tekst3 =
|áskeriy_blanka4 =
|áskeriy_tekst4 =
|áskeriy_blanka5 =
|áskeriy_tekst5 =
| modul =
| modul2 =
| modul3 =
| modul4 =
| modul5 =
| túsindirmeler =
| sáne =
| jıl =
| derek =
}}
'''Vladimir Vladimirovich Putin''' (1952-jıl 7-oktyabr, [[Leningrad wálayatı|Leningrad]]) — rossiyalı siyasatshı hám házirgi Rossiya prezidenti. Putin 1999-jıldan berli prezident yamasa bas ministr sıpatında úzliksiz jumıs alıp barmaqta: 1999-2000 hám 2008-2012-jıllar aralıǵında bas ministr, 2000-2008-jıldan hám 2012-jıldan berli prezident. Ol Iosif Stalinnen berli eń uzaq waqıt jumıs alıp barıp atırǵan rossiyalı yamasa sovet basshısı.

Putin 16 jıl dawamında SSSR MQK sırtqı razvedka oficeri bolıp isledi hám podpolkovnik bolıp, 1991-jılı octavkaǵa shıqqanınan keyin Sankt-Peterburgta óziniń siyasiy karerasın basladı. 1996-jılı ol prezident [[Boris Elcin]]niń hákimshiligine qosılıw ushın Moskvaǵa kóshti. Ol Federal qáwipsizlik xızmeti (FQX) direktorı, Rossiya Qáwipsizlik Keńesiniń xatkeri sıyaqlı lawazımlarda boldı hám 1999-jılı avgustta bas ministr etip tayınlandı.
Elcinniń octavkasınan keyin Putin prezident wazıypasın atqardı hám tórt ayǵa shamalas waqıt ishinde rásmiy túrde Prezident bolıp saylandı. Keyin ala ol 2004-jılı qayta saylandı. Konstituciyalıq sheklewler sebepli izbe-iz eki prezidentlik múddetke saylana almaǵan Putin [[Dmitriy Medvedev]] prezidentligi dáwirinde 2008-jıldan 2012-jılǵa shekem bas ministr lawazımın atqarǵan. Ol dawlı 2012-jılǵı saylawdan keyin prezidentlikke qaytıp keldi. 2021-jıl aprel ayındaǵı referendumnan keyin ol bir neshe konstituciyalıq dúzetiwlerge qol qoydı hám prezidentlik wákilligin 2036-jılǵa shekem sozıwshı, jáne eki márte qayta saylanıw imkaniyatın beriwshi ózgerislerdi tastıyıqladı.
Putin prezidentliginiń dáslepki jıllarında Rossiya ekonomikası jılına ortasha jeti procentke ósti, bul ekonomikalıq reformalar hám neft hám gaz bahasınıń bes esege ósiwine baylanıslı edi. Bunnan tısqarı, Putin Ekinshi Chechen urısında jeńiske erisip, regiondaǵı federal hákimiyattı tikledi. Prezident [[Dmitriy Medvedev]] dáwirinde bas ministr bolǵan Putin Gruziya menen urıstı, armiya hám policiya reformasın baqladı. 2014-jılı Putin basshılıǵı Ukrainaǵa tiyisli bolǵan Qırım aymaǵın annekciyaladı. Bul isti xalıqaralıq jámiyetshiliktiń kópshiligi tán almadı hám Rossiyaǵa sankciyalar saldı, nátiyjede mámlekette finanslıq krizis júz berdi. Ol sonday-aq Siriya puqaralıq urısı waqtında óz awqamlası [[Bashar al-Asad]]tı qollap-quwatlaw ushın Siriyaǵa áskeriy aralasıwǵa buyrıq berdi, nátiyjede Shıǵıs Jer Orta teńizinde turaqlı áskeriy-teńiz bazaların ornatıldı. Tórtinshi prezidentlik múddetinde, 2022-jıl fevralda Rossiya Ukraina jerine basıp kirdi. Bul is xalıqaralıq jámiyetshilik tárepinen sınǵa alındı hám keńeytilgen sankciyalar belgilendi. 2022-jıldıń sentyabrinde ol xalıqtı áskeriy xızmetke shaqırıp, Ukrainanıń tórt wálayatın Rossiyaǵa kúsh penen qosıp aldı. 2023-jıldıń mart ayında Xalıqaralıq jınayat sudı (XJS) Putindi urıs dáwirinde júz bergen áskeriy jınayatlar ushın qamaqqa alıwǵa buyrıq berdi.2023-jıldıń iyun ayında ol Vagner toparı kóterilisinen aman qaldı. 2024-jıldıń múddetke qayta saylandı. Putin hákimiyatı dáwirinde Rossiyanıń siyasiy sisteması avtoritar diktaturaǵa aylandı. Onıń hákimiyatı keń tarqalǵan korrupciya hám insan huqıqlarınıń buzılıwı, siyasiy oppoziciyanı repressiya etiwi, Rossiyadaǵı ǵárezsiz ǵalaba xabar qurallarına qarsı cenzura shólkemlestiriwi, sonday-aq, erkin hám ádil saylawlardıń joqlıǵı sıyaqlı ózgeshelikleri menen xarakterlenedi.

== Shańaraǵı ==
{{multiple image
| align             = left
| direction         = horizontal
| caption_align     = center
| image1         = Vladimir Spiridonovich Putin.jpg
| caption1       = Putinniń ákesi, Vladimir Spiridonovich Putin
| width1         = 111
| image2         = Maria Ivanovna Shelomova.jpg
| caption2       = Putinniń anası, Mariya Ivanovna SHelomova
| width2         = 83
}}
Vladimir Putin 1952-jılı 7-oktyabrde [[Leningrad]] qalasında (házirgi [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]]) dúnyaǵa kelgen. Ol shańaraǵındaǵı 3 perzenttiń eń kishkenesi bolǵan. Ata-anası Vladimir Spiridonovich Putin (1911–1999) hám [[Mariya Ivanovna]] Putina (tuwılǵan jeri Shelomova; 1911–1998). Atası Spiridon Putin (1879–1965) [[Vladimir Lenin]] hám [[Yosif Stalin]]niń jeke aspazı bolǵan. Putin tuwılmastan burın onıń eki aǵası qaytıs bolǵan: 1930-jılı tuwılǵan Albert náresteliginde qaytıs bolsa, 1940-jılı tuwılǵan Viktor 1942-jılı Ekinshi Jer júzlik urısta Fashistlerdiń Leningradtı qamal qılǵanda difteriyadan qaytıs boladı. 

Putinniń anası zavod jumısshısı bolsa, ákesi Sovet Áskeriy-teńiz kúshleriniń áskeri bolǵan, 1930-jıllardıń basında súńgiwshi qayıq flotında xızmet etken. Nacistler Germaniyasınıń Sovet Awqamına basıp kirgen waqtında 
onıń ákesi [[NKVD]]nıń joq etiwshi batalonında xızmet etken. Keyin ol turaqlı ásker qatarına almastırılıp 1942-jılı awır jaraqat aladı. Putinniń dayı kempir apası 1941-jılı [[Tver wálayatı]]nda nemis áskerleri tárepinen óltiriledi hám jáne birneshe dayı aǵaları [[Ullı Watandarlıq Urıs]]ta xabarsız joqbolǵan.

== Bіlіmі ==
[[Сурет:Vladimir Putin as a child.jpg|нобай|солға|130px|Putinniń bala gezi, 1960 – jılı]]
1960 – jılı 1 – sentyabrde Putin [[Leningrad]]taǵı №193 mektepte oqıwın basladı. 1968 – jılı ol №281 mektepte (texnologiyalıq institut tiykarındaǵı ximiyalıq baǵdardaǵı arnawlı mektep) oqıydı. Ol óz klasındaǵı 45 oqıwshınıń ishinde Jas pionerler qatarında bolmaǵan jalǵız oqıwshılardan biri boldı. 12 jasında ol sambo hám dzyudo menen shuǵıllana basladı. Bos waqıtlarında ol [[Karl Marx|Karl Marks,]] [[Fridrix Engels]], [[Vladimir Lenin]] shıǵarmaların oqıwdı jaqsı kóretuǵın edi. №281 mektepte Putin [[Nemec tili|nemec]] hám [[Inglis tili|inglis]] tillerin úyrendi.

Putin 1970 – jılı Andrey Jdanov atındaǵı Leningrad mámleketlik universitetiniń (házirgi [[Sankt-Peterburg mámleketlik universiteti]]) yuridika fakultetine oqıwǵa kirip, onı 1975 – jılı tamamladı. Onıń diplomlıq jumısı «Xalıq aralıq huqıqtaǵı eń qolaylı shárayat jaratıw tártibi» temasında boldı. Oqıw dáwirinde Putin KBKP (KPSS) qatarına kiriwge arza berdi hám partiya aǵzalıǵında onıń 1991 – jılı ıdırawına shekem boldı. Bunnan tısqarı, ol jerde Putin ekonomikalıq huqıqtan sabaq bergen professordıń járdemshisi [[Anatoliy Sobchak]] penen tanıstı. Sobchak keyin ala Rossiya Konstituciyası аvtоrlarının biri boldı. Sobchaktıń Sankt-Peterburgtegi hamalında Putinniń tásiri bolǵan bolsa, Sobchak Moskvadaǵı Putinniń lawazımǵa iye bolıwında járdem berdi.

1997 –jılı ol [[Sankt-Peterburg]] konshılıq universitetinde Ekonomika ilimleriniń kandidatı boldı. Dissertaciyasının teması «Bazar qatnasıqlarınıń qáliplesiw shárayatında regionnıń mineral-shiykizat bazasın kóbeytiwdi strategiyalıq rejelestiriw» bolǵan. Onıń ilimiy basshısı Vladimir Litvinenko boldı hám Litvinenko keyin ala Putinniń 2000 hám 2004 jıllardaǵı Sankt-Peterburgtegi saylaw aldı kampaniyalarına basshılıq etti.

2005 – jılı [[Vashington]]daǵı Brukings institutınıń aǵzaları [[Klifford Gaddi]] hám [[Igor Danchenko]] Putindi plagiatlıqta ayıpladı. Olardıń aytıwınsha, Putin 1978 – jılı basıp shıǵarılǵan professorlar Uilyam King hám Devid Klilandtıń «Strategiyalıq rejelestiriw hám siyasat» maqalasınan úzindilerdi kóshirip alǵan yamasa sál ózgertken.

== KSRO MQK (KGB) lawazımı ==
[[Сурет:Vladimir Putin in KGB uniform.jpg|нобай|солға|120px|MQK xızmetkeri Putin, 1980 – jılı]]
1975 jılı Putin KSRO MQK aǵzası boldı hám Oxta, Leningradtaǵı 401-MQK mektebinde oqıwın basladı. 1977 – jıldan keyin ol KSRO MQK Leningrad hám Leningrad wálayatı boyınsha basqarmasınıń tergew bóliminde qarsı barlawshı (kontrrazvedka) bolıp isledi. 1984 – jılı ol Moskvadaǵı [[Yuriy Andropov]] atındaǵı Qızıl bayraqlı institutqa oqıwǵa jiberildi.

Kópshilik derekler Putindi MQK [[Jańa Zelandiya]]ǵa jibergenin aytadı, bul maǵlıwmat Jańa Zelandiya gúwaları hám húkimet jazıwları arqalı tastıyıqlanǵan. Bunı rossiyalıq qáwipsizlik xızmeti ele tastıyıqlamadı. Uaitakere qalasınıń burınǵı méri Bob Harvi hám burınǵı premyer-ministr Devid Longi Putin Vellington hám Oklendte xızmet etken dep málim etti. Ol bir az waqıt Vellington ortalıǵında Baťa ayaq kiyim dúkanında satıwshı bolıp jasırın islegen degen boljawlar bar.

1985–1990–jılları ol [[Drezden]], Shıǵıs Germaniyada awdarmashı sıpatında jasırın isledi. Drezdende xızmette turǵan Putin KGB-nıń Shtazi qupiya policiyasında baylanıs oficerleriniń biri bolıp isledi hám podpolkovnik dárejesine shekem kóterildi. Kremldıń rásmiy saytınıń xabar beriwinshe, Shıǵıs Germaniyanıń kommunistlik rejimi Putindi «ULıwma milliy armiya aldındaǵı xızmetleri ushın» qola medalı menen sıylıqladı. Putin Drezdendegi xızmetine quwanıshlı ekenin kópshiliktiń aldında aytıp, 1989 – jılı qaladaǵı Shtazi imaratların basıp alıwǵa háreket etken antikommunistlik demonstrantlar menen bolǵan soqlıǵısıw haqqında da aytıp berdi.

Putinniń rásmiy ómirbayanına muwapıq, 1989–jılı 9–noyabrde baslanǵan Berlin diywalınıń qulawı dáwirinde ol Sovet mádeniyat orayınıń (Doslıq úyi) hám Drezdendegi MQK villasınıń faylların demonstrantlar joq etip jiberdi dep qorqıp, keleshektegi birlesken Germaniyanıń rásmiy biyligi ushın olardı saqlap qalǵan. Sonnan keyin ol bir neshe saat ishinde tek MQK faylların órtep jibergen hám nemec biyligi ushın Sovet mádeniyat orayınıń arxivin saqlap qalǵan. Bul órtew procesinde qaysı hujjettiń saqlanıp, qaysısınıń órtenbey qalǵanı haqqaında hesh nárse aytılmaydı.

Kommunistlik Shıǵıs [[Germaniya]] húkimeti ıdıraǵannan keyin, Drezdendegi hám onnan burınǵı demonstraciyalar dáwirinde onıń húkimetke bolǵan sadıqlıǵına baylanıslı kúmeni tuwılǵanlıǵı sebebi menen, Putin MQK-nıń belsendi xızmetinen ketiwge májbúr boldı. Biraq MQK hám Sovet Armiyası Germaniyanıń shıǵısında ele de islep turǵan edi. Ol 1990 – jıldıń basında Leningradqa «belsendi rezervlerdiń» aǵzası sıpatında qayttı. Onda ol doktorlıq dissertaciyasın tayarlap júrgende prorektor Yuriy Molchanovqa esap berip, Leningrad mámleketlik universitetiniń xalıq aralıq qatnasıqlar sekciyasında úsh ayǵa shamalas isledi.

== Putinniń ishki siyasatı ==  
2000-jıl 13-mayda Vladimir Putin Rossiyanıń 89 federal subyektin jeti hákimshilik federal okrugke bóliw haqqında qarar shıǵardı hám sol okruglerdiń hár birine juwapker wákilin tayınladı.

Virdjiniya universitetiniń professorı Stiven Uayttıń sózine qaraǵanda, Putinniń basshılıǵı dáwirinde Rossiya amerikalıq yamasa britaniyalıq siyasiy sistemanıń «ekinshi baspası»n jaratıw niyetinde emesligin, kerisinshe Rossiyanıń óz dástúrleri hám shárayatlarına jaqınıraq sistema jaratıwdı kózde tutatuǵının anıq kórsetti. Ayırım kommentatorlar Putin administratsiyasın «ǵárezsiz  demokratiya» dep sıpatladı. Bul sıpatlamanı jaqlawshılardıń (ásirese Vladislav Surkovtıń) pikirinshe, húkimet standingleri hám siyasatı eń birinshi Rossiyanıń ózinde xalıqtıń qollap-quwatlawına iye bolıwı kerek hám shetelden úlgi almawı ham tásir kórmewi kerek.

2012-jıldan keyingi dáwirde saylawdaǵı dawıs sanınıń buzılǵanına, cenzuraǵa hám mitingler erkinligi haqqındaǵı nızamlardıń qatańlasqanına qarsı ǵalabalıq narazılıqlar boldı. 2000-jıl iyulda Putin usınǵan hám Parlament qollap-quwatlaǵan nızamǵa muwapıq, Putin 89 federal subyektlerdiń basshıların xızmetinen bosatıw huquqına iye boldı. 2004-jılǵa shekem bul jergilikli basshılardıń (ádeti «gubernatorlar» dep ataladı) barlıǵı dawıs beriw arqalı tikkeley saylansa, keyin olardıń kandidatlıqları prezident usınısı hám aymaqlıq nızam shıǵarıwshı organlar qararı arqalı tastıyıqlanatuǵın boldı.

Bunı Putin separatistlik tendentsiyalardı toqtatıw hám shólkemlestirilgen qılmıs penen baylanısı bar gubernatorlardan qutılıw ushın zárúrli qádem retinde qaradı. Putinniń prezidentligi dáwirinde ámelge asırılǵan usı hám basqa da húkimet háreketlerin kóplegen ǵárezsiz rossiyalıq ǴǴM (JLM) hám Batıs kommentatorları demokratiyaǵa qarsı dep sınǵa aldı.

Putin hákimiyattaǵı birinshi múddetinde Elcin dáwirindegi keybir biznes-oligarxlarǵa, sonday-aq óziniń siyasiy qarsılaslarına qarsı shıqtı, nátiyjede Boris Berezovskiy, Vladimir Gusinskiy hám Mixail Xodorkovskiy sıyaqlı adamlar quwdalandı; Roman Abramovich penen Arkadiy Rotenberg sıyaqlı basqa oligarxlar bolsa Putin menen dos hám awqamlas bolıp qala bergen.

=== Ekonomika ===
Rossiyalıq ekonomist Sergey Guriev Putinniń ekonomikalıq siyasatı haqqında ayta otırıp, ornı tórt ayrıqsha dáwirge bóldi: ol birinshi múddetindegi «reforma» jılları (1999–2003); ekinshi múddetiniń «etatizm» jılları (2004–2008-jıldıń birinshi yarımı); dúnyalıq ekonomikalıq krizis hám ondan tikleniw (2008–2013-jıldıń ekinshi yarımı); hám orıs-ukrain urısı, Rossiyanıń globallıq ekonomikadan alıslasıwı hám krizis (2014–).

=== Insan huquqları ===
[[Nyu-York|New-York]]ta jaylasqan Human Rights Watch húkimetlik emes shólkemi HRW Evropa hám Oraylıq Aziya bóliminiń britaniyalıq direktorı Xyu Uilyamson avtorı bolıp tabılatuǵın «Ońlawı qıyın nızam shıǵarıw» (ingl. Laws of Attrition, rus. Разрушительное законотворчество) atlı bayannamasında Putin prezident bolıp qayta saylanǵan 2012-jıl may ayınan berli Rossiyada kóplegen huquqtı sheklewshi nızamlar shıǵarǵanın, húkimetlik emes shólkemlerdi teksere baslap, siyasiy aktivistlerdi quwdalap, qorqıtıp,  sınshılardı shekley baslaǵanın ayttı. Bul jańa nızamlar qatarına tiykarınan «shetellik agentler» haqqındaǵı nızam kirgiziledi.

2020-jılı Putin shetelden qarjı alatuǵın shaxslar hám shólkemlerdi «shetel agenti» dep tanıw haqqındaǵı nızamǵa qol qoydı. Nızam 2012-jılı qabıllanǵan «shetel agenti» nızamshılıǵın keńeytiw bolıp tabıladı.

Memorial huquqtı qorǵaw orayınıń 2020-jıl iyundaǵı maǵlıwmatı boyınsha, Rossiyada 380 siyasiy tutqın, olardıń ishinde 63 adam tikkeley yamasa jasırım túrde siyasiy háreketleri ushın (olardıń ishinde Aleksey Navalnıy) hám 245 Rossiyada qadaǵan etilgen musılman shólkemleriniń birine qatnası bar degen ayıp penen juwapqa tartılǵan. Dizimdegı 78 adam, yaǵnıy ulıwma sanınıń 20% tten aslamı — Qırım turǵınları. 2022-jıl dekabrde Rossiyanıń urıs cenzurası haqqındaǵı nızamları boyınsha Ukrainadaǵı urıstı sınǵa alǵanı ushın 4000-nan aslam  adam juwapqa tartılǵanı belgili boldı.

=== Ǵalaba xabar quralları ===
Viskonsin-Maddison universitetiniń siyasattanıw professorı Skott Gelbax 1999-jıldan berli Putin óziniń rásmiy kózqarasına qarsı shıqqan jurnalistlerdi sistemalı túrde jazalap kelmekte dep málimledi. «Foreign Affairs» jurnalındaǵı amerikalıq jazıwshı Mariya Lipman: «Putin 2012-jılı Kremlge qaytqannan keyin ámelge asırılǵan quwdalawlar sol waqıtqa shekem salıstırmalı túrde ǵárezsiz bolǵan liberal ǴXQ-lardi qamtıydı» dep málimleydi.

«Shegarasız reportyorlar» shólkemi 2013-jılǵı 179 mámlekettiń diziminde baspasóz erkinligi boyınsha Rossiyanı 148-orınǵa qoydı. Ol Rossiyanı siyasiy oppozitsiyanı quwdalaǵanı ushın hám jurnalistlerdi óltirgen jınayatshılardı turaqlı túrde quwdalap, juwapkershilikke tartıwdaǵı áwmetsizligi ushın ayrıqsha sınǵa aldı. Rossiyalılardıń shama menen úshten eki bólegi televidenieni kúnlik jańalıqlardıń tiykarǵı deregi retinde paydalanadı.

== Sırtqı siyasat ==
[[Сурет:Vladimir Putin in the United States 13-16 November 2001-22.jpg|нобай|оңға|Putinniń [[Amerika Qurama Shtatları]]na saparı, 2001 jıl]]
[[Сурет:Russian President Vladimir Putin meeting with Indian Prime Minister Narendra Modi in Sochi, Russia (8).jpg|нобай|оңға|Putin hám [[Hindstan premyer-ministri]] [[Narendra Modi]], [[Sochi]], 2018 jıl]]
[[Сурет:SCO meeting (2022-09-16).jpg|нобай|оңға|Putin [[Shanxay birge islesiw shólkemi]] mámleketleriniń basshıları, [[Ózbekstan]], 2022 jıl]]
[[Сурет:CSTO Summit 2022 01.jpg|нобай|оңға|Rossiya basshılıǵındaǵı [[Jámáatlik qáwipsizlik haqqındaǵı kelisim shólkemi]] dep atalǵan áskeriy awqamlaslar ushırasıwı, [[Moskva]], 16 may 2022 jıl]]

Ulıwma alǵanda, Putinniń hákimiyatı Batıs penen shiyelenisli boldı. Leonid Bershidskiy Putinniń Financial Times gazetasına bergen intervyusın talqılap: «Putin xalıqshıl yamasa násilshil emes, ol — eski sovet mektebiniń imperialisti hám onıń geyler menen de islese beretuǵını belgili» dep juwmaqldı.
=== Aziya ===
Indiya rossiyalıq áskeriy texnikanıń eń úlken tutınıwshısı bolıp qala bermekte hám eki el arasında tariyxıy bekem strategiyalıq hám diplomatiyalıq qatnasıqlar bar. 2022-jıldıń oktyabrinde Putin Indiya hám Qıtaydı «jaqın awqamlaslar hám partnerlar» dep sıpatladı.

Putin dáwirinde Rossiya Qıtay, Indiya, Pakistan hám Oraylıq Aziyanıń postsovetlik mámleketleri kiretuǵın ShO'Sh (ShOS) hám BRIKS-tiń aziyalıq mámleketleri menen unamlı qatnasıqta boldı.

=== Postsovetlik keńislik ===
Putinniń dáwirinde Kremlin Rossiyanıń basqa postsovetlik mámleketlerge tiyisli tásir órisi hám «abzal tárepleri» bar dep esapladı. Rossiyalılar Rossiya kirmeytuǵın postsovetlik keńislikti jiyi «jaqın shetel» (rus. Blizhnee zarubezhe) dep te ataydı.

2000-jılları júz bergen postsovetlik mámleketlerdegi túsli awdarıspaqlar seriyası, atap aytqanda 2003-jılǵı Gruziyadadaǵı Raushan revolyuciyası, 2004-jılǵı Ukrainadaǵı Qızǵılt sarı awdarıspaǵı hám 2005-jılǵı Qırǵızstandaǵı Qızǵaldaq revolyuciyası bul eller menen Rossiyanıń óz-ara qatnasıqlarında qarama-qarsılıqlarǵa alıp keldi. 2004-jıldıń dekabrinde Putin Raushan hám Qızǵılt sarı revolyuciayların sınǵa alıp: «Eger sizde awdarıspaqlarturaqlı túrde bola berse, postsovetlik keńislikti tawsılmaytuǵın urıs-qaǵısqa batırıw qáwpi bar» dedi.

2008-jılı Putinniń NATO-Rossiya sammitinde eger Ukraina NATO-ǵa qosılsa, Rossiya Ukrainanıń Shıǵısı hám Qırımdı anneksiyalawǵa háreket etiwi múmkin degen málimlemeni xabarladı. Sammitte ol AQSh prezidenti George Bushqa «Ukraina hátte mámleket te emes!» degeni aytıldı hám keyingi jılı Putin Ukrainanı «Kishi Rossiya» dep atadı. 2014-jılǵı marttaǵı Nams awdarıspaǵınan keyin Rossiya Federaciyası Qırımdı anneksiyaladı. Putinniń aytıwınsha, «Qırım hár qashan da Rossiyanıń ajıralmas bólegi bolǵan hám solay bolıp qala beredi» .

Rossiya Qırımdı anneksiyalaǵannan keyin ol Ukraina «Tarıyxıy jaqtan Rossiyanıń bólegi» , «bolsheviklerdiń qálewi boyınsha dúzilgen» dedi. Awdarıspaqtı Batıs álemi Rossiyanı álsizlendiriw ushın shólkemlestirdi dedi. «Batıstaǵı partnerlarımız shegaradan ótip ketti. Olar ózlerin qopal, juwapkershiliksiz hám kásiplik emes tárizde kórsetti» degen ol Ukrainada hákimiyatqa kelgenlerdiń «milletshiler, neonatsistler, rusofobtar hám antisemitler» ekenligin ayttı.

2008-jıldıń avgustında [[Gruziya]] prezidenti [[Mixail Saakashvili]] [[Qubla Osetiya]] aymaǵın óz baqlawına qaytarıwǵa háreket etti. Biraq, 2008-jılǵı Qubla Osetiya soǵısında Gruziyanıń áskeriy kúshleri kóp ótpey jeńiliske ushıradı, sodan keyin turaqlı rossiyalıq kúshler Qubla Osetiyaǵa, soń Gruziyanıń basqa bólimlerine kirdi hám Gruziyanıń taǵı bir separatist Abxaziya provinciyasında Abxaziya kúshleri menen ekinshi maydan ashtı.

Rossiya hám postsovetlik mámleketlerdiń kópshiligi arasında bar bolǵan yamasa burın bolǵan shiyelenislerge qaramastan, Putin Evraziyalıq integratsiya siyasatın júrgizedi. Putin Evraziyalıq awqam dúziw ideyasın 2011-jılı quwatladı. 2011-jıldıń 18-noyabrinde Belarus, Qazaqstan hám Rossiya prezidentleri Evraziyalıq awqamdı 2015-jılǵa shekem dúziw maqsetin belgileytuǵın shártnamaǵa qol qoydı. Evraziyalıq awqam 2015-jıldıń 1-yanvarında dúzildi.

Putin dáwirinde Rossiyanıń Ukrainadan keyingi ekinshi úlken postsovetlik respublikası bolǵan [[Ózbekstan]] menen qatnasıqları bekemlendi. [[Islam Karimov]] dáwirindegi Ózbekstan Elcin Rossiyasınan uzaqlasıp atırǵan edi; biraq eki el aralarındaǵı qatnasıqtıń sezilerli dárejede jaqsılanıwı 2000-jıldıń mayındaǵı Putinniń [[Tashkent]]ke saparında kórindi. 2014-jılı taǵı bir ushırasıwda Rossiya Ózbekstannıń qarızın keshiriwge kelisti.

2014-jıldıń avgustında Putin [[Nursultan Nazarbaev]]tı hám onıń prezidentligin maqtap atırıp «qazaqlarda burın hesh mámleket bolmaǵan hám ol [Nazarbaev] onı dúzgen» degen asa dawlı pikir bildirdi. Biraq bunday dawlarǵa qaramastan eki el aralarındaǵı diplomatiyalıq qatnasıqlar hálsiremedi. «SSSR ıdıraǵanǵa shekem qazaqlardıń ǵárezsizligi bolmaǵan» degen ideyanı Nazarbaevtıń ózi de birneshe márte aytqanı belgili.

=== AQSh, Batıs Evropa hám NATO ===
[[Сурет:Vladimir Putin 28 May 2002-13.jpg|нобай|оңға|Putin, [[Italiya premyer-ministri]] [[Silvio Berluskoni]] hám [[AQSh Prezidenti]] [[Jorj Uoker Bush]], Rossiya-NATO sammiti, [[Rim]], 2002 jıl may]]
[[Сурет:Vladimir Putin &amp; Donald Trump in Helsinki, 16 July 2018 (2).jpg|нобай|оңға|AQSh Prezidenti [[Donald Tramp]] hám Putin , [[Helsinki]], 16 iyul 2018 jıl]]
[[Сурет:Vladimir Putin and Prince Philip.jpg|нобай|оңға|Putin hám hayalı [[Lyudmila Aleksandrovna Putina]]nıń  [[Elizabet II]], kuyewi [[Filipp, Edinburg gercogi]] hám premyer-ministr  [[Toni Bler]] menen ushırasıwı, [[Helsinki]], 16 iyul 2018 jıl]]

Putin dáwirinde Rossiyanıń [[NATO]] hám [[AQSh]] penen qatnasıqları birneshe basqıshtan ótti. Ol birinshi márte prezident bolǵanda qatnasıqlarǵa abaylılıq penen qaradı, biraq [[Nyu-York|New York]]taǵı 2001-jılǵı terrorlıq aktten keyin terrorizmge qarsı soǵısta AShQ-tı qollap-quwatladı hám eki el arasında jańa sheriklik imkaniyatı payda boldı.

Rossiyanıń [[Irak]] urısı waqtında AQSh-qa qarsılıq bildirgen Putin 2003-jıldan baslap Batıstan jıl sayın uzaqlasıp, qatnasıqlar turaqlı túrde ázziley berdi. Rossiyanı tanıytuǵın ilimpaz [[Stiven Koen]]niń aytıwınsha, AQSh-tıń tiykarǵı ǵalaba xabar quralları hám [[Aq Úy]]diń ózi Putinǵa qarsı boldı. Maykl Shtyurmerge bergen intervuyısında Putin Rossiya hám Shıǵıs Evropanı táshwishke salatuǵın úsh soraw bar ekenligin ayttı: [[Kosovo]]nıń mártebesi, Evropadaǵı ádiwli qurallı kúshler haqındaǵı shártnama hám Amerikanıń [[Polsha]] hám [[Chexiya]]da raketaǵa qarsı qorǵanıw maydanların salıw rejesi hám úshewiniń bir-birine baylanısı bar dep boljadı .

2008-jılı Kosovo óz ǵárezsizligin járiyalaǵanda Putin oǵan hám onı tán alıwǵa qarsı shıqtı. 2014-jıldıń martında Putin Kosovonıń ǵárezsizlik haqındaǵı deklaraciyasın Qırımnıń ǵárezsizligin tán alıw ushın tiykar sıpatında paydalandı.

AQSh-ta bolǵan 2001-jılǵı 11-sentyabrdegi terroristlik aktlerden keyin Putin AQSh prezidenti [[Djordj Uoker Bush]] penen hám kóplegen batıs evropalı basshılar menen jaqsı qatnasıqta boldı. Onıń Germaniya kancleri [[Angela Merkel]] menen «salqınıraq» hám «iskerlik» qatnasıǵı kóbinshe Merkeldiń Putin KGB agenti sıpatında jaylasqan burınǵı Shıǵıs Germaniyadaǵı tárbiyası menen baylanıslı. Putin Italiya premyer-ministri [[Silvio Berluskoni]] menen  jıllı qatnasıqta boldı; eki basshı 2011-jıl noyabrdegi Berluskonidiń octavkasınan keyin de eki tárepleme ushırasıwları shólkemlestiriwdi dawam ettire berdi. 2023-jılǵı Berluskonidi jerlew márasiminde Putin ol haqqanda «men ushın qımbat adam, hám haqıyqıy dostım bolǵan» dep ayttı.

2011-jılı NATO-nıń [[Liviya]]daǵı intervenciyası bir neshe dúnyalıq basshılardıń, sonıń ishinde Putinniń ayıplawına sebep boldı, olar BMO Qáwipsizlik Keńesiniń 1973-jılǵı qararınıń «kemshilikleri bar» ekenin ayttı.

2013-jıldıń sońında rejelestirilgen bir sammitti Amerika Qurama Shtatları 1960-jıldan berli birinshi márte biykar etti hám Rossiya-Amerika qatnasıqları bunnan bılay ázziledi. Amerikanıń sammitten bas tartıw sebebi — Rossiyanıń amerikalıq qupiya málimlemeni járiya etken Eduard Snoudenge waqıtsha baspana bergeni. 2014-jılı Qırımdı anneksiyalaw sebebi Rossiyanıń Úlken segizlik toparındaǵı aǵzalığı waqıtsha toqtatıldı. Putin AQSh-tı dúnyalıq táripti turaqsızlandırıwda dep ayıplap, sóylegen bir sózinde qattı sınǵa aldı.

2016-jılǵı 9-noyabrde Putin [[Donald Tramp]]tı AQSh-tıń 45-prezidenti bolıp saylanıwı менен qutlıqladı. Tramptıń saylanıwı menen eki el arasındaǵı qatnasıqlar jaqsılanıp ketti. 2017-jılǵı fevralda Gallup sociologiyalıq sorawnaması amerikalılardıń 22 % Putinge unamlı kózqarasın kórsetti, bul — 2003-jıldan berli eń joqarı kórsetkish.

Rossiyanıń Ukrainaǵa bastırıp kiriwi hám AQSh prezidenti bolıp [[Djo Bayden]]niń saylanıwınan eki el arasındaǵı qatnasıqlar qayta hálsirep ketti. 2023-jılǵı 25-martta prezident Putin Belarusta taktikalıq yadrolıq quraldı jaylastırıw haqqanda xabarladı. Qural-jaraqlardıń Rossiya baqlawında bolatuǵını járiyalandı. Prezident Putin rossiyalıq telekanalǵa: «Bul jerde ózgeshe hesh nárse joq. Birinshiden, Amerika Qurama Shtatları bunı onlaǵan jıllar dawamında islep kelmekte. Olar ózleriniń taktikalıq yadrolıq quralların óz awqamlas elleriniń territoriyasında burınnan jaylastırǵan», – dedi.

2003-jılı Ulı Britaniya Putinniń burınǵı patronı, oligarx Boris Berezovskiyge siyasiy baspana bergende Rossiya hám Ullı Britaniya arasındaǵı qatnasıq ta keskinlesti. Bul jaǵday Britaniyalılardıń tıńshılıq penen shuǵıllanıp, demokratiyanı jaqlaytuǵın hám insan huquqların qorǵaytuǵın toparlarǵa jasırın tólemler isledi degen ayıplawlar менен kúsheydi. Ullı Britaniyada 2022-jılı ótkerilgen sorawnama Putinniń Britaniyalı respondentlerdiń 8% unamlı pikirinde bolǵan sırt el basshılarınıń ishinde eń abıroysız ekenin kórsetti.

=== Orta Shıǵıs hám Afrika ===
2007-jılǵı 16-oktyabrde Putin [[Tehran|Tegeran]]daǵı Kaspiy sammitine qatnasıw ushın Iranǵa bardı, ol jerde Iran prezidenti [[Maxmud Axmadinejad]] penen ushırastı. Bul 1943-jılı [[Iosif Stalin]]niń Tegeran konferenciyasına qatnasqanınan berli sovetlik yamasa Rossiyalıq basshınıń Iranǵa birinshi saparı boldı hám Iran-Rossiya qatnasıǵındaǵı áhmiyetli waqıya boldı. Sammitten keyingi baspasóz ánjumanda Putin «biziń barlıq(Kaspiy boyı) mamleketlerimiz ózleriniń tınıshlıq maqsetindegi yadrolıq baǵdarlamaların hesh bir sheklewsiz rawajlandırıwǵa huquqı bar» dedi.

2000-jıldan 2010-jılǵa shekem Rossiya  Siriyaǵa shama menen 1,5 milliard dollarǵa qural satıp, Damashqtı Rossiyanıń jetinshi eń úlken qarıydarına aylandırdı. Siriyadaǵı puqaralar urısı dáwirinde Rossiya Siriya húkimetine qarsı hár qanday sankciyalarǵa veto qoyaman dep qorqıttı hám onıń húkimetine qural-jaraq beriwdi dawam ettire berdi.

2017-jılı Putin [[Oraylıq Afrika]] Respublikasındaǵı Puqaralıq urısta Tuadera hákimiyatın qollap-quwatlaw ushın Rossiyalıq jeke menshik áskeriy kompaniyanı jiberdi, onıń ornına turaqlı áskeriy qatnasıwǵa ruxsat aldı. Birinshi Rossiya-Afrika sammiti 2019-jılǵı oktyabrde Rossiyanıń [[Sochi]] qalasında Putin hám [[Egipet]] prezidenti [[Abdul-Fattax Xalil as-Sisi]] tárepinen birgelikte shólkemlestirildi. Ushırasıwǵa Afrika ellerinen 43 mamleket hám húkimet basshıları qatnastı.

2021-jılǵı 22-oktyabrde Putin Izrail premyer-ministri [[Naftali Bennett]] penen ushırasıwında Rossiya hám Izrail arasındaǵı «ózgeshe baylanısqa» toqtalıp ótti.


[[Kategoriya:Siyasatshılar]]
[[Kategoriya:Rossiya siyasatshıları]]
[[Kategoriya:1952-jılı tuwılǵanlar]]
[[Kategoriya:7-oktyabrde tuwılǵanlar]]</text>
      <sha1>hia27oat4e277cmdgwvc13x6qtftbax</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Voleybol boyınsha 2026-jılǵı Qubla Amerika hayal-qızlar chempionatı</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47694</id>
    <revision>
      <id>265247</id>
      <parentid>265218</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T21:52:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı</comment>
      <origin>265247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4832" sha1="klmc038lx3mzdw43xa8ebe9gy4gibs2" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em;&quot;
|+ style=&quot;font-size: 110%; font-weight: bold; padding-bottom: 0.5em;&quot; | Voleybol boyınsha 2026-jılǵı &lt;br /&gt;Qubla Amerika hayal-qızlar chempionatı
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; background-color: #eaecf0; padding: 0.4em;&quot; | Turnir maǵlıwmatları
|-
| style=&quot;font-weight: bold;&quot; | Qabıllawshı el || {{BRA}}
|-
| style=&quot;font-weight: bold;&quot; | Qala || [[Rio-de-Janeyro]]
|-
| style=&quot;font-weight: bold;&quot; | Sáneleri || 8–13-sentyabr
|-
| style=&quot;font-weight: bold;&quot; | Komandalar || 6
|-
| style=&quot;font-weight: bold;&quot; | Arenalar || 1 (1 qabıllawshı qalada)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; background-color: #f8f9fa; border-top: 1px solid #a2a9b1; padding: 0.4em;&quot; |
← [[Voleybol boyınsha 2023-jılǵı Qubla Amerika hayal-qızlar chempionatı|2023]]
|}
'''Voleybol boyınsha 2026-jılǵı Qubla Amerika hayal-qızlar chempionatı''' ([[Hayal-qızlar arasında Qubla Amerika voleybol chempionatı]]nıń) 36-ret ótkeriletuǵın jarıs bolıp, ol [[Braziliya]]nıń [[Rio-de-Janeyro]] qalasında Qubla Amerika voleybol basqarıw organı — [[Confederación Sudamericana de Voleibol]] (CSV) tárepinen shólkemlestiriledi. Bul jarısta tariyxta tuńǵısh ret jeńimpaz [[2028-jılǵı Jazǵı Olimpiada oyınları]]na jollama aladı, al jeńimpaz úsh orın bolsa, [[2027-jılǵı FIVB Hayal-qızlar arasında voleybol boyınsha jáhán kubogı]]na qatnasıw huqıqına iye boladı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.olympics.com/pt/noticias/sul-americano-volei-2026-rio-de-janeiro-datas-local| bet =Sul-Americano de Vôlei 2026 será no Rio de Janeiro: confira datas, local e como comprar ingressos|website=Olympics| til =pt-br| at =Fernanda| familiya =Lucki Zalcman| sáne = 2026-jıl 7-iyul | qaralǵan sáne = 2026-jıl 27-iyul }}&lt;/ref&gt;.

== Qatnasıwshı mámleketler ==
Tómendegi milliy komandalar jarısta qatnasadı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://rpp.pe/voley/seleccion-peruana/calendario-peru-en-copa-sudamericana-de-voley-2026-fixture-horarios-grupos-y-debut-de-seleccion-peruana-en-torneo-noticia-1698047| bet =Perú en la Copa Sudamericana de Vóley 2026: calendarioe y programación de todos los partidos de la Bicolor|website=RPP Notícias| til =es| at =Erick| familiya =Chavez| sáne = 2026-jıl 21-iyul | qaralǵan sáne = 2026-jıl 27-iyul | arxivurl =http://web.archive.org/web/20260722071046/https://rpp.pe/voley/seleccion-peruana/calendario-peru-en-copa-sudamericana-de-voley-2026-fixture-horarios-grupos-y-debut-de-seleccion-peruana-en-torneo-noticia-1698047| arxivsáne = 2026-jıl 22-iyul }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://voleysur.org/v3/prensa-noticias-exibir.php?id=19514| bet =¡Se presentó oficialmente la Copa Sudamericana de Voleibol Femenino!|website=Confederación Sudamericana de Voleibol| til =es| sáne = 2026-jıl 21-iyul | qaralǵan sáne = 2026-jıl 27-iyul }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://voleysur.org/v3/prensa-noticias-exibir.php?id=19515| bet =Argentina, Brasil, Colombia y Chile debutan con fuerza en el inicio de la Copa Sudamericana en Lima|website=Confederación Sudamericana de Voleibol| til =es| sáne = 2026-jıl 23-iyul | qaralǵan sáne = 2026-jıl 27-iyul }}&lt;/ref&gt;:

* {{ARG}}
* {{BRA}} (miyman)
* {{CHL}}
* {{COL}}
* {{PER}}
* {{VEN}}

== Ótkeriletuǵın orınlar ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! Barlıq oyınlar
|-
| {{bayraq|BRA}} [[Rio-de-Janeyro]], [[Braziliya]]
|-
| [[Ginásio do Maracanãzinho]]
|-
| Sıyımlılıǵı: 30,000
|}

== Toparlardaǵı orınlardı anıqlaw tártibi ==
# Utılǵan oyınlar sanı
# Oyın balları
# Setler qatnası
# Ballar qatnası
# Eger ballar qatnası boyınsha eki komanda arasında teńlik saqlanıp qalsa, juwmaqlaw olar arasında bolǵan sońǵı oyında jeńiske erisken komandaǵa beriledi. Eger ballar qatnası boyınsha teńlik úsh yamasa odan kóp komandalar arasında júzege kelse, bul komandalar tek óz-ara ótkergen oyınların esapqa alǵan halda, 1, 2 hám 3-ballar boyınsha jańadan klassifikaciya qılınadı.

3–0 yamasa 3–1 esabında utılǵan oyın: jeńimpazǵa 3 oyın balı, jeńilis tapqanǵa 0 oyın balı;&lt;br /&gt;
3–2 esabında utılǵan oyın: jeńimpazǵa 2 oyın balı, jeńilis tapqanǵa 1 oyın balı.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
* {{Official website|https://voleysur.org/v3/}} {{in lang|es}}

[[Kategoriya:Hayal-qızlar arasında Qubla Amerika voleybol chempionatları]]
[[Kategoriya:2026-jılda hayal-qızlar voleybolı|Qubla Amerika voleybol chempionatı]]
[[Kategoriya:Braziliya ótkizgen xalıqaralıq voleybol jarısları]]
[[Kategoriya:Rio-de-Janeyroda (qala) sport]]
[[Kategoriya:Braziliyada hayal-qızlar voleybolı|Qubla Amerika voleybol chempionatı]]
[[Kategoriya:Rio-de-Janeyro wálayatındaǵı sport jarısları]]</text>
      <sha1>klmc038lx3mzdw43xa8ebe9gy4gibs2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:RegularShape</title>
    <ns>3</ns>
    <id>47703</id>
    <revision>
      <id>265235</id>
      <timestamp>2026-07-28T15:21:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>265235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5691" sha1="7prb6k0jvbqj68mgjsj36ifw3ujsv5m" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 15:21, 2026-jıl 28-iyul (UTC)</text>
      <sha1>7prb6k0jvbqj68mgjsj36ifw3ujsv5m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Úlgi:Potd/2026-07-29</title>
    <ns>10</ns>
    <id>47704</id>
    <revision>
      <id>265239</id>
      <timestamp>2026-07-28T17:56:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>4819</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «St. Wolfgang kath. Pfarrkirche Pacher-Altar Lazarus 01.jpg»</comment>
      <origin>265239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="c0yb2uly9hmnbgqhusz7qo8myeixp8g" xml:space="preserve">St. Wolfgang kath. Pfarrkirche Pacher-Altar Lazarus 01.jpg</text>
      <sha1>c0yb2uly9hmnbgqhusz7qo8myeixp8g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Úlgi:Motd/2026-07-29</title>
    <ns>10</ns>
    <id>47705</id>
    <revision>
      <id>265240</id>
      <timestamp>2026-07-28T18:07:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>4819</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «D-Sailors The-Devil-stole-my-Saxophon.ogg»</comment>
      <origin>265240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="5v5m8mluy1af0ts24d979c4bzz70d6o" xml:space="preserve">D-Sailors The-Devil-stole-my-Saxophon.ogg</text>
      <sha1>5v5m8mluy1af0ts24d979c4bzz70d6o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:MichalAlfasi</title>
    <ns>3</ns>
    <id>47706</id>
    <revision>
      <id>265242</id>
      <timestamp>2026-07-28T18:22:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>265242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5691" sha1="k3bxnenbz46qj6aeq7kprz350akkt99" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 18:22, 2026-jıl 28-iyul (UTC)</text>
      <sha1>k3bxnenbz46qj6aeq7kprz350akkt99</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Xx.SebbieJeanne.xX</title>
    <ns>3</ns>
    <id>47707</id>
    <revision>
      <id>265244</id>
      <timestamp>2026-07-28T19:22:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>265244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5691" sha1="b2rxivgsmij07py2oclfj8l8r1xj5zl" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 19:22, 2026-jıl 28-iyul (UTC)</text>
      <sha1>b2rxivgsmij07py2oclfj8l8r1xj5zl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:~2026-38664-46</title>
    <ns>3</ns>
    <id>47708</id>
    <revision>
      <id>265245</id>
      <timestamp>2026-07-28T20:22:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>265245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5691" sha1="40qavfc4c7q91yh5vl3hcrtkb0vzs8y" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 20:22, 2026-jıl 28-iyul (UTC)</text>
      <sha1>40qavfc4c7q91yh5vl3hcrtkb0vzs8y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:~2026-36305-33</title>
    <ns>3</ns>
    <id>47709</id>
    <revision>
      <id>265246</id>
      <timestamp>2026-07-28T21:22:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>265246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5691" sha1="edjx4jbmc5dxh3cmej83g18fo1vzaje" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 21:22, 2026-jıl 28-iyul (UTC)</text>
      <sha1>edjx4jbmc5dxh3cmej83g18fo1vzaje</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qaraqalpaqstan meshitleri</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47710</id>
    <redirect title="Qaraqalpaqstandaǵı meshitler dizimi" />
    <revision>
      <id>265248</id>
      <timestamp>2026-07-29T10:05:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>[[Qaraqalpaqstandaǵı meshitler dizimi]] degen betke baǵdarladı</comment>
      <origin>265248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="30xy7swkr6zzee7dr37kw6zts0yksid" xml:space="preserve">#redirect [[Qaraqalpaqstandaǵı meshitler dizimi]]</text>
      <sha1>30xy7swkr6zzee7dr37kw6zts0yksid</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qaraqalpaqstandaǵı meshitler</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47711</id>
    <redirect title="Qaraqalpaqstandaǵı meshitler dizimi" />
    <revision>
      <id>265249</id>
      <timestamp>2026-07-29T10:05:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>[[Qaraqalpaqstandaǵı meshitler dizimi]] degen betke baǵdarladı</comment>
      <origin>265249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="30xy7swkr6zzee7dr37kw6zts0yksid" xml:space="preserve">#redirect [[Qaraqalpaqstandaǵı meshitler dizimi]]</text>
      <sha1>30xy7swkr6zzee7dr37kw6zts0yksid</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>