Wikipedia kaawiki https://kaa.wikipedia.org/wiki/Bas_bet MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Media Arnawlı Talqılaw Paydalanıwshı Paydalanıwshı talqılawı Wikipedia Wikipedia talqılawı Fayl Fayl talqılawı MediaWiki MediaWiki talqılawı Úlgi Úlgi talqılawı Járdem Járdem talqılawı Kategoriya Kategoriya talqılawı Portal Portal talqılawı TimedText TimedText talk Modul Modul talqılawı Event Event talk 0 2053 265272 230888 2026-07-30T12:13:07Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 265272 wikitext text/x-wiki {{Shaxs infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Genri Ford | negizgi atı = Henry Ford | súwret = Henry Ford portrait 1915 original (3x4 cropped).png | súwret táriypi = Genri Ford, 1915-jıl | tuwılǵan sánesi = | tuwılǵan jeri = [[Springwells Township]], [[Michigan]], [[AQSh]] | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan jeri = [[Dirborn]], [[Michigan]], [[AQSh]] | jerlengen jeri = Ford qábirstanlıǵı, Detroyt, Michigan | kásibi = [[injener]], [[industrialist]], [[baspashı]], [[filantrop]] | iskerlik jılları = 1891–1945 | belgili pikirleri = [[Ford Motor Company]]ga tiykar salıw hám basqarıw, avtomobillerdi ónimlep shıǵarıwda konveyer usılın engiziw | ómirlik joldası = [[Klara Jeyn Brayant]] (1888-jıldan) | perzentleri = [[Edsel Ford|Edsel Brayant Ford]] | partiyası = [[Respublikashılar partiyası (AQSh)|Respublikashı]] (1881–1918), [[Demokratlar partiyası (AQSh)|Demokrat]] (1918–1947) | sıylıqları = [[Elliott Cresson Medal|Elliott Kresson medali]] (1928) | qolı = Henry Ford Signature.svg }} '''Henry Ford''' ([[1863|1863-jıl]] [[30-iyul]] — [[1947|1947-jıl]] [[7-aprel]]) — amerikalı injener hám isbilermen bolǵan. Ol 1896-jılı mashina islep shiǵara basladı hám Ford Motor Company kompaniyasiniń tiykarın saldı. Ol hárbir jumısshı bir nárse islep shıǵarıw protsessinde tek ǵana kishkene bólegin ornatatuǵın sistema pikirin rawajlandırdı. Oniń pikiri mashinalardı kóplep islep shiǵarıwǵa imkán tuwdırdı. Bul konveyerde jıynaw dep ataldı. Bul usil házirgi kúndede zavod, fabrikalarda kóplep zatlar islep shiǵariwda keńnen qollaniladi. Sol waqitta bul usil innovatsiya bolip, oǵan tez waqitta hám basqa kompaniyalardan arzan bahada kóp mashina islep shiǵariw imkániyatin berdi. Ol Klara Brayantqa úylendi hám onnan Edsel Brayant Ford isimli uli boldi. Ford Detroit, Michiganǵa mexanik kar'erasin baslaw ushin úyinen shiǵip ketti. == Ford Motor Kompaniyasınıń Baslanıwı == 1903 -jılı Ford Ford Motor Kompaniyasin baslawǵa járdemlesti hám kompaniyaniń birinshi vice prezidenti boldi. Kompaniya 1903-jılı 23-iyulda óziniń birinshi mashinasin satti. 1906-jılı Ford kompaniya prezidenti boldi. == Millet ushın Mashina == [[Fayl:Ford assembly line - 1913 (restored).jpg|thumb|250px|Ford konveyeri, 1913-jil]] 1908-jılı Ford kompaniyasi Ford Model T mashinasin islep shiǵara basladi. Ford «kópshilik ushın mashina» islep shiǵariwdi qáleytuǵinin aytti. Ol tek ǵana bay adamlar emes, al kópshilik Amerikaliqlar mashina satip ala aliwi kerek dep oyladi. Usi maqsetke erisiw ushin ol mashina dizaynin múmkin bolǵaninsha ápiwayi qildi. Barliq mashinalar birdey etip islep shiǵarildi. Mashinalar júdá ápiwayi edi, mashinalardiń bári birdey qara reńde edi. Mashinani islep shiǵariw $850 ǵa tústi. Bul sol waqitta kóp aqsha boliwina qaramastan arzan mashina edi. Kópshilik Model T mashina satip aliwǵa qushtar boldi. Talap kúsheygeni sonshelli, Ford hámmege mashina islep shiǵarip jetkize almadi. == Jıynaw liniyası == Ford jiynaw liniyasi pikiriniń payda boliwina járdem berdi, hám 1913-jılı óz zavodinda paydalanip basladi. Bul usil menen mashina islew kóp waqit talap etpedi. Ol zavodina qozǵaliwshi konveyer ornatti. Mashinalar konveyerde qozǵaladi, hám hárbir jumisshi mashinaniń bir bólegein ornatiwǵa juwapker boldi. == Tabıs == Konveyerde jiynaw úlken tabisqa eristi. Mashina islep shiǵariw az waqitti aldi, hám olardi islep shiǵariw da arzanǵa tústi. 1916-jılǵa kelip Ford mashinasi $360 turdi, hám házirgiden úsh ese kóp adamlar oniń mashinalarin satıp alar edi. Ford Model T mashinası Amerikani ózgertip jiberdi. Mashina adamlarǵa qalada jasawdi ańsatlastirdi. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Sırtqı siltemeler}} {{qáteler}} jt9z6v895iewo7j5ipuebriryrwznzi 0 4279 265273 232930 2026-07-30T12:14:13Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 265273 wikitext text/x-wiki {{Shaxs infoqutısı|atı=Arnold Shvarcenegger|portret=Arnold_Schwarzenegger_(33730956438)_(cropped).jpg|kásibi=aktyor, biznesmen, burınǵı siyasatshı|tuwılǵan sánesi=30.07.1947|ákesi=Gustav Shvarcenegger|anası=Aureliya Yadrni|qolı=Arnold_Schwarzenegger_Signature.svg}} '''Arnold Alois Shvarcenegger''' (1947-jılı 30-iyulda tuwılǵan) – avstriyalı hám amerikalı [[aktyor]], biznesmen, burınǵı siyasatshı hám burınǵı professional bodibilder, joqarı dárejeli ekshn filmlerindegi rolleri menen belgili. Ol 2003-jıldan 2011-jılǵa shekem Kaliforniyanıń 38-gubernatorı bolıp xızmet etti<ref>{{Cite magazine |last=Kennedy |first=Robert F. Jr. |date=May 3, 2007 |title=The 2007 TIME 100 |url=https://content.time.com/time/specials/2007/time100/article/0,28804,1595326_1615513_1615451,00.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401081135/http://content.time.com/time/specials/2007/time100/article/0,28804,1595326_1615513_1615451,00.html |archive-date=April 1, 2022 |access-date=April 1, 2022 |magazine=Time |issn=0040-781X}}</ref>. Shvarcenegger 15 jasında awır atletika menen shuǵıllanıwdı basladı hám 20 jasında «Mister álem» ataǵın, sonnan keyin jeti márte «Mister Olimpiya» titulın jeńip aldı. Ol «Mister Olimpiya»da eń kóp jeńiske eriskenler arasında Fil Xit penen birge ekinshi orında turadı, al Ronni Koulman hám Li Xeyni hárbiri segiz jeńis penen birinshi orında<ref>{{Web deregi | familiya = Heffernan| at = Conor| sáne = 2016-jıl 11-avgust | bet = Who is the Best Bodybuilder Ever? An In-Depth Analysis| url = https://physicalculturestudy.com/2016/08/11/who-is-the-best-bodybuilder-ever-an-in-depth-analysis/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220706161758/https://physicalculturestudy.com/2016/08/11/who-is-the-best-bodybuilder-ever-an-in-depth-analysis/| arxivsáne = 2022-jıl 6-iyul | qaralǵan sáne = 2022-jıl 24-may | baspaxana = Physicalculturestudy.com}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Robson| at = David| sáne = 2015-jıl 10-aprel | bet = Who Is The Greatest Mr. Olympia Winner Of All Time? A Critical Review Of Past Mr. Olympia Champions!| url = http://www.bodybuilding.com/fun/greatest-olympia-winner-of-all-time.htm| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201130014943/https://www.bodybuilding.com/fun/greatest-olympia-winner-of-all-time.htm| arxivsáne = 2020-jıl 30-noyabr | qaralǵan sáne = 2022-jıl 24-may | baspaxana = Bodybuilding.com}}</ref>. Bodibildingshi waqtında «Avstriya Emeni» degen laqap penen belgili bolǵan ol, barlıq waqıtlardıń eń ullı bodibilderleriniń biri dep esaplanadı. Ol bodibilding haqqında kitaplar hám maqalalar jazǵan, sonıń ishinde «Arnold: Bodibilderdiń tárbiyası» (1977) atlı avtobiografiyalıq kitabı hám «Zamanagóy bodibildingtiń jańa enciklopediyası» (1998) bar<ref>{{Web deregi | familiya = Gentilcore, Tony| sáne = 2018-jıl 2-mart | bet = Lift Heavy To Build Muscle Like Arnold Schwarzenegger| url = https://www.bodybuilding.com/fun/lift-heavy-to-build-muscle-like-arnold-schwarzenegger.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180715093657/https://www.bodybuilding.com/fun/lift-heavy-to-build-muscle-like-arnold-schwarzenegger.html| arxivsáne = 2018-jıl 15-iyul | qaralǵan sáne = 2018-jıl 30-may | baspaxana = Powerlifting.com}}</ref><ref>{{Web deregi | sáne = 2024-jıl 5-dekabr | bet = Arnold Schwarzenegger {{!}} Biography, Movies, Bodybuilding, & Facts {{!}} Britannica| url = https://www.britannica.com/biography/Arnold-Schwarzenegger| qaralǵan sáne = 2024-jıl 13-dekabr | jumıs = www.britannica.com| til = en}}</ref>. «Mister Olimpiya»dan keyingi eń abıraylı ekinshi bodibilding ilaji «Arnold Sport Festivalı» onıń atı menen atalǵan<ref name="Muscle Insider">{{Web deregi | bet = 50 years of the Mr Olympia| url = https://muscleinsider.com/features/50-years-mr-olympia| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181006114723/https://muscleinsider.com/features/50-years-mr-olympia| arxivsáne = 2018-jıl 6-oktyabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 30-yanvar | jumıs = Muscle Insider}}</ref>. Ol «Temirdi tartıw» (1977) atlı bodibilding haqqındaǵı hújjetli filmde kórine basladı, bul onıń kinodaǵı karerasına jol ashtı<ref>{{Web deregi | sáne = 2021-jıl 14-noyabr | bet = Pumping Iron Goes Mainstream| url = https://www.sportshistoryweekly.com/stories/pumping-iron-bodybuilding-arnold-schwarzenegger-mr-olympia,1051| qaralǵan sáne = 2024-jıl 13-dekabr | jumıs = Sports History Weekly| til = en}}</ref>. Bodibildingten ketkennen keyin, Shvarcenegger [[Gollivud]] ekshn juldızı sıpatında pútkil dúnyaǵa tanıldı, onıń jetiskenligi «Konan-varvar» (1982) atlı qılısh hám sıyqırshılıq eposı menen baslandı<ref>{{Web deregi | familiya = Hibberd| at = James| sáne = 2023-jıl 16-may | bet = Arnold Schwarzenegger Gets Candid on Career, Failures, Aging: 'My Plan Is to Live Forever'| url = https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-features/arnold-schwarzenegger-interview-netflix-fubar-terminator-conan-1235491977/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230531011800/https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-features/arnold-schwarzenegger-interview-netflix-fubar-terminator-conan-1235491977/| arxivsáne = 2023-jıl 31-may | qaralǵan sáne = 2023-jıl 31-may | jumıs = The Hollywood Reporter| til = en-US}}</ref>, bul film kassalıq tabısqa erisip, 1984-jılı onıń dawamı shıqtı<ref name="Katz-2006">{{Cite book|last=Katz|first=Ephraim|title=Film Encyclopedia|publisher=HarperCollins|year=2006|isbn=978-0-06-074214-0}}</ref>. ] [[Terminator (film)|«Terminator»]] (1984) ilimiy-fantastikalıq filminde bas qaharmandı oynaǵannan keyin, ol «Terminator 2: Qıyamet kúni» (1991) hám basqa úshewinde rol oynadı. Onıń basqa tabıslı ekshn filmleri qatarına «Kommando» (1985), «Qashıp atırǵan adam» (1987), «Jırtqısh» (1987), «Tolıq eslew» (1990) hám «Haqıyqıy ótirikler» (1994) kiredi, sonday-aq «Egizler» (1988), «Baǵsha tárbiyashısı policiyashı» (1990) hám «Barlıq jolda qońıraw etiw» (1996) sıyaqlı komediyalıq filmleri de bar<ref>{{Web deregi | familiya = Ebert| at = Roger| sáne = 1988-jıl 17-iyun | bet = Red Heat movie review & film summary (1988)| url = https://www.rogerebert.com/reviews/red-heat-1988| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210411185311/https://www.rogerebert.com/reviews/red-heat-1988| arxivsáne = 2021-jıl 11-aprel | qaralǵan sáne = 2021-jıl 2-mart | baspaxana = RogerEbert.com}}</ref>. Karerasınıń shıńında Shvarcenegger [[Silvestr Stallone]] menen básekilesligi menen belgili edi<ref>{{Cite news |title=Arnold Schwarzenegger says rivalry with Sylvester Stallone got 'out of control' |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/news/arnold-schwarzenegger-sylvester-stallone-feud-b2437255.html#:~:text=At%20the%20height%20of%20their,our%20DNA%20hated%20each%20other%E2%80%9D |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301054101/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/news/arnold-schwarzenegger-sylvester-stallone-feud-b2437255.html#:~:text=At%20the%20height%20of%20their,our%20DNA%20hated%20each%20other%E2%80%9D |archive-date=March 1, 2024 |access-date=2024-12-13 |work=The Independent |language=en-GB}}</ref>. Ol «Oak Productions» kino islep shıǵarıw kompaniyasınıń tiykarın salıwshısı<ref>{{Cite magazine |last=Keslassy |first=Elsa |date=October 14, 2019 |title=Alibaba's Youku Boards 'Stan Lee's Superhero Kindergarten' With Arnold Schwarzenegger |url=https://variety.com/2019/tv/global/alibaba-youku-stan-lees-superhero-kindergarten-arnold-schwarzenegger-mipcom-1203368897/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019192942/https://variety.com/2019/tv/global/alibaba-youku-stan-lees-superhero-kindergarten-arnold-schwarzenegger-mipcom-1203368897/ |archive-date=October 19, 2020 |access-date=October 19, 2020 |magazine=Variety}}</ref>. Respublikalıq partiyanıń dizimge alınǵan aǵzası sıpatında, Shvarcenegger Djordj G.U. Bush administraciyasınıń kópshilik waqtında prezidenttiń dene tárbiyası hám sport boyınsha keńesine basshılıq etti. 2003-jılı ol sol waqıttaǵı gubernator Grey Devisti ornınan bosatıw boyınsha arnawlı shaqırıw saylawında Kaliforniya gubernatorı bolıp saylandı. Ol dawıslardıń 48.6 procentin alıp, ekinshi orındaǵı Demokratiyalıq partiyadan Kruz Bustamanteden 17 upay aldında boldı. Ol 17-noyabrde Devistiń múddetiniń qalǵan bólegin ótew ushın ant berdi hám 2006-jılǵı gubernatorlıq saylawda dawıs úlesin 55.9 procentke shekem arttırıp, tolıq múddetke qayta saylandı<ref>{{Cite news |last=Kurtzman |first=Laura |date=January 5, 2007 |title=Schwarzenegger Sworn in for Second Term |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/01/05/AR2007010501386.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104192701/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/01/05/AR2007010501386.html |archive-date=November 4, 2012 |access-date=April 23, 2008 |newspaper=The Washington Post |agency=Associated Press}}</ref>. 2011-jılı onıń gubernator sıpatındaǵı múddeti tamamlandı hám ol aktyorlıqqa qayttı. 2025-jılǵa kelip, Shvarcenegger hám Stiv Poyzner Kaliforniyada shtatlıq dárejedegi lawazımdı jeńip alǵan yamasa iyelegen aqırǵı respublikashılar bolıp tabıladı, olar ekewi de 2006-jılǵı tiyisli saylawlarında jeńiske erisken. == Erte jaslıq dáwiri hám bilimi == [[Fayl:Thal - Geburtshaus Arnold Schwarzenegger1.jpg|thumb|right|Shvarceneggerdiń tuwılǵan mákanı]] Arnold Alois Shvarcenegger 1947-jılı 30-iyulda Talda tuwılǵan<ref name="Schwarzenegger.com">{{Cite news |title=Arnold Schwarzenegger: Biography |url=http://schwarzenegger.com/bio |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171231002431/http://schwarzenegger.com/bio |archive-date=December 31, 2017 |access-date=December 31, 2017 |work=Schwarzenegger.com}}</ref>,ol Gustav Shvarcenegger hám onıń hayalı Aureliyanıń (tuwılǵandaǵı familiyası Yadrni; 1922–1998) ekinshi ulı edi. Gustav jergilikli policiya baslıǵı bolǵan hám 1938-jılǵı Anshlyustan keyin partiyaǵa, al 1939-jılı Shturmabtaylungqa (SA) qosılǵan. Ekinshi jer júzlik urısta Gustav [[Polsha]], [[Franciya]] hám Sovet Awqamına bastırıp kiriwde, sonıń ishinde Leningrad qorshawında áskeriy policiya xızmetkeri sıpatında xızmet etken hám Gauptfeldfebel dárejesine shekem kóterilgen<ref name="Matt Lait-2003">{{Web deregi | last1 = Tracy Wilkinson| last2 = Matt Lait| sáne = 2003-jıl 14-avgust | bet = Austrian Archives Reveal Nazi Military Role of Actor's Father| url = https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2003-aug-14-me-father14-story.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191115034659/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2003-aug-14-me-father14-story.html| arxivsáne = 2019-jıl 15-noyabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 11-yanvar | jumıs = [[Los Angeles Times]]}}</ref><ref name="The Scotsman-2004">{{Cite news |date=August 4, 2004 |title=Arnie: 'I was abused as child' |url=http://news.scotsman.com/arnoldschwarzenegger/Arnie-I-was-abused-as.2551492.jp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100818225021/http://news.scotsman.com/arnoldschwarzenegger/Arnie-I-was-abused-as.2551492.jp |archive-date=August 18, 2010 |access-date=April 18, 2008 |work=The Scotsman |location=Edinburgh}}</ref>. Ol Stalingrad urısında jaralanǵan<ref>{{Cite news |date=February 20, 2018 |title=Surprised by Russia: 5 things that charmed Arnold Schwarzenegger in Moscow |url=https://www.rbth.com/lifestyle/327632-surprised-by-russia-schwarzenegger |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180718030522/https://www.rbth.com/lifestyle/327632-surprised-by-russia-schwarzenegger |archive-date=July 18, 2018 |access-date=July 17, 2018 |work=Russia Beyond}}</ref>, hám 1943-jılı bezgek keselliginen keyin xızmetten bosatılǵan. Xolokost izertlewshisi Maykl Berenbaumnıń aytıwınsha, Gustav Shvarcenegger «zulımlıqlar ámelge asırılǵan urıs teatrlarında» xızmet etken. Biraq hújjetlerden onıń bul islerde qatnası bar-joqlıǵın biliwdiń imkaniyatı joq». Gustavtıń ótmishi Shvarcenegger saylanǵan 2003-jılǵı Kaliforniya gubernatorlıǵına qaytarıp alıw saylawı waqtında baspasózde keńnen sóz etildi<ref>{{Cite news |date=August 24, 2003 |title=Records: Arnold's father was member of Nazi storm troops |url=https://www.usatoday.com/news/politicselections/2003-08-24-arnold-father_x.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522170405/http://www.usatoday.com/news/politicselections/2003-08-24-arnold-father_x.htm |archive-date=May 22, 2011 |access-date=August 24, 2017 |work=USA Today}}</ref>. Gustav Aureliyaǵa 1945-jılı 20-oktyabrde úylengen; ol 38 jasta, Aureliya bolsa 23 jasta edi. Shvarceneggerdiń aytıwınsha, onıń ata-anası júdá qatal bolǵan: «Ol waqıtları Avstriyada dúnya ulıwma basqasha edi... eger biz bir jaman is qılsaq yamasa ata-anamızǵa boysınbasaq, shıbıqtı ayamaytuǵın edi»<ref name="Ask Arnold-2000">{{Cite news|year=2000|title=Ask Arnold|url=http://www.schwarzenegger.com/en/news/askarnold/news_askarnold_eng_legacy_444.asp?sec=news&subsec=askarnold|archive-url=https://web.archive.org/web/20080523203926/http://www.schwarzenegger.com/en/news/askarnold/news_askarnold_eng_legacy_444.asp?sec=news&subsec=askarnold|archive-date=May 23, 2008|access-date=April 18, 2008|publisher=Schwarzenegger.com}}</ref>. Ol katolik shańaraǵında ósken<ref name="Andrews-2003">{{Cite book |last=Andrews |first=Nigel |url=https://archive.org/details/truemythslifetim0000andr |title=True Myths of Arnold Schwarzenegger |publisher=Bloomsbury |year=2003 |isbn=978-1-58234-465-2}}</ref>. Gustav úlken ulı Meynxardtı Arnoldtan artıq kóretuǵın edi<ref name="Brooks-2003">{{Cite news |last=Brooks |first=Xan |date=August 8, 2003 |title=The Governator |url=https://www.theguardian.com/film/2003/aug/08/usa.politicsandthearts |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130827055648/http://www.theguardian.com/film/2003/aug/08/usa.politicsandthearts |archive-date=August 27, 2013 |access-date=April 19, 2007 |work=The Guardian |location=London}}</ref>. Onıń bul jaqtırıwı «kúshli hám anıq» bolıp, bul Arnoldtıń onıń biologiyalıq balası emesligi haqqındaǵı tiykarsız gúmannan kelip shıqqan<ref name="Leigh-1990">{{Cite book |last=Leigh |first=Wendy |title=Arnold: An Unauthorized Biography |publisher=Pelham |year=1990 |isbn=978-0-7207-1997-0}}</ref>. Shvarceneggerdiń aytıwınsha, onıń eń dáslepki balalıq esteligi – qattı gúldirmama hám shaqmaqlı boran waqtında ata-anasınıń tósegine shıǵıp, anası menen ákesiniń ortasında erkelewi bolǵan<ref>"[https://www.youtube.com/watch?v=r66mhdALYtM/ Arnold Schwarzenegger Takes The Colbert Questionert] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20240227092035/https://www.youtube.com/watch?v=r66mhdALYtM/|date=February 27, 2024}}"; segment on ''[[The Late Show with Stephen Colbert]];'' aired February 26, 2024</ref>. Degen menen, ol ákesiniń «seniń mashqalalarıńdı tıńlawǵa yamasa túsiniwge sabırı joq» ekenin aytqan. Onıń anası menen qatnası jaqsı bolǵan hám ol anasınıń ólimine shekem onıń menen baylanısta bolıp turǵan<ref>{{Web deregi | bet = Arnold Schwarzenegger: Mr. Olympia&nbsp;– 1970–1975, 1980| url = http://www.bodybuildbid.com/articles/mrolympia/arnold-schwarzenegger.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080421231324/http://www.bodybuildbid.com/articles/mrolympia/arnold-schwarzenegger.html| arxivsáne = 2008-jıl 21-aprel | qaralǵan sáne = 2008-jıl 18-aprel | baspaxana = BodyBuild.com}}</ref>. 2004-jılı «Fortune» jurnalına bergen intervyuda Shvarcenegger ákesiniń qolınan «endi balalar zorlıq-zombılıǵı» dep atalatuǵın waqıyanı basınan keshirgenin aytıp berdi: «Meniń shashımdı tartatuǵın edi. Meni belbewler menen urdı. Qońsı balanı da solay etetuǵın edi. Bul tek sonday edi. Men boysınbaǵan edim hám meniń erkimdi sındırıw múmkin emes edi. Sonlıqtan, men búldiriwshi boldım. Tayaq jegenimde hám birew: 'Sen bunı isley almaysań', - degeninde, men: 'Bul uzaqqa sozılmaydı, óytkeni men bul jerden ketemen. Men bay bolǵım keledi. Men bir áhmiyetli adam bolǵım keledi.'» Mektepte Shvarcenegger oqıwı boyınsha ortasha bolǵan, biraq óziniń «quwanıshlı, kewilli hám yoshlı» minezi menen ózgeshelengen. Ol oqıwda qıynalǵan hám keyinirek oǵan disleksiya diagnozı qoyılǵan<ref>{{Web deregi | bet = I could tell you I am fantastic at... - Arnold Schwarzenegger| url = https://www.facebook.com/arnold/posts/i-could-tell-you-i-am-fantastic-at-everything-but-id-be-lyingi-just-finished-rec/841497540670647/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230812132526/https://www.facebook.com/arnold/posts/i-could-tell-you-i-am-fantastic-at-everything-but-id-be-lyingi-just-finished-rec/841497540670647/| arxivsáne = 2023-jıl 12-avgust | qaralǵan sáne = 2023-jıl 12-avgust | jumıs = www.facebook.com| til = en}}</ref><ref>{{Web deregi | sáne = 2023-jıl 7-avgust | bet = Arnold Schwarzenegger Shares How He Manages His Dyslexia| url = https://www.menshealth.com/health/a44752011/arnold-schwarzenegger-dyslexia-advice/| qaralǵan sáne = 2024-jıl 26-iyun | jumıs = Men's Health| til = en-US}}</ref>. Olardıń úyinde aqsha máselesi bar edi; Shvarcenegger jaslıǵınıń eń qızıqlı waqıyalarınıń biri shańaraǵınıń muzlatqısh satıp alǵanı ekenin esleydi. Onıń ákesi Gustav sportshı bolǵan hám ullarınıń Bavariya kyorlingi boyınsha chempion bolıwın qálegen<ref>{{Web deregi | sáne = 2003-jıl 14-avgust | bet = Austrian Archives Reveal Nazi Military Role of Actor's Father| url = https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2003-aug-14-me-father14-story.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191115034659/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2003-aug-14-me-father14-story.html| arxivsáne = 2019-jıl 15-noyabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 11-yanvar | jumıs = Los Angeles Times}}</ref>. Ákesiniń tásirinde Shvarcenegger balalıǵında birneshe sport túrleri menen shuǵıllanǵan. Shvarcenegger awır atletika menen 1960-jılı futbol treneri onıń komandasın jergilikli sportzalǵa alıp barǵanda shuǵıllanıwdı baslaǵan. 14 jasında ol karera sıpatında futboldıń ornına bodibildingti tańlaǵan<ref name="Profile-2004">{{Cite news |date=August 31, 2004 |title=Profile: Arnold Schwarzenegger |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/3131155.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081101220131/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/3131155.stm |archive-date=November 1, 2008 |access-date=April 18, 2008 |publisher=BBC}}</ref>. Keyinirek ol bılay degen: «Men negizinen 15 jasımda awır atletika menen shuǵıllanıwdı basladım, biraq men birneshe jıl dawamında futbol sıyaqlı sport túrlerine qatnasıp kelgen edim, sonlıqtan men arıq bolsam da, jaqsı rawajlanǵanman dep oylayman, hesh bolmaǵanda sportzalǵa barıp, Olimpiadalıq awır atletika menen shuǵıllanıwdı baslaw ushın jetkilikli dárejede edim». Degen menen, onıń rásmiy veb-saytındaǵı biografiyasında «14 jasında ol Den Farmer menen intensiv trenirovka baǵdarlamasın basladı, 15 jasında psixologiyanı úyrendi (aqıldıń dene ústinen bolǵan kúshi haqqında kóbirek biliw ushın) hám 17 jasında rásmiy túrde jarıs karerasın basladı» dep jazılǵan<ref name="Mr Everything">{{Cite news |title=Mr. Everything |url=http://www.schwarzenegger.com/en/athlete/mreverything/index.asp?sec=athlete&subsec=mreverything |archive-url=https://web.archive.org/web/20080416234020/http://www.schwarzenegger.com/en/athlete/mreverything/index.asp?sec=athlete&subsec=mreverything |archive-date=April 16, 2008 |access-date=April 18, 2008 |publisher=Schwarzenegger.com}}</ref>. 2001-jılǵı shıǵıp sóylewinde ol bılay degen: «Meniń jeke jobam 14 jasımda qáliplesti. Ákem meni ózi sıyaqlı policiya xızmetkeri bolıwımdı qálegen. Anam bolsa meniń kásip-óner mektebine barıwımdı qálegen»<ref name="Schwarzenegger-2001">{{Cite news |last=Schwarzenegger |first=Arnold |date=October 3, 2001 |title=Arnold's "Perspectives" |url=http://www.schwarzenegger.com/en/life/hiswords/words_en_sac_perspectives.asp?sec=life&subsec=hiswords |archive-url=https://web.archive.org/web/20080523204808/http://www.schwarzenegger.com/en/life/hiswords/words_en_sac_perspectives.asp%3Fsec%3Dlife%26subsec%3Dhiswords |archive-date=May 23, 2008 |access-date=April 18, 2008 |publisher=Schwarzenegger.com}}</ref>. [[Fayl:Arnold Schwarzenegger 1971.jpg|thumb|Shvarcenegger 1971-jılı]] Shvarcenegger Gractaǵı bir sportzalǵa bara basladı, ol jerde Reg Park, Stiv Rivz hám Djonni Vaysmyuller sıyaqlı bodibilding kumirleriniń filmlerin kóriw ushın jergilikli kinoteatrlarǵa da tez-tez barıp turdı. 2000-jılı Rivz qaytıs bolǵanda, Shvarcenegger onı miyirim menen esledi: «Jas óspirim waqtımda men Stiv Rivz benen birge óstim. Onıń ájayıp jetiskenlikleri, átirapımdaǵılar meniń ármanlarımdı hámme waqıtta da túsine bermegende, ne nárse múmkin ekenin seziwime imkaniyat berdi. Stiv Rivz meniń jetiskenlikke erisken hárbir nársemniń bir bólegi boldı». 1961-jılı Shvarcenegger burınǵı «Mister Avstriya» Kurt Marnul menen ushırastı, ol onı Gractaǵı sportzalda shınıǵıwǵa mirát etti. Ol jas waqtında sonshelli berilgen bolǵanlıqtan, hátteki dem alıs kúnleri jabıq bolsa da, shınıǵıw ushın jergilikli sportzalǵa jasırın kirip alatuǵın edi. «Bir shınıǵıwdı ótkersem, awırıp qalatuǵın edim... Eger onı qılmasam, kelesi kúni azanda aynaǵa qaray almaytuǵınımdı biletuǵın edim». Bala waqtındaǵı birinshi kino tájiriybesi haqqında soralǵanda, ol bılay dep juwap berdi: «Men júdá jas edim, biraq ákemniń meni Avstriya kinoteatrlarına alıp barıp, ayırım jańalıqlar xronikaların kórsetkeni esimde. Men anıq esimde qalǵan birinshi haqıyqıy film – bul Djon Ueynniń filmi edi». Gracta oǵan evrey keńesiniń hám keyinirek Federallıq Keńestiń prezidenti bolǵan Alfred Gerstl ustazlıq etti hám onıń ulı Karl menen doslastı<ref>{{Web deregi | familiya = Tracy Wilkinson| sáne = 2003-jıl 10-sentyabr | bet = Schwarzenegger Is Still Their Hometown Hero| url = https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2003-sep-10-me-austria10-story.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201017195100/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2003-sep-10-me-austria10-story.html| arxivsáne = 2020-jıl 17-oktyabr | qaralǵan sáne = 2020-jıl 17-oktyabr | jumıs = Los Angeles Times}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Seth Rogovoy| sáne = 2020-jıl 30-iyul | bet = On his 73rd birthday, Arnold Schwarzenegger's secret Jewish history| url = https://forward.com/culture/451703/on-his-73rd-birthday-arnold-schwarzeneggers-secret-jewish-history/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201020151109/https://forward.com/culture/451703/on-his-73rd-birthday-arnold-schwarzeneggers-secret-jewish-history/| arxivsáne = 2020-jıl 20-oktyabr | qaralǵan sáne = 2020-jıl 17-oktyabr | jumıs = Forward}}</ref>. Shvarceneggerdiń ájaǵası Meynxard 1971-jılı 20-mayda avtomobil apatında qaytıs boldı. Ol más halda mashina aydap baratırıp, sol jerde qaytıs bolǵan. Shvarcenegger onıń jerlewine qatnaspadı. Meynxard Erika Knapp penen nekelesken edi hám olardıń Patrik atlı úsh jasar ulı bar edi. Shvarcenegger Patriktiń oqıwı ushın pul tóledi hám onıń AQSHqa kóship ketiwine járdemlesti. Shvarceneggerdiń ákesi Gustav 1972-jılı 13-dekabrde insulttan qaytıs boldı. «Temirdi tartıw» filminde Shvarcenegger ákesiniń jerlewine bodibilding jarısına tayarlanıp atırǵanlıǵı sebepli qatnaspaǵanın aytqan. Keyinirek, ol hám filmniń prodyuseri bul waqıyanıń basqa bir bodibilderden alınǵanın, ayırım adamlardıń óz sportı ushın qanday shamadan tıs shıǵıwlarǵa baratuǵının kórsetiw hám film ushın daw tuwdırıw maqsetinde Shvarceneggerdiń obrazın suwıǵıraq etip kórsetiw ushın islengenin ayttı<ref>Interview in ''Pumping Iron&nbsp;– 25th Anniversary Edition'' DVD extras</ref>. Degen menen, onıń birinshi tartımlı súygeni Barbara Beyker, onıń ákesiniń ólimi haqqında oǵan heshqanday sezimsiz xabar bergenin hám ol heshqashan ájaǵası haqqında sóylemegenin esledi<ref name="Poole-2003">{{Cite news |last=Poole |first=Oliver |date=October 6, 2003 |title=The girl who can't escape Arnie |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/3603696/The-girl-who-cant-escape-Arnie.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410221914/http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=%2Farts%2F2003%2F10%2F02%2Fbfarni02.xml&page=1 |archive-date=April 10, 2008 |access-date=April 18, 2008 |work=The Daily Telegraph |location=London}}</ref>. Waqıt ótiwi menen ol ákesiniń jerlewinde nege bolmaǵanlıǵı haqqında keminde úsh túrli sebep keltirgen. Shvarcenegger 1965-jılı Avstriya áskerlerinde xızmet etti, bul sol waqıtta barlıq 18 jasar avstriyalı er adamlar ushın talap etiletuǵın bir jıllıq xızmetti orınlaw ushın edi. Áskerlik xızmeti waqtında ol «Kishi Evropa Misteri» jarısında jeńimpaz boldı. Ol jarısqa qatnasıw ushın baslanǵısh tayarlıq waqtında ruqsatsız ketip qaldı (AWOL) hám keyin bir hápte áskeriy túrmede otırdı: «Jarısqa qatnasıw men ushın sonshelli áhmiyetli edi, sonlıqtan men aqıbetlerin dıqqat penen oylap kórmedim». Ol Gracta, «Shtayrerxof» miymanxanasında basqa bir bodibilding jarısına qatnasıp, ekinshi orındı iyeledi. Ol «Evropanıń eń jaqsı deneli adamı» dep tanıldı, bul onı bodibilding toparlarında ataqlı etti. ««Mister álem» titulı meniń Amerikaǵa – juldız bolıp, bayıp ketiwim múmkin bolǵan imkaniyatlar eline bilet boldı». Shvarcenegger 1966-jılı óziniń birinshi samolyot saparın ámelge asırıp, Londondaǵı NABBA «Mister álem» jarısına qatnastı. Ol «Mister álem» jarısında ekinshi orındı iyeledi, onıń bulshıq etleriniń shımırlıǵı amerikalı jeńimpaz Chester Yortonday emes edi. 1966-jılǵı jarıstıń tóreshileriniń biri Charlz «Ueg» Bennett Shvarceneggerden tásirlenip, oǵan trenerlik etiwdi usındı. Shvarceneggerdiń aqshası az bolǵanlıqtan, Bennett onı Londondaǵı Forest Geyttegi eki sportzalınıń biriniń ústindegi tıǵız shańaraq úyinde qalıwǵa mirát etti. Yortonnıń ayaq bulshıq etleriniń kúshliligi joqarı bahalanǵan edi hám Shvarcenegger, Bennett islep shıqqan shınıǵıw baǵdarlaması boyınsha, óziniń usı tárepin jaqsılawǵa itibar qarattı. Londonnıń Ist-End aymaǵında jasaw Shvarceneggerge óziniń baslanǵısh inglis tilin jaqsılawǵa járdemlesti<ref>{{Cite news |last=McIntosh |first=Lindsay |date=October 2, 2008 |title=Wag Bennett bodybuilder who helped Arnold Schwarzenegger |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/obituaries/article4862637.ece |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100525033754/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/obituaries/article4862637.ece |archive-date=May 25, 2010 |access-date=October 3, 2008 |work=The Times |location=London}}</ref><ref>Staff, [https://web.archive.org/web/20100817080410/http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/title/777625?view=synopsis Arnold Schwarzenegger: Made in Britain] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20100817080410/http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/title/777625?view=synopsis|date=August 17, 2010}}, [[British Film Institute]]. Retrieved October 3, 2008. "Wag and Dianne Bennett, an East End couple who gave Arnie a home for three years,"</ref>. Bennettler shańaraǵı menen jasaw onı insan sıpatında da ózgertti: «Olar menen birge bolıw meni anaǵurlım mádeniyatlı etti. Sen sol waqıttaǵı meniń jasımda bolǵanıńda, bárqulla maqullawdı, miyirimdi, itibardı hám sonday-aq basshılıqtı izleyseń. Sol waqıtta men bunı onsha ańlamaytuǵın edim. Biraq házir, artqa qarap, Bennettler shańaraǵı usı mútájliklerdiń hámmesin qanaatlandırǵanın kóremen. Ásirese, meniń dúnyada eń jaqsı bolıw mútájligimdi. Ataqlı bolıw hám ózimdi biybaha hám ayrıqsha seziw mútájligimdi. Olar meniń sol ǵamxorlıqqa, itibarǵa hám miyirimge mútáj ekenimdi kórdi»<ref name="The Telegraph-2017">{{Cite news |date=March 22, 2017 |title=An Austrian hick in London: Arnie's early years |url=https://www.telegraph.co.uk/film/terminator-genisys/arnold-schwarzenegger-early-life-bodybuilding/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180413024734/https://www.telegraph.co.uk/film/terminator-genisys/arnold-schwarzenegger-early-life-bodybuilding/ |archive-date=April 13, 2018 |access-date=April 2, 2018 |work=The Telegraph}}</ref>. Sonday-aq 1966-jılı Bennettiń úyinde Shvarcenegger balalıǵındaǵı kumiri Reg Park penen ushırasıw imkaniyatına iye boldı, ol onıń dostı hám ustazına aylandı<ref>{{Web deregi | bet = A tribute by Arnold Schwarzenegger| url = http://www.regpark.net/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110514083332/http://www.regpark.net/| arxivsáne = 2011-jıl 14-may | qaralǵan sáne = 2011-jıl 3-aprel | baspaxana = Regpark.net}}</ref>. Shınıǵıwlar óz nátiyjesin berdi hám 1967-jılı Shvarcenegger bul tituldı birinshi ret jeńip alıp, 20 jasında eń jas «Mister álem» ataǵın jeńip aldı. Ol bul tituldı jáne úsh márte jeńip aladı. Sońınan ol Myunxenge qaytıp keldi, ol jerde biznes mektebinde oqıdı hám Rolf Putcigerdiń sportzalında isledi, ol jerde 1966-jıldan 1968-jılǵa shekem islep hám shınıǵıp, 1968-jılı Londonda kelesi «Mister álem» titulın jeńip alıw ushın qaytıp keldi. Ol sol waqıtta Myunxendegi inglis tili treneri hám dostı Rodjer S. Fildke jiyi: «Men eń ullı aktyor bolaman!» - dep aytatuǵın edi<ref>{{Cite news |date=October 8, 2007 |title=Summer of '68: Mit Schwarzenegger durch Schwabing |url=http://einestages.spiegel.de/static/authoralbumbackground/371/mit_schwarzenegger_durch_schwabing.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131016062217/http://einestages.spiegel.de/static/authoralbumbackground/371/mit_schwarzenegger_durch_schwabing.html |archive-date=October 16, 2013 |access-date=May 4, 2013 |work=Der Spiegel |language=de}}</ref>. On jasınan baslap AQSHqa kóshiwdi árman etken hám bodibildingti óziniń imkaniyatlar jolı dep bilgen Shvarcenegger<ref name="Bradley-2002">{{Cite news |last=Bradley |first=Bill |date=November 20, 2002 |title=Mr. California |url=http://www.laweekly.com/2002-11-28/news/mr-california/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100816085006/http://www.laweekly.com/2002-11-28/news/mr-california/ |archive-date=August 16, 2010 |access-date=April 18, 2008 |work=LA Weekly}}</ref>, 1968-jılı oktyabrde 21 jasında, inglis tilin az bilip, AQSHqa kóship, ármanına eristi. Ol jerde Kaliforniya shtatınıń Los-Andjeles qalasındaǵı Venis rayonındaǵı «Gold's Gym» zalında Djo Uayderdiń basshılıǵında shınıqtı. 1970-jıldan 1974-jılǵa shekem Shvarceneggerdiń awır atletika boyınsha sherikleriniń biri Rik Dreyzin boldı, ol 1973-jılı «Gold's Gym»nıń tiykarǵı logotipin islep shıqqan professional palwan boldı<ref>Jennings, Randy (October 21, 2003). [https://web.archive.org/web/20031225065902/http://www.thearnoldfans.com/news/archives/2003/october/617.htm "Ric Drasin: Arnold's lifting partner!"] The Arnold Fans Website. Retrieved December 16, 2009.</ref>. Shvarcenegger sonday-aq professional palwan Superjuldız Billi Grem menen de jaqın dos boldı. 1970-jılı, 23 jasında, Shvarcenegger Nyu-Yorkta óziniń birinshi «Mister Olimpiya» titulın jeńip aldı hám bul tituldı jeti márte jeńip aladı. «Siskind & Susser» immigraciyalıq huqıq firması Shvarceneggerdiń 1960-jıllardıń aqırı yamasa 1970-jıllardıń basında viza shártlerin buzǵanlıǵı sebepli belgili bir waqıt nızamsız immigrant bolǵan bolıwı múmkin ekenin málimledi<ref>{{Cite news |last=Bland |first=Siskind |date=September 4, 2007 |title=Schwarzenegger May Have Violated Terms Of Non-Immigrant Visa |url=http://www.visalaw.com/03sep4/15sep403.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220094159/http://www.visalaw.com/03sep4/15sep403.html |archive-date=February 20, 2008 |access-date=April 18, 2008 |work=VISALAW.COM}}</ref>. «LA Weekly» 2002-jılı Shvarceneggerdiń «AQSHtıń eń ataqlı immigrantı» ekenin, ol «tereń avstriya akcentin jeńip, bodibildingtiń itimaldan uzaq bolǵan ótmishinen ótip, 1990-jılları dúnyadaǵı eń úlken kino juldızına» aylanǵanın jazdı. 1977-jılı Shvarceneggerdiń avtobiografiyası hám awır atletika boyınsha qollanbası «Arnold: Bodibilderdiń tárbiyası» úlken tabısqa eristi. Kaliforniyadaǵı Santa-Monika kolledjinde (sonıń ishinde inglis tili kursları) hár túrli kurslardı, sonday-aq Los-Andjelestegi Kaliforniya universitetiniń (UCLA) keńeytilgen baǵdarlamasınıń bólegi sıpatında joqarı dárejeli kurslardı tamamlaǵannan keyin, ol oqıwdı pitkeriwge «jaqın qalatuǵın» jetkilikli kredit topladı. 1979-jılı ol Viskonsin-Superior universitetine sırttan oqıwshı student sıpatında oqıwǵa kirdi, kurs jumıslarınıń kópshiligin sırttan tamamladı hám professorlar menen ushırasıw hám sońǵı imtixanlardı tapsırıw ushın Superiorǵa ushıp bardı. 1980-jılı may ayında ol rásmiy túrde oqıwdı pitkerdi hám biznes basqarıwı hám marketing boyınsha bakalavr dárejesin aldı<ref>{{Web deregi | bet = Arnold Schwarzenegger A name to be reckoned with| url = http://www.rotten.com/library/bio/entertainers/actors/arnold-schwarzenegger/| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131219083706/http://www.rotten.com/library/bio/entertainers/actors/arnold-schwarzenegger/| arxivsáne = 2013-jıl 19-dekabr | qaralǵan sáne = 2016-jıl 9-aprel | jumıs = Rotten.com}}</ref><ref>{{Cite book |last=Paslay |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=g6rU59neX34C&q=schwarzenegger%2B%2522after%2Bdark%2522&pg=PA146 |title=The Village Proposal: Education as a Shared Responsibility |date=September 1, 2011 |publisher=R&L Education |isbn=978-1-61048-061-1 |page=146 |access-date=April 9, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201221220848/https://books.google.com/books?id=g6rU59neX34C&q=schwarzenegger+%22after+dark%22&pg=PA146 |archive-date=December 21, 2020 |url-status=live}}</ref>. Ol 1983-jılı Amerika Qurama Shtatlarınıń puqaralıǵın aldı<ref>{{Web deregi | familiya = Finkelmeyer| at = Todd| sáne = 2009-jıl 11-noyabr | bet = Campus Connection: Superior list of famous alumni?| url = https://captimes.com/news/local/education/campus_connection/campus-connection-superior-list-of-famous-alumni/article_13051f01-a8e0-5ab6-9af5-9b9ae15988be.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230125014713/https://captimes.com/news/local/education/campus_connection/campus-connection-superior-list-of-famous-alumni/article_13051f01-a8e0-5ab6-9af5-9b9ae15988be.html| arxivsáne = 2023-jıl 25-yanvar | qaralǵan sáne = 2023-jıl 25-yanvar | jumıs = The Cap Times| til = en}}</ref><ref>{{Web deregi | last1 = Leeds| first1 = Jeff| last2 = Bates| first2 = James| sáne = 2003-jıl 22-avgust | bet = A degree of fame for each| url = https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2003-aug-22-et-bates22-story.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230125015457/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2003-aug-22-et-bates22-story.html| arxivsáne = 2023-jıl 25-yanvar | qaralǵan sáne = 2023-jıl 25-yanvar | jumıs = Los Angeles Times| til = en-US}}</ref>. Ol 2023-jılı Stokton universitetinen húrmetli ilimiy dáreje aldı<ref>{{Citation |title=BOARD OF TRUSTEES MEETING |url=https://stockton.edu/board-of-trustees/documents/BOT-OS-02-22-23.pdf |access-date=March 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306175206/https://stockton.edu/board-of-trustees/documents/BOT-OS-02-22-23.pdf |archive-date=March 6, 2023 |url-status=live |publisher=Stockton University}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Alfavit boyınsha aktyorlar]] [[Kategoriya:Kino álemi]] [[Kategoriya:Amerikalı film aktyorları]] [[Kategoriya:Amerikalı televidenie aktyorları]] 2k2blzctgulr43k0t6w1q3xqz8kpr87 0 5188 265287 233782 2026-07-31T06:44:07Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 265287 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=Iyun 2023}} {{Shaxs infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Nikolay Dmitriyevich Kuznetsov | negizgi atı = Николай Дмитриевич Кузнецов | súwret = | súwret eni = 250px | súwret táriypi = | tuwılǵan sánesi = | tuwılǵan jeri = [[Aqtóbe]], [[Rossiya imperiyası]] | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan jeri = | ólim sebebi = | jerlengen jeri = | puqaralıǵı = {{SSRA}} | kásibi = bas konstruktor, [[Injener|injener]] | dini = | boyı = | qánigeligi = Aviaciya dvigatelleri | oqıǵan jeri = Jukovskiy atındaǵı Áskeriy-hawa injenerlik akademiyası | iskerlik jılları = 1949–1994 (OKB-276) | qolı = Sign of Nikolai D. Kuznetsov 1991.png }} '''Nikolay Dmitriyevich Kuznecov''' ({{lang-ru|Николай Дмитриевич Кузнецов}}; [[1911|1911-jıl]] [[23-iyun]] — [[1995|1995-jıl]] [[30-iyul]]) — [[Kuznecov konstruktorlıq byurosı|Sovet OKB-276 konstruktorlıq byurosı]]nıń bas konstruktorı bolǵan. Bul byuro, tiykarınan, somalyot dvigatelleri, turbinalar hám reduktorlar sıyaqlı texnikalardı islep shıǵarıw, jaratıw hám tarqatıw menen shuǵıllanǵan. == Ómirbayanı == Kuznecov óz kásiplik jolın mısgerlikten baslaǵan hám mexanik bolıp islegen. 1930-jılı mektepti pitkerip, Moskva aviaciya kolledjine oqıwǵa kiredi, sol waqıtta mexanik bolıp jumıs isleydi. 1933-jılı [[Jukovskiy atındaǵı Áskeriy-hawa injenerlik akademiyası]]nıń Aviaciya fakultetine kiredi. Ol jerde [[Nikolay Jukovskiy|professor Nikolay Yegorovich Jukovskiy]] — sol waqıttaǵı aviaciya dvigatellerin izertlew bóliminiń baslıǵınıń qolında oqıydı. Kuznecov 1938-jılı noyabrde akademiyanı qızıl diplom menen pitkerdi<ref>{{web deregi | bet =Кузнецов Николай Дмитриевич | url =https://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=12593 | qaralǵan sáne = 2024-jıl 31-yanvar |website=www.warheroes.ru}}</ref>. Onıń diplom jumısınıń teması dvigatellerge baylanıslı bolǵan: tórtlik karbyuratorlı, 28 cilindrli, hawa menen suwıtılatuǵın, 6000 metr biyiklikte 3400 aylanıs tezliginde 1500 at kúshine iye, eki jıldamlıqta isleytuǵın sentrifugalı úplewishli dvigatel edi<ref>{{web deregi | bet =Данильченко В.П. Человек, который опережал своё время - Самарский университет | url =https://www.ssau.ru/info/history/1942-2002/ocherki/contents/2_04 | qaralǵan sáne = 2024-jıl 31-yanvar |website=www.ssau.ru | til =ru}}</ref>. == Ataqları hám sıylıqları == * [[Socialistik Miynet Qaharmanı]] (eki márte) * 1982-jılı [[Samara|Kuybıshev]] qalasınıń húrmetli puqarası. == Derekler == {{Derekler}} === Qosımsha oqıw ushın === * J. K. Golovanov, M., "Korolev: Facts and myths", [[Nauka (baspaxana)|Nauka]], 1994, {{ISBN|5-02-000822-2}}; * [https://web.archive.org/web/20260717031037/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/chertok/kniga-1/01.html «Rockets and people»] – [[Boris Chertok|B. E. Chertok]], M: "mechanical engineering", 1999. {{ISBN|5-217-02942-0}} {{in lang|ru}}; * [[Arkady Ostashev|A.I. Ostashev]], ''Sergey Pavlovich Korolyov - The Genius of the 20th Century'' — 2010 M. of Public Educational Institution of Higher Professional Training MGUL {{ISBN|978-5-8135-0510-2}}. * "Bank of the Universe" - edited by Boltenko A. C., [[Kyiv]], 2014., publishing house "Phoenix", {{ISBN|978-966-136-169-9}} * "Russia interrupted flight" - Ivanchenko Y. C., M., 2010 publishing house "Restart"[https://shelena099gmailcom.blogspot.ru/2014/04/blog-post_11.html] == Sırtqı siltemeler == * [http://www.kuznetsov-motors.ru Kompaniyanıń rásmiy saytı] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200820050156/http://www.kuznetsov-motors.ru/ |date=20-avgust 2020-jıl }} * [http://engine.aviaport.ru/issues/13/page26.html N.D. Kuznecovtıń dvigatelshilikti rawajlandırıwǵa qosqan úlesi hám ilimiy-injenerlik mektebi] {{Sırtqı siltemeler}} {{DEFAULTSORT:Kuznetsov, Nikolai Dmitriyevich}} [[Kategoriya:1911-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:1995-jılı qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:Kosmoslıq ushıwlar boyınsha dáslepki ilimpazlar]] [[Kategoriya:Socialistik Miynet Qaharmanları]] [[Kategoriya:Sovet oylap tabıwshıları]] [[Kategoriya:Sovet kosmoslıq baǵdarlaması xızmetkerleri]] [[Kategoriya:Sovet kosmoslıq ushıwlar pionerleri]] [[Kategoriya:Sovet injenerleri]] [[Kategoriya:Sovet raketashı ilimpazları]] [[Kategoriya:SSRA Ilimler akademiyasınıń haqıyqıy aǵzaları]] [[Kategoriya:Rossiya Ilimler akademiyasınıń haqıyqıy aǵzaları]] rs2g3jnq5m3r5yyq1vl5d552vu551ic 0 11950 265279 135918 2026-07-30T20:21:03Z Fippe 4400 logo 265279 wikitext text/x-wiki [[Fayl:nginx logo 2024.svg|thumb|Nginx logo]]'''Nginx''' (''aytılıwı "engine x"''<ref>[http://sysoev.ru/en/ "Igor Sysoev". ''sysoev.ru''. Alındı 1-iyun 2018-j.]</ref>) bul web server bolıp, odan keri proksi-server, pochta proksi, [[HTTP]] keshi hámde júk balansı maqsetinde de paydalanıwımızǵa boladı. Programmalıq támiynat Igor Sysoev tárepinen jaratılǵan hám 2004-jılı<ref>Tony Mobily (5 January 2012). [https://web.archive.org/web/20131019145106/http://www.freesoftwaremagazine.com/articles/interview_igor_sysoev_author_apaches_competitor_nginx "Interview with Igor Sysoev, author of Apache's competitor NGINX"]. ''Free Software Magazine''. arxivlendi [http://www.freesoftwaremagazine.com/articles/interview_igor_sysoev_author_apaches_competitor_nginx original] 19-oktyabr 2013-j. kórildi 18-oktyabr 2013-j.</ref> ámelge asırılǵan. Nginx biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat bolıp, 2 baplı [[BSD]] shártlerine muwaǵıq shıǵarıladı. Web serverlerdiń úlken bólegi '''Nginx''' tan kóbinshe júk balansı sıpatında paydalanıladı. == Ádebiyatlar == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == * [https://nginx.org/ Rásmiy web saytı] [[Kategoriya:Web server]] crhdslw4ifql1s5p10mw1rp1d6qynwo 0 17457 265282 212761 2026-07-31T00:33:14Z Kanayoko 16394 /* Hobbi */ 265282 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Elizaveta II | negizgi atı = {{lang-en|Elizabeth II}} | súwret = | súwret uzınlıǵı = 250px | súwret túsindirmesi = Elizaveta II, 2011-jıl | qatarlıq sanı = | lawazım = Ullı Britaniya hám Arqa Irlandiya xanzadası | bayraq = Royal standard of the United Kingdom.svg | bayraq2 = Flag of the United Kingdom.svg | lawazımdaǵı atı = | lawazımǵa kirisiw sánesi = [[1952|1952-jıl]] [[6-fevral]] | lawazımnan ketiw sánesi =[[2022|2022-jıl]] [[8-sentyabr]] | premyer = | prezident = | spiker = | senat baslıǵı = | vice-prezident = | gubernator = | vice-gubernator = | ministr = | premyer-ministr = | birinshi ministr = | monarx = | orınbasarı = | kancler = | parlament = | lider = | hákim = | hákim járdemshisi = | húkimdar = | húkimdar járdemshisi = | járdemshisi = | waqıtsha = | qarsılas = | aldınǵı isker = [[Georg VI]] | keyingi isker = [[Charlz III]] | aldınǵısı = | keyingisi = | taj kiygiziw sánesi = [[1953|1953-jıl]] [[2-iyun]] | 1belgiatı = | 1tekstatı = | 2belgiatı = | 2tekstatı = | 3belgiatı = | 3tekstatı = | 4belgiatı = | 4tekstatı = | 5belgiatı = | 5tekstatı = | qatarlıq sanı_2 = | lawazım_2 = Milletler Doslıq awqamı basshısı | bayraq_2 = Royal Cypher of Elizabeth II as Head of the Commonwealth.svg | bayraq2_2 = Personal flag of Queen Elizabeth II (rectangular).svg | lawazımdaǵı atı_2 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_2 =[[1952|1952-jıl]] [[6-fevral]] | lawazımnan ketiw sánesi_2 = [[2022|2022-jıl]] [[8-sentyabr]] | premyer_2 = | prezident_2 = | vice-prezident_2 = | gubernator_2 = | vice-gubernator_2 = | ministr_2 = | premyer-ministr_2 = | birinshi ministr_2 = | monarx_2 = | orınbasarı_2 = | kancler_2 = | parlament_2 = | senat baslıǵı_2 = | lider_2 = | hákim_2 = | hákim járdemshisi_2 = | húkimdar_2 = | húkimdar járdemshisi_2 = | járdemshisi_2 = | waqıtsha_2 = | qarsılas_2 = | aldınǵı isker_2 = [[Georg VI]] | keyingi isker_2 = [[Charlz III]] | aldınǵısı_2 = | keyingisi_2 = | taj kiygiziw sánesi_2 = | 1belgiatı_2 = | 1tekstatı_2 = | 2belgiatı_2 = | 2tekstatı_2 = | 3belgiatı_2 = | 3tekstatı_2 = | 4belgiatı_2 = | 4tekstatı_2 = | 5belgiatı_2 = | 5tekstatı_2 = | qatarlıq sanı_3 = | lawazım_3 = Ullı Britaniya Lord Joqarı admiralı | bayraq_3 = Flag of the Lord High Admiral of the United Kingdom.svg | bayraq2_3 = Flag of the United Kingdom.svg | lawazımdaǵı atı_3 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_3 = [[1964|1964-jıl]] [[1-aprel]] | lawazımnan ketiw sánesi_3 = [[2011|2011-jıl]] [[10-iyun]] | premyer_3 = | prezident_3 = | vice-prezident_3 = | gubernator_3 = | vice-gubernator_3 = | ministr_3 = | premyer-ministr_3 = | birinshi ministr_3 = | monarx_3 = | orınbasarı_3 = | kancler_3 = | parlament_3 = | lider_3 = | hákim_3 = | hákim járdemshisi_3 = | húkimdar_3 = | húkimdar járdemshisi_3 = | járdemshisi_3 = | waqıtsha_3 = | qarsılas_3 = | aldınǵı isker_3 = ''lawazım tiklendi'' | keyingi isker_3 = [[Filipp, Edinburg gersogı]] | aldınǵısı_3 = | keyingisi_3 = | taj kiygiziw sánesi_3 = | 1belgiatı_3 = | 1tekstatı_3 = | 2belgiatı_3 = | 2tekstatı_3 = | 3belgiatı_3 = | 3tekstatı_3 = | 4belgiatı_3 = | 4tekstatı_3 = | 5belgiatı_3 = | 5tekstatı_3 = | qatarlıq sanı_4 = | lawazım_4 = | bayraq_4 = | bayraq2_4 = | lawazımdaǵı atı_4 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_4 = | lawazımnan ketiw sánesi_4 = | premyer_4 = | prezident_4 = | vice-prezident_4 = | gubernator_4 = | vice-gubernator_4 = | ministr_4 = | premyer-ministr_4 = | birinshi ministr_4 = | monarx_4 = | orınbasarı_4 = | kancler_4 = | parlament_4 = | lider_4 = | hákim_4 = | hákim járdemshisi_4 = | húkimdar_4 = | húkimdar járdemshisi_4 = | járdemshisi_4 = | waqıtsha_4 = | qarsılas_4 = | aldınǵı isker_4 = | keyingi isker_4 = | aldınǵısı_4 = | keyingisi_4 = | taj kiygiziw sánesi_4 = | 1belgiatı_4 = | 1tekstatı_4 = | 2belgiatı_4 = | 2tekstatı_4 = | 3belgiatı_4 = | 3tekstatı_4 = | 4belgiatı_4 = | 4tekstatı_4 = | 5belgiatı_4 = | 5tekstatı_4 = | qatarlıq sanı_5 = | lawazım_5 = | bayraq_5 = | bayraq2_5 = | lawazımdaǵı atı_5 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_5 = | lawazımnan ketiw sánesi_5 = | premyer_5 = | prezident_5 = | vice-prezident_5 = | gubernator_5 = | vice-gubernator_5 = | ministr_5 = | premyer-ministr_5 = | birinshi ministr_5 = | monarx_5 = | orınbasarı_5 = | kancler_5 = | parlament_5 = | lider_5 = | hákim_5 = | hákim járdemshisi_5 = | húkimdar_5 = | húkimdar járdemshisi_5 = | járdemshisi_5 = | waqıtsha_5 = | qarsılas_5 = | aldınǵı isker_5 = | keyingi isker_5 = | aldınǵısı_5 = | keyingisi_5 = | taj kiygiziw sánesi_5 = | 1belgiatı_5 = | 1tekstatı_5 = | 2belgiatı_5 = | 2tekstatı_5 = | 3belgiatı_5 = | 3tekstatı_5 = | 4belgiatı_5 = | 4tekstatı_5 = | 5belgiatı_5 = | 5tekstatı_5 = | qatarlıq sanı_6 = | lawazım_6 = | bayraq_6 = | bayraq2_6 = | lawazımdaǵı atı_6 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_6 = | lawazımnan ketiw sánesi_6 = | premyer_6 = | prezident_6 = | vice-prezident_6 = | gubernator_6 = | vice-gubernator_6 = | ministr_6 = | premyer-ministr_6 = | birinshi ministr_6 = | monarx_6 = | orınbasarı_6 = | kancler_6 = | parlament_6 = | lider_6 = | hákim_6 = | hákim járdemshisi_6 = | húkimdar_6 = | húkimdar járdemshisi_6 = | járdemshisi_6 = | waqıtsha_6 = | qarsılas_6 = | aldınǵı isker_6 = | keyingi isker_6 = | aldınǵısı_6 = | keyingisi_6 = | taj kiygiziw sánesi_6 = | 1belgiatı_6 = | 1tekstatı_6 = | 2belgiatı_6 = | 2tekstatı_6 = | 3belgiatı_6 = | 3tekstatı_6 = | 4belgiatı_6 = | 4tekstatı_6 = | 5belgiatı_6 = | 5tekstatı_6 = | aytılıwı = | tuwılǵan waqtındaǵı atı = | tuwılǵan sánesi = [[1926|1926-jıl]] [[21-aprel]] | tuwılǵan ornı = [[Meyfer]], [[Vestminster]], [[Úlken London]], [[Angliya]], [[Ullı Britaniya]] | qaytıs bolǵan sánesi = [[2022|2022-jıl]] [[8-sentyabr]] | qaytıs bolǵan ornı = [[Balmoral Qorǵanı]], [[Aberdinshir]], [[Shotlandiya]], [[Ullı Britaniya]] | qaytıs bolıw sebebi = | jerlengen ornı = Patsha Georg VI estelik shirkewi | puqaralıǵı = | dinastiyası = [[Vindzorlar]] | milleti = | partiya = | basqa partiya = | boyı = | ómirlik joldası = [[Filipp, Edinburg gersogı]] | balaları = [[Charlz III]], Anna, Ullı Britaniya xanzadası, York gersogı Endryu, Edvard, Edinburg gersogı | ákesi = [[Georg VI]] | anası = Elizaveta Bouz-Layon | nekesiz zayıbı = | qatnasıqları = | tuwısqanları = | jasaw ornı = | dini = Angliya Shirkewı | bilim alǵan jeri = | qánigeligi = | kásibi = | belgili isleri = | aylıǵı = | kabinet = | komitetler = | portfolio = | ilimiy ataǵı = | ataǵı = | maǵlıwmatı = | sıylıqları = | blanka1 = | tekst1 = | blanka2 = | tekst2 = | blanka3 = | tekst3 = | blanka4 = | tekst4 = | blanka5 = | tekst5 = | qolı = | sayt = | laqabı = | tiyisliligi = | armiya túri = | xızmet etken jılları = |áskeriy sıylıqları = |áskeriy_blanka1 = |áskeriy_tekst1 = |áskeriy_blanka2 = |áskeriy_tekst2 = |áskeriy_blanka3 = |áskeriy_tekst3 = |áskeriy_blanka4 = |áskeriy_tekst4 = |áskeriy_blanka5 = |áskeriy_tekst5 = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | túsindirmeler = | sáne = | jıl = | derek = }} '''Elizaveta II''' ({{lang-en|Elizabeth II}}), tolıq atı — '''Elizabet Aleksandra Meri Vindzor''' ({{lang-en|Elizabeth Alexandra Mary Windsor}}; [[1926|1926-jıl]] [[21-aprel]], [[Meyfer]], [[Úlken London]], [[Angliya]] — [[2022|2022-jıl]] [[8-sentyabr]], [[Balmoral Qorǵanı]], [[Aberdinshir]], [[Shotlandiya]]<ref>{{Web deregi | til = en| url = https://www.bbc.com/news/uk-61585886| bet = Queen Elizabeth II has died, Buckingham Palace announces| sáne = 2022-jıl 8-sentyabr | baspaxana = [[BBC News]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 8-sentyabr | arxivsáne = 2022-jıl 8-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220908173308/https://www.bbc.com/news/uk-61585886| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/15699493| bet = Умерла королева Елизавета II| sáne = 2022-jıl 8-sentyabr | baspaxana = [[ТАСС]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 8-sentyabr | arxivsáne = 2022-jıl 8-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220908173726/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/15699493| url-status = live}}</ref>) — [[Ullı Britaniya]] xanzadası. Elizaveta York gersogı hám gercoginyası (keyinirek Patsha [[Georg VI]] hám Xanzada-konsort Bouz-Lion, Elizaveta) shańaraǵında tuwılǵan. Onıń ákesi 1936-jılda ájaǵası patsha [[Eduard VIII]] taxtdan waz keshkeninen keyin taxtǵa otırdı, nátiyjede ol Britaniya taxtın miyras qılıp alıw tártibi boyınsha taxt miyrasxorı boldı. Ol menshikli tálim alǵan hám ekinshi jáhán urısı dáwirinde óz jámiyetlik wazıypaların orınlawdı baslaǵan, hayallardıń járdemshi aymaqlıq korpusında járdemshi aymaqlıq xızmette xızmet etken. == Balalıǵı == York gersogi, Shahzada Alberttıń (bolajaq patsha Georg VI, 1895-1952) hám ledi Elizaveta Bouz-Lionning (1900-2002) úlken qızı. Onıń babası hám ájesı: ákesi boyınsha patsha Georg V (1865-1936) hám Xanzada Meri, Tek Malikasi (1867-1953); anası boyınsha Klod Jorj Bouz-Lion, Stratmor grafliǵi (1855-1944) hám Sesiliya Iyne Kavendish-Bentink (1862-1938). [[Fayl:Elizabeth christening group.jpg|solǵa|mini|nobaý|Britaniya Korollıq shańaraǵı, 1926-jıl 29-may]] Malika Elizaveta Aleksandra Mariya 1926-jıl 21 aprel kúni saat 2:40 ta Londonnıń Mayfair rayonında, Bruton kóshesindegi graf Stratmor rezidenciyasında, 17-úyde tuwılǵan<ref>{{статья |автор= |заглавие=Wednesday, April 21st, 1926 |ссылка=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33153/page/1 |язык=en |издание=[[The London Gazette]] |тип= |год=1926 |месяц=04 |число=21 |том= |номер=33153 |страницы=2773 |doi= |issn= |archivedate=2023-10-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231008141352/https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33153/page/1 }}</ref>{{sfn|Campbell|1979|с=11}}{{sfn|Lacey|2002|с=108—109}}{{sfn|Bradford|2012|с=22}}. Tuwıw waqtında, bópeni almastırmaslik ushın, ishki jumıslar ministri Uilyam Jaynson-Xiks qatnastı. Malika óz atın anası (Elizaveta), buvisi (Mariya) hám buvisi (Aleksandra) húrmetine aldı. Shańaraqta Elizaveta "Lilibet" dep atalǵan. == Shańaraǵı == 1947-jıl 20 noyabrde Elizaveta [[Greciya|grek]] shahzadası [[Andrey Greciyalı|Andreynıń]] balası leytenant [[Filipp (Edinburg gersogı)|Filipp Mauntbetten]] (1921-jıl 10 iyun-2021 jıl 9 aprel) menen turmıs qurdı. Filipp hám Elizaveta tórtinshi tuwısqan aǵalarınıń balaları hám apa-qarındas : Filipptıń ullı ájesı [[Alisa (Gessen gercoginyası)|Alisa Gessenlı]] patsha [[Eduard VII]] dıń sińlısı, Elizavetanıń atası edi. Bunnan tısqarı, Elizavetanıń ullı ájesı, [[Aleksandra Daniyalı|Daniyalı Aleksandra]], Filipptıń atası, ellinlar patshası [[Georg I (Greciya patshası)|Georg I]] dıń sińlısı bolıp, olardı ekinshi tuwısqan aǵalarınıń balaları ámeki hám jiyeni etedi. Bunnan tısqarı, olardıń ulıwma ájdadi Vyurtemberg shahzadasi Lyudvig; solay etip, Elizaveta hám Filipp de besinshi tuwısqan aǵalarınıń balaları hám ájaǵa. Korollıq juplıǵınıń tórt perzenti, segiz aqlıǵı hám on ush ullı aqlıǵı bar (olardan on danası Shahzoda Filipptiń turmısında hám on ekewi Elizaveta turmısında tuwılǵan. == Rásmiy ataqları hám sıylıqları == === Elizaveta II ataqları === * 1926-jıl 21 aprelden 1936-jıl 11 dekabrge shekem — York Malika Elizaveta. * 1936-jıl 11 dekabrden 1947-jıl 20 noyabrge shekem — Malika Elizaveta. * 1947-jıl 20 noyabrden 1952-jıl 6 -fevralǵa shekem — Edinburg gersoginyası Malika Elizaveta. * 1952-jıl 6 fevraldan 2022-jıl 8sentyabrge shekem — Xanzada. Ullı Britaniyada Elizaveta II dıń tolıq ataǵı "Ullı Britaniya hám Arqa Irlandiya Birlesken Patshalıǵı jáne onıń basqa shohliklari hám aymaqları xanzadası, Óz ara doslıq basshısı, isenim qorǵawshısi" ({{lang-en|Her Majesty Elizabeth the Second, by the Grace of God of the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, and of Her other Realms and Territories Queen, Head of the Commonwealth, Defender of the Faith}})<ref name="1953 Gazette">{{London Gazette |issue=39873 |startpage=3023 |supp=yes |date=29 May 1953}}</ref><ref name=Burke>{{Web deregi | url = http://www.burkespeerage.com/articles/peerage/page62-6a.aspx| bet = Burke's Peerage and Gentry > The Royal Family > HM Queen Elizabeth II| baspaxana = Burke's Peerage & Gentry and The Origins Network| qaralǵan sáne = 2010-jıl 24-oktyabr | arxivurl = https://www.webcitation.org/6HOasYtCe?url=http://www.burkespeerage.com/articles/peerage/page62-6a.aspx| arxivsáne = 2013-jıl 15-iyun }}</ref>. === Elizaveta II basshılıǵındaǵı mámleketlikler === [[Fayl:Commonwealth of Nations.svg|mini|nobaý|Kartada Óz ara doslıqqa aǵza mámleketlikler kórsetilgen (Fiji aǵzalıǵı toqtatilǵan)]] 1952-jılda taxtga otırǵanında Elizaveta jeti mámleket Xanzadası boldı: [[Ullı Britaniya]], [[Kanada]], [[Avstraliya]], [[Jańa Zelandiya]], [[Qubla Afrika]], [[Pakistan]] hám [[Shri-Lanka]]. Onıń húkimranlıǵı dáwirinde bul mámleketlerdiń geyparaları respublikalarǵa aylandı. Usınıń menen birge, dekolonizatsiya procesi nátiyjesinde kóplegen Britaniya koloniyaları ǵárezsizlikke eristiler. Olardan geyparalarında Ullı Britaniya xanzadası mámleket basshısı mártebein saqlap qalǵan, basqalarında bolsa joq. [[Fayl:Commonwealth realms 1992.svg|mini|nobaý|Britaniya monarxı baslıǵı bolǵan mámleketlikler kók reń menen belgilengen]] Monarxiyani saqlap qalǵan jańa ǵárezsiz mámleketlikler<ref name="multiple4">[http://www.royal.gov.uk/MonarchAndCommonwealth/Commonwealthmembers/MembersoftheCommonwealth.aspx Her Majesty The Queen: Commonwealth members] {{Wayback|url=http://www.royal.gov.uk/MonarchAndCommonwealth/Commonwealthmembers/MembersoftheCommonwealth.aspx | sáne =20130621055737 }}{{ref-en}}</ref>: * [[Antigua hám Barbuda]] (1981—2022); * [[Bagama Atawları]] (1973—2022); * [[Beli]] (1981—2022); * [[Grenada]] (1974—2022); * [[Papua — Jańa Gvineya]] (1975—2022); * [[Sent-Vinsent hám Grenadinlar]] (1979—2022); * [[Sent-Kits hám Nevis]] (1983—2022); * [[Sent-Lusiya]] (1979—2022); * [[Solomon Atawları]] (1978—2022); * [[Tuvalu]] (1978—2022); * [[Yamayka]] (1962—2022). Bir qansha waqıt ótkennen monarxiyadan waz keshken jańa ǵárezsiz mámleketlikler<ref name="multiple4" />: * [[Barbados]] (1966—2021); * [[Gayana]] (1966—1970); * [[Gambiya]] (1965—1970); * [[Gana]] (1957—1960); * [[Keniya]] (1963-1964); * [[Mavrikiy]] (1968-1992); * [[Malavi]] (1964-1966); * [[Malta]] (1964-1974); * [[Nigeriya]] (1960-1963); * [[Syerra-Leone]] (1961-1971); * [[Tanganika]] (1961—1962); * [[Trinidad hám Tobago]] (1962-1976); * [[Uganda]] (1962-1963); * [[Fiji]] (1970-1987). === Sıylıqlar === Elizaveta II Ullı Britaniyada hám Óz ara doslıq mámleketlerinde, sonıń menen birge basqa mámleketlerde bir qatar ricarlıq ordenleriniń baslıǵı bolǵan, bunnan tısqarı áskeriy ataqlar, kóplegen eń húrmetli ataqlar hám ilimiy dárejelerge iye bolǵan. Bunnan tısqarı, ol túrli ishki mámleketlikler, sonıń menen birge, shet el mámleketlerdiń túrli sıylıqları iyesi bolǵan. == Hobbi == [[Fayl:Map of countries and territories visited by Elizabeth II.svg|mini|nobaý|Elizaveta II nıń dúnyanıń túrli mámleketlerine saparları kartası]] Xanzadanıń qızıǵıwshılıqları arasında ıytlerdı kóbeytiw (olar arasında korgi, spaniel hám labradorlar), fotosúwret, atta júriw, sonıń menen birge sayaxat qılıw bar edi<ref name=autogenerated20130604-1>[http://ria.ru/spravka/20120616/673108326.html#13700235807094&message=resize&relto=login&action=removeClass&value=registration Королева Великобритании Елизавета II. Биография] {{Wayback|url=http://ria.ru/spravka/20120616/673108326.html#13700235807094&message=resize&relto=login&action=removeClass&value=registration |date=20130617195323 }} РИА Новости, (16 июня 2012)</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20130725112659/http://www.sankt-petersburgpost.ru/stuff/sjuzhety/khobbi_i_uvlechenija_glav_gosudarstv/11-1-0-495 Хобби и увлечения глав государств] {{Wayback|url=http://www.sankt-petersburgpost.ru/stuff/sjuzhety/khobbi_i_uvlechenija_glav_gosudarstv/11-1-0-495 |date=20130725112659 }} Петербургский почтовой, (03 марта 2011)</ref>. Elizaveta II Óz ara doslıq basshısı retinde abıraysın saqlap, óz iyelikleri boylap júdá aktiv sayaxat eterdi<ref>[https://web.archive.org/web/20140309084609/http://www.purepeople.ru/article/elizaveta-ii-yubilej-pravleniya-britanskoj-korolevy_a11799/1 Елизавета II: юбилей правления британской королевы!] {{Wayback|url=http://www.purepeople.ru/article/elizaveta-ii-yubilej-pravleniya-britanskoj-korolevy_a11799/1 |date=20140309084609 }}</ref>. Onıń esabında 325 ke jaqın shet el saparlar (Elizaveta húkimranlıǵı dáwirinde 130 dan artıq mámleketlerge kelgen)<ref>[http://www.1tv.ru/documentary/print/fi=7561 Королева] {{Wayback|url=http://www.1tv.ru/documentary/print/fi=7561 |date=20160404225540 }} Первый Канал</ref>. Filateliya onlab jıllar dawamında Elizavetanıń ardaqlı shınıǵıwlarınan biri bolıp kelgen <ref>{{Web deregi | bet = Хобби принесло британской королеве миллиарды рублей| url = https://lenta.ru/news/2020/12/16/queen/| jumıs = Lenta.ru («Лента.ру»)| baspaxana = ООО «Лента.Ру»| sáne = 2020-jıl 16-dekabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 29-aprel | arxivsáne = 2020-jıl 17-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20201217001238/https://lenta.ru/news/2020/12/16/queen/| url-status = live}}</ref>. Anglichan tilinen tısqarı, ol francuz tilin jaqsı bilgen<ref name=autogenerated20130604-1 />. == Basqarıw múddeti hám jası == Ólim waqtında Elizaveta II jası boyınsha barlıq Britaniya monarxlari arasında rekordshı bolǵan<ref name="автоссылка3" /> и продолжительности пребывания на престоле<ref name="автоссылка4" /><ref name="автоссылка5" /><ref name="автоссылка6" /><ref name="автоссылка7" />. 2007-jıl 20 dekabrde xanzada óziniń ájesı xanzada Viktoriyani (1819 -1901) artta qaldırıp, tariyxdagi jası eń úlken Britaniya monarxiǵa aylandı. 2016-jıl 13 oktyabrden baslap, Tailand patshası hám Phumipon Adulyadet opat etkeninen keyin, ol sol waqıtta dúnyadaǵı eń uzaq húkimranlıq etken monarx bolǵan<ref name="автоссылка1" />. == Derekler == ewezm6zlzfmnvf2zwu82ghyhbxq0nwk 4 23879 265269 265254 2026-07-30T12:01:27Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 265269 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:24832}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 2 || [[User:Qaraqalpaqpan|<span style="color:gray">Qaraqalpaqpan</span>]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}} |- | 3 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|Srajatdin Usnatdinov]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}} |- | 4 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4515}}]] || {{Permissions|Bekan88}} |- | 5 || [[User:Inosham|Inosham]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}} |- | 6 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4252}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}} |- | 7 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|<span style="color:gray">Abdullaeva Shaxnoza-Banu</span>]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}} |- | 8 || [[User:Doniyor Yóldoshev|Doniyor Yóldoshev]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2551}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}} |- | 9 || [[User:Рахман3|<span style="color:gray">Рахман3</span>]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}} |- | 10 || [[User:Rabiga Shabatova|<span style="color:gray">Rabiga Shabatova</span>]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1629}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}} |- | 11 || [[User:PirjanovNurlan|<span style="color:gray">PirjanovNurlan</span>]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}} |- | 12 || [[User:Anas1712|<span style="color:gray">Anas1712</span>]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}} |- | 13 || [[User:Qarahat|<span style="color:gray">Qarahat</span>]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}} |- | 14 || [[User:Gozzalina|Gozzalina]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}} |- | 15 || [[User:Makenzis|<span style="color:gray">Makenzis</span>]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:924}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 16 || [[User:Kuwanishbek|<span style="color:gray">Kuwanishbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}} |- | 17 || [[User:AlefZet|<span style="color:gray">AlefZet</span>]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}} |- | 18 || [[User:Aysabirlijol|<span style="color:gray">Aysabirlijol</span>]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}} |- | 19 || [[User:Umarxon III|<span style="color:gray">Umarxon III</span>]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:615}}]] || {{Permissions|Umarxon III}} |- | 20 || [[User:Baurzhanuly|<span style="color:gray">Baurzhanuly</span>]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}} |- | 21 || [[User:Biypona|<span style="color:gray">Biypona</span>]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}} |- | 22 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|<span style="color:gray">Bazarbaeva Eleonora</span>]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}} |- | 23 || [[User:QRNKS|<span style="color:gray">QRNKS</span>]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}} |- | 24 || [[User:Mrshaxas|<span style="color:gray">Mrshaxas</span>]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}} |- | 25 || [[User:Pathoschild|<span style="color:gray">Pathoschild</span>]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:399}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 26 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:385}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}} |- | 27 || [[User:Minorax|<span style="color:gray">Minorax</span>]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 28 || [[User:Muxammedqudaynazarov|<span style="color:gray">Muxammedqudaynazarov</span>]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}} |- | 29 || [[User:Begdullaman|<span style="color:gray">Begdullaman</span>]] || [[Special:Contributions/Begdullaman|{{formatnum:328}}]] || {{Permissions|Begdullaman}} |- | 30 || [[User:Nurlibek Urgenichbaev|<span style="color:gray">Nurlibek Urgenichbaev</span>]] || [[Special:Contributions/Nurlibek Urgenichbaev|{{formatnum:297}}]] || {{Permissions|Nurlibek Urgenichbaev}} |- | 31 || [[User:Qareken Balasi|<span style="color:gray">Qareken Balasi</span>]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}} |- | 32 || [[User:BEGJIGIT|<span style="color:gray">BEGJIGIT</span>]] || [[Special:Contributions/BEGJIGIT|{{formatnum:252}}]] || {{Permissions|BEGJIGIT}} |- | 33 || [[User:Saxibjamal Esemuratova|<span style="color:gray">Saxibjamal Esemuratova</span>]] || [[Special:Contributions/Saxibjamal Esemuratova|{{formatnum:239}}]] || {{Permissions|Saxibjamal Esemuratova}} |- | 34 || [[User:Pirnazarova|<span style="color:gray">Pirnazarova</span>]] || [[Special:Contributions/Pirnazarova|{{formatnum:221}}]] || {{Permissions|Pirnazarova}} |- | 35 || [[User:Holder|<span style="color:gray">Holder</span>]] || [[Special:Contributions/Holder|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|Holder}} |- | 36 || [[User:Miracle0302|<span style="color:gray">Miracle0302</span>]] || [[Special:Contributions/Miracle0302|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Miracle0302}} |- | 37 || [[User:Begjigit|<span style="color:gray">Begjigit</span>]] || [[Special:Contributions/Begjigit|{{formatnum:208}}]] || {{Permissions|Begjigit}} |- | 38 || [[User:Kmoksy|<span style="color:gray">Kmoksy</span>]] || [[Special:Contributions/Kmoksy|{{formatnum:207}}]] || {{Permissions|Kmoksy}} |- | 39 || [[User:AbzalM|<span style="color:gray">AbzalM</span>]] || [[Special:Contributions/AbzalM|{{formatnum:200}}]] || {{Permissions|AbzalM}} |- | 40 || [[User:ДолбоЯщер|<span style="color:gray">ДолбоЯщер</span>]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:196}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}} |- | 41 || [[User:NurkaArzay|<span style="color:gray">NurkaArzay</span>]] || [[Special:Contributions/NurkaArzay|{{formatnum:173}}]] || {{Permissions|NurkaArzay}} |- | 42 || [[User:Gúlxan Medetbekovna|<span style="color:gray">Gúlxan Medetbekovna</span>]] || [[Special:Contributions/Gúlxan Medetbekovna|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Gúlxan Medetbekovna}} |- | 43 || [[User:Bakhit|<span style="color:gray">Bakhit</span>]] || [[Special:Contributions/Bakhit|{{formatnum:164}}]] || {{Permissions|Bakhit}} |- | 44 || [[User:Melek jurnalist|<span style="color:gray">Melek jurnalist</span>]] || [[Special:Contributions/Melek jurnalist|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Melek jurnalist}} |- | 45 || [[User:DARIO SEVERI|<span style="color:gray">DARIO SEVERI</span>]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:148}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}} |- | 46 || [[User:Jannazarova Sh|<span style="color:gray">Jannazarova Sh</span>]] || [[Special:Contributions/Jannazarova Sh|{{formatnum:136}}]] || {{Permissions|Jannazarova Sh}} |- | 47 || [[User:Jámiy|<span style="color:gray">Jámiy</span>]] || [[Special:Contributions/Jámiy|{{formatnum:133}}]] || {{Permissions|Jámiy}} |- | 48 || [[User:İmmortalance|<span style="color:gray">İmmortalance</span>]] || [[Special:Contributions/İmmortalance|{{formatnum:131}}]] || {{Permissions|İmmortalance}} |- | 49 || [[User:Romaine|<span style="color:gray">Romaine</span>]] || [[Special:Contributions/Romaine|{{formatnum:128}}]] || {{Permissions|Romaine}} |- | 50 || [[User:Kagansky|<span style="color:gray">Kagansky</span>]] || [[Special:Contributions/Kagansky|{{formatnum:124}}]] || {{Permissions|Kagansky}} {{/end}} 88p2jtkspmzr2khomkgsaagnpxe8hrq 4 26380 265271 265256 2026-07-30T12:01:29Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 265271 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:119178}}]] |- | 2 || [[User:MrshaxasBot|<span style="color:gray">MrshaxasBot</span>]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] |- | 3 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:3810}}]] |- | 4 || [[User:Xqbot|<span style="color:gray">Xqbot</span>]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]] |- | 5 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2913}}]] |- | 6 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] |- | 7 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:1713}}]] |- | 8 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] |- | 9 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] |- | 10 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] |- | 11 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1186}}]] |- | 12 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] |- | 13 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] |- | 14 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] |- | 15 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] |- | 16 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] |- | 17 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] |- | 18 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] |- | 19 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:563}}]] |- | 20 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] |- | 21 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] |- | 22 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:389}}]] |- | 23 || [[User:TjBot|<span style="color:gray">TjBot</span>]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:343}}]] |- | 24 || [[User:Idioma-bot|<span style="color:gray">Idioma-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:327}}]] |- | 25 || [[User:Legobot|<span style="color:gray">Legobot</span>]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:316}}]] |- | 26 || [[User:AvocatoBot|<span style="color:gray">AvocatoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:265}}]] |- | 27 || [[User:Ripchip Bot|<span style="color:gray">Ripchip Bot</span>]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:241}}]] |- | 28 || [[User:HRoestBot|<span style="color:gray">HRoestBot</span>]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:225}}]] |- | 29 || [[User:Synthebot|<span style="color:gray">Synthebot</span>]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:224}}]] |- | 30 || [[User:Alexbot|<span style="color:gray">Alexbot</span>]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:224}}]] |- | 31 || [[User:KamikazeBot|<span style="color:gray">KamikazeBot</span>]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:215}}]] |- | 32 || [[User:RedBot|<span style="color:gray">RedBot</span>]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:211}}]] |- | 33 || [[User:CarsracBot|<span style="color:gray">CarsracBot</span>]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:204}}]] |- | 34 || [[User:Movses-bot|<span style="color:gray">Movses-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:196}}]] |- | 35 || [[User:Mjbmrbot|<span style="color:gray">Mjbmrbot</span>]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:192}}]] |- | 36 || [[User:BOTijo|<span style="color:gray">BOTijo</span>]] || [[Special:Contributions/BOTijo|{{formatnum:186}}]] |- | 37 || [[User:MastiBot|<span style="color:gray">MastiBot</span>]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:180}}]] |- | 38 || [[User:JackieBot|<span style="color:gray">JackieBot</span>]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:178}}]] |- | 39 || [[User:Ptbotgourou|<span style="color:gray">Ptbotgourou</span>]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:169}}]] |- | 40 || [[User:SilvonenBot|<span style="color:gray">SilvonenBot</span>]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:158}}]] |- | 41 || [[User:YiFeiBot|<span style="color:gray">YiFeiBot</span>]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:156}}]] |- | 42 || [[User:AvicBot|<span style="color:gray">AvicBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:154}}]] |- | 43 || [[User:Rubinbot|<span style="color:gray">Rubinbot</span>]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:146}}]] |- | 44 || [[User:LaaknorBot|<span style="color:gray">LaaknorBot</span>]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:132}}]] |- | 45 || [[User:Zorrobot|<span style="color:gray">Zorrobot</span>]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:128}}]] |- | 46 || [[User:Vagobot|<span style="color:gray">Vagobot</span>]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:118}}]] |- | 47 || [[User:Maintenance script|<span style="color:gray">Maintenance script</span>]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:13}}]] |- | 48 || [[User:Flow talk page manager|<span style="color:gray">Flow talk page manager</span>]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]] |- | 49 || [[User:MediaWiki default|<span style="color:gray">MediaWiki default</span>]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:8}}]] {{/end}} jgi23cfnkzjarrsfiqbldjmf80142b6 4 27432 265270 265255 2026-07-30T12:01:28Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 265270 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:119178}}]] || {{Permissions|JigildikBot}} |- | 2 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:24832}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 3 || [[User:Qaraqalpaqpan|<span style="color:gray">Qaraqalpaqpan</span>]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}} |- | 4 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|Srajatdin Usnatdinov]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}} |- | 5 || [[User:MrshaxasBot|<span style="color:gray">MrshaxasBot</span>]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] || {{Permissions|MrshaxasBot}} |- | 6 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4515}}]] || {{Permissions|Bekan88}} |- | 7 || [[User:Inosham|Inosham]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}} |- | 8 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4252}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}} |- | 9 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:3810}}]] || {{Permissions|Bot 3-f}} |- | 10 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|<span style="color:gray">Abdullaeva Shaxnoza-Banu</span>]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}} |- | 11 || [[User:Xqbot|<span style="color:gray">Xqbot</span>]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]] || {{Permissions|Xqbot}} |- | 12 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2913}}]] || {{Permissions|EmausBot}} |- | 13 || [[User:Doniyor Yóldoshev|Doniyor Yóldoshev]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2551}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}} |- | 14 || [[User:Рахман3|<span style="color:gray">Рахман3</span>]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}} |- | 15 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}} |- | 16 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:1713}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}} |- | 17 || [[User:Rabiga Shabatova|<span style="color:gray">Rabiga Shabatova</span>]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1629}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}} |- | 18 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}} |- | 19 || [[User:PirjanovNurlan|<span style="color:gray">PirjanovNurlan</span>]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}} |- | 20 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] || {{Permissions|SieBot}} |- | 21 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] || {{Permissions|VolkovBot}} |- | 22 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1186}}]] || {{Permissions|Jembot}} |- | 23 || [[User:Anas1712|<span style="color:gray">Anas1712</span>]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}} |- | 24 || [[User:Qarahat|<span style="color:gray">Qarahat</span>]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}} |- | 25 || [[User:Gozzalina|Gozzalina]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}} |- | 26 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}} |- | 27 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}} |- | 28 || [[User:Makenzis|<span style="color:gray">Makenzis</span>]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:924}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 29 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] || {{Permissions|Addbot}} |- | 30 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] || {{Permissions|ZéroBot}} |- | 31 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] || {{Permissions|ArthurBot}} |- | 32 || [[User:Kuwanishbek|<span style="color:gray">Kuwanishbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}} |- | 33 || [[User:AlefZet|<span style="color:gray">AlefZet</span>]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}} |- | 34 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] || {{Permissions|JAnDbot}} |- | 35 || [[User:Aysabirlijol|<span style="color:gray">Aysabirlijol</span>]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}} |- | 36 || [[User:Umarxon III|<span style="color:gray">Umarxon III</span>]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:615}}]] || {{Permissions|Umarxon III}} |- | 37 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] || {{Permissions|FoxBot}} |- | 38 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:563}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}} |- | 39 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}} |- | 40 || [[User:Baurzhanuly|<span style="color:gray">Baurzhanuly</span>]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}} |- | 41 || [[User:Biypona|<span style="color:gray">Biypona</span>]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}} |- | 42 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|<span style="color:gray">Bazarbaeva Eleonora</span>]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}} |- | 43 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] || {{Permissions|Escarbot}} |- | 44 || [[User:QRNKS|<span style="color:gray">QRNKS</span>]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}} |- | 45 || [[User:Mrshaxas|<span style="color:gray">Mrshaxas</span>]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}} |- | 46 || [[User:Pathoschild|<span style="color:gray">Pathoschild</span>]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:399}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 47 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:389}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}} |- | 48 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:385}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}} |- | 49 || [[User:Minorax|<span style="color:gray">Minorax</span>]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 50 || [[User:Muxammedqudaynazarov|<span style="color:gray">Muxammedqudaynazarov</span>]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}} {{/end}} tiudgl9jrcupyo7iopstlsnghu2d7cj 0 44575 265289 265243 2026-07-31T11:38:47Z Ayxan Dáryabay qızı 14178 265289 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | atı = Vladimir Putin | negizgi atı = | súwret = Vladimir Putin (2017-01-17) (cropped).jpg | súwret uzınlıǵı = 300px | súwret túsindirmesi = | qatarlıq sanı = | lawazım = Rossiya Prezidenti | bayraq = | bayraq2 = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | lawazımdaǵı atı = | lawazımǵa kirisiw sánesi = | lawazımnan ketiw sánesi = | prezident = | aldınǵı isker = | keyingi isker = | lawazım_2 = | bayraq_2 = | bayraq2_2 = | lawazımdaǵı atı_2 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = | lawazımnan ketiw sánesi_2 = | premyer_2 = | prezident_2 = | senat baslıǵı_2 = | aytılıwı = | tuwılǵan waqtındaǵı atı = | tuwılǵan sánesi = 1952.10.07 | tuwılǵan ornı = [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]] | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan ornı = | qaytıs bolıw sebebi = | jerlengen ornı = | puqaralıǵı = {{RUS}} | milleti = rus | partiya = | basqa partiya = | boyı = | ómirlik joldası = | balaları = | ákesi = | anası = | nekesiz zayıbı = | qatnasıqları = | tuwısqanları = | jasaw ornı = | dini = | bilim alǵan jeri = 1). [[Sankt-Peterburg universiteti]];<br />2). [[:ru:Академия Федеральной службы безопасности России|KGB Joqarǵı Mektebi]];<br />3). [[:ru:Академия внешней разведки|KGB Razvedka mektebi]] | qánigeligi = | kásibi = yurist, razvedchik | belgili isleri = | aylıǵı = | kabinet = | komitetler = | portfolio = | ilimiy ataǵı = | ataǵı = | maǵlıwmatı = | sıylıqları = | blanka1 = | tekst1 = | blanka2 = | tekst2 = | blanka3 = | tekst3 = | blanka4 = | tekst4 = | blanka5 = | tekst5 = | qolı = | sayt = http://kremlin.ru | laqabı = | tiyisliligi = | armiya túri = | xızmet etken jılları = |áskeriy sıylıqları = |áskeriy_blanka1 = |áskeriy_tekst1 = |áskeriy_blanka2 = |áskeriy_tekst2 = |áskeriy_blanka3 = |áskeriy_tekst3 = |áskeriy_blanka4 = |áskeriy_tekst4 = |áskeriy_blanka5 = |áskeriy_tekst5 = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | túsindirmeler = | sáne = | jıl = | derek = }} '''Vladimir Vladimirovich Putin''' (1952-jıl 7-oktyabr, [[Leningrad wálayatı|Leningrad]]) — rossiyalı siyasatshı hám házirgi Rossiya prezidenti. Putin 1999-jıldan berli prezident yamasa bas ministr sıpatında úzliksiz jumıs alıp barmaqta: 1999-2000 hám 2008-2012-jıllar aralıǵında bas ministr, 2000-2008-jıldan hám 2012-jıldan berli prezident.<ref>{{Cite web|url= https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-timeline-idUSKCN1UZ185 |title= Timeline: Vladimir Putin - 20 tumultuous years as Russian President or PM |lang= en |publisher= [[Reuters]] |date= 2019-08-09 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20211129195453/https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-timeline-idUSKCN1UZ185 |date= 2021-11-29}}</ref> Ol Iosif Stalinnen berli eń uzaq waqıt jumıs alıp barıp atırǵan rossiyalı yamasa sovet basshısı. Putin 16 jıl dawamında SSSR MQK sırtqı razvedka oficeri bolıp isledi hám podpolkovnik bolıp, 1991-jılı octavkaǵa shıqqanınan keyin Sankt-Peterburgta óziniń siyasiy karerasın basladı. 1996-jılı ol prezident [[Boris Elcin]]niń hákimshiligine qosılıw ushın Moskvaǵa kóshti. Ol Federal qáwipsizlik xızmeti (FQX) direktorı, Rossiya Qáwipsizlik Keńesiniń xatkeri sıyaqlı lawazımlarda boldı hám 1999-jılı avgustta bas ministr etip tayınlandı. Elcinniń octavkasınan keyin Putin prezident wazıypasın atqardı hám tórt ayǵa shamalas waqıt ishinde rásmiy túrde Prezident bolıp saylandı. Keyin ala ol 2004-jılı qayta saylandı. Konstituciyalıq sheklewler sebepli izbe-iz eki prezidentlik múddetke saylana almaǵan Putin [[Dmitriy Medvedev]] prezidentligi dáwirinde 2008-jıldan 2012-jılǵa shekem bas ministr lawazımın atqarǵan. Ol dawlı 2012-jılǵı saylawdan keyin prezidentlikke qaytıp keldi. 2021-jıl aprel ayındaǵı referendumnan keyin ol bir neshe konstituciyalıq dúzetiwlerge qol qoydı hám prezidentlik wákilligin 2036-jılǵa shekem sozıwshı, jáne eki márte qayta saylanıw imkaniyatın beriwshi ózgerislerdi tastıyıqladı.<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/31188753.html |title= Путин өзіне тағы екі мерзімге сайлануға мүмкіндік беретін заңға қол қойды |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2021-04-06 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230930000601/https://www.azattyq.org/a/31188753.html |date= 2023-09-30}}</ref> Putin prezidentliginiń dáslepki jıllarında Rossiya ekonomikası jılına ortasha jeti procentke ósti,<ref>{{Cite web|url= https://www.nytimes.com/2020/02/18/business/russia-economic-growth.html |title= Pessimistic Outlook in Russia Slows Investment, and the Economy |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |author= Kramer, Andrew E. |date= 2020-02-18 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230924231208/https://www.nytimes.com/2020/02/18/business/russia-economic-growth.html |date= 2023-09-24}}</ref> bul ekonomikalıq reformalar hám neft hám gaz bahasınıń bes esege ósiwine baylanıslı edi.<ref name="sakwa">{{кітап|сілтеме= http://www.dawsonera.com/depp/reader/protected/external/AbstractView/S9780203931936 |авторы= Sakwa, Richard |тақырыбы= Путин: Ресейдің таңдауы (9-том) |шынайы атауы= Putin: Russia’s Choice (Chapter 9) |баспасы= Routledge |жыл= 2007}}</ref><ref>{{кітап|авторы= Judah, Ben |тақырыбы= Нәзік империя: Ресейдің Владимир Путинді қалай сүйіп, ұнатпай қалғаны |шынайы атауы= Fragile Empire: How Russia Fell In and Out of Love with Vladimir Putin |беттері= 17 |баспасы= [[Йель университетінің баспасы]] |жыл= 2013}}</ref> Bunnan tısqarı, Putin Ekinshi Chechen urısında jeńiske erisip, regiondaǵı federal hákimiyattı tikledi. Prezident [[Dmitriy Medvedev]] dáwirinde bas ministr bolǵan Putin Gruziya menen urıstı, armiya hám policiya reformasın baqladı. 2014-jılı Putin basshılıǵı Ukrainaǵa tiyisli bolǵan Qırım aymaǵın annekciyaladı. Bul isti xalıqaralıq jámiyetshiliktiń kópshiligi tán almadı hám Rossiyaǵa sankciyalar saldı, nátiyjede mámlekette finanslıq krizis júz berdi. Ol sonday-aq Siriya puqaralıq urısı waqtında óz awqamlası [[Bashar al-Asad]]tı qollap-quwatlaw ushın Siriyaǵa áskeriy aralasıwǵa buyrıq berdi, nátiyjede Shıǵıs Jer Orta teńizinde turaqlı áskeriy-teńiz bazaların ornatıldı.<ref>{{кітап|авторы= Borshchevskaya, Anna |тақырыбы= Путиннің Сириядағы соғысы |шынайы атауы= Putin's War in Syria |беттері= 70, 71, 80, 81, 157, 169, 171, 174 |баспасы= I.B. Tauris |жыл= 2022 |isbn= 978-0-7556-3463-7}}</ref><ref>{{Cite web|url= http://www.aljazeera.com/news/2015/09/russian-carries-air-strikes-syria-150930133155190.html |title= Russia carries out first air strikes in Syria |lang= en |publisher= [[Әл-Жазира телеарнасы]] |date= 2015-09-30 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20150930155218/http://www.aljazeera.com/news/2015/09/russian-carries-air-strikes-syria-150930133155190.html |date= 2015-09-30}}</ref><ref>{{кітап|авторы= Geukjian, Ohannes |тақырыбы= 5: Ресейдің Дипломатия, Соғыс, Бейбітшілік жасауы, 2017–19 |шынайы атауы= 5: Russian Diplomacy, War, and Peace Making, 2017–19 |беттері= 196 |баспасы= McGill-Queen's University Press |жыл= 2022 |isbn= 978-0-2280-0829-3}}</ref> Tórtinshi prezidentlik múddetinde, 2022-jıl fevralda Rossiya Ukraina jerine basıp kirdi. Bul is xalıqaralıq jámiyetshilik tárepinen sınǵa alındı hám keńeytilgen sankciyalar belgilendi. 2022-jıldıń sentyabrinde ol xalıqtı áskeriy xızmetke shaqırıp, Ukrainanıń tórt wálayatın Rossiyaǵa kúsh penen qosıp aldı. 2023-jıldıń mart ayında Xalıqaralıq jınayat sudı (XJS) Putindi urıs dáwirinde júz bergen áskeriy jınayatlar ushın qamaqqa alıwǵa buyrıq berdi.<ref name="hague">{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/gaaga-court-issued-arrest-warrant-on-putin/32323864.html |title= Гаага соты Владимир Путинді тұтқындауға ордер берді. Бұл нені білдіреді? |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2023-03-18 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20231004093039/https://www.azattyq.org/a/gaaga-court-issued-arrest-warrant-on-putin/32323864.html |date= 2023-10-04}}</ref> 2023-jıldıń iyun ayında ol Vagner toparı kóterilisinen aman qaldı. 2024-jıldıń múddetke qayta saylandı. Putin hákimiyatı dáwirinde Rossiyanıń siyasiy sisteması avtoritar diktaturaǵa aylandı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.at/books?id=H2F_EAAAQBAJ&redir_esc=y |авторы= Plokhy, Serhii |тақырыбы= Ресей-Украина соғысы |шынайы атауы= The Russo-Ukrainian War |баспасы= [[Penguin Books]] |жыл= 2023 |isbn= 978-1-80206-179-6}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240310000925/https://books.google.at/books?id=H2F_EAAAQBAJ&redir_esc=y |date= 2024-03-10}}</ref> Onıń hákimiyatı keń tarqalǵan korrupciya hám insan huqıqlarınıń buzılıwı, siyasiy oppoziciyanı repressiya etiwi, Rossiyadaǵı ǵárezsiz ǵalaba xabar qurallarına qarsı cenzura shólkemlestiriwi, sonday-aq, erkin hám ádil saylawlardıń joqlıǵı sıyaqlı ózgeshelikleri menen xarakterlenedi.<ref>{{кітап|сілтеме= https://www.cambridge.org/us/universitypress/subjects/politics-international-relations/russian-and-east-european-government-politics-and-policy/building-authoritarian-polity-russia-post-soviet-times?format=HB&isbn=9781107130081 |авторы= Gill, Graeme |тақырыбы= Авторитарлық саясатты құру: Посткеңестік дәуірдегі Ресей |шынайы атауы= Building an Authoritarian Polity: Russia in Post-Soviet Times |баспасы= [[Кэмбридж университеті]]нің баспасы |жыл= 2016 |isbn= 978-1-80206-179-6}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180724222211/http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/politics-international-relations/russian-and-east-european-government-politics-and-policy/building-authoritarian-polity-russia-post-soviet-times?format=HB&isbn=9781107130081 |date= 2018-07-24}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= http://ebooks.cambridge.org/ref/id/CBO9781316761649 |авторы= Reuter, Ora John |тақырыбы= Үстем партиялардың шығу тегі: посткеңестік Ресейдегі авторитарлық институттардың құрылуы |шынайы атауы= The Origins of Dominant Parties: Building Authoritarian Institutions in Post-Soviet Russia |баспасы= [[Кэмбридж университеті]]нің баспасы |жыл= 2017 |isbn= 978-1-316-76164-9}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20191211113905/http://ebooks.cambridge.org/ref/id/CBO9781316761649 |date= 2019-12-11}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691212463/weak-strongman |авторы= Frye, Timothy |тақырыбы= Әлсіз атаман: Путиндік Ресейдегі биліктің шектері |шынайы атауы= Weak Strongman: The Limits of Power in Putin's Russia |баспасы= [[Принстон университетінің баспасы]] |жыл= 2021 |isbn= 978-0-691-21246-3}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220225005434/https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691212463/weak-strongman |date= 2022-02-25}}</ref> == Shańaraǵı == {{multiple image | align = left | direction = horizontal | caption_align = center | image1 = Vladimir Spiridonovich Putin.jpg | caption1 = Putinniń ákesi, Vladimir Spiridonovich Putin | width1 = 111 | image2 = Maria Ivanovna Shelomova.jpg | caption2 = Putinniń anası, Mariya Ivanovna SHelomova | width2 = 83 }} Vladimir Putin 1952-jılı 7-oktyabrde [[Leningrad]] qalasında (házirgi [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]]) dúnyaǵa kelgen.<ref name="resmiy">{{Cite web|url= http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 |title= Биография · Владимир Путин |lang= ru |publisher= [[Ресей президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240309150012/http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 |date= 2024-03-09}}</ref> Ol shańaraǵındaǵı 3 perzenttiń eń kishkenesi bolǵan. Ata-anası Vladimir Spiridonovich Putin (1911–1999) hám [[Mariya Ivanovna]] Putina (tuwılǵan jeri Shelomova; 1911–1998). Atası Spiridon Putin (1879–1965) [[Vladimir Lenin]] hám [[Iosif Stalin]]niń jeke aspazı bolǵan.<ref>{{Cite web|url= https://tass.ru/obschestvo/5020931 |title= Путин рассказал, что его дед работал поваром у Ленина и Сталина |lang= ru |publisher= [[ТАСС]] |date= 2018-03-11 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20211029212319/https://tass.ru/obschestvo/5020931 |date= 2021-10-29}}</ref> Putin tuwılmastan burın onıń eki aǵası qaytıs bolǵan: 1930-jılı tuwılǵan Albert náresteliginde qaytıs bolsa, 1940-jılı tuwılǵan Viktor 1942-jılı Ekinshi Jer júzlik urısta Fashistlerdiń Leningradtı qamal qılǵanda difteriyadan qaytıs boladı.<ref>{{Cite web|url= https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5defc0f79a79475a6f6886e5 |title= Путин сообщил о найденной поисковиками могиле брата |lang= ru |publisher= [[РБК]] |date= 2019-12-10 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230119041510/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5defc0f79a79475a6f6886e5 |date= 2023-01-19}}</ref> Putinniń anası zavod jumısshısı bolsa, ákesi Sovet Áskeriy-teńiz kúshleriniń áskeri bolǵan, 1930-jıllardıń basında súńgiwshi qayıq flotında xızmet etken. Nacistler Germaniyasınıń Sovet Awqamına basıp kirgen waqtında onıń ákesi [[NKVD]]nıń joq etiwshi batalonında xızmet etken.<ref name="firstperson">{{кітап|сілтеме= https://archive.org/details/firstpersonaston00puti/page/208 |авторы= Vladimir Putin; Nataliya Gevorkyan; Natalya Timakova; Andrei Kolesnikov |тақырыбы= Бірінші жақтан: Ресей президенті Владимир Путиннің таңғаларлықтай ашық автопортреті |шынайы атауы= First person: an astonishingly frank self-portrait by Russia's president Vladimir Putin |баспасы= PublicAffairs |жыл= 2000 |isbn= 978-1-58648-018-9}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.nytimes.com/books/first/p/putin-first.html |title= First Person: An Astonishingly Frank Self-Portrait by Russia's President Vladimir Putin |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |author= Gevorkyan, Nataliya; Timakova, Natalya және Kolesnikov, Andrei |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180312213049/http://www.nytimes.com/books/first/p/putin-first.html |date= 2018-03-12}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://articles.latimes.com/2000/mar/19/news/mn-10446/2 |title= Putin’s Obscure Path From KGB to Kremlin |lang= en |publisher= [[Los Angeles Times]] |author= Paddock, Richard C. |date= 2000-03-19 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160304130141/http://articles.latimes.com/2000/mar/19/news/mn-10446/2 |date= 2016-03-04}}</ref> Keyin ol turaqlı ásker qatarına almastırılıp 1942-jılı awır jaraqat aladı. Putinniń dayı kempir apası 1941-jılı [[Tver wálayatı]]nda nemis áskerleri tárepinen óltiriledi hám jáne birneshe dayı aǵaları [[Ullı Watandarlıq Urıs]]ta xabarsız joqbolǵan.<ref>{{кітап|авторы= Sakwa, Richard |тақырыбы= Қайта келген Путин: Заманауи Ресейдегі билік пен қайшылық |шынайы атауы= Putin Redux: Power and Contradiction in Contemporary Russia |беттері= 2 |жыл= 2014 |isbn= 978-0-7434-9607-0}}</ref> == Bіlіmі == [[Сурет:Vladimir Putin as a child.jpg|нобай|солға|130px|Putinniń bala gezi, 1960 – jılı]] 1960 – jılı 1 – sentyabrde Putin [[Leningrad]]taǵı №193 mektepte oqıwın basladı. 1968 – jılı ol №281 mektepte (texnologiyalıq institut tiykarındaǵı ximiyalıq baǵdardaǵı arnawlı mektep) oqıydı. Ol óz klasındaǵı 45 oqıwshınıń ishinde Jas pionerler qatarında bolmaǵan jalǵız oqıwshılardan biri boldı.<ref>{{Cite web|url= https://russia.rin.ru/guides_e/2637.html |title= Prime Minister |lang= en |publisher= russia.rin.ru |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220211191445/https://russia.rin.ru/guides_e/2637.html |date= 2022-02-11}}</ref> 12 jasında ol sambo hám dzyudo menen shuǵıllana basladı. Bos waqıtlarında ol [[Karl Marx|Karl Marks,]] [[Fridrix Engels]], [[Vladimir Lenin]] shıǵarmaların oqıwdı jaqsı kóretuǵın edi.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=2jzf8FsShUgC&q=marx |авторы= Truscott, Peter |тақырыбы= Путиннің прогрессі: Ресейдің бүкпе президенті Владимир Путиннің өмірбаяны |шынайы атауы= Putin's Progress: A Biography of Russia's Enigmatic President, Vladimir Putin |баспасы= Pocket Books |жыл= 2005 |isbn= 978-0-7434-9607-0}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230405024632/https://books.google.com/books?id=2jzf8FsShUgC&q=marx |date= 2023-04-05}}</ref> №281 mektepte Putin [[Nemec tili|nemec]] hám [[Inglis tili|inglis]] tillerin úyrendi.<ref>{{Cite web|url= http://www.haaretz.com/news/world/1.582099 |title= In Tel Aviv, Putin's German Teacher Recalls 'Disciplined' Student |lang= en |publisher= Haaretz |date= 2014-03-26 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20151119182033/http://www.haaretz.com/world-news/1.582099 |date= 2015-11-19}}</ref> Putin 1970 – jılı Andrey Jdanov atındaǵı Leningrad mámleketlik universitetiniń (házirgi [[Sankt-Peterburg mámleketlik universiteti]]) yuridika fakultetine oqıwǵa kirip, onı 1975 – jılı tamamladı. Onıń diplomlıq jumısı «Xalıq aralıq huqıqtaǵı eń qolaylı shárayat jaratıw tártibi» temasında boldı. Oqıw dáwirinde Putin KBKP (KPSS) qatarına kiriwge arza berdi hám partiya aǵzalıǵında onıń 1991 – jılı ıdırawına shekem boldı. Bunnan tısqarı, ol jerde Putin ekonomikalıq huqıqtan sabaq bergen professordıń járdemshisi [[Anatoliy Sobchak]] penen tanıstı. Sobchak keyin ala Rossiya Konstituciyası аvtоrlarının biri boldı. Sobchaktıń Sankt-Peterburgtegi hamalında Putinniń tásiri bolǵan bolsa, Sobchak Moskvadaǵı Putinniń lawazımǵa iye bolıwında járdem berdi. 1997 –jılı ol [[Sankt-Peterburg]] konshılıq universitetinde Ekonomika ilimleriniń kandidatı boldı. Dissertaciyasının teması «Bazar qatnasıqlarınıń qáliplesiw shárayatında regionnıń mineral-shiykizat bazasın kóbeytiwdi strategiyalıq rejelestiriw» bolǵan. Onıń ilimiy basshısı Vladimir Litvinenko boldı hám Litvinenko keyin ala Putinniń 2000 hám 2004 jıllardaǵı Sankt-Peterburgtegi saylaw aldı kampaniyalarına basshılıq etti. 2005 – jılı [[Vashington]]daǵı Brukings institutınıń aǵzaları [[Klifford Gaddi]] hám [[Igor Danchenko]] Putindi plagiatlıqta ayıpladı. Olardıń aytıwınsha, Putin 1978 – jılı basıp shıǵarılǵan professorlar Uilyam King hám Devid Klilandtıń «Strategiyalıq rejelestiriw hám siyasat» maqalasınan úzindilerdi kóshirip alǵan yamasa sál ózgertken. == KSRO MQK (KGB) lawazımı == [[Сурет:Vladimir Putin in KGB uniform.jpg|нобай|солға|120px|MQK xızmetkeri Putin, 1980 – jılı]] 1975 jılı Putin KSRO MQK aǵzası boldı hám Oxta, Leningradtaǵı 401-MQK mektebinde oqıwın basladı. 1977 – jıldan keyin ol KSRO MQK Leningrad hám Leningrad wálayatı boyınsha basqarmasınıń tergew bóliminde qarsı barlawshı (kontrrazvedka) bolıp isledi. 1984 – jılı ol Moskvadaǵı [[Yuriy Andropov]] atındaǵı Qızıl bayraqlı institutqa oqıwǵa jiberildi. Kópshilik derekler Putindi MQK [[Jańa Zelandiya]]ǵa jibergenin aytadı, bul maǵlıwmat Jańa Zelandiya gúwaları hám húkimet jazıwları arqalı tastıyıqlanǵan. Bunı rossiyalıq qáwipsizlik xızmeti ele tastıyıqlamadı. Uaitakere qalasınıń burınǵı méri Bob Harvi hám burınǵı premyer-ministr Devid Longi Putin Vellington hám Oklendte xızmet etken dep málim etti. Ol bir az waqıt Vellington ortalıǵında Baťa ayaq kiyim dúkanında satıwshı bolıp jasırın islegen degen boljawlar bar. 1985–1990–jılları ol [[Drezden]], Shıǵıs Germaniyada awdarmashı sıpatında jasırın isledi. Drezdende xızmette turǵan Putin KGB-nıń Shtazi qupiya policiyasında baylanıs oficerleriniń biri bolıp isledi hám podpolkovnik dárejesine shekem kóterildi. Kremldıń rásmiy saytınıń xabar beriwinshe, Shıǵıs Germaniyanıń kommunistlik rejimi Putindi «ULıwma milliy armiya aldındaǵı xızmetleri ushın» qola medalı menen sıylıqladı. Putin Drezdendegi xızmetine quwanıshlı ekenin kópshiliktiń aldında aytıp, 1989 – jılı qaladaǵı Shtazi imaratların basıp alıwǵa háreket etken antikommunistlik demonstrantlar menen bolǵan soqlıǵısıw haqqında da aytıp berdi. Putinniń rásmiy ómirbayanına muwapıq, 1989–jılı 9–noyabrde baslanǵan Berlin diywalınıń qulawı dáwirinde ol Sovet mádeniyat orayınıń (Doslıq úyi) hám Drezdendegi MQK villasınıń faylların demonstrantlar joq etip jiberdi dep qorqıp, keleshektegi birlesken Germaniyanıń rásmiy biyligi ushın olardı saqlap qalǵan. Sonnan keyin ol bir neshe saat ishinde tek MQK faylların órtep jibergen hám nemec biyligi ushın Sovet mádeniyat orayınıń arxivin saqlap qalǵan. Bul órtew procesinde qaysı hujjettiń saqlanıp, qaysısınıń órtenbey qalǵanı haqqaında hesh nárse aytılmaydı. Kommunistlik Shıǵıs [[Germaniya]] húkimeti ıdıraǵannan keyin, Drezdendegi hám onnan burınǵı demonstraciyalar dáwirinde onıń húkimetke bolǵan sadıqlıǵına baylanıslı kúmeni tuwılǵanlıǵı sebebi menen, Putin MQK-nıń belsendi xızmetinen ketiwge májbúr boldı. Biraq MQK hám Sovet Armiyası Germaniyanıń shıǵısında ele de islep turǵan edi. Ol 1990 – jıldıń basında Leningradqa «belsendi rezervlerdiń» aǵzası sıpatında qayttı. Onda ol doktorlıq dissertaciyasın tayarlap júrgende prorektor Yuriy Molchanovqa esap berip, Leningrad mámleketlik universitetiniń xalıq aralıq qatnasıqlar sekciyasında úsh ayǵa shamalas isledi. == Putinniń ishki siyasatı == 2000-jıl 13-mayda Vladimir Putin Rossiyanıń 89 federal subyektin jeti hákimshilik federal okrugke bóliw haqqında qarar shıǵardı hám sol okruglerdiń hár birine juwapker wákilin tayınladı. Virdjiniya universitetiniń professorı Stiven Uayttıń sózine qaraǵanda, Putinniń basshılıǵı dáwirinde Rossiya amerikalıq yamasa britaniyalıq siyasiy sistemanıń «ekinshi baspası»n jaratıw niyetinde emesligin, kerisinshe Rossiyanıń óz dástúrleri hám shárayatlarına jaqınıraq sistema jaratıwdı kózde tutatuǵının anıq kórsetti. Ayırım kommentatorlar Putin administratsiyasın «ǵárezsiz demokratiya» dep sıpatladı. Bul sıpatlamanı jaqlawshılardıń (ásirese Vladislav Surkovtıń) pikirinshe, húkimet standingleri hám siyasatı eń birinshi Rossiyanıń ózinde xalıqtıń qollap-quwatlawına iye bolıwı kerek hám shetelden úlgi almawı ham tásir kórmewi kerek. 2012-jıldan keyingi dáwirde saylawdaǵı dawıs sanınıń buzılǵanına, cenzuraǵa hám mitingler erkinligi haqqındaǵı nızamlardıń qatańlasqanına qarsı ǵalabalıq narazılıqlar boldı. 2000-jıl iyulda Putin usınǵan hám Parlament qollap-quwatlaǵan nızamǵa muwapıq, Putin 89 federal subyektlerdiń basshıların xızmetinen bosatıw huquqına iye boldı. 2004-jılǵa shekem bul jergilikli basshılardıń (ádeti «gubernatorlar» dep ataladı) barlıǵı dawıs beriw arqalı tikkeley saylansa, keyin olardıń kandidatlıqları prezident usınısı hám aymaqlıq nızam shıǵarıwshı organlar qararı arqalı tastıyıqlanatuǵın boldı. Bunı Putin separatistlik tendentsiyalardı toqtatıw hám shólkemlestirilgen qılmıs penen baylanısı bar gubernatorlardan qutılıw ushın zárúrli qádem retinde qaradı. Putinniń prezidentligi dáwirinde ámelge asırılǵan usı hám basqa da húkimet háreketlerin kóplegen ǵárezsiz rossiyalıq ǴǴM (JLM) hám Batıs kommentatorları demokratiyaǵa qarsı dep sınǵa aldı. Putin hákimiyattaǵı birinshi múddetinde Elcin dáwirindegi keybir biznes-oligarxlarǵa, sonday-aq óziniń siyasiy qarsılaslarına qarsı shıqtı, nátiyjede Boris Berezovskiy, Vladimir Gusinskiy hám Mixail Xodorkovskiy sıyaqlı adamlar quwdalandı; Roman Abramovich penen Arkadiy Rotenberg sıyaqlı basqa oligarxlar bolsa Putin menen dos hám awqamlas bolıp qala bergen. === Ekonomika === Rossiyalıq ekonomist Sergey Guriev Putinniń ekonomikalıq siyasatı haqqında ayta otırıp, ornı tórt ayrıqsha dáwirge bóldi: ol birinshi múddetindegi «reforma» jılları (1999–2003); ekinshi múddetiniń «etatizm» jılları (2004–2008-jıldıń birinshi yarımı); dúnyalıq ekonomikalıq krizis hám ondan tikleniw (2008–2013-jıldıń ekinshi yarımı); hám orıs-ukrain urısı, Rossiyanıń globallıq ekonomikadan alıslasıwı hám krizis (2014–). === Insan huquqları === [[Nyu-York|New-York]]ta jaylasqan Human Rights Watch húkimetlik emes shólkemi HRW Evropa hám Oraylıq Aziya bóliminiń britaniyalıq direktorı Xyu Uilyamson avtorı bolıp tabılatuǵın «Ońlawı qıyın nızam shıǵarıw» (ingl. Laws of Attrition, rus. Разрушительное законотворчество) atlı bayannamasında Putin prezident bolıp qayta saylanǵan 2012-jıl may ayınan berli Rossiyada kóplegen huquqtı sheklewshi nızamlar shıǵarǵanın, húkimetlik emes shólkemlerdi teksere baslap, siyasiy aktivistlerdi quwdalap, qorqıtıp, sınshılardı shekley baslaǵanın ayttı. Bul jańa nızamlar qatarına tiykarınan «shetellik agentler» haqqındaǵı nızam kirgiziledi. 2020-jılı Putin shetelden qarjı alatuǵın shaxslar hám shólkemlerdi «shetel agenti» dep tanıw haqqındaǵı nızamǵa qol qoydı. Nızam 2012-jılı qabıllanǵan «shetel agenti» nızamshılıǵın keńeytiw bolıp tabıladı. Memorial huquqtı qorǵaw orayınıń 2020-jıl iyundaǵı maǵlıwmatı boyınsha, Rossiyada 380 siyasiy tutqın, olardıń ishinde 63 adam tikkeley yamasa jasırım túrde siyasiy háreketleri ushın (olardıń ishinde Aleksey Navalnıy) hám 245 Rossiyada qadaǵan etilgen musılman shólkemleriniń birine qatnası bar degen ayıp penen juwapqa tartılǵan. Dizimdegı 78 adam, yaǵnıy ulıwma sanınıń 20% tten aslamı — Qırım turǵınları. 2022-jıl dekabrde Rossiyanıń urıs cenzurası haqqındaǵı nızamları boyınsha Ukrainadaǵı urıstı sınǵa alǵanı ushın 4000-nan aslam adam juwapqa tartılǵanı belgili boldı. === Ǵalaba xabar quralları === Viskonsin-Maddison universitetiniń siyasattanıw professorı Skott Gelbax 1999-jıldan berli Putin óziniń rásmiy kózqarasına qarsı shıqqan jurnalistlerdi sistemalı túrde jazalap kelmekte dep málimledi. «Foreign Affairs» jurnalındaǵı amerikalıq jazıwshı Mariya Lipman: «Putin 2012-jılı Kremlge qaytqannan keyin ámelge asırılǵan quwdalawlar sol waqıtqa shekem salıstırmalı túrde ǵárezsiz bolǵan liberal ǴXQ-lardi qamtıydı» dep málimleydi. «Shegarasız reportyorlar» shólkemi 2013-jılǵı 179 mámlekettiń diziminde baspasóz erkinligi boyınsha Rossiyanı 148-orınǵa qoydı. Ol Rossiyanı siyasiy oppozitsiyanı quwdalaǵanı ushın hám jurnalistlerdi óltirgen jınayatshılardı turaqlı túrde quwdalap, juwapkershilikke tartıwdaǵı áwmetsizligi ushın ayrıqsha sınǵa aldı. Rossiyalılardıń shama menen úshten eki bólegi televidenieni kúnlik jańalıqlardıń tiykarǵı deregi retinde paydalanadı. == Sırtqı siyasat == [[Сурет:Vladimir Putin in the United States 13-16 November 2001-22.jpg|нобай|оңға|Putinniń [[Amerika Qurama Shtatları]]na saparı, 2001 jıl]] [[Сурет:Russian President Vladimir Putin meeting with Indian Prime Minister Narendra Modi in Sochi, Russia (8).jpg|нобай|оңға|Putin hám [[Hindstan premyer-ministri]] [[Narendra Modi]], [[Sochi]], 2018 jıl]] [[Сурет:SCO meeting (2022-09-16).jpg|нобай|оңға|Putin [[Shanxay birge islesiw shólkemi]] mámleketleriniń basshıları, [[Ózbekstan]], 2022 jıl]] [[Сурет:CSTO Summit 2022 01.jpg|нобай|оңға|Rossiya basshılıǵındaǵı [[Jámáatlik qáwipsizlik haqqındaǵı kelisim shólkemi]] dep atalǵan áskeriy awqamlaslar ushırasıwı, [[Moskva]], 16 may 2022 jıl]] Ulıwma alǵanda, Putinniń hákimiyatı Batıs penen shiyelenisli boldı. Leonid Bershidskiy Putinniń Financial Times gazetasına bergen intervyusın talqılap: «Putin xalıqshıl yamasa násilshil emes, ol — eski sovet mektebiniń imperialisti hám onıń geyler menen de islese beretuǵını belgili» dep juwmaqldı. === Aziya === Indiya rossiyalıq áskeriy texnikanıń eń úlken tutınıwshısı bolıp qala bermekte hám eki el arasında tariyxıy bekem strategiyalıq hám diplomatiyalıq qatnasıqlar bar. 2022-jıldıń oktyabrinde Putin Indiya hám Qıtaydı «jaqın awqamlaslar hám partnerlar» dep sıpatladı. Putin dáwirinde Rossiya Qıtay, Indiya, Pakistan hám Oraylıq Aziyanıń postsovetlik mámleketleri kiretuǵın ShO'Sh (ShOS) hám BRIKS-tiń aziyalıq mámleketleri menen unamlı qatnasıqta boldı. === Postsovetlik keńislik === Putinniń dáwirinde Kremlin Rossiyanıń basqa postsovetlik mámleketlerge tiyisli tásir órisi hám «abzal tárepleri» bar dep esapladı. Rossiyalılar Rossiya kirmeytuǵın postsovetlik keńislikti jiyi «jaqın shetel» (rus. Blizhnee zarubezhe) dep te ataydı. 2000-jılları júz bergen postsovetlik mámleketlerdegi túsli awdarıspaqlar seriyası, atap aytqanda 2003-jılǵı Gruziyadadaǵı Raushan revolyuciyası, 2004-jılǵı Ukrainadaǵı Qızǵılt sarı awdarıspaǵı hám 2005-jılǵı Qırǵızstandaǵı Qızǵaldaq revolyuciyası bul eller menen Rossiyanıń óz-ara qatnasıqlarında qarama-qarsılıqlarǵa alıp keldi. 2004-jıldıń dekabrinde Putin Raushan hám Qızǵılt sarı revolyuciayların sınǵa alıp: «Eger sizde awdarıspaqlarturaqlı túrde bola berse, postsovetlik keńislikti tawsılmaytuǵın urıs-qaǵısqa batırıw qáwpi bar» dedi. 2008-jılı Putinniń NATO-Rossiya sammitinde eger Ukraina NATO-ǵa qosılsa, Rossiya Ukrainanıń Shıǵısı hám Qırımdı anneksiyalawǵa háreket etiwi múmkin degen málimlemeni xabarladı. Sammitte ol AQSh prezidenti George Bushqa «Ukraina hátte mámleket te emes!» degeni aytıldı hám keyingi jılı Putin Ukrainanı «Kishi Rossiya» dep atadı. 2014-jılǵı marttaǵı Nams awdarıspaǵınan keyin Rossiya Federaciyası Qırımdı anneksiyaladı. Putinniń aytıwınsha, «Qırım hár qashan da Rossiyanıń ajıralmas bólegi bolǵan hám solay bolıp qala beredi» . Rossiya Qırımdı anneksiyalaǵannan keyin ol Ukraina «Tarıyxıy jaqtan Rossiyanıń bólegi» , «bolsheviklerdiń qálewi boyınsha dúzilgen» dedi. Awdarıspaqtı Batıs álemi Rossiyanı álsizlendiriw ushın shólkemlestirdi dedi. «Batıstaǵı partnerlarımız shegaradan ótip ketti. Olar ózlerin qopal, juwapkershiliksiz hám kásiplik emes tárizde kórsetti» degen ol Ukrainada hákimiyatqa kelgenlerdiń «milletshiler, neonatsistler, rusofobtar hám antisemitler» ekenligin ayttı. 2008-jıldıń avgustında [[Gruziya]] prezidenti [[Mixail Saakashvili]] [[Qubla Osetiya]] aymaǵın óz baqlawına qaytarıwǵa háreket etti. Biraq, 2008-jılǵı Qubla Osetiya soǵısında Gruziyanıń áskeriy kúshleri kóp ótpey jeńiliske ushıradı, sodan keyin turaqlı rossiyalıq kúshler Qubla Osetiyaǵa, soń Gruziyanıń basqa bólimlerine kirdi hám Gruziyanıń taǵı bir separatist Abxaziya provinciyasında Abxaziya kúshleri menen ekinshi maydan ashtı. Rossiya hám postsovetlik mámleketlerdiń kópshiligi arasında bar bolǵan yamasa burın bolǵan shiyelenislerge qaramastan, Putin Evraziyalıq integratsiya siyasatın júrgizedi. Putin Evraziyalıq awqam dúziw ideyasın 2011-jılı quwatladı. 2011-jıldıń 18-noyabrinde Belarus, Qazaqstan hám Rossiya prezidentleri Evraziyalıq awqamdı 2015-jılǵa shekem dúziw maqsetin belgileytuǵın shártnamaǵa qol qoydı. Evraziyalıq awqam 2015-jıldıń 1-yanvarında dúzildi. Putin dáwirinde Rossiyanıń Ukrainadan keyingi ekinshi úlken postsovetlik respublikası bolǵan [[Ózbekstan]] menen qatnasıqları bekemlendi. [[Islam Karimov]] dáwirindegi Ózbekstan Elcin Rossiyasınan uzaqlasıp atırǵan edi; biraq eki el aralarındaǵı qatnasıqtıń sezilerli dárejede jaqsılanıwı 2000-jıldıń mayındaǵı Putinniń [[Tashkent]]ke saparında kórindi. 2014-jılı taǵı bir ushırasıwda Rossiya Ózbekstannıń qarızın keshiriwge kelisti. 2014-jıldıń avgustında Putin [[Nursultan Nazarbaev]]tı hám onıń prezidentligin maqtap atırıp «qazaqlarda burın hesh mámleket bolmaǵan hám ol [Nazarbaev] onı dúzgen» degen asa dawlı pikir bildirdi. Biraq bunday dawlarǵa qaramastan eki el aralarındaǵı diplomatiyalıq qatnasıqlar hálsiremedi. «SSSR ıdıraǵanǵa shekem qazaqlardıń ǵárezsizligi bolmaǵan» degen ideyanı Nazarbaevtıń ózi de birneshe márte aytqanı belgili. === AQSh, Batıs Evropa hám NATO === [[Сурет:Vladimir Putin 28 May 2002-13.jpg|нобай|оңға|Putin, [[Italiya premyer-ministri]] [[Silvio Berluskoni]] hám [[AQSh Prezidenti]] [[Jorj Uoker Bush]], Rossiya-NATO sammiti, [[Rim]], 2002 jıl may]] [[Сурет:Vladimir Putin & Donald Trump in Helsinki, 16 July 2018 (2).jpg|нобай|оңға|AQSh Prezidenti [[Donald Tramp]] hám Putin , [[Helsinki]], 16 iyul 2018 jıl]] [[Сурет:Vladimir Putin and Prince Philip.jpg|нобай|оңға|Putin hám hayalı [[Lyudmila Aleksandrovna Putina]]nıń [[Elizabet II]], kuyewi [[Filipp, Edinburg gercogi]] hám premyer-ministr [[Toni Bler]] menen ushırasıwı, [[Helsinki]], 16 iyul 2018 jıl]] Putin dáwirinde Rossiyanıń [[NATO]] hám [[AQSh]] penen qatnasıqları birneshe basqıshtan ótti. Ol birinshi márte prezident bolǵanda qatnasıqlarǵa abaylılıq penen qaradı, biraq [[Nyu-York|New York]]taǵı 2001-jılǵı terrorlıq aktten keyin terrorizmge qarsı soǵısta AShQ-tı qollap-quwatladı hám eki el arasında jańa sheriklik imkaniyatı payda boldı. Rossiyanıń [[Irak]] urısı waqtında AQSh-qa qarsılıq bildirgen Putin 2003-jıldan baslap Batıstan jıl sayın uzaqlasıp, qatnasıqlar turaqlı túrde ázziley berdi. Rossiyanı tanıytuǵın ilimpaz [[Stiven Koen]]niń aytıwınsha, AQSh-tıń tiykarǵı ǵalaba xabar quralları hám [[Aq Úy]]diń ózi Putinǵa qarsı boldı. Maykl Shtyurmerge bergen intervuyısında Putin Rossiya hám Shıǵıs Evropanı táshwishke salatuǵın úsh soraw bar ekenligin ayttı: [[Kosovo]]nıń mártebesi, Evropadaǵı ádiwli qurallı kúshler haqındaǵı shártnama hám Amerikanıń [[Polsha]] hám [[Chexiya]]da raketaǵa qarsı qorǵanıw maydanların salıw rejesi hám úshewiniń bir-birine baylanısı bar dep boljadı . 2008-jılı Kosovo óz ǵárezsizligin járiyalaǵanda Putin oǵan hám onı tán alıwǵa qarsı shıqtı. 2014-jıldıń martında Putin Kosovonıń ǵárezsizlik haqındaǵı deklaraciyasın Qırımnıń ǵárezsizligin tán alıw ushın tiykar sıpatında paydalandı. AQSh-ta bolǵan 2001-jılǵı 11-sentyabrdegi terroristlik aktlerden keyin Putin AQSh prezidenti [[Djordj Uoker Bush]] penen hám kóplegen batıs evropalı basshılar menen jaqsı qatnasıqta boldı. Onıń Germaniya kancleri [[Angela Merkel]] menen «salqınıraq» hám «iskerlik» qatnasıǵı kóbinshe Merkeldiń Putin KGB agenti sıpatında jaylasqan burınǵı Shıǵıs Germaniyadaǵı tárbiyası menen baylanıslı. Putin Italiya premyer-ministri [[Silvio Berluskoni]] menen jıllı qatnasıqta boldı; eki basshı 2011-jıl noyabrdegi Berluskonidiń octavkasınan keyin de eki tárepleme ushırasıwları shólkemlestiriwdi dawam ettire berdi. 2023-jılǵı Berluskonidi jerlew márasiminde Putin ol haqqanda «men ushın qımbat adam, hám haqıyqıy dostım bolǵan» dep ayttı. 2011-jılı NATO-nıń [[Liviya]]daǵı intervenciyası bir neshe dúnyalıq basshılardıń, sonıń ishinde Putinniń ayıplawına sebep boldı, olar BMO Qáwipsizlik Keńesiniń 1973-jılǵı qararınıń «kemshilikleri bar» ekenin ayttı. 2013-jıldıń sońında rejelestirilgen bir sammitti Amerika Qurama Shtatları 1960-jıldan berli birinshi márte biykar etti hám Rossiya-Amerika qatnasıqları bunnan bılay ázziledi. Amerikanıń sammitten bas tartıw sebebi — Rossiyanıń amerikalıq qupiya málimlemeni járiya etken Eduard Snoudenge waqıtsha baspana bergeni. 2014-jılı Qırımdı anneksiyalaw sebebi Rossiyanıń Úlken segizlik toparındaǵı aǵzalığı waqıtsha toqtatıldı. Putin AQSh-tı dúnyalıq táripti turaqsızlandırıwda dep ayıplap, sóylegen bir sózinde qattı sınǵa aldı. 2016-jılǵı 9-noyabrde Putin [[Donald Tramp]]tı AQSh-tıń 45-prezidenti bolıp saylanıwı менен qutlıqladı. Tramptıń saylanıwı menen eki el arasındaǵı qatnasıqlar jaqsılanıp ketti. 2017-jılǵı fevralda Gallup sociologiyalıq sorawnaması amerikalılardıń 22 % Putinge unamlı kózqarasın kórsetti, bul — 2003-jıldan berli eń joqarı kórsetkish. Rossiyanıń Ukrainaǵa bastırıp kiriwi hám AQSh prezidenti bolıp [[Djo Bayden]]niń saylanıwınan eki el arasındaǵı qatnasıqlar qayta hálsirep ketti. 2023-jılǵı 25-martta prezident Putin Belarusta taktikalıq yadrolıq quraldı jaylastırıw haqqanda xabarladı. Qural-jaraqlardıń Rossiya baqlawında bolatuǵını járiyalandı. Prezident Putin rossiyalıq telekanalǵa: «Bul jerde ózgeshe hesh nárse joq. Birinshiden, Amerika Qurama Shtatları bunı onlaǵan jıllar dawamında islep kelmekte. Olar ózleriniń taktikalıq yadrolıq quralların óz awqamlas elleriniń territoriyasında burınnan jaylastırǵan», – dedi. 2003-jılı Ulı Britaniya Putinniń burınǵı patronı, oligarx Boris Berezovskiyge siyasiy baspana bergende Rossiya hám Ullı Britaniya arasındaǵı qatnasıq ta keskinlesti. Bul jaǵday Britaniyalılardıń tıńshılıq penen shuǵıllanıp, demokratiyanı jaqlaytuǵın hám insan huquqların qorǵaytuǵın toparlarǵa jasırın tólemler isledi degen ayıplawlar менен kúsheydi. Ullı Britaniyada 2022-jılı ótkerilgen sorawnama Putinniń Britaniyalı respondentlerdiń 8% unamlı pikirinde bolǵan sırt el basshılarınıń ishinde eń abıroysız ekenin kórsetti. === Orta Shıǵıs hám Afrika === 2007-jılǵı 16-oktyabrde Putin [[Tehran|Tegeran]]daǵı Kaspiy sammitine qatnasıw ushın Iranǵa bardı, ol jerde Iran prezidenti [[Maxmud Axmadinejad]] penen ushırastı. Bul 1943-jılı [[Iosif Stalin]]niń Tegeran konferenciyasına qatnasqanınan berli sovetlik yamasa Rossiyalıq basshınıń Iranǵa birinshi saparı boldı hám Iran-Rossiya qatnasıǵındaǵı áhmiyetli waqıya boldı. Sammitten keyingi baspasóz ánjumanda Putin «biziń barlıq(Kaspiy boyı) mamleketlerimiz ózleriniń tınıshlıq maqsetindegi yadrolıq baǵdarlamaların hesh bir sheklewsiz rawajlandırıwǵa huquqı bar» dedi. 2000-jıldan 2010-jılǵa shekem Rossiya Siriyaǵa shama menen 1,5 milliard dollarǵa qural satıp, Damashqtı Rossiyanıń jetinshi eń úlken qarıydarına aylandırdı. Siriyadaǵı puqaralar urısı dáwirinde Rossiya Siriya húkimetine qarsı hár qanday sankciyalarǵa veto qoyaman dep qorqıttı hám onıń húkimetine qural-jaraq beriwdi dawam ettire berdi. 2017-jılı Putin [[Oraylıq Afrika]] Respublikasındaǵı Puqaralıq urısta Tuadera hákimiyatın qollap-quwatlaw ushın Rossiyalıq jeke menshik áskeriy kompaniyanı jiberdi, onıń ornına turaqlı áskeriy qatnasıwǵa ruxsat aldı. Birinshi Rossiya-Afrika sammiti 2019-jılǵı oktyabrde Rossiyanıń [[Sochi]] qalasında Putin hám [[Egipet]] prezidenti [[Abdul-Fattax Xalil as-Sisi]] tárepinen birgelikte shólkemlestirildi. Ushırasıwǵa Afrika ellerinen 43 mamleket hám húkimet basshıları qatnastı. 2021-jılǵı 22-oktyabrde Putin Izrail premyer-ministri [[Naftali Bennett]] penen ushırasıwında Rossiya hám Izrail arasındaǵı «ózgeshe baylanısqa» toqtalıp ótti. [[Kategoriya:Siyasatshılar]] [[Kategoriya:Rossiya siyasatshıları]] [[Kategoriya:1952-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:7-oktyabrde tuwılǵanlar]] qfkuoxac1eqgjc7zrfrdsa6qt8d8nik 265290 265289 2026-07-31T11:54:00Z Ayxan Dáryabay qızı 14178 265290 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | atı = Vladimir Putin | negizgi atı = | súwret = Vladimir Putin (2017-01-17) (cropped).jpg | súwret uzınlıǵı = 300px | súwret túsindirmesi = | qatarlıq sanı = | lawazım = Rossiya Prezidenti | bayraq = | bayraq2 = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | lawazımdaǵı atı = | lawazımǵa kirisiw sánesi = | lawazımnan ketiw sánesi = | prezident = | aldınǵı isker = | keyingi isker = | lawazım_2 = | bayraq_2 = | bayraq2_2 = | lawazımdaǵı atı_2 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = | lawazımnan ketiw sánesi_2 = | premyer_2 = | prezident_2 = | senat baslıǵı_2 = | aytılıwı = | tuwılǵan waqtındaǵı atı = | tuwılǵan sánesi = 1952.10.07 | tuwılǵan ornı = [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]] | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan ornı = | qaytıs bolıw sebebi = | jerlengen ornı = | puqaralıǵı = {{RUS}} | milleti = rus | partiya = | basqa partiya = | boyı = | ómirlik joldası = | balaları = | ákesi = | anası = | nekesiz zayıbı = | qatnasıqları = | tuwısqanları = | jasaw ornı = | dini = | bilim alǵan jeri = 1). [[Sankt-Peterburg universiteti]];<br />2). [[:ru:Академия Федеральной службы безопасности России|KGB Joqarǵı Mektebi]];<br />3). [[:ru:Академия внешней разведки|KGB Razvedka mektebi]] | qánigeligi = | kásibi = yurist, razvedchik | belgili isleri = | aylıǵı = | kabinet = | komitetler = | portfolio = | ilimiy ataǵı = | ataǵı = | maǵlıwmatı = | sıylıqları = | blanka1 = | tekst1 = | blanka2 = | tekst2 = | blanka3 = | tekst3 = | blanka4 = | tekst4 = | blanka5 = | tekst5 = | qolı = | sayt = http://kremlin.ru | laqabı = | tiyisliligi = | armiya túri = | xızmet etken jılları = |áskeriy sıylıqları = |áskeriy_blanka1 = |áskeriy_tekst1 = |áskeriy_blanka2 = |áskeriy_tekst2 = |áskeriy_blanka3 = |áskeriy_tekst3 = |áskeriy_blanka4 = |áskeriy_tekst4 = |áskeriy_blanka5 = |áskeriy_tekst5 = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | túsindirmeler = | sáne = | jıl = | derek = }} '''Vladimir Vladimirovich Putin''' (1952-jıl 7-oktyabr, [[Leningrad wálayatı|Leningrad]]) — rossiyalı siyasatshı hám házirgi [[Rossiya]] prezidenti. Putin 1999-jıldan berli prezident yamasa bas ministr sıpatında úzliksiz jumıs alıp barmaqta: 1999-2000 hám 2008-2012-jıllar aralıǵında bas ministr, 2000-2008-jıldan hám 2012-jıldan berli prezident.<ref>{{Cite web|url= https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-timeline-idUSKCN1UZ185 |title= Timeline: Vladimir Putin - 20 tumultuous years as Russian President or PM |lang= en |publisher= [[Reuters]] |date= 2019-08-09 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20211129195453/https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-timeline-idUSKCN1UZ185 |date= 2021-11-29}}</ref> Ol [[Iosif Stalin]]nen berli eń uzaq waqıt jumıs alıp barıp atırǵan rossiyalı yamasa sovet basshısı. Putin 16 jıl dawamında SSSR MQK sırtqı razvedka oficeri bolıp isledi hám podpolkovnik bolıp, 1991-jılı octavkaǵa shıqqanınan keyin [[Sankt-Peterburg]]ta óziniń siyasiy karerasın basladı. 1996-jılı ol prezident [[Boris Elcin]]niń hákimshiligine qosılıw ushın [[Moskva]]ǵa kóshti. Ol Federal qáwipsizlik xızmeti (FQX) direktorı, Rossiya Qáwipsizlik Keńesiniń xatkeri sıyaqlı lawazımlarda boldı hám 1999-jılı avgustta bas ministr etip tayınlandı. Elcinniń octavkasınan keyin Putin prezident wazıypasın atqardı hám tórt ayǵa shamalas waqıt ishinde rásmiy túrde Prezident bolıp saylandı. Keyin ala ol 2004-jılı qayta saylandı. Konstituciyalıq sheklewler sebepli izbe-iz eki prezidentlik múddetke saylana almaǵan Putin [[Dmitriy Medvedev]] prezidentligi dáwirinde 2008-jıldan 2012-jılǵa shekem bas ministr lawazımın atqarǵan. Ol dawlı 2012-jılǵı saylawdan keyin prezidentlikke qaytıp keldi. 2021-jıl aprel ayındaǵı referendumnan keyin ol bir neshe konstituciyalıq dúzetiwlerge qol qoydı hám prezidentlik wákilligin 2036-jılǵa shekem sozıwshı, jáne eki márte qayta saylanıw imkaniyatın beriwshi ózgerislerdi tastıyıqladı.<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/31188753.html |title= Путин өзіне тағы екі мерзімге сайлануға мүмкіндік беретін заңға қол қойды |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2021-04-06 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230930000601/https://www.azattyq.org/a/31188753.html |date= 2023-09-30}}</ref> Putin prezidentliginiń dáslepki jıllarında Rossiya ekonomikası jılına ortasha jeti procentke ósti,<ref>{{Cite web|url= https://www.nytimes.com/2020/02/18/business/russia-economic-growth.html |title= Pessimistic Outlook in Russia Slows Investment, and the Economy |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |author= Kramer, Andrew E. |date= 2020-02-18 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230924231208/https://www.nytimes.com/2020/02/18/business/russia-economic-growth.html |date= 2023-09-24}}</ref> bul ekonomikalıq reformalar hám neft hám gaz bahasınıń bes esege ósiwine baylanıslı edi.<ref name="sakwa">{{кітап|сілтеме= http://www.dawsonera.com/depp/reader/protected/external/AbstractView/S9780203931936 |авторы= Sakwa, Richard |тақырыбы= Путин: Ресейдің таңдауы (9-том) |шынайы атауы= Putin: Russia’s Choice (Chapter 9) |баспасы= Routledge |жыл= 2007}}</ref><ref>{{кітап|авторы= Judah, Ben |тақырыбы= Нәзік империя: Ресейдің Владимир Путинді қалай сүйіп, ұнатпай қалғаны |шынайы атауы= Fragile Empire: How Russia Fell In and Out of Love with Vladimir Putin |беттері= 17 |баспасы= [[Йель университетінің баспасы]] |жыл= 2013}}</ref> Bunnan tısqarı, Putin Ekinshi Chechen urısında jeńiske erisip, regiondaǵı federal hákimiyattı tikledi. Prezident [[Dmitriy Medvedev]] dáwirinde bas ministr bolǵan Putin Gruziya menen urıstı, armiya hám policiya reformasın baqladı. 2014-jılı Putin basshılıǵı Ukrainaǵa tiyisli bolǵan Qırım aymaǵın annekciyaladı. Bul isti xalıqaralıq jámiyetshiliktiń kópshiligi tán almadı hám Rossiyaǵa sankciyalar saldı, nátiyjede mámlekette finanslıq krizis júz berdi. Ol sonday-aq Siriya puqaralıq urısı waqtında óz awqamlası [[Bashar al-Asad]]tı qollap-quwatlaw ushın Siriyaǵa áskeriy aralasıwǵa buyrıq berdi, nátiyjede Shıǵıs Jer Orta teńizinde turaqlı áskeriy-teńiz bazaların ornatıldı.<ref>{{кітап|авторы= Borshchevskaya, Anna |тақырыбы= Путиннің Сириядағы соғысы |шынайы атауы= Putin's War in Syria |беттері= 70, 71, 80, 81, 157, 169, 171, 174 |баспасы= I.B. Tauris |жыл= 2022 |isbn= 978-0-7556-3463-7}}</ref><ref>{{Cite web|url= http://www.aljazeera.com/news/2015/09/russian-carries-air-strikes-syria-150930133155190.html |title= Russia carries out first air strikes in Syria |lang= en |publisher= [[Әл-Жазира телеарнасы]] |date= 2015-09-30 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20150930155218/http://www.aljazeera.com/news/2015/09/russian-carries-air-strikes-syria-150930133155190.html |date= 2015-09-30}}</ref><ref>{{кітап|авторы= Geukjian, Ohannes |тақырыбы= 5: Ресейдің Дипломатия, Соғыс, Бейбітшілік жасауы, 2017–19 |шынайы атауы= 5: Russian Diplomacy, War, and Peace Making, 2017–19 |беттері= 196 |баспасы= McGill-Queen's University Press |жыл= 2022 |isbn= 978-0-2280-0829-3}}</ref> Tórtinshi prezidentlik múddetinde, 2022-jıl fevralda Rossiya Ukraina jerine basıp kirdi. Bul is xalıqaralıq jámiyetshilik tárepinen sınǵa alındı hám keńeytilgen sankciyalar belgilendi. 2022-jıldıń sentyabrinde ol xalıqtı áskeriy xızmetke shaqırıp, Ukrainanıń tórt wálayatın Rossiyaǵa kúsh penen qosıp aldı. 2023-jıldıń mart ayında Xalıqaralıq jınayat sudı (XJS) Putindi urıs dáwirinde júz bergen áskeriy jınayatlar ushın qamaqqa alıwǵa buyrıq berdi.<ref name="hague">{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/gaaga-court-issued-arrest-warrant-on-putin/32323864.html |title= Гаага соты Владимир Путинді тұтқындауға ордер берді. Бұл нені білдіреді? |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2023-03-18 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20231004093039/https://www.azattyq.org/a/gaaga-court-issued-arrest-warrant-on-putin/32323864.html |date= 2023-10-04}}</ref> 2023-jıldıń iyun ayında ol Vagner toparı kóterilisinen aman qaldı. 2024-jıldıń múddetke qayta saylandı. Putin hákimiyatı dáwirinde Rossiyanıń siyasiy sisteması avtoritar diktaturaǵa aylandı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.at/books?id=H2F_EAAAQBAJ&redir_esc=y |авторы= Plokhy, Serhii |тақырыбы= Ресей-Украина соғысы |шынайы атауы= The Russo-Ukrainian War |баспасы= [[Penguin Books]] |жыл= 2023 |isbn= 978-1-80206-179-6}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240310000925/https://books.google.at/books?id=H2F_EAAAQBAJ&redir_esc=y |date= 2024-03-10}}</ref> Onıń hákimiyatı keń tarqalǵan korrupciya hám insan huqıqlarınıń buzılıwı, siyasiy oppoziciyanı repressiya etiwi, Rossiyadaǵı ǵárezsiz ǵalaba xabar qurallarına qarsı cenzura shólkemlestiriwi, sonday-aq, erkin hám ádil saylawlardıń joqlıǵı sıyaqlı ózgeshelikleri menen xarakterlenedi.<ref>{{кітап|сілтеме= https://www.cambridge.org/us/universitypress/subjects/politics-international-relations/russian-and-east-european-government-politics-and-policy/building-authoritarian-polity-russia-post-soviet-times?format=HB&isbn=9781107130081 |авторы= Gill, Graeme |тақырыбы= Авторитарлық саясатты құру: Посткеңестік дәуірдегі Ресей |шынайы атауы= Building an Authoritarian Polity: Russia in Post-Soviet Times |баспасы= [[Кэмбридж университеті]]нің баспасы |жыл= 2016 |isbn= 978-1-80206-179-6}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180724222211/http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/politics-international-relations/russian-and-east-european-government-politics-and-policy/building-authoritarian-polity-russia-post-soviet-times?format=HB&isbn=9781107130081 |date= 2018-07-24}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= http://ebooks.cambridge.org/ref/id/CBO9781316761649 |авторы= Reuter, Ora John |тақырыбы= Үстем партиялардың шығу тегі: посткеңестік Ресейдегі авторитарлық институттардың құрылуы |шынайы атауы= The Origins of Dominant Parties: Building Authoritarian Institutions in Post-Soviet Russia |баспасы= [[Кэмбридж университеті]]нің баспасы |жыл= 2017 |isbn= 978-1-316-76164-9}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20191211113905/http://ebooks.cambridge.org/ref/id/CBO9781316761649 |date= 2019-12-11}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691212463/weak-strongman |авторы= Frye, Timothy |тақырыбы= Әлсіз атаман: Путиндік Ресейдегі биліктің шектері |шынайы атауы= Weak Strongman: The Limits of Power in Putin's Russia |баспасы= [[Принстон университетінің баспасы]] |жыл= 2021 |isbn= 978-0-691-21246-3}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220225005434/https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691212463/weak-strongman |date= 2022-02-25}}</ref> == Shańaraǵı == {{multiple image | align = left | direction = horizontal | caption_align = center | image1 = Vladimir Spiridonovich Putin.jpg | caption1 = Putinniń ákesi, Vladimir Spiridonovich Putin | width1 = 111 | image2 = Maria Ivanovna Shelomova.jpg | caption2 = Putinniń anası, Mariya Ivanovna SHelomova | width2 = 83 }} Vladimir Putin 1952-jılı 7-oktyabrde [[Leningrad]] qalasında (házirgi [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]]) dúnyaǵa kelgen.<ref name="resmiy">{{Cite web|url= http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 |title= Биография · Владимир Путин |lang= ru |publisher= [[Ресей президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240309150012/http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 |date= 2024-03-09}}</ref> Ol shańaraǵındaǵı 3 perzenttiń eń kishkenesi bolǵan. Ata-anası Vladimir Spiridonovich Putin (1911–1999) hám [[Mariya Ivanovna]] Putina (tuwılǵan jeri Shelomova; 1911–1998). Atası Spiridon Putin (1879–1965) [[Vladimir Lenin]] hám [[Iosif Stalin]]niń jeke aspazı bolǵan.<ref>{{Cite web|url= https://tass.ru/obschestvo/5020931 |title= Путин рассказал, что его дед работал поваром у Ленина и Сталина |lang= ru |publisher= [[ТАСС]] |date= 2018-03-11 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20211029212319/https://tass.ru/obschestvo/5020931 |date= 2021-10-29}}</ref> Putin tuwılmastan burın onıń eki aǵası qaytıs bolǵan: 1930-jılı tuwılǵan Albert náresteliginde qaytıs bolsa, 1940-jılı tuwılǵan Viktor 1942-jılı Ekinshi Jer júzlik urısta Fashistlerdiń Leningradtı qamal qılǵanda difteriyadan qaytıs boladı.<ref>{{Cite web|url= https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5defc0f79a79475a6f6886e5 |title= Путин сообщил о найденной поисковиками могиле брата |lang= ru |publisher= [[РБК]] |date= 2019-12-10 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230119041510/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5defc0f79a79475a6f6886e5 |date= 2023-01-19}}</ref> Putinniń anası zavod jumısshısı bolsa, ákesi Sovet Áskeriy-teńiz kúshleriniń áskeri bolǵan, 1930-jıllardıń basında súńgiwshi qayıq flotında xızmet etken. Nacistler Germaniyasınıń Sovet Awqamına basıp kirgen waqtında onıń ákesi [[NKVD]]nıń joq etiwshi batalonında xızmet etken.<ref name="firstperson">{{кітап|сілтеме= https://archive.org/details/firstpersonaston00puti/page/208 |авторы= Vladimir Putin; Nataliya Gevorkyan; Natalya Timakova; Andrei Kolesnikov |тақырыбы= Бірінші жақтан: Ресей президенті Владимир Путиннің таңғаларлықтай ашық автопортреті |шынайы атауы= First person: an astonishingly frank self-portrait by Russia's president Vladimir Putin |баспасы= PublicAffairs |жыл= 2000 |isbn= 978-1-58648-018-9}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.nytimes.com/books/first/p/putin-first.html |title= First Person: An Astonishingly Frank Self-Portrait by Russia's President Vladimir Putin |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |author= Gevorkyan, Nataliya; Timakova, Natalya және Kolesnikov, Andrei |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180312213049/http://www.nytimes.com/books/first/p/putin-first.html |date= 2018-03-12}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://articles.latimes.com/2000/mar/19/news/mn-10446/2 |title= Putin’s Obscure Path From KGB to Kremlin |lang= en |publisher= [[Los Angeles Times]] |author= Paddock, Richard C. |date= 2000-03-19 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160304130141/http://articles.latimes.com/2000/mar/19/news/mn-10446/2 |date= 2016-03-04}}</ref> Keyin ol turaqlı ásker qatarına almastırılıp 1942-jılı awır jaraqat aladı. Putinniń dayı kempir apası 1941-jılı [[Tver wálayatı]]nda nemis áskerleri tárepinen óltiriledi hám jáne birneshe dayı aǵaları [[Ullı Watandarlıq Urıs]]ta xabarsız joqbolǵan.<ref>{{кітап|авторы= Sakwa, Richard |тақырыбы= Қайта келген Путин: Заманауи Ресейдегі билік пен қайшылық |шынайы атауы= Putin Redux: Power and Contradiction in Contemporary Russia |беттері= 2 |жыл= 2014 |isbn= 978-0-7434-9607-0}}</ref> == Bіlіmі == [[Сурет:Vladimir Putin as a child.jpg|нобай|солға|130px|Putinniń bala gezi, 1960 – jılı]] 1960 – jılı 1 – sentyabrde Putin [[Leningrad]]taǵı №193 mektepte oqıwın basladı. 1968 – jılı ol №281 mektepte (texnologiyalıq institut tiykarındaǵı ximiyalıq baǵdardaǵı arnawlı mektep) oqıydı. Ol óz klasındaǵı 45 oqıwshınıń ishinde Jas pionerler qatarında bolmaǵan jalǵız oqıwshılardan biri boldı.<ref>{{Cite web|url= https://russia.rin.ru/guides_e/2637.html |title= Prime Minister |lang= en |publisher= russia.rin.ru |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220211191445/https://russia.rin.ru/guides_e/2637.html |date= 2022-02-11}}</ref> 12 jasında ol sambo hám dzyudo menen shuǵıllana basladı. Bos waqıtlarında ol [[Karl Marx|Karl Marks,]] [[Fridrix Engels]], [[Vladimir Lenin]] shıǵarmaların oqıwdı jaqsı kóretuǵın edi.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=2jzf8FsShUgC&q=marx |авторы= Truscott, Peter |тақырыбы= Путиннің прогрессі: Ресейдің бүкпе президенті Владимир Путиннің өмірбаяны |шынайы атауы= Putin's Progress: A Biography of Russia's Enigmatic President, Vladimir Putin |баспасы= Pocket Books |жыл= 2005 |isbn= 978-0-7434-9607-0}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230405024632/https://books.google.com/books?id=2jzf8FsShUgC&q=marx |date= 2023-04-05}}</ref> №281 mektepte Putin [[Nemec tili|nemec]] hám [[Inglis tili|inglis]] tillerin úyrendi.<ref>{{Cite web|url= http://www.haaretz.com/news/world/1.582099 |title= In Tel Aviv, Putin's German Teacher Recalls 'Disciplined' Student |lang= en |publisher= Haaretz |date= 2014-03-26 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20151119182033/http://www.haaretz.com/world-news/1.582099 |date= 2015-11-19}}</ref> Putin 1970 – jılı Andrey Jdanov atındaǵı Leningrad mámleketlik universitetiniń (házirgi [[Sankt-Peterburg mámleketlik universiteti]]) yuridika fakultetine oqıwǵa kirip, onı 1975 – jılı tamamladı. Onıń diplomlıq jumısı «Xalıq aralıq huqıqtaǵı eń qolaylı shárayat jaratıw tártibi» temasında boldı.<ref>{{Cite web|url= http://law.spbu.ru/AboutFaculty/History/Alumni/Executive.aspx |title= Путин Владимир Владимирович |lang= ru |publisher= Выпускники — Исполнительная власть. [[Санкт-Петербург мемлекеттік университеті]]нің заң факультеті}} {{Wayback|url= https://webcitation.org/6IqLubz5Z?url=http://law.spbu.ru/AboutFaculty/History/Alumni/Executive.aspx |date= 2013-08-13}}</ref> Oqıw dáwirinde Putin KBKP (KPSS) qatarına kiriwge arza berdi hám partiya aǵzalıǵında onıń 1991 – jılı ıdırawına shekem boldı.<ref>{{Cite web|url= http://www.kremlin.ru/articles/bookchapter6.shtml |title= От Первого Лица (6-ой раздел) |lang= ru |author= Путин, Владимир Владимирович}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090630150907/http://www.kremlin.ru/articles/bookchapter6.shtml |date= 2009-06-30}}</ref> Bunnan tısqarı, ol jerde Putin ekonomikalıq huqıqtan sabaq bergen professordıń járdemshisi [[Anatoliy Sobchak]] penen tanıstı. Sobchak keyin ala Rossiya Konstituciyası аvtоrlarının biri boldı. Sobchaktıń Sankt-Peterburgtegi hamalında Putinniń tásiri bolǵan bolsa, Sobchak Moskvadaǵı Putinniń lawazımǵa iye bolıwında járdem berdi.<ref name="vlast2010">{{кітап|сілтеме= http://scilla.ru/works/knigi/vlast2010.pdf |авторы= [[Владимир Валерианович Прибыловский|Владимир Прибыловский]] |тақырыбы= БИЛІК-2010: 60 өмірбаян |шынайы атауы= ВЛАСТЬ-2010: 60 биографий |баспасы= Мәскеу: Panorama |жыл= 2010 |беттері= 132–139 |isbn= 978-5-94420-038-9}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130731145504/http://scilla.ru/works/knigi/vlast2010.pdf |date= 2013-07-31}}</ref> 1997 –jılı ol [[Sankt-Peterburg]] konshılıq universitetinde Ekonomika ilimleriniń kandidatı boldı. Dissertaciyasının teması «Bazar qatnasıqlarınıń qáliplesiw shárayatında regionnıń mineral-shiykizat bazasın kóbeytiwdi strategiyalıq rejelestiriw» bolǵan.<ref>{{Cite web|url= https://www.gazeta.ru/2006/03/28/oa_193799.shtml |title= Путина не смогли завалить «черные рецензенты» |lang= ru |publisher= Gazeta.ru |author= Вартанов, Михаил |date= 2006-03-28}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160818065327/https://www.gazeta.ru/2006/03/28/oa_193799.shtml |date= 2016-08-18}}</ref> Onıń ilimiy basshısı Vladimir Litvinenko boldı hám Litvinenko keyin ala Putinniń 2000 hám 2004 jıllardaǵı Sankt-Peterburgtegi saylaw aldı kampaniyalarına basshılıq etti.<ref>{{Cite web|url= https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2012/09/Putin-Dissertation-Event-remarks-with-slides.pdf |title= The Mystery of Vladimir Putin's Dissertation |lang= en |publisher= The Brookings Institution |author= Danchenko, Igor; Gaddy, Clifford |date= 2006-03-30 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240225145253/https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2012/09/Putin-Dissertation-Event-remarks-with-slides.pdf |date= 2024-02-25}}</ref> 2005 – jılı [[Vashington]]daǵı Brukings institutınıń aǵzaları [[Klifford Gaddi]] hám [[Igor Danchenko]] Putindi plagiatlıqta ayıpladı. Olardıń aytıwınsha, Putin 1978 – jılı basıp shıǵarılǵan professorlar Uilyam King hám Devid Klilandtıń «Strategiyalıq rejelestiriw hám siyasat» maqalasınan úzindilerdi kóshirip alǵan yamasa sál ózgertken.<ref>{{Cite web|url= https://www.svoboda.org/a/29076908.html |title= Ксерокс на даче: тайна фальшивой диссертации Владимира Путина |lang= ru |publisher= [[Азаттық радиосы]] |author= Волчек, Дмитрий |date= 2021-04-06 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180305143410/https://www.svoboda.org/a/29076908.html |date= 2018-08-03}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.svoboda.org/a/29082730.html |title= "Пусть сам Путин скажет, что это не плагиат": Литвиненко отвечает Пескову |lang= ru |publisher= [[Азаттық радиосы]] |author= Волчек, Дмитрий |date= 2021-04-06 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20210826065602/https://www.svoboda.org/a/29082730.html |date= 2021-08-26}}</ref> == KSRO MQK (KGB) lawazımı == [[Сурет:Vladimir Putin in KGB uniform.jpg|нобай|солға|120px|MQK xızmetkeri Putin, 1980 – jılı]] 1975 jılı Putin KSRO MQK aǵzası boldı hám Oxta, Leningradtaǵı 401-MQK mektebinde oqıwın basladı. 1977 – jıldan keyin ol KSRO MQK Leningrad hám Leningrad wálayatı boyınsha basqarmasınıń tergew bóliminde qarsı barlawshı (kontrrazvedka) bolıp isledi. 1984 – jılı ol Moskvadaǵı [[Yuriy Andropov]] atındaǵı Qızıl bayraqlı institutqa oqıwǵa jiberildi. Kópshilik derekler Putindi MQK [[Jańa Zelandiya]]ǵa jibergenin aytadı, bul maǵlıwmat Jańa Zelandiya gúwaları hám húkimet jazıwları arqalı tastıyıqlanǵan. Bunı rossiyalıq qáwipsizlik xızmeti ele tastıyıqlamadı. Uaitakere qalasınıń burınǵı méri Bob Harvi hám burınǵı premyer-ministr Devid Longi Putin Vellington hám Oklendte xızmet etken dep málim etti.<ref name="metro">{{Cite web|url= https://www.metromag.co.nz/society/putin-and-me |title= Metro — Putin and Me |lang= en |publisher= metromag.co.nz |author= Harvey, Bob |date= 2021-08-14 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220313004534/https://www.metromag.co.nz/society/putin-and-me |date= 2022-03-13}}</ref> Ol bir az waqıt Vellington ortalıǵında Baťa ayaq kiyim dúkanında satıwshı bolıp jasırın islegen degen boljawlar bar. 1985–1990–jılları ol [[Drezden]], Shıǵıs Germaniyada awdarmashı sıpatında jasırın isledi.<ref>{{Cite web|url= http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/09/europe/EU_GEN_Germany_Russia.php |title= Putin set to visit Dresden, scene of his work as KGB spy, to tend relations with Germany |lang= en |publisher= [[Ассошиэйтед Пресс|The Associated Press]] |author= McHugh, David |date= 2006-10-09 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090326123503/http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/09/europe/EU_GEN_Germany_Russia.php |date= 2009-03-26}}</ref> Drezdende xızmette turǵan Putin KGB-nıń Shtazi qupiya policiyasında baylanıs oficerleriniń biri bolıp isledi hám podpolkovnik dárejesine shekem kóterildi. Kremldıń rásmiy saytınıń xabar beriwinshe, Shıǵıs Germaniyanıń kommunistlik rejimi Putindi «ULıwma milliy armiya aldındaǵı xızmetleri ushın» qola medalı menen sıylıqladı. Putin Drezdendegi xızmetine quwanıshlı ekenin kópshiliktiń aldında aytıp, 1989 – jılı qaladaǵı Shtazi imaratların basıp alıwǵa háreket etken antikommunistlik demonstrantlar menen bolǵan soqlıǵısıw haqqında da aytıp berdi.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-46525543 |title= Putin's Stasi spy ID pass found in Germany |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2018-12-11 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220327202328/https://www.bbc.com/news/world-europe-46525543 |date= 2022-03-27}}</ref> Putinniń rásmiy ómirbayanına muwapıq, 1989–jılı 9–noyabrde baslanǵan Berlin diywalınıń qulawı dáwirinde ol Sovet mádeniyat orayınıń (Doslıq úyi) hám Drezdendegi MQK villasınıń faylların demonstrantlar joq etip jiberdi dep qorqıp, keleshektegi birlesken Germaniyanıń rásmiy biyligi ushın olardı saqlap qalǵan. Sonnan keyin ol bir neshe saat ishinde tek MQK faylların órtep jibergen hám nemec biyligi ushın Sovet mádeniyat orayınıń arxivin saqlap qalǵan. Bul órtew procesinde qaysı hujjettiń saqlanıp, qaysısınıń órtenbey qalǵanı haqqaında hesh nárse aytılmaydı.<ref>{{Cite web|url= https://time.com/time-person-of-the-year-runner-up-vladimir-putin/ |title= Vladimir Putin, The Imperialist |lang= en |publisher= [[Time]] |date= 2014-12-10 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220301153733/https://time.com/time-person-of-the-year-runner-up-vladimir-putin/ |date= 2022-03-11}}</ref> Kommunistlik Shıǵıs [[Germaniya]] húkimeti ıdıraǵannan keyin, Drezdendegi hám onnan burınǵı demonstraciyalar dáwirinde onıń húkimetke bolǵan sadıqlıǵına baylanıslı kúmeni tuwılǵanlıǵı sebebi menen, Putin MQK-nıń belsendi xızmetinen ketiwge májbúr boldı. Biraq MQK hám Sovet Armiyası Germaniyanıń shıǵısında ele de islep turǵan edi. Ol 1990 – jıldıń basında Leningradqa «belsendi rezervlerdiń» aǵzası sıpatında qayttı. Onda ol doktorlıq dissertaciyasın tayarlap júrgende prorektor Yuriy Molchanovqa esap berip, Leningrad mámleketlik universitetiniń xalıq aralıq qatnasıqlar sekciyasında úsh ayǵa shamalas isledi.<ref>{{Cite web|url= https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm |title= Putin's Career Rooted in Russia's KGB |lang= en |publisher= [[The Washington Post]] |author= Hoffman, David |date= 2000-01-30 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20190623173752/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm |date= 2019-06-23}}</ref> == Putin dáwirinde ishki siyasat == 2000-jıl 13-mayda Vladimir Putin Rossiyanıń 89 federal subyektin jeti hákimshilik federal okrugke bóliw haqqında qarar shıǵardı hám sol okruglerdiń hár birine juwapker wákilin tayınladı. Virdjiniya universitetiniń professorı Stiven Uayttıń sózine qaraǵanda, Putinniń basshılıǵı dáwirinde Rossiya amerikalıq yamasa britaniyalıq siyasiy sistemanıń «ekinshi baspası»n jaratıw niyetinde emesligin, kerisinshe Rossiyanıń óz dástúrleri hám shárayatlarına jaqınıraq sistema jaratıwdı kózde tutatuǵının anıq kórsetti. Ayırım kommentatorlar Putin administratsiyasın «ǵárezsiz demokratiya» dep sıpatladı. Bul sıpatlamanı jaqlawshılardıń (ásirese Vladislav Surkovtıń) pikirinshe, húkimet standingleri hám siyasatı eń birinshi Rossiyanıń ózinde xalıqtıń qollap-quwatlawına iye bolıwı kerek hám shetelden úlgi almawı ham tásir kórmewi kerek. 2012-jıldan keyingi dáwirde saylawdaǵı dawıs sanınıń buzılǵanına, cenzuraǵa hám mitingler erkinligi haqqındaǵı nızamlardıń qatańlasqanına qarsı ǵalabalıq narazılıqlar boldı. 2000-jıl iyulda Putin usınǵan hám Parlament qollap-quwatlaǵan nızamǵa muwapıq, Putin 89 federal subyektlerdiń basshıların xızmetinen bosatıw huquqına iye boldı. 2004-jılǵa shekem bul jergilikli basshılardıń (ádeti «gubernatorlar» dep ataladı) barlıǵı dawıs beriw arqalı tikkeley saylansa, keyin olardıń kandidatlıqları prezident usınısı hám aymaqlıq nızam shıǵarıwshı organlar qararı arqalı tastıyıqlanatuǵın boldı. Bunı Putin separatistlik tendentsiyalardı toqtatıw hám shólkemlestirilgen qılmıs penen baylanısı bar gubernatorlardan qutılıw ushın zárúrli qádem retinde qaradı. Putinniń prezidentligi dáwirinde ámelge asırılǵan usı hám basqa da húkimet háreketlerin kóplegen ǵárezsiz rossiyalıq ǴǴM (JLM) hám Batıs kommentatorları demokratiyaǵa qarsı dep sınǵa aldı. Putin hákimiyattaǵı birinshi múddetinde Elcin dáwirindegi keybir biznes-oligarxlarǵa, sonday-aq óziniń siyasiy qarsılaslarına qarsı shıqtı, nátiyjede Boris Berezovskiy, Vladimir Gusinskiy hám Mixail Xodorkovskiy sıyaqlı adamlar quwdalandı; Roman Abramovich penen Arkadiy Rotenberg sıyaqlı basqa oligarxlar bolsa Putin menen dos hám awqamlas bolıp qala bergen. === Ekonomika === Rossiyalıq ekonomist Sergey Guriev Putinniń ekonomikalıq siyasatı haqqında ayta otırıp, ornı tórt ayrıqsha dáwirge bóldi: ol birinshi múddetindegi «reforma» jılları (1999–2003); ekinshi múddetiniń «etatizm» jılları (2004–2008-jıldıń birinshi yarımı); dúnyalıq ekonomikalıq krizis hám ondan tikleniw (2008–2013-jıldıń ekinshi yarımı); hám orıs-ukrain urısı, Rossiyanıń globallıq ekonomikadan alıslasıwı hám krizis (2014–). === Insan huquqları === [[Nyu-York|New-York]]ta jaylasqan Human Rights Watch húkimetlik emes shólkemi HRW Evropa hám Oraylıq Aziya bóliminiń britaniyalıq direktorı Xyu Uilyamson avtorı bolıp tabılatuǵın «Ońlawı qıyın nızam shıǵarıw» (ingl. Laws of Attrition, rus. Разрушительное законотворчество) atlı bayannamasında Putin prezident bolıp qayta saylanǵan 2012-jıl may ayınan berli Rossiyada kóplegen huquqtı sheklewshi nızamlar shıǵarǵanın, húkimetlik emes shólkemlerdi teksere baslap, siyasiy aktivistlerdi quwdalap, qorqıtıp, sınshılardı shekley baslaǵanın ayttı. Bul jańa nızamlar qatarına tiykarınan «shetellik agentler» haqqındaǵı nızam kirgiziledi. 2020-jılı Putin shetelden qarjı alatuǵın shaxslar hám shólkemlerdi «shetel agenti» dep tanıw haqqındaǵı nızamǵa qol qoydı. Nızam 2012-jılı qabıllanǵan «shetel agenti» nızamshılıǵın keńeytiw bolıp tabıladı. Memorial huquqtı qorǵaw orayınıń 2020-jıl iyundaǵı maǵlıwmatı boyınsha, Rossiyada 380 siyasiy tutqın, olardıń ishinde 63 adam tikkeley yamasa jasırım túrde siyasiy háreketleri ushın (olardıń ishinde Aleksey Navalnıy) hám 245 Rossiyada qadaǵan etilgen musılman shólkemleriniń birine qatnası bar degen ayıp penen juwapqa tartılǵan. Dizimdegı 78 adam, yaǵnıy ulıwma sanınıń 20% tten aslamı — Qırım turǵınları. 2022-jıl dekabrde Rossiyanıń urıs cenzurası haqqındaǵı nızamları boyınsha Ukrainadaǵı urıstı sınǵa alǵanı ushın 4000-nan aslam adam juwapqa tartılǵanı belgili boldı. === Ǵalaba xabar quralları === Viskonsin-Maddison universitetiniń siyasattanıw professorı Skott Gelbax 1999-jıldan berli Putin óziniń rásmiy kózqarasına qarsı shıqqan jurnalistlerdi sistemalı túrde jazalap kelmekte dep málimledi. «Foreign Affairs» jurnalındaǵı amerikalıq jazıwshı Mariya Lipman: «Putin 2012-jılı Kremlge qaytqannan keyin ámelge asırılǵan quwdalawlar sol waqıtqa shekem salıstırmalı túrde ǵárezsiz bolǵan liberal ǴXQ-lardi qamtıydı» dep málimleydi. «Shegarasız reportyorlar» shólkemi 2013-jılǵı 179 mámlekettiń diziminde baspasóz erkinligi boyınsha Rossiyanı 148-orınǵa qoydı. Ol Rossiyanı siyasiy oppozitsiyanı quwdalaǵanı ushın hám jurnalistlerdi óltirgen jınayatshılardı turaqlı túrde quwdalap, juwapkershilikke tartıwdaǵı áwmetsizligi ushın ayrıqsha sınǵa aldı. Rossiyalılardıń shama menen úshten eki bólegi televidenieni kúnlik jańalıqlardıń tiykarǵı deregi retinde paydalanadı. == Sırtqı siyasat == [[Сурет:Vladimir Putin in the United States 13-16 November 2001-22.jpg|нобай|оңға|Putinniń [[Amerika Qurama Shtatları]]na saparı, 2001 jıl]] [[Сурет:Russian President Vladimir Putin meeting with Indian Prime Minister Narendra Modi in Sochi, Russia (8).jpg|нобай|оңға|Putin hám [[Hindstan premyer-ministri]] [[Narendra Modi]], [[Sochi]], 2018 jıl]] [[Сурет:SCO meeting (2022-09-16).jpg|нобай|оңға|Putin [[Shanxay birge islesiw shólkemi]] mámleketleriniń basshıları, [[Ózbekstan]], 2022 jıl]] [[Сурет:CSTO Summit 2022 01.jpg|нобай|оңға|Rossiya basshılıǵındaǵı [[Jámáatlik qáwipsizlik haqqındaǵı kelisim shólkemi]] dep atalǵan áskeriy awqamlaslar ushırasıwı, [[Moskva]], 16 may 2022 jıl]] Ulıwma alǵanda, Putinniń hákimiyatı Batıs penen shiyelenisli boldı. Leonid Bershidskiy Putinniń Financial Times gazetasına bergen intervyusın talqılap: «Putin xalıqshıl yamasa násilshil emes, ol — eski sovet mektebiniń imperialisti hám onıń geyler menen de islese beretuǵını belgili» dep juwmaqldı. === Aziya === Indiya rossiyalıq áskeriy texnikanıń eń úlken tutınıwshısı bolıp qala bermekte hám eki el arasında tariyxıy bekem strategiyalıq hám diplomatiyalıq qatnasıqlar bar. 2022-jıldıń oktyabrinde Putin Indiya hám Qıtaydı «jaqın awqamlaslar hám partnerlar» dep sıpatladı. Putin dáwirinde Rossiya Qıtay, Indiya, Pakistan hám Oraylıq Aziyanıń postsovetlik mámleketleri kiretuǵın ShO'Sh (ShOS) hám BRIKS-tiń aziyalıq mámleketleri menen unamlı qatnasıqta boldı. === Postsovetlik keńislik === Putinniń dáwirinde Kremlin Rossiyanıń basqa postsovetlik mámleketlerge tiyisli tásir órisi hám «abzal tárepleri» bar dep esapladı. Rossiyalılar Rossiya kirmeytuǵın postsovetlik keńislikti jiyi «jaqın shetel» (rus. Blizhnee zarubezhe) dep te ataydı. 2000-jılları júz bergen postsovetlik mámleketlerdegi túsli awdarıspaqlar seriyası, atap aytqanda 2003-jılǵı Gruziyadadaǵı Raushan revolyuciyası, 2004-jılǵı Ukrainadaǵı Qızǵılt sarı awdarıspaǵı hám 2005-jılǵı Qırǵızstandaǵı Qızǵaldaq revolyuciyası bul eller menen Rossiyanıń óz-ara qatnasıqlarında qarama-qarsılıqlarǵa alıp keldi. 2004-jıldıń dekabrinde Putin Raushan hám Qızǵılt sarı revolyuciayların sınǵa alıp: «Eger sizde awdarıspaqlarturaqlı túrde bola berse, postsovetlik keńislikti tawsılmaytuǵın urıs-qaǵısqa batırıw qáwpi bar» dedi. 2008-jılı Putinniń NATO-Rossiya sammitinde eger Ukraina NATO-ǵa qosılsa, Rossiya Ukrainanıń Shıǵısı hám Qırımdı anneksiyalawǵa háreket etiwi múmkin degen málimlemeni xabarladı. Sammitte ol AQSh prezidenti George Bushqa «Ukraina hátte mámleket te emes!» degeni aytıldı hám keyingi jılı Putin Ukrainanı «Kishi Rossiya» dep atadı. 2014-jılǵı marttaǵı Nams awdarıspaǵınan keyin Rossiya Federaciyası Qırımdı anneksiyaladı. Putinniń aytıwınsha, «Qırım hár qashan da Rossiyanıń ajıralmas bólegi bolǵan hám solay bolıp qala beredi» . Rossiya Qırımdı anneksiyalaǵannan keyin ol Ukraina «Tarıyxıy jaqtan Rossiyanıń bólegi» , «bolsheviklerdiń qálewi boyınsha dúzilgen» dedi. Awdarıspaqtı Batıs álemi Rossiyanı álsizlendiriw ushın shólkemlestirdi dedi. «Batıstaǵı partnerlarımız shegaradan ótip ketti. Olar ózlerin qopal, juwapkershiliksiz hám kásiplik emes tárizde kórsetti» degen ol Ukrainada hákimiyatqa kelgenlerdiń «milletshiler, neonatsistler, rusofobtar hám antisemitler» ekenligin ayttı. 2008-jıldıń avgustında [[Gruziya]] prezidenti [[Mixail Saakashvili]] [[Qubla Osetiya]] aymaǵın óz baqlawına qaytarıwǵa háreket etti. Biraq, 2008-jılǵı Qubla Osetiya soǵısında Gruziyanıń áskeriy kúshleri kóp ótpey jeńiliske ushıradı, sodan keyin turaqlı rossiyalıq kúshler Qubla Osetiyaǵa, soń Gruziyanıń basqa bólimlerine kirdi hám Gruziyanıń taǵı bir separatist Abxaziya provinciyasında Abxaziya kúshleri menen ekinshi maydan ashtı. Rossiya hám postsovetlik mámleketlerdiń kópshiligi arasında bar bolǵan yamasa burın bolǵan shiyelenislerge qaramastan, Putin Evraziyalıq integratsiya siyasatın júrgizedi. Putin Evraziyalıq awqam dúziw ideyasın 2011-jılı quwatladı. 2011-jıldıń 18-noyabrinde Belarus, Qazaqstan hám Rossiya prezidentleri Evraziyalıq awqamdı 2015-jılǵa shekem dúziw maqsetin belgileytuǵın shártnamaǵa qol qoydı. Evraziyalıq awqam 2015-jıldıń 1-yanvarında dúzildi. Putin dáwirinde Rossiyanıń Ukrainadan keyingi ekinshi úlken postsovetlik respublikası bolǵan [[Ózbekstan]] menen qatnasıqları bekemlendi. [[Islam Karimov]] dáwirindegi Ózbekstan Elcin Rossiyasınan uzaqlasıp atırǵan edi; biraq eki el aralarındaǵı qatnasıqtıń sezilerli dárejede jaqsılanıwı 2000-jıldıń mayındaǵı Putinniń [[Tashkent]]ke saparında kórindi. 2014-jılı taǵı bir ushırasıwda Rossiya Ózbekstannıń qarızın keshiriwge kelisti. 2014-jıldıń avgustında Putin [[Nursultan Nazarbaev]]tı hám onıń prezidentligin maqtap atırıp «qazaqlarda burın hesh mámleket bolmaǵan hám ol [Nazarbaev] onı dúzgen» degen asa dawlı pikir bildirdi. Biraq bunday dawlarǵa qaramastan eki el aralarındaǵı diplomatiyalıq qatnasıqlar hálsiremedi. «SSSR ıdıraǵanǵa shekem qazaqlardıń ǵárezsizligi bolmaǵan» degen ideyanı Nazarbaevtıń ózi de birneshe márte aytqanı belgili. === AQSh, Batıs Evropa hám NATO === [[Сурет:Vladimir Putin 28 May 2002-13.jpg|нобай|оңға|Putin, [[Italiya premyer-ministri]] [[Silvio Berluskoni]] hám [[AQSh Prezidenti]] [[Jorj Uoker Bush]], Rossiya-NATO sammiti, [[Rim]], 2002 jıl may]] [[Сурет:Vladimir Putin & Donald Trump in Helsinki, 16 July 2018 (2).jpg|нобай|оңға|AQSh Prezidenti [[Donald Tramp]] hám Putin , [[Helsinki]], 16 iyul 2018 jıl]] [[Сурет:Vladimir Putin and Prince Philip.jpg|нобай|оңға|Putin hám hayalı [[Lyudmila Aleksandrovna Putina]]nıń [[Elizabet II]], kuyewi [[Filipp, Edinburg gercogi]] hám premyer-ministr [[Toni Bler]] menen ushırasıwı, [[Helsinki]], 16 iyul 2018 jıl]] Putin dáwirinde Rossiyanıń [[NATO]] hám [[AQSh]] penen qatnasıqları birneshe basqıshtan ótti. Ol birinshi márte prezident bolǵanda qatnasıqlarǵa abaylılıq penen qaradı, biraq [[Nyu-York|New York]]taǵı 2001-jılǵı terrorlıq aktten keyin terrorizmge qarsı soǵısta AShQ-tı qollap-quwatladı hám eki el arasında jańa sheriklik imkaniyatı payda boldı. Rossiyanıń [[Irak]] urısı waqtında AQSh-qa qarsılıq bildirgen Putin 2003-jıldan baslap Batıstan jıl sayın uzaqlasıp, qatnasıqlar turaqlı túrde ázziley berdi. Rossiyanı tanıytuǵın ilimpaz [[Stiven Koen]]niń aytıwınsha, AQSh-tıń tiykarǵı ǵalaba xabar quralları hám [[Aq Úy]]diń ózi Putinǵa qarsı boldı. Maykl Shtyurmerge bergen intervuyısında Putin Rossiya hám Shıǵıs Evropanı táshwishke salatuǵın úsh soraw bar ekenligin ayttı: [[Kosovo]]nıń mártebesi, Evropadaǵı ádiwli qurallı kúshler haqındaǵı shártnama hám Amerikanıń [[Polsha]] hám [[Chexiya]]da raketaǵa qarsı qorǵanıw maydanların salıw rejesi hám úshewiniń bir-birine baylanısı bar dep boljadı . 2008-jılı Kosovo óz ǵárezsizligin járiyalaǵanda Putin oǵan hám onı tán alıwǵa qarsı shıqtı. 2014-jıldıń martında Putin Kosovonıń ǵárezsizlik haqındaǵı deklaraciyasın Qırımnıń ǵárezsizligin tán alıw ushın tiykar sıpatında paydalandı. AQSh-ta bolǵan 2001-jılǵı 11-sentyabrdegi terroristlik aktlerden keyin Putin AQSh prezidenti [[Djordj Uoker Bush]] penen hám kóplegen batıs evropalı basshılar menen jaqsı qatnasıqta boldı. Onıń Germaniya kancleri [[Angela Merkel]] menen «salqınıraq» hám «iskerlik» qatnasıǵı kóbinshe Merkeldiń Putin KGB agenti sıpatında jaylasqan burınǵı Shıǵıs Germaniyadaǵı tárbiyası menen baylanıslı. Putin Italiya premyer-ministri [[Silvio Berluskoni]] menen jıllı qatnasıqta boldı; eki basshı 2011-jıl noyabrdegi Berluskonidiń octavkasınan keyin de eki tárepleme ushırasıwları shólkemlestiriwdi dawam ettire berdi. 2023-jılǵı Berluskonidi jerlew márasiminde Putin ol haqqanda «men ushın qımbat adam, hám haqıyqıy dostım bolǵan» dep ayttı. 2011-jılı NATO-nıń [[Liviya]]daǵı intervenciyası bir neshe dúnyalıq basshılardıń, sonıń ishinde Putinniń ayıplawına sebep boldı, olar BMO Qáwipsizlik Keńesiniń 1973-jılǵı qararınıń «kemshilikleri bar» ekenin ayttı. 2013-jıldıń sońında rejelestirilgen bir sammitti Amerika Qurama Shtatları 1960-jıldan berli birinshi márte biykar etti hám Rossiya-Amerika qatnasıqları bunnan bılay ázziledi. Amerikanıń sammitten bas tartıw sebebi — Rossiyanıń amerikalıq qupiya málimlemeni járiya etken Eduard Snoudenge waqıtsha baspana bergeni. 2014-jılı Qırımdı anneksiyalaw sebebi Rossiyanıń Úlken segizlik toparındaǵı aǵzalığı waqıtsha toqtatıldı. Putin AQSh-tı dúnyalıq táripti turaqsızlandırıwda dep ayıplap, sóylegen bir sózinde qattı sınǵa aldı. 2016-jılǵı 9-noyabrde Putin [[Donald Tramp]]tı AQSh-tıń 45-prezidenti bolıp saylanıwı менен qutlıqladı. Tramptıń saylanıwı menen eki el arasındaǵı qatnasıqlar jaqsılanıp ketti. 2017-jılǵı fevralda Gallup sociologiyalıq sorawnaması amerikalılardıń 22 % Putinge unamlı kózqarasın kórsetti, bul — 2003-jıldan berli eń joqarı kórsetkish. Rossiyanıń Ukrainaǵa bastırıp kiriwi hám AQSh prezidenti bolıp [[Djo Bayden]]niń saylanıwınan eki el arasındaǵı qatnasıqlar qayta hálsirep ketti. 2023-jılǵı 25-martta prezident Putin Belarusta taktikalıq yadrolıq quraldı jaylastırıw haqqanda xabarladı. Qural-jaraqlardıń Rossiya baqlawında bolatuǵını járiyalandı. Prezident Putin rossiyalıq telekanalǵa: «Bul jerde ózgeshe hesh nárse joq. Birinshiden, Amerika Qurama Shtatları bunı onlaǵan jıllar dawamında islep kelmekte. Olar ózleriniń taktikalıq yadrolıq quralların óz awqamlas elleriniń territoriyasında burınnan jaylastırǵan», – dedi. 2003-jılı Ulı Britaniya Putinniń burınǵı patronı, oligarx Boris Berezovskiyge siyasiy baspana bergende Rossiya hám Ullı Britaniya arasındaǵı qatnasıq ta keskinlesti. Bul jaǵday Britaniyalılardıń tıńshılıq penen shuǵıllanıp, demokratiyanı jaqlaytuǵın hám insan huquqların qorǵaytuǵın toparlarǵa jasırın tólemler isledi degen ayıplawlar менен kúsheydi. Ullı Britaniyada 2022-jılı ótkerilgen sorawnama Putinniń Britaniyalı respondentlerdiń 8% unamlı pikirinde bolǵan sırt el basshılarınıń ishinde eń abıroysız ekenin kórsetti. === Orta Shıǵıs hám Afrika === 2007-jılǵı 16-oktyabrde Putin [[Tehran|Tegeran]]daǵı Kaspiy sammitine qatnasıw ushın Iranǵa bardı, ol jerde Iran prezidenti [[Maxmud Axmadinejad]] penen ushırastı. Bul 1943-jılı [[Iosif Stalin]]niń Tegeran konferenciyasına qatnasqanınan berli sovetlik yamasa Rossiyalıq basshınıń Iranǵa birinshi saparı boldı hám Iran-Rossiya qatnasıǵındaǵı áhmiyetli waqıya boldı. Sammitten keyingi baspasóz ánjumanda Putin «biziń barlıq(Kaspiy boyı) mamleketlerimiz ózleriniń tınıshlıq maqsetindegi yadrolıq baǵdarlamaların hesh bir sheklewsiz rawajlandırıwǵa huquqı bar» dedi. 2000-jıldan 2010-jılǵa shekem Rossiya Siriyaǵa shama menen 1,5 milliard dollarǵa qural satıp, Damashqtı Rossiyanıń jetinshi eń úlken qarıydarına aylandırdı. Siriyadaǵı puqaralar urısı dáwirinde Rossiya Siriya húkimetine qarsı hár qanday sankciyalarǵa veto qoyaman dep qorqıttı hám onıń húkimetine qural-jaraq beriwdi dawam ettire berdi. 2017-jılı Putin [[Oraylıq Afrika]] Respublikasındaǵı Puqaralıq urısta Tuadera hákimiyatın qollap-quwatlaw ushın Rossiyalıq jeke menshik áskeriy kompaniyanı jiberdi, onıń ornına turaqlı áskeriy qatnasıwǵa ruxsat aldı. Birinshi Rossiya-Afrika sammiti 2019-jılǵı oktyabrde Rossiyanıń [[Sochi]] qalasında Putin hám [[Egipet]] prezidenti [[Abdul-Fattax Xalil as-Sisi]] tárepinen birgelikte shólkemlestirildi. Ushırasıwǵa Afrika ellerinen 43 mamleket hám húkimet basshıları qatnastı. 2021-jılǵı 22-oktyabrde Putin Izrail premyer-ministri [[Naftali Bennett]] penen ushırasıwında Rossiya hám Izrail arasındaǵı «ózgeshe baylanısqa» toqtalıp ótti. [[Kategoriya:Siyasatshılar]] [[Kategoriya:Rossiya siyasatshıları]] [[Kategoriya:1952-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:7-oktyabrde tuwılǵanlar]] bg5gelxpluxr5j3lar1k82kjmvhg8zc 265291 265290 2026-07-31T11:55:33Z Ayxan Dáryabay qızı 14178 265291 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | atı = Vladimir Putin | negizgi atı = | súwret = Vladimir Putin (2017-01-17) (cropped).jpg | súwret uzınlıǵı = 300px | súwret túsindirmesi = | qatarlıq sanı = | lawazım = Rossiya Prezidenti | bayraq = | bayraq2 = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | lawazımdaǵı atı = | lawazımǵa kirisiw sánesi = | lawazımnan ketiw sánesi = | prezident = | aldınǵı isker = | keyingi isker = | lawazım_2 = | bayraq_2 = | bayraq2_2 = | lawazımdaǵı atı_2 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = | lawazımnan ketiw sánesi_2 = | premyer_2 = | prezident_2 = | senat baslıǵı_2 = | aytılıwı = | tuwılǵan waqtındaǵı atı = | tuwılǵan sánesi = 1952.10.07 | tuwılǵan ornı = [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]] | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan ornı = | qaytıs bolıw sebebi = | jerlengen ornı = | puqaralıǵı = {{RUS}} | milleti = rus | partiya = | basqa partiya = | boyı = | ómirlik joldası = | balaları = | ákesi = | anası = | nekesiz zayıbı = | qatnasıqları = | tuwısqanları = | jasaw ornı = | dini = | bilim alǵan jeri = 1). [[Sankt-Peterburg universiteti]];<br />2). [[:ru:Академия Федеральной службы безопасности России|KGB Joqarǵı Mektebi]];<br />3). [[:ru:Академия внешней разведки|KGB Razvedka mektebi]] | qánigeligi = | kásibi = yurist, razvedchik | belgili isleri = | aylıǵı = | kabinet = | komitetler = | portfolio = | ilimiy ataǵı = | ataǵı = | maǵlıwmatı = | sıylıqları = | blanka1 = | tekst1 = | blanka2 = | tekst2 = | blanka3 = | tekst3 = | blanka4 = | tekst4 = | blanka5 = | tekst5 = | qolı = | sayt = http://kremlin.ru | laqabı = | tiyisliligi = | armiya túri = | xızmet etken jılları = |áskeriy sıylıqları = |áskeriy_blanka1 = |áskeriy_tekst1 = |áskeriy_blanka2 = |áskeriy_tekst2 = |áskeriy_blanka3 = |áskeriy_tekst3 = |áskeriy_blanka4 = |áskeriy_tekst4 = |áskeriy_blanka5 = |áskeriy_tekst5 = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | túsindirmeler = | sáne = | jıl = | derek = }} '''Vladimir Vladimirovich Putin''' (1952-jıl 7-oktyabr, [[Leningrad wálayatı|Leningrad]]) — rossiyalı siyasatshı hám házirgi [[Rossiya]] prezidenti. Putin 1999-jıldan berli prezident yamasa bas ministr sıpatında úzliksiz jumıs alıp barmaqta: 1999-2000 hám 2008-2012-jıllar aralıǵında bas ministr, 2000-2008-jıldan hám 2012-jıldan berli prezident.<ref>{{Cite web|url= https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-timeline-idUSKCN1UZ185 |title= Timeline: Vladimir Putin - 20 tumultuous years as Russian President or PM |lang= en |publisher= [[Reuters]] |date= 2019-08-09 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20211129195453/https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-timeline-idUSKCN1UZ185 |date= 2021-11-29}}</ref> Ol [[Iosif Stalin]]nen berli eń uzaq waqıt jumıs alıp barıp atırǵan rossiyalı yamasa sovet basshısı. Putin 16 jıl dawamında SSSR MQK sırtqı razvedka oficeri bolıp isledi hám podpolkovnik bolıp, 1991-jılı octavkaǵa shıqqanınan keyin [[Sankt-Peterburg]]ta óziniń siyasiy karerasın basladı. 1996-jılı ol prezident [[Boris Elcin]]niń hákimshiligine qosılıw ushın [[Moskva]]ǵa kóshti. Ol Federal qáwipsizlik xızmeti (FQX) direktorı, Rossiya Qáwipsizlik Keńesiniń xatkeri sıyaqlı lawazımlarda boldı hám 1999-jılı avgustta bas ministr etip tayınlandı. Elcinniń octavkasınan keyin Putin prezident wazıypasın atqardı hám tórt ayǵa shamalas waqıt ishinde rásmiy túrde Prezident bolıp saylandı. Keyin ala ol 2004-jılı qayta saylandı. Konstituciyalıq sheklewler sebepli izbe-iz eki prezidentlik múddetke saylana almaǵan Putin [[Dmitriy Medvedev]] prezidentligi dáwirinde 2008-jıldan 2012-jılǵa shekem bas ministr lawazımın atqarǵan. Ol dawlı 2012-jılǵı saylawdan keyin prezidentlikke qaytıp keldi. 2021-jıl aprel ayındaǵı referendumnan keyin ol bir neshe konstituciyalıq dúzetiwlerge qol qoydı hám prezidentlik wákilligin 2036-jılǵa shekem sozıwshı, jáne eki márte qayta saylanıw imkaniyatın beriwshi ózgerislerdi tastıyıqladı.<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/31188753.html |title= Путин өзіне тағы екі мерзімге сайлануға мүмкіндік беретін заңға қол қойды |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2021-04-06 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230930000601/https://www.azattyq.org/a/31188753.html |date= 2023-09-30}}</ref> Putin prezidentliginiń dáslepki jıllarında Rossiya ekonomikası jılına ortasha jeti procentke ósti,<ref>{{Cite web|url= https://www.nytimes.com/2020/02/18/business/russia-economic-growth.html |title= Pessimistic Outlook in Russia Slows Investment, and the Economy |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |author= Kramer, Andrew E. |date= 2020-02-18 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230924231208/https://www.nytimes.com/2020/02/18/business/russia-economic-growth.html |date= 2023-09-24}}</ref> bul ekonomikalıq reformalar hám neft hám gaz bahasınıń bes esege ósiwine baylanıslı edi.<ref name="sakwa">{{кітап|сілтеме= http://www.dawsonera.com/depp/reader/protected/external/AbstractView/S9780203931936 |авторы= Sakwa, Richard |тақырыбы= Путин: Ресейдің таңдауы (9-том) |шынайы атауы= Putin: Russia’s Choice (Chapter 9) |баспасы= Routledge |жыл= 2007}}</ref><ref>{{кітап|авторы= Judah, Ben |тақырыбы= Нәзік империя: Ресейдің Владимир Путинді қалай сүйіп, ұнатпай қалғаны |шынайы атауы= Fragile Empire: How Russia Fell In and Out of Love with Vladimir Putin |беттері= 17 |баспасы= [[Йель университетінің баспасы]] |жыл= 2013}}</ref> Bunnan tısqarı, Putin Ekinshi Chechen urısında jeńiske erisip, regiondaǵı federal hákimiyattı tikledi. Prezident [[Dmitriy Medvedev]] dáwirinde bas ministr bolǵan Putin Gruziya menen urıstı, armiya hám policiya reformasın baqladı. 2014-jılı Putin basshılıǵı Ukrainaǵa tiyisli bolǵan Qırım aymaǵın annekciyaladı. Bul isti xalıqaralıq jámiyetshiliktiń kópshiligi tán almadı hám Rossiyaǵa sankciyalar saldı, nátiyjede mámlekette finanslıq krizis júz berdi. Ol sonday-aq Siriya puqaralıq urısı waqtında óz awqamlası [[Bashar al-Asad]]tı qollap-quwatlaw ushın Siriyaǵa áskeriy aralasıwǵa buyrıq berdi, nátiyjede Shıǵıs Jer Orta teńizinde turaqlı áskeriy-teńiz bazaların ornatıldı.<ref>{{кітап|авторы= Borshchevskaya, Anna |тақырыбы= Путиннің Сириядағы соғысы |шынайы атауы= Putin's War in Syria |беттері= 70, 71, 80, 81, 157, 169, 171, 174 |баспасы= I.B. Tauris |жыл= 2022 |isbn= 978-0-7556-3463-7}}</ref><ref>{{Cite web|url= http://www.aljazeera.com/news/2015/09/russian-carries-air-strikes-syria-150930133155190.html |title= Russia carries out first air strikes in Syria |lang= en |publisher= [[Әл-Жазира телеарнасы]] |date= 2015-09-30 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20150930155218/http://www.aljazeera.com/news/2015/09/russian-carries-air-strikes-syria-150930133155190.html |date= 2015-09-30}}</ref><ref>{{кітап|авторы= Geukjian, Ohannes |тақырыбы= 5: Ресейдің Дипломатия, Соғыс, Бейбітшілік жасауы, 2017–19 |шынайы атауы= 5: Russian Diplomacy, War, and Peace Making, 2017–19 |беттері= 196 |баспасы= McGill-Queen's University Press |жыл= 2022 |isbn= 978-0-2280-0829-3}}</ref> Tórtinshi prezidentlik múddetinde, 2022-jıl fevralda Rossiya Ukraina jerine basıp kirdi. Bul is xalıqaralıq jámiyetshilik tárepinen sınǵa alındı hám keńeytilgen sankciyalar belgilendi. 2022-jıldıń sentyabrinde ol xalıqtı áskeriy xızmetke shaqırıp, Ukrainanıń tórt wálayatın Rossiyaǵa kúsh penen qosıp aldı. 2023-jıldıń mart ayında Xalıqaralıq jınayat sudı (XJS) Putindi urıs dáwirinde júz bergen áskeriy jınayatlar ushın qamaqqa alıwǵa buyrıq berdi.<ref name="hague">{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/gaaga-court-issued-arrest-warrant-on-putin/32323864.html |title= Гаага соты Владимир Путинді тұтқындауға ордер берді. Бұл нені білдіреді? |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2023-03-18 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20231004093039/https://www.azattyq.org/a/gaaga-court-issued-arrest-warrant-on-putin/32323864.html |date= 2023-10-04}}</ref> 2023-jıldıń iyun ayında ol Vagner toparı kóterilisinen aman qaldı. 2024-jıldıń múddetke qayta saylandı. Putin hákimiyatı dáwirinde Rossiyanıń siyasiy sisteması avtoritar diktaturaǵa aylandı.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.at/books?id=H2F_EAAAQBAJ&redir_esc=y |авторы= Plokhy, Serhii |тақырыбы= Ресей-Украина соғысы |шынайы атауы= The Russo-Ukrainian War |баспасы= [[Penguin Books]] |жыл= 2023 |isbn= 978-1-80206-179-6}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240310000925/https://books.google.at/books?id=H2F_EAAAQBAJ&redir_esc=y |date= 2024-03-10}}</ref> Onıń hákimiyatı keń tarqalǵan korrupciya hám insan huqıqlarınıń buzılıwı, siyasiy oppoziciyanı repressiya etiwi, Rossiyadaǵı ǵárezsiz ǵalaba xabar qurallarına qarsı cenzura shólkemlestiriwi, sonday-aq, erkin hám ádil saylawlardıń joqlıǵı sıyaqlı ózgeshelikleri menen xarakterlenedi.<ref>{{кітап|сілтеме= https://www.cambridge.org/us/universitypress/subjects/politics-international-relations/russian-and-east-european-government-politics-and-policy/building-authoritarian-polity-russia-post-soviet-times?format=HB&isbn=9781107130081 |авторы= Gill, Graeme |тақырыбы= Авторитарлық саясатты құру: Посткеңестік дәуірдегі Ресей |шынайы атауы= Building an Authoritarian Polity: Russia in Post-Soviet Times |баспасы= [[Кэмбридж университеті]]нің баспасы |жыл= 2016 |isbn= 978-1-80206-179-6}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180724222211/http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/politics-international-relations/russian-and-east-european-government-politics-and-policy/building-authoritarian-polity-russia-post-soviet-times?format=HB&isbn=9781107130081 |date= 2018-07-24}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= http://ebooks.cambridge.org/ref/id/CBO9781316761649 |авторы= Reuter, Ora John |тақырыбы= Үстем партиялардың шығу тегі: посткеңестік Ресейдегі авторитарлық институттардың құрылуы |шынайы атауы= The Origins of Dominant Parties: Building Authoritarian Institutions in Post-Soviet Russia |баспасы= [[Кэмбридж университеті]]нің баспасы |жыл= 2017 |isbn= 978-1-316-76164-9}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20191211113905/http://ebooks.cambridge.org/ref/id/CBO9781316761649 |date= 2019-12-11}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691212463/weak-strongman |авторы= Frye, Timothy |тақырыбы= Әлсіз атаман: Путиндік Ресейдегі биліктің шектері |шынайы атауы= Weak Strongman: The Limits of Power in Putin's Russia |баспасы= [[Принстон университетінің баспасы]] |жыл= 2021 |isbn= 978-0-691-21246-3}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220225005434/https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691212463/weak-strongman |date= 2022-02-25}}</ref> == Shańaraǵı == {{multiple image | align = left | direction = horizontal | caption_align = center | image1 = Vladimir Spiridonovich Putin.jpg | caption1 = Putinniń ákesi, Vladimir Spiridonovich Putin | width1 = 111 | image2 = Maria Ivanovna Shelomova.jpg | caption2 = Putinniń anası, Mariya Ivanovna SHelomova | width2 = 83 }} Vladimir Putin 1952-jılı 7-oktyabrde [[Leningrad]] qalasında (házirgi [[Sankt-Peterburg|Sank-Peterburg]]) dúnyaǵa kelgen.<ref name="resmiy">{{Cite web|url= http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 |title= Биография · Владимир Путин |lang= ru |publisher= [[Ресей президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240309150012/http://putin.kremlin.ru/bio/page-0 |date= 2024-03-09}}</ref> Ol shańaraǵındaǵı 3 perzenttiń eń kishkenesi bolǵan. Ata-anası Vladimir Spiridonovich Putin (1911–1999) hám [[Mariya Ivanovna]] Putina (tuwılǵan jeri Shelomova; 1911–1998). Atası Spiridon Putin (1879–1965) [[Vladimir Lenin]] hám [[Iosif Stalin]]niń jeke aspazı bolǵan.<ref>{{Cite web|url= https://tass.ru/obschestvo/5020931 |title= Путин рассказал, что его дед работал поваром у Ленина и Сталина |lang= ru |publisher= [[ТАСС]] |date= 2018-03-11 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20211029212319/https://tass.ru/obschestvo/5020931 |date= 2021-10-29}}</ref> Putin tuwılmastan burın onıń eki aǵası qaytıs bolǵan: 1930-jılı tuwılǵan Albert náresteliginde qaytıs bolsa, 1940-jılı tuwılǵan Viktor 1942-jılı Ekinshi Jer júzlik urısta Fashistlerdiń Leningradtı qamal qılǵanda difteriyadan qaytıs boladı.<ref>{{Cite web|url= https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5defc0f79a79475a6f6886e5 |title= Путин сообщил о найденной поисковиками могиле брата |lang= ru |publisher= [[РБК]] |date= 2019-12-10 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230119041510/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5defc0f79a79475a6f6886e5 |date= 2023-01-19}}</ref> Putinniń anası zavod jumısshısı bolsa, ákesi Sovet Áskeriy-teńiz kúshleriniń áskeri bolǵan, 1930-jıllardıń basında súńgiwshi qayıq flotında xızmet etken. Nacistler Germaniyasınıń Sovet Awqamına basıp kirgen waqtında onıń ákesi [[NKVD]]nıń joq etiwshi batalonında xızmet etken.<ref name="firstperson">{{кітап|сілтеме= https://archive.org/details/firstpersonaston00puti/page/208 |авторы= Vladimir Putin; Nataliya Gevorkyan; Natalya Timakova; Andrei Kolesnikov |тақырыбы= Бірінші жақтан: Ресей президенті Владимир Путиннің таңғаларлықтай ашық автопортреті |шынайы атауы= First person: an astonishingly frank self-portrait by Russia's president Vladimir Putin |баспасы= PublicAffairs |жыл= 2000 |isbn= 978-1-58648-018-9}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.nytimes.com/books/first/p/putin-first.html |title= First Person: An Astonishingly Frank Self-Portrait by Russia's President Vladimir Putin |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |author= Gevorkyan, Nataliya; Timakova, Natalya және Kolesnikov, Andrei |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180312213049/http://www.nytimes.com/books/first/p/putin-first.html |date= 2018-03-12}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://articles.latimes.com/2000/mar/19/news/mn-10446/2 |title= Putin’s Obscure Path From KGB to Kremlin |lang= en |publisher= [[Los Angeles Times]] |author= Paddock, Richard C. |date= 2000-03-19 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160304130141/http://articles.latimes.com/2000/mar/19/news/mn-10446/2 |date= 2016-03-04}}</ref> Keyin ol turaqlı ásker qatarına almastırılıp 1942-jılı awır jaraqat aladı. Putinniń dayı kempir apası 1941-jılı [[Tver wálayatı]]nda nemis áskerleri tárepinen óltiriledi hám jáne birneshe dayı aǵaları [[Ullı Watandarlıq Urıs]]ta xabarsız joqbolǵan.<ref>{{кітап|авторы= Sakwa, Richard |тақырыбы= Қайта келген Путин: Заманауи Ресейдегі билік пен қайшылық |шынайы атауы= Putin Redux: Power and Contradiction in Contemporary Russia |беттері= 2 |жыл= 2014 |isbn= 978-0-7434-9607-0}}</ref> == Bіlіmі == [[Сурет:Vladimir Putin as a child.jpg|нобай|солға|130px|Putinniń bala gezi, 1960 – jılı]] 1960 – jılı 1 – sentyabrde Putin [[Leningrad]]taǵı №193 mektepte oqıwın basladı. 1968 – jılı ol №281 mektepte (texnologiyalıq institut tiykarındaǵı ximiyalıq baǵdardaǵı arnawlı mektep) oqıydı. Ol óz klasındaǵı 45 oqıwshınıń ishinde Jas pionerler qatarında bolmaǵan jalǵız oqıwshılardan biri boldı.<ref>{{Cite web|url= https://russia.rin.ru/guides_e/2637.html |title= Prime Minister |lang= en |publisher= russia.rin.ru |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220211191445/https://russia.rin.ru/guides_e/2637.html |date= 2022-02-11}}</ref> 12 jasında ol sambo hám dzyudo menen shuǵıllana basladı. Bos waqıtlarında ol [[Karl Marx|Karl Marks,]] [[Fridrix Engels]], [[Vladimir Lenin]] shıǵarmaların oqıwdı jaqsı kóretuǵın edi.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=2jzf8FsShUgC&q=marx |авторы= Truscott, Peter |тақырыбы= Путиннің прогрессі: Ресейдің бүкпе президенті Владимир Путиннің өмірбаяны |шынайы атауы= Putin's Progress: A Biography of Russia's Enigmatic President, Vladimir Putin |баспасы= Pocket Books |жыл= 2005 |isbn= 978-0-7434-9607-0}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230405024632/https://books.google.com/books?id=2jzf8FsShUgC&q=marx |date= 2023-04-05}}</ref> №281 mektepte Putin [[Nemec tili|nemec]] hám [[Inglis tili|inglis]] tillerin úyrendi.<ref>{{Cite web|url= http://www.haaretz.com/news/world/1.582099 |title= In Tel Aviv, Putin's German Teacher Recalls 'Disciplined' Student |lang= en |publisher= Haaretz |date= 2014-03-26 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20151119182033/http://www.haaretz.com/world-news/1.582099 |date= 2015-11-19}}</ref> Putin 1970 – jılı Andrey Jdanov atındaǵı Leningrad mámleketlik universitetiniń (házirgi [[Sankt-Peterburg mámleketlik universiteti]]) yuridika fakultetine oqıwǵa kirip, onı 1975 – jılı tamamladı. Onıń diplomlıq jumısı «Xalıq aralıq huqıqtaǵı eń qolaylı shárayat jaratıw tártibi» temasında boldı.<ref>{{Cite web|url= http://law.spbu.ru/AboutFaculty/History/Alumni/Executive.aspx |title= Путин Владимир Владимирович |lang= ru |publisher= Выпускники — Исполнительная власть. [[Санкт-Петербург мемлекеттік университеті]]нің заң факультеті}} {{Wayback|url= https://webcitation.org/6IqLubz5Z?url=http://law.spbu.ru/AboutFaculty/History/Alumni/Executive.aspx |date= 2013-08-13}}</ref> Oqıw dáwirinde Putin KBKP (KPSS) qatarına kiriwge arza berdi hám partiya aǵzalıǵında onıń 1991 – jılı ıdırawına shekem boldı.<ref>{{Cite web|url= http://www.kremlin.ru/articles/bookchapter6.shtml |title= От Первого Лица (6-ой раздел) |lang= ru |author= Путин, Владимир Владимирович}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090630150907/http://www.kremlin.ru/articles/bookchapter6.shtml |date= 2009-06-30}}</ref> Bunnan tısqarı, ol jerde Putin ekonomikalıq huqıqtan sabaq bergen professordıń járdemshisi [[Anatoliy Sobchak]] penen tanıstı. Sobchak keyin ala Rossiya Konstituciyası аvtоrlarının biri boldı. Sobchaktıń Sankt-Peterburgtegi hamalında Putinniń tásiri bolǵan bolsa, Sobchak Moskvadaǵı Putinniń lawazımǵa iye bolıwında járdem berdi.<ref name="vlast2010">{{кітап|сілтеме= http://scilla.ru/works/knigi/vlast2010.pdf |авторы= [[Владимир Валерианович Прибыловский|Владимир Прибыловский]] |тақырыбы= БИЛІК-2010: 60 өмірбаян |шынайы атауы= ВЛАСТЬ-2010: 60 биографий |баспасы= Мәскеу: Panorama |жыл= 2010 |беттері= 132–139 |isbn= 978-5-94420-038-9}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130731145504/http://scilla.ru/works/knigi/vlast2010.pdf |date= 2013-07-31}}</ref> 1997 –jılı ol [[Sankt-Peterburg]] konshılıq universitetinde Ekonomika ilimleriniń kandidatı boldı. Dissertaciyasının teması «Bazar qatnasıqlarınıń qáliplesiw shárayatında regionnıń mineral-shiykizat bazasın kóbeytiwdi strategiyalıq rejelestiriw» bolǵan.<ref>{{Cite web|url= https://www.gazeta.ru/2006/03/28/oa_193799.shtml |title= Путина не смогли завалить «черные рецензенты» |lang= ru |publisher= Gazeta.ru |author= Вартанов, Михаил |date= 2006-03-28}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160818065327/https://www.gazeta.ru/2006/03/28/oa_193799.shtml |date= 2016-08-18}}</ref> Onıń ilimiy basshısı Vladimir Litvinenko boldı hám Litvinenko keyin ala Putinniń 2000 hám 2004 jıllardaǵı Sankt-Peterburgtegi saylaw aldı kampaniyalarına basshılıq etti.<ref>{{Cite web|url= https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2012/09/Putin-Dissertation-Event-remarks-with-slides.pdf |title= The Mystery of Vladimir Putin's Dissertation |lang= en |publisher= The Brookings Institution |author= Danchenko, Igor; Gaddy, Clifford |date= 2006-03-30 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240225145253/https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2012/09/Putin-Dissertation-Event-remarks-with-slides.pdf |date= 2024-02-25}}</ref> 2005 – jılı [[Vashington]]daǵı Brukings institutınıń aǵzaları [[Klifford Gaddi]] hám [[Igor Danchenko]] Putindi plagiatlıqta ayıpladı. Olardıń aytıwınsha, Putin 1978 – jılı basıp shıǵarılǵan professorlar Uilyam King hám Devid Klilandtıń «Strategiyalıq rejelestiriw hám siyasat» maqalasınan úzindilerdi kóshirip alǵan yamasa sál ózgertken.<ref>{{Cite web|url= https://www.svoboda.org/a/29076908.html |title= Ксерокс на даче: тайна фальшивой диссертации Владимира Путина |lang= ru |publisher= [[Азаттық радиосы]] |author= Волчек, Дмитрий |date= 2021-04-06 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180305143410/https://www.svoboda.org/a/29076908.html |date= 2018-08-03}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.svoboda.org/a/29082730.html |title= "Пусть сам Путин скажет, что это не плагиат": Литвиненко отвечает Пескову |lang= ru |publisher= [[Азаттық радиосы]] |author= Волчек, Дмитрий |date= 2021-04-06 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20210826065602/https://www.svoboda.org/a/29082730.html |date= 2021-08-26}}</ref> == KSRO MQK (KGB) lawazımı == [[Сурет:Vladimir Putin in KGB uniform.jpg|нобай|солға|120px|MQK xızmetkeri Putin, 1980 – jılı]] 1975 jılı Putin KSRO MQK aǵzası boldı hám Oxta, Leningradtaǵı 401-MQK mektebinde oqıwın basladı. 1977 – jıldan keyin ol KSRO MQK Leningrad hám Leningrad wálayatı boyınsha basqarmasınıń tergew bóliminde qarsı barlawshı (kontrrazvedka) bolıp isledi. 1984 – jılı ol Moskvadaǵı [[Yuriy Andropov]] atındaǵı Qızıl bayraqlı institutqa oqıwǵa jiberildi. Kópshilik derekler Putindi MQK [[Jańa Zelandiya]]ǵa jibergenin aytadı, bul maǵlıwmat Jańa Zelandiya gúwaları hám húkimet jazıwları arqalı tastıyıqlanǵan. Bunı rossiyalıq qáwipsizlik xızmeti ele tastıyıqlamadı. Uaitakere qalasınıń burınǵı méri Bob Harvi hám burınǵı premyer-ministr Devid Longi Putin Vellington hám Oklendte xızmet etken dep málim etti.<ref name="metro">{{Cite web|url= https://www.metromag.co.nz/society/putin-and-me |title= Metro — Putin and Me |lang= en |publisher= metromag.co.nz |author= Harvey, Bob |date= 2021-08-14 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220313004534/https://www.metromag.co.nz/society/putin-and-me |date= 2022-03-13}}</ref> Ol bir az waqıt Vellington ortalıǵında Baťa ayaq kiyim dúkanında satıwshı bolıp jasırın islegen degen boljawlar bar. 1985–1990–jılları ol [[Drezden]], Shıǵıs Germaniyada awdarmashı sıpatında jasırın isledi.<ref>{{Cite web|url= http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/09/europe/EU_GEN_Germany_Russia.php |title= Putin set to visit Dresden, scene of his work as KGB spy, to tend relations with Germany |lang= en |publisher= [[Ассошиэйтед Пресс|The Associated Press]] |author= McHugh, David |date= 2006-10-09 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20090326123503/http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/09/europe/EU_GEN_Germany_Russia.php |date= 2009-03-26}}</ref> Drezdende xızmette turǵan Putin KGB-nıń Shtazi qupiya policiyasında baylanıs oficerleriniń biri bolıp isledi hám podpolkovnik dárejesine shekem kóterildi. Kremldıń rásmiy saytınıń xabar beriwinshe, Shıǵıs Germaniyanıń kommunistlik rejimi Putindi «ULıwma milliy armiya aldındaǵı xızmetleri ushın» qola medalı menen sıylıqladı. Putin Drezdendegi xızmetine quwanıshlı ekenin kópshiliktiń aldında aytıp, 1989 – jılı qaladaǵı Shtazi imaratların basıp alıwǵa háreket etken antikommunistlik demonstrantlar menen bolǵan soqlıǵısıw haqqında da aytıp berdi.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-46525543 |title= Putin's Stasi spy ID pass found in Germany |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2018-12-11 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220327202328/https://www.bbc.com/news/world-europe-46525543 |date= 2022-03-27}}</ref> Putinniń rásmiy ómirbayanına muwapıq, 1989–jılı 9–noyabrde baslanǵan Berlin diywalınıń qulawı dáwirinde ol Sovet mádeniyat orayınıń (Doslıq úyi) hám Drezdendegi MQK villasınıń faylların demonstrantlar joq etip jiberdi dep qorqıp, keleshektegi birlesken Germaniyanıń rásmiy biyligi ushın olardı saqlap qalǵan. Sonnan keyin ol bir neshe saat ishinde tek MQK faylların órtep jibergen hám nemec biyligi ushın Sovet mádeniyat orayınıń arxivin saqlap qalǵan. Bul órtew procesinde qaysı hujjettiń saqlanıp, qaysısınıń órtenbey qalǵanı haqqaında hesh nárse aytılmaydı.<ref>{{Cite web|url= https://time.com/time-person-of-the-year-runner-up-vladimir-putin/ |title= Vladimir Putin, The Imperialist |lang= en |publisher= [[Time]] |date= 2014-12-10 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220301153733/https://time.com/time-person-of-the-year-runner-up-vladimir-putin/ |date= 2022-03-11}}</ref> Kommunistlik Shıǵıs [[Germaniya]] húkimeti ıdıraǵannan keyin, Drezdendegi hám onnan burınǵı demonstraciyalar dáwirinde onıń húkimetke bolǵan sadıqlıǵına baylanıslı kúmeni tuwılǵanlıǵı sebebi menen, Putin MQK-nıń belsendi xızmetinen ketiwge májbúr boldı. Biraq MQK hám Sovet Armiyası Germaniyanıń shıǵısında ele de islep turǵan edi. Ol 1990 – jıldıń basında Leningradqa «belsendi rezervlerdiń» aǵzası sıpatında qayttı. Onda ol doktorlıq dissertaciyasın tayarlap júrgende prorektor Yuriy Molchanovqa esap berip, Leningrad mámleketlik universitetiniń xalıq aralıq qatnasıqlar sekciyasında úsh ayǵa shamalas isledi.<ref>{{Cite web|url= https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm |title= Putin's Career Rooted in Russia's KGB |lang= en |publisher= [[The Washington Post]] |author= Hoffman, David |date= 2000-01-30 |accessdate= 2024-03-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20190623173752/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm |date= 2019-06-23}}</ref> == Putin dáwirinde ishki siyasat == 2000-jıl 13-mayda Vladimir Putin Rossiyanıń 89 federal subyektin jeti hákimshilik federal okrugke bóliw haqqında qarar shıǵardı hám sol okruglerdiń hár birine juwapker wákilin tayınladı. Virdjiniya universitetiniń professorı Stiven Uayttıń sózine qaraǵanda, Putinniń basshılıǵı dáwirinde Rossiya amerikalıq yamasa britaniyalıq siyasiy sistemanıń «ekinshi baspası»n jaratıw niyetinde emesligin, kerisinshe Rossiyanıń óz dástúrleri hám shárayatlarına jaqınıraq sistema jaratıwdı kózde tutatuǵının anıq kórsetti. Ayırım kommentatorlar Putin administratsiyasın «ǵárezsiz demokratiya» dep sıpatladı. Bul sıpatlamanı jaqlawshılardıń (ásirese Vladislav Surkovtıń) pikirinshe, húkimet standingleri hám siyasatı eń birinshi Rossiyanıń ózinde xalıqtıń qollap-quwatlawına iye bolıwı kerek hám shetelden úlgi almawı ham tásir kórmewi kerek. 2012-jıldan keyingi dáwirde saylawdaǵı dawıs sanınıń buzılǵanına, cenzuraǵa hám mitingler erkinligi haqqındaǵı nızamlardıń qatańlasqanına qarsı ǵalabalıq narazılıqlar boldı. 2000-jıl iyulda Putin usınǵan hám Parlament qollap-quwatlaǵan nızamǵa muwapıq, Putin 89 federal subyektlerdiń basshıların xızmetinen bosatıw huquqına iye boldı. 2004-jılǵa shekem bul jergilikli basshılardıń (ádeti «gubernatorlar» dep ataladı) barlıǵı dawıs beriw arqalı tikkeley saylansa, keyin olardıń kandidatlıqları prezident usınısı hám aymaqlıq nızam shıǵarıwshı organlar qararı arqalı tastıyıqlanatuǵın boldı. Bunı Putin separatistlik tendentsiyalardı toqtatıw hám shólkemlestirilgen qılmıs penen baylanısı bar gubernatorlardan qutılıw ushın zárúrli qádem retinde qaradı. Putinniń prezidentligi dáwirinde ámelge asırılǵan usı hám basqa da húkimet háreketlerin kóplegen ǵárezsiz rossiyalıq ǴǴM (JLM) hám Batıs kommentatorları demokratiyaǵa qarsı dep sınǵa aldı. Putin hákimiyattaǵı birinshi múddetinde Elcin dáwirindegi keybir biznes-oligarxlarǵa, sonday-aq óziniń siyasiy qarsılaslarına qarsı shıqtı, nátiyjede Boris Berezovskiy, Vladimir Gusinskiy hám Mixail Xodorkovskiy sıyaqlı adamlar quwdalandı; Roman Abramovich penen Arkadiy Rotenberg sıyaqlı basqa oligarxlar bolsa Putin menen dos hám awqamlas bolıp qala bergen. === Ekonomika === Rossiyalıq ekonomist Sergey Guriev Putinniń ekonomikalıq siyasatı haqqında ayta otırıp, ornı tórt ayrıqsha dáwirge bóldi: ol birinshi múddetindegi «reforma» jılları (1999–2003); ekinshi múddetiniń «etatizm» jılları (2004–2008-jıldıń birinshi yarımı); dúnyalıq ekonomikalıq krizis hám ondan tikleniw (2008–2013-jıldıń ekinshi yarımı); hám orıs-ukrain urısı, Rossiyanıń globallıq ekonomikadan alıslasıwı hám krizis (2014–). === Insan huquqları === [[Nyu-York|New-York]]ta jaylasqan Human Rights Watch húkimetlik emes shólkemi HRW Evropa hám Oraylıq Aziya bóliminiń britaniyalıq direktorı Xyu Uilyamson avtorı bolıp tabılatuǵın «Ońlawı qıyın nızam shıǵarıw» (ingl. Laws of Attrition, rus. Разрушительное законотворчество) atlı bayannamasında Putin prezident bolıp qayta saylanǵan 2012-jıl may ayınan berli Rossiyada kóplegen huquqtı sheklewshi nızamlar shıǵarǵanın, húkimetlik emes shólkemlerdi teksere baslap, siyasiy aktivistlerdi quwdalap, qorqıtıp, sınshılardı shekley baslaǵanın ayttı. Bul jańa nızamlar qatarına tiykarınan «shetellik agentler» haqqındaǵı nızam kirgiziledi. 2020-jılı Putin shetelden qarjı alatuǵın shaxslar hám shólkemlerdi «shetel agenti» dep tanıw haqqındaǵı nızamǵa qol qoydı. Nızam 2012-jılı qabıllanǵan «shetel agenti» nızamshılıǵın keńeytiw bolıp tabıladı. Memorial huquqtı qorǵaw orayınıń 2020-jıl iyundaǵı maǵlıwmatı boyınsha, Rossiyada 380 siyasiy tutqın, olardıń ishinde 63 adam tikkeley yamasa jasırım túrde siyasiy háreketleri ushın (olardıń ishinde Aleksey Navalnıy) hám 245 Rossiyada qadaǵan etilgen musılman shólkemleriniń birine qatnası bar degen ayıp penen juwapqa tartılǵan. Dizimdegı 78 adam, yaǵnıy ulıwma sanınıń 20% tten aslamı — Qırım turǵınları. 2022-jıl dekabrde Rossiyanıń urıs cenzurası haqqındaǵı nızamları boyınsha Ukrainadaǵı urıstı sınǵa alǵanı ushın 4000-nan aslam adam juwapqa tartılǵanı belgili boldı. === Ǵalaba xabar quralları === Viskonsin-Maddison universitetiniń siyasattanıw professorı Skott Gelbax 1999-jıldan berli Putin óziniń rásmiy kózqarasına qarsı shıqqan jurnalistlerdi sistemalı túrde jazalap kelmekte dep málimledi. «Foreign Affairs» jurnalındaǵı amerikalıq jazıwshı Mariya Lipman: «Putin 2012-jılı Kremlge qaytqannan keyin ámelge asırılǵan quwdalawlar sol waqıtqa shekem salıstırmalı túrde ǵárezsiz bolǵan liberal ǴXQ-lardi qamtıydı» dep málimleydi. «Shegarasız reportyorlar» shólkemi 2013-jılǵı 179 mámlekettiń diziminde baspasóz erkinligi boyınsha Rossiyanı 148-orınǵa qoydı. Ol Rossiyanı siyasiy oppozitsiyanı quwdalaǵanı ushın hám jurnalistlerdi óltirgen jınayatshılardı turaqlı túrde quwdalap, juwapkershilikke tartıwdaǵı áwmetsizligi ushın ayrıqsha sınǵa aldı. Rossiyalılardıń shama menen úshten eki bólegi televidenieni kúnlik jańalıqlardıń tiykarǵı deregi retinde paydalanadı. == Sırtqı siyasat == [[Сурет:Vladimir Putin in the United States 13-16 November 2001-22.jpg|нобай|оңға|Putinniń [[Amerika Qurama Shtatları]]na saparı, 2001 jıl]] [[Сурет:Russian President Vladimir Putin meeting with Indian Prime Minister Narendra Modi in Sochi, Russia (8).jpg|нобай|оңға|Putin hám [[Hindstan premyer-ministri]] [[Narendra Modi]], [[Sochi]], 2018 jıl]] [[Сурет:SCO meeting (2022-09-16).jpg|нобай|оңға|Putin [[Shanxay birge islesiw shólkemi]] mámleketleriniń basshıları, [[Ózbekstan]], 2022 jıl]] [[Сурет:CSTO Summit 2022 01.jpg|нобай|оңға|Rossiya basshılıǵındaǵı [[Jámáatlik qáwipsizlik haqqındaǵı kelisim shólkemi]] dep atalǵan áskeriy awqamlaslar ushırasıwı, [[Moskva]], 16 may 2022 jıl]] Ulıwma alǵanda, Putinniń hákimiyatı Batıs penen shiyelenisli boldı. Leonid Bershidskiy Putinniń Financial Times gazetasına bergen intervyusın talqılap: «Putin xalıqshıl yamasa násilshil emes, ol — eski sovet mektebiniń imperialisti hám onıń geyler menen de islese beretuǵını belgili» dep juwmaqldı. === Aziya === Indiya rossiyalıq áskeriy texnikanıń eń úlken tutınıwshısı bolıp qala bermekte hám eki el arasında tariyxıy bekem strategiyalıq hám diplomatiyalıq qatnasıqlar bar. 2022-jıldıń oktyabrinde Putin Indiya hám Qıtaydı «jaqın awqamlaslar hám partnerlar» dep sıpatladı. Putin dáwirinde Rossiya Qıtay, Indiya, Pakistan hám Oraylıq Aziyanıń postsovetlik mámleketleri kiretuǵın ShO'Sh (ShOS) hám BRIKS-tiń aziyalıq mámleketleri menen unamlı qatnasıqta boldı. === Postsovetlik keńislik === Putinniń dáwirinde Kremlin Rossiyanıń basqa postsovetlik mámleketlerge tiyisli tásir órisi hám «abzal tárepleri» bar dep esapladı. Rossiyalılar Rossiya kirmeytuǵın postsovetlik keńislikti jiyi «jaqın shetel» (rus. Blizhnee zarubezhe) dep te ataydı. 2000-jılları júz bergen postsovetlik mámleketlerdegi túsli awdarıspaqlar seriyası, atap aytqanda 2003-jılǵı Gruziyadadaǵı Raushan revolyuciyası, 2004-jılǵı Ukrainadaǵı Qızǵılt sarı awdarıspaǵı hám 2005-jılǵı Qırǵızstandaǵı Qızǵaldaq revolyuciyası bul eller menen Rossiyanıń óz-ara qatnasıqlarında qarama-qarsılıqlarǵa alıp keldi. 2004-jıldıń dekabrinde Putin Raushan hám Qızǵılt sarı revolyuciayların sınǵa alıp: «Eger sizde awdarıspaqlarturaqlı túrde bola berse, postsovetlik keńislikti tawsılmaytuǵın urıs-qaǵısqa batırıw qáwpi bar» dedi. 2008-jılı Putinniń NATO-Rossiya sammitinde eger Ukraina NATO-ǵa qosılsa, Rossiya Ukrainanıń Shıǵısı hám Qırımdı anneksiyalawǵa háreket etiwi múmkin degen málimlemeni xabarladı. Sammitte ol AQSh prezidenti George Bushqa «Ukraina hátte mámleket te emes!» degeni aytıldı hám keyingi jılı Putin Ukrainanı «Kishi Rossiya» dep atadı. 2014-jılǵı marttaǵı Nams awdarıspaǵınan keyin Rossiya Federaciyası Qırımdı anneksiyaladı. Putinniń aytıwınsha, «Qırım hár qashan da Rossiyanıń ajıralmas bólegi bolǵan hám solay bolıp qala beredi» . Rossiya Qırımdı anneksiyalaǵannan keyin ol Ukraina «Tarıyxıy jaqtan Rossiyanıń bólegi» , «bolsheviklerdiń qálewi boyınsha dúzilgen» dedi. Awdarıspaqtı Batıs álemi Rossiyanı álsizlendiriw ushın shólkemlestirdi dedi. «Batıstaǵı partnerlarımız shegaradan ótip ketti. Olar ózlerin qopal, juwapkershiliksiz hám kásiplik emes tárizde kórsetti» degen ol Ukrainada hákimiyatqa kelgenlerdiń «milletshiler, neonatsistler, rusofobtar hám antisemitler» ekenligin ayttı. 2008-jıldıń avgustında [[Gruziya]] prezidenti [[Mixail Saakashvili]] [[Qubla Osetiya]] aymaǵın óz baqlawına qaytarıwǵa háreket etti. Biraq, 2008-jılǵı Qubla Osetiya soǵısında Gruziyanıń áskeriy kúshleri kóp ótpey jeńiliske ushıradı, sodan keyin turaqlı rossiyalıq kúshler Qubla Osetiyaǵa, soń Gruziyanıń basqa bólimlerine kirdi hám Gruziyanıń taǵı bir separatist Abxaziya provinciyasında Abxaziya kúshleri menen ekinshi maydan ashtı. Rossiya hám postsovetlik mámleketlerdiń kópshiligi arasında bar bolǵan yamasa burın bolǵan shiyelenislerge qaramastan, Putin Evraziyalıq integratsiya siyasatın júrgizedi. Putin Evraziyalıq awqam dúziw ideyasın 2011-jılı quwatladı. 2011-jıldıń 18-noyabrinde Belarus, Qazaqstan hám Rossiya prezidentleri Evraziyalıq awqamdı 2015-jılǵa shekem dúziw maqsetin belgileytuǵın shártnamaǵa qol qoydı. Evraziyalıq awqam 2015-jıldıń 1-yanvarında dúzildi. Putin dáwirinde Rossiyanıń Ukrainadan keyingi ekinshi úlken postsovetlik respublikası bolǵan [[Ózbekstan]] menen qatnasıqları bekemlendi. [[Islam Karimov]] dáwirindegi Ózbekstan Elcin Rossiyasınan uzaqlasıp atırǵan edi; biraq eki el aralarındaǵı qatnasıqtıń sezilerli dárejede jaqsılanıwı 2000-jıldıń mayındaǵı Putinniń [[Tashkent]]ke saparında kórindi. 2014-jılı taǵı bir ushırasıwda Rossiya Ózbekstannıń qarızın keshiriwge kelisti. 2014-jıldıń avgustında Putin [[Nursultan Nazarbaev]]tı hám onıń prezidentligin maqtap atırıp «qazaqlarda burın hesh mámleket bolmaǵan hám ol [Nazarbaev] onı dúzgen» degen asa dawlı pikir bildirdi. Biraq bunday dawlarǵa qaramastan eki el aralarındaǵı diplomatiyalıq qatnasıqlar hálsiremedi. «SSSR ıdıraǵanǵa shekem qazaqlardıń ǵárezsizligi bolmaǵan» degen ideyanı Nazarbaevtıń ózi de birneshe márte aytqanı belgili. === AQSh, Batıs Evropa hám NATO === [[Сурет:Vladimir Putin 28 May 2002-13.jpg|нобай|оңға|Putin, [[Italiya premyer-ministri]] [[Silvio Berluskoni]] hám [[AQSh Prezidenti]] [[Jorj Uoker Bush]], Rossiya-NATO sammiti, [[Rim]], 2002 jıl may]] [[Сурет:Vladimir Putin & Donald Trump in Helsinki, 16 July 2018 (2).jpg|нобай|оңға|AQSh Prezidenti [[Donald Tramp]] hám Putin , [[Helsinki]], 16 iyul 2018 jıl]] [[Сурет:Vladimir Putin and Prince Philip.jpg|нобай|оңға|Putin hám hayalı [[Lyudmila Aleksandrovna Putina]]nıń [[Elizabet II]], kuyewi [[Filipp, Edinburg gercogi]] hám premyer-ministr [[Toni Bler]] menen ushırasıwı, [[Helsinki]], 16 iyul 2018 jıl]] Putin dáwirinde Rossiyanıń [[NATO]] hám [[AQSh]] penen qatnasıqları birneshe basqıshtan ótti. Ol birinshi márte prezident bolǵanda qatnasıqlarǵa abaylılıq penen qaradı, biraq [[Nyu-York|New York]]taǵı 2001-jılǵı terrorlıq aktten keyin terrorizmge qarsı soǵısta AShQ-tı qollap-quwatladı hám eki el arasında jańa sheriklik imkaniyatı payda boldı. Rossiyanıń [[Irak]] urısı waqtında AQSh-qa qarsılıq bildirgen Putin 2003-jıldan baslap Batıstan jıl sayın uzaqlasıp, qatnasıqlar turaqlı túrde ázziley berdi. Rossiyanı tanıytuǵın ilimpaz [[Stiven Koen]]niń aytıwınsha, AQSh-tıń tiykarǵı ǵalaba xabar quralları hám [[Aq Úy]]diń ózi Putinǵa qarsı boldı. Maykl Shtyurmerge bergen intervuyısında Putin Rossiya hám Shıǵıs Evropanı táshwishke salatuǵın úsh soraw bar ekenligin ayttı: [[Kosovo]]nıń mártebesi, Evropadaǵı ádiwli qurallı kúshler haqındaǵı shártnama hám Amerikanıń [[Polsha]] hám [[Chexiya]]da raketaǵa qarsı qorǵanıw maydanların salıw rejesi hám úshewiniń bir-birine baylanısı bar dep boljadı . 2008-jılı Kosovo óz ǵárezsizligin járiyalaǵanda Putin oǵan hám onı tán alıwǵa qarsı shıqtı. 2014-jıldıń martında Putin Kosovonıń ǵárezsizlik haqındaǵı deklaraciyasın Qırımnıń ǵárezsizligin tán alıw ushın tiykar sıpatında paydalandı. AQSh-ta bolǵan 2001-jılǵı 11-sentyabrdegi terroristlik aktlerden keyin Putin AQSh prezidenti [[Djordj Uoker Bush]] penen hám kóplegen batıs evropalı basshılar menen jaqsı qatnasıqta boldı. Onıń Germaniya kancleri [[Angela Merkel]] menen «salqınıraq» hám «iskerlik» qatnasıǵı kóbinshe Merkeldiń Putin KGB agenti sıpatında jaylasqan burınǵı Shıǵıs Germaniyadaǵı tárbiyası menen baylanıslı. Putin Italiya premyer-ministri [[Silvio Berluskoni]] menen jıllı qatnasıqta boldı; eki basshı 2011-jıl noyabrdegi Berluskonidiń octavkasınan keyin de eki tárepleme ushırasıwları shólkemlestiriwdi dawam ettire berdi. 2023-jılǵı Berluskonidi jerlew márasiminde Putin ol haqqanda «men ushın qımbat adam, hám haqıyqıy dostım bolǵan» dep ayttı. 2011-jılı NATO-nıń [[Liviya]]daǵı intervenciyası bir neshe dúnyalıq basshılardıń, sonıń ishinde Putinniń ayıplawına sebep boldı, olar BMO Qáwipsizlik Keńesiniń 1973-jılǵı qararınıń «kemshilikleri bar» ekenin ayttı. 2013-jıldıń sońında rejelestirilgen bir sammitti Amerika Qurama Shtatları 1960-jıldan berli birinshi márte biykar etti hám Rossiya-Amerika qatnasıqları bunnan bılay ázziledi. Amerikanıń sammitten bas tartıw sebebi — Rossiyanıń amerikalıq qupiya málimlemeni járiya etken Eduard Snoudenge waqıtsha baspana bergeni. 2014-jılı Qırımdı anneksiyalaw sebebi Rossiyanıń Úlken segizlik toparındaǵı aǵzalığı waqıtsha toqtatıldı. Putin AQSh-tı dúnyalıq táripti turaqsızlandırıwda dep ayıplap, sóylegen bir sózinde qattı sınǵa aldı. 2016-jılǵı 9-noyabrde Putin [[Donald Tramp]]tı AQSh-tıń 45-prezidenti bolıp saylanıwı менен qutlıqladı. Tramptıń saylanıwı menen eki el arasındaǵı qatnasıqlar jaqsılanıp ketti. 2017-jılǵı fevralda Gallup sociologiyalıq sorawnaması amerikalılardıń 22 % Putinge unamlı kózqarasın kórsetti, bul — 2003-jıldan berli eń joqarı kórsetkish. Rossiyanıń Ukrainaǵa bastırıp kiriwi hám AQSh prezidenti bolıp [[Djo Bayden]]niń saylanıwınan eki el arasındaǵı qatnasıqlar qayta hálsirep ketti. 2023-jılǵı 25-martta prezident Putin Belarusta taktikalıq yadrolıq quraldı jaylastırıw haqqanda xabarladı. Qural-jaraqlardıń Rossiya baqlawında bolatuǵını járiyalandı. Prezident Putin rossiyalıq telekanalǵa: «Bul jerde ózgeshe hesh nárse joq. Birinshiden, Amerika Qurama Shtatları bunı onlaǵan jıllar dawamında islep kelmekte. Olar ózleriniń taktikalıq yadrolıq quralların óz awqamlas elleriniń territoriyasında burınnan jaylastırǵan», – dedi. 2003-jılı Ulı Britaniya Putinniń burınǵı patronı, oligarx Boris Berezovskiyge siyasiy baspana bergende Rossiya hám Ullı Britaniya arasındaǵı qatnasıq ta keskinlesti. Bul jaǵday Britaniyalılardıń tıńshılıq penen shuǵıllanıp, demokratiyanı jaqlaytuǵın hám insan huquqların qorǵaytuǵın toparlarǵa jasırın tólemler isledi degen ayıplawlar менен kúsheydi. Ullı Britaniyada 2022-jılı ótkerilgen sorawnama Putinniń Britaniyalı respondentlerdiń 8% unamlı pikirinde bolǵan sırt el basshılarınıń ishinde eń abıroysız ekenin kórsetti. === Orta Shıǵıs hám Afrika === 2007-jılǵı 16-oktyabrde Putin [[Tehran|Tegeran]]daǵı Kaspiy sammitine qatnasıw ushın Iranǵa bardı, ol jerde Iran prezidenti [[Maxmud Axmadinejad]] penen ushırastı. Bul 1943-jılı [[Iosif Stalin]]niń Tegeran konferenciyasına qatnasqanınan berli sovetlik yamasa Rossiyalıq basshınıń Iranǵa birinshi saparı boldı hám Iran-Rossiya qatnasıǵındaǵı áhmiyetli waqıya boldı. Sammitten keyingi baspasóz ánjumanda Putin «biziń barlıq(Kaspiy boyı) mamleketlerimiz ózleriniń tınıshlıq maqsetindegi yadrolıq baǵdarlamaların hesh bir sheklewsiz rawajlandırıwǵa huquqı bar» dedi. 2000-jıldan 2010-jılǵa shekem Rossiya Siriyaǵa shama menen 1,5 milliard dollarǵa qural satıp, Damashqtı Rossiyanıń jetinshi eń úlken qarıydarına aylandırdı. Siriyadaǵı puqaralar urısı dáwirinde Rossiya Siriya húkimetine qarsı hár qanday sankciyalarǵa veto qoyaman dep qorqıttı hám onıń húkimetine qural-jaraq beriwdi dawam ettire berdi. 2017-jılı Putin [[Oraylıq Afrika]] Respublikasındaǵı Puqaralıq urısta Tuadera hákimiyatın qollap-quwatlaw ushın Rossiyalıq jeke menshik áskeriy kompaniyanı jiberdi, onıń ornına turaqlı áskeriy qatnasıwǵa ruxsat aldı. Birinshi Rossiya-Afrika sammiti 2019-jılǵı oktyabrde Rossiyanıń [[Sochi]] qalasında Putin hám [[Egipet]] prezidenti [[Abdul-Fattax Xalil as-Sisi]] tárepinen birgelikte shólkemlestirildi. Ushırasıwǵa Afrika ellerinen 43 mamleket hám húkimet basshıları qatnastı. 2021-jılǵı 22-oktyabrde Putin Izrail premyer-ministri [[Naftali Bennett]] penen ushırasıwında Rossiya hám Izrail arasındaǵı «ózgeshe baylanısqa» toqtalıp ótti. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Siyasatshılar]] [[Kategoriya:Rossiya siyasatshıları]] [[Kategoriya:1952-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:7-oktyabrde tuwılǵanlar]] s4umnl3rtx0xw1e6uwdg51rd42l28zo 3 47721 265274 2026-07-30T12:29:42Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 265274 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 12:29, 2026-jıl 30-iyul (UTC) gvgup0g1p9ur6g3gqo0jzw88m2xxh2i 3 47722 265275 2026-07-30T13:29:55Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 265275 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 13:29, 2026-jıl 30-iyul (UTC) p8zmdwb3x634gf42yd2gewt6goylhhc 3 47723 265276 2026-07-30T15:30:19Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 265276 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 15:30, 2026-jıl 30-iyul (UTC) ifw2y9hqkp9jgfef68i2gtdzukgeh9i 3 47724 265277 2026-07-30T18:49:24Z GatoLiteral 16393 Taza bet jaratıldı: «{{Талқылаў}}» 265277 wikitext text/x-wiki {{Талқылаў}} 1jh01rok647ng8yssxp3s0nvqovq0cv 265278 265277 2026-07-30T18:49:57Z GatoLiteral 16393 265278 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 10 47725 265280 2026-07-30T20:41:56Z Frhdkazan 4819 Taza bet jaratıldı: «Parasols, Evening, Beach, Rincon de la Victoria, Andalusia, Spain.jpg» 265280 wikitext text/x-wiki Parasols, Evening, Beach, Rincon de la Victoria, Andalusia, Spain.jpg bzkjvp3c6zx54q5eyf0x2qn91d0ll5h 10 47726 265281 2026-07-30T20:46:33Z Frhdkazan 4819 Taza bet jaratıldı: «There was a Young Lady whose bonnet.ogg» 265281 wikitext text/x-wiki There was a Young Lady whose bonnet.ogg 2u9zyq1112mc601upwcwmhgd4lchjwt 3 47727 265283 2026-07-31T01:31:59Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 265283 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 01:31, 2026-jıl 31-iyul (UTC) o4hprritxj9sztbkq8itxb1p0xenas5 1 47728 265284 2026-07-31T02:13:21Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 265284 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 3 47729 265285 2026-07-31T02:32:10Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 265285 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 02:32, 2026-jıl 31-iyul (UTC) b0gvm4q2q1sufqut2iwtrcteqxl2lan 3 47730 265286 2026-07-31T05:32:40Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 265286 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 05:32, 2026-jıl 31-iyul (UTC) noh2huruawz764a51iw2sh4pwlkx3uj 3 47731 265288 2026-07-31T10:33:37Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 265288 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 10:33, 2026-jıl 31-iyul (UTC) ta86os584pkyd0ktuw9zj0hz9j72oib